PRVI

DIO

MATEMATlKA Matematicki zoakovi

'*' -

111

*
< >

jednako istovjetno, identicno nije jednako pribliZnojednako slicno sukladno, kongruentno okomito usporedno, panllelno paralelno i jednako manje od vece od
manje Hijednako veee Hijednako

lal tf"

V

V
10& Ig In are sin eos tan eot !

00

const <I: n +

-

beskonacno konstantno kut luk plus zbrajanje minus - oduzimanje

apsolutna vrijednost a na (potenciju) m kvadratni korijen n-ti korijen logaritam za bazu b dekadski logaritam prirodni logaritam arkus sinus kosinus tangens kotangens faktorijela a povrh b imaginarna jediniea
(i2

1

()

-

I
I

puta

- mnozenje

lim .....

to
6. d

dijeljenje razlomkova erta kosa razlomkova erta

limes teZi k funkcija raz1ika diferencijal

= -1)

0
[) {}

okrugla

y' =%
y" = 0 d2

prva
druga

uglata viticasta I zagrada .. . od-do . . . ( od - do iskljuCivo % postotak, procent %0 promil ppm dijelovi na miljun (partes pro millione)

I derivacija

ox

parcijalna derivacija suma, zbroj integral oznake vektora.

L
f a

razloga) .
2 - Strojarsk; priru~nik

.

U ovom su prirucniku

vektori oznaceni:

ii- u slikama, a - u tekstu (iz liskarskih

Posebnirnate~ntkiznakovi E $. C U je element skupa nije element skupa saddan u skupu unija skupova a je element skupa A) b nije element skupa A) skup A sadrzan je u skupu B) unija skupova A i B sadrZi sve elemente, koji su u skupovima A ili B) (A n B: presjek skupova A i B sadrZi sve one elemente, koji su ujedno u skupovima A i B) (aEA: (b$.A: (A C B: (A U B:

n presjek skupova

*
V nabla (Hamiltonov deriviranja) operator 6. Laplaceov operator

*
N = {I, 2, 3, . . .} Z = {O, I, -1,2, -2, . . .}

N prirodni brojevi Z cijeli brojevi R realni brojevi (racionalna i iracionalni brojevi) Q racionalni brojevi (razlomci)
.1

Q

= {mIn; rn, n E Z; n * =a +
bi
}

O}

lracionalni su svi realni brojevi koji nisu racionalni-(mogu se prikazati kao neperiodiski beskona~ni decimalni razIomci), npr. Y2, n, e C kompleksni brojevi C

I~

i

- imaginama jedinica
(i2

= -1)

a - realna komponenta
b - imaginama komponenta

a, b E R

Vaine vrijedDosti Ludolfov broj: n = 3,141592 (6535. . .) ('" 22/7, '" 355/113)

2n = 6,283185...
3n = 9,424778...

4n =
n/2 = n/3 =
n/4 =

n/6 =

= 0,636620. . . = 0,954930. . . 12,566371.. . = 1,273240. . . 1,570,796... = 1,909859. . . 1,047197... = 0,101321. . . 0,785398... 1I3n = 0,106103. .. ~ = 0,564190. . . 0,523599... 1I4n = 0,079577. .. 'l/1I2n= 0,398942. . . Inn = 1,144730. .. Ign = 0,497149.. .

= 9,869604. .. y;; = 1,772454. .. yz;;= 2,506628. .. l/n = 0,318310. .. 1I2n = 0,159155. ..

n2

2/n 3/n 4/n 6/n 1In2

*
Eulerov broj: e = 2,718282. . . e2 = 7,389056 . . .

y;
2

V;= 1,395612. . .
1ge = 0,434294 . . .

= 1,648721. . .

(Osnovaprirodnihlogaritama) lIe2 = 0,135335. . . lie = 0,367879. . . -..[lk = 0,606531. . .

RACUNANJE

S POTENCIJAMA

I KORIJENIMA

"-ije

Korijeni
Q

.. = Q

- a . . . (n-puta)

Q - osnova, baza n - eksponent

fj; = al/n a - radikand n - korijenski eksponent

.. = 1
.'. = a

a*O ~=a
liman=O za O<a<1 n-+aJ 00 za a> 1

Taki eksponenti

(a > 0)

Lihi eksponenti

(a > 0)

(:ta)2n +1 = :ta2n +1

*
-lln 1

a
d"n = (d")" = (a")m d"a" = am + " £. a" = am-n

=y;;

d"1"= 'J7o = (\Tat

a"b" = (ab)"

\TaVb=~

y;; % *
0"= 0 limJ =
"
0

w=o
00

n

limJ = 0 n n-+'"
izrazi: I~, 0°, 00°, 0/0,00/00,0. 00, 00 - 00 3

Neodredeni

v
,.'
Logaritmiranje je racunska poznate potencije c i baze a LOGARITMI operacija, pri kojoj trazimo eksponent b iz

Broj b je logaritam broja c za bazu a

b
(gdje su a i c pozitivni brojevi).

= log"c

Za bilo koju bazu a > 0, a '* 1 vrijedi: logaa = 1 log" 1 = 0

lirrJ8gx

= + '"

-

00

za

a> 1

za O<a<1

+'" za a>1 lirrJ2gx = - '" za 0 < a < 1

Racunanje s logaritmima
log" (u v)

= logau

+ log" v

log,,~ = log"u - logav v logauV= vlogau
loga V;;

= ...!..Iog"u v

Primjer 2a3~ log~

= log(2a3Yb)
1

.r.-

-log(3c2d)

=

= log2 + 3loga +Tlogb - log3 *
Pretvaranje logaritama logau

210gc - logd

= Mlogbu

(M je modul pretvorbe)

U upotrebi su dekadski (Briggsovi) logaritmi s bazom a logaritmi s bazom a = e (e = 2,718282...)

= 10

i prirodni

4

Dekadski (Briggsovi) logaritmi imaju bazu a Oznacujemo ih
npr. Ig 10

=

10

log IOU

= IgU
Ig 10" = n

=1

Svaki se dekadski logaritam sastoji od: a) k a r a k t e r i s t i k e (cijelog broja u logaritmu), tj. potencije broja 10, koja odgovara mjesnoj vrijednosti prve brojke u danom broju u; b) m ant i s e (decimale u logaritmu), koju za redoslijed brojaka u danom broju u potrafimo u tablicama na str. 6 i 7. Primer: u 642 64,2 6,42 0,642 0,0642 I Karakteristika IglO2 = 2 IgI0' = 1 Ig10. = 0 19 10-1 = -1 19 10-2 = -2
Prirodni logaritmi

Mantisa .,8075 (iz tablica za redoslije brojaka 642)

19u 2,8075 1,8075 0,8075

0,8075 - 1
0,8075 - 2

imaju bazu a
Oznacujemo ih npr.

= e = 2,718282...

Ine = 1

logeu= Inu Ine" = n

*
Odnos dekadskih i prirodnih logaritama Igu = 0,4343 Inu lzraeunavanje

Inu = 2,3026 Igu

prirodnih logaritama iz dekadskih

In 6,42 = 2,3026 . Ig 6,42 = 2,3026 . 0,8075 = 1,8593

*
Prirodni logaritmi brojeva od 100 do 999 sabrani su u tablicama na str. 8 i 9. Za sve se druge brojeve izracunavaju pomocu In 10 = 2,3026 i In 10" = 2,3026 n :rpI".
:!::IhA2

In 642 = 6,4646 (iz tablica)

= In

(642/100)

= In 642

- In 102 = 6,4646. - 2 . 2,3026 = 1,8594

5

,.
Mautlse dekadskih lopritama u 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 6 0 0000 0414 0792 1139 1461 1761 2041 2304 2553 2788 3010 3222 3424 3617 3802 3979 4150 4314 4472 4624 4771 4914 5051 5185 5315 5441 5563 5682 5798 5911 6021 6128 6232 6335 6435 6532 6628 6721 6812 6902 6990 7076 7160 7243 7324 1 0043 0453 0828 1173 1492 1790 2068 2330 2577 2810 3032 3243 3444 3636 3820 3997 4166 4330 4487 4639 4786 4928 5065 5198 5328 5453 5575 5694 5809 5922 6031 6138 6243 6345 6444 6542 6637 6730 6821 6911 6998 7084 7168 7251 7332 2 0086 0492 0864 1206 1523 1818 2095 2355 2601 2833 3054 3263 3464 3655 3838 4014 4183 4346 4502 4654 4800 4942 5079 5211 5340 5465 5587 5705 5821 5933 6042 6149 6253 6355 6454 6551 6646 6739 6830 6920 7007 7093 7177 7259 7340 3 0128 0531 0899 1239 1553 1847 2122 2380 2625 2856 3075 3284 3483 3674 3856 4031 4200 4362 4518 4669 4814 4955 5092 5224 5353 5478 5599 5717 5832 5944 6053 6160 6263 6365 6464 6561 6656 6749 6839 6928 7016 7101 7185 7267 7348 4 0170 0569 0934 1271 1584 1875 2148 2405 2648 2878 3096 3304 3502 3692 3874 4048 4216 4378 4533 4683 4829 4969 5105 5237 5366 5490 5611 5729 5843 5955 6064 6170 6274 6375 6474 6571 6665 6758 6848 6937 7024 7110 7193 7275 7356 5 0212 0607 0969 1303 1614 1903 2175 2430 2672 2900 3118 3324 3522 3711 3892 4065 4232 4393 4548 4698 4843 4983 5119 5250 5378 5502 5623 5740 5855 5966 6075 6180 6284 6385 6484 6580 6675 6767 6857 6946 7033 7118 7202 7284 7364 100...549 6 0253 0645 1004 1335 1644 1931 2201 2455 2695 2923 3139 3345 3541 3729 3909 4082 4249 4409 4564 4713 4857 4997 5132 5263 5391 5514 5635 5752 5866 5977 6085 6191 6294 6395 6493 6590 6684 6776 6866 6955 7042 7126 7210 7292 7372 7 0294 0682 1038 1367 1673 1959 2227 2480 2718 2945 3160 3365 3560 3747 3927 4099 4265 4425 4579 4728 4871 5011 5145 5276 5403 5527 5647 5763 5877 5988 6096 6201 6304 6405 6503 6599 6693 6785 6875 6964 7050 7135 7218 7300 7380 8 0334 0719 1072 1399 1703 1987 2253 2504 2742 2967 3181 3385 3579 3766 3945 4116 4281 4440 4594 4742 4886 5024 5159 5289 5416 5539 5658 5775 5888 5999 6107 6212 6314 6415 6513 6609 6702 6794 6884 6972 7059 7143 7226 7308 7388 9 0374 0755 1106 1430 1732 2014 2279 2529 2765 2989 3201 3404 3598 3784 3962 4133 4298 4456 4609 4757 4900 5038 5172 5302 5428 5551 5670 5786 5899 6010 6117 6222 6325 6425 6522 6618 6712 6803 6893 6981 7067 7152 7235 7316 7396

Mantise dekadskib logaritama 550... 999 u 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. 69. 70. 71. 72. 73. 74. 75. 76. 77. 78. 79. 80. 81. 82. 83. 84. 85. 86. 87. 88. 0 1 7412 7490 7566 7642 7716 7789 7860 7931 8000 8069 8136 8202 8267 8331 8395 8457 8519 8579 8639 8698 8756 8814 8871 8927 8982 9036 9090 9143 9196 9248 9299 9350 9400 9450 9499 9547 9595 9643 9689 9736 9782 9827 9872 9917 9961 2 7419 7497 7574 7649 7723 7796 7868 7938 8007 8075 8142 8209 8274 8338 8401 8463 8525 8585 8645 8704 8762 8820 8876 8932 8987 9042 9096 9149 9201 9253 9304 9355 9405 9455 9504 9552 9600 9647 9694 9741 9786 9832 9877 9921 9965 3 7427 7505 7582 7657 7731 7803 7875 7945 8014 8082 8149 8215 8280 8344 8407 8470 8531 8591 8651 8710 8768 8825 8882 8938 8993 9047 9101 9154 9206 9258 9309 9360 9410 9460 9509 9557 9605 9652 9699 9745 9791 9836 9881 9926 9969 4 7435 7513 7589 7664 7738 7810 7882 7952 8021 8089 8156 8222 8287 8351 8414 8476 8537 8597 8657 8716 8774 8831 8887 8943 8998 9053 9106 9159 9212 9263 9315 9365 9415 9465 9513 9562 9609 9657 9703 9750 9795 9841 9886 9930 9974 5 7443 7520 7597 7672 7745 7818 7889 7959 8028 8096 8162 8228 8293 8357 8420 8482 8543 8603 8663 8722 8779 8837 8893 8949 9004 9058 9112 9165 9217 9269 9320 9370 9420 9469 9518 9566 9614 9661 9708 9754 9800 9845 9890 9934 9978 6 7451 7528 7604 7679 7752 7825 7896 7966 8035 8102 8169 8235 8399 8363 8426 8488 8549 8609 8669. 8727 8785 8842 8899 8954 9009 9063 9117 9170 9222 9274 9325 9375 9425 9474 9523 9571 9619 9666 9713 9759 9805 9850 9894 9939 9983 7 7459 7536 7612 7686 7760 7832 7903 7973 8041 8109 8176 8241 8306 8370 8432 8494 8555 8615 8675 8733 8791 8848 8904 8960 9015 9069 9122 9175 9227 9279 9330 9380 9430 9479 9528 9576 9624 9671 9717 9763 9809 9854 9899 9943 9987 8 7466 7543 7619 7694 7767 7839 7910 7980 8048 8116 8182 8248 8312 8376 8439 8500 8561 8621 8681 8739 8797 8854 8910 8965 9020 9074 9128 9180 9232 9284 9335 9385 9435 9484 9533 9581 9628 9675 9722 9768 9814 9859 9903 9948 9991 9 7474 7551 7627 7701 7774 7846 7917 7987 8055 8122 8189 8254 8319 8382 8445 8506 8567 8627 8686 8745 8802 8859 8915 8971 9025 9079 9133 9186 9238 9289 9340 9390 9440 9489 9538 9586 9633 9680 9727 9773 9818 9863 9908 9952 9996 7

7404 7482 7559 7634 7709 7782 7853 7924 7993 8062 8129 8195 8261 8325 8388 8451 8513 8573 8633 8692 8751 8808 8865 8921 8976 9031 9085 9138 9191 9243 9294 9345 9395 9445 89. 9494 90. 9542 91. 9590 92. 9638 93. 9685 94. 9731 95. 9777 96. 9823 97. 9868 98. 9912 99. 9956

f

PrIrodni

Iogaritml

brojeva od 100 do 549

u

o

1
4,6151 4,7095 4,7958 4,8752 4,9488 5,0173 5,0814 5,1417 5,1985 5,2523 5,3033 5,3519 5,3982 5,4424 5.4848 5,5255 5,5645 5,6021 5,6384 5,6733 5,7071 5,7398 5,7714 5,8021 5,8319 5,8608 5,8889 5,9162 5,9428 5,9687 5,9940 6,0186 6,0426 6,0661 6,0890 ~,1115 6,1334 6,1549 6,1759 6,1964 6,2166 6,2364 6,2558 6,2748 6,2934

2
4,6250 4,7185 4,8040 4,8828 4,9558 5,0239 5,0876 5,1475 5,2040 5,2575 5,3083 5,3566 5,4027 5,4467 5,4889 5,5294 5,5683 5,6058 5,6419 5,6768 5,7104 5,7430 5,7746 5,8051 5,8348 5,8636 5,8916 5,9189 5,9454 5,9713 5.9965 6,0210 6,0450 6,0684 6,0913 6,1137 6,1356 6,1570 6,1779 6,1985 6,2186 6,2383 6,2577 6,2766 6,2953

3
4,6347 4,7274 4,8122 4,8903 4,9628 5,0304 5,0938 5,1533 5,2095 5,2627 5,3132 5,3613 5,4072 5,4510 5,4931 5,5334 5,5722 5,6095 5,6454 5,6802 5,7137 5,7462 5,7777 5,8081 5,8377 5,8665 5,8944 5,9216 5,9480 5,9738 5,9989 6,0234 6,0474 6,0707 6,0936 6,1159 6,1377 6,1591 6,1800 6,2005 6,2206 6,2403 6,2596 6,2785 6,2971

4
4,6444 4,7362 4,8203 4,8978 4,9698 5,0370 5,0999 5,1591 5,2149 5,2679 5,3181 5,3660 5,4116 5,4553 5,4972 5,5373 5,5759 5,6131 5.6490 5.6836 5,7170 5,7494 5,7807 5,8111 5,8406 5,8693 5,8972 5,9243 5,9506 5,9764 6.0014 6,0259 6,0497 6,0730 6,0958 6,1181 6,1399 6,1612 6,1821 6,2025 6,2226 6,2422 6,2615 6,2804 6,2989

5
4,6540 4,7449 4,8283 4,9053 4,9767 5,0434 5,1059 5,1648 5,2204 5,2730 5,3230 5,3706 5,4161 5,4596 5,5013 5,5413 5,5797 5,6168 5,6525 5,6870 5,7203 5,7526 5,7838 5,8141 5,8435 5,8721 5,8999 5,9269 5,9532 5,9789 6.0039 6,0283 6,0521 6,0753 6,0981 6,1203 6,1420 6,1633 6,1841 6,2046 6,2246 6,2442 6,2634 6,2823 6,3008

6
4,6634 4,7536 4,8363 4,9127 4,9836 5,0499 5,1120 5,1705 5,2257 5,2781 5,3279 5,3753 5,4205 5,4638 5,5053 5,5452 5,5835 5,6204 5,6560 5,6904 5,7236 5,7557 5,7869 5,8171 5,8464 5,8749 5,9026 5,9296 5,9558 5,9814 6,0064 6,0307 6,0544 6,0776 6,1003 6,1225 6,1442 6,~654 6,1862 6,2066 6,2265 6,2461 6,2653 6,2841 6,3026

7
4,6728 4,7622 4,8442 4,9200 4,9904 5,0562 5,1180 5,1761 5,2311 5,2832 5,3327 5,3799 5,4250 5,4681 5,5094 5,5491 5,5872 5,6240 5,6595 5,6937 5,7268 5,7589 5,7900 5,8201 5,8493 5,8777 5,9054 5,9322 5,9584 5,9839 6,0088 6,0331 6,0568 6,0799 6,1026 6,1247 6,1463 6,1675 6,1883 6,2086 6,2285 6,2480' 6,2672 6,2860 6,3044

8
4,6821 4,7707 4,8520 4,9273 4,9972 5,0626 5,1240 5,1818 5,2364 5,2883 5,3375 5,3845 5,4293 5,4723 5,5134 5,5530 5,5910 5,6276 5,6630 5,6971 5,7301 5,7621 5,7930 5,8230' 5,8522 5,8805 5,9081 5,9349 5,9610 5,9865 6,0113 6,0355 6,0591 6,0822 6,1048 6,1269 6,1485 6,1696 6,1903 6,2106 6,2305 6,2500 6,2691 6,2879 6,3063

9
4,6913 4,7791 4,8598 4,9345 5,0039 5,0689 5,1299 5,1874 5,2417 5,2933 5,3423 5,3891 5,4337 5,4765 5,5175 5,5568 5,5947 5,6312 5,6664 5,7004 5,7333 5,7652 5,7961 5,8260 5,8551 5,8833 5,9108 5,9375 5,9636 5,9890 6,0137 6,0379 6,0615 6,0845 6,1070 6,1291 6,1506 6,1717 6,1924 6,2126 6,2324 6,2519 6,2710 6,2897 6,3081

10. 4,6052 11. 4,7005 12. 4,7875 13. 4,8675 14. 4,9416 IS. 5,0106 16. 5,0752 17. 5,1358 18. 5,1930 19. 5,2470 20. 5,2983 21. 5,3471 22. 5,3936 23. 5,4381 24. 5,4806 25. 5,5215 26. 5,5607 27. 5,5984 28. 5,6348 29. 5,6699 30. 5,7038 31. 5,7366 32. 5,7683 33. 5.7991 34. 5,8289 35. 5,8579 36. 5,8861 37. 5,9135 38. 5,9402 39. 5,9661 40. 5,9915 41. 6,0162 42. 6,0403 43. 6,0638 44. 6,0868 45. 6,1092 46. 6,1312 47.6,1527 48.6,1738 49. 6,1944 50. 6,2146 51. 6,2344 52. 6,2538 53. 6,2729 54. 6,2916 8

Prlrodnl Iogarltml brojeva od 550 do 999

"01234567891 55. 6,3099 6,3117 56. 6,3279 6,3297 57, 6,3456 6,3474 58. 6,3630 6,3648 59. 6,3801 6,3818 60. 6,3969 6,3986 61. 6,4135 6,4151 62. 6,4297 6,4313 63. 6,4457 6,4473 64. 6,4615 6,4630 65. 6,4770 6,4785 66. 6,4922 6,4938 67. 6,5073 6,5088 68. 6,5221 6,5236 69. 6,5367 6,5381 70. 6,5511 6,5525 71. 6,5653 6,5667 72, 6,5193 6,5806 73, 6,5930 6,5944 74, 6,6067 6,6080 15. 6,6201 6,6214 76. 6,6333 6,6346 77. 6,6464 6,6477 78. 6,6593 6,6606 79. 6,6720 6,6733 80. 6,6846 6,6859 81. 6,6970 6,6983 82.6,7093 6,7105 83. 6,7214 6,7226 84. 6,7334 6,7346 85. 6,7452 6,7464 86.6,1569 6,1581 87. 6,7685 6,7696 88. 6,7799 6,7811 89, 6,7912 6,7923 90. 6,8024 6,8035 91. 6,8134 6,8145 92. 6,8244 6,8255 93. 6,8352 6,8363 94. 6,8459 6,8469 95. 6,8565 6,8575 96. 6,8669 6,8680 91. 6,8773 6,8783 98. 6,8876 6,8886 99. 6,8977 6,8987

6,3135 6,3315 6,3491 6,3665 6,3835 6,4003 6,4167 6,4329 6,4489 6,4646 6,4800 6,4953 6,5103 6,5250 6,5396 6,5539 6,5681 6,5820 6,5958 6,6093 6,6227 6,6359 6,6490 6,6619 6,6746 6,6871 6,6995 6,7117 6,7238 6,7358 6,7476 6,7593 6,7708 6,7822 6,7935 6,8046 6,8156 6,8256 6,8373 6,8480 6,8586 6,8690 6,8794 6,8896 6,8997

6,3154 6,3333 6,3509 6,3682 6,3852 6,4019 6,4184 6,4345 6,4505 6,4661 6,4816 6,4968 6,5117 6,5265 6,5410 6,5554 6,5695 6,5834 6,5971 6,6107 6,6241 6,6373 6,6503 6,6631 6,6758 6,6884 6,7007 6,7130 6,7250 6,7370 6,7488 6,1604 6,7719 6,7833 6,7946 6,8057 6,8167 6,8276 6,8384 6,8491 6,8596 6,8701 6,8804 6,8906 6,9007

6,3172 6,3351 6,3526 6,3699 6,3869 6,4036 6,4200 6,4362 6,4520 6,4677 6,4831 6,4983 6,5132 6,5280 6,5425 6,5568 6,5709 6,5848 6,5985 6,6120 6,6254 6,6386 6,6516 6,6644 6,6771 6,6896 6,7020 6,7142 6,7262 6,7382 6,7499 6,1616 6,7731 6,7845 6,7957 6,8068 6,8118 6,8287 6,8395 6,8501 6,8607 6,8711 6,8814 6,8916 6,9017

6,3190 6,3368 6,3544 6,3716 6,3886 6,4052 6,4216 6,4378 6,4536 6,4693 6,4846 6,4998 6,5147 6,5294 6,5439 6,5582 6,5723 6,5862 6,5992 6,6134 6,6267 6,6399 6,6529 6,6657 6,6783 6,6908 6,7032 6,7154 6,7274 6,7393 6,7511 6,7627 6,7742 6,7856 6,7968 6,8019 6,8189 6,8298 6,8405 6,8512 6,8611 6,8721 6,8824 6,8926 6,9021

6,3208 6,3386 6,3561 6,3733 6,3902 6,4069 6,4232 6,4394 6,4552 6,4708 6,4862 6,5013 6,5162 6,5309 6,5453 6,5596 6,5737 6,5876 6,6012 6,6147 6,6280 6,6412 6,6542 6,6610 6,6196 6,6921 6,7044 6,7166 6,7286 6,7405 6,7523 6,7639 6,7754 6,7867 6,7979 6,8090 6,8200 6,8309 6,8416 6,8522 6,8628 6,8732 6,8835 6,8931 6.9037

6,3226 6,3404 6,3578 6,3750 6,3919 6,4085 6,4249 6,4409 6,4568 6,4723 6,4877 6,5028 6,5177 6,5323 6,5468 6,5610 6,5151 6,5889 6,6026 6,6161 6,6294 6,6425 6,6554 6,6682 6,6809 6,6933 6,7056 6,7178 6,7298 6,7411 6,7534 6,1650 6,7765 6,7878 6,7991 6,8101 6,8211 6,8320 6,8427 6,8533 6,8638 6,8142 6,8845 6,8947 6,9047

6,3244 6,3421 6,3596 6,3767 6,3936 6,4102 6,4265 6,4425 6,4583 6,4739 6,4892 6,5043 6,5191 6,5338 6,5482 6,5624 6,5165 6,5903 6,6039 6,6174 6,6307 6,6438 6,6561 6,6695 6,6821 6,6946 6,7069 6,7190 6,7310 6,7429 6,7546 6,7662 6,7776 6,7890 6,8002 6,8112 6,8222 6,8330 6,8437 6,8544 6,8648 6,8752 6,8855 6,8957 6,9057

6,3261 6,3439 6,3613 6,3784 6,3953 6,4118 6,4281 6,4441 6,4599 6,4754 6,4907 6,5058 6,5206 6,5352 6,5497 6,5639 6,5779 6,5917 6,6053 6,6187 6,6320 6,6451 6,6580 6,6108 6,6834 6,6958 6,7081 6,7202 6,7322 6,7441 6,7558 6,7613 6,7788 6,7901 6,8013 6,8123 6,8233 6,8341 6,8448 6,8554 6,8659 6,8763 6,8865 6,8967 6,9068 9

.

-.
TRIGONOMETRUSKE FUNKCUE U pravokutnom su trokutu: kat e t e - stranice a i b uz pravi kut, hip 0 ten u z a - stranica e nasuprot pravom kutu. Trigonometrijske funkcije kuta a su omjeri stranica pravokutnog trokuta: sin a
cos a

Ll
b sinus kosinus
Vrijednosti trigonometrijskih

= ale = ble

tangens
kotangens

tan a
cot a

= alb = bla
su

Vrijednosti trigonometrijskih funkcija kutova od O. do 90. sabrane u tablicama: za sin i cos na str. 12 i 13, a za tan i cot na str. 14 in 15. funkcija re~ potrebnih kutova

a= sin a

.

rad

O.
0 0 1
0
:too

30.
n/6

45. n/4

60.
n/3

90.
n/2 1
0 :too
0

180. :n: 0
-1 0
:too

270. 3n/2 -1
0 :too
0

360. 2:n: 0
1 . 0
:too

=

cosa= tan a = cot a =

! !v'Z h'3 1 Iv'3 1£ !

lv'3 v'3
:ta :ta

1 1

lv'3

v'3

Trigonometrijske

cp=

.

funkcije u razIiatim podruCjima kutova

rad :t + :t :t

90. :t a (n/2) :t a + cos a
=+=in a s

180. :t a 270. :t a 360. :t a :n::ta (3n/2) :t a 2:n::t a =+= a sin -cos a :t tan a :t cot a -cos a :t sin a =+= a cot =+=tana
funkdja

sin a cos a tan a cot a

=+= a cot =+=tana

:t sin a +cosa :t tan a :t cot a

Omovni odnosi trigoDometrijskib sin2a + cos2a tan a
cot a

=

1
a

= sin = cos

alcos a
alsin

tanacota=l

sin a = VI - cos2a cos a = VI - sin2a 1 + tan2a = lIcos2a 1 + cot2a = lIsin2a

10

TrigoDometrijske funkdje dvaju kutova sin (a :t fJ) cos (a :t fJ)
tan (a :t 13)

= sin a cos 13:t cos = cos a cos 13 =+=sin =
tan a :t tan 13 1 + tan a tan 13

a sin 13
a sin 13

Za a

= 13 vrijedi:

cot (a :t 13) = cot a cot 13=+= 1 cot 13:t cot a sin 2a = 2 sin a cos a cos 2a = cos2a - sin2a tan 2a = 2 tan aI(l - tan2a) cot 2a

= (cot2a = 3 sin

-

1)/2 cot a

NadaIje vrijedi: sin 3 a a

cos 3 a = 4 cos3a 3 cos a 2 sin2a = 1 cos 2 a

-

- 4 sin3a -

2 cos2a = 1 + cos 2 a

sin a + sin 13= 2 sin.!!...:!..1!...cos~ 2 2

sin a - sin13 2 cos.!!..::t.../Lsin~2 = 2 cosa+cosfJ=2cos.!!..::t.../L cos~ 2 2
cos a - cos 13=

-2 sin.!!..::t.../L 2 2 sin~

sin (a :t 13) tan a :t tan 13= cos a cos {3 sin (13:t a) cot a :t cot 13= sin a sin 13
2 sin a sin {3 = -cos (a + fJ) + cos (a - 13) 2 sin a cos {3 = sin (a + fJ) + sin (a

-

13)

2 cos a cos {3= cos (a + fJ) + cos (a - (3) 11

Tr!gODometr!jske fimkdje:

I

,f

i1

cx 0° I" 2° 3° 4° S" 6° 7° 8° go 10" 11" UO 13° 14° 15° 16° lr ISO 19o 20° 21" 22° 23° 24° 25" 16° 27° 28° 2go 30" 31" 32° 33° 34° 35" 36° 3r 38° 3go 40" 41" 42° 43° 44°

0' 0,00000 0,01745 0,03490 0,05234 0,06976 0,08716 0,10453 0,12187 0,13917 0,15643 eJ,17365 0,19081 0,20791 0,22495 0,24192 0,25882 0,27564 0,29237 0,30902 0,32557 0,34202 0,35837 0,37461 0,39073 0,40674 0,42262 0,43837 0,45399 0,46947 0,48481 0,50000 0,51504 0,52992 0,54464 0,55919 0,57358 0,58779 0,60182 0,61566 0.62932 0,64279 0,65606 0,66913 0,68200 0,69466 60'

10' 0,00291 0,02036 0,03781 0,05524 0,07266 0,09005 0,10742 0,12476 0,14205 0,15931 0,17651 0,19366 0,21076 0,22778 0,24474 0,26163 0,27843 0,29515 0,31178 0,32832 0,34475 0,36108 0,37730 0,39341 0,40939 0,42525 0,44098 0,45658 0,47204 0,48735 0,50252 0,51753 0,53238 0,54708 0,56160 0,57596 0,59014 0,60414 0.61795 0,63158 0,64501 0.65825 0,67129 0.68412 0.69675 50'

sinus od 0° do 45°, kosinus od 45° do 90° sin« 20' 30' 40' SO' 60' 0,01454 0,03199 0,04943 0,06685 0,08426 0,10164 0,11898 0,13629 0,15356 0,17078 0,18795 0,20507 0,22212 0,23910 0,25601 0,27284 0,28959 0,30625 0,32282 0,33929 0,35565 0,37191 0,38805 0,40408 0,41998 0,43575 0,45140 0,46690 0,48226 0,49748 0,51254 0,52745 0,54220 0,55678 0,57119 0,58543 0,59949 0,61337 0.62706 0.64056 0,65386 0,66697 0,67987 0,69256 0.70505 10' 0,01745 0,03490 0,05234 0,06976 0,08716 0,10453 0,12187 0,13917 0,15643 0,17365 0,19081 0,20791 0,22495 0,24192 0,25882 0,27564 0,29237 0,30902 0,32557 0,34202 0,35837 0,37461 0,39073 0,40674 0,42262 0,43837 0,45399 0,46947 0,48481 0,50000 0,51504 0,52992 0,54464 0,55919 0,57358 0,58779 0,60182 0,61566 0,62932 0,64279 0,65606 0,66913 0,68200 0,69466 0.70711 0' 8go 88° 87° 86° 8S" 84° 83° 82° 81" 80° 7go 78° 7r 76° 75° 74° 73° 72° 71" 70° 6go 68° 67° 66° 65° 64° 63° 62° 61" 60° 59° 58° 57° 56° 55° 54° 53° 52° 51" 50° 49° 48° 47° 46° 4S" cx

0,00582 0,00873 0,01164 0,02327 0,02618 0,02908 0,04071 0,04362 0,04653 0,05814 0,06105 0,06395 0,07556 0,07846 . 0,08136 0,09295 0,09585 0,09874 0,11031 0,11320 0,11609 0,12764 0,13053 0,13341 0,14493 0,14781 0,15069 Q,16218 0,16505 0,16792 0,17937 0,18224 0,18509 0,19652 0,19937 0,20222 0,21360 0,21644 0,21928 0,23062 0,23345 0,23627 0,24756 0,25038 0,25320 0,26443 0,26724 0,27004 0,28123 0,28402 0,28680 0,29793 0,30071 0,30348 0,31454 0,31730 0,32006 0,33106 0,33381 0,33655 0,34748 0,35021 0,35293 0,36379 0,36650 0,36921 0,37999 0,38268 0,38537 0,39608 0,39875 0,40141 0,41204 0,41469 0,41734 0,42788 0,43051 0,43313 0,44359 0,44620 0,44880 0,45917 0,46175 0,46433 0,47460 0,47716' 0,47971 0,48989 0,49242 0,49495 0,50503 0,50754 0,51004 0,52002 0,52250 0,52498 0,53484 0,53730 0,53975 0,54951 0,55194 0,55436 0,56401 0,56641 0,56880 0,57833 0,58070 0,58307 0,59248 0,59482 0,59716 0,60645 0,60876 0,61107 0,62024 0,62251 0.62479 0,63383 0,63608 0,63832 0,64723 0,64945 0,65166 0,66044 0,66262 0,66480 0,67344 0,67559 0,67773 0,68624 0,68835 0,69046 0,69883 0.70091 0.70298 40' 30' 20' COScx

12

Trigonometrljske funkclJe: sinus od 45° do 90°, kosinus od 0° do 45°
ex 45° 46° 47° 48° 49" 50° SI" SZO 53° 54° 55° 56° 57° 58° 59° 60° 61° 62° 63° 64° 65° 66° 67° 68° 69° 70°
71"

0' 0,70711 0,71934 0,73135 0,74314 0,75471 0,76604 0,77715 0,78801 0,79864 0,80902 0,81915 0,82904 0,83867 0,84805 0,85717 0,86603 0,87462 0,88295 0,89101 0,89879 0,90631 0,91355 0,92050 0,92718 0,93358 0,93969 0,94552 0,95106 0,95630 0,96126 0,96593 0,97030 0,97437 0,97815 0,98163 0,98481 0,98769 0,99027 0,99255 0,99452 0,99619 0,99756 0,99863 0,99939 0.99985 60'

10' 0,70916 0,72136 0,73333 0,74509 0,75661 0,76791 0,77897 0,78980 0,80038 0,81072 0,82082 0,83066 0,84025 0,84959 0,85866 0,86748 0,87603 0,88431 0,89232 0,90007 0,90753 0,91472 0,92164 0,92827 0,93462 0,94068 0,94646 0,95195 0,95715 0,96206 0,96667 0,97100 0,97502 0,97875 0,98218 0,98531 0,98814 0,99067 0,99290 0,99482 0,99644 0,99776 0,99878 0,99949 0.99989 SO'

20'

sIn ex 30' 0,71325 0,72537 0,73728 0,74896 0,76041 0,77162 0,78261 0,79335 0,80386 0,81412 0,82413 0,83389 0,84339 0,85264 0,86163 0,87036 0,87882 0,88701 0,89493 0,90259 0,90996 0,91706 0,92388 0,93042 0,93667 0,94264 0,94832 0,95372 0,95882 0,96363 0,96815 0,97237 0,97630 0,97992 0,98325 0,98629 0,98902 0,99144 0,99357 0,99540 0,99692 0,99813 0,99905 0,99966 o99996 30' cos ex

40'

SO'

60' 0,71934 0,73135 0,74314 0,75471 0,76604 0,77715 0,78801 0,79864 0,80902 0,81915 0,82904 0,83867 0,84805 0,85717 0,86603 0,87462 0,88295 0,89101 0,89879 0,90631 0,91355 0,92050 0,92718 0,93358 0,93969 0,94552 0,95106 0,95630 0,96126 0,96593 0,97030 0,97437 0,97815 0,98163 0,98481 0,98769 0,99027 0,99255 0,99452 0,99619 0,99756 0,99863 0,99939 0,99985 1.00000 0' 44° 43° 4ZO 41" 40° 39" 38° 37° 36° 35° 34° 33° 32° 31" 30° 29° 28° 27° 26° 25° 24° 23° 22° 21° 20°
19"

72° 73° 74° 75° 76° 77° 78° 79° 80° 81" 82° 83° 84° 85° 86° 87° 88° 89°

0,71121 0,72337 0,73531 0,74703 0,75851 0,76977 0,78079 0,79158 0,80212 0,81242 0,82248 0,83228 0,84182 0,85112 0,86015 0,86892 0,87743 0,88566 0,89363 0,90133 0,90875 0,91590 0,92276 0,92935 0,93565 0,94167 0,94740 0,95284 0,95799 0,96285 0,96742 0,97169 0,97566 0,97934 0,98272 0,98580 0,98858 0,99106 0,99324 0,99511 0,99668 0,99795 0,99892 0,99958 o 99993 40'

0,71529 0,72737 0,73924 0,75088 0,76229 0,77347 0,78442 0,79512 0,80558 0,81580 0,82577 0,83549 0,84495 0,85416 0,86310 0,87178 0,88020 0;88835 0,89623 0,90383 0,91116 0,91822 0,92499 0,93148 0,93769 0,94361 0,94924 0,95459 0,95964 0,96440 0,96887 0,97304 0,97692 0,98050 0,98378 0,98676 0,98944 0,99182 0,99390 0,99567 0,99714 0,99831 0,99917 0,99973 0.99998 20'

0,71732 0,72937 0,74120 0,75280 0,76417 0,77531 0,78622 0,79688 0,80730 0,81748 0,82741 0,83708 0,84650 0,85567 0,86457 0,87321 0,88158 0,88968 0,89752 0,90507 0,91236 0,91936 0,92609 0,93253 0,93869 0,94457 0,95015 0,95545 0,96046 0,96517 0,96959 0,97371 0,97754 0,98107 0,98430 0,98723 0,98986 0,99219 0,99421 0,99594 0,99736 0,99847 0,99929 0,99979 1 00000 10'

18°

lr
16° 15° 14° 13° 12° 11° 10° 9° 8° 7° 6° 5° 4° 3° 2° I" 0° ex

13

55051 0.53545 0.16435 0.00582 0.05824 0.43828 0.45924 0.06993 0.58124 0. '" .41421 0.75812 0.21864 0.39055 0.23087 0.48773 27° 0.82923 0.66189 0.03492 0.25242 0.12278 8° 0.50953 28° 0.26795 16° 0.23393 0.64117 0.78129 0.59691 0.15838 10° 0.30255 0.38386 22° 0.21256 0.15838 0.67451 0.53171 0.37057 0.31210 0.02910 0.62892 0.46277 0.12574 0.14351 0.04949 0.80978 0.22475 0.17933 0.70021 0.90040 43° 0.48773 0.14054 9° 0.86929 0.24933 0.10216 0.64528 0.53920 0.65355 0.Trlgonometrljske fankdje: tangens 20' 0.32492 19° 0.67451 35° 0.11688 0.03492 3° 0.44175 0.87441 0.01455 0.28360 0.36397 0.38053 0.90040 0.93797 097133 SO' 0.20952 0.17033 0.60881 0.50587 0.52427 0.42105 0.80020 0.72211 0.07285 0.32814 0.01746 0.08456 0.47341 0.36068 0.14054 0.23087 14° 0.69588 0.00000 0' 89° 88° 87° 86° 85° 84° 83° 82° 81" 80° 79° 78° 7'76° 75° '74° 73° 72° 71" 70° 69° 68° 67° 66° 65° 64° 63° 62° 61" 60° 59° 58° 57° 56° 55° 54° 53° 52° 51" 50° 49° 48° 47° 46° 45° '" 0' 0° 0.44523 25° 0.21560 0.94345 o 97700 40' tan".42791 0.20345 0.88992 0.55431 0.38721 0.61681 0.56194 0.33460 0.73100 0.12278 0.18534 0.44872 0.75355 38° 0.71769 0.36727 0.84407 0.33136 0.24933 15° 0.14945 0.20042 0.05533 0.72654 37° 0.19136 0.50222 0.67875 0.28675 0.29305 0.82434 0.00291 0.55812 0.00000 1" 0.64941 34° 0.66608 0.40403 23° 0.06993 S° 0.27107 0.13461 0.24316 0.93252 44° o 96569 60' 14 10' 0.51319 0.74447 0.56577 0.77196 0.98270 30' cot".08163 0.32171 0.42447 0.11099 0.79544 0.45222 0.63707 0.74900 0.34433 20° 0.18233 0.35412 0.09629 0.95451 o 98843 20' SO' 0.70021 36° 0.27419 0.19438 12° 0.22781 0.29938 0.03201 0.77661 0.41763 0.89515 0.79070 0.19438 0.81461 0.30573 18° 0.19740 0.10510 0.10805 0.62487 33° 0.28046 0.70891 0.53171 29° 0.67028 0.07870 0.06116 0.57735 31" 0.68728 0.00873 0.54296 0.06700 0.30891 0.16137 0.4348 i 0.91099 0.31850 0.96569 1.80978 40° 0.91633 0.47698 0.85408 0.58513 0.13165 0.13758 0.15243 0.51688 0.39727 0.68301 0.46631 26° 0.59297 0.73996 0.05241 4° 0.22169 0.52798 0.71329 0.63299 0.34433 0.61280 0.42447 24° 0.62487 0.83910 0.23700 0.73547 0.60086 32° 0.26172 0.81946 0.38386 0.57348 0.05241 0.39391 0.76733 0.41081 0. od 0° do 45°.44523 0.83415 0.31530 0.09335 0.56962 0.17633 11° 0.57735 0.94896 0.54673 0.60483 0.25552 0.87955 0.18835 0.70455 0.46631 0.43136 0.65771 0.64941 0.26795 0.86929 42° 0.83910 41" 0.02036 0.92170 0.04075 0.07578 0.37720 0.85912 0.14648 0.88473 0.17633 0.27732 0.49495 0.92709 0.35740 0.37388 0.08749 6° 0.62083 0.24624 0.90569 0.45573 0.16734 0.52057 0.34108 0.40741 0.02328 0.09042 0.32492 0.69157 0.28675 17° 0.86419 0.35085 0.11983 0.03783 0.20648 0.08749 0.49134 0.40403 0.01164 0.09923 0.25862 0.06408 9.80498 0.46985 0.04658 0.72654 0.75355 0.24008 0.10510 7° 0.12869 0.76272 0.11394 0.30573 0.96008 0.99420 10' od 45° do 90° 60' 0.40065 0.60086 0.78598 0.21256 13° 0.93252 0.50953 0.04366 0.36397 21" 0.49858 0.29621 0.34758 0.17333 0.01746 2° 0.48055 0.15540 0.28990 0.55431 30° 0.78129 39° 0.26483 0.58905 0.48414 0.02619 0. kotangcns 30' 40' 0.84906 0.33783 0.

19703 6.55966 1.7119 13.60509 2.0594 13. kotangens taDex ZO' 30' 40' 50' 1.44942 4.20593 1.6048 21.49190 1.64256 1.91364 4.66428 1.31904 1.55555 10.33693 2.51715 2.06584 5.6363 57.0750 26.17085 1.12369 1.22758 1.70463 5.96261 2.51436 11.9398 40' 1.34323 1.35142 1.82391 2.1885 114.56557 3.40195 1.48256 1.00569 2.77254 2.24227 1.7062 16.52043 1.48741 3.09654 2.62125 1.4704 34.02039 2.00000 1.13029 1.16398 1.48741 3.64705 3.20406 3.14435 9.70901 1.07768 3.8262 14.36800 1.57363 4.10842 3.33148 4.01078 4.05994 1.07237 1.72047 1.27994 1.30323 1.76749 1.85462 1.73205 1.33511 1.04749 3.09770 1.31375 7.88073 1.6363 57 2900 60' fankdje: 10' 1.16530 4.1693 24.72281 2.78817 11.14455 5.74375 1.3854 12.23714 3.39449 2.02952 1.77595 4.48256 1.74748 2.37504 2.49597 2.00583 1.68909 3.25717 1.23490 1.77955 1.27085 3.2900 00 0' 44° 43° 41° 41" 40° 39" 38° 37° 36° 35° 34° 33° 31° 31° 30° 19° 18° 17° 16° 15° 14° 13° 11° 21" 10° 19° 18° 17° 16° 15° 14° 13° UO 11° 10° 9° 8° 7° 6° 5° 4° 3° zo I" 0° ex 15 .3499 22.79174 1.16090 2.47330 1.13694 1.24604 2.0811 28.24969 1.81649 1.37638 1.86671 4.22031 1.53865 2.80405 1.77689 10.94858 2.73205 1.31826 2.04766 1.00983 10.41421 2.82694 7.39336 1.63185 1.31110 1.96165 4.26873 8.32704 1.10414 1.82083 4.12832 2.47509 2.73205 4.58261 2.589 30' cot ex 1.79802 2.06107 4.53987 1.07768 3.42871 8.90421 3.96261 2.57638 6.53987 1.06613 1.17749 2.60033 1.24604 2.56055 7.86760 1.9244 20.4316 49.90421 3.14435 9.67530 1.18474 1.92098 2.25530 11.69116 7.44598 1.04158 1.Trlgonometrljske ex 45° 46° 4r 48° 49" 500 5r 51° 53° 54° 55° 56° 5r 58° 59" W 6r 61° 63° 64° 65° 66° 6r 68° 69" 700 7r 71° 73° 74° 7SO 76° 7r 78° 79" 80° 81" 81° 83° 84° 85° 86° 8r 88° 89" 0' 1.26374 2.35585 2.15037 1.47509 2.38969 4.38484 1.29541 1.80405 1.26471 1.01783 3.31375 7.15715 1.93470 2.41934 1.57981 1.90741 1.41061 1.14451 2.98940 5.15037 1.02355 1.19175 1.67128 6.77035 9.17159 3.41236 3.60588 3.42815 1.56046 2.08094 2.97680 2.37638 1.35585 2.48451 6.73205 4.69766 1.61074 1.7501 50' tangens od 45° do 90°.96004 3.14363 1.19430 2.87080 6.2416 68.01761 1.5418 42.23490 1.46411 1.43484 7.88073 1.3678 85.11233 2.56969 1.885 ZO' 1.85023 3.9038 38.76937 6.84300 5.05030 2.21132 2.59002 1.01078 4.28167 2.70463 6.45451 2.66428 1.96823 7.03526 2.9641 171.03553 1.27085 3.19882 1.98869 3.3007 19.19175 1.52609 3.63825 5.28764 1.43703 1.60509 2.51071 4.1039 343 774 10' od 0° do 45° 60' 1.51084 1.30521 3.09131 1.45501 1.53010 1.11713 1.14455 5.89400 1.82906 1.4301 14.21933 4.05030 2.05378 1.65337 1.06553 2.84177 1.07864 1.67462 2.75556 1.97576 6.01170 1.27230 1.11537 8.29984 2.77286 5.44951 3.08496 1.39552 5.08444 6.11061 1.34023 3.7267 18.13972 3.32704 1.34496 9.0811 28.62791 2.60033 1.1969 17.68643 1.2056 31.17777 1.50133 1.27471 4.07237 1.93189 3.59575 8.21310 1.99116 2.33148 4.0780 12.65109 2.67128 6.03553 1.4301 14.30928 5.87700 3.43422 2.11537 8.11256 4.51436 11.95302 9.22566 5.42815 1.69853 2.14451 2.11061 1.27994 1.35968 1.91516 5.3007 19.54972 1.74748 2.22857 2.2505 15.37594 3.

a2 p = 90." a) Pravokutni Izraamavaoje trokut (y = 90.a h sin a = ale cos p = ale b.866a & a .b2 cos a = ble sin p = ble b=altana=acota e = alsin a a = b tan a = blcot a e = blcos a a=esina b=ecosa trokut = (ale)Vc2 . e b = Vc2 .a h = (ble)Ve2 p = 90.a2 b2 p = 90. h = (d2) sin 2 a p = 90. ale = sina = cosp = hlb ble = cosa = sinp = hla alb = tana = cotp bla = cota = tanp Visina nad hipotenuzom Poznato h ~ = able TraZimo C Pitagorin pouQik a2 + b2 = c2 a. h=bsina p = 90. V3 "" O. h= 16 .) stnmica i Iwtova trokuta a+p=90.h=acosa a a a a.e a = Ve2 . a b) J ednakostranicni a p = 90. . .a e.a b.a = (b) = (c) "a = (P) = (y) = 60..b e = Va2 + b2 tan a = alb tan p = bla a.

a. - (a + y) a.c) Kosokutni trokut a + fJ + Y = 180. y =b sin y/(a - b cos y) fJ = 180. c.({J+ y) 3 .CZ)/2ab y = 180. .b2 sin2a a 1 realno rje~enje za: = b sin a 2 reaIna rje~enjaza: sin fJ = (b/a) sin a y a > b sin a = 180. b.= b2 + CZ.2ab cos y Projekcijskipoueak a=bcosy+ccosfJ b=acosy+ccosa c=bcosa+acosfJ Visina (nad stranicom c) h = a sin fJ = b sin a Poznato TraZimo cos a = (b2 + CZ.b2)/2ac cos y = (a2 + b2 .y b = a sin f3/sin ({J + y) C = a sin y/sin (fJ + y) a = 180. .2ab cos y tan a = a sin y/(b . b. a c = b cos a Z Va2 . b.(a + fJ) c = Ya2 + b2 . sin a = sin (fJ + y) cos a = -cos (fJ + y) Sinusov poucak Kosinusov pouCak aIsin a = b/sin fJ = cl sin y tl.Strojarski priru~nik 17 . {J.a cos y) tan fJ a. - (a + fJ) a.a2)/2bc cos fJ = (a2 + CZ.2ac cos fJ CZ= a2 + b2 .2bc cos a b2 = a2 + CZ.

I. A=ah=obsina 0= 2(0 + b) h = b sin a Trapez A ~ 18 o '" b '" c '" d (a 11 c) 2 O=o+b+c+d = J! :t. C(xc. B(XB. ab sin y = 1/2 . YB). c) A(XA' YA).£. - . Opseg je zbroj svih stranica. h=dsina 3. (c. O=a+b+c=2s 2.ye) + XB(yC. bc sin a = 1/2 . (y.. A = ab o = 2(a + b) Romb D o 0(= b) '" h. a '" 90. Trokuti C b~O ~ A c A A A A B = hc/2 Stranice Kutovi Zbroj kutova Visina na c Koordinate v~aka a.{3. [XA(yB.c a. 0 . h = J! :t. d sin a 2 o . 90. ac sin (3 = 1/2 .y a + {J + Y = 180.c) 2s = a + b + c = 1/2 .a) (s . D=oV2 ~b o Pravokutnik a '" b = h. b.b. Cetverokuti Stranice a. (n 2) Pov~inu odredujemo rastavljanjemvgekuta na trokute. a = 90. LIKOVI I TIJELA Povriiua i opseg likova A . A=ah=a2sina h=asina 0=40 Ub a c Paralelogram 0 '" b '" h. d) Kutovi a.. A = a2 0=40 a = 90. ViSekuti (poligoni) Broj stranica n Zbroj unutamjih kutova 180.b) (s . h = 0 sin {J (h J. {J.opseg 1.£.YB)] Dijagonala D Visina h Kvadrat ~~} a 0(= b) = h. ye). a".YA) + XC(yA . <5) = % .povr~ina.

1547a 1.- J'ravilni viSekuti sa n stranica SrediSnji kut Povrlina 0= na Opseg Promjer opisane kruznice D = a/sin'I' Promjer upisane kruznice d = a/tan 'I' Pravilni likovi trokut kvadrat peterokut Sesterokut osmerokut n Q1 Ij!(rad) 21j! = 21t/n 2'1' = 3600/n A = n (a2/4) cot 'I' 'I' A 0. b A = ab1t 0== 1t[l.5981a2 4.~)1t = (D2 . . promjer d A = ~1t = d21t/4 o = 2rn = dn.ma Is)e.4142a 1.n05a2 2.5(a + b) - \lab] 19 .. r Vanjski i unutamji promjer D.. (= duljina kruZnice) Kruzni isjecak i odsjecak Polumjer r.. d A = (R2 .cosf) = Ao A i .4142a 3 4 5 6 8 1t/3 60° 1t/4 45° 1t/5 36° 1t/6 30° 1t/8 22.433 a2 a2 1. Elipsa = (R + r r)12 Poluosi a.3764a 1. ovr. Krug Polumjer r.8284a2 0 3a 4a 5a 6a 8a D l. (Ij! - sin P .5° 5.7321a 2.6132a d O. ~. a X k Ir = 2'1' = T Kruzni vijenac Vanjski i unutamji polumjer R.d2)1t/4 Uski vijenac ~irine i5 =R - Srednji polumjer (! A = 2(!1t6 6. sredi~njikut 'I' Ij!(rad) Luk I = rlj! Tetiva t-= 2r sin h f '1') Visina odsjecka Povr~ina odsjecka = r (1 .5774a a l.7013a 2a 2.

oplosje (ukupna povrSina). obujam.I' Povriine i volumeoi tijeIa V - volumen. Piramida 1 V = "3 Aoh Kvadratna piramida sa stranicom osnovke a i visinom h V = a2hl3 Kut a izmedu osnovke i pobocke tan a = 2hla Prikraeena kvadratna piramida sa stranicama 05novki a i b i visinom h Visina piramide h V 20 = h(a2 + ab + = hal(a b2)/3 .r R + r Srednji polumjer p=2 V = 2(J1toh Ao = 2(J1to . Ap plaSta. h visina - - - povrsina 1.~ "LCt=:J 2.$ UW - 3. Ao povrSina osnovke (baze).~)1t Suplji vaIjak 5 tankom stijenkom Debeljina stijenke 0 = R .b) . Prizma V = Aoh Pravokutni paralelepiped sa stranicama a. b. e V=abe A = 2(ab + ae + be) Dijagonala Kocka 5 bridom a V=a3 Dijagonala d d Va2 + b2 + e2 Aa = a2 A = 6a2 d=aV3 h=a . Va/jak V = Aoh Uspravni valjak 5 polumjerom r V= ~1th Ao = ~1t A = 2rn(r + h) Suplji valjak 5 polumjerima R i r V = (R2 ~)1th Ao = (R2 . A .

R ~ Polumjer R.)1th/3 6.5236 DJ A = 41tR2 = 1tD2 Kuglin isje~k i odsje~k Visina odsjel!ka (kalote) h polumjer kugline paralele a volumen odsjel!ka Vo = Vh(2r= 1th2(R h) h/3) - volumen isjel!ka Vi = povdina pldta . r .1th = r1t(s + stoZac r S .1888 R3 = 61tD3 = 0.-r = hRl(R .c?14 = + '.visina Visina sto~ca H ~ ---.c: A = r1ts r) = ff+h1 Prikraceni R..polumjeri osnovki h .:-. 1tR2h = 2.r) r)lh :t Kut sto~ca tan(a/2) V = (R2 + rR + '.polumjer osnovke ..- Klin Stranice osnovke a. b Greben c V = (2a + c)bh/6 Ap = (a + c) fh2+b2/4 A = Ap + ab 5 Scalae V Ap + b Vh2 + (a .-. promjer D 4 1 V = 31tR3 = 4.. Kugla = (R - ..0944 R2h odsjel!ka Ap = 21tRh 21 .

d = an . + an + . .mutacija (poredaka) pen) za n razlicitih elelJlenata = n! = 1..n Broj pennutacija za n elemenata.-. . a + 3d. a + d. .. . . )= (n + . Red: al + a2 + a3 + . . + n3 = +n2(n + 1)2 22 i ~I . + n = 2(1 22 + 32 + .1) d.al)/(n . + n2 1 l)d] + n) + 1)(2n + I) = 12 + = 6"n(n S3 = 13 + 23 + 33 + . an. . . .s ponavljanjem ( )= n+.oj va. . .(n) = . = AritmetiCki niz n f an = 1 a.KOMBINA TORIKA Broj pe.ijacija n elemenata .an-I = (an .)! V.-tog razreda: . a + (n . . Suma n clanova aritmetickog niza Sn Neke sume: SI S2 = = ~ (al + an) = ~ [2al + (n n 1 + 2 + 3 + . .bez ponavljanja . . . D3.1) = konst .3. .(n) = n' NIZOVI I REDOVI Ni z: ab a2.. . . .1 K. . . . . a + 2d.-tog razreda: ~ - bez ponavljanja . . .(n) = n! I)! B.I)! K.s ponavljanjem V. .2. .(n) = ( ). pen) =~ n' medu kojima je m jednakih B.oj kombinacija n elemanata .! = ~ n! (n .! (n ( .

.L 12 + . aq3. =1:tx+x2:tx3+. .x2/2 :t x3/3 . X-l Inx=2-+-[ x+l sin x cos x I X-l 3 x+l x3/3! + x5/S! ( ) ( ) +.+ .... +-S x+l .!. 3 1 X-l 5 x>O ] = xII! = ..---z+ ---z n 1 2 3 -_ 4 1 2 +. -1 < x < 1 n .. .x717!+ 1 . =T n=1 1 " ~ 00 oo + 2" + 3""+ . 2 2 3 n 1 11 1 = 11..l +~ I! x +~2 2! x + ~3 3! x + ... + .+ . .x2/2! + x4/4! . + -. . ..1 Vainiji redovi 00 "1 ~ -.L n2 n=1 n=1 = . . .. ..realni broj 23 .L + -4..i:... . q. aqn-I. aq. ..x6/6! + . . q = aJan-l ==YaJa. . = konst Suma n clanova geometrijskog Sn niza = a 1 . . ... --:r = ---z.x4/4 :t .2/6 3t L a - (-1)"-1. . -1 < x < 1 1 l+x (1 + x)n = 1 + ( )x ( ~ + ~ )X2 + ( ~ )x3 + . . . .. + -4.. - 2/12 Vatniji Taylorovi redovi X. a>O -1<x<+1 In (1 :t x) = :tx . al.. 1 1 1 nemakonacnesume .=. ..Geometrijski oiz a. ...

reda Determinanta 2. reda Determinanta 3.al2 (a2l a33. reda all al2 al3 a2l a22 an I = all 1 a3l an a33 =all (a22 a33 . da skalamo pomnotimo kojigod redak Hi stupac sa subdeterminantama tog retka Hi stupca.: all al2 a13 al4 a21 a22 a23 a24 a3l an a33 a34 a4l a42 a43 a44 a22 an a24 an a33 a34 I = all a23 a24 a2l 1 al2 I a33 a34 a3l Q43 Q44 Q41 I + Q42 Q43 044 a24 a21 a22 a2l a22 a23 + an I a34a3l an Q44 Q41 Q42 1 - al4 I a3l an a33 Q41 Q42 Q43 1 Vrijednost determinante se ne mijenja.a3l a22) Vrijednost determinante n-tog reda izracunamo tako. npr.a3l an) + + an (a2l an . ako zaokrenemo glavne dijagonale (za 180°): all al2 an a2l I determinantu oko all a2l a3l a22 a23 a33 i a31 an I al2 a22 an al3 a23 a33 I Ako su u determinanti dva retka Hi dva stupca jednaka Hi proporcionalna.an an) . vrijednost determinante jednaka je nuli: 24 L .DETERMINANTE Determinanta 1.

elemente nekog stupca (retka) pomnoZimo brojem k (k "* 0) . . .. n A + B = [aik + bik1m. da svaki element u matrici pomnotimo k A sk = [k aik1m. ako: medusobno zamijenimo dva stupca (dva retka) . ako je A' Matrica A = [aik]m. n motemo kriZanjem redaka iIi stupaca svih redova. a2n A= A= Dvije su matrice jednake.MATRICE Matrica A dimenzije m. Zbrajati motemo matrice samo jednakih dimenzija: A= [aik1m. =-A. - 25 . Matrica 0 ima kojugod dimenziju. p je matrica n C = A B = [Cik]m. K matrici A = [aik]m. n je r-tog ranga. matrica je kvadratna. . Rang matrice se ne mijenja. ako je bar jedna determinanta r-tog reda matrice A razlicna od 0. nazivamo matricu (stupnim) vektorom a1 a2 . ako je determinanta razlicita od O. . a nesimetricna. aln .ndobivamo transponiranu matricu A' = [bik]n. n mnotimo sa skalarom k (realnim brojem) tako. n Matricu A = [aik1m. a svi su njeni elementi O. n Umnotak matrica A [aik]m. tvoriti determinante Iz elemenata matrice A = [aik]m. ako imaju jednake dimenzije i odgovarajuCe elemente jednake..n B = [bik]m. Svakoj je kvadratnoj matrici pridrutena determinanta jednakog sastava. p gdje je Cik = ail blk + ai2 b2k + . + ain bnk' .m'ako redom zapi~emo retke u stupce i stupce u retke (bik = aki)' Ako je m = n. n ima m redaka i n stupaca all a12 a21 a22 - Ako je n = 1. a sve vi~eredne determinante pa su jednake O. Matrica A je regulama. . iB = [bikln. 'K:vadratna matrica je simetriena. ako je A' = A.stupac (redak) pomnoZimo proizvoljnim brojem te ga pribrojimo k drugom (stupcu) retku.

. n ( .. .2) .+. 2.2 a lal = I-al a=a-bi =a + bi Za proizvoljne kompleksne brojeve a i fJ vrijedi lafJl = lallfJl Ilal .n n = 1..k)! =1. (n * k + 1) = k!(n ..3 .. + . . an bit ce: .a :t 1 a n(n () - n n-l b + .. = + v. + ( -1 ) k (k )a .l. .. 2 .r+t. al an ) n n-k b k n n l) b BINOMI (a :t b)2 = a2 :t 2ab + b2 (a :t b)3 ( + b) n = a3 :t 3a2b + 3ab2 :t b3 a- - n ... .IfJll la + fJl~ lal + IfJl ~ Poprecne vrijednosti Za n realnih brojeva at> a2.APSOLU1NA I SREDNJA VRIJEDNOST Apsolutna vrijednost Definicija apsolutne vrijednosti lal realnog broja a glasi lal = {-aa za a ~ 0 za a < 0 broja a definirana je jednadzbom Apsolutna vrijednost kompleksnog lal =+ v-. .+.aritmeticki rosjekA p A . .3.. .2. . . + (n! (k )= n! n 1) (n 1. . . .. ... an . .. + an) . ... . ~+~=~+~~-~ ~-~=~+~~-~ ~:t~=~:t~W~~+~ 26 .+.geometrijski prosjek G G 1 = -. .&.l. .harmonicki prosjek H H=. ..-(al + = Val a2 a2 + ....l.k . . a2 .3. .l.

Y Iz obiju jednadzbi dobivamo nepoznanicu = (Cl - a. alb2x + b.x .) rje~avamo jednostavno Sistem dviju linearnih jednadtbi s dvije nepoznanice (x. c) Metoda suprotnih koeficijenata Jednadzbe mnozimo takvim brojevima. p = -(XI + X2) cetvrtog.x)lbl = (C2 . pozeljnom toCno~cu metodama numericke matematike. Korijene takve jednadzbe odredujemo. da dobijemo pri clanovima s istom nepoznanicom suprotne koeficijente.ALGEBARSKEJEDNADZBE JednadZba n-tog stupnja a"xn+an-IXn-.bzY Rje~enje gIasi = bZCl -azb. +alx+aO=O an"'O ima u opsegu kompleksnih brojeva n korijena.azb. samo ako je mozemo brzo rastaviti. u opcem slucaju. 27 . a potom ih zbrojimo. Ako su XI i Xz korijeni jednadzbe x2 + px + q = 0..a2x)lb2.x + bly = Cl Metode a) Metoda Iz druge b) Metoda rje~avanja: supstitucije jednadzbe Y komparacije azx + bzY = C2 = (cz - a2x)lbz uvr~tavamo u prvu jednadzbu.2 = (-b :t Ybz . za <1 < 0 su korijeni jednadzbe konjugirano kompleksni brojevi.X2 in JedDadZbu viSeg stupnja (treeeg. +. .cz albz .. za <1 = 0 ima jednadZba dva jednaka realna korijena. y) a. Na isti nacin izracunavamo nepoznanicu y.4ac Diskriminanta jednadZbe Za <1 > 0 ima jednadzba dva razliCita realna korijena. JednadZba prvog stupnja (Iineama jednadzba) ax+b=O a"'O ima jedno rje~enje x = -bla JedDadZbadmgog stupnja (kvadratna jednadzba) a '" 0 axZ+ bx + C = 0 ima dva rje~enja xl.b.4ac )/za <1 = bZ .blbzY= -b1cz x = b2c. . . vrijedi q = X.

. y = Cl az x + bz y za koje vrijedi A = I:~ :~ I = a. . . . aln aZI bz .Sistem 6ueamih jednadZbi Sistem n jednadZbi s nepoznanicama XI>Xz. aZn A= Rje~enje sistema glasi tada -. A' X n =-. . . bz glasi rje~nje x I = Cz. . aln aZI azz .!!l. + alnXn= bl anlx. Cz. . . .n bz azz . = bn = 0. aZZ .azb. + annXn = bn Sistem je homogen. . .&.. - az bl * 0. . . + anzXz + . az. b. .az Cl al bz . ako je determinanta sistema all a1Z . .. ako je b. bz C.. Ako je ma i jedan bk * 0. Nehomogen sistem jednoliko je rje~iv. sistem nije homogen. . aZn all alZ . a. . . . al2 . X + b. Xn allx. . A' all b. . bz An = Za nehomogen sistem dviju linearnih jednadZbi s dvije nepoznanice a. aZn Xz =. .A ' gdje su: b.bl Cz a. .. . + al2xz + . Cl bl =~ I I A I = al bz . . Cl y = ~ 28 A = a.& XI . . = bz = .az bl .

. a '*' 1 ima rjesenje Trigonometrijske jednadibe Za rjesavanje jednostavnih trigonometrijskih jednadzbi. prikazemo tablicom ili graficki. npr.n)/m * Numericno rjeSavanje jednadibi U opcem slucaju mozemo korijene transcedentnih dama numericke matematike.. 29 . koja mora biti neprekidna. Korijene dobivamo pri vrijednosti y . da iz slike ustanovimo intervale.!!. za a < 0 a a Kvadratnu nejednadzbu s jednom nepoznanicom ax2 + bx + c ~ 0 mozemo rijesiti grafom funkcije y = ax2 + bx +c tako. jednadzbi odrediti metoRealne korijene jednadZbe f(x) = 0 pokusavamo izracunati numerickim metodama tako... a '*' 1 rjesava logaritmiranjem (naravnim ili dekadnim logaritmima). sin (mx + n) = a m '*' 0. gdje je y ~ O. NEJEDNADZBE Linearna nejednafdba s jednom nepoznanicom ax+b~O ima dva rjesenja: -b x~za a>O x:. -=. = O. x =b a > 0. Za jednadZbu sin (mx + n) = a traZimo iz tablica kut u mx+n=u te dobivamo rjesenje x = (u . potrebne su tablice vrijednosti trigonometrijskih funkcija ili odgovarajuce racunalo. da funkciju y = f(x). Rjesenje glasi x = In blln a Logaritamske jednadibe Jednostavna logaritamska jednadiba log.TRANSCENDENTNEJEDNADZBE Eksponencijalne jednadibe Jednostavna se eksponencijalna aX = b jednadzba a > 0.

.Yt = m(x Jednadfba (y .1 0. I -"'0 '...ANALmCKA GEOMETRIJA u ravnini Pravac OpCi oblik jednadfbe Ax + By + C = ° Eksplicitni oblik jednadfbe y=mx+b Segmentni oblik m=tana b odsjetak na osiY - xla + ylb koeficijent m) =1 Jednadfba pravca kroz zadanu tocku Pt (XI>Yt) uz prikloni kut a (priklonski Y .336 1.Yo) l\n:2 I \ I i I .3 0..Y2) Potendjalne krivulje \ \ yt J!L__!O JI/ Parabole kroz tocku Po (XO. Yo) yx'" = YoXi:' = konst ~onstrukcija krivulje 1 + tan fJ = (1 + tan a)m Npr.Yt) (XI .367 30 .4 0. t ~ Y = Yo n = 1 Y = Yo(xlxo) n=2 Y = Yo (XIXO)2 (:J (pravac) (kvadratna parabola) (kubna parabola) n=3 Y = Yo(xlxo? Hiperbole kroz to~ku Po (xo.307 1.278 1.X2) = (x - Xl) pravca kroz dvije zadane to~ke Pt (XI>Yt) in P2 (X2' Y2) XI) (Yt . 1/. za tan a = 0.2 0. /.25 je m tan fJ 1.fn:1 I.

: elipse: a) Ako doZinu. b) Presjeci~ta krufnica s polumjerima a i b iz zajedniekog sredgta 0 s proizvoljnim pravcem p odreduje toeku P elipse. JednadZba parabole za tjeme s koordinatama (xo.xo) Za parabolu s osi u smjeru ordinate y su u jednadZbi koordinate x i y zamijenjene.CunjosjeCnice Kruinica Opta jednadZba (x . Parabola Tjemenska jednadZba gentom in s koordinatama ~ ~ VIY x . opisuje toeka P elipsu.poluosi (u smjerovima x. Yo= Elipsa a.s ordinatnom Zari~ta F (p12.x2 0) osi kao tan- . Yo) (y - YO)2 = 2p(x OpCi oblik jednadZbe (za os u smjeru ordinate y) y = ax2 + bx + c Konstrukcija parabole: Simetrala udaljenosti ~to je presjeca proizvoljni pravac p kroz zari~te F s vodilicom v i paralela s osi parabole kroz presjeci~te odreduju toeku P parabole. 31 . pomieemo tako.xO)2 + (y .za sredi~te u toeki (xo.0) osi kao tan- l = 2px 2p . b . da njene krajnje toeke kliZu po medusobno okomitim pravcima. aju duljinu a + b toeka P dijeli na krakove a i b.s ordinantnom i = 2rx . y) = 1 Sredi~nja jednadZba x21a2 + ilb2 Tjemenskajednadzba i = (b2Ia2) x (2a - x) $ ~ -~ Konstrukcij.YO)2= ? . Yo) Sredgnja jednadZba za sredi~te u ishodgtu (xo = 0. Yo= 0) 2 22 x+y=r Tjemenska jednadzba gentom (xo = r.parametar .

y21b2 = 1 Tjemenskajednadfba y2 = (b2Ia2) x (x .sin r) = r(1 .l = a2 CildiCke krivulje (trohoide) Cikloida nastaje pri kotrljanju kruZnice po pravcu x y r - = r(i .cos r) kut kotrljanja i( rad) Epicikloida nastaje pri kotrljanju kruZnicepo vanjskoj strani druge kruZnice x Cl:: Jt y m n = rem = rem = = Rlr sin t/J . - .cos mt/J) (R + r)lr = n + 1 t/J = rln Hipocikloida nastaje pri kotrljanju kruZnice po nutranjoj strani druge kruZnice x = rem sin t/J sin mt/J) y = rem cos t/J+ cos mt/J) m = (R r)/r = n .1 - - Jt n = Rlr t/J= rln 32 .2a) Kod istostrane hiperbole (a = b) su asimptote medusobno okomite i zatvaraju s koordinatnim osima kut 45° X2 .sin mt/J) cos t/J .Hiperbola (A y - asimptote) SrediSnja jednad!ba x21a2 .

051838 0.023049 0.025777 0.046400 0. .040602 0. + atX + ao an '*' 0 Razlomljena racionalna funkcija je kvocijent dvaju polinoma f( ) = bmx"'+ bm-.057736 \ x \ a.007982 0.041395 0.052788 0.016092 0.031917 0.013 063 0.047276 0.025214 0.022529 0. Polinom iIi cijela racionalna funkcija n-tog stupnja je f(x) = anxn + an-tx"-t + .017345 0.x + ao 4 .015293 0.016502 0.049976 0.048164 0.007735 0.044685 0.008234 0. + a.031260 0.045537 0.029975 0.029348 0.) + fsin .032583 0.Strojarski priru~nik 33 . = R(cos i r i cos .014523 0..010760 0.f(x» Elemeotame funkcije u ravnini x. b] definicijsko podruCje funkcije Oraf funkcije f(krivulja f(x» je skup svih toeaka (x.007493 0.014904 0.019120 0.011387 0.d = inv a d 40' 0.019583 0.014148 0.009299 0.043845 0.042201 0.008492 0.026350 0.030613 0..036798 0.013779 0.049064 0.010456 0.Evolventa (involuta) nastaje pri odmatanju oboda s kruZnice x y = R(sin .024660 0.033947 0.020054 0.012 373 0.009025 0.008756 0. d(rad) .funkcijska vrijednost - la.010158 0.006577 0.055717 0.034644 0.037537 0.012715 0.006361 0.022018 0.012038 0.x + bo x a.015689 0.028729 0. kaie se.053751 Evolventna funkcija inv a = tan a 20' 30' 10' 0.020533 0.039047 0.058765 FUNKCIJE Ako je svakoj vrijednosti X za a ~ x ~ b pridruZentocno odreden realni broj y.026931 0.038287 0.018217 0.054728 0.039819 0.006150 0. 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 0' 0.023577 0.050901 0.009580 0.033260 0.024114 0. b] dana funkcijaf.009866 0.011 709 0..036069 0.011071 0.x"'-' + .007256 0.028121 0.035352 0. + b.021514 0..027521 0.013 418 0.006798 0.017777 0..016920 0.056720 50' 0.007025 0. ~to se pge y = f(x) x - argument iIi neodvisna varijabla f(x) . y.021019 0.043017 0.xn + an-tx"-' + . da je u intervalu la.) a y = Rlcos i = tan a rp = tan a i.018665 0.

a '*' 1 x Logaritamske su funkcije inverzne eksponencijalnim funkcijama.Eksponendjalna i Iogaritamska funkdja Eksponencijalna funkcija Y Logaritamskafunkcija Y = log. Kntne funkdje Sinus Y Kosinus Y = sin x = cos x -1 Tangens y -1 Kotangens x x Pomaknuta sinusoida y r y=rsincp - amplituda sinusoida Za fazni kut E pomaknuta Yl = rsin (cp + E) 34 .x y a > 0. a '*' 1 = IT a > 0..

.e-x sh x eX.e-x sh (x :t y) = sh x ch y :t ch x sh y ch (x :ty) = ch x ch y :t sh x sh y sh2x = (ch 2 x ch2x sh2x = 1 1 th2x = 1/(ch2x) cth2x 1 = 1/(Sh2x) - sb2x=2shxchx cb 2 x = ch2x + sh2x - - 1)/2 ch2x= (ch2x + 1)/2 35 .Krivulja prigwenog y titranja y = ce-ax sin (wx + E) \. T = 2nlw Logaritamski 11 dekrement = In 1L a ... Yi+1 w Yi i Yi+I su ordinate dvaju susjednih ekstrema. Ciklometricne funkcije Arkus sinus Arkus kosinus y=arcsinx Arkus tangens y=arctanx I Arkus kotangens y=arccotx y=arclsinx " I[ o x -2 Ciklometricke su funkcije inverzija kutnih funkcija.2!.arc cos x arc sin x + arc cos x = nl2 Hiperbolne funkdje Tangens hiperbolni arc cot (-x) = it arc cot x arc tan x + arc cot x = nl2 - Sinus hiperbolni eX .e-x y=shx= 2 Kosinushiperbolni eX+ e-x y = ch x = 2 Osnovne veze medu hiperbolnim funkcijama: y = thx = ch x = eX+e"x Kotangens iperbolni h chx eX e-x + Y = cth x = shx = e' . Medu njima postoje slijedeee veze: arc tan (-x) = -arc"tan x arc sin (-x) = -arc sin x arc cos (-x) = it .

u'(x) e = konst (u(x) . u(x)] = e.3026x) 1Ix cos x -sin x 1Icos2X = 1 + tan2 x -1/sin2 x = -(1 + cot2x) l/~ -l/~ 11( + X2) 1 -l/( 1 + X2) dy = f'(x)dx = df DiferencijaIWnkcijey = f(x) u tocki x je Osnovna pravila pri ratunanju diferencijala d(u(x) :t v(x)] = du :t dv d(e.reaIni broj 1I(2V.x Igx In x sin x cos x tan x cot x arc sin x arc cos x arc tan x arc cot x y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' = = = = = = = = = = = = = = = nx"-I n . = u'(x) v(x) + u(x) v'(x) (u(x)lv(x)]' = (u'(x)v(x) .DERIV ACIJA FUNKCIJE Derivacija funkcije y = f(x) v totki x y' = f(x) = lim f(x + M) . tada je derivacija drugoga reda (druga derivacija) r(x) = (f'(x)]' = y" = d2yldx2 Derivacija n-tog reda funkcije f(x) fn>(x) = [fn-l>(x)]' = y(n) = dnyldx" 36 .) aXIn a eX 1I(x In a) 11(2. u(x)]' = e .f(x) =. v(x)] = u(x)dv + v(x)du d(u(x)/v(x)] = (v(x)du . eX log. v'(x) y' = 0 x Derivacija elementarnih y funkcija =e y = x" y= y = y = y = y = y = y = y = y = y = y = y = Y= Y= aX V.u(x)dv]/(v(x)f Ako je f'(x) derivacija funkcije y = f(x).EL dx-+O ~ dx Osnovna pravila deriviranja (u(x) :t v(x)]' = u'(x) :t v'(x) (e . v(x)).u(x)v'(x)]/(v(x)f {u(v(x)]}' = u'(v) . du Derivacije viSega reda d(u(x) ..

Geometrijsko macenje derivacije funkcije Derivacija funkcije [' (x) jednaka je koeficiIeDtu naklona tangente na krivulju f(x) u tocki X ['(X) = tan a Tangenta na krivulju f(x) v tocki Y PI (XI> YI) y y:{(x) . dok nezavisnu varijablu y pritom smatramo konstantom. y) Totalni diferencijal funkcije z ax ay 37 .y) = 0 y'(x) = -.. y = yet).-< x Ekstremne vrijednosti funkcije f(x) bit ce 11locki.Derio'8dja parametarski zadane funkcije Za funkciju x = x(t). y + ~y) .i (t) Y(t))![x(t)j3.YI = ['(XI)(X YI = [-lI['(x.polumjer kruznice zakrivljenosti ["'(xc) * 0 x . Parcijalna derivacija po X funkcije z = f(x. y) ex cz = lim ((x + ~.EL = lim (ex. gdje y je r(xc) = 0 in Za krivulju Y = f(x) su: ..))(x XI) Pt (XI> Yt) Normala na krivulju f(x) v tocki Y - . po varijabli X ..npr. I ~o ~ y) - ((x.xd --. gdje je [' (x) = 0: maksimum (A): ['(XA) = 0 !"(XA) < 0 minimum (B): ['(XB) = 0 !"(XB) > 0 InfIeksijafunkcijef(x) ce biti u tocki (C). da nezavisnu varijablu X deriviramo. y) . Parcijalna derivacija po y funkcije z = f(x. gdje je t parametar.koordinate sredi~ta kruznice zakrivljenosti p = x -(y'(1 Pardjalna derivacija + y'2)){y" q = Y + (1 + y'2){y" Parcijalnu derivaciju funkcije z = f(x...' . zadanejednadZbom tp(x.racunamo wo... IX I = [x(t) y(t) .2!E. bit ce y'(x) = y(t)!x(t) .(ex. = V(1 + y'2)3/1y"l .£!£. y) . pricem je tockom oznacena derivacija flmtcije 5 obzirom na parametar t.. y) ay 6y-+0 ~y Derivacije implicitne funkcije y (x).

-1 f (lIsin2x)dx = -cot x + e f (lIcos2 x = tan x + e x)d f (1/~)dx = arc sinx + e f [11(1 + x2)] dx f (l/YxZ - a )dx = arc tan x + e = In (x + YxZ . gdjeje ['(x) = f(x).f v(x)du Neki osnovni integrali fadx=ax+e f x"dx = (x"+I)/(n + 1) + e f (lIx)dx = Inx + e f u'dx = aXllna+ e f e'dx = eX+ e f In x dx = x(1n x-I) + e f sin x dx = -cos x + e fcosxdx=sinx+e f tan x dx = -In cos x + e fcotxdx=lnsinx+e n *. e = konst integrala Osnovna pravila za izra~unavanje neodredenog f[u(x) :t v(x)]dx f[e.INTEGRAL Neodrec1eoi iDtegral ff(x) d x = [(x) + e. f (a + bx)n dx = f t"(lIb)dl = (lib) (a + bx)n+l/(n + 1) + en*' a+bx=1 dx=(llb)dl 2. f 1I(xZ + 4) dx 1 f sin n x dx = -(1In) cos n x + e x/2 = I = (114) f 1I[(xl2)2 + 1] dx = (112) arc tan (xl2) + e 38 .a ) + e Uvodenje nove integracijske varijable x = x(t) dx = i(l)dl f f(x)dx = f f[x(I)] i(l) dl Primjeri: 1. f en%dx (1In) en% e = + nx = I dx = (1In) dl 3. u(x)]dx e f u(x)dx = Parcijalna integracija (inlegratia per parIes) =f u'(x)dx :t f v(x)dx f u(x)dv = u(x) v(x) .

z(lp) dlp 39 . y = yet). s 1. kjer je l(x) = f f(x) dx L'potreba odredenog integrala Proracunanje du/jine /uka krivulje i povrsine lika . t1~ t ~ tz y Duljina luka s krivulje I.__. Duljina luka s krivulje b = a v'i:"""+7 dx J ds = VdxZ + dyZ Povclina A lika izmedu luka krivulje i osi x b A = I f(x) dx 2.iy) dt I.Odredeni integral b f a f(x) dx = [1(x)] = l(b) a b lea). Duljina luka s krivulje ~ s=f~a dlp Povr~ina A isjecka ~ o A x = +fa . 3.. Krivulja je zadana jednalUbom y = f(x). a~lp~/3. -+. Krivuljaje zadana polarnim koordinatama r=r(lp). Krivulja je zadana parametarski x = x(t).~ f s = " viZ + yz dt Povi"Sina A lika o )( A = +j'(XY . ~ X ~ b.

a)/n. b] podijelimo na n jednakih Konaene tl>tke k-toga podintegrala su Xk-I delova ~irine h Xk = (b . . Trapezna jednadiba Interval [a. y yof(x} Pomina A rotacijskog tijela b A b x Volumen = 2xfY~ dx V rotacijskog tijela b V = x[ ldx Guldinova pravila: y y=f(x) Povriina A rotacijskog tijela jednaka je umno~ku duljine luka s krivulje i opsega kruZnice ~to ga opisuje njeno teti~te T: x A = 2xyos Volumen V rotacijskog tijela jednak je tlmno~ku pomine plohe A. + Yn-I+ +Yn) 40 . 106 do 108. = Xo + (k - l)h = Xo + kh pri eemu vrijedi: Xo = a. NUlDe~aa integradja Cesto treba izraamati vrijednost odredenog integrala gdje je funkcija f(x) zadana u obliku tablice ili ne poznajemo njen neodredeni integral. Xn= b. likova i tijela . Teti~ta linija. ispod krivulje i opsega krmnice ~to je opisuje teti~te T: x v = 2x YoA. a ~ x ~ b.vidi st.Izralunavanje povrline i volumena rotacijskih tijela Rotacijsko tijelo nastaje rotacijom krivulje Y = f(x) oko osi x. pa je b [f(X)dx = h(+YO + Y.+ . f(Xk) = Yk. .

y)dx dy = ff f(r cos q. y) gdje su: (x.rcosc:psinft. z)dz v a n(x) tdx.cos y=rsinc:p 'P ff f(x. z)dx dy dz = f dx f dy f f(x.rsinc:p)r2cosc:pdrdc:pdft v VI 41 . Y) fff f(x. y) Transformacija trostrukog integrala u polarne (kugline) koordinate: y=rcosc:psinft z=rsinc:p x=rcosc:pcosft fff f(x. y) na podrucju D izracunavamo jednadibom b Yl(X) Y Y=J2 (x) fff(x. y.. integrala x = r. z) na podrucju V izracunavamo jednadibom b n(x) t2(X. y. r sin c:p)rdr dc:p D DI Povr~ina podrucja Dl A =D ff dx dy Volumen tijela ~to ga nad podrucjem D omeduju plohe. y) E D v = ff [Z2(X. y)dx dy = f dx f f(x. dane jednadibama: Z = ZI(X. z)dx dy dz = ffff(rcosc:pcosft. y) D Trostruki integral Zl(X. y. y) in Z = Z2(X. y)dy D a n(x) x u polarne Transformacija koordinate dvostrukog q. y)] dx dy Trostruki integral funkcije f(x. y.Viiestruki iutegrali Dvostruki integral Dvostruki integral funkcije f(x.

diferencijalne 42 .2 Y = a :t ib Y C~)elu = e"'(C1 cos bx + C2 sin bx) jednadtbe 2. OpCe rje~enje y' = u'x + u I f(u)-=-U du + C 1.konjugirano = k2 = k kompleksni brojevi: kt. reda s konstantnim koeficijentima y" + atY' + azY = 0 Rjdenje pomocu y' = kelu. reda Lineama diferencijalna jednadtba OpCe rjdenje y' + g(x)y + h(x) = 0 gdjeje G(x) = f g(x)dx Homogena diferencijalnajednadtba 2. reda rje~avaju se metodom Nehomogene linearne varijacije konstanti.eklX = (Cl + ovisno je 0 korijenima k I i k2 karakteriy + C2ek2X - razliCiti realni brojevi jednaki realni brojevi: k) kh k2 . otkuda proizlazi karakteristicna jednadtba f<2+ alk + a2 OpCe rje~enje diferencijalne jednadtbe stiene jednadtbe: kh k2 kh k2 =0 = C.DIFERENCIJALNE Diferencijalna jednadiba JEDNADZBE s rastavljivim varijablama f(x)dx = g(y)dy Opee rjdenje fI(x)dx = f g(y)dy + C Homogena diferencijalnajednadtba C = konst y' = ~7) Rje~avamoje supstitucijom y = ux.

brzina.. a sa a . y. temperatura itd. . a njihovo hvatiste moze biti samo neka toeka na pravcu u kojem djeluju (npr. kutna brzina). bit ce smjemi kosinusi vektora r x cosa=r cos f3 = 1'. + ax= bx ay= by r= OP a~ Vektori a = (ax>ay. Ako je vektor zadan svojim komponentama a = (ax>ay.u tekstu (iz crtackih i tiskarskih razloga).(apsolutnom vrijednoscu) i smjerom (npr. y. sila. ubrzanje itd. a. b. z) Ir 1=r = Yx2 a + y2 +Z2 x Ako vektor r zatvara s osima koordinata kutove a.) su jednaki. Vektori mogu biti s lob 0 d n i Hi v e Zani.. to su vezani vektori. f3 i y. Apsolutna vrijednost vektora Ia I= a je duZina kojom prikazujemo vektor. a.£ r r .cos y = . a Hi debljim simbolom. Slobodni se vektori mogu pomicati u svojem smjeru ili paralelno kamo god u prostoru. masa. 43 . U ovom su prirucniku vektori oznaeeni sa ii . energija.u slikama. odredene intenzitetom . ishodista 0 do tocke Radij vektor je vektor.VEKTORI Skalari su velicine potpuno odredene samo jednim podatkom (npr. a oznacujemo ga sa r z - p Njegove koordinate su i koordinate tocke P(x. Skalare oznacujemo simbolima. koji vodi od koordinatnoga P u prostoru. moment. ali ako djeluju u razliCitim tockama. z) r = (x.Vise sila koje djeluju u istoj tocki su slobodni vektori. moment para sila). = b. a.) i b = (bx>by.).) (koordinatama) vrijedi Ia 1= Va. npr. geometrijski ih prikazujemo orijentiranim duZinama*. Vektore oznacujemo znakom iznad simbola. + a. Vezani se vektori mogu pomicati samo u svojem smjeru. ako su im jednake sve komponente a. sila. radnja. npr. vrijeme. a. Vektori su velicine. npr.). a njihovo hvatiste moze biti svaka tocka u prostoru (npr.

.. Zbroj vektora s =a + b Koordinate zbroja s = ('x. = a. = Iail b 1 cos IX IX kut m~u vektorima a i b....b. koji je proizvoljan realan broj Vektor ma leti na istom praveu kao i vektor a. I. dobivamo ga iz je cos IX = ab/<I a 11b I) a ab = ba IX 0: = IX n/2: = 44 Ca+ b)c = ac + bc ~b=lallbl ab=O ..~ b a a-a=O .-'f---~~~// a - / I S.r Zbrajanje i oduzimanje vektora Vektore zbrajamo i oduzimamo po zakonu paraJelograma. d. Razlika vektora d = a - b Koordinate razlike d = (dx' dy.) su dx= ax-bx dy = ay-by (. 0) Mnoienje a)' Mnozenje vektora vektora Ikalarom m. d. 0..'y.. a+b=b+a (a + b) + c = a + Cb+ c) o = 0 = (0. a njegova je apsolutna vrijednost Imal = Imllal Za m > 0 vektori a i ma su istog smisla za m < 0 vektori a i ma su suprotnog smisla b) Skalarni produkt dvaju vektora a i b je skalar ab = axbx + ayby + a.= a...) su Ix=ax+bx Iy = ay + by .-b.. + b..

c) p = (d.c) Vektorski produkt dvaju vektora a i b je vektor ~ .atby a x b = -b x a Cy= atbx .c) (a. b.. tada se svaki treci vektor c = (c. c) 45 . Cy' Ct) su: ::7 -- Cx= aybt ..a_" ~ b c=axb koji stoji okomito na ravninu vektora a i b. koji leii u njihovoj ravnini rastavlja u obliku c=ma+nb gdje su m i n skalari. nip rn= (d.axbt je Ct = axby.. koju odreduju vektori a i b. konstruiranoga nad vektorima a. by... b. tada svaki cetvrti vektor d u prostoru rastavljamo u obliku d=ma+nb+pc gdje su skalari rn. je = la x bl c) Mjesoviti produkt vektora a. Koordinate vektorskog produkta c = (c. odreden po pravilu desnovojnog vijka. c) odredeni jednadibama: n'. 1t za trokut A = 1/21a x bl POvrSina A.. CY'Ct). b i c je skalar (a. b.'~ (a. odredeni jednadibama: n = ax ell .. b) (a.aybx (a + b) X c = a x c + b x c a xb= 0 za paralelogram A Za a = 0. c) '*' 0).ay bx Ako vektori a. omedenoga vektorima a i b. c)1 d) Rastavljanje vektora u ravnini i prostoru Ako vektori a = (a.b. b i c nisu u istoj ravnini (mijebni produkt (a.. b. bt) nisu paralelni (a x b '*' 0). b. c) = a(b X c) = (a x b)c Apsolutna vrijednost mje~ovitog produkta jednaka je volumenu V paralelopipeda. b. aY' at) i b = (b. Vektor c ima smisao. b i c u prostoru V = I(a. Njegova apsolutna vrijednost jednaka je povr~ini paralelograma.av Cx ax by . a.

y(t). .Krivulje u prostoru Duljinu luka s prostome krivulje x = x(t).R oX . y(t). z). s za a ~ x ~ b jednaka s Z = z(x). z = z(t) za Ako je krivulja dana jednadzbama y = y(x). odredeno jednadZbom rot V = 'i1 x V = az . y.~ R oz 'oz ox 'ox ( ay ay ) 46 .. z) Vektorsko polje V = (X(x. z(t») i' = (i(t). a ~ t ~ f3 proracunavamo jednadzbom fJ s = fVi2 + y2 + i2 dt a y = y(t). odredeno jednadzbom div V = 'i1 v = oX +R + ~ oZ . i.. i(t») bit re: infleksijska zakrivljenost I . Y(x.Ii' x i'I Q-ifr torzijska zakrivljenost . b + y'2 + Z'2 dx Za krivulju danu u vektorskom obliku jednadzbom r = (x(t). bit ce duljinaluka = I'll = r(t) . z).) 't Ii' x i'12 Skalarnai vektonka polja Skalamo polje u = u(x.jJ£ Rotor vektorskog polja V je vektorsko polje. z») Operator derivacije (nabla): 'i1 = (a:' Gradijent skalamoga ~. Z(x.:. y. -oz ) ox ay ou ou ou Divergencija vektorskog polja V je skalamo polje.l = er. y. lz) ='i1u polja u je vektorsko polje gradu= (ox ' -ay . y.

f Z(t) dt) a odredeni integral za a S t S fJjednadZbom r n a(t) dt = r X(t) ( n dt. ako je div V = o. Vektorsko polje V nema vrtloga. f Y(t) dt. ako u njem nema ni izvora. r ) Z(t) dt n 47 . r n Y(t) dt. ako je potencijalno. Derivacija zbroja i razlike vektora (ma(t) :!: nb(t»)' = ma'(t) Derivacija skalarnog produkta (a(t)b(t»)' = a'(t)b(t) + a(t)b'(t) Derivacija vektorskoga produkta (a(t) x b(t»)' = a'(t) x b(t) + a(t) X b'(t) Vektor a(t) s komponentama ima derivaciju X.= a. Vektorsko polje Vje harmonicko (Laplaceovo). Bezvrtlozno je vektorsko polje samo tada. Z(t)] a'(t) = (X'(t).ds integral vektorske funkcije a(t) = (X(t). ako je rot V = O.Vektorsko je polje V potencijalno. Y(t). Tada postoji takvo skalarno polje u kod kojega je a2u a2u a2u gdje je ax2 + ai + aT a2 a2 a2 fl = --axr + ay2 + aT = flu = 0 Laplaceov operator Derivacija j iDtegracija vektorskih fuokcija Definicije vektorske funkcije a(t) realne varijable t i njene derivacije su iste kao pri skalarnoj funkciji. Z'(t)] a(t) = (X(t). :!: nb'(t) Funkcija a(t. Y(t).-' fu' fu ( ) i totalni diferencijal Neodredeni + a. Z(t») danjejednadZbom f a(t) dt = (JX(t) dt. ni vrtloga. s) ima dvije parcijalne derivacije at =( at' at at' da ax ay az ) = atdt ax ay az a. ako je izvedeno kao gradijent skalamoga polja u V=gradu Vektorsko je polje V solenoidalno (bez izvora). Y i Z (koje su skalame funkcije) Y'(t).

a)n .a) a/(x2 + a2) X/(X2+ a2) 2ax/(x2 + a2)2 (X2 - Primjeri inverzne transfonnacije: F(x) [(t) 6(t) (impulsna funkcija) t"-l/(n .a2) .. F(x/a) dt xeC + b L{g(t)} Svojstva transfonnacije: L{a [(t) + b g(t)} Za L{f(t)} = a L{f(t)} L{f(at)} a>O L{e-a'[(t)} = F(x + a) L{f'(t)} = xF(x) L{t"[(t)} .b? + a2] b)/[(x 1/(1 + ax) 1/[(x (x t"-lea'/(n .W+ a2] eb.a2) a)2 a2)/(x2 + a2)2 . ebt sin at - . i (x 48 W.[(0) L{fn>(t)} =xnF(x) x"-1[(0) r2f'(0) .b)/[(x .W- a2] ebt ch at l! .cos at 1/a . sh at 1/[(x - ..I)! 1/a .a2] . xfn-2)(0) fn-l)(o) = (-1)" F(n)(x) Primjeri transfonnacije: [(t) t" ea' sin at cos at I F(x) 1/x I [(t) sh at F(x) a/(x2 x/(x2 1/(x nI!x"+1 1/(x ch at teal t sin at t cos at .LAPLACEOV A TRANSFORMACIJA Laplaceov transfonnat F(x) funkcije [(t) (za realni broj t) definiran je 00 jednadZbom F(x) = L{f(t)} = o e-tx [(t) J = F(x) = je: l/a . eb. e-da 1/a ..I)! 1 1/x" 1/(x .

Statisticki Najznaeajnije varijanca. se zbiva pri svakom opa:zanju. . da bi ustanovila vjerojatne zakonitosti opa:zanih slucajnih pojava i velicina.broj ponavljanja pokusa m broj koliko se puta dogadaj A zbio. 1~ X = X +nL.ST A TISTIKA Matematicka se statistika bavi metodama vrednovanja pokusima dobivenih podataka. Statisticka vjeroi/1tnost Relativna ucestalost p dogadaja A odredena je omjerom m p=. Relativna je ueestalost uvijek O~p~1 - pri cemu vrijedi za p = 0 je m = 0: dogadaj za p = 1 je m = n: dogadaj nije moguc ni pri jednom opa:zanju. mOZemo odabrati sjeenu vrijednost X i racunati s razlikama priblimu pro- - . + xn = ~~ n nL.n gdje znace n . Ako su vrijednosti XI brojcano velike. . pokusima vene vrijednosti slueajne velicine X= gdje su n XI Xl + x2 + . oko kojeg su hanizane n . uzimamo. Ako je broj n vrlo velik. /-1 (XI-X) Zbroj odstupanja vrijednosti slueajne velicine XI od njene prosjecne vrijednosti x jednaka je 0 n L(x/-x) =0 /-1 5 .Strojarski prirucnik 49 . da je relativna ucestalost p priblizno jednaka statistickoj vjerojatnosti dogadaja A pri pokusu. I-I Xi - broj jednakih pokusa vrijednost slucajne velicine pri i-tom pokusu. Prosjecna karakteristike prosjek velicina su prosjeena vrijednosti dobi- slueajnih vrijednost x je broj.

50 . U njemu se na apscisu nanose mjerene vrijednosti. Iz grafikona razdiobe ucestalosti (a) dobivamo spajanjem sredine vrhova iz. lomljenu crtu (b) koja se to vge priblizava neprekidnoj krivulji.. !ito je sitnija podjela na apscisi..=1 (Xi - m)2 gdje su: N . .if 100%) Relativna standardna devijacija (koeficijent varijacije) je =+ X (= +.srednja vrijednost. . = n ~ 1 L i-I (Xi - i) (Yi . Yn broj s. . (kovarijanca) to ce za veliCine X i y biti karakteristiean n S.y) * Za vrlo veliki osnov~i skup vrijedi ukupna devijacija o =V ~ t . ". .kardinalni broj (brojnost osnovnog skupa). koji pokazuje ucestalost vrijednosti slucajne velicine..!asapa s =+ V v n~ 1 :t isl (Xi . m .Mjera rasapa S2 (varijanca) je pri n pokusa dobivena prosjecna vrijednost svote kvadrata odstupanja slucajne velicine Xi od njene prosjecne vrijednosti i Standardna devijacija s je realni korijen mjere. a pri n mjerenjima dobivamo za njib vrijednosti: Xb X2..Xn in y.. Y2. Pokusom dobiveni histogram je priblizenje zakonu razdiobe slucajne velicine. a na ordinatu ucestalost. X Ako pokusom izmjerimo dvije slucajne velicine X i y.. . Razdioba ucestalosti Histogram je dijagram.

.srednja vrijednost. Studentova. Druge znacajnije razdiobe: OOM>mna. P 51 . = 0. x =m Ymaks = I/a& = 0. a ..242/a = x x = m :t =m 2a Y = 0.607 Ymaks 0.399/a Od te vrijednosti krivulja vrlo naglo pada simetricno s obje strane i ima infIeksiju u toekama x = m :t a. Cjelokupna pov~ina lika medu Gaussovom krivuljom i apscisnom osi iznosi A= a pomine iznose: x= -00 rydx=1 f!1edu Gaussovom krivuljom i apscisnom osi u pojedinim intervalima u u u u intervalu m :t intervalu m :t intervalu m :t intervalu m :t 0.011 Ym. ako u njoj ukupDU devijaciju a zamijenimo standardBOlDdevijacijom s. razdioba i itd.955 = 0.054/a = Y = 0.997 Gaussovu krivulju (koja vrijedi za vrIo veliki broj pokusa N) mofemo doyoljnom tocno~cu upotrebiti i pri maDjem broju pokusa n. a simetricna je s obzirom na vrijednost x = m. a kod veCih (1je polofita. a srednju vrijednost . gdje je ucestalost x = m :t a "adalje vrijedi Y = 0.5 = 0.67 a a 2 a 3 a A A A A = 0.683 = 0.135 Ymaks 0.Norma/no razdioba Pri normalnoj razdiobi teee krivulja ueestalos~ po Gaussovu zakonu 1 '(x-m Y = -e-2--q ~ ) devijacija ~je su: m .004/a :t 3a Kod manjih vrijednosti a krivulja je normalne razdiobe strma.k.standardna Gaussova krivulja protefe se od -co do +co. prosjeenom vrijedno~ X. gdje je najveea ueestalost . oissonova.

proizlaziti mjerni rezu/tat.nx2) I =I = y . i stvame vrijednosti X ~x = Xi - Iz izmjerene vrijednosti. Ovu manu mozemo smanjiti samo veCim brojem mjerenja. U suprotnosti sa sistematskim i slueajnim gre~kama koje prate svako mjerenje. Mjerne gre~ke treba bezuvjetno izlueiti pri ocjeni mjernih rezultata.x) X . Zbog slueajnih gre~aka postaju mjerni rezultati nepouzdani. su mjerne greIke.Regresija i korelacija . mjemog uredaja) ili naknadno preracunati.x = ~(y .t x7 . trenja i sl. Zelimo ustanoviti funkcionalnu zavisnost (korelaciju) Y = f(x). a to je razlika izmedu izmjerene vrijednosti x. o~teCenog ili pokvarenog mjernog uredaja itd. 52 ." Y.nxy a / )(. " Krivulja koja spaja pokusom dobivenih n toeaka. s razlienim vrijednostima i predznacima (npr. X.Y= ~(x Sx - .. X2. S/ueajne greIke javljaju se po mjestima i vremenu potpuno nesredeno.y) Grdke mjerenja Pri svakom se mjerenju bez obzira na okolnosti X - pojavljuje mjerna greIka ~x.). Mozemo ih lako ustanoviti i odgovarajuCe raeunski ispraviti (npr. Ne mozemo ih predvidjeti. gre~ka Sistematske greIke pojavljuju se pod jednakim okolnostima i uvijek s jednakom vrijedno~u i jednakim predznakom. zbog istro~enosti. nepravilnog mjernog postupka. a to su mjerna odstupanja koja potieu od zabuna mjerioca. . i ordinatama Yt. Linearna kore/acija Pravac regresije (p) y=a+bx a odsjecak na osi ordinata. . Y2. s apscisama XI. b .bx Sy Y. koju po potrebi valja popraviti (npr. - = (y - a)/x = tan a Vrijednosti broja a i b odredujemo metodom najmanjih kvadrata. netoenost = gre~ka mjemog uredaja). a otuda proizlazi 'i JednadZbe regresijskog pravca b= it ~= XiYi I .koeficijent smjera b y. nazivamo regresijskom krivuljom odgovarajuCih velicina X i Y. a ne mozemo ni popravljati mjerne rezuItate.

Za sve geometrijske veliCine dovoljna je samo jedna osnovna jedinica: za duljinu. elektricne. Broj osnovnih jedinica veoma je malen.: put. Sve druge jedinice mozemo izvesti iz tih osnovnih jedinica. Od dimenzijski koherentnih jedinica mozemo samo neke odabrati po volji. potrebne su jo~ osnovne jedinice za temperaturu. / Fizikalni zakoni odreduju medusobnu zavisnost raznovrsnih velicina.mna. Izmedu razlicitih mjera odabiremo najprikladniju jedinicu.' Velicine mjerimo usporedivanjem s odredenom vrijedno~cu iste veliCine. koji pokazuje samo medusobno zavisnost velicina zovemo '-elicins k om j e d n adz born. elektricni otpor itd. a elektricne i magnetske veliCine traZe jo~ i cetvrtu: za jakost elektricne struje. ~azivamo ih 0 s n 0 v n i m j e din i c a m a. U ovome su priru~niku sve jednadfbe pisane u veli~inskom obliku. magnetske itd. Sus t a v i j e din i ca povezuju osnovne i izvedene jedinice u zajednicku dimenzijsku koherenciju. prema rezultatima mjerenja kod pokusa) kojih medusobna fizikalna ovisnost Go~) nije poznata. mehanicke Imasa. Sve ostale jedinice koje odredujemo iz osnovnih jedinica s pomocu odgovarajucih velicinskih jednadZbi (»definicijske jednadZbe«) nazivamo i z v e den i m j e din i c a m a. Jedinice koje odgovaraju velicinskim jednadZbama su dim e n z i j ski to her e n t n e j e din ice. Svaki matematicki izraz. U kinetici moramo tim dvjema dodati i trecu: za masu. mogli bismo fizikalne zakone prikazati samo jednadzbama u kojima bi kao parazitne koeficijente . Osim tih. sila. svjetlosnu jakost i kolicinu tvari (materije). 53 . U svim slueajevima kad su fizikalne ovisnosti poznate. toju smo odabrali za mjeru. dijelimo velicine na geometrijske. :. - - . npr. Po srodnosti fizikalnih pojava s kojima su vezane. temperatura. Brojeane jednadZbe Ako se pri izboru razliCitih veliCina ne bismo obazirali na jedinice ostalih velicina. Kinematika treba vec dvije osnovne jedinice: za duljinu i vrijeme. rad i snaga). nije vi~e veliCinska jednadzba. vec samo b r 0 j can a j e d n a d z b a. tezina. opravdane su samo veliCinske jednadzbe.trebalo uzimati u obzir i medusobne omjere razlicitih jedinica. prilagoden povoljno odabranim dimenzijski nekoherentnim jedinicama. Brojcane se jednadZbe upotrebljavaju samo kada se njima zeli prikazati medusobni omjer velicina (npr. Takav matematicki izraz.SUSTAVI MJERNIH JEDINlCA Velicinske jednadZbe i koberentne jedinice Vel i c i n a je svaki (fizikalni) pojam koji se moze mjeriti. vremenske. Novi me dun a rod n i sus t a v j e din i c a (SI) odlikuje se dimenzijskom koherencijom za sve znacajnije veliCine u fizici i tehnici.

tako da je konvencija nakon st~ godina imala 43 clanice potpisnice (medu njima i Jugoslaviju).MEDUNARODNI SUSTA V JEDINICA SI met a r za Godine 1799. odredila mnogokratnike jedinica i novome sustavu jedinica dala ima Mectonarodni sustav jedinica SI (Systeme International d'Unites). a nazvan je. u Parizu je 17 dlfava potpisalo Medunarodnu metarsku konvenciju. 1967.metar . generalnakonferencijaje god. osim osnovnih jedinica (metra. definitivno primila kao opCe prikladan sustav jedinica. 1954. 1948.amper . 54 . po tim osnovnim jedinicama »sustav jedinica 10. povezivao sve najznaeajnije elektrotehnicke jedinice. s vaZno~Cu od 17.kelvin . dok je metarski sustav upotrebljavalo vee vi~ od 120 dlfava.sekunda za temperaturu za jakost svjetla za koliCinutvari . ustanovljena je nova definicija za sekundu. 11. struju. a na 14. kojoj su postupno pristupale nove dlfave clanice. koji ima. Stoga ga je 9. generalnoj konferenciji god. Taj (»Giorgijev«) sustav jedinica je pokazao velike prednosti i na drugim tehnickim podruCjima. 1976. preimenovan u kelvin) za temperaturu i k and e I u zajakostsvjetla. generalna konferencija za utege i mjere u Parizu god. je prof. dodala je jo~ dvije osnovne jedinice: stupanj Kelvina (godine 1969.kandela .kilogram . koji je bio prvobitno sastavljen za potrebe elektrotehnike te je. generalnoj konferenciji god. Osnovne jedinice medunarodnoga sustava SI su sada: za duljinu za"masu za vrijeme za elektricnu struju . u Francuskoj su uredovno ustanovljene jedinice: duljinu i k i I 0 gr a m za masu. Na 13. Giorgi predlofio novi »apsolutni sustav jedinica«. kilograma i sekunde) jo~ i eetvrtu osnovnu jedinicu - a m per kao jedinicu za elektrienu MKSA«. Godine 1875. napose u mehanici. svibnja 1984. 1971 dodana je jo~ i sedma osnovna jedinica - m 0 I kao osnovna jedinica za koliCinu tvari. Novi zakon 0 mjernim jedinicama i mjerama objavljen je u veljaCi 1984. Za primanje zakljueaka Medunarodne metarske konvencije bile su zadurene Generalne konferencije la utege i mjere. Godine 1901. generalna konferencija god. 1960. osim jedinica metra i kilograma te se k u n d e kao jedinice za vrijeme.mol m kg s A K cd mol U Jugoslaviji je medunarodni sustav jedinica SI uzakonjen g.

Kasnijimje mjerenjinia ustanovljeno odstupanje i pri izradi prakilograma. Prametar je bio odreden mjerenjem Zemljina kvadranta.Osuome jediuice SI: Osnovna jedinica za duljinu . Osnovna jedinica za temperaturu (termodinami~ku) . je bila najprije odredena razmakom dviju crtica na medunarodnom prametru od platine i iridija pri temperaam 0 DC. ioni. Kad upotrebljavamo mol. dio srednjeg Suneeva dana. 1012 Hz i snage 1/683 W/sr. Broj eestica u molu odreduje Avogadrova konstanta 55 . elektroni i druge eestice iIi pqsebno oznaeene skupine takvih eestica. odredila now definiciju metra: to je duljina puta koju u vakuumu prevali svjetlost u L'299792458 sekunde.2 mm). moraju elementarne eestice biti posebno oznaCene. k i log r a m (kg) Osnovna jedinica za masu medunarodnog prakilograma od platine i iridija. molekule. - - je odredena masom Prakilogram je najprije bio odreden masom 1 dm3 destilirane vode pri 4 DC i tlaku 1. god u Parizu utvrdila je i now definiciju sekunde: to je trajanja 9192631 770 perioda zraeenja cezija \33Cs.je istosmjema elektri~na struja koja protje~uCi u vakuumu kroz dva ravna i medusobno 1 m udaljena paralelna vodi~ beskona~ne duljine i zanemarljivo malena presjeka uzrokoje medu vodiCima po svakom metru duljine silu od 2 . To mogu biti: atomi.000028 dm3 vode pri 4 DC. i to kao Djegov 10-milijunti dio. generalna konferencija za mjere i utege u Parizu je g.16. 17. 1983. 57) Jedinica za koliCinu tvari - m 0 I (mol) . W i sr .prvobitno je bila odredena 13.jest ona koliCina tvari sustava koja sadrZi toliko elementamih eestica koliko je atoma u 12g ugljika 12C.k e I v in (K) .met a r (m). Osnovna jedinica za vrijeme se k u n d a (s) kao 86400. Osnovna jedinica jakosti elektriene struje . 10-7 N. ali je kasnijim mjerenjima ustanovljeno neznatno odstupanje od te definicije (kraCi je za 0. generalna konferencija za mjere i utege 1967.k and e I a (cd) . - . dio temperatumog intervala izmedu apsolutne nule i trojne to~ke vode.vidi str.01325 bar.je 273. (Hz.a m per (A) . Osnovna jedinica za jakost svjetla .je jakost svjetla jednovalnoga zraeenja frekvencije 540 . koji stvarno odgovara masi od 1.

koja je umnoZak napona V i struje I (P = VI).lis za brzinu .VIA = Q Ta jedinica elektri~nog otpora . Definicija za snagu P. da je rad W umnozak sile F s putem s (W dimenzijski koherentna Ta jedinica energije = Fs) slijedi jedinica za rad (rada) . da je sila F jednaka umno~ku mase m s ubrzanjem a(F=ma).Izvedene jedinice SI Od osnovnih jedinica medunarodnog sustava jedinica SI izvedene su dimenzijski koherentJle jedinice geometrijskih i vremenskih veliCina: za povriinu m2 za ubrzanje .je potencijaIna razIika izmedu dviju totaka vodi~ u kojem se pri protoku istosmeme struje od 1 A tro~i medu tim t~kama snaga od 1 W.J/s nazvana »vat (W)« =W je rad 1 J.je ona sila koja tijelu mase 1 kg daje ubrzanje 1 mls2. slijedi dimenzijski koherentna jedinica za napon . Iz Ohmova zakona. iz kojeg slijedi dimenzijski koherentna jedinica .nazvana »njutn (N)« .kg mls2 = N Ta jedinica sile . Jedinica za - energiju (rad) je dakle i J = Ws. izvrien u 1 s. Iz zakona 0 snazi P istosmjeme elektri~ne struje.Nm = J »dZul (J)« - nazvana - je rad sile 1 N na putu od Im.mls za kutno ubrzanje . po kojem je napon V jednak umno~ku struje I i elektrienog otpora R (V = I R) slijedi dimenzijski koherentna jedinica .nazvana »volt (V)« . Na te glavne dimenzijski hoherentne jedinice medunarodnog sustava jedinica SI nastavljaju se jedinice elektrienih i magnetskih veliCina.W/A = V Ta jedinica napona .mls2 za volumen m3 za kutnu brzinu . Iz definicije. U medunarodnom sustavu jedinica SI J je istovremeno i koherentna jedinica za toplinu. - * .je otpor izmedu dviju vodi~ medu kojima pri naponu od 1 V tere istosmjema struja od 1 A. koja je samo pose ban oblik energije. za silu . koja je rad W obavljen u vremenu t (P = WIt) daje dimenzijski koherentnu Jedinica za snagu jedinicu za snagu . Slieno su definirane i ostaIe koherentne jedinice medunarodnoga sustava jedinica SI. t~a za elektrieni otpor .nazvana »om (Q)« .lIs2 - Jedinica za silu proizlazi iz Newtonova zakona. 56 J .

kg m iJi iz vec izvedenih jedinica s posebnim imenom. Nm. valja medu umnozenim jedinicama ostaviti vidljivprostor Hito~ku (znak za mnozenje). W/(moK). koje su mnozenjem izvedene iz osnovnih jedinica Hiizvedenih jedinica s posebnim imenom. rad/s J/kg. - = 1 W/m K = 1 W/(m K) = 1 W/(m 0 K) ='1 Wm-l K-1 57 . W/m2K4 Pri jedinicama. K) (ne: W/mK) Jednakovrijedni na~in pisanja 1~ mK (ne: Nm). koherentne jedinice medunarodnog sustava jedinica SI su i sve jedinice izvedene neposredno iz osnovnih jedinica mnotenjem Hi dijeljenjem. npr. m3. npr. J/kgK. 5-1.herc (hertz) I Hz za silu . 5-2. m3/s. W/m2K. kg m = kg 0m (ne: kgm). Nslm2. m/s2. npr. N m = Nom W/m K = W/(m .prostorni kut/4rt za prostomi kut Osim navedenih izvedenih koherentnih jedinica koje imaju posebna imena. m2/s. m4. N/m3. N/m2. kg/s.tesla IT = I N/A m za magnetski tok veber (weber) I Wb = I Tm2 lumen Ilm = I cd sr za svjetlosni tok za razsvijetljenost luks (lux) I Ix = Ilm/m2 za radioaktivnost bekerel (becquerel) I Bq = I S-1 za apsorbiranu dozu zrarenja grej (gray) I Gy = I J/kg za ekvivalentnu dozu zrarenja .njutn (newton) I N = I kg m/s2 dzul (joule) IJ =INm za energiju vat (watt) I W = I J/s za snagu za tlak paskal (pascal) I Pa = I N/m2 za koli~inu elektriciteta kulon (coulomb) I C = I As za elektri~ni napon volt I V = I W/A za elektri~ni otpor om (ohm) I a = I V/A za elektri~nu vodljivost simens(siemens) I S = I a-I za elektri~ni kapacitet farad I F = I C/V za elektri~ni induktivitet henri (henry) I H = I VS/A za gustocu magnetskog toka .sivert (sievert) I Sv = I J/kg Koherentne jedinice medunarodnoga sustava jedinica SI su i jedinice za kutove: = IS-I 0 - za ravninski kut radijan I rad = puni ravninski kut/2rt steradijan I sr = puni . m2. J/K. kg/m3.Izvedene jedinice medunarodnoga sustava jedinica SI koje nose posebno ime: za frekvenciju . K-1 m/s.

a pgu se ispred Jihjedinica i tik uz njih (bez razmaka). GW. 1O-9m = 1 nm (ne: = llLmm).N W/m K = W/(m . . 57). 106g = 1 Mg (ne: = I kkg) Decimalni se vi~ekratnici ne dodajujedinicama. jedinicama za povr~inu. kW.s m N =m . frekvenciju itd. MN. znak d c m IL vrijednost 10-2 .cm). mm. npr. pri kojima se mora ostaviti razmak (vidi str. K) = metar-sekunda = metar-njutn = vat po metar-kelvinu Pri svakoj je decimalnoj mjemoj jedinici moguc samo jedan predmetak. Tako treba razlikovati npr. km.DedmaIDe mjeme jediuice S obrirom na to da se mjerena velicina gdjekada mora izraziti neprikladno velikim ili malim brojem jedinica. Pisanjem predmetaka tik uz mjerne jedinice. ms.) Dakle: (lQ-3m)2 = IQ-6m2 (ne: = I m (m2) = 1O-3m2) Ins-I = (1Q-9s)-1 = 109s-1 (ne: = I n (s-I) = 1O-9s-l) I mm2fs = (lQ-3m)2fs = 1O-6m2fs (ne: = I m (m2fs) = 1O-3m2fs) 1 mm2 = Upotreba vi~ekralnika da. ILm. kJ. izrafenim potencijom (npr. Ireba ih upolrebljavali samo u slijedecim slucajevima: dag. cm2. ms mN W/mK = milisekunda = milinjutn = vat po milikelvinu m s =m . mN. ILS. cl. decimalne se mjeme jedinice razlikuju od izvedenih jedinica koje su umnozak osnovnih ili izvedenih jedinica s posebnim imenom. npr. dm' ha. ustanovljeni su u medunarodnom sustavu jedinica SI i decimalni vi~e kra tnici jedin ica obiljezeni posebnim predmecima: predmetak deka hekto kilo mega giga tera pela eksa znak da h k M G T P E vrijedllost predmetak deci 1()2 centi 101} 103 mili 106 mikro 109 nano 1012 piko 10" femo 1018 ato . dl. dm. dalm. cm. MJ. mg. cm' 58 . MW.mA kN. dag. h. 10-1} 10-3 10-6 10-9 10-12 10-13 10-18 n P f a Ti se decimalni vgekratnici dodaju svim osnovnim i izvedenim jedinicama s posebnim imenom. hi. dm'. volumen. die je ogranicena.

- tekucina (i sipkih tvari) 1I (I L) = 1O-3m3= I!J. Volumen (obujam. Smije se upotrebljavati . put s Jedinica SI 1 metar (m) Druge nijere Iom = nanometar mikrometar 1 iJ. 59 . zapremina) V Jedinica SI 1 kubni metar (m3) I mm3 I cm3 1 dm3 Druge mjere kubni milimetar kubni centimetar kubni decimetar = = = IO-9m3 1O-6m3 10-3 m3 Mjere za volumen litar" mikrolitar mililitar centilitar decilitar hektolitar i zracnom saobraeaju.0cm 103m 1 852 m metar (m2) 1 mm2 Druge mjere kvadratni milimetar kvadratni ccntimetar kvadratni decimetar ar hektar kvadratni kilometar = = = = = = IO-6m2 1 cm2 1 dm2 la 1 ha 1 km2 IO-4m2 IO-2m2 102m2 104m2 = 100 a 106m2 = 100 ha 3.I (I !J. samo za oznaavanje udaljenosti u pomorskom.. Oznake za litar: 1 i L su jednakovrijedne. Ploha.111 = milimetar 1 mm = ccntimetar 1 cm = dccimetar Idm = 1 km = kilometar = morska milja2. Duljina I.L) = 1O-9m3 = 1 ml (I mL) = 1O-6m3= I cl (1 cL) = IO-Sm3= 1dl (1 dL) = 10-4 m3 = 1 hI (1 hL) = 10-1m3 = I dm3 10-6] (10-6L) 10-31 (l0-3L) 10-21 (lo-2L) 10-11 (10-1 L) I02I (102L) rijecnom . povrsina A. S Jedinica SI 1 kvadratni 1O-9m = lO-6mm IO-6m = 1O-3mm 1O-3m 1O-2m = 10 mm 10-1 m = 1.JEDINICE I MJERE VEUCINA (dozvoljene jugoslavenskim zakonom 0 mjemim jedinicama i mjerilima) Geometrijske veliCiDe 1.

652 84.52 1.210 26. Pretvaranje radijana u kutne stupnjeve I I I I ° 0.377 35.88 0.08 1. Merimo ga duljinom luka medu sjeci~tima pravaca i krutnice sa sredi~tem u vrhu kuta i to omjerima duljine luka i opsega krutnice ili duljine luka i polumjera krutnice (m/m = I).00 1.10 1.56 1.523 36.815 38. p.897 16.ii Ravninski kut je dio ravnine izmedu dva pravca koji se sjeku u vrhu kuta. lucne mjere.442 56.34 0.588 60.983 48.44 0. q.381 89.29578° = 57° 17'45" Zbog razlikovanja su u ovom prirucniku oznaeeni: - I.38 0.18 0...193 rad 1. no medunarodno jo~ nije usvojena.14 1.72 0.961 40.313 11.922 79.021 9.60 0.167 10.253 42.12 1.090 88.025 64. angulus (vidi str.24 0.506 83. Jedinica puni kut potpuno odgovara jedinici jedan okretaj 60 . oznakama ci.691 45.502 28.236 89. Ravninski kut ex.48 0.901 71.438 4. .918 24.42 0. 62).609 68.48 1.086 33.360 82.339 74. Prirodna jedinica za ravninski kut je I pun i k ut. .50 1.420 51.14 0.42 1.66 0. oznakama ex.28 0.01 0.46 0.751 14..02 0'981 1.879 63. y.54 1.605 13.50 0.30 1.214 81.128 49.46 1.730 6.875 8. .26 0.96 I 55.858 0.481 20. Predlozena je (po DIN-u).776 77.670 37.32 0.734 61.356 27. :" rad 0.24 1.34 1.772 22.755 69.189 rad 0. = puni kut).22 0.004 57. mjerene u radijanima.02 0.44 1.043 17.82 0.566 52.90 0.107 41.630 76.274 50.70 0.84 0.36 0.40 1.648 29.296 58.485 75.584 5. mjereni u stupnjevima.36 1. I rad = puni kut/21t = 3600/21t= 57.545 44.58 0. Puni kut je kut pri kojem je luk jednak opsegu kruinice.28 1.399 43.459 12.317 66.20 1.837 46.171 65.56 0.626 21.944 87.150 59.18 1.146 2.68 0.40 0.26 I 0 18.10 0.57 I 0 73.798 85.954 plenus .16 1.30 kutovi.76 0.92 04 I 0 rad 1.08 0. Radijan je kut.86 0.335 19.047 72.20 0. p.292 3.712 53.52 0.940 32.74 0.22 1.573 1.04 1.80 0.068 80. pri kojem je luk jednak polumjeru krutnice.38 1.064 25. Opeenito su u upotrebi mjere za kut ex: kutni stupanj 1° = puni kut/360 kutna minuta I' = 1°/60 kutna sekunda I" = 1'/60 = 1°/3600 Druge kutne mjere: gradus iIi gon 18 = puni kut/400 pravi kut = puni kut/4 Jedinica SI za lucnu mjeru (= analiticki ravninski kut) ci je I radijan (rad).4. ji.78 0.232 34.62 I 0 rad 0.64 0.06 1.16 0.04 0.54 0. oznaka: pIa (lat.463 67.06 0.12 0.32 1.794 30.

05 " 3'36" 4'12" 4'48" 5'24" 6' 0 0.017 0.833 1.6 0.150 0.069 8 0. 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 Pretvaranje kutnih minuta i sekunda u decimale kutnih stupnjeva I I 2 3 I 0 I 4 5 6 " I 0 I 7 8 9 " I 0 I " 0 I 50 60 40 " I 0 0.1920 0.3 0.008 0.09 0.5760 0.466 1.453 8 0.000005 rad I rad 0.002 0.047 1.239 1.082 1.1222 0.8727 0.6632 0.2094 0.0175 0.007 0.4 0.536 1.04 0.004 0.169 1.5934 0.08 0.2618 0.396 1.9774 0.2443 0.009 0. Prostomi kut Jedinica za prostorni kut je 1 steradijan (sr) 1 sr = puni prostorni kutf47t 61 .000 0.006 0.222 1. I 0.006 0.333 30.9425 o I rad 0.117 1.157 I 0.6109 0.7330 0.133 0.0349 0.002 0.8552 0.2 0.000291 rad rad 0.2269 0.10 I' 0.309 1.001 0.017453 rad o l' = 0.8 0.483 1.033 0.6807 0.008 0.03 0.361 1.002 20 30 10 0.890 I 0.067 0 0.0873 0.0524 0. 0.1396 0.8203 0.5 I i sekunde 0 I 36' 42' 48' 54' 60' 6' 12' 18' 24' 30' 0.002 0.274 1.431 1.4014 0.010 0.Pretvaranje kutnih stupnjeva.030 1.344 1.8029 0.500 10 0.050 0.5236 0.5061 0.553 1.2793 0.501 1.083 0.994 8 1.003 50 60 40 0.645 8 0.366 5 0.837 8 0.291 1.256 o I rad 1.001 kutnih 0 7 8 9 0.628 3 o I" = 0.6981 0.3840 0.017 0 0.0 5.000 I 4 5 6 0.003 0.7679 0.4712 0.5410 0.012 1.3316 0.001 0.02 0.014 0.117 0 20 .7854 0.7156 0.152 1.9 1.9599 0.1047 0.326 1.099 1.5585 0.1745 0.187 1.011 Pretvaranje 0 decimala 0 stupnjeva u kutne minute I " 4" 7" 11" 14" 18" I " 22" 25" 29" 32" 36" I' " 0'36" 1'12" 1'48" 2'24" 3' 0 0.01 0.7 0.3491 0.064 1.06 0.003 0.9076 0.134 1.4189 0.001 0.571 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 . minuta i sekunda u radijane 10= 0.4887 0.001 0.9250 0.07 0.4363 0.100 0.379 1.167 0.7505 0.518 1.296 7 0.667 0 " I 2 3 I I I I I I I I 0 I I 0.204 1.3142 o I I rad 0.413 1.448 1.1 0.005 0.

5144 mls 299 792. 62 . revo/utio okretaj). S Jedinica SI Druge mjere 1/60 mls 103 mls 113. Frekvencijaf Jedinica SI Druge mjere 1 here (hertz) (Hz kilohere 1 kHz = S-I) = 103Hz megahere 1 MHz = 106Hz gigahere 1 GHz = 109Hz 5. Ubrzanje.458 kmls 3..ls Jedinica SI 1 radijan u sekundi (rad/s) 8.6 mls 0.80665mls2 4. Kruina frekvencija Cl) Jedinica SI 1 sekunda na minus prvu (s-1) 6. Brzina vrtnje n Jedinica SI 1 okretaj u sekundi (okr. oznaka: rev/s (Iat.736ks Me<tunarodno je predlofena. Kutno ubrzanje E Jediniea SI 1 radijan u sekundi na kvadrat (rad/s2) = . Brzina v. a. Sobziromnaprestupnegodinevrijediuprosjeku: 1 a = 8765.852 kmlh = ~or (milja na sat) Co= brzina svjetlosti 2. V. Jedinica okretaj potpuno odgovara jedinici puni kilt (vidi str.lmin 7. aIi jo§ nije usvojena.. . ". 60)." "- . Vrijeme t Jedinica SI Druge mjere milisekunda 1 ms = 10-3s 1 sekunda (s) kilosekunda 1 ks = 103s minuta 1 min = 60 s sat (hora) 1 h = 60 min = 3600 s dan (dies) 1 d = 24 h = 86 400 s godina (annus)*1 a = 8760 h = 31 536 ks 1 metar u sekundi (mls) 1 mlmin = metar u minuti 1 kmls = kilometar u sekundi kilometar na sat 1 kmlh = 1.76b = 31 556. s Jedinica SI 1 metar u sekundi na kvadrat (mls2) Druga mjera zemaIjskoubrzanje g = 9.. Kutna brzina Cl) = 1I60okr.Vremenske ve6Cine 1.ls)" Druga mjera okretaj u minuti 1 okr.

gustoca (specificna masa) Jedinica SI Droge mjere 1 kilogram po kubicnom metru (kglm3) gram po kubnom decimetro gram po kubnom centimetru 1 gldm3 1 glcm3 = 1 kglm3 kilogram po kubnom decimetru 1 kgldm3 megagram po kubnom metru 1 Mglm3 ) tona po kubnom metro 1 t/m3 5. Specificni volumen v Jedinica SI Droga mjera 1 kubni metar po kilogramu (m3/kg) kubni decimetar po kilogramu 1 dm3/kg = 103 kglm3 = 10-3 m3/kg 6. u = 1.1. Volumna masa. Moment tromosti mase J Jedinica SI Droge mjere 1 kilogram-kvadratni metar (kg m2) 1 g m2 1 kg mm2 gram-kvadratni metar kilogram-kvadratni milimetar = 10-3 = 10-6 kg m2 kg m2 . .. . Upotreba Upotreba je dozvoljena samo u kemiji i fizici. je dozvoljena samo za duZinsku masu tekstilnoga vlakna ili konca. Masa m Jedinica SI Droge mjere 1 kilogram (kg) miligram centigram decigram gram dekagram megagram tona kilotona megatona 1 1 1 1 1 1 1 1 1 mg cg dg g dag Mg t kt Mt = 10-6 kg = 10-3 g = 10-5 kg = 10-2 g = 10-4 kg = 10-1 g = 10-3 kg = 10-2 kg = 10 g = 103 kg = 1 t = = atomskajedinicamase' 2.660531. tex" 1 teks = 10-6kglm= 1glkm metru (kglm2) 1 kilogram po kvadratnom 4. Duljinska masa m. Plosna masa mA Jedinica SI 1 kilogrampo metar(kglm) kilogram po kilometro 1 kglkm = 10-3 kglm teks. 63 10.Maseoe veli&e 1. 10-27 g k = 109kg = 106 t 103 kg 106 kg = = 1 Mg 103 t JedinicaSI Droge mjere 3.H.

.. To je u smislu JUS A. Volumenski protok q. Po DIN-u valja razlikovati »tefinu-silu« (Gewichlskraft). . kg.. m ve6&e Jedinica SI Druge mjere 1 kilogram u sekundi (kgls) gramu sekundi gram u OOnuti gram na sat kilogram u minuti kilogram na sat 1 gls tonau sekundi tona u minuti tonana sat 2. TeZina G je sila. od »tefine« (Gewichl).. = mjerimo je dakle kao silu (N). 64 . q. U svakidanjem zivotu upotrebljavamo »teZinu«za vaganjem ustanovljenu masu (g. t). V Jedinica SI Druge mjere 1 glOOn = 10-3/60 kgls = 10-3/3600 kgls 1 gib 1 kglmin = 1/60 kgls 1 kglb = 1/3600 kgls = 10-3kgls 1 tls 1 tlmin 1 tIh = 103/60kgls = 103/3600 kgls = 1/60 m3/s = 1/3600 m3/s = 1O-3m3/s = 103kgls 1 kubni metar u sekundi (m3/s) kubni metar u minuti kubni metar na sat litar u sekundi litar u minuti litar na sat 1 m3/h 1 Us 1 Umin 1 lib 1 m3/min = 10-3/60 m3/s = 10-3/3600 m3/s Ve6&e za silu 1.A 1. newton (N = kg m/s2) OOkronjutn 1!IN = 10-6 N milinjutn kilonjutn meganjutn 1 mN 1 kN 1 MN = 10-3 N = 103N = 106 N Upozorenje! VeliCine »tezina« i »specifiQ\a tezina« nisu spomenute zakonu 0 mjemim jedinicama i mjerilima. Sila F Jedinica SI Druge mjere 1 njutn.stoga je treba u potpunosti zamjeniti gustofum p (y = pg). mjerene u kg. mjerenu uN.025 (1980).Protome 1. »SpecifiQ\ateZina y« je (zbog prednosti nepromjenljive mase prema promjenljivoj teZini) izgubila svoj sOOsao. koja proistjeee iz privlaQ\osti Zemlje u jugoslavenskom za masu m (G = mg). Pretok mase qm.

'r Jedinica SI. s Jedinica SI Druga mjera 6 . Moment site M.25 mbar »Relativni redovno) atmosferskog tlak Pe« je ralika apsolutnoga tlaka Pa: Pe = P Pa - tIaka P i (nekog drugog ali P > Pa P < Pa Pe > 0 Pe < 0 pretIak podtlak 4. Druge mjere = 10-3 N m 1 kN m = 103N m 1 MN m = 106N m = 10-3 N m 1 paskal. Dinamicka viskoznost'1 Jedinica SI 1 kN s = 103N s = 1 Mg mls 1 paskal-sekunda (Pa .lbar = 10-1 Pa Pa = 1013. Jedinica SI 1 njutn-metar (N m) Druge mjere milinjutn-metar 1 mN m njutn-milimetar 1 N mm kilonjutn-metar meganjutn-metar 3. okretni moment T. (pascal) (Pa = N/m2) milipaskal kilopaskal megapaskal kilonjutn na kvadratni metar meganjutn na kvadratni metar njutn na kvadratni milimetar kilonjutn na kvadr. naprezanje (J.2. kolicina gibanja m v Jedinica SI Druge mjere 1 njutn-sekunda (N s) = = 1 mN s = 10-3 N s = 1 g mls 1 kilogram-metar u sekundi (kg mls) milinjutn-sekunda kilonjutn-sekunda 5.Slrojarski prirucnik kvadratni milimeter u sekundi 1 mm2/s = 10-6 m2/s 6S 1 kvadratni metar u sekundi (m2/s) . Tlak P. Kinematicka viskoznost v = 10-3Pa . s 6. M. milimetar bar milibar mikrobar standardni atmosferski tlak 1 mPa 1 kPa = 10-3 Pa = 1 MPa 1 kN/m2 1 MN/m2 1 N/mm2 = 106 Pa = 1 kPa = 1 MPa = 1 MPa 103 Pa 1 kN/mm2= 1 OPa 1 bar = 105Pa 1 mbar = 102Pa 1 J. s = N slm2) Drugamjera milipaskai-sekunda 1 mPa. lmpuls site Ft.

toplinski tok <P.15 °C lediste vode 273.01 °C 273.00 °C 373.16. dio temperatume razlike izmedu apsolutne nule i trojne tocke vode Druga mjera za temperaturu je stupanj Celzija eC). Celzijeva se temperatura t mjeri od ledista vode (0. =1u6J = 103J = 1u9J 1 kW h = 1J = 3600 J = 1 kJ = 3600 kJ = 0.15 T t Dakle vrijedi: 0.t(°C) = 273.Energetske 1. dio temperatume razlike (pri tlaku od 1.15 K b) Medu istim je temperaturama temperatuma razlika ~ T. Jedinica kelvin i stupanj Celzija su jednaki: 1 K veliCiDe = 1 °C a) Temperatuma skala Apsolutna se temperatura T mjeri od apsolutne nule (0.(l Jedinica SI 1 vat (watt) (W = J/s) Druge mjere milivat kilovat megavat gigavat kilodZul u sekundi kilodzul na sat Toplinske 1 MWh= 3600MJ aJ 1mW 1 kW 1MW 1GW 1 kJ/s 1 kJth = 103W = 106W = 109W = 1 kW = 1/3600 kW 1. mjerenoj u stupnjevima Celzija eC): 66 ~T(K) = ~teC) .160219 = 10-3 W megavat-sat elektron-volt 2.00 0C). Stupanj Celzijaje 100. Snaga p. jednaka temperatumoj razlici ~t.00 K apsolutna nula -273.15 K 0.16 K vreliste vode 100.00 °C trojna tocka vode 0. Temperatura Jedinica SI za (termodinamicku) temperaturu je 1 kelvin (K).01325 bar) izmedu ledista i vrelista vode. Energija E. rod W. mjerena u kelvinima (K). toplina Q veliCine Jedinica SI Druge mjere 1 dzul (Joule) (J kilodzul megadzul gigadZul vat-sekunda vat-sat kilovat-sekunda kilovat-sat = N m) 1 kJ 1 MJ 1 GJ 1Ws 1Wh 1 kW s 1 eV . T(K) . Jedinica kelvin je 273.00 K).

i donja Hi Jedinica SI Druge mjere 1 dZul po kilogramu (Jlkg) kilodZul na kilogram megadtul po kilogramu = 103 J/K = 103Jlkg = 106 Jlkg kg 1 kJlkg 1 MJlkg ~:::. K) = K-1) Druga mjera mikrometar po metru i kelvinu If. K) ~ Brzina zagrijavanjai ohladivanja Tit (dT/dt) Jedinica SI 1 kelvin u sekundi (Kls) Druge mjere kelvin u minuti kelvin na sat = 10-6 K-1 1 Klmin 1 KIh = 1/60 kls = 1/3600 kls . Toplinski prije/az a.. Entropija S Jedinica SI Druga mjera 1 dZul po kelvinu (JIK) kilodZul po kelvinu 1 kJIK s. K) ~1.. Toplinska vod/jivost A Jedinica SI Druga mjera 1 vat po metru i kelvinu (W/(m . SpecifiCna 1 dZul (J) kilodZul h lkJ = 103J = 103Jlkg = 103JIK enta/pija Jedinica SI Druga mjera 1 dZul po kilogramu (Jlkg) kilodZul po kilogramu 1 kJlkg -. Specificna entropija s Jednota SI 1 dZul po kelvinu i kilogramu (JIK kg) Druga mjera kilodZul po kelvinu i kilogramu 1 kJlK kg ~..:.U111(m . K) kilovat po metru i kelvinu 1 kW/(m . .. Entalpija H Jedinica SI Druga mjera 6.: Tmrperaturno raztezanjea. K) = 103 W/(m .. fJ Jedinica SI 1 metar po metro i kelvinu mI(m .. Specificni top/inski kilpacitet c Jedinica SI 1 dZul po kilogramu i kelvinu (Jlkg K) Druga mjera kilodZul po kilogramu i kelvinu 1 kJlkg K = 103 Jlkg K 5. Ogrjevna moc gornja Hs. toplinski prolaz k Jedinica SI Druga mjera 1 vat po kvadratnom metru i kelvinu (W/m2 K) kilovat po kvadratnom metru i kelvinu 67 .

dovedena tijelu mase m) Jedinica SI 1 grej. Ekspozicijska doza ionizirajucegazratenja Qlm (ionizacijom izazvan naboj Q u zraku mase m) Jedinica SI 1 kulon po kilogramu (Clkg) 68 zrarenja s obzirom na rendgensko zracenje: B = 1. za zrarenje a je . Molna enlropijaSm Jedinica SI 1 dZulpo kelvinu i molu (JIK mol) Druge mjere dZul po kilomolu i kelvinu 1 JIK mol = 1 J/mol 10-3 J/mol = 103J/mol = 1O-3JlKmol kilodZulpo kilomolu i kelvinu 1 kJlK kmol = 1 JIK mol kilodful po molu i kelvinu 1 kJIK mol = 103J/K mol VeIi&e D'8CeDja 1. Molni loplinski kapacilel Cm Jedinica SI 1 dZulpo molu i kelvinu (J/mol K) Druge mjere dZulpo kilomolu i kelvinu 1 JlkmolK kiloZdul po kilomolu i kelvinu 1 kJlkmolK kilodZul po molu i kelvinu 1 kJ/mol K = 1O-3J/molK = 1 J/mol K = 103 J/mol K = 5. gray (Gy = J/kg) 3. Koncentracija/Van (molarnosl) lIVm Jedinica SI 1 mol po kubnom metru (mol/m3) Druga mjera kilomol po kubnom metru 1 kmol/m3 103 mol/m3 4. Ekvivalenlna doza ionizirajucega zratenja BD = (biolo~ki uan raznih vrsta B=1O Jedinica SI 1 sivert. npr. Apsorbirana doza ionizirajucegazratenja D = Elm (energija zrarenja E. Molni volumen Vm Jedinica SI 1 kubni metar po molu (m3/mol) Druga mjera kubni metar po kilomolu 1 m3lkmol = = 10-3 kg/mol 10-3 kg/mol = = 1O-3/mol 3.MolDe "e1iane 1. sievert (Sv = Jlkg) 4. Molna enlalpijahm Jedinica SI 1 dZulpo molu (J/mol) 1 Jlkmol Druge mjere dZulpo kilomolu 1 kJlkmol kilodZulpo kilomolu 1 kJ/mol kilodful po molu 6. becquerel (Bq = S-I) 2. Molna masa mm Jedinica SI 1 kilogram po molu (kg/mol) 1 g/mol Druge mlere gram po molu 1 kglkmol kilogram po kilomolu 2. Aktivnosl radioaklivnogaizvoraA = dNldl (brojjezgri N raspalih u vremenu I) Jedinica SI 1 bekerel.

Ekktricna struja J Jedinica SI Druge mjere Elektricne velicine I amper (ampere) nanoamper mikroamper miliamper kiloamper (A) I nA I fJ-A J mA I kA = = = = 10-9 A 10-6 A 10-3A 103A :. E/ektricna vod/jivost G Jedinica SI I simens (siemens) (S = I/U) 69 . Elektricni otpor R Jedinica SI Druge nijere I om (ohm) (0 = V/A) miliom I mO kiloom I ill otpor e (Q m) milimetar na metar I Omm2/m = 10-6 Om = 10-30 = 1030 6. Specijicni (e/ektricni) Jedinica SI Druga nijera I om-meter om-kvadratni 7. Elektricna jakost po/ja E Jedinica SI Druge mjere I volt po metru (V/m = N/C) milivolt po metru I mY/m = 10-3V/m kilovolt po metru I kV/m = 103V/m volt po milimetru I V/mm = 103 V/m 5. Kolicina e/ektriciteta Jedinica SI (e/ektricni naboj) Q (C I kulon (coulomb) = A s) = = = = 10-3 C 103C IC 3600 C Druge mjere milikulon kilokulon amper-sekunda amper-sat I mC I kC IAs I Ah 3 Elektricni napon V Jedinica SI I volt (V Druge mjere mikrovolt milivolt kilovolt megavolt = W/A) IfJ-V ImV IkV IMV = 10-6 V = 10-3 V = 103V = 106V 4..

lnduktivitet L Jedinica SI I henri (henry) (H = Vs/A) 1pH Druge mjere pikohenri nanohenri I nH mikrohenri I ILH milihenri . Luminancija B Jedinica SI 4. Jakost energetskoga zracenja Jedinica SI 1 vat na steradian (W/sr) 2. I farad (F = C/V) pikofarad nanofarad mikrofarad milifarad IpF I nF IILF ImF = 10-12F = 10-9 F = 10-6F = 10-3F 9.8. Svjetlosni tok Jedinica SI 5. Magnetska jakost polja H JedinicaSI Druge mjere 1 amper po metru (A/m) miliamper po metru kiloamper po metru amper po milimetru I mA/m I kA/m I A/mm = 10-3A/m = = 103 A/m 103 A/m Svjetlosne velil!ine 1. Rasvijetljenost I kandela na kvadratni I lumen (lm E metar (cd/m2) = cd . sr) Jedinica SI 70 I luks (lux) (Ix = Im/m2) . Jakost svjetla I Jedinica SI 1 kandela (candela) (cd) 3. Kapacitet C Jedinica SI Druge mjere . militesla I mT = 10-6T = 10-3 T 11. Gustoca magnetskoga Jedinica SI toka (magnetska I tesJa (T = N/A in =Wb/m2) = 10-12 H = 10-9H = 10-6H = 10-3H indukcija) B Druge mjere nanotesla mikrotesla I nT lILT = 10-9 T . Magnetski tok tI> Jedinica SI 1 veber (weber) (Wb = T m2) I mWb = 10-3Wb Druga mjera miliveber 12. I mH 10.

pound per cubic yard 1 lb. 10-3 m3 0.lsec.4516 cm2= 645. col.9144 m/s = 0. in pound per cubic foot 1 lb.0254 m = 0. 1 yd. 1 ur 1k = 2240 lb.2903 dm2= 92. =9. sec. Za volumen cubic inch cubic foot cubic yard registarska tona 4. 1 ft. 1 yd.387 cm3= cu. = 0. 6. (") = 1 ft. 10-6 m2 1 sq. sec.017 kg/m3 = 0.387 . 1 ft. Za ubrzanje 1 Gal = 1 cm/s2 gal foot per sec. Za povrsinu barn square inch square foot square yard 3.lcu. ~.1 nm 1 I1m 25. (') = 1 yd.8288m 1b = 100 fm2 = 10-28m2 1 sq. ft.3048 m = 0. fathom =. yard per sec.yd. = 6. ft. = 16. Za ufa strucna podruCja jopuStene su iznimke (koje proizlaze iz medunarodnih ugovora Jugoslavije). yd.Za duljinu - ongstrem.59328 kg/m3 7.lsec.9144 m/s2 5.lsec.832 m3 1 ft. = 28. 10-3 m2 1 sq.903 .2 g = 27680 kg/m3 = 16. (angstrom) mikron paIac.32 dm3 = cu. = 0.32 . Za brzinu foot per minute foot per second yard per second 1A = 1 11 = 1 in.45359kg = 1016.3048 m/s2 = 0. foot jard (yard) fadom. = 100 kg = 9. per sec. = 0. Za masu kvintal.lmin. 10-6 m3 28.lsec. = 10-10m = 10-6m = 0. = R. in. in.STARE JEDINICE I MJERE (ukljuCiv~i i anglosaske mjere) Zakonom 0 mjemim jedinicama i mjerilima (1984) ove su jedinice z a bra ~j e n e z a j a v n u up 0 t r e b u u Jugoslaviji. inch stopa.16 .05kg = 0. per sec. yd.3048 m/s = 0. = 16.lcu.83613 m2 1 1 1 1 cu.9144 m = 1. ft. pound (libre) long-tona.80665 kg = 0. = 100 cu.01 m/s2 = 0.metricka centa hyl funta.lcu. T. long ton karat (metricki) 1q 1 hyl lib. ft. = 1 fm.4 mm 12" 3' 2 yds. 71 .00508 m/s = 0. Za gustocu pound per cubic inch 1 lb.76455 m3 2.

6 1. i.82 2. Za kinematicnu viskoznost centistoks stoks (stokes) Imp Ip I kp IMp I dyn 1st °1pd.1N/m2 = I pz = I kN/m2 = = = I bar I hpz = I in. s. Za si/u miJipond pond kilopond megapond din sthene poundal 9.1 29.80665 N = 9. H20 = I p.4 1. y.25 7.80665 Pa 9.0 stupn.80665 Pa 98066. s.08 6. 103 N = 0. = I L/T s.3 1.138254 N = 760 mm Hg Pa = I kp/cm2 = 98066.5 Pa 9806650 Pa 10-1 Pa 103Pa 10' Pa 3386 Pa 249.4 45.8 ~ 76.po kvadratnom metro barye pieze hectopieze inch of mercury inch of water pound per square inch pound per square foot pound per square yard long ton per square inch long ton per square foot 10.8. 10-3 N = 9.80665 = 103kp =IOILN = 10-'N =I03N = 101325 .4 Iznad IOOE= 76 mm2/s treba za svaki IOE dodati 7. I cP IP I daP I eSt 1St = 10-3Pas = 10-1 Pas = I Pas = I mm2/s = 10-6 m2/s = 10-4m2/s 2.00 1.5 37.1 1.0 1. = I p.80665 . f.88 Pa 5. = I LIT s.8 68.2 1.0 H. n .9 60. Hg = I in.5 1.80665.10-6 N = 9. s.92 5.2 52.66 ~ ~ ~ U ~ U ~ ~ ~ mm2/s 16. Za dinamicku viskoznost centipoaz poaz (poise) dekapoaz 11.320 Pa 15444151 Pa IOn51 Pa .41 9.323Pa = 9.7 21. f. i.82 3.po kvadratnom centimetru I kp/cm2 - po kvadratnom milimetru = = = I kp/mm2 I barye = 0.8 mm2/s 1.1 Pa 6895 Pa 47. = I p.5Pa = I kp/m2 = I mm H20 = I at = 133. I atm I at I mm Hg I mm H20 I kp/m2 = to-3p = 1O-3kp = 9.ievi po Engleru °E: °E 1.6mm2/s. Za tlak i naprezanje fizikalna atmosfera tehnifka atmosfera stupac live (0 0c) stupac vode (4°C) kilopond .

.293W british thermal unit per hour 1~. toplinski tok = 9.917cd = 1. vrelgte vode 212 of.= 10-4T = 10-8Wb = 103/4n Nm = 0.lsec.12. Za temperaturu stupanj Fahrenheita eF) je definiran temperaturama: ledi~te vode 32 "P.1868 J 4186. (x .32) °C = 2. 1 HP h 1 BTU = 9.3558W foot-pound per second 1 HP = 745.80665J = = = = = = = = 2. 103J 13.. Za velicine zracenja za aktivnost radioaktivnoga izvora za apsorbiranu dozu ionizirajuceg zracenja za ekvivalentnu dozu ionizirajuceg zraeenja za ekspozicijsku dozu ioniziranoga zrarenja x of = 2.-lb. = 1. Za svjetlosne velicine 1 hefnerova svijeca za jakost svjetla 1 medunarodna svijeea = 1 sb stilb za luminanciju za rasvijetljenost 17.0665 J 10-7J 1. toplinu kilopond-metar konjska snaga-sat kalorija kilokalorija litar-atmosfera erg foot-pound horse power-hour british thermal unit 1 kp m 1 KM h (KS h) 1 cal 1 kcal 11 at 1 erg 1 ft.055 .80665 W 1 kp mls kilopond-metar u sekundi konjska snaga 1 KM (KS) = 735. 1010Bq = 0. Za snagu.1868 W 1 kcallh = 1.10-' C/kg 73 curie rad rem rontgen = 1 Ci = 1 rd = 1 rem =IR .-Ib. Za energiju. rad.685 .7 . Prerarunavanje na temperatumoj skali 9 9 15. Za elektricne velicine 1 gauss za gustoeu magnetskoga toka 1 maxwell za magnetski tok 1 oersted za magnetsku jakost polja 16. 106J 4.163W kilokalorija na sat = 10-7W 1 ergls erg u sekundi 1 ft.58.01 Sv = 2.01 Gy = 0.7W horse power 1 BTU/h = 0. (x .02cd = 104 cd/m2 nit phot = 1 nt = 1 ph = 1 cd/m2 = 104Ix = 3.32) + 273 K .8 J 98. 648 .3558J 2. 106J 1.499 W 1 calls kalorija u sekundi = 4.

.. a) Za kapljevine gustoCe (I. . .0 kg/dm3 N = 66 oBe pri (I = 1. 28 vjetric 29 .32/(144.32 b) Za kapljevine .Standardni (nonnni) kubni metar« je masa plina koja pri standardnom stanju (pri temperaturi ° . npr. . zastarjela mjera (u jugoslavenskom zakonu 0 mjernim jedinicama i mjerilima uopee nije spomenuta).32 N) + (kg/dm3) 3.. To je masa plina (kg) koja je brojcano jednaka njegovoj gustoci (kg/m3) pa ima stoga za svaki plin drugu vrijednost.8aume-ova areometarska skala« slufi za odredivanje gustOCe kapljevina pomoeu stupnjeva Baume-a (OBe)..8427 kg/dm3 Za preraeunavanje vrijedi (I = 144.C i tlaku 1.663 (Pritom nije uzeto u obzir odstupanje realnih plinova od pona~anja idealnih..C volumen m3 -100 0. .366 1000 4. .9768 kg ugljicnog dioksida Volumen »standardnoga kubnog metra« je za razlicite temperature razliCit pa iznosi za idealni plin pri temperaturi. 49 jaCivjetar bofor v km/h 7 50.) »Standardni kubni metar« je nepregledna.r POSEBNE MJERE 1. 102 vihor 11 103. 61 8 62..013 25 bar) zaprema volumen od 1 m3.6434 kg/dm3 Za preracunavanje vrijedi (I = 144..0 kg/dm3 N = 90 oBe pri (I = 0.. 88 10 89 .? 1 kg/dm3 odredena je Baumeova skala vrijednostima N N = ° oBe pri (I= 1. 11lahor 12 .... . 5 6.634 veoma ° 1 100 1... .321(134. 2..117 12 > 117 orkan . . ...2505 kg du~ika 1. 74 olujni vjetar 9 75. 19 20 . niti njihova disocijacija pri visokim temperaturama.: 1.. .4290 kg kisika 1. .N) (kg/dm3) je Baumeova skala vrijed- gustOCe (I ~ 1 kg/dm3 odredena nostima N N = 10 oBe pri (I = 1. 38 39 .8eaufortova skala« oznacuje brzinu vjetra (u meteorologiji) pomocu posebne mjere »bofor« u ovisnosti 0 brzini vjetra v: - bofor 1 2 3 4 5 6 74 v km/h 1 .

Mase i naboji nukleona i elektrona iznose: masa naboj proton 1. tj.). tj. tj. daje »maseni broj A« (relativnu atomsku masu) elementa. MiN. p ""'" protoni. 0. N.neutroni. M. atoma iznosi po redu velicinepribliwo 0. 75 . (Pro- . .160. Dio elementa koji dalje ne motemo vi§e dijeliti nazivamo atom. U jezgri atoma (promjera reda velicine ::: 10-14 m) skupljena je gotovo sva masa atoma.9108.) Nuklearna je fizika po svojim otkricima razviJa (Bohrov) model 0 zgradi atoma. Pri elektricki neutralnim atomima je broj elektrona jednak broju protona (= rednom broju Z). protona i neutrona. L. e = elektroni Naboj jezgre odreden je brojem protona koji je jednak »rednom broju Z« dementa. prema lojem se sastoji atom svakoga elementa od jezgre.10-18As . . Elektroni kruze oko atomske jezgre po odredenim stazama (kruwim odnosno elipticnim) koje teku po energetski razmje§tenim Ijuskama K. gdje su sabrani nukleoni. J2: 22: 32: . a jezgru okruzuju negativno nabijeni elektroni. Tim su nabojem odredena kemijska i fizikalna svojstva elementa. Npr. L. Broj elektrona u svakoj Ijusci je ogranieen (2n2): Ijuska najveci broj elektrona K 2 L 8 M 18 N 32 0 P Q (SO) (72) (98) EIektronima su sasvim popunjene samo Ijuske K. uranov atom (Z = 92) relativne atomske mase A = 238 sastoji se iz 92 protona i 146 neutrona.672 10-24 + 0..1nm = 1O-lom. n =. P i Q (kojih se polumjeri odnose kao kvadrati cijelih brojeva. . 10-27 g -0. Ukupan broj nukleona. pozitivno nabijeni protoni i elektricki neutralni neutroni.TVARI SASTAV TVARI Tvar (materija) se sastoji od kemijskih elemenata iIi qjihovih spojeva.160. Sve 1PC)jevemOZemo rastaviti na eIemente koje dalje ne mozema rastavljati nikatYim kemijskim sredstvima.10-18 As g neutron 1.675 10-24g o elektron 0.

93 S8.59 74.22 92.) Element vodik helij litij berilij bor ugljik duJik kisik fluor neon natrij magnezij aluminij silicij rosfor sumpor k10r argon kalij kalcij skandij titan vanadij krom mangan t.00 20.01 14.9 106.96 79.91 83.91 95.94 S2.S4 65.18 22.91 91.eljezo kobalt nikal bakar cink galij germanij aTSen selen brom kripton rubidij stroncij itrij cirkonij niobij molibden tehnecij rutenij rodij patadij 76 I Simbol H He Li Be B C N 0 F Ne Na Mg AI Si P S Cl Ar K Ca Se Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn Ga Ge As Se Br Kr Rb Sr y Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Z 1 2 3 4 S 6 7 8 9 10 It 12 13 14 IS 16 17 18 19 20 21 22 23 24 2S 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 A 1.1 102.003 6.94 (99) 101.92 78.97 32.09 30.9S 39.31 26. redni (atomski) broj Z (= broj atomska masa A (s obzirom na ugljikov izotop 12(.06 3S.939 9.94 55.4 I K 1 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 L M N 0 I 1 2 3 4 S 6 7 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 1 2 3 4 S 6 7 8 8 8 9 10 11 13 13 14 15 16 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 1 2 2 2 2 1 2 2 2 2 1 2 3 4 5 6 7 8 8 8 9 10 12 13 14 15 16 18 1 2 2 2 1 1 1 1 I .4S 39.96 47.62 88.Kemijskl Simbol.81 12.OO 54.10 40.00 19.80 8S.98 28.01 16.47 87.90 SO.99 24.37 69.71 63.08 44.72 72.012 10.85 58.008 4.

3 132.9 144.0 (210) (210) (222) (223) (226) (227) 232.0 175.9 137.dementi ona u atomu).9 186.1 197.0 200.9 I 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 1 2 3 4 5 6 7 8 8 8 9 10 9 9 1 2 2 2 2 2 77 .6 126. relativna i raspored elektrona po Ijuskama (K do Q) Element srebro bdmij mdij kosilar antimon idur jod benon azij barij lantan a:r praseodim neodim prometij samarij europij I Simbol Z Ag Cd In Sn Sb Te J Xe Cs Ba La Cc Pr Nd Pm Srn Eu Gd Tb Dy Ho Er Tm Yb Lu Hf Ta VII Re Os lr Pt Au Hg TI Pb Bi Po At Rn Fr Ra Ac Tb Pa U 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 A I K 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 L 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 M 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 N 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 20 21 22 23 24 25 25 27 28 29 30 31 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 0 I 2 3 4 5 6 7 8 8 8 9 8 8 8 8 8 8 9 8 8 8 8 8 8 9 10 11 12 13 14 15 16 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 20 21 P Q gadolinij.2 209.0 (231) 238.8 127.9 167.1 140.2 (145) 150.9 131.9 112.8 118.0 157.3 138. 107.0 178.3 158.9 173.4 152.4 114.3 168.9 140.7 121.5 180.0 I I 183.4 207.5 164.6 204.9 162.2 190.2 192.2 195. terbij disprozij bolmij erbij tulij iterbij lutecij bafnij tantal volfram renij osmij iridij platina zIato Ziva talij olovo bizmut polonij aslat radon francij radij aktinij torij protaktinij man 74.

Pri vodiku npr.280% izotopa 238U. tj. a vrijede za najstabilniji . koji mogu odavati elektrone.Transurani su umjetno dobiveni (radioaktivni) Element neptunij plutonij americij kirij (curij) berkelij kaliCornij ajntajnij [ermij mendelevij nobelij lavrencij kurtatovij Simbol Np Pu Am Cm Bk CC Es Fm Md No Lw Ku Ha (Bo) . Pri jednakom pozitivnom naboju jezgre (tj. od takvih.). Co itd. Podaci se iz raznih izvora znatno raz1ikuju.714 % izotopa mU i 0. pri jednakom broju protona) moguee su razlicite atomske mase A (zbog razliCitog broja neutrona). kojih u prirodi nema: Z A* :::::: 93 (237) 94 (242) 95 (243) 96 (247) 97 (247) 98 (249) 99 (254) 100 (253) 101 (256) 102 (253) 103 (257) 104 (261) 105 (262) izotop. ali s razliCitim relativnim atomskim masama (masenim brojevima). Elemente s jednakim rednim brojem (s jednakim nabojem jezgre). postoje elementi. nazivamo izotopima. hanii [OOriD elementi. npr. koji formiraju samo katione ili anione. Pozitivni ioni (kationi) nastaju od atoma. koji imaju na vanjskoj Ijusci sedam iIi ~est elektrona (pri elementima smalimbrojemprotonaimanje). koji pod odredenim okolnostima formiraju jedne ili druge atome. ilazivamo ion. poznamo tri izotopa: vodik H = tH (s protonom i bez neutrona). od takvih. Takav atom. VeCina kemijskih elemenata su kovine. (Samo 22 prirodna elementa sastoje se od samo jednoga izotopa. koji imaju na vanjskoj Ijusci samo jedan ili dva elektrona (pri elementimasveCim brojem protonai vi~). F. deuterij D = 2H (s protonom i jednim neutronom) i tritij T = 3H (s protonom i dvama neutronima). Na primjer: prirodni uran sadrZi 99. Negativni ioni (anioni) nastaju od atoma. Medu elementima. Tosu tipicne ne k 0 v i n e (nevodeelektricnu struju). Tosu tipiene k 0 v i n e (dobrovode elektricnu struju). Elementi sa eetiri elektrona u vanjskoj Ijusci samo ponekad formiraju ione. razlikuju se samo po fizikalnim svojstvima. Izotopi se vladaju kemijski potpuno jednako. Prirodni se elementi sastoje veCinom od stalne mje~avine svojih izotopa. AI. Pri jednakom rednom broju Z (tj. koji nije vi~ elektricki neutralan. koji mogu primati elektrone. 0.006% izotopa 234U. "78 . P. tj. pri jednakom broju protona) broj elektrona moze biti veCi ili manji. Na.

. Z = 90.I k 13 In 81 Tt 3 Se 2\ - -9 2 He 7 14Si 32 Ge 50 Sn 82 Pb - 8 - N 15P 33 As Sb O.6 7 K Ca 19720711]: Ga RbSr 55 Cs 87 Fr 56 Ba 88 Ra JUJUfBi 83 Po 84 I At 85 I Lijevo i pod debelom crtom 4 kovine.5 --. Au -----:.Periodli!ni slstem elemenata Brojcvi povrh simbola su redn. MgA\ 12. 2 4 7 25 Mn 26 Fe 8 27 Co 28 Ni I - Ti 22 5 29 Cu 30 Zt. 39 Y 40 Zr 41 Nb 42 Mo 43 Te 44 Ru 45 Rh 46 Pd 47 Ag 48 Cd La Hf Ta 74 W 75 Re 76 Os 77Ir 78 Pt ----5771172736 ". 79 U sporednoj skupini su svi elementi samo kovine..Z = 58. brojevi Z.. SO. koji tvore samo pozitivne ione (katione).103: aktinidi-..nekovine.-1 Ku Ha lantanidi-. Omaka -: elementi (nekqvine). koji tvore samo negativne lone (anione).71: Hg Ae 104---WS 89"-.. Glavna skupina Period I I H 3 Li Na 11- 11 I III I IV I - V I - VI I VII I VIII - 1 2 3 1 .. 16S 34 Se Te F 17Cl 35 Br J 10 Ne 18 Ar 36 Kr 54 Xe 86 Rn -JP ---. (po Mendeljejevu) Omaka +: elementi (kovine). desno i iznad debele erte Sporedna skupina 6 5 23 V 24 Cr .

3.342 -.0 444.476 0.7 63 39 28 0C -252.4. 3.3 -218.502 0.316 0.4 3.8 280 610 1440 1420 1820 1740 1550 2600 3500 2300 2699 5910 7310 11 850 2220 2330 5360 7298 11 340 1. 6.332 2070 4810 6240 Borova skupina B AI 111 Ga In TI Ugljikova skupino C Si IV Ge Sn Pb Duiikova skupina N P V As Sb Bi Ha/kogeni VI 0 S Se Te 0.4 300 3700 1430 958 231. 5. 3 2770 1110 1440 1380 1640 2550 2060 2071 1450 1460 4830 2300 2700 2270 1740 -195.225 0.9 327.279 0. 3.1 2 2 2 2.6- I -183.3 -210. 3 3 3 3 1.234 0.282 0. 2 3 5 5 5 - 630.0 44.0 220 450 Va/encijaje broj vodikovih atoma koje atom elementa moze vezati u molekulu ili ih u njoj moZe nadomjestiti.8 156.290 2 6.314 0. 4. 0.8 119.216 0.Svojstva Promjer atoma nm 0.383 0.1 29.169 0.--.250 0.7 1370 892 770 680 690 (20°C) kg/m' 0.6 680 1390 .5 271. 0.393 0.364 I. 80 .2 2.232 0.349 0.212 0.154 0.270 0.540 TaJi~te I Elemen~ skupina slmbol H A/ka/ne kovine Li Na I K Rb Cs Zemno-alka/ne kovine 11 Be Mg Ca Sr Ba Valencija.106 0. 2 4.165 1820 5730 6620 9800 1.313 0.323 0. 5. 2 2. I Vreli~te I Gustoea I I °C -259.320 0.448 2 1280 650 850 770 704 2300 660.4 186 97. 4. 2 4 4 4.084 530 970 860 1530 1900 I I I I I I I .-0.429 0.

2. 3.7 58 183 -268.275 0. 3 2. 2 3.4 -157 -112 I Vreli~te ° C -188. 1 1. kg/m' 1. 5.4 -248.4 7.578 3.304 0.4.Strojarski .310 4.252 0.6 -189. 7. 6 4.382 0.271 0.226 0.275 0.166 0.249 0. 3.8 320. 7 0 0 0 0 0 Pkmeniti plinavi He Ne VIII Ar Kr Xe Kovine sporednih skupina Ti V Cr Mn Fe 4.elemenata Promjer atoma nm 0.277 0. 5.2 1.6 4.495 0.2 -34. 3 4.255 0. 3.488 5.136 0. period 6. 1 2 4 5.9 -246.663 3.839 1.320 0.2 114 -271.271 0. 2.270 Tali~te I Elemen~ skupina stmbol Halogeni VII F Cl Br J Valencija I I °C -223 -101 -7. 5 I.194 0. 1 5.270 0.293 0.294' 0. period Co Ni Cu Zn Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Ag Cd Hr Ta W Re Os Ir Pt Au Hg priru~nik 0. 3.4. period 7 .257 0.288 0.319 0.288 0.280 0. 1 4.267 0.250 0. 4 2 3 3 1820 1735 1930 1245 1539 1492 1453 1083 419. 3 6.294 0.000 3120 4930 .275 0.282 0. 5 7 3.9 2996 3380 3170 2700 2443 1769 1063 -38.0 -185. 2 6.4 2.4 1 2 4 5 6.250 0. 2. 5 I.270 0.9 5100 3400 2500 2150 2740 2900 2730 2600 906 5050 3300 4800 4900 4500 4000 2210 765 3700 6100 5930 5900 5500 5300 4410 2970 356. 6 3.8 -152 -108 Gus toCa I (200C) .5 1750 2415 2625 2500 1960 1552 960.317 0.400 0.6 I 4540 6000 7190 7430 7870 8900 8900 8960 7133 6500 8570 10200 11460 12200 12440 12000 10490 8650 11400 16600 19300 20000 22500 22 500 21450 19320 13 550 81 2.440 0.

~~). npr. Spojevi 5 atomskim vezama (molekularnu zgradu) obuhvaCaju razmjerno m~i broj anorganskih spojeva.anionima. pri eemu su ioni nosioci naboja. i to od priprostih dvoatomnih do vrlo velikih molekllla 5 vi!!: stotina iIi vi!!: tisuCa atoma. dok u krutom stanju formiraju skupnu kristalnu re!etku. npr. da kovinski atomi odaju vanjske (valentne) elektrone (jednoga iIi vi§e) te postaju pozitivnim ionima kationima. °2. 3. npr. N~. Organski spojevi sefu od malih molekula. dijamant (C) i nekovinski karbidi (SiC. Kovinske su veze karakteristifne za sve kovine i njihove slitine. Ne vode elektrifne struje. koje tvore nabijeni. koje su spojevi pozitivnih (kovinskih) i negativnih (oekovinskih) Iona (NaCI = Na+ + a-). priprostih ugljikovodika (C~. Tima su slifni takoder nekovinski nitridi (BN. su atomi elektroni U kristalnim elektrona - - odavanjem medu pozitivno valentni pa se kreeu ojima u re!etki razmjerno slobodno. Ionske veze (heteropolame.KEMDSKl SPOJEVI Kemljske veze 1. posebno su znafajni organski spojevi. polivinilklorida (~H3Cl)n. u taljevini ill otopini vode elektrifnu struju. Zajednifki elektroni vi~ atoma tvore molekule. B4C). elektrovalentne) Ionske veze nastaju medu kovinskim i nekovinskim atomima na taj nafin. Kovinske veze Kovinske valentnih - veze su veze medu kovinskim re!etkama. NH3. S02. kovalentne) Atomske veze su veze medu nekovinskim atomima. NaOH) a narocito za sol i. Soli imaju visoka tali!ta i vreli!ta te su pravi elektroliti. kovkost). nekovin- - ski elementi (H2. tvari dijamantnog tipa (s visokim tali§tima i vreli§tima) s vrlo jakim atomskim vezama (tvrdoea!). Alomske veze (homeopolame. U plinovitom ill tekueem stanju (ili u otopini) su pozitivni i negativni ioni slobodno gibljivi. 2. Na20) i hidrokside (opr. nekovinski oksidi i hidridi (C02. PCI3). S porastom broja atoma u molekuli prelaze te tvari iz plinovitih u tekuCe i potom u krute. nekovinski atomi pak primaju vanjske elektrone i postaju negativnim ionima . a odlikuju se narocito dobrom elektricnom i toplinskom vodljivo§Cu te tvrdoeom i gnjetljivo§Cu (mogucnost preoblikovanja. Si3N4). kovine. Anorganski spojevi 5 atomskim vezama su: pretemo plinovite tvari (s niskim tali§tima i vreli§tima). Ionske su veze karakteristifne za kovinske okside (npr. H~) i spojevi nekovina (SCI2. npr. do veoma velikih molekula. 82 . sve atomima.

.3 -112 -88.03 -259.124.WDovitom stanju ~ :":c Pri eksotermickim reakcijama se toplina oslobada (odvodi.9 -133.91 34.00 27.Kemijske reakcije ~edoIadZbe kemijskih reakcija prikazuju koliCinske odnose sudjelujuCih tvari 2 H2 + O2 2 mola 1 mol 2.novaientna skupina CN.t H: F§dridi 3-0 H:02' '3 :1 RF He HBr a..7 0.46 80.:J = H2 + + O2 + 286.406.C :-.oksidacija (»red-oks«) nastaju iz djelomiCnih reakcija =iakcije (oduzimanje kisika spoju) i oksidacije (spajanje s kisikom).9 kJ/mol O2 = CO2 .771 987 19.03 20.8 -82.2 g 1.4 0. H-5 H3J' .0 1000. pri endoterreakcijama se toplina tro~i (dovodi.8 1.5 -14 -252.282.01 17.54 -87.35 0. 83 .'ojstva vodika i nekovinskih T'Iar I molekularna Relativna hidrida Vrelite .090 voda (H oksid) H peroksid amonijak Ouorovodik Idorovodik bromovodik jodovodik sumporovodik fosforovodik ciianovodik Ii'CN" 100.32 g 2 m3 1 m3 = 2 H20 2 mola 2.0 3.5 -50.7 kJ/mol + O2 = CO2 .4 -83.01 36.po medustupnjevima ili neposredno (Hessov zakon).0kJ/mol CO + C + '-'.66 -35.7 1.08 34.53 26 688 3 Voda i vodikov peroksid su istodobno hidrid i oksid.C GustoCa kg/m' (O. " Pozitivno nabijena jednovaletna skupina NH.4 (4 bar) -61.50 5.02 34.64 -67. 2.286.016 18.OWc) 1465 152.= »cijan.t = »amonij«..7 -92. Reakcije redukcija .C) Opaska masa Talite . -). Hidridi Hidridi su binami spojevi vodika s nekovinama ili nekim kovinama. Negativno nabijena jed.4 1. +): 1 - + O2 = H20 .9 kJ/mol ?n kemijskoj reakciji odvedena ili dovedena toplina nije ovisna 0 toku reakcije .7kJ/mol C + 2" O2= CO . tekuci ili kruti (nekovinski su hidridi plinoviti ili tekuCi).92 127.18 g 2 m3 ~. Hidridi ~ pIinoviti.00 -89 -77. S.1 -33.

34 101. Kovinski oksidi Na.54 70.99 99.0 I (O°C) Gust kgfm Opaska I P. CrO.00 Nekovinski oksidi CO 28. 44.1 1943 2387 2320 P trioksid 60.08 153.94 157. tekuci iIi kruti.5 - 1. Kisik 0.O. I C (s Tilte = sub!. I 32.977 C dioksid 1. TiO 151.54 71.5 s -102.O.O.96 68. I 1 1. ZOO 84 215. 46.0. 80. MnO Mn.O NO 30.94 I 23.3 3.00 350 2500 2572 s 1923 2050 1275 2000 2250 2270 2320 3550 3400 5720 4000 magnezija I p«eno (tivo) vapno - - Cr.926 1923 N (I) oksid N (11)oksid.Oksidi Oksidi su binarni spojevi kisika s elementima te su plinoviti. Elementi s vie valencija mogu imati i vie razlicitih oksida.O. CU. kremen K.8 0C I VreIilte -183.O.01 N. korund Fe(U)oksid Fe(Ill) oksid Fe(II). PbO PbO. Mn(1I1)oksid Mn(1V)oksid Pb(lI) oksid Pb (IV) oksid 5500 12110 5606 1373 1700 s - 7160 I W(lV)oksid W(VI)oksid cinkovo bjelilo .99 143.06 I0995 P. N.O CUO FeO Fe. masa Relat.81 86.37 1750 - - - - 5210 2800 6000 6400 5990 5240 5180 5090 4500 4856 5026 9500 9365 Cr(U) oksid Cr(IlI) oksid Cr(1V)oksid Cu(I)oksid CU(U) oksid glinica.31 56.O MgO Cao BaO Al.8 -207 -78. CrO 94.01 N.340 1447 1447 2050 2.06 SO.4291 -191.01 44.O.3 -103 30 s -75.01 CO.5 - 141. SO. N trioksid N pentoksid S dioksid S trioksid 1.90 81.0 44.98 I 1710 P pentoksid Si dioksid.90 231. WO.19 239. Fe.01 NO.O.94 223.20 40.8 250 s s -10. Svojstva kisika i oksida (pri Pa = 1.O.87 228.O.250 C monoksid -91. 108.01 76. Fe(III) oksid Mn(II) oksid Mn(Ill) oksid Mn(II).08 SiO.O 61.85 159.90 2200 196 1235 1420 1595 1538 1650 1080 1705 535 - - WO.5 16.69 231.01 64. N monoksid N dioksid N (Ill) oksid.08 79.7 -151 21.) -218.01325 bar) Tvar I molek.978 1.19 63. MoO. Mo.3 -161 -9.5 2630 173.

95 104.91 64.:. Ok C:k F=.H..01 284...95 61.95 195. me -~ Crli Fe.86 24. C: a.71 I I 4830 3500 I ) gustoea amorfnoga 1970 kg/m' brusni materijal karborund s vodom: C.01 12.U.C ~ YoC ~ 7:£ TIC ~-c ~~ "'. SPOjstvaug/jika i karbida Gustoea _ Relalivna Tali~te Vremte 1 - T~ molek..83 107.~ '.) Vreli~te 0C I Gustoe~ _ I kg/m' (O°C) Opaska I 28.. ~ 12.2511 2255 3050 6350 6570 8260 14100 5190 5630 u ~elicima za nitriralije re.99 66.Karbidl Karbidi su binami spojevi ugljika s kovinama.25 40.96 59.) 3700 > 3500 °C 1 1 kg/m' (O°C) 2220 3510 Opaska I ~i'9it ~ ~t. 'i' 85 .. ~ .82 40. masa °C (s = sub!.91 194....~ molek. Karbidi su tvrde (i vrlo tvrde) tvari visokog taliMa. ..01 1-209. -.39 106...e 2350 2700 s 2300 1890 1665 1837 2570 3500 3877 3140 2830 2777 2857 5500 4300 3900 I 2515 3170 2220 6680 6950 7680 6890 8400 8200 13960 4250 5380 15700 16060 cementit u &licima ) tvrdi karbidni metali Nltridl Nitridi su binarni spojevi du~ika s kovinama. " ~..10 180. .55 176.00 125.86 379. masa 1 °C (s = sub!..:-C ca.10 64.91 62. S'JOjstva duIika i nitrida Re1ativna 1 medu nekovinama pak na- TaMte T-/JIdik . roCiio s B.c S.70 237.95 2730 s 2200 (4 bar) 1500 200 2050 3360 3220 2320 I -195..01 55.00 179.8 I 1..92 192. le s nekovinama B i Si..

92 44.48 32'061 5ulfidi CS. a medu nekovinama ato sa C (i H .92 610 (43 bar) 1123..C - Cu.90 119.1 83. Svojsrva fosfora i fosfida Tvar Fosfor cmi crveni bijeli Fosfidi CrP Opaska 123.C I plamiJte400 .6 I kg/m' w.27 150.76 248.07 239.07 159.63 112.5 CuS 76.8 {119. At.99 160.6 1110 1350 1130 {1100 Opaska I (s =.75 211.70 198.04 97.20 95. ZnS 1185 1114 882 1850 (150 bar) 4000 4800 7500 5080 7500 4087 I pirit Fosfidi su birani spojevi fosfora 5 kovinama.12 84.76 142.03 I 280 I 2690 2200 1820 plamite 725 .S. PbS SnS WS.13 150. Svojsrva sumpora i sulfida naro- .) 444. MnS 87.Sulfidi Sulfidi su binarni spojevi sumpora s kovinama.96 86. CrS Cu.95 415 1290 1100 1190 - - - 5700 6700 6350 4100 6560 6740 5390 .P Fe'p MnP 86 221.0 -111.P.vidi: hidridi.C 5umpor 120 kristaliean amorfan I 256. Fe. SnP. I I 444'61 2046 1960 2070 1261 2020 4100 5600 5780 I monoklin ortoromban 46.73 252. str.C subJ.44 1193 1171 220 - - 4600 5010 5000 kubiean ortoromban 1375 s 1240 1200 s Fosfidi MoS.3 1550 s - - I FeS FeS. 83).921 123.54 85.P Cu.

. npr.. npr.. dok je drug! dio kiseline negativno nabijena neko-.Kisellne i baze Kiseline su tvari.llD't'iDama(»kiseline bez kisika«).»hidroksi1«.:czgre H +). Hi pak nastaju pri reakciji nekovinskih oksida s 'IIOdom (»kiseline s kisikom«). §to vrijedi i za taljevine Z22. koji nastaju pri reakciji odredenih kovina. Daze su hidroksidi. kojih molekule ill ioni lako primaju protone.kovinskih atsida ili amonijaka s vodom. kojih moiekuie Hi ioni lako odavaju protone (vodikove .: - kiseline bez kisika iluorovodicna klorovodicna (solna) bromovodicna jodovodicna sumporovodicna fosforovodicna cijanovodicna kiseline s kisikom ugljicna H2CO) (C02 + H20 -+ H2CO) sumporasta H2SO) (S02 + H20 -+ H2SO) sumpoma H2S04 (SO) + H20 -+ H2S04) du§icna HNOJ (N20s + H20 -+ 2 HNOJ) fosforna HJP04 (P20s + 3H20 -+ 2 H)P04) Karakterlstieni sastojak svih kiselina je vodik.ilia ill atomska skupina: HCI = H+ + CIH2COJ = H2+ + colBaze (lufine) su spojevi. natrijev hidroksid kalijev hidroksid kalcijev hidroksid (ga§eno vapno) amonijev hidroksid - = = = = = = = vodena vodena vodena vodena vodena vodena vodena otopina otopina otopina otopina otopina otopina otopina HF HCI HBr HJ H2S H)P HCN NaOH KOH Ca(OHh N~OH 2 Na + 2 H20 -+ 2 NaOH + H2 Na20 + H20 -+ 2 NaOH 2 K + 2 H20 -+ 2 KOH + H2 t t K20 + H20 Ca + 2 H20 Cao + H20 NHJ + H20 -+ 2 KOH -+ Ca(OHh -+ Ca(OHh -+ NH40H + H2 t Karakteristiena sastavina baza je negativno nabijena jednovalentna sku. Kiseline su vodene otopine spojeva vodika s halogenima iIi drugim ne.: NaOH = Na+ + OH- 87 .Iim OH. koji je u vodenoj otopini ?OZitivnonabijen ion H+. Vodene otopine baza sadrfe pozitivne kovinske ione i negativne hidroksil:le stupine (te su dobri vodici elektricne struje). .

7.: Indikator metilorant metilno crvenilo lakmus bromtimol (modri) fcnolftalein 88 mjerila.4.za .35 -112 318. a motemo je ocivrijednosti pH promijene ~ crven 3 crveno 4. H.67 0.2 tuto crven 5 . SO.4 3.47 40. HCIO.kalijeva lulina - - - .amonija(!na vodica gdcno vapno Vrijednost pH Mjera za stupanj kisclosti vodenih otopina je »vrijednost pH« (= potentia hydrogenii).00 56. masa Relativnal 98.PO.6.7 0. HNO.8 modar zut 6 .14) Vrijednost pH mjerimo pomocu elektrokemijskih jeniti raznobojnim indikatorima koji pri odredenoj boju.05 -77 - - 2239 sumpoma kisclina dui(!na kisclina fosfoma kisc1ina kIoma kisclina (cksplozivna) vodcnc otopinc: natrijcva lulina .4 tut .5 modar bezbojan 8 -10 erven - 4.04 0.34 18.S H.4 228 I °C I Vrelite 0C I Wc) Gust kg/m I Opaska Kise!ine H2SO.za .6 g/kg vodc 6.4 360.08 63. npr. Baze NaOH KOH Ca(OH)2 10..24 lOO Talite Kiselina = vodena otopina H.11 74. koja je definirana negativnim dekadskim logaritmom koncentracije vodikovih iona a (mol. Topivost (O°C) koncentracija max.P CO.02 98.Svojstva kiselina ( baza Kiselina = vodena otopina HF HCI HBr HI HCN Tvar I Topivost (O°C) koncentracija g/kg vode I max.% 0.10 100 45 69 0.4 580 86 213 (39) 1388 1320 1834 1508 1834 1764 2130 2044 NH.00 100.4 00 molck.OH 35.% 00 823 2210 2. 1-1): Otuda ..5 -42 42.za pH = -Iga proizlaze vrijednosti: kiscle otopine neutralne otopine «(!ista voda) bazi(!ne otopine a> 10-7 a = 10-7 a < 10-7 pH < 7 pH = 7 pH> 7 (.

I I NH. vapnenac CaSO. NH. BaSO.hSO.Pb sulfid lmena soli iz kiselina s kisikom svrbvaju na -at (it): Na2C03 . - Posebno znacajne a/ka/ne soli I Na Ca CaCl1 Caco.Na hidrokarbonal Na2SO) Na2S04 Na2S20) NaNO) Na)P04 Na2HP04 NaH2P04 Sol klorid karbonat sulCat nitrat - K2SiO) K2Cr04 K2Cr207 KMn04 KAI(S04h Na sulfil Na sulfal Na liosulfat Na nitrat Na fosfat Na hidrofosfat Na bihidrofosfat K KC] K2CO. barit NaO kuhinjska sol I Na2CO.K Fe(III) cijanid PbS .SoIl Soli nastaju pri reakciji kiseline 5 bazom: Ha + NaOH ->-NaCI + H20 djelovanju halogena na kovine CI2 + 2 Na ->-2 NaCI djelovanju nekovinskih SO) + Cao ->-CaS04 2 HCI + Zn ->-ZnCI2 + H2 oksida na kovinske okside Hi baze CO2 + 2 NaOH ->-Na2CO) + H20 kovinu ili kovinski oksid Soli nastaju i pri: - djelovanju kiselina na nep]emenitu t H2S04 + CuO ->-CUS04 + H20 Nazivi za soli Imena soli iz kiselinabez kisika svrbvaju na -id: CaF2 .Na karbonat KCI04 K K K K K K klorat silikat kromat bikromat manganal AI sulfal NaHCO) .Na klorid KCN . KNO.Ag brom~d K4Fe(CN)6 K Fe(II) cijanid KJ .+ NH.NO. tilska salitra indijska salitra .K cijanid AgBr. 89 NaNO.K jodid K)Fe(CN)6.Cu fosfid NaCI .Ca ftuorid Cu)p .hCO. (NH. kalcinirana soda Na2SO. potm K1SO. sadra Ba BaOl BaCO.CI salmijak (NH.

27 101. 100.09 138. K2Cr207 90 154.02 74. K2CrO.19 976 240 968 236 - I 2703 2732 2690 permanganat .33 782 1600 2152 110.6 610 1069 400 300 1560 2180 2267 2664 2100 2564 cijankalij K.14 1670 - BaCr04 PiCI2 Caco.6 s dolomit 184.21 174.41 2960 sadra (gips) 136. KH2PO.68 126.5 300 1417 3040 1898 1989 KHCOJ K2COJ K2S04 KNOJ KJP04 K2HPO.09 898. °C I e kg/m' Opaska masa = sub1.18 136.04 194.16 3080 310. CacoJ" MgCOJ CaSo4 Caso4 " 2 H2O CaJ(P04h CaHP04" 2 H2O CaCr04.60 249.56 65.25 4430 197.09 192.40 1453 595 3245 261.92 278.12 138. KCIO.14 1450 128 163 2320 172.Svojstva Sol BaCI2 BaCOJ BaS04 Ba(N°Jh molek.60 221.2H2O - 172.35 4600 253.75 162.11 212. kreda 100.) Ut (O°C) Relat'j (sTali!le Ivr C !GUstoeal 962 1560 3856 208.21 169.55 150 896 588 337 1340 252.45 95.28 174.20 294.29 158.10 25 200 100 2316 CaSiOJ CUCI2 CuS CuCOJ " Cu(OHh CUS04 CUS04" 5H20 FeCI2 FeClJ FeS04" H2O FeS04" 7 H2O KCI KCN 116.12 1540 498 103 20iJ 200 110 672 282 - 2905 993 3054 220 4600 4000 650 I 3600 150 2284 1023 2988 315 2894 - - - modra galica Fe(lI) klorid Fe(III) klorid zelena galica 64 776 634.99 2711 vapnenac. bikarbonat pepeljika (potUa) indijska salitra - - 2338 2525 K2SiOJ KMnO.16 134.35 1380 4500 baritno bjelilo 233.08 159.

18 136.19 84.18 53.06 115. H20 Na2SiO] Na2S20] 5 H20 NH4Cl NH4Br NH4HCO] (NH4hC03' H20.25 323. (N~hS04 N~N03 (NH4hHP04 N~H2P04 PbS PbS04 Pbcr04 ZnCI2 ZnS ZnC03 .10 H20 Na2S04 Na2S04. .04 132.01 84.8 100 95 100 1088 48 5425 107. 3H20 MgCI2 MgCO] MgS04 MgS04 7 H20 NaF NaCI NaBr NaJ NaCN NaHCO] Na2C03 Na2CO] .99 122.44 102.99 286.) C I (O°C) 92 Opaska I KAl(S04h.32 120.38 - 70 712 350 1124 150 993 801 756 665 563.) 210 umjetno gnojivo 1114 1000 844 283 1020 300 730 91 .37 246.03 239.48 41.10H20 Na2HP04.soli Sol _ I Relai lTaJi§te V Ii§t Gustoea molek.5 60 100 169. 2660 1636 2790 2165 3203 3665 2221 2533 1446 2698 1465 2267 2536 2066 1910 2400 1750 1527 2429 1573 1770 1725 1619 1794 7500 6380 6300 2910 4102 4440 I stipsa (alaun) crvena krvna sol futa krvna sol I magriezit Igorka sol I kuhinjska sol soda bikarbona kalcinirana soda kristalna soda Glauberova sol cilska salitra 380 200 70 fiksirna sol salmijak (ni§ador) bijela sol (fat.09 177.49 97.25 303.90 149.10 132.14 142.22 84.89 49.26 422.28 97. °C ~ c kg/m3 masa l (5 = subl.06 248.06 114.t2 H20 474.2H20 NaH2P04.14 80.39 K]Fe(CN)6 ~Fe(CN)6 .IOH20 NaNO] Na]P04.99 58.43 125.04 I 322.99 344.6 1412 900 - 200 1702 1449 1393 1300 1500 1750 1894 1850 2316 3010.01 105.41 95.7 270 860 884 306.95 79. 329.99 137.

U organskim spojevima prevladavaju u prvom redu atomske veze.alkani. npr. CaCz i sI. npr.Orgaosld spojevi U svim organskim spojevima sadlfan je ugljik.alkeni. Organski su spojevi najee~ sastavljeniod ugljika i vodika (ugljikovodici). butan C. npr. AlikiJi (opea oznaka -R) su atomske skupine koje imaju jedan vodikov atom manje nego Ji odgovarajuCi alkani. eten CH2=CHz alkini. atoma: prop7 atoma: heptatoma: but8 atoma: okt- Za molekule organskih spojeva karakteristiena je atomska struktura ugljika. KCN karbide npr. 1 2 3 4 Nazivi organskih spojeva po broju atoma C u molekuli: atom: met5 atoma: pent9 atoma: nonatoma: et6 atoma: heks10 atoma: dek-. CO2 ugljicni disulfid CSz CN ugljicnu kiselinu H2CO) cijanovodik karbonate npr. u organske spojeve ne ubrajamo sJijedeee anorganske spojeve sa C: ugljiene okside CO. alifatski spojevi) iJiu kolute (kolutni = cikliCni spojevi).H9 pentil (amil)-CsHII 92 . Stoga su nezasieeni ugljikovodici kemijski vrlo aktivni pa se takode spajaju u velike molekule (polimeri). Molekule jednakog sastava mogu imati razliene strukture (izomeri). metil -CH) etil -C2Hs propil butil -C)H7 -C. CaCO) cijanide npr. koji se vefe u lance (Ianeani = aciklicki. npr.HIO I I I H-C-C-C. etan CH)-CH) . U principu su u organskim spojevima moguCisvi elementi.-C-H I I I H H H H H H I I H I H I H I I H-C-C-C-H I H H H H H-C-H I I CH)-CH2-CH2-CH) H I I H-C-C-H I I H-C-C-H I I H H H H - Ugljikovodici mogu biti: zasiceni nezasiceni: s dvojnimvezama s trojnim vezama . etin CH=CH - Nezasiceni ugljikovodicl teze pretvorbi u spojeve sa stabilnijom vezom (u zasieene). eesto jo~ i s N i S. Medutim.

etin (acetilen) C.H. sadrze i druge elemente. propan iokani Iparafini) *cm (oIefini) .acna kemijska svojstva). (mravlja k.H.o.) I C. Sistemske skupine organskih spojeva ime Skupina karakteristicni sastav CnHzn+z CnHZn CnHZn-2 -OH (hidroksil) -CHO (aldehidna skupina) -COOH (karboksil) -CO(karbonil) Broj atoma C u molekuli 1 CH. mozemo '3ZVmati s obzirom na karakteristicne skupine atoma (prema kojima imaju . (octena k. propen C. CH. eten C. p Primjeri znacajnih organskih skupina Spoj eteri esteri epoksidi amini amidi mtrili Karakteristicna atomska skupina Primjer C. metan 2 C.H.OH propanol (propilalkohol) C.H..-NH. CH.H.CHO etanal (acetaldehid) CH. propin C.-COO-CH.H.COOH etanska k. C.CI-HC'O CH. CH.H.kini (acetileni) Wanoli (alkoholi) oOkanali (aldehidi) .H.-O-C.H.H. -CONH.COOH propanska k. osim C i H. etan 3 C.OH metanol (metilalkohol) HCHO metanal (formaldehid) HCOOH metanska k.CHO propanal C.H.H) C6HsSO)H C H 6 6 CW"'CH-CH'CH 'CH=CH"'-(fenil -C6Hs) ksilol tereftalna kiselina fenol toluol stirol sulfonska kislina C6H4(CH)h C6H4(COOHh 93 .=CH-CN vinil dietileter metiletanat klorepoksipropan etilamin propanamid propennitril ( vinilcianid) -0-COO=c--"O"--C= -NH.H.OH etanol (etilalkohol) CH.H. -CN Aromaticni ugljikovodici (beozenskog tipa) beozen (benzol) C6HsOH C6HsCH) C6HsC.H.-CONH.) C.) alkanoni (ketoni) CH. C.Organske spojeve koji./tanske kisline (karbonskek.

8 1220 118.C masa 16.6 92.3 -103.23 114.7 100.C (O.6 -23.05 54.5 58.05 -123.7 -138.8 117 -21 0. ** 972 mbar.7 78.cHO HCOOH 44.04 -97.08 -94.1 -0.C) / I -161.04 30.08 56.6 -50 -57.4 97.1 164 992 964 etanka.23 28. 94 L---8 ---- .OH C3H7OH C4H9OH HCHO - butin metanol etanol propanol butanol metanal 693 792 789 804 810 metilalkohol etilalkohol propilalkohoJ butilalkohol formaldehid2> 32.7 butanska kiselina C3H7COOH propanon (CH3hCO propantriol (CH2OHhCHOH 58.03 60.6 16 20.5 -11.3 -130 -1 -81.2 49.3 -159.7 10* 125.260 1.04 40.07 -112 60.07 44.9 30.11 -99 46.08 -22 88.6 -42.2 Svojsrva nekih Gustoea Vreli~te kgJm' Opaska .05 8.500 733 1.11 114.703 2. .5 2** -83.019 2.08 -81 72.03 -92 783 807 817 etanal propanal butanal metanska kiselina CH3CHO C2H.8 99.12 56.2 27 64.CHO C3H.111 »etilen«u »propilen«" »butilen«" acetilen metan etan propan n-butan izobutan ciklobutan n-oktan izooktan eten propen buten ciklobuten etin propin CIi4 H6 C3Hs C4H1O C4H1o C4Hs CsHls CsH1s C21i4 C3H6 C4Hs C4H6 H2 C3H4 C4H6 CH30H C2H.05 42.8 46.09 26.9 56. * 968 mbar.7 -32.7 -6.07 54.10 58.S -102. CH COOH klsehna 3 proka mravlja kiselina octena kiselina klsehna H COOH ' 74.7 -88.12 -79.717 1.10 -127 74.668 703 764 691 1.11 -4.5 -172 -187.09 17.09 -182.915 2.356 2.S 792 290 1260 maslana kiselina aceton glicerin J) Zastarjela imena! 2>Rastopina formaldehida u vodi = formalin.Reiat: Spoj I 1 Tali~te I molek.4 -169 -185.1 1049 141.S 75.5 -47.12 58.0 -107.

12 62.49 84.38 153.6 261 -24 -40 61.50 128.ClhS gIiceril(02NO)3C3Hs nitrat trinitro(N02hC6H2CH3 toluen (162.91 102.33 RH freon 1 diftuordiCF Cl klormetan 2 2 mnoftuordlklorm.11 93.5 -22.785 1.COOH fosgen COCI2 iperit (C2H.2 -116.18 78.7 -63.16 183. 180.6 197.5 13 -12 217.09 227. CFCI 3 metilklorid metilen klorid kloroform 137.za salicil 1443 8.5 42 -6.336 1489 1595 1494 Opaska I monoklormetan diklormetan triklormetan tetraklormetan mooftuortrlklorm.7 -96.392 216 1279 160 13.14).19 138.3 (20mbar) 1601 280 81 1654 ekspl.82 I Tali§t~ I Vreli§te °C I °C -97.4 I Gustoca kg/m' (00C) 1.- celuloza (C6HJoOs). masa 50.8 24. CH Cl 3 CH2CI2 CHCI3 CCl.6 -111 -155 -127 -139 -160 80.1 182 184.07 318.12 98.9 80.(OHh oH1.2 1.13 74.37 120. gIukoza C6HI206 saharin C7Hs03NS salicilnakis.organskih spojeva Spoj I Relat. monokloretan monokloreten naftalen benzen hidroksibenzen aminobenzen eter etandiol fenolftalein CHFCI 2 1426 917 0.92 64.4 34.11 94.3 -15.52 '62.04 .2 76. molek.2 14. nitrogliceri trotit (TNT 95 . HOC6H.2 5.92 159.93 119.08 227.9 -29.908 1145 879 1071 1022 708 1113 1299 R12 freon 1 R21 etilklor vinilklorid naftalir »benzo fenol anilin glikol C H Cl 2 S C H Cl 2 3 CIOHs C6H6 C6HsOH C6HsNH2 (C2HshO C2H.13 146 226 s 159 -104 14 - 1350 1544 - dekstro .

naravni kaucuk (CsHs). je odreden stupanj polimerizacije. (CsHs). Kopolimerizacija je polimerizacija barem dvaju raz1ifuih monomera. bez nastajanja nusprodukata. Polimere dobivamo iz monomera sinteticki ili pretvorbom Glavni postupci za dobivanje polimera su: prirodnih tvari. fvrstoCa.monomera. (RSi02).monomera . S porastom stupnja polimerizacije mijenjaju se i svojstva polimera (viskoznost. (~H3Cl). topivost itd. Brojem molekula . c) Poliadicija je organska kemijska reakcija spajanja razliatih spojeva s malenim molekulama u makromolekulame tvari. BuduCi da je broj kemijski vezanih molekula (monomera) u molekuli polimera vrlo velik. od kojih se sastoji molekula polimera. Relativna molekulama masa polimera iznosi prosjefuo oko 104 do 107. . (C.u makromolekule s vrlo velikim brojem atoma (do 1000 i vi~e). Najobifuiji oblik makromolekule proizlazi iz laneanog nizanja monomera. Stoga se stupanj polimerizacije moZe smatrati samo prosjefuim. a) Polimerizacija je organska kemijska reakcija spajanja jednakih ili raz1iatih nezasieenih spojeva s malenim molekulama u makromolekulame tvari.). i to bez nastajanja nusprodukata. Kopolimerizacijom nastaju polimeme tvari aja svojstva mogu biti u ~irokim granicama prilagodena potrebama za njihovu primjenu. halogenida). to manje raz1ike u veliani makromolekula neee bitno utjecati na promjenu njihovih svojstava. (C3H6). mogucnost preoblikovanja. b) Polikondenzacija je kemijska reakcija pri kojoj se osnovne tvari s malenim molekulama veZu u makromolekule uz izluavanje nusprodukata (naroato vode. alkanola. poliamid (~~). (C3H3N). Pojedine molekule polimera nisu jednake veliane.Polimeri Polimeri (umjetni organski spojevi) su makromolekularni koji nastaju nizanjem molekula osnovnih tvari organski spojevi .HgN). prieem nastaju makromolekule koje sadrZe medusobno povezane monomeme molekule kao osnovne skupine. Primjeri najznaeajnijih polimera: celuloza (CJ{\oOs). sinteticki kauCuk: polietilen polipropilen polistirol polivinilklorid poliakrilnitril bona S bona N silikon 96 - (C\2H\4). (C6HuON).

plinova (C02 u vodi) (prave) otopine oS c ]. krutina (sol u vodi) krute otopine otopinski kristali (austenit) plinoviti dispergenti (aerosoli) tekucina (magla) . prave se otopine ne taIore.Strojarski priru~nik 97 .IOOnm - kruti dispergenti .. koloidne otopine taIore se pomoeu (ultra)centrifuge.plinova: koloidna pjena (sapunica) tekucina: koloidna emulzija (mlijeko) . prah) tekuci dispergenti .plinova I krute pjene tekucir.krutina (dim. "" .krutina: koloidna otopina heterogene Smjese smjese (disperzni -jedna sistemi) tvar u raznim fazama (voda iled) iIi vik tvari (voda i ulje) velicina eestica > Inm - koloidne otopine velicina eestica 1..prave se otopine ne mogu filtrirati.grubodisperzne suspenzije lako se talore.Pregled tvari elementi Ciste tvari spojevi homogene smjese (molekulama disperzija) velicina eestica < Inm cisti elementi (samo jedan red atoma) mijeani elementi (najmanje dva izotopa) anorganski spojevi organski spojevi plinovite smjese (zrak) tekuce otopine .. - tekucina (alkohol u vodi)' -..a (plovucac) -krutina: suspenzije velicina eestica > lOOnm koloidni eutektik Ta/oienje (sedimentacija) (eestice se talore zbog tefine Hi pomoeu centrifuge): ..suspenzije se filtriraju kroz obiene filtre (otvori oCica 100 nm). .s> . - Filtriranje: . 8 ..koloidi se filtriraju kroz specijaIne filtre (otvori oCica 1 nm). .

t). . .tekuCi . . 10100 bronca. . U svakidaSnjem Zivotu oznacuje . . vec se mijenja s promjenom ubrzanja g sile tefe (koja se mijenja od ekvatora do polova od 9. Masa se ne mijenja s promjenom polofaja. .valjani . . baze hidridi. Odredena je masom m tijela i ubrzanjem zemaljske sile teze g = 9. . 88 str. . 81 kiseline.lijevano 10400 . . 8800 .lijevani . 8950 ..lijevano 2500 .kovani eelik. 90. kojom Zemlja privlaCi tijela.aluminijska 7400 . .teZina« i vaganjem ustanovljenu (g. 9000 8600 2800 1800 elektron konstantan 8800 kositar .tekuCi 8220 8900 . 10500 10500. (Vidi upozorenje na str. TeZina nije konstantna. . oksidi str. vaganjem pomocu utega).kovani. 86 organski spojevi Tehnilke kovine i spojevi . . Masu odredujemo usporedivanjem s drugim tijelima poznate mase (tj.kovano 19250 zlato.lijevano duralumin deltakovina - .vaIjani 8800.tekuci 7025 7200 . G = mg. 94. T e z i naG (N) je sila. . .lijevani 8300.78 do 9. G u s t 0 c a e (kg/m3) je odnos mase m i volumena V: e Gustocom izrafena masa: m = mIV. 80.. 10600 .MEHANIKA Masa i teiiDa M a s a m (kg) je svojstvo tijela koje se oCituje u ustrajnosti protiv promjena gibanja i u uzajamnom privlaeenju drugih tijela. nitridi str.brzorezni 98 6480 6900 7000. . 64!) Gustoea telmi&ih materijala (kg/m3) 0 tvarima: str. 8200 cink. Masa je takoder vaganjem odredena koliCina tvari. . 85 soli karbidi. 84. . 7200 7850 7850 8100. 95 masu Cisti elerrumti i spojevi GustoCa Cistih elemenata i spojeva sabrana je u podacima Cisti elementi str..lijevani . 91 str.kositrena8730 . 8920 .elektrolitski . kg. .kovani aluminij lijevani - 2750 2560 aIuminijevelitine 2600 .lijevani 8400 manganin 8400 . 2650 silumin 7250 sivilijev srebro. 8800 mjed(mesing) 8580 monelkovina 10640 olovo tekuce 11340 . .80665 mls2. . . = e V. . .83 mls2). 9000 bijelakovina 7500. 2900 s bakar.

. . 3000 1200. . 1080 - ulje za lozenje lako tclko 890.smedeg ugljena katransko ulje iz kamenog ugljena -... 1090 3750. 2500 1150 . 980 1020. . .smedegugljena repicinouIje ricinusovoulje solna otopina (NaCl).1700 900. 3250 2000 . . . . 1400 1300 . 2000 5530 Ukupna masa Zemlje iznosi 5960.2650 2200 2950 880 . .. . .. 1071 860 .laki -.. 900 911. .. 1018 t. ... . 960 1480 700. Kap/jevine (pri 15°C) - benzin -... pepeo pluto poreulan smirak smola.nafte .10% terpentinskoulje ~ kamenog ugljena 1020. voda 999.te~ki cilindarsko uIje katran iz kamenog ugljena . 974 .13 99 . . . 1600 2500 . . . 1700 1000 . ... . 1200 - . . . .1200 850. . . 860 . 2400 200.918 959.3900 1600. . 2800 1200 2400. . .. . sirovi keramicki proizvodi koks kolofonij korund kreda kreinen (kvare) kremeno staklo kriolit led (H20) mast pamuk papir 1050.Nekovinske krutine asfalt azbest azbestna Ijepenka boksit celofan celuloid cement grafit guma. 3200 800 . 1300 1150. .. . . 900 1100. 1500 1400 . 2000 910. .. .1020 760.930 1600. .910 1080 780 .350 2150. . . 1600 1800. .. .. . . 890 880.. . . 1040 940 1020 1030 - 700. ....920 910 . . umjetna ~amot ~ecer ~krob tinjae treset. . 1380 2100. .. drveni ugljeni briketi vapnenae vapno zivo ga~eno vosak vuna zemlja Zemlja (planet). . 2600 1420 1380 2200 .. . ..1040 1300. .. . .. 720 930 I < 760 - plinsko ulje iz katrana 880 .4000 1800.1040 900... . . .2600 1610 1530 2600 .smedeg ugljena laneno ulje morska voda nafta parafinsko ulje petrolej 680 . posu~en troska ugljen ugljen.. 1250 - 980. . 1900 1070.2450 4000 1250. 1800.. 2600 2100.. . . 3000 1250. 1500 1250 1500.1330 2400 .. . prirodna staklo svila. . 1080 860..... ... . . tvrda gumeni proizvodi kaucuk.

600 550 . ilovaca zemlja 1600 . . . . .svjefe zapao 80. .prirodnovlaZna 1800 brasno. 50° psenica. . . . porfir mramor pjescenjak gust vapnenac porozan zid od umjetnog gradiva: obicna opeka porozna puna opeka porozna suplja opeka suplja opeka fbuka: cement sadra - - 2600 2700 2400 2600 2200 1800 1100 1000 1450 2100 1200 vapno vapno-cement beton (od sljunka) drvo (prosuseno) borovina brezovina bukovina hrastovina javorovina jelovina lipovina smrekovina topolovina 1700 1900 2200 600 . 900 650 .nabijen. 600 500 . .nabijen 1650 680 slama 45 voce 360 zob snijeg . 1250 1000 fivo troska (sljaka) 1060 zemlja. 600 450 . .Gradiva zid od prirodnog kamena: granit. . 35° 45° 35 . 800 briketi. 2000 . gaseno 1150 . .kameni . lOb koks 100 40° 35° 40 . 800 800 . . 500 Sipke tvari 750 . . 190 550 -mokar 200 . rastreseno 500 . 50° 27 . . krumpir.smedi zemlja 25 . .. 45° 35 . . 700 700 . 1250. . . . . . . . pijesak. . ugljeni cement .od tvrda drveta 200 materijal 800 . .rastresen 1200 psenica 760 raZ .mokra 2100 fito.. . .suh vapnenac 1400 . . .suha 1600 jecam 650 pijesak. 450 I . 1400 treset 300 .vlaZan 2000 vapno. 35° . grasak jecam. . 800 700 . . . . . . .rastresen - - Kutovi prirodnog pokosa cement grah. . . . . kameni smedi za nasipavanje: 700 . .raZ ugljen. . . . 520 . 900 . voce . . 750 550 . .od meka drveta 150 koks 320 . . 800 1700 sljunak . 900 ugljen. . . 2000 ugljen drveni drvo u cjepanicama 330 . Ijevaonicki krumpir 750 . . 1900 . sol 1250 1200 .

y kutovi osima x. F..komponente y R . Fy. Fz komponente ex.sila s hvati§tem (Xo. smjerom i hvati§tem. p. Fy IX kut §to ga zatvara smjer sile F s osi x - - F=Fx+Fy Fx= FooslX F~= FsinlX F2 F= V x + F. z - - - §to ih zatvara sila F s ~=F~IX F= Fx + Fy + Fz ~=h~P ~=h~y = I y F=VFi+F/+Fl COS21X+ COS2p + oos2y Silstav!janje dviju si/a u ravnini Sile koje sastavljamo Kut medu silama Ukupna sila Graficko rje!enje: Fh F2 . Sila je vektor odreden velicinom. Si/a u ravnini F .STATIKA Sila 1 Sila F (N) je uzrok promjeni gibanja i oblika tijela.Yo) komponente Fx. + F2 = AnalitiCko rje§enje: VRi + Ri R = VF. R = F. y.F2oosy Rx i Ry su projekcije rezultante R na osi x i y Rx = FI + F2cos y Ry = F2sin y 101 .!!-o/7.2 + F22+ 2F. /FoX y y Sila u prostoru F sila s hvati§tem (xo.rezultanta trokl1t sila paralelogram sila ft..2 tanlX=F. Yo' zo) Fx.

po volji odabrani pol) - pomocu projekcija kao u prij~njem primjeru. koje se ne sijeku sve u istoj tocki Graficko rjdenje: c.Pri sastavljanju dviju paralelnih sila FI i F2 dodajemo dvije jednake. Sastavljanje vile si/a sa zajednickim hvatiltem Graficko rjdenje: poligon sila n AnalitiCko rjdenje Projekcija I R=2FI I-I rezultante na os x (y) jednaka je zbroju projekcija svih kompoRx nenata na os x(y): = I-IFix 2 n R. Rastavljanje si/e F u vile komponenata (\.' 0 AnalitiCko rjdenje DaIjnje rjebvanje n R=2Fj I-I (0 . aIi suprotne sile +F' i -F'. 102 . = Culmannov pravac spaja sjeci~te pravca djelovanja sile F i jednog od zadanih pravaca sa ~eci~tem ostalih dvaju pravaca. I Sastavljanje vile si/a s raz/icitim hvatiltima Graficko rjdenje: verimi poligon F. p.I) $ . . = I-IFt.' 2 R Fi. 2 i 3). 2 n Hvati~te rezultante je u hvati~tu sila.

) Zbrajanje momenata s obzirom na istu tocku (os) = I-I MI ~ osi x. 101): - ukupni moment M=VM.. Moment sile je vektor kojemu je smjer okomit na ravninu odredenu smjerom sHe i kraka.. pozitivan. Moment sprega sila iznosi ~/ M=Fa . Vektor momenta sile ima takav smisao da je moment.2+Mi+ Ml Spreg sila (par sila) su dvije jednako velike. okomite udaljenosti te tocke od sm.Stati&i moment sUe Statii!ki moment sile M (Nm) s obzirom na neku tocku (polO) je umnofak sile F i njena kraka a (tj. Moment sile u ravnini Momenti komponenata sHe F y Moment sile F -M" = F"yo My = Fyxo + My = My-M" n MR a 01 '0 M=(-M. usporedne i suprotno usmjerene sHe F i -F s medusobnim razmakom a. gledan u suprotnom smislu.iera sile F) M=Fa Po dogovoru moment je pozitivan ako niegovo djelovanie ima smisao suprotan smislu kazaljke na satu. y i z (vidi sliku: sile Moment sile u prostoru Momenti s obzirom na pojedine koordinatne u prostoru na str. Te se dvije sile ne mogu sastaviti u rezultantu./ 103 r Spreg sHa mo~ se u istoj iIi paralelnoj ravnini po volji premj~tati ili zamijeniti drugim spregom sila koji ima isti moment: .

ne mije.uu (odn.grafickom rj~avanju poligon sila mora biti zatvoren nuli (R = 0).ue giba. Stabilnost Tijelo je stabilno s obzirom na prevrta.Fj=O .ua).Ramotefa sila Sile su u ravnotezi ako kruto tijelo. ostaje u mirova. Uvjeti ravnoteie a) Rezultanta svih sila mora biti jednaka n .ua sta.x I-I =0 MRy= ~M.y 1-1 = 0 MRz = ~M'r I-I =0 U sila koje imaju isto hvati~te nije potreban uvjet za momente. Reakcije Nepomicni u osloncima oslonac (smjer) Pomicni oslonac Njihajni oslonac 104 . nuli R=~.-1 komponenata jednake nuli n Rz=~F. b) Zbroj svih momenata = ~M. na kojeg djeluju.=O I-I n Zato moraju zbrojevi momenata s obzirom na pojedine koordinatne osi takoder biti jednaki nuli n n MRx= ~M.z=O Stoga moraju Rx biti i rezultante n = ~FIx = 0 i-I n Ry = I-I Fly= 0 ~ mora biti jednak n MR I-I Pri .ue ako je ~ momenata Pri tome raeunamo stabilnosti > ~ momenata prevrtanja sve momente s obzirom na brid prevrtanja.

. .. . = Culmannovpravae) J)1 U A -i -i I H " H I Re§etkasti nosac (re§etka) Reakeije u osloneima A=B=!.=B".p.Nosai!i Nosac na dva oslonca Reakeije u osJoncima -I -I -I Zidni (okretni) nosac Reakeije u osloncima I A". A . Najprije odrel1ujemo reakeije u osloneima A i B. Zatim crtamo plan tako da kod svih cvorova uzimamo u obzir redoslijed sila kakav je na sliei. . 2 H er em on in plan sastavljen je od (zatvorenih) poligona sila koje djeluju u svakom cvoru..& ..s (- + vlacno naprezanje tIacno naprezanje ID . x).7 ) 105 .=Fh Ay=F (C. a nalaze se u ravnotezi.3 . ... pri <!emutreba usvojiti isti smisao promatranja (npr.

Tezina jedinice duljine p = Aflg (N/m) presjek uieta - fl g 1. = 3r/n 0::0. a y. Uie Ce poprimiti (dovolinom t<>a10~cu) oblik parabole y ~ 4//12 . Obod trokuta polovici duzine.6366 r Y. V2 0::0. ProizvoUni pro gib Y = h/2 (e"/h + e-xlh).2 a+b+c 3. V(l/f>2 + 16 2.x2 Duliina uieta 2s 0::I Tezina uieta G ~ pi Progib 10::p12/SH Prikloni kut tan ex~ 4//1 Sile u uietu: komponente V 0::pl/2 Ho:: p12/S1 rezultanta S 0::pl/S .Statika uieta Uie upeto na razmaku I s progibom A K J. = 2r/n ~ 0. Duzina. (~/2h + e-I/2h) - G = 2ps tan ex= s/h Sile u uietu: komponente V = ps H = ph rezultanta S = p(f + h) TeZiJta Jinija 1.SI m/s2). Tezi~te je'na 2. h = H/p ~ 12/S[ Tezina uzeta h Prikloni kut 1= h/2 .9549 r 106 . = r =ex ex= n/2 = 90° ex= n/4 = 45° ex= rr/6 = 30° h b+c «(rad) y. = 2r/n. Maleni pro gib - - (ukupni) gustoea materijala uzeta ubrzanje teze (= 9. Krumi luk s polumjeromr i kutom ex sinex y.h Duljina uzeta 2s = 2V j2'+ 2/h Progib Ufe ce poprimiti oblik lan/!anice .=-.9003 r Y.

= 90.U- 2 sinet - et(rad) ' ~ 0. T a. = I-I y n H A =2:Aj 1-1 ~I 107 . 5.- 8. R2- r2 .)/A 2: .Tefi§ta IIkova 1. Pravilni vi~ekut i krug. Kruzni odsjeeak 2 Yo H I 1 sin3et oc(rad) sin et cos et !- = 3r 2 u. Isje~ak kruznog vijenca R3-r3 sinot Yo = 3.~ 04244 r 0 31: 4J12 Yo = -r 3n -I . -I 4. Tezi~te je u sjeci~tu duagonala..- 7. Trokut h YO="3 2.a + 2b 3 0 +b 3 Trn". T ~ o..c: >. . Oh --p\ "" . KruZni isjeeak Yo 3 n et = . 2 = .I '"I I 1 2r Yo = .~ O. /)/2 /)/2 0 -I h y =-.r.6002r 4r Y = . Tezgte je u sredgtu.(rad) . . Sastavljeni lik Pojedine povriine Ai koordinate tezi~ta Xo = 2: (Alxl)/A Yo I-I (A/y. Paralelogram.6366r n ~t 6.

Kuglin odsjecak (kalota) 3 (2r-h)2 Yo=-'-4 (3r-h) 6. Kuglina zona Yo= a = Vh. Piramida i stoZac h YO=4" 3. (VIYj)/V I-I " V='2.Vj j-I " Zo = '2. (VjZj)/V i-I 108 . Tezi§te je u sredi§tu. ~ .) -3(a4-b4) 6h(a2 + b2) + 2h3 b = Vhb(2r-hb) 8.K:J 2. Kuglin isjecak 3 Yo =. Kugla. (2r-h) 8 7. 4. Polukugla 3 yo=-r 8 5. Kocka i prizma. Tezi~te je u sredi~tu.(2r-h. SastavUeno tijelo Pojedini volumeni Vj koordinate tezi§ta " Xo = '2.Tdi§ta tijela J. ( VjXj)!V I-I " Yo = '2.

50 .. .5.28 trenja 11 za gumeni kotac na dobroj cesti (asfalt. vlazno: 0. Sila trenja Ft ovisi 0 hrapavosti i materijaIu kliznib ploha.65 0. 0.ia - u svakom polofaju kosine ako je F. = IIFn trenj a - koeficijent trenja mirovania Sila tren.. 0. 0.. sredstvu za podmazivanje i 0 okomitoj (normalnoj) sili Fn. . . fe- 11 - koeficijent tren. 0.. .16.12 1- 10. led: 0.:.65 0.05 0. 0. .35. Koeficijenti Parovi materijala <!elik na <!elik <!elik na lijev.12 10.. .2.:.65.. .Fo Kut trenja zbog tren..20 0.01 . .02.18 0. . .5.ia giban.. .. = lIoFn = floGcos ex 110. kojom jedna ploha tla<!idrugu.0.20 .0. .22 0.15 4.20 0.60 10.05 0..05.20.. 0.19.. 0. Trenje mirovanj a flo Sila trenia ~ Trenje gibanja F.TRENJE Trenie je otpor pri klizanju dvaju tijela koja se dodiruju plohama..0. beton): 0. snijeg: 0.56 I 0.30 iI 11 podmazano 0. ex tan tan (10= flo tan(1 =11 120..0.50 .12.40 .0. 0..oI Ijezo iIi broncu kovina na drvo drvo na drvo kola na kovinu kola na lijevano zeljezo Koeficijent suho: 0. I.ia 3.. ex (10 (1 - - kut trenja mirovania kut trenja gibanja 109 ..ia I suho I 0. .1 .40 0.10 0.10 0..0.10 I suho I 0. 0.20. Trenje tijela Fn na kosini G Sila okomita na podlogu = Gcosex - tezina Sila u smjeru podloge (niz kosinu) Fo = G sin ex Tijelo miruje Pi.:.10 0.. . .10 I I podmazano I 0.16 0.04..0.

F = /lo' F Stn a Koeficijent trenja klina /lo' = jIoisin a 6.r03) p = Flit(r .I1P 2r .. Trenje u k I i zn 0 m le z aj u u kojem djeluje sila F na povr~inu A Specificni pritisak p = FI A Moment trenja: za radijalni lezaj promjera d (polumjera r) i duljine 1 M =W F P = FIId za aksijalni lezaj s polumjerom rukavca r i polumjerom otvora u lezaju ro M = 2/3 . Korisnost + p) 1/ = Fo/F = tan altan (a + (!) F = Q tan (a (!o) =Q Sila samokocnosti P Uvjet samokoenosti = Q tan (a - vijka a ~ Po.5. /Jp it(? . Fo = Q tan a Sila gibanja s trenjem P + 2rm itl1 2rmit . rt1 rm dl Srednji polumjer Kut uspona a Koeficijent trenja rm = tan a tan d + do 4 --L= 2rmit (! = 11 Q: F' ~ Djelovanje vijka nasuprot sili opterecenja Sila gibanja bez trenja .. trenja isti je kao i za vijak 7.ri) 110 . b) Vijaks trapeznim navojem Koeficijent trenja /J' = /J/cos (/3/2) Say ostali proracun s plosnim navojem. Trenje 1 vijka a) Vijak s plo s n a t i m navojem . T r e n j e u k Ii n as tom u tor u pri djelovanju sile F na klin F = 2 Fn sin a Trenje mirovanja Ft = /lo 2 Fn = -!!J1-.

03. optereeen silom (npr. pijesak do 0.mu = F Fo = F(e"u-I)/e"u Najveci obodni tarni moment - Mtmu = Ftmaar = Fr(e"u-l)/e"u b) Trenje na zavornom kolutu F> Fo Tarna sila Ft = F-Fo = Fo(ePu-l) I Tarni moment 111 l . 9. ceste) Jl > fir.5 mm na reliku (vozila na traancama) drvo na drvetu f= 5. Trenje kotrljanja Kota/! (kolut.0 a) Trenje na u!nici F> Fo Najveea obodna tarna sila F. beton ::. Hvati§te (prema sredi§tu kola uperene) sile otpora R pomaknuto je za krak f pred kotarem. Pri kotrljanju zbog momenta kotrljanja M mora biti koeficijent trenja izmedu kotal!a i podloge (tral!nice. valjak). 0. reli/!ni lijev iIi sivi lijev f= 0.01 mm relik.0 mm Trenje kotrljanja fIr za gumene kotal!e na cesti (automobili~: asfalt ::. makadam ::.3. . kugla.8. Kolutno obodno trenje Trenje ureta iIi trake na obodu koluta Obuhvatni kut «(rad) = 180/x. Krak momenta kotrljanja f: kaljena relil!na tijela (kugle. valjci) na relil!noj podlozi (kotrljajua le!aji) f = 0. 0.01. te!inom G). Komponete sile otpora R: Rn = G Rt = F Trenje kotrljanja: fIr = Rt/Rn = F/G Sila kotrljanja i moment: F = fIr G M = fG .015. Kotrljanje pOCinje siimo pri nagibu podloge tan a > fir. kotrlja se po ravnoj podlozi zbog sile kotrljanja F koja na nj djeluje odnosno zbog momenta kotrljanja M. 0. (1..

n> 1 . i uzrokuju normalna naprezanja a a = F.4 (zaeelik:10/3) Hookeov zanju zakon vrijedi ako je rastezanje linearno proporcionalno napre8 q = «a = 8E « E = 1/« .14. a prakticno i za bakar. sUZenje !:J. 1. 9 Poissonov broj /l = I/m za kovine m = 3. Modul elasticnosti E (N/mm2) eelik 210000 eelicni lijev 200000 nodularni lijev ::::J80000 sivi lijev ::::IOOOJO karbidni tvrdi metali ::::580000 112 AI i AI-slitine Mg i Mg-slitine bakar mjed drvo :::: 70000 :::: 39000 125000 :::: 90000 :::: 10 000 . beton (n = 1. Potencijalni zakon (ustanovljen na temelju preciznih mjerenja) 8 = etoan vrijedi osobito za sivi lijev.d = reI. produljenje 8 = [/[0 aps. d duljina i promjer epruvete pri naprezanju a. Deformacijski rad W = q 8/2. [. do.[= [. .nonnalne sHe Fn djeluju okomito na promatrani presjek S. \ tangencija[na naprezanja T .7).16) n < I .. Pri tom se pojavljuje aps. kod vlaka ili tlaka)..za kozu (n = 0. Za neke druge materijale je npr.modu! elasticnosti - koeficijent rastezanja Hookeov zakon vrijedi (do granice linearne proporcionalnosti) za eelik.. granit.04 za tlak.0:::: I/E. ufad od konoplje itd.08 za vlak a n = 1.d do.[0 reI.prvobitna du!jina odnosno promjer epruvete (bez naprezanja). dok je n = 1...CvRSTOCA Naprezsnja Pri defonnacijama nastaju u materijalu naprezanja koja djeluju suprotno uzroku defonnacija: . surenje 8q= ~ /do [0. produljenje !:J. aluminij i drvo.IS u presjeku S samom i uzrokuju - tangencijalne sHe Ft djeluju T = FlS a) Normalna naprezanja a uzrokuju produljenje ili skraeenje materijala (npr. gdje je 17.za lijevani cink. ~ - 8/8q = m za sivi lijev m = 5 .

b) Ta (npr.) Geometrijske kankteristike presjeka S tat i t k i m 0 men t plo h e s obzirom na neku os jest suma umnofaka elementarnih povr~ina te plohe i udaIjenosti njihovih teZi~taod izabrane osi Mx = f ydS "" LyjSj a jednak je umn~ku povrline njena teZi~ta T od osi x S i udaljenosti Yu y Mx Moment tromosti = YuS . plo he Statitki moment plohe s obzirom na os kroz teZi~te je nula. G Odnos izmedu modula elastitRosti E i modula smicanja G = Em/2(m = E/2(1 + /J) (Za telik je m = 10/3 pa je G = 0. Slitno za podruqe u kojem je tangencijalno naprezanje klizanje (deformaciji y) y= fJr fJ = lIfJ + 1) koeficijent smicanja modul smicanja r = yG G Deformacijski rad W = ry/2. Pri zakonu vrijedi proporcionalno a nap reza nj a r uzrok su klizanju materijala tom se javlja tangencijalna deformacija y. Steinerovo pravilo Aksijalni moment tromosti plohe s obzirom na os koja je paralelna s osi kroz teZi~teiznosi Iu=Ix+a2S Q Slrojarski priru~nik Iv=Iy+b2S :I@ ~ o b 113 .:!osti njihovih teZi~ta od izabranog pola (0) = f (>2dS "" L (>/Sj Pri tom vrijedi ~ = x2 + y2 i Ip = Ix + Iy Moment tromosti plohe uvijek je pozitivan.385E. kod Hookeovu r linearno nge n cij a I n smicanja). od osi x iIi y: Ix = f idS Polumjer tromosti i "" V/Sj = ViiS povr~ina Ip Po/ami moment tromosti p/ohe je suma umnofaka elementarnih i kvadrata udaIje. Aksija/ni moment p/ohe je suma umnozaka elementarnih povr~ina i kvadrata udaIjenosti njihovih teZi~ta od izabrane osi. npr.

T . \ katkada vrlo velika. 157) f}.Vlak i dak Optereeenje F. W za najce~ceslueajeve dani su na str. u toeki koj~. 1 IZDOSI od + Um~ = MellI -Uma. = MezlI s obzirom na Ako je presjek simetrican n (el = eZ = e). 158 i 159).!e na!udaljenija f1 neutralne OSI(za eh ez).f}. koje zami~ljamo raspodijeljeno I po presjeku razmjemo prema udaljenosti od neutralne osi n. vrijedi Umax Me/I = MIW = I .: kroz tocku 0).T . koje zammjamo da je jednoliko raspodijeljeno S. UT = EaT' f}. I.~ - ~ 5 Deformacija kOO vlaka (tIaka) . 114 . str.moment tromosti presjeka S s obzirom na n W . i mogu biti Savijanje Moment savijanja M uzrokuje naprezanje u.lin arni koeficijent temperaturnog rastezanja (K-1) (v.T I = gdje su: 10. cC'-. uzrokuje naprezanje + po presjeku () $=\ 5 () t--r ~r kod vlaka +U= ~ kod tlaka -u = .produljenje (skraeenje) f}.1= dIE T e m per a t urn a nap r e z a n j a ur pojavljuju se pri zagrijavnju ohladivanju cvrsto upeta predmeta Hi ur=EE=E.moment otpora presjeka W = lIe Progib nosacaf slijedi iz diferencijalne jednadZbe elastiene linije y" = -MIEI Mmax. Temperatuma naprezanja ne zavise od dimenzija predmeta . ' ~ n pojavljuje se.f. sir. ar .prvobitna duljina. f}. Neutralna os prolazi kroz teZi~te promatranog presjeka (na sI.temperaturna razlika. Maksimalno naprezanje na savijanje umaks +~ ~=r ./ ar 10' f}. 115 i 116.O'maks ~ Qj kS o .lllo M je lineamo temperatumo produljenje (skraeenje) (v.

-13 El QI. I (-) - QI 1 8 I I I -Q . - C B i El -.a . a . El 3 185 . _A.:I [. prog. nosaca Slika optereeenja Moment savijanja Mmax FI . ~ 384 . .C 8 ' ~ .- 384 C(x=I/2) .- /3 8 A (x = 0) a QI Q 5/3 12 -~--D.4215 X a I I ! . I a " B /'~ I i i QI 2 B - Q El ..~ 1-0 6... 'C ~: I F 13 : C (x = 1/2) El 192 ~ A . I .- . (-)~ 12 B. .I .B /.:.Moment.b.1 Pro gib f F El 13 3 na mjestu A (x = 0) -I :l ~ ~ 12 B I I '/ I x=Vs --1FI : 8 ___I. 1 I ! C (x -1/2) 115 AI C ~ ~l~".~t B /.. x = 0.

00686d4 0. 426 do 430).5413. tromosti Ix .ID Za tanke stijenke s = (D d)/2 T = (D - + d)/2 Ttab2 4 Momente tromosti i momente otpora za standardne 4 eeliene profile vidi . .c 0 ah3 12 a4 8> ah2 6 a3 - ! i.4 I I I .31 8 e = 2h/3 bh3 36 V3. moment.4= 16 = 0. Presjek ..Moment. I poglavlju: Oblici kovinskih poluproizvoda (str.d4= = O. 12 6 bh2 24 -.0238 d3 Tt D4-d4 -0-32 D D4-d4 ~O. 116 . otpoTa Wx - ..288 d 8 (- 9Tt 8 )/16..I d3 E -Ttd4 64 e= (3 Ttd3 32 - i 4/Tt) d = 6 = 0.

Jp 0. FIS = (4/3) .polarni moment otpora presjeka Wp = Jp/r = nd4/32 "" Za kruZni presjekje Kut torzije rp npr. Najvece torziono naprezanje pojavljuje se u toeki najudaljenijoj od tezgta (r) Ttmax -Jp F = (TIJp)r moment = TIWp . uzrokuje naprezanja na smik Ts'= FIS Naprezanja na smik uvijek su vezana s naprezanjem na savijanje. 117 . FIS Tsmax"" 2FIS Torzija (Uvijanje) Moment torzije T T= Fa uzrokuje torziono naprezanje koje zami~Ijamo jednoliko razdijeljeno po presjeku i razmjemo prema udaljenosti od teZi~ta. Medutim.1 d4 rp= TlIGJp Kut torzije sveden na jedinicu duljine rp(rad) U= TIGJp U(radlm) Polami momenti otpora Wp i kutovi torzije svedeni na jedinicu duljine sabrani su za najvaZnije presjeke na str.Smik (Odrez) Popreena sila F. Zbog toga se pojavljuje najveee naprezanje na smik: kod pravokutnog presjeka kod okruglog presjeka kod okruglog prstena s tankom stijenkom Tsmax Tsmax = (3/2) . U kratkih svomjaka i zakovica mozemo naprezanje na savijanje zanemariti i izv~iti proracun samo na smik. 118.polarni tromosti presjeka Wp . koja djeluje u samom presjeku. am se smicanju pridruZi i moment savijanja. a zamiSljamo je jednoliko raspodijeljenom po presjeku S. naprezanja na smik se raspodijele po presjeku nejednoliko.

.052 n nS 0. -.ab2 c2 Cl..65 1 + n3 ) . I .0 2 .630 + 0..Po/ami momenti otpora i kutovi torzije Presjek Polarni moment otpora Wp Kut torzije na jedinicu duljine (j (rad/m) 32 1td4 T G od3 16 Q33 Za tanke stijenke s = (D d)/2 1t -0.Clab3 G T G \ .ab2 .d4) G T 1 ::::::..a4 I --.--21t s r3 G I a2+b2 T r = (D + d)/2 - £ .208 a3 .D4-d4 D 16 "" 21tsr2 T 32 01t(D4.= 3( I - c2=1-1/=118 a b 0.3i3 of 0.

315 1.500: F = bh2 ~o f = rlfi= .tangencijalno naprezanje F .160 1.broj zavoja opruge I .000 1..2d G-d G n ..duljina Ziceopruge (Te jednadzbe vrijede samo ako je promjer Zicevrlo malen prema promjeru opruge!) 119 .nonnalno naprezanje -r.283 1.broj lamela n 1 2 3 4 5 10 ""I 1/1 1.2 = El F Ir2 Ir 0 = 12-:£ °~ lfi(rad) it F=_o-0-r d3 16 r = 2 TOE f= 64nr3 oL= d4 G 32/~2 oL= itd G .234 1.4itnr2 02-2/r .progib F=-obh2 6 F 0 I 13 4/3 F 2[2 0 f=EfoT=~°F:="3h°F: nbh2 F=~o F 13 4/3 F 2/2 0 f= 1/1 EfoT =1/1ni}h'J oF: =1/10"3h oF: n .Opterecenje i progib opruga 0.390 1.optereeenje f .L ° 1.

. za drvo . E u I e r 0 v a jednadzba za elasti~no izvijanje F: 2 E/min k=nlT Odatle slijedi naprezanje Ok za elasti~no izvijanje Fk 2 E/min 2E UJc=S=nt. kod ~elikaza vitkost J. . i polumjer tromosti Slobodna duljina izvijanja 10za razliCite slu~jeve opterecenja na izvijanje iznosi: F - - '/ 10 . tj. J. izvij an j a UJc UJc= ---L Fi S Sita izvijanja Fk i naprezanje izvijanja UJcovise 0 v i t k 0 s t i J.Fk v . > 105.=~ I gdje znare: 10 slobodnu duljinu izvijanja. Stvamu situ Fkojom mozemo opteretiti nosa~odredujemo pomocu faktora sigumosti v F=.Izvijanje Najmanja sila pri kojoj se pojavljuje izvijanje je s it a i z v ij a nj a Ft. v = 6 . a /min njegov najmanji aksijalni moment tromosti. Faktor sigumosti v iznosi: za sivi lijev v = 8. 12. za relik v = 5. = 21 10 = I Polumjer tromosti i I i = V/minIS gdje je S presjek nosa~.TS=nJ:2 Te dvije jednadzbe vrijede samo za elasti~no tla~no podru~je. ]20 . Djelovanje te sile na nosa~ presjeka S uzrokuje u njemu naprezanje '.

z 303 .75 10.0.31 4.13 90 100 1.43 5.3:.tlacna sila kojom je optereeen.07 3.64 6.22 4.41 110 120 130 140 160 180 1.17 9.31 7.96 6. - - Koeficijenti izvijanja w za celik cvrstoee 360 N/mm2 (W360)i 510 N/mm2 (WSIO): A 0 20 30 40 50 60 70 80 WJ60 1.21 6.mekan - .04 1.00 1..00 1.73 10.79 2. a naprezanje (normalno).11 1.2.53 220 240 250 8.11 2. u nosacu odredujemo F izrazom Naprezanje Sw=a gdje su: S .28 1.21 1.45 za drvo A o 10 20 30 40 60 80 100 120 140 150 W 1. 10.01 1.tvrd CrNi drvo Dopusteno Faktor sigurnosti v iznosi: za manje strojeve za vece strojeve v = 8 .presjek nosaca. .06 3.43 2.05 1.65 4.42 2. . * » Po s t u p a k W«upotrebljavamo za celicne i drvene konstrukcije.30 1.12.83 za sivi lijev A 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 III 1. v = 6.053 .62 A 470 .14 1.00 1. .71 1.59 15.50 4.T e t m a j e r 0 v e jednadZbe za naprezanje kojima se sluZimo pri gradnji strojeva: Ok pri neelasticnom izvijanju Materijal sivi lijev celicni lijev celik: E N/mm2 100000 200000 210000 210000 210000 10000 optereeenje ak N/mm2 776 .32 5.19 1.0 A + 0.14 A 335 .05 2.28 4.39 1.41 1.58 200 A W360 WSIII 2.06 1.14 1.30 A 29.29 A 310 .1.00 1. F .1.11 1.90 1. w koeficijent izvijanja ovisan 0 vitkosti A i materijalu nosaca.01 1. .55 WSIO 1.21 3.85 3.48 8.194 A Fk F=-=~ v GkS v Vitkost A A< 80 A < 112 A< A< A< A< 105 89 86 100 .55 12.08 1.22 1.8.03 1.25 121 .47 3.0.67 2.26 14.08 1.

Najveee naprezanje zbog savijanja +a. to se vge smanjuju tlaena naprezanja u rubu nosaea koji je nasuprot hvatistu sile F. * St~ se hvatgte sile F vise udaljuje od osi nosaea.Fae/I Nosaee koji su razmjerno vitki (velike duljine s obzirom na presjek) treba proraeunati i na izvijanje. Naprezanje zbog vlaka a = F/S ./I ar2= -a .u smjeru dijagonale r = 0./I -a2 = -Me/I Najveca ukupna naprezanja b) Tlak o i savijanje = Fae. [I + (d/D)2] - 122 .Fae2/1 .Slozena opterecenja a) V I a k i savijanje Nosae optereeen na vlak silom F koja djeluje na nj ekscentrieno na udaljenosti a od osi nosaea dodatno je opterecen momentom M = Fa. Naprezanja zbog tlaka Naprezanje zbog savijanja +al -a2 art -a = -F/S = Me. Ta tlaena naprezanja poprimaju konaenu vrijednost jednaku nuli kad a naraste do vrijednosti a = I/Sel' Poveca Ii se udaljenost a iznad te vrijednosti./I = -Fae2/1 art = a + al = F/S + Fael/I ar2 = a = F/S . Sama tlaena naprezanja (npr. = -F/S + Fae. kod materijala koji ne podnose vlaena naprezanja) dobivamo ako sila djeluje na povrsini j e z g r e presjeka koja je omedena »polumjerom jezgre r« r = I/Sel Polumjer jezgre r iznosi za razlieite nosaee: r = h/6 za kvadratni (sa stranicom h) u smjeru stranice .a2= -F/S ./I = Fael/I = -Me2/1 = -Fae2/1 Najveca ukupna naprezanja = -a + a. u suprotnom rubu nosaea pojavit ce se vlaena naprezanja.1179h r = d/8 za okrugli (s promjerom d) za prstenasti (s promjerima diD) r = D/8 . = Me.a2 Tlaena sila F koja djeluje na nosae u udaljenosti a od osi nosaea uzrokuje opterecenje na tlak i dodatno opterecenje momentom M = Fa. dakle st~ se udaljenost a povecava.

savijanja M i okret- U okruglog presjeka (ili kruznog vijenca) pojavljuju se najveee vrijednosti normalnog naprezanja a i tangencijalnog naprezanja . naprezanje.c) Smik i torzija Silu Fkoja djeluje na obodu cepa promjera. Sila kroz sredi~te uzrokuje naprezanje na smik 's 's Okretni = (4/3) . 532).3 IX{)= adop/l. FI7td2 tangenci- jalno naprezanje 't dviju sila uzrokuje - = 16 Tf1td3 = 8F/1td2 iznosi Najveee ukupno naprezanje 'max = 's t 't = (16/3).75 (IX{)T/M)2 .73 rdop 'dop gdje vrijedi ~ = 0.d mozemo zamijeniti silom koja djeluje u sredgtu eepa i momentom para sila T = Fr = Fd/2.(D4-d4)/D = 2W a = M/W .65V~T/M)i po Huberu(i dr. Okrugli presjek ima moment otpora polarni moment Kruzni vijenac ima otpora Wp = 1td3/16 W = 1t d3/32 = 2W moment otpora polarni Pojedinacna moment otpora naprezanja W = (1t/32). a 'dop je 123 . (D4 d4)/D Wp = (1t/16) .= T/ Wp = T/2 W - iznose normalna naprezanja zbog savijanja tangencijalna naprezanja zbog torzije Ukupna su naprezanja am-x = ~M/W IX{)= adop/I. FIS = moment 't (16/3) .po Mohru ~=VI+(IX{)T/M)2 - po Bachu - IX{)= adop/2 'doP U svim je slucajevima adop dopu~teno normalno dopu~teno tangencijalno naprezanje (vidi str.35+ 0. na rubu na istom mjestu.) ~ = VI + 0. F/1td2 + 8F/1td2 = 40F/31td2 d) Savijanje i torzija istovremeno momentom ~ -~ r F1 --\ I F Presjek nosaea je optereeen nim momentom T.

= konst dt s=so+vt t = (s dt (a=O) s. Kinematika a) Pravocrtno gibanje materijalne Oznake: put poeetni put vrijeme S So t ..1 Jednoliko gibanje I' I1 Ubrzanje + a Usporenje -a ~ b .. tocke brzina poeetna ubrzanje brzina v=Vo ds dt dv a=- .81 m/s2 s=h I I 124 v =gt = V2gh t = v/g = V2h/g .= = konst dt dt2 ' \~. "" 1. S obzirom na sile koje se javljaju pri gibanju. koja proucava gibanje tijela bez obzira ..'l' " .I I s = So+(v + vo)t/2 s = So+ (v2.v02)/2a s = So+ vot + at2/2 v = Vo+ at Prirnjer slobodni pad Za So = s= s= s= v= ubrzanje dubina 0. ~ ~ b tl') ' ds v = Vo= . i kinetiku.DINAMIKA Dinamika je nauka 0 gibanju tijela.kons' t I . . na sile koje na nj djeluju. razlikujemo kinematiku. '0 v-v -Iconst - Zaso=O: s=vt t so)/v = s/v t t v = (s-so)/t v = sit Jednoliko ubrzano gibanje dv d2s a= . t ~ . Vo= 0: vt/2 v2/2a at2/2 at - a = g = 9.. koja prouCava utjecaj djelovanja sila na gibanje tijela.

'. hmax = vo2/2g Domet hica I = vo2/g sin 21X Imax = v02/g ~ ~ . = Vocos ex.. x gibanje amo-tamo pri kojem je ubr- = r sin qJ r - x = rsinwt (p(rad) amplituda = wt (w = konst) 2rt/w I/T = w/2rt rwcoswt -rw2sinwt = -W2X Period (trajanje titraja) Frekvencija Brzina Ubrzanje T= f = v = a = 125 . v. dt dw £=dt diP =konst dt qJ=wt Jednoliko Trajanje kruzno I okretaja gibanje (period vrtnje) W=- - Kruzna frekvencija Brzina vrtnje Obodna brzina (na polumjeru titranje r) T = 21t/w f = I/T (S-I) n = w/2rt (okr. Ubrzanje je uvijek usmjereno prema konkavnoj strani putanje. . y = votsinex.dq. (Smjer ubrzanja ne podudara se sa smjerom brzine.2 .= 90° pri IX= 45° c) Kruzno gibanje Oznake: kut ./s) u =rw=2rrtn d) Harmonijsko Harmonijsko zanje razmjerno Otklon titranje je pravocrtno putu.p(rad) vrijeme t kutna brzina kutno ubrzanje W=.. pri ex.-gt :t Trajanje uspona (Vy = 0)' th = Vosin ex./g Visina hica h = vo2/2g sin2ex. x = votcosex.b) Krivocrtno gibanje materijalne tocke Svako je krivocrtno gibanje ubrzano. jer se mijenja smjer brzine.) Kos i hi tac (u zrakopraznom prostoru) Poeetna brzina Vopod kutom ex.-gt2/2 Vy= vosinex. I~Q : " : . .

Fjz) sile Fj koja djeluje na masu m proporcionalna je s komponentama ubrzanja (ax' ay.ma) nazivamo »silom tromosti«.\' m. . vrijedi F = ma. Mehanicki je sl1stavu dinamickoj ravnotezi ako je suma svih vanjskih sila koje na nj djeluju i svih sila tromosti sustava jednaka nuli (D'Alembertov princip) \' r '. = 0 b) Zakretni moment T sile Fna kraku r Obodna sila F = Tlr T= Fr c) Ra d W sile F na putu s iIi zakretnog momenta T pri zakretu za kut cp (rad) iIi snage P u vremenu t iznosi p F iT W = f Fds = f Fvdt Kad su vektori F.s02 = F + Fo (s . Suma komponenta (Fix.F.Kinetika a) Newt 0 no v za k 0 n (osnovni zakon dinamike) »Sila F je jednaka umno~ku mase m i ubrzanja a« F = ma Ako su vektori sile i ubrzanja istog smjera. az) [Fix = max [Fjy = may Izraz (." '. Fjy. vis F= konst W= Fs W = f Tdtj! = f Trodt istog smjera vrijedi: T= konst W= Ttj! W = f Pdt P ==konst W=Pt ~~ LW4 '0 Rad pomaka F = Fo = konst t4 '0 126 W = [:ds = F(s so) '0 Elasticni deformacijski rad F= ks k - . 2 2 fo so) .konstanta elasticnosti opruge W = ~ds = k S2 .a.

Pri pravocrtnom gibanju izraZavamo kineticku energiju masom m i brzinom v Wk = mt. 127 . povecava kutnu brzinu zam~njaka do Wmax (u tocki I) i smanjuje je do Wmi. tezine G = mg. (u toeki 2). vis P i pri konstantnoj snazi P vrijedi = e) Korisnost Korisnost nekog procesa.cd Primljeni odnosno predani rad zama~njaka. 47C2nmedt5 Prosjecna kutna brzina COmed (Wmax+ = - wmi. tj. koji ima moment mase J i prosjeenu brzinu vrtnje n.2/2 tromosti Pri kruinom gibanju izrazavamo kineticku energiju momentom mase J (vidi str. koji se mijenja za vrijeme jednog okretaja (27C). 129) i kutnom brzinom w Wk = Jw2j2 na Wk = mv2j2 + J(02j2 Za promjenu od potreban je rad kineticke energije Wo = mvo2j2 + Jwo2j2 Zamdnjak Nejednoliki zakretni moment T pogonskog stroja. S obzirom na neku ravninu. stroja Hi uredaja jest omjer izmedu korisno dobivene energije W (snage P) i utro~ene energije Wo (snage Po) 1/= WjWo= PjPo< I f) Kineticka energija Wk je energija mase u gibanju. -w 2~Cl tromosti g) Potencijalna energija Wp je energija poloZaja (stanja).2)/2 = Jwmcd2t5 = J. iznad koje se nalazi na visini h. T w. ~ Stupanj nejednolikosti 15= (Wmax Wmi. potencijalna se energija pojavljuje i kao energija napete opruge Hi komprimiranog plina.)jW". kao toplinska iIi kemijska energija itd.)j2 . potencijalnu energiju (energiju polozaja) Wp=mgh=Gh Osim toga primjera. Tijelo mase m. iznosi W = J(wmax2 Wmi. ima.d) Sn aga P je rad obavljen u jedinici vremena t P = dW = dt Wjt Fv = F ds dt P = Fv P = T dql dt P = Tw = T27Cn U isto usmjerenih vektora F.

J - moment tromosti mase s obzirom na tocku (os). Nemali vanjskih sila (odnosno ako su u medusobnoj ravnotezi pa je njihova rezultanta jednaka nuli). Pri rotaciji sustava m!lterijalnih tocaka oko neke osi vrijedi 11 f Tdt = f Frdt Moment tromosti mase = 2: (rjmjv. bit ce Ft=m(v-vo) * Za sustav materijalnih tocaka vrijedi 2: Fj = ao 2: mj gdje je ao ubrzanje tezi~ta. konst : Tdt j'e 'moment kolicine gibanja mv s obzirom i) Moment impulsa na neku toeku (po\) i1ios u: Tdt=rmdv=Jdco 11' fTdt= rm(v-vo) =J(co-wo) gdje su: r . Za F = konst vrijedi' F t=m(v-vo) Ako su vektori F i v istoga smjera.h) I mpuls s ile Fdt izraZava djelovanje sile F u vremenu t. a jednak 'je promjeni kolicine gibanja mv Fdt = mdv fFdt=m(v-vo) gdje je vo .pocetna brzina.v:.). vrijedi I ! 2:m. co - kutna brzina.2: (rjmjvjo)= J(co.a. = 0 2:m. Tezi~te sustava materijalnih tocaka giba se kao da je u njemu zdruzena sva masa sustava sa svim vanjskim silama koje na nj djeluju.okomita udaIjenost tocke (osi) od smjera vektora brzine v. Moment impulsa je vektor koji je okomit na ravninu vektora vir.wo) - aksijalni (s obzirom na os x) Jx = f r}dm polarni (s obzirom na pol) J Polumjer tromosti i = f r2dm i =V J/m i = D/2 r2 = x2 + y2 + z2 J = mi2 J = mD2/4 mD2 = 4J Zam~ni moment mD2 128 .

Jz m (R2 + 27t2 Rr2 ( R2 + 1'2) e R m 27t2Rr2e Z.7td4 Se m 6 m 7tdm2se 1'2) = tnnklh .moment tromosti tijela s obzirom na os kroz lezi§te tijela J.IUcn 1\ "111 (I) + d)/2 I (D d)/2 Jz m = (D2-d2) mrm2 7t/4.M"".~. = J. '<' 1 1 Jz = . he - = 2:. .I . (D3-d3)e 2 Jz-mrm 3 2 =.he (D4-d4)he I 11111'111Vlltjll 1 7t + 1'2) = - Jz= -m(R2 2 32 D Innklh .abh(a2 + b2)e 12 12 m = abhe Slclnerovo pravilo J.IUen a l'r'IOII 'I'IIII'II !1t ~ @ -+z . m3she d 4 dm7tshe m Jz I h IllIln " 21' 2 7t = -mr2 = -d'e 5 60 m = 7t/6 .. d3 (114 : krm: 11111'1111 llgh k redi§te) e I) 2R " "Ill I 21' (D + d)/2 (D . + me2 J.moment tromosti tijela s obzirom na os koja je paralelna s osi kroz tezi§te i od nje udaljena za e III Slrojarski prirutnik 129 ..d)/2 2 R'-r' Jz=-m5 R3-r3 7t = -(D'-d')e 60 m = 7t/6." Iromosti mase lijela (gustoce e) VIIUllk 6 DL : 1 m 7t Jz=-mr2=-d4he 2 32 = d27t/4.m(a2 + b2) = . .

6. U. koja rotira obodnom brzinom U odnosno kutnom brzinom w na polumjeru ro (udaljenost tezista tijela od osi rotacije) izn "'2 ~ OSi Fe=mu2/ro=mrow2 "'. .95 toplina) 0 < E < 1: slonovaca 0. deformacija. koje se giblju po istom praveu ~~ . rn.v. .)m.) - m.) 130 .. Dinamicka ravnoteia Osovina je u dinamickoj ravnotezi ako na nju ne djeluju nikakve eentrifugalne sile ili se utjeeaji tih sila medusobno ponistavaju (»slobodna osovina«). i m..)ml/(mt + m. + m./2(mt + m./(ml + m2) U2 = V.v. odn.m. . Centralnisudar Mase m. + . V2) E = (U2 . Zbog gubitaka je (zvuk. ml + m. + 2(v.UI)/(V.v. (1 + E)(V.. UI = VI - sudaraju se brzinama (prije sudara) v. Brzine masa ml i m.) ml + m. materijal obaju tijela E staklo 0. .)/(m. . -<: -!:: "'.) - - Gubitak energije pri sudaru W = (1 - ~)(VI - v. = VI 2(v.). = (mtvt = + m. nakon sudara (1 + E)(VI .5 (E U celiku raste s tvrdocom) E = 0 potpuno plastiean sudar UI = U. v. v.55 drvo 0. Koeficient sudara = V.v.m. Uvjeti dinamicke ravnoteze su: Lmrsina =0 Lmreosa Lmrlsina Lmrleosa =0 =0 =0 Sudar je dodir dvaju tijela koji se zbiva u vrlo kratkom vremenu razmjerno velikim silama.) E 1 potpuno elastican sudar U. . 0.9 pluto 0.CentrifugalDa sila Fe mase m. m.95 celik 0.

mJeru. a supratna po .. da je sila I kolll nil nju djeluje razmjema razmaku Y od sredisnjeg polozaja. harmonijskoga titranja 11dlferencijalne jednadzbe neprigusenoga m(d2y/dt2) + cy I'ltIllll1zi rjesenje: =0 Ym .pri "kruznom titranju Period (vrijeme njihaja) T = 1/f = 21t1wo 2.amplituda Iuml= wYm laml = W2 m Y titranja put brzina Y = Ymsin (lOot + '1') U = um cos (lOot + '1') ubrzanje !Idle 1nuCe: I vrijeme Wo .. Vd.konstanta opruge harmonijskoga titranja VI/. bit ce titranje priguseno R = -k(dy/dt) k = konstanta prigusivanja jednadzba Za priguseno titranje vrijedi diferencijalna m (d2y/dt2) + k (dy/dt) + cy =0 IJvndenjem izraza A = kl2m y = VWo v = kl2 .pri obicnom titranju Wo = Vd.i ..11lrllnJe I Slobodno nepriguJeno titranje (lIhll Ii se materijalna tocka periodicno s frekvencijom f tako. bit ce gibanje harmonijsko F = -cy f c . ali K"protun po smjeru. 131 - ...tlta frekvencija f neprigusenoga = 1/211:. 211:f a = -am sin (lOot + '1') - '1' faznu konstantu »kruZna frekvencija« vlastitog - Wo = Vd. PriguJeno s/obodno titranje Djeluje li na materijalnu tocku sto titra otpor R koji je razmjeran brzini. .nepriguseno njihanje v < 1 periodicko priguseno titranje Pri aperiodicnom gibanju (v > 1) nema titranja pa se put y postupno prihlizava nuli..vcm ~ dnbivamo Ijesenje diferencijalne jednadzbe = yoe-IJ sin (w t + '1') IIdjc je krutna frekvencija prigusenoga titranja W = V(clm) - A = Wo ~ v = 0 .

n koja zahvaCau teZi§tu. Za takvo titranje m{d2yldt2) F = Fo sin wt vrijedi jednadzba + k(dyldt) + ey = Fosinwt PribliZava Ii se kruzna frekvencija w prisilnog titranja kruznoJ frekvenciji Wo vlastitog titranja. Prisilno titranje Na materijalnu tocku koja titra djeluje . koja dodatno opterecuje osovinu za vrijednost y. Kriticna brzina vrtnje osovine Karakteristika macije y s n je elasticnog progiba osovine omjer e izmedu sHe F i defor- c = Fly Pri ekscentricnosti e tezi§ta osovine mase m djeluje na nju pri rotaciji sila Fe.osim otpora R . I: 132 . kriticna brzina vrtnje nk = w. uz neznatno prigu§ivanje Wk pri kriticnoj Wo kruznoj frekvenciji Wk = = Yelm kriticne kru- g Pri prisilnom titranju bez prigu§ivanja postala bi amplituda zne frekvencije beskonacno velikom. Centrifugalna sHa. udaljenom za e + y od sredi§njice osovine u mirovanju.jo§ i vanjska sila F.j2n = mg: ll'k Za odredivanje omjera e elasticnog progiba moZese uzeti progib yo osovine u mirovanju §to ga izaziva tezina osovine G c = Glyo = mglyo w > ll'k = ViiYo Naraste Ii kutna brzina w iznad kriticne ll'k smanjit re se progib y osovine pri rotaciji (osovina ce se sama centrirati). npr.r b I I I E 3. 4. iznosi pri rotaciji kutnom brzinom w Fe = mw2(e + y) = cy ~ Progib osovine pri rotaciji iznosi y = (mew2)/(e m(IJ2) Za kutnu brzinu kod koje bi bilo e = mw2 (ne uzimajuci u obzir prigu§ivanje) bHo bi y = co. amplituda titranja se povecava i dostiZe maksimum (rezonancija) pri kruznoj frekvenciji w = woYI-2v2 odnosno. Tome odgovaraju - kriticna kutna brzina ll'k = "I(d..

21. Ovisi samo () visini h razine (nivoa) tekucine iznad mjesta mjerenja i gustoCi tekucine (! p = h(!g gdje je g zemaljsko ubrzanje (= 9. Kinematicka viskoznost v je omjer dinamicke viskoznosti 7Ji gustoee (! v= . katran. Kod nestlacivog fluida mase m jesu volumen V i gustoca (! konstantni V = konst (! = m/V = konst U idea/nom fIuidu nema sila trenja. LJ UA ' A A LJ 133 . Viskoznost je otpor fluida protiv tangencijalnih r. kao npr. 7Jje IIpsolutna(dinamicka) viskoznost.. (! Mjere za viskoznost .vidi str. neprave tekuCine. lI_rllll.HIDROMEHANIKA ZlIkone hidromehanike primjenjujemo za fluide (tekucine u sirem smislu). med i sI. sto ga uzrokuje tezina. Urea/nom fIuidu postoji trenje IZlI1cdu Cestica - fluid je viskozan.Y I je naprezanje na smik. Sila tlaka F na horizontalno dno posude ovisi samo 0 hidrostatickom p i 0 povrSini dna A tIaku F = pA = h(!gA ~---~--~ Ta sila tIaka. ne ovisi 0 obliku posude (»hidrostaticki paradoks«). medutim.vidi u tablicama na str. dv r = 7Jd". Takav fluid ne postoji. Brojcane vrijednosti za kinematicku viskoznost .8 I m/s2). ali njime cestb l'uJednostavljujemo racunske probleme. dv je razlika u brzini slojeva na razmaku dy. sila iIi kutnih deformacija Dinamicka viskoznost 7Jdefinirana je Newtonovim zakonom. tj. Iskljucene su tzv.:stica. do brzine -lIlIllIlIja oko 100 mls. 11 1111 kapljevine (tekucine u uzem smislu) i na plinove do granice do koje ih sve IliAII1l1zemosmatrati prakticki nestlacivima (inkompresibilnima). 212 do 214. HIDROST A TIKA Hidrostaticki tlak p je tIak u tekuCini.. 65 i 72.

u odnosu na stijenke. atmosferski tlak u tekuCini ne uzimamo u obzir jer on djeluje i s druge strane stijenke posude. medutim. ispod teziSta plohe. HvatiSte sile Fje. pa se djelovanja.==:?.-=-- Atmosferski tlak Pa na povrsini tekucine prouzrokuje u tekuCini stvami tlak koji je veCi od hidrostatickog i iznosi P=Pa+h(Jg Pri proracunavanju posuda s obzirom na tlak tekucine. a (J njena gustoea. na dubini hF=~ hTA gdje je I geometrijski moment tromosti omocene plohe s obzirom na njezin rub u visini razine tekuCine (0). je vertikalna udaljenost teziSta (T) omocene plohe od razine tekucine. Pascalov zakon Narinuti tlak siri se po tekuCini nesmanjeno i jednako u svim smjerovima. Po velicini je jednak tezini istisnute tekucine. a hvatiSte mu je u njezinu teziStu (Arhimedov zakon) Fv = mg = (JgV m je masa. TIak P na dno posude u kojoj je iznad povrsine tekucine (visine h i gustoce (J) tlak Po ~ A - TIak P na dno posude. 134 .U z g 0 n Fv je sila kojom tekucina djeluje okomito prema gore na tijelo uronjeno u tekuCinu. Sila tlaka na stijenke Sila tlaka F tekuCinegustoce (Jna ravnu stijenku posude kojoj je omocena ploha povrsine A iznosi h. uzrokovan u tekucini silom F na stap povrsine A iznosi -<:: "00. medusobno ponistavaju. V volumen istisnute tekuCine (istisnine).

20%.03 160.0889 0.883 0 4.23 73.8 8.International Civil Aviation Organization) t t h (J h (J Po Po °C m mbar m °C mbar kg/m3 kg/m3 0 100 200 300 400 500 600 800 1000 1200 1500 2000 JOB 1001 989 978 966 954 943 921 898 877 845 795 15 14. 193) medu 60 i 100%.526 0.195 0.0 1.008 Zbog vremenskih upliva mijenjaju se: zracni tlak za :t 5%.7 13.1.a relativna vlaga (vidi str.202 1.5 30 31.0 350.1.5 -24 -37 -50 -56.25 2. temperatura t i gustoca (J Vi~egodi~nji prosjek (po: Mende/Simon) Tlak Po mbar Oodi~nje doba I Temperatura °C t Gustoca (J kg/m3 na visini h (m) o ~'Jccanj 2000 791 799 795 0 2000 0 1.007 2500 3000 4000 5000 6000 8000 10 000 12 000 15 000 20 000 25 000 30 000 737 701 616 540 472 356 265 195 121 55 25 12 .111 1.05 12.413 0.996 1.0406 0.910 0.86 10 9.157 1.1 S tan d a r d n e (n 0 r m ne) v r i j e d nos t i zracnoga tlaka Po' temperature t i gustoce (Jpri razlicitimnadmorskim visinama h (po ICAO .191 1.167 1.5 -11 -17.4 11'.5 -56.23 1.736 0.819 0.25 2000 upunj lIodi~njiprosjek I 1019 1015 1 016 0 -3 16 7 8 0 1.314 0.2 5.179 1. gustoca zraka za .0179 30 835.5 7.0 .5 -56.25 . Pri potpunoj zasieenosti zraka «({J= 100%) pcraturi t: zavisi apsolutna vlaga x 0 tem- x °C -20 -10 2.46 20 17.1 9.026 0.060 1.14 g/m3 0.61 22.214 1.5 -56.7 135 Kinematicka viskoznost v pri razliCitimnadmorskim visinama h: 25 10 15 20 0 5 h km v mm2/s 14.75 11.091 1.8 0.5 -42.135 1.Abnosfersko stanje Zracni tlak Po.945 0.660 0.225 1.28 1.4.10 35.35 13.

ono.= <2 + . pri kojem brzina u odredenoj tocki ne mijenja s vremenom ni veliCinu' ni smjer.L + v 2 = <2Pg+ P2+ P T v 2 + !!. 141).. P - s pomoeu Darcyjeve 136 .EL om s obzirom na jedinicu mase <Ig + p + T V2 = <2g + J!J . za koje vrijedi p = konst. . gustoCa i Vi . i volumenski je protok q.brzina strujanja.p.1!1 + ~2 pg 2g pg g U tim su jednadzbama: <i . J ed n adzba ko n tin u i te t a glasi daje protok maseqm = konst.L + ~ = <2+ t:.. brzinom v i gustocom p qm = Avp = konst = = konst Za nestlaCive fluide. pri kojem se cestice gibaju nepravilno u svim smjerovima. Bernoullijevu jednadzbu mozemo izraziti (za dva promatrana presjeka I i 2) n - speci fie nom e nergij . da je suma svih energija (polozajne + tlacne + brzinske) u svakom presjeku (na svakoj strujnici) konstantna. + lJ.. - t Ia c nom vis i nom (energijom za jedinicu tezine) v 2 <I + J!.Pt iIi tlacne visine lJ.L + L. ~to se klizu jedan po drugome bez mije~anja.geodetska visina nad po volji odabranim horizontom. tj. pri kojem se cestice gibaju u beskonacno tankim slojevima.ht racunamo formule (str. V 2 = P = konst . Laminarno strujanje je ono.2 t I a k 0 m (energijom za jedinicu volumena) v 2 <. + -t- V2 = e = konst V. koje izraZavamogubitkom tlaka lJ..pg + p. qv = A v = konst BemouIlijeva jednadZba za stacionarno strujanje nestlacivog fluida (bez trenja) glasi. Turbu/entno strujanje je ono.HIDRODINAMIKA Promatramo s t a c ion a r n 0 strujanje.ht 1.= H = konst pg 2g pg 2g Bemoullijeva jednadZba za stacionarno strujanje realnog fluida uzima u obzir gubitke (od presjeka 1 do 2). U obzir uzimamo samo njihovo prosjeeno gibanje u smjeru strujanja. ~to motemo izraziti presjekom A. Pi = hipg staticki tIak u fluidu (gdje je hi tlacna visina). + PT ili gubitkom tlacne visine !!'ht <I + J!. Gubitak tlaka lJ. .pg + PI + PT = <2Pg+ P2+ P2 n.Pt v2 V2 <.

jest a k t i v n a s iI a. U.p. Ravna ploea smje§lena okomilo I1l1utaje pritisku mlaza R= qmv na sm.Z/2 J zzVg + pz + vwl/2 - .lIe F (odn.vul/2 + f!J.sekundni impuls.obodnu brzinu qmv . Sita F kojom okolg djeluje na fluid.R) identiC/lD sa smjerom promjene brzine /:!.IIcrnoullijeva jednadzba za sustav koji jednoliko rotira (s gubicima) :. dok je sita R kojom fluid djeluje na okoli§-reaktivna sila.ier mlaza izvr- Ravna ploca 0 koju udara mlaz pod kutom P izvrgnuta Jc pritisku mlaza R = qmvcosp Konveksna I1loCa0 koju udara mlaz u sredini i otklanja RCod prvobitnog smjera pod kutom P izvrgnula je pritisku mlaza R = qmv(l-cosP) i skre- Konkavna ploea 0 koju udara mlaz u sredini cc unatrag pod kutom P izvrgnuta je pritisku R = qmv(l + cosP) Za kut P = O. pritisak mlaza iznosi R = 2qmll Konkavna ploCa 0 koju udara mlaz pod kutom PI i skreCe unatrag pod kutom P2 izvrgnuta je pritisku mlaza R = qmv(COSPI + COSP2) Za kutove PI = P2= O. 136.ier . Impulsni stavak ce pod utjecajem vanjskih sita =-R Slruja fluida protoka mase qm promijenil (ko]ih je suma F) brzinu za /:!. (Npr. pritisak mlaza iznosi R = 2qmv ReakciJ a mlaza koji izlazi s prbtokom mase qm i brzinom v kroz izlazni otvor presjeka A iz posude gdje vlada tIak P iznosi R = qmv = 2Ap 137 . . Buduci da su site i brzine vektorske naravi.v.V F=qm' /:!. '"llIcije sustava. u ovoj jednadzbi znace: 11'. relativnu brzinu fIuida (s obzirom na rotirajuci kanal).Vg + PI + VWIZ/2 Vu. treba istaknuti da je sm.v = qm(V2-VI) .u turbinama fluid \ljeluje na lopatice sitom R. doku pumpama lopatice djeluju na fluid sitom Iq Pritisak mlaza nap I 0 h u Protok mase mlaza je qm' brzina mlaza je v. Osim oznaka navedenihna kraju str.

ia kroz maleni olvor iz olvorene posude u kojoj je slalna razina lekucine visine h iznad izlaza (Torricellijeva formula) vo = JI2gJ. Zbog kontrakcije vamo Otje koeficijent istjecanja prolokom mase qm mlaza Jl i uzimajuci qm koji zdruzuje u obzir koeficijenl brzine 9' dobi- = OtAvoe koeficijente konlrakcije i brzine: Ot = Jl9'. . /1p volumenskim pro- b) Kolicina istjecanja tokom fluida q" iznosi kroz olvor presjeka A izrafena 138 . Teoretska brzina iSljecanja iz posude u kojoj je iznad lekucine gustoce e pretlak /1p vo = V2(ih + /1pfe) Ako visinu h ne treba uzeti u obzir (kod plinova i para).99..ie iz zalvorene tlak /1p vrijedi posude u kojoj je iznad povrsine Za h = 0 (Sto vrijedi qm = OtA e V2(glr + /1pfe) za plinove i pare) dobiva se qm = OtA V2e . 0.!. Pri istjecanju tekucine iz otvorene qm posude je = OtAe V2glr tekucine pre- Za iSljecan. teoretska istjecanja pri pretlaku /1p brzina .Brzina istjec:anja Teorelska brzina iSljecan. Zbog trenja u mlazu i 0 sapnicu bit ce stvarna brzina man. vo= V e T 2--.ie sile leze.. gdje je g ubrzan. Kolicina istjecanja a) Kolicina izoosi istjecaja kroz Olvor presjeka A izrafena qm = Ave gdje je v izlazna brzina i e gusloea fluida.ia v = 9'Vo U dobro zaobljene sapnice koeficijenl je brzine 9' = 0.95 .

740 0.624 0.989 0.615 0.p/p Koeficijent protjecanja a odreden je za svaku vrstu mjernog uredaja u ovisnosti 0 omjeru m = (dlD)2.35 0.p = aA '12 .602 0.660 0. I1p 139 .Protok I.989 0.protokom mase qm .120 1.volumenskim protokom qv qm qv = aA V2p .25 0.65 'r prinice 0.716 0.p.kraci.043 1. dolje .55 0. Protok izrafavamo: .15 0.30 0. a d promjer otvora protjecanja kojemu je prosjek A(= d2n14).634 0.05 0.142 1.001 1.1PI ovisan je 0 omjeru m: Koeficient a za m =( 0.010 1. Za odredivanje priguInice protoka kroz cjevovod slufe: sapnice (gore Ven/Urijeve sapnice . I1p (l-m)/(1+m)-l1p = 0.60 0.695 0. gdje je D promjer cijevi.m) .067 1.999 1.645 0. Gubitak tlaka u prigu~nici odnosno sapnici .20 0.060 1.676 0.108 1.dulji oblik) L Protjere Ii najuZim otvorom presjeka A fluid gustoee p.048 1.155 - I1Pt (1 .768 sapnice .020 1.015 1.029 1.50 0.081 1. nastat re pad tlaka t:.40 0.993 0.994 1. venturijeve sapnice 0.091 1.005 1.608 0.183 0. t:.598 0. t:.032 1.45 0.10 0.1 .

Kod okruglih je cijevi promjera d: Opeenito vrijedi: d' je tzv. »hidraulieki promjer« Re Re = Vdly = vd'/v I' gdje su: d' = 4AIO A . Za pravo- I b EJ1.629 0.V/.620 I 0. U tu svrhu se mora .400 I 0.~ -~-~--~I _.6m H = 2.638 I 0.800 H = 0. ne moramo mjeriti na predmetima u naravnoj velieini.636 0.4m I t'l 0.666 0. za zrak pa 15. '-.630 0.~.638 0.01 mm2ts. Reynoldsova znaeajka (bezdimenzUska) jest omjer silii tromosti i sila trenja i iznosi Re = t!!. Protok u otvorenim kanalima mjerimo s pomoeu preljeva.'r 2. Za strujanje u cijevima vrijedi Re < 2320 .626 0..624 0. ~~-.. kinematieka viskoznost.pori: stici jo~ kinematieka i dinamieka slienost strujanja. '1' vec ih treba i mjeriti..Om H= 1.693 0.622 0.622 I I 0. zrak i druge fluide pri razlil!nim temperaturama sabrana je na str.presjek voda.'~g.650 Zakoni slil!nosti strujanja Promjene pri strujanju ne motemo obuhvatiti samo teoretskim sredstvima.623 0. 212 do 214. Strujanja. I karakteristiena linearna dimenzija.639 0. vec to motemo naeiniti i na geometrijski slienim mode- lima (manjima iIi vecima).6m H = I.100 0.7 mm2ts. v gdje su: v . 3 kutni preljev visine h i ~irine b vrijedi h(m) qv=~JJhbV2gh JJ ovisan je 0 visinama H i h te iznosi I 0.ftuidom omoeeni opseg. Reynoldsovom znaeajkom razgranieujemo laminarno i turbulentno struRe > 2320 janje.laminarno strujanje - turbulentno strujanje 1~ .652 0.050 0. Reynoldsova znaeajka Re je najvi~ upotreb!javani kriterij za sHeI I nost strujanja nestlaeivih tekucina u potpuno ispunjenim cijevima gdje tezina ne utjeee na profil brzine.osim geometrijske . 0 .c::1':-:-::-.brzina strujanja.200 0. Kinematieka viskoznost za vodo. medutim.638 0.628 0. y - Kinematieka viskoznost v iznosi (pri 20 GC)za vodu 1.~ Koeficijent .025 0.627 0.630 0.627 I 0.

te iznosi A = rp64j Re " je faktor oblika cijevi. I. = Mjd j 10 koeficijent trenja. I/V~ = 21g(O.51/Re J/~ ~ 103djk.lg(3.Ig (0. U laminarnom podrucju (do Re < 2320) A ovisi 0 obliku cijevi loRe.03089 Za prakticko racunanje brookovorn formulom U cijelorn prakticki nje ~:!: 1%. d je promjer cijevi.715djk) .01165 10' 0.269 kjd + 2. 0. 108 iznosi formula odstupa- b) Prelazno podrucje.398 ReVIJ 105 0.008 11 108 0.p ( In koeficijent gubitaka. 103 . Koeficijent trenja A Koeficijent trenja A ovisi 0 Reynoldsovoj znaeajci Re i relativnoj hrapavo8. 141 zavrsava kod Re ~ 400djk . Za okrugle je cijevi rp= I pa je A = 64jRe = 64vjvd Pri turbulent a) Hidraulicki nom strujanju (Re> 2320) razlikujemo: glatke cijevi. Ag = 0.005945 Cole- Vrijednosti Agza razlicite Re: Re 2320 104 A. fluida gustoce f! brzinom v daje = 'f!v2j2 presjeka iznosi koji za ravne cijevi kruznog .143 Re)2 aproksirnativnorn uporabivom podrucju Re = 5 . u kojern vrijedi Colebrookova IIV~ prakticki = -21g (0. . Cijevi smatramo Re ~ djk hidraulicki glatkima do . I je duljina cijevi.Otpori strujanja u cijevima i armaturama Gubitak tlaka zbog otpora pri strujanju I )I\rcyjeva formula f).31j(lgO. sluzimo se eksplicitnorn. .04725 0.1cijevi kjd.1 djk) ~ 2 djk Za proracun Ag sluzi PrandtI-Karmanova formula . gdje je k apsolutna hrapavost (prosjecna visina izbocina) stijenke.018 106 0.

0378 200 0. 3 0. 0.25 .3 .15 I . aproksimativna Peeomi- A = 0. malo zardale -- ...nove - a. 10-6.10-3(1 podrucju 3 + V2. . c) Podrucje pntpune hrapavosti (koje obuhvaca vrijednosti Re > 400 d/k .15 Vk/d k (po Richteru) kmm 3 - visine hrapavosti Materijal i stanje cijevi Vu~ene cijevi od bakra.103.li~ne cijevi - .. aluminija. bronce. prevu~ne bitumenom rabljene.. 10-3 + 0.10 0.01 in A < 0....0234 1000 0.1.3 0.5. nove (uporabom postaju glade) Betonske zagladene - sirove 142 ..25/[lg(3.002 0.Ig (3.8 0.0.25/[lg(l5/Re+ 0.103.10 nove - - nove. .715d/k)]2 Vrijednosti d/k Ab Ab za razlicite d/k: 40 0.40 . umjetnih tvari itd.0196 10 0. . Vu~ne malo zardale jako inkrustirane Zavarene ~li~ne cijevi .15 nove inkrustirane cijevi Drvene cijevi.5.04.0303 500 0. .1014 i * Sa stanovitim ogranicenjima (k/d < 0. .Za prakticko kova formula proracunavanje sluzi eksplicitna.5 ~ 1.0.0. mjedi..10 ~0.15 ~0.269k/d)]2 koja vrijedi s maksimalnom pogre~kom od ~ 6% za Re = 4 .05) i s ne~to manjom tocno~u (:t5%) vrijedi u podrucju Re = 4 .. .1 1.. I 0. . . .0.5 1.4 0. ..2.05 ~0.02. ..5 2. dok je u potpuno J'b Re ~ 00 pa formula prelazi u oblik Apsolutne prosjeene = 5...108 relativne hrapavosti kid = 10-2.0453 100 0. ..0529 60 0. stakla. prevu~ne bitumenom rabljene. u kojemu odredujemo Ab po Nikuradseovoj formuli Ab = 0.5. . . 5 .07.5. jednoliko zardale nakon vi~godgnje uporabe malo inkrustirane jako inkrustirane Zakovane ~licne cijevi (prema n~inu izvedbe) nove Pociocane celi~ne cijevi Cijeviod lijevanogzeljeza - nove.715 d/k).. . ..107 (dakle u svim podrucjima) Moodyjeva formula A = 5. 1. .. 0. 104kid + 106/Re) hrapavom podrucju U glatkom je kid = 0.4 0.0.

) u/hnamo dvostruke vrijednosti.20 0.24 0. Za kutove J = 0 .: 'Id C 1. > 0. sivi Jijev. 0.1 143 .25 zaobljenje s nastavkom C =0.7 C.7 1.11 Nllvcdeni C vrijede za tehni~ki glatke cijevi (npr.13 0.04 0.27 105.10 0.47 0. s kruznim iIi kvadratnim I'rrljckom i kutom skretanja J = 90.4 Koljena 0.0 1.10 0.00 2. ~ !~'\ .10 0. 11 I '-.5 2 3 4 5 6 10 0.50 ost'a bez stijenke C= 1.5 1.'" Koejicijentigubitaka C U lazna u~ca konicna (konfuzor) C = 0.i .15 0..32 60.. f . lim). 120. 180. 0. 30. 0. zide i sI. 60. treba vrijednosti za .26 2.80 2. ISO.C II1no!itis faktorom n : .8 konicni nastavak C = 0.27 0.ubovi) C = 1.05 C= 0. 1.17 45. 90.54 Vrijcdnosti Ca vrijede za gIatke.00 g~ Kru!ni lukovi polumjera zakrivJjenosti r.06 Izlazni provrt . Itllk za tehni~ki hrapave cijevi (npr. .13 0. a vrijednosti Ch za hrapave stijenke cijevi. 180..- 30. 1. " 150 Ch 0.3 1.13 1.0 1.68 90.5d C= 0. 120. 0.5 (ost. otvori (otvori u stijenkama) tv u stijenki cilindricni nastavak C =0.20 ostra sa stijenkom zaob/jena .

4 -0. dok je 3 zatvoren smanjenje ~ pri zaobljenju (r) za 0.2 -0.0 0.50 =40% ~ se odnosi na brzinu v u dovodu 1.06 0.04 0.35 0.35 =40% od 1 prema2i 3 od 1 prema 2.49 0. 3 .35 1.88 0.47 0. 2: qV) l:1P2 .8 0.75 0.33 0.Odvojci Volumenski protoci: qV! qV2 Gubici .29 0.8 0.10 0.66 Odvojci jednakog kvadratnog presjeka qV)/qV! c5= 90° c5= 45° Rac v e (Y 0 2 3 2 J 0.u dovodu 2.70 0.04 0.00 0.SA.21 1.komadi) s krufnim iIi kvadratnim presjekom povr~ine A u dovodu 1: qv Volumenski protok: Gubici: Protok l:1p = ~(Jv2/2 ~ za AI o~tre rubove = A2 = A3 2 = AJ = O.42 0.20 0.65 0. 0.84 0.brzina u dovodu 1 ~2 (J t?/2 l:1PJ ~3(Jt?12 = = Odvojci jednakog krufnog presjeka (dl qV)!qvI c5= 90° c5= 45° 2 3 2 3 0 0.29 1.05 0.28 0.47 0. 144 .03 0.79 0.04 0.96 0.33 0.07 0.u dovodu = qV2 + qV) .10 0.15 0.u odvodu .91 0.2 0.4 0.05 0.u odvojku 1.18 .32 0.6 0.07 0.20 1.90 = d2 = dJ) 0.96 0.55 0.0 0.u odvojku 3: v .89 -0.04 0.6 0.75 1.14 0.05 0.29 0.08 0.88 -0.74 0.

38 '/I. qV] .57 0.15 0.8 0. 1.60 0.92 -0.05 0.' IlIIlIlIJonjc ~ pri 1.04 0. zatv. zatv.40 0.~ vredi za brzinu K 11sic i j e v nip r i k I j u c ci (45°) kruznog presjeka. 0. ~Q)I .ski priru~nik .06 -1.73 -0. I/"} QV'2+ qV] .1J .5AI 0.I) pnJllla 3.22 0.0 145 slrojll.30 0.u prikljucku 3 IllIhld 11 11dovodu 2: ~ P2 u prikljucku 3: ~ PJ hrzina U odvodu 1 krufnog presjeka = ~2Qif/2 = ~J Q if/2 (d1 '1I1111IVl'l c:dnakog J = d2 = dJ) 0.10 0.00 0..'. 1.1111pl'lJllJa 2 i 3' lIill pl'Cllla 2.1112 11\1 " 11 prcma prcma prema prcma prema prema 2.2 0.u odvodu 1.50 0.00 1.40 0.37 " " '111" . povr~ine A pri 1IIIIIIvljanju odnosno razdvajanju tokova (priblizne vrijednosti): Protok AJ = A2 = AJ 1111 I IIiI 2 11\1I 11.0 0.6 0.05 -0. 2. 3 zatv.50 0.18 -0.f//I'I 0 2 J 2 J sas 0. AJ ~ za o~tre rubove = A2 = AJ 0. zatv.37 1.05 0.90 t a V'C i (T ( » k 111111 t i .90 3.komadi) kruznog ili kvadratnog presjeka A Protok II.I" 0.50 1. 3.20 0.47 0. 3.lIobljcnju (r) za .17 -0.40 2 =AJ = 0. u dovodu 2.4 0.0 3.18 0.50 3. 3 3 2 2 1 1 zatv. 1 zatv.'t 111111 vl'l ". zatv.50 1.70 =60 % @ CD =20% v u dovodu 1. zatv. .

jA2 Venturijeveapnice = AI/A2 s m Armature Normalni ventili Poboljbni ventili Ventili s nesmetanim ...05 Zaklopke (leptiraste) 146 - prolazom (elipticni pres.5 4 249 102 53 31 19 9 0.16 0.2 0.6 0. .10 Prigu§nice i sapnice (vidi str.9 2. 2.5 0.15° = 20 .4 0.36 0. .15 0.18 0.1 0.5 0. 30° .05...5 0.4 0.44 0.25 0. .7 0.2 0.00 Naglo prosirenje .1.0 0. 14° = .2 0.05 0. .0 0..25 0.3 0..34 0.(AIIA2)2) Gubitak se odnosina brzinu v.8 81 16 '5.0.4 0.2 0. o 45°: .30 0.8 0.5 . 3.~ 0. 0.Promjene presjeka od povr§ine A. 0.06 0. .2.. = (0..25 1. na povr§inu A2 Prije/az okruglog presjeka u kvadratni (iIi obmuto) jednake povr§ine .10 0.4)[1. . 0.3..9 0.6 'I 1...50 I I IX.16 Gubitak se odnosi na brzinu v. Postupno prosirenje (difuzor) za kut pro§iren.04 1.ia IX.2 0. 0.3 0.5 0. A21AI 1.iek) otvoreni otvorene Zasuni (pravilno izvedeni) - . = (l-AI/A2)2 A.7 'I 9.8 0.75 2.3 .1 0..15 0.4 0.9 0.iezina otvora AI i povr§ine cijevi A2. = 0 d Naglo suienje za o§tre rubove A2IA. 155) Gubici u prigu§nici iIi sapnici ovise 0 omjeru povriine n.6 0.64 0.15 0. . .jA2 0 0.4 .ia IX.6 0. = 0.1. 8 .00 0.1 17 0.2 0.25.25 Gubitak se odnosi na brzinu VI' Za pravilna zaobljenja (r) je: .2. 10.00.. 0..4 1.3 0.4 7 3 2 1 0.4 2. = 0.8 0. Postupno suienje (konfuzor) za kutove suzen. a odnose se na brzinu u cijevi V Prigusnice Sapnice m = AIIA2 m = A.

0...74 0.5.094 1t.lId = 1 2 5 10 40 00 -lIlIlIk i3 -r?l Re> 5.17 0.ll 1. A povrSinu kineticki tlak.kl IRa 1"'llIkllNln kllnkllvl In Re> (1..98 1.5 2 3 0.2 0.'11I0Ujola u fIuidu..20 IJlnce -tj3 -Ef) kllltlll 1"lllIkllllln kllllv.1 Pk = (!u2/2 ~''''I'I'/~'''I olpora Cr Predmet* k111'"11 ncn I' Cr -+3 Vd = 1 I.33 1.35 IIPltllllllnm l!rom 3 0. .34 0.5.78 1.Otpori gibanja u Duidu c 111'01 jllbanja tijela u fluidu (aerodinamicki otpor) iznosi Fr = CrApk .09.1 0. .04 1.koeficijent otpora (bezdimenzijski broj).104. .52 0..1" 11I1I~e: Cr .82 0. 4) 105 --Et ---Et bez doa s doom bez doa s doom Re < 9.. 1""I~kl'l'e tlJcla na ravninu okomitu na smjer gibanja.93 0. Pk - - hhl~IIt'lIi tlak pri gibanju tijela relativnom brzioom u u fluidu gustoCe 1'1'1111. id= 00 l Re > 105 Vd= 2 5 10 20 0.18 Re < (1.4 1.083 0.47 0.105.06 0. Strcllca na skiei pokazujc smjer djelovanja otpora - suprotno smjero relativne 147 .4) 105 0.63 0.68 0.

posebnim uredajem (mlaznicom) postignemo znatniju izIaznu brzinu iz cijevi (npr. pri - T 2 e = g(h + hr) + T V. tokom... 9.!:.2 zadnji clan. ~trcaljke).gubici u cijevnom sistemu.tlakovi u usisnoj i tlacnoj posudi. h = hs + hi ukupna geodetska (usisna i tlacna) visina.) Karakteristika cijevnog sistema mijenja se s pro.IDDRAULICKI SISAUKE STROJEVI CRPKE) (PUMPE. Dobavna visina (napor) SisaIjke povetavaju specifienu engergiju e(Jlkg) kapljevine gustoee (J. (Ulazna je brzina zanemarena. Povetanje specifiene energije u sisaljci iznosi e ~trca1jkama .pogonski stroj H =H e =.!1'Iv gdje su: PI i P2 . pri ~trcaljkama..zemljino ubrzanje) Potrebnu dobavnu visinu H odredujemo karakteristikom prikljucenoga cijevnoga sistema He P H . od ulaza u sisaljku do izIaza iz nje. Kad je izI3Z!Ia brzina malena. vi .::l! (Jg + h + h +-EL r 2g h Pz:.sisa/jlal M .vrijedi = gH = ~ - + g(h + hr) + Ako su tlakovi PI i P2 jednaki zracnome Pa (PI = P2 = Pa) kao npr.l!l. hr . g (g . a nazivamo je d 0 - bavnom vis in om H H=... npr.izIazna brzina..EJ. To poveeanje energije redovno izratavamo visinom stupca crpljene kapljevine. Ka<Uto slide i tome da . zanemarujemo 148 . - Sisaljke slide za prenos kapljevina s niZega na vi~i polozaj iIi s nizega na vi~i tlak iIi za oboje. dok je izIazna - brzina katkad znatna.

Za vodu su tlacne visine zraka ha (=Pa/eg) Ikoj visini: nadmorska visina ha 500 9. npr. dok pri temperaturi od 15.9 TIak zasieene pare Pr ovisi 0 vrsti kapljevine i njenoj temperaturi T.3 100 10.teoretska krivulja zina.2 2500 m 7. time sprijeeavamo nastajanje lako b .33 ~f=7 6 L (desno) prikazanaje sina vode na povr§ini mora u ovisnosti od ternperature vode. (Kod bena .7 u ovisnosti 0 nadmor1000 9. usisna vi.j.-.Dopu§tena usisoa visina 11 tlnku PI (apsolutnom) u prl temperaturi tekucine T.12 20 0. Zbog navedenihutjecajane moZegeodetska usisna visina hs u vode s temperaturom biti veea od 7 m. 20 tjevine moraju uvijek pritjecati sisaljki. tlaku PT zasicene pare gubicima u usisnoj cijevi hrs i 0 posebnim gubivrsti sisaljke) Ako je donja posuda otvorena (PI = Pa)./to. koji se mijenja s nadmorskom visinom. 141). "Ima hp sisaljke (ovisnim 0 (geodetska) lisdop za kapljevine gustoce e ovisi donjoj (usisnoj) posudi.26 80 4. Lako hlapive kap.09 10 0.C 10. Kod vode je tlacna visina zasicene pare hr(=Pr/eg) u ovisnosti 0 Icmperaturi T: - T 5 0.2 300 9.stvarna krivulja upaljivih para!) 149 .7 m o 10. dopu§tena geodetska usisna viMina ovisi 0 zracnom tlaku Pa.83 100 .24 50 1. pri turbopumpama U dijagramu od pojave kavitacije.33m Gubitak tlaka u usisnoj cijevi racunamo prema Darcyju (str.C od 70°C voda mora sisaljki pritjecati. - Posebn i gubici u sisaljci su ovisni: pri stapnim sisaljkama od otvaranja usisnog ventila i utjecaja usisnog vjetrenika.

0.0.90. Pri promenljivim uvjetima djelovanja (promjenljiv protok.f9. efektivna korisnost.55.~.88. potrebnu za pogon sisaljke prorafunavamo na temelju prirasta specifime energije e odn.50.!l=~ 1Im 11 1Ij1lm 11 11 11 11 - p = .E. koja iznosi 11= 1Ij '1Im Korisnosti za razliCite vrste sisaljki i ventilatora iznose: 11 0. I = ~ (2d2 .l!. . . 152).95 Te korisnosti vrijede za najpovoljnije pogonske uvjete..90 1Im 0. I = . . . .. i to osobito znatno kod turbopumpi (vidi str.db/)sn 150 .f9. = = gdje su: /jj - unutarnja korisnost..90 0.90 stapne sisaljke turbopumpe ventilatori /jj 0.. .95 0. .Snagu...dbl2 .!J.60.. promjenljiva dobavna visina iIi brzina vrtnje) korisnosti se mijenjaju. stapaja s i brzine vrtnje n 1td2 qvo=~sn I 1 - kod dvoradnih sisaljki 5 promjerima stapajice dbl i db2 qvo I .0.kod jednoradnih stapnih sisaljki promjera cilindra d.95 0... Za kapljevinu gusto&: (! pri masenom protoku qm odnosno volumenskom protoku qv iznosi: teoretska snaga unutarnja snaga efektivna snaga Po = qm e = qmgH = qv(!gH p. 1Ij p=. Volumenski protok iznosi teoretski: .80.85 0. ali se upotrebljavaju i nadalje za male dobave iIi veoma visoke tlakove.9. . . .0.0. Stapne sisaljke Stapne su sisaljke izgubile svoj nekadunji znaeaj (male brzine).= .m. 1Im - mehanicka korisnost.0.JJL . . . dobavne visine H.

a na tlacnoj strani su zaStita protiv hidraulickog udara.0. Vjetrenici na usisnoj strani povecavaju usisnu visinu.4. Dobava qv je kod stapnih sisaljki nejednolika. n . kod triju cilindara su osnaci medusobno razmaknuti za 120°. Dobava qv odgovara.pri pumpama s usisnim vjetrenikom qr =konst qv Ona se mijenja vec prema M - radna tocka gdje su: hrs . jednoradlIoj stapnoj sisaljci. .brzina vrtnje (okr.gubitak visine u usisnoj cijevi. stvami volumenski protok qv. rAs gdje su: a = 4..D 0 b a vas i s a Ij k e . iznosi zbog volumetrijskih gubitaka (kod stapa. tj.75. bez usisnog vjetrenika hsdop . Nejednolikost stapnih sisaljki ublaZava se vjetrenicima (zracnim komorama) iIi veCim brojem cilindara (npr...(hv+ an2 :s ) rls cilindra pumpe.korisni presjek .93. odnos110jednoradnoj.) samo IIdjeje stupanj dobave ). polotaju (kutu a) osnaca stapnog mehanizma. ~ . Is . sI.pri pumpama usisnog ventila ("" 2m). usisne cijevi.lmin).82 s2/m. A . prema sI. a. Pri konstantnoj brzini vrtnje (i nepromijenjenom stapaju) bit re dobava konstantna.ls). . c)..280 okr.ls (= 45. b dvoradnoj.7 okr.98. Usisna visina hs raeuna se pri stapnim pumpama do tIacnog'ventila i iznosi: . ali la 2 cilindra (s osnacima pod kutom od 180°).. ventila itd. 151 . Brzina vrtnje stapnih pumpi iznosi 0.presjek radij osnaca. hv .. = 0.duljina usisne cijevi. prema sI.gubitak visine pri otvaranju .

. K a r a k t e r i s t i k e turbopumpi (i ventilatora) Pri konstantnoj brzini vrtnje n dobavna visina H. (Prividna nekoherentnost velicina u toj jednadZbi otpada. izvedena za dobavnu visinu H (m). 600okr/min manja brzina vrtnje. iako su zapravo samo radijalne pumpe centrifugalne. sva se snaga pri potpuno zatvorenom izIaznorn pretvara u toplinu (porast temperature kapljevine!)..23 okr/s (odn. izabiremo sisaljke s vi~e stupnjeva. C .... nq = 0.. samo teoretski!). protok (dobavu) qv (m3/s) i brzinu vrtnje n. tocke: a = {(qv) odgovaraju otvoru - radu (qv = 0). Ona iznosi za razlicite turbopumpe: radijalne aksijalne (propelerne) Manjoj brzohodnosti dobavna visina. ako pod simbolima H i qv razumijevamo bezdimenzijske omjere H/H.100 okr/min okr/s = 100. pumpe U praksi se testo sve turbopumpe (radijalne i aksijaIne) nepravilno nazivaju >x:entrifugalnim« pumpama. korisnost 7J i snaga P potrebna za pogon sisaIjke ovise 0 dobavi qv (koju mozerno mijenjati priguSivanjern). manji protok i veCa nq < 0. da bi pri dobavnoj visini HI = 1 m dobavljala qv.23. Brzohodnost (specificna brzina vrtnje) nq nq = V~ VV~ pokazuje koju bi brzinu vrtnje morala imati geometrijski slicna pumpa.7okr/s = 14. i qv/qV!') . Sve geometrijski slicne turbopumpe koje imaju slicne protoene uvjete (geometrijski slicne trokute brzina) imaju i jednaku brzohodnost. na prazno (H = 0.stvarnorn radu pri prikljucku pumpe na cjevovod d . 152 . U dijagramu radijalne sisaljke H H P .radu = He). nq = 1. (H b radu pri optimalnim uvjetima (7Jmax).. = 1 m3/s.7 . . Za visokotlacne sisaljke kojima je brzohodnost < 14okr/min).10 nq odgovara 1.Turbopumpe Turbopumpe su skupno ime za radijalne i aksijalne (rotacijske) koje djeluju po Eulerovim zakonima za turbostrojeve.

samousisnih sisaljki u kojih je 11IIIIIIIIIcnposeban uredaj da mogu usisati tekuCinu i kad je usisna eijev nnl"IIIJena zrakom.287 nq 4/3 1I'..lmin nq = 1.ls) o == 0. 152).17 .pc = P2 - Uj2 PI + t:. Ventilatori Venlilatori sluze za transport plinova i para pa su zapravo sisaljke za I'!lnnvc i pare u podrucju njihove nestlaCivosti. Da bi usisna cijev i za vrijeme pogonskog prekida II. vec se mora usisna dl"v lIupuniti tekucinom..oH .zbog male gustoce plinova - ne uzimamo u obzir geodetsku vl_lnu h t:.. medutim. 600 okr .. obieno izraZavamo prirastom (»skokom«) tlaka (»naporom«) /\/' t:..!!L n2 hs je vertikalna kapljevine visina hsdop iznosi J:!L = H2 udaljenost u usisnoj () .. pri eemu je nl = 1 okr.1111'1 (okr.III. .n) lid povr~ine I )III'IIAlcna usisna posudi (crpili~tu). ~ ~ (!g - hrs .Ima.f111. i tzv. Kllrakteristika ejevovoda t:.. ventilatora nq = 0.!!L n2 povrlini ulaznoj Io.pr+ !IT na: Vcntilatore dijelimo takoder prema brzohodnosti radijalne aksijalne (propelerne) Karakteristike (vldl str.. ugraduje se na njezinu dnu odbojni (»nozni«) vVlltll ili zaklopka.ls = 70 .Ivlllnll nesuvislost u toj jednadZbi ne postoji.lnlll napllnjena tekucinom.1 . 1.fJ == P2 (pri () . ako pod nq razumijevamo I" lI!lmcnzijski omjer nr/n..pc (= He (!g) naeelno je jednaka onoj za pumpe . Kilo turbostrojevi.!!L 2 n2 osi pumpe . ..ls = 6.. .p = e (! = H (!g IIdJr Je (! gustoca dobavnog fluida. odnosno dobavnu visinu H izraZenu 11"IUpeU fluida.. . dobavna visina H i snaga P po zakonu afiniteta 3 ~ QV2 ')_1"1111visina = .Imin u naeelu su sliene karakteristikama turbopumpi 153 .likom ~to - ."mu ~Io prirast specificne energije e. oni se pokoravaju istim zakonima kojima i turbopumpe. 1000kr. .67 okr. 10 okr.11' Ir kllvilacijski koeficijent oza pumpe (po Stepanovu) ovisan 0 brzohodno.1"1 I'llImJcni brzine vrtnje od nl na n2 mijenjaju se za jednu te istu sisaljku 1""Ink 'Iv.ls) J'lIrhopumpne redovno ne mogu same usisati tekuCinu.

1 U1UIVV VlYDWlIXXXlJCD '~ npr. Srednjogorske rijeke (»c« vodne mase qm ili volu- proljeee i ujeseo.godine (su~ne i vlaine godine).])..MOrnO I 3 mjeseca (qv. . rame vrste iurbinskih definirano u mel1unarodnim propisima za primopredaju vopostrojenja dnih turbina.za.) H~ h-hr Tomo odredivanje raspolozivog pada H je . . Protok je ovisan 0 karakteristici rijeke kojoj pripada odrel1eno oborinsko podru/!je.) I . Pri razmjerno malom padu njegovo je smanjenje vrlo - I osjetljivo i moze unato/! poveeanom protoku prouzro/!iti smanjenje vodne snage Po.. Sava) imaju po dva rnaksimuma - ~ u ~ Korisnj pad H ovisi 0 geodetskom padu h (tj.) iIi 9 mjeseci (Qv'9)' Nejednolikost protoka izravnavamo akumulacijom vode u vrijeme veCeg protoka odnosno manjeg potro~ka. veeeg i najmanjeg protoka (qv. U posebnim slu/!ajevima vi~kom energije u vrijeme malog optereeenja crpimo vodu u visoko sm~tene akumulacijske bazene. Primorske rijeke (»b« . jo~ i protoke koji godi~nje traju (ukupno) 3 6 9 12 Irop"Jt lu m. Akumulacija moze biti dnevna iIi tjedna (brane) iIi godi~nja (dolinske brane). . Visokogorske rijeke (»a« . Geodetski pad h mijenja se s promjenom protoka. 35 godina). zbog /!ega se srnanjuje geodetski pad. Drava) imaju najveei protok u kasno proljeee i rano Ijeto.. I . ovisan 0 vlafnosti .npr. Pri ocjenjivanju protoka uzimamo u obzir njegov prosjek kroz duzi niz godina (npr.mu i qv. kad se u visokim planinama tope ledenjaci.mi. da je odatle u vrijeme vrinog optereeenja iskori~tavamo...VODNE TURBINE Vodna soaga Po dana je raspolotivim protokom menskim protokom qv i korisnim padom H Po = qmKH = qvl}K H gde je I} gu5tOCa vode.. . armature itd.. a osobito razine na izlazu.. Poveeani protok izaziva porast vodenih razina. osim toga. 6 mjeseci (qv. Neretva) imaju najveeiprotok u doba zimskih ki§a.npr.. 154 . 0 razlici vodenih razina na najvi~m mjestu i na izlazu iz turbinskog postrojenja) te 0 gubicima hr u dovodu (cjevovod. Proto1C je. Radi prosul1ivanja rentabilnosti postrojenja i izbora turbine ustanovljujemo osim naji' I ..

~llIdcna za korisni pad H(m). ~to uzimamo u obzir mehanickom k ollRno~cu 7Jrnodnosno efektivnom korisno~cu 7J = 7Ji7Jrn P = 7JrnPi = 7JPo P = 7Jqme 7JqmgH= 7Jqv(!gH = 7J= 0. liIektivna snaga P smanjenaje jo~ za mehanicke gubitke (ukljuciv~i gubitke "'I"IRon pomoenih uredaja.85 7J= 0.'1"" odnosno qvznaci maseni odnosno volumenski I'. .".!'!nllJeIl urbine t I "Clretska snaga Po turbine jednaka je raspoloZivoj vodnoj snazi Po = qme = qrngH = qv(!gH ~oIlt.95 I!rektivna korisnost turbina iznosi: za m\lnje turbine za veee turbine 1111 i ne h lHektivna korisnost ovisi 0 promjeni opterecenja P. Unutarnja snaga Pi smanjena je za unutarnje gubit~.o. p ~Itonove turbine F' sporohodne francisove turbine P' .propelerne turbine K .2 o o 20 La 60 80%100 - p I'lIkllzuje kakvu bi brzinu vrtnje morala imati geometrijski slicna turbina.85 .1111 vrtnje n prikazana je dijagramom u kojem krivulje znace.6 0). 0.lImijevamo bezdimenzijske omjere HI/H i qv/qvI') 155 .0.k kroz turbinu.0. . Ovisnost 7J=f(P) pri konstantnoj 111. (Koherentnost veliCina nije naru~ena ni ovdje ako pod simbolima Hi qv III/. 7Ji = 7Jh7Jv) IlIko nvisi 0 njenoj brzini vrtnje pa je dobra samo pri odredenim brzinama \IIIIJ~ (n'). da bi pri kllrlRnom padu HI = 1 m gutala koliCinu vode qV) = 1 m3/s. i to razlicito za razlicite s razllovrsnim sistemima regulacije.kaplanove turbine IIrzobodnost turbinll (specifiena brzina YlllljC) nq - 'I 1~---------------0. .brzohodne francisove turbine pr . koJc uzimamo u obzir unutarnjom korisno~cu 7Ji Pi = 7Ji Po n Unutarnja korisnost turbina (umnozak hidraulicke ~orllnosti 7Jhi volumetrijske korisnosti 7Jv.). regulatora itd. protok qv (m3/s) i brzinu vrtnje n.75. . za koje su izvedene turbinske lopatice.

3.sporohodne . Redovno su to elektrieni generatori koji imaju odredenu brzinu vrtnje (vidi str.22 20 .. .izdrZati i najveeu brzinu vrtnje nm. 55 0.0)n Pri normalnom se radu brzina vrtnje turbine po pravilu ne smije povecati vi~e od 10%.75 105.02.s jednom sap.17. hd .08.' koju turbina moze postiCi u slueaju potpunog rastereeenja i potpuno otvorenih privodnih lopatica (»pobjegnuce«) mnogo je veea od normalne brzine vrtnje n i iznosi: kod peltonovih turbina kod francisovih turbina kod kaplanovih turbina nmaks = (1.0...17 55. svi radi sigurnosti rotirajuCi dijelovi turbine i prikljueenih strojeva moraju u slueaju gre~ke na regulatoru .... .. ..8..1)n nmaks = (2. 70 70.16 0.. .s vi~ sapnica } Francisove . Podruga upotrebljivosti Vrste turbina pojedinih vrsta vodnih turbina: H m 2000. .lmin 1.ls 0. - 156 ... .. 266). 511. 35 1.0. istu brzohodnost nq.hd)fH gdje SU:Pa .67.1.1.8.37 nq okr.33.visina difuzora.zracni tlak..100 okr. B r z i n a v r t n j e vodnih turbina prilagoduje se trafenoj brzini vrtnje gonjenih strojeva. .9. . bit ee brzohodnost nqi = nq Vi Geometrijski slicne vodne turbine imaju.3. .75.. 45 45 .. . Najveea brzina vrtnje nm..0.... Turbinu odabiremo tako da ima pri trafenoj brzini vrtnje najbolju korisnost 7J. ...100 100.. .801 Izbor turbine ogranicen je kavitacijom. .2. ..67 Propeleme Kaplanove } nq = {(Umin) 35.brzohodne 500.350 Peltonove . uz slicne protocne uvjete (slicne »trokute brzina«).normaIne . . a one za manje padove vefu brzohodnost.Ima Ii turbina vi~e (i) sapnica (kod peltonovih turbina) Hi vi~ rotora na istoj osovini (kod peltonovih i francisovih turbina). Brzohodnost nq odreduje se (na temelju dijagrama ispitivanja) u ovisnosti 0 minimalnom dopu~tenom koeficijentu kavitacije umin (Thominog broja) Umin '" (p.5 5...1. . 2.5.j(!g. 105 0. . Medutim...9)n nmaks = (1. Vodne turbine za velike padove imaju manju brzohodnost. Regulator koji pravilno djeluje mora sprijeciti da se pri normalnom radu vrtnje turbine poveea iznad dopu~tene vrijednosti.

l'lll>romjenljivom specificnom kapacitetu racunamo katkada s "prosjecnim "1. "lIIlIlramo Ii koeficijent P konstantnim. gdje je h = O.u najpriI'fII.hlhrllno .Spccificna entalpija h« je entalpija jedinice mase s obzirom na . 11''p~cificni toplinski kapacitet tijela (JlkgK). 163 i 212 do 217.llIra. Njegove su I ~uhlcni koeficijent rastezanja P pri vi~im temperaturama . Njegove su vrijed- te m p e ra t u rno .t Ijl'm slueaju . 157 . Vrijednosti '111I'1'llicne entalpije za pare sloune su u tablicama na str.ishodi~te (npr.. Il.tlak. n 'illllltramo Ii da je koeficijent a konstantan. inaee opeenito ovisi 0 temperaturi i 0 tlaku. vrijedi I = 10[1 + a(T - To)] KUllficijent raztezanja a pri vi~im temperaturama ""MIIIII cvrste tvari dane na str. p .lltalpijaje odredena izrazom = U + PV 11 IlIm je izrazu U . 'I't'mperatuma I in ear not 11111' dTiznosi III ~IIII' MU:a -linearni koeficijent - raztezljivost (dilatacija) e m pe rat u r no r as te z a nj e zbog povi~enja temperadl = a/odT rastezanja (K-1). .. str. 10. 'i prosjecnim specifienim kapacitetom racunamo kao da je konstantan.'ciIiCni top6nski kapacitet IlIplina dQ mijenja tijelu mase m temperaturu dQ za dT = cmdT . a za vlafni 'Iolk 1111 194 do 197. 159. a pV vanjska energija (energija 1'. 158 i 159.. Illrtlnusi za tekuCine i plinove dane na str.' dV r a s t e za nj e zbog poveeanja tempera- = P VodT rastezanja (K-1).. Vo .TOPLINA "1.IJ" MII: raste.volumen). 169 do 191.IllIII il. U'idealnih je plinova . 'ill1l1lramo li c konstantnim.konstantna. V . V = Vo[1 + P(T p- kubiCni koeficijenttemperatumog bit ee - To)] raste.'lIhcllim kapacitetom« izmedu temperatura TI i T2 Cmed = f cdT/(T2 H . O°C).prvobitni Yllhullcn.unutamja energija.prvobitna temperaturnog .Tt) . pi~mo Q = cm(T2 - T1) Vrljcdnosti specificnog toplinskog kapaciteta pojedinih tvari razabiru se iz Iolhlkll na str. Mjerimo je u Jlkg. K ubi c no 11111'III dT iznosi II.".po volji .

.. . .. ........ ..1 %C . .0000165 0. ..... .0000360 I kobalt . .. . ..500°C I O.. .. .. .....CrNi . (cisto) . .. I temperaturnog I rastezanja at (K-1) O. .000 006 5 I I I I i 0. srebro ... I 0...0000102 I platina-iridij (10% Ir) . 0. 0. .0000209 0.. 0..000 0274 0.. .legir... i 0..0000138 0. .000 0220 0. ..0000105 I 0.. .0000141 ..000 005 5 I I 0.. .. .000 0142 0..0000168 0.0000117 0... ..0000129 metali 158 L ... : 0... .0000090 0.0000152 Slitine: bronca (kositrena) crveni lijev ...... . .. Ni). .... .0000181 i 0. .. .. ........... .000 008 4 0.0000190 I... ..0000052 0... 0..000 023 8 .... . . . sivi lijev silumin tvrdi I I 0.0000045 0. . ..000 0273 0.. . I kadmlJ.. .. oolooO°C Kovine: aluminij bakar .000 004 6 I I platina . . molibden nikal olovo . . . ...000 0090 0. ...... zlato feljezo ..0000194 I i 0. . ....IOO°C 0. . .0000168 0. .....0000123 0. .. . . . ..... ... .. . . volfram .000 003 4 i 0.... . . . 0.. 18Cr8Ni.. ....000 001 5 0... . . . . .0000115 eelik .: ....0000292 0. .. mjed (mesing) ..... .... 0..000 009 5 - 0. I 0.... ....0000180 0.000 0160 0. . ... . . ....... .....0000267 krom ... . . .0000184 - I 0.. .... ... .. . 0.. cink iridij ... ..000 029 8 mangan .. . I 0.000 017 5 0. . .... duralumin manganm i I I ....0000102 0.0000095 0. . 0.. ..Linearni koeficijenti Temperaturno podrucje.0000165 ... .... 0.. I ...0000152 I konstanan . 0. .000 023 5 . . .... .... . ...0000197 0.. . .invar (36% . ...0000120 I 0.. .. .. ... .. 0.0000045 0.. novosrebro... ... .000 022 8 0. I3%Cr .0000130 kositar .. . ....neleg. .....0000152 I I I 0.6%C...... . ..0000260 I magnezij .0000104 0.0000180 0......0000130 I 0. i 0.

. .....000 009 3 0... I'olivinilklorid .0. ....000 380 0.. . . .000 520 0..0000006 I I I 0.jensko . .000 101 0.1000°C Nckovine: htlton .. Iloliamidi..003 676 0. . ...000 550 Kapljevina benzin benzen (benzol) etanol (alkohol) ulje za mazanje pentan propantriol (gticerin) terpenlinsko ulje transformatorsko ulje ziva P 0.. . lIuklo.... .500°C 10... 1 i l IIOllmanl IImfll ..Linearni koe/icijenli I'omperalurno podrucje: I temperalurnog : raslezanja (1 (K-1) O..003 661 Plin ugljicni dioksid ugljicni monoksid vodik sumporni dioksid idealni plin amonijak argon duik helij kisik neon I I P 0..0. . .003 674 0.000 006 0.. .000 003 6 0. . ...000 090 lemperalurnog 0.003 726 0...001 150 0. ..IOO°C 0..... . . rnnanezija (MgO) ..0000043 I i ' 0...000 097 0............ . . .. ... ...0000123 0.000780 0. .003 660 0. ... . .C.C 200°C 1 P -0...... ...0000082 0..003 661 = = 1/273. .. .. . I I 0....0000064 0.. .. .000 180 1 20. upcka ..... I I I Plin i P 0.. .000 540 0.000 060 0... .0000126 0.15 159 ... .000 080 0.000 008 1 - 1 0. coluloid . -kremeno .0000072! 0.000106 0. ...000 0005 Kubicni koe/icijenli raslezanja P (K-1) Kapljevina voda 0 °C 10..000 008 I .000001 3 ' ..000 002 0..000 110 I 0.. . .003 802 0. knrund.0000005 0.000 0040. ..000 740 0. .000 0030 0. .003 674 0.000 690 0.001 200 0. I 0. ... .0000139 amniI..003 670 0.. 0.000 003 5.003 850 0...C 60°C 100.000 160 0. .. .000 012 0...003 662 0.. I 0. .. . . . I'orculan.000200 0.. .. .lImpor .

OSNOVNI ZAKONl TERMODINAMIKE Prvi glami zakon termodlnamike »Toplina je ekvivalentna mehanickom radu. U tom je izrazu dQ .promjena topline pri apsolutnoj temperaturi T. gije U i apsolutnog rada A (dobivenoga iIi utro§enoga).). i b) nepovrative procese. »Specifiena entropija S« je entropija jedinice mase racunana s obzirom na . isparivanje i kondenzacija. Rant. Po)' An erg i j a. ho i So su specifiena entalpija i entropija okoline. one koji su moguci u jednom ili drugom smislu. »Specifiena eksergija e« je eksergija jedinice mase: e = h . gdje je s = O. 1850. Joule.ishodi!te (npr.po volji odabrano .To(s .« (Mayer. a So entropija tvari pri stanju okoline (To. Njene vrijednosti za pare dane su na str. E k s erg i j a. -dW = utro!eni rad Entalpijski teorem: H2-H. tvari pri tlaku i temperaturi . 1843. +dW = dobiveni rad dW=-Vdp -dA. 1842. Thomson. kod O°C). tj. Ljubljana (SV 1955/1 i SV 196211-2).specifiena entropija tvari u promatranom stanju. Entropija je za sve povrative procese odredena izrazom dS=dQ/T.) na toplije tijelo. E je maksimalni tehnicki rad !to ga s obzirom na stanje okoline (pri temperaturi To i tlaku Po) mOZemo dobiti iz unutamje energije tvari Ho To(S . Entropija se zatvorenog sustava pri svim nepovrativim procesima poveCava (dS> 0). mije!anje itd). gdje su: h .So) je dio unutamje energije iz kojega ne motemo dobiti tehnicki rad. .ho .so). kompresija i ekspanzija itd. 160 Te je nazive uvea prof.specifiena entalpija is . koji su moguci samo u jednom smislu (npr. a da pri povratku ne ostane u prirodi nikakav trag (npr.) Dovodenje iIi odvodenje topline Q uzrokuje promjenu unutamje ener. 1851.So). kojoj je entalpija H i entropija S: E = H - - Ho je entalpija. prijelaz topline. odnosno promjen entalpije Hi tehnickog rada W (dobivenoga ili utro§enoga): ~ dQ = dU + dA +dQ = dovedena toplina I dQ = dH + dW -dQ = odvedena toplina Za slueaj mehanicke r&VDoteZe OZemorad izraziti tlakom p i volumenom JI m dA =pdV +dA. »specificna anergija« b = To(s . Mjerimo je u Jlkg K. 169 do 191.« I Po tome razlikujemo: a) povrative procese. prigu!ivanje. To(S . Z. trenje.so). = Q-W Drug! glami zakon termodinamike »Toplina ne prelazi nikada sama od sebe s hladnijega (Clausius.

c 11 11 I 0 v k r u z nip r 0 c e s teee izmedu dviju I 0 I..dijagramu dobiveni rad Wk' u TS-dijagramu razliku toptioa Qk: Ill' Wk = Qk = Q Qo .11.. U idealnom su slueaju (bez gubitaka) adijabata i izen11"III. ati ona moze biti proizvedena u samom sistemu zbog I ""1111'"111. tlakp. odo. I Mf/. vidi stiku!). rnd I1 I'I . koji odgovara Wk (utroseni) i razlika toptioa I'"'' ". koji odgovara procesu pogonskih strojeva.'IA I. KruZni procesi 1llIlo"lnom (bez gubitaka i sI.. I"" "'lIf \lmcc:1'enezatvoreoom krivuljom povrative promjene stanja predstav111111 J'. . temperaturu .lclska korisnost krufnog procesa I' 'lk -= WklQ = 1 . tehnieki rad Wi toptinu Q. u smi.Ill ~""\IJk~ oa satu.III""llcnl:.. Za nj vrijedi i Qk = (T ..IIJngramu predoeena je toplina . U dovedena. '11""11111111 A.. a Qo odvedeoa toplina It' VIt).) desnokretnom kruznom pracesu (tj. negativni su i rad Ilk (dohlveoa) (Q < Qo).k Irristicnije promjene stanja: 1"lIhurll izobara I kOllsl p = koost ~'~ V J izoterma izentropa " T = konst S = konst ~ - v '~LL J J '\dIJllblll"« znaa promjenu stanja pri kojoj toplinu niti (izvana) dovodimo IIItI I" tltlvodimo.QolQ " IIlcvokretnom kruznom pracesu (protivnom smislu u stici). 1111111'"dviju izoterma..\ .. konst.S ""III'ljletska koristnost iznosi '1 1 TolT (Thomsonova jednadZba) - .PromjeDe staoja tvari 1'111"'111*'111 staoja odredujemo uglavoom: VOlUmeDV.I 1"''''"111111 ispod krivulje povrative I" "'lIlplII' 111I1I)a Q = f TdS 'V.To)8.uloplioskih pumpi. - 'lIollll\ki prirutnik 161 . tehnieki rad W povra """111 IIlrvo od te krivulje 'fPdV W= -fVdp 11 1.lIjllgrumu predoeeni su: apsolutni rad A povrsinom ispod krivulje 1"""1"'11" 111I1I)n.

Jednadtba stanja plina povezuje tlak p. Vrijedl)osti za R . NH3 itd.re da se pokoravaju zakonu Boyleovu i Mariotteovu (pV = konst pri T = konst) te Gay-Lussacovu (V/T = konst prip = konst).4136m3/kmol Prema tome vrijedi za sve plinove (molne mase mm i gustoce p) Vm = a za plinove medu sobom mml/mm2 = mdp.vidi str. izobarski izovolumetricki Omjer specificnih toplinskih kapaciteta Razlika cp specificnih x cp = xR/(x - toplinskih 1) kapaciteta = cp/cv . 164. du .koji pri O°Ci tlaku 1. O2. Iz se molne se entalpije vrlo lako mote izracunati specificna entalpija h = hdmm' 162 . zrak CH4.promjena specificne entalpije. Mjerimo je u J/kgK. CO2. U prirodi nema idealnih plinova. C2H6.34J/kmol K Avogadrov zakon 1 kmol bilo kojeg (idealnog) plina zauzima pri jednakom stanju uvijek isti volumen Vm.pri konstantnom volumenu Cv = du/dT gdje su: dh .IDEALNI PLINOVI Pod "idealnim plinQvima« razumijevamo tako visoko pregrijane pa. gustocu p. P. dT .promjena temperature. C2H2. Opca plinska konstanta (umnotak molne mase mm i plinske konstante R) jednaka je za sve plinove i iznosi Rm = mmR = 8314./P2' Specificni toplinski kapacitet plinova . Pri malom tlaku i pogotovu jo~ pri visokoj temperaturi motemo zakone idealnih plinova primijeniti i na H20. no mnogi se realni plinovi po svojim svojstvima tako priblituju idealnim plinovima da za njih vrijede s dovoljnom tocno~cu navedeni zakoni.promj'enaspecificneunutamje energije (u = U/m).01325 bar iznosi Vm= RmT/p = 22. Tehnicki osobito vaZni realni plinovi jesu: jednoatomni dvoatomni vi~eatomni He. S02. 163.pri konstantnom tlaku cp = dh/dT .Cv = R Cv = R/(x - 1) Entalpija plinova specifienaentalpija h = f cpdT + C. koja ovisi samo 0 sastavu plina. Ar H2' N2. CO. molna entalpija hm = mm f cpdT + C Podaci 0 molnoj entalpiji hm najpoznatijih plinova'11alaze na str. C2H4. odnosno specificni volumen v Hi volumen V te masu m i temperaturu T: pIp = RT pv = RT pV= mRT R = plinska konstanta.

7713 1.8 488.0 33.4 37.\'ka konstanta.1 111111101 ". I .5 46.4 132.5 -10.20 I'rl (I.11 1 1. kg/m' 0. 163 .3 +35.6 111. 235 231 162 370 555 216 210 1. CH.2 79.8 -195.7 68. SO.40 1.0 -103.01 64.1785 1..8 189. -" Pri O.9 190.8 129. N.4 -83.30 1. CO CO.3 20. VeliQne kritinog stanja tlak gust.9 50.7168 2.5 308.0 kapacitet.C -268.2505 1.8 296.2 430.H.CI.C i 1.66 1.3 -147.9 113.6 (1 kg/m' 69 531 31 311 430 310 301 460 524.Toplinska svojstva plinova I 'I~/I..0 -30. I 11 Ill.94 2.= 5!.7 276.7 -24.5 133. .2 gustoca Tv K 4.8 33.1 +111.66 1.04 50.6 toplinski Pk bar 2.29 1.7 184.5 249.8 40.0 -33. 0.111 tit III . C. 111.4 -239.2 319. Tk K 5.9 188.3 384.I~ '"~ 11. 1 .1 51.7 259.26 1.H.2500 1.3560 1..0830 1.41 1. CH.01325 bar. 1'1111 Broj atoma u molekul.3 87.7 194.0 -194.1 -118.4290 1. I~II.016 28.32 1.4 90.hl~l~ II.9 28. 111111'.7 -140.6 78.013 25 bar) Iv ..0 + 157.2 +31. 2 3 3 4 4 5 5 5 6 8 Plinska konstanta R Jlkg K 2078 208.6 308.0 -191.2 4122 296. GustoCa.8 -183.04 16.C -267.ft('i kriticno stanje plinova Kem.6 -161.40 1.lInk ""lIlIllnk IIIIIII"llIe IIH Ililt 1IIIIIIIklm HWIIIlI 11I11I"lIlIkle 11IIIII1U J ) ""'I"III~11 11111 1'I/ll.3 150.0 304.5 -88.8 287.1709 0.5 405.7 34.I 11 . '" ~ III~ - III .40 1.m .05 30.03 26.lIlIkll .CI CF. simbol He Ar H. NH.7 164.0 +143.11.31 1. C. kap.7 416.9 -185.7 282.1'1.2928 1.6 specificni 1'1111 temperatura Ik .C.4 49. C J/kK 5237 523 14245 1038 913 1005 1042 820 607 2055 1511 2156 737 561 1612 1729 .27 1.1 154.7834 0.3 66.3 126.40 1.1 1 .7 Specifina topl.28 48.11.9 -122.6 518.11. (1.0899 1. Cv ..003 39.5 -78.25 1.00 28.0 63.7 263.2 289.0 296.3084 5.n.2604 1.3 + 132.7 13. C.2 81.06 17.9768 2.2 243.02 32.96 28..9 -252. 1 1 2 2 2 Molna masa mm kglkmoJ 4.7 -83. Vrelite (pri 1.H.14 1.07 110 .8 -140.49 120.01 44.4 +35.9265 0.4 77.5 +9.9 73.2 169.

Molna enlalpija hm plinova pri kOnslall/nOIll Ilakll p = 0 (bez obzira no disocijacijll) Temperatura I T °C K 0 273 100 373 200 473 300 573 400 673 500 773 600 873 700 973 ROO 1073 900 1173 1000 1273 1100 1373 1200 1473 1300 1573 1400 1673 1773 1500 1750 2023 2000 2273 2500 2773 3000 3273 Temperatura I T °C K 0 273 100 373 200 473 300 573 400 673 500 773 600 873 700 973 800 1073 900 1173 1000 1273 1100 1373 1200 1473 1300 1573 1400 1673 1500 1773 1750 2023 2000 2273 2500 2773 3000 3273 164 hm H2 0 2897 5819 8765 11 690 14630 17610 20 620 23 630 26 690 29 790 32 970 36 140 39 380 42 660 45 960 54 380 63 040 80 960 99 500 kJ/kmol I N2 I 02 0 2951 5982 9113 12360 15680 19070 22 520 26 030 29570 33150 36 750 40 390 44 040 47720 51450 60 860 70410 89 890 109 900 I 0 2918 5860 8845 11 880 14970 18 110 21320 24610 27 960 31360 34 790 38 260 41760 45 290 48810 57 770 . 66810 85190 103 730 Zrak 0 2913 5865 8858 11920 15040 18260 21480 24 830 28210 31620 35 080 38570 42 070 45 630 49190 58190 67 330 85 330 104 600 hm kJ/kmol CO 0 2918 5860 8866 11 920 15050 18260 21520 24 870 28 250 31690 35 170 38 690 42 240 45 750 49310 58310 67440 85 940 104 500 I CO2 0 3839 8079 12 630 17410 22 500 27 700 33 060 38 490 44 080 49 690 55 460 61 240 67060 72 920 78 860 93 720 100 400 139 100 169700 I S02 0 4077 8498 13210 18150 23 250 28510 33840 39 250 44 750 50 270 55 840 61450 67 100 72710 78 360 94810 106 900 139000 164 500 I H2O 0 3361 6798 10 320 13 960 17730 21 600 25610 29770 34 060 38 340 42 900 47470 52 130 56 970 61 790 74 340 87150 113 800 141000 .

olerma T = konst P V = konst (= mRT) (Boyleov i Mariotteov zakon) P.VI) = mR(T2 ..T. T (P) 1 "~1 = konst "Iolnlni rad A = ~.-I mR =(T. otHHa P = konst V/T= konst(=mR/p) (Gay-Lussacov zakon) V.V.T. "-I ] IIIhnlCkirad pri izentropskoj promjeni staQia (= teoretski rad toplinskih "tnJcva> W = "A = mCp(T. 157 do 162 veliana .) (P2-P. P2 W=A Q = A = W= T(S2-S..Povrative Oznake promjeoe stanja ptinOYB str.T2) . .) 1"1. =P2V2 V2 PI ~".na ./P2=T'/T2 ""..... = T.lInn ..-I [ ~ 1 T2 P.> = m -(T2TI) = -(V2V.-1 ...V.VI-P2V2> .olntni rad A =0 Iphnl~ki rad W= V(PI-P2) R v Q = mc.TI) I.) = m (T2. = konst .(T2.hnll!ki rad W= 0 lopllna "R "P " c.>=-A .'.-1 [ ~ . .V. .-1 () ( ) 1- !2 "~I ] =~ I- () V.nllllni rad A =p.ohora V=konst p/T=konst(=mR/V) p.T~ = H.-I . =1-= -(P.o"lIna Q= 0 165 .lnVI P2 = mRTln V2 = mRTln~ V.T~ = mc./T2 "'Iollltni rad A = p( V2.) IIIhnlCki rad I"pllna '" I.-H2 = m(h..ln=p.-h2) ..(T.-1 ..rntropa S=konst I'V' konst TV"-..V....-I T./V2 = eie.V.J mCp(T2..T.-I I...-1 I '.

ia koje su samo n. PrigaSiTBDje o plinova vrijedi: je nepovrativa promjena stanja za koju kod idealnih izentalpa h 166 = konst T = konst . Usporedba politropa politropa izohora V = konst izobara P = konst izoterma T = konst izentropa S = konst n :too c c.. 101 promjene stan.- n-IC n-I VI n-l V2 n-I A = PIVI 1n-I TcbniCki rad Toplina Prol1\iena st~a vedene povrative p n-I mR =-(TI-T~ n-I W=nA IC-n Q=-A IC-I po politropi =- PI VI () ] [ () ] (1-. L.e) Poli tropa predstavlja opcenitu promjenu stan.V.-P2V2) PI T2 [ ~ n:l = PI VI 11 n-I TI * kao opeenita - - obuhvaea sve prije na.ia pri kojoj je promjena temperatu upravno razmjerna dovedenoj iIi odvedenoj toplini dQ = mcdT P VI' = konst Apsolutni rad n= c-c c-c.iezini posebni slueajevi. c = c. cp :too o 1 IC= cplc.)=-(P.

.cp..T.1o.003 MlJr. T= .=1 n '\'V (1= ~ .='\'~ m Cp. ..cv.lhllll ."I'~I e+Ne+Kr+Xe 0.!ELh.01 0.cv. ...'... ...!EL R. n oznacujemo veliCine koje pripadaju pojedinim sastavi1 II"II'~ 11Iml.nJe pUnova (nepovrativi proces) .." '1I11olulinova vrijedi ista jednadzba stanja kao i za homogene plinove p pV = mRT 1'lIlIlkll knnstanta smjese R i prividna molna masa smjese mm f' .'llIenl toplinski kapaciteti i specificna entalpija smjese: n n C'."ldJnlni volumen -"llIlIIen smjese V' = (PI VI/Tt) ..I) q".=1 167 .flll'lepri V = konst 1IIIIIIIjlllnllak p'= (PI VI/TI) t Ihl~ Imjese Itl MII~. .=1 Jf m' (1.Smjese idealnib plinova 111I. 111I11'.- I --L Cvi m h - .cp.=1 cu.T. R= ~ m . '1. .f(lIIlepri . p = T= Lm. I m .2..=1 temperatura n konst I n Lm.=1 Lm.c IIIhllllrlllmjcse IIH~11111010 1'1 V P = VI + Vz+ . . = PI + pz + . T/V temperatura n smjese p = p' + p" + . I Lm. T/p smjese V=V'+V"+.." I' 8Uparciialni tIakovi pojedinih plinova u smiesi (DaItonov zakon) PI = pVI/V pz = pV2/V .=1 '111111111% "" .=1 n !..l. ~ . MII~.=1 I n .

bez tekuCine). x = 1 s u h a par a (samo para. 170 i 171).h' je realni plin koji je pregrijan iznad temperature zasieenja i ne sadrfi vi~ nikakve tekuCine. a r a. v.za pregrijanu vodenu paru na str. VeliCine stanja pregrijane pare (P.PARE Zasicena para je smjesa dviju faza: tekuee i plinovite. = s' + x(s" . s-dijagram (str. v. specifi~ni volumen specifirou entalpiju h i specifi~nu entropiju s ozna~ujemo: pri stanju x = 0 oznakom pri stanju x = 1 oznakom " Temperatura i odgovarajuci tlak te ostale velicine zasieene pare pri stanju x do 191. Za mokru paru (0 < x < 1) vrijedi: specifiroi volumen specifiroa entalpija specificna entropija = 0 i x = 1 nalaze se za najvaZnije pare u tablicama na str.m 0 k rap - pare i (1 - t e k u c in a (bez pare). 1) h = h" + f cpdT cp = h (P. S obzirom na x je zasieena para: (v rei a) x =0 o < x < 1 . . koja u jedinici mase sadrfi x dijelova suhe x) dijelova tekuCine.s') - Qapeyronova jednadfba prikazuje toplinu isparivanja r kao funkciju temperature zasieenja Ts. npr. = v' + x(if v') h.v') .: . = h' + x(h" h') s. Omjer mase plinovite faze (suhe pare) i mase cjelokupne smjese (suhe pare i tekuCine) nazivamo »suhoea pare x«. (P. 175 do 187. (dpld1) Pregrijana para r = h". napose gustoeu (l. 169. Pregled ~ireg podruqa (zasicene i pregrijane) vodene pare prikazuje posebno zorno Mollierov h. povecanja volumena pri isparivanju if - v' i diferencijal- nogkvocijenta dpldT: r = Ts (v" . dok se visoko pregrijane pare postupno pribli2:uju svojstvima idealnih plinova.za zrak (ako uzimamo u obzir odstupanje od ideainih plinova) na str. RazliCite veliCine stanja pare. Obiroo smatramo pregrijanom onu paru koja nije pregrijana mnogo iznad temperature zasieenja i nju moramo raronati po posebnim zakonima za pregrijanu paru. Para ima u zasieenom stanju za svaku temperaturu tocno odredenu vrijednost tlaka. h. s) funkcije su tlaka I temperature: pv = RT + t. 172 do 174 i 188 v. 1) s = s" + f cp (dTI1) Za pregrijanu paru sastavljene su razne tablice 0 parama. 168 L--.----- .

987 6.2 686.9 371.1 " III 11 III I'M' IIM' HMI IIMI 0.015 6.510 4.1938 10bar 166.3 270.1 361.3867 0.03444 0.8 686.6 374.0 365..221 6.7 219.930 mIlks I h kJ/kg I bar 172.009 328 0.05380 0.263 6.056 6.072 6.046 39 0.687 5.899 6.01811 0.t '1".04798 11.6 183.1 476.01550 0.003 270 0.632 5.1854 0.023 22 0.3 323.2 686.460 5.172 7.2 311.415 7.6 l.8 316.1273 0.3 268.007604 0.424 6.023 14 0./1393 1I.2 191.009 955 0.0 221.800 6.1 20 bar I 5.02014 entropiju 170.1566 0.7K38 0.llIrllt volumen v.5 474.629 4.656 6.9 321.229 5.8 475.495I 11.121 6.8 s izabrano " 0.2 368.843 6.097 31 0.890 6.5 475.277 6.9 372.775 I v ml/kg h I kJ/kg 5 bar I kJI:gK 5.359 je pri I 0.137 5.9265 1.4 207.4 100 bar 94.02315 0.09766 0.729 5.4 686.03897 0.'lrnll(l1) psolutnoj nuli.668 7.1361 0.1073 0.3J5 5.030 5.01529 0.01365 0.Zrak .420 5.1 I kJI:g K 6.1 686.0 195.862 6.734 5.938 5." I""MIIIIIIIIIpllrn tkoji pri toenijem racunanju odstupa od zakona idealIIIIt 1'"1111"11) Topllnskasvojstvapr.8 373.1 322. n ..007288 0.hl"lIllc za specifinu entalpiju 11.O?271 0.04908 0.403 5.454 5.584 6.063 29 0.071 1.011 64 0.567 5.II.006 582 0.7 686.0 319.467 6.1 273.01072 0.01411 0.311 6. specificna entropija s.2 686.01750 0.02496 80bar 109.10 . "MI IIKI III 0 10 IIKI ItKI ItKI - 40bar 144.859 7.8 309.425 159.06833 0.1 262.356 1.8 223.005688 0.2 686.2 471.01283 0.900 6.868 7.004 512 0.009 564 0.07817 II.9 470. h i specificnu 169 .2 60 bar 118.114 5.02703 0.7 248.3 364.01936 0.2144 0.2716 0.685 5.1 306.944 5.1 " IIMI III 11 III IINI ".359 6. tlaku p . specifiena entalpija h*.0 471. temperatur.3 272.479 6.652 5.03300 0. " I " IIMI III 11 HI IIKI ""I I'MI 11.552 5.641 5.01097 0.2 252.026 7.03129 0.830 4.142 6..0 255.9 473.106 6.204 5.7 215.

.. ......... o o CD M o o CD M o o .. o o o ...... o o N . M o ai If) a) If) a) If) .. o o CD M o 5! M o o .... ::}I o oD If) on 0 o CD o o ...... o o N o ... .. ... M It) on Specificna entalpija h kJ/kg 170 ...ai .. o o CD o o .......o . g .

... ''''''\."'" :'\ i-IJ--PW f'l H N'V¥ N.I'111JJ I'll' N I I'k'3\"'Nj'l"....S " Cl> "I '" 0\ ...1\1 VV "" "'.: Cl "'" :::.Jt.'.1'.. . 'g I :."\.l'N"NtJ'iJl'l\'.. 0 '" 0 0 '" N 0 0 '" N 0 0 " N 0 0 N N HI 1 '!.. "I"'" \ \ \.)f-----i.tHJ\ . \rt-! :::::- : g.. I- : -LN 11JI N NN r\J{ J... .\}lt\j1\WfHJliJlJjf'fl:flv'tlf'?: ....m u. o o N '" o 8 '" 8 '" N o o '" N o o " N Specificna entalpija h kJ/kg 171 ..V..'..:1 1. u. .0 0 ..-"" IV IIIV IV ....1'="1_'1""11>" \ 1 I . :'::N '0 ::E 1 0> ..!.I 1_'. 5i 1'...... c:>....= I '6 !J.I 1 ..

9 355.767 7 7.392 0.473 7.03 11.129 1.1 741.528 7.361 1.703 5 8.1234 0.977 1.7011 0.663 6.001 023 0.181 7.001 029 0.419 7.001 033 0.55 15.433 6.001 000 3 0.193 7.94 83.832 0.9 334.943 1.311 6 0.321 2.075 7.346 0.84 43.760 5.001 0.1 763.001 0.455 0.0 293.920 8.001 044 0.40 32.8 675.001001 0.001 008 0.013 3 1.545 1.001012 0.258 0.7 525.158 9.6 167.924 10.199 2 0.006 112 0.582 6.559 0.026 1.001 065 0.6 632.001 036 0.001 075 0.8310 7.691 1.056 22 0.155 4.2 653.00 1 004 0.581 7.0 313.433 1.250 7.001003 0.363 7.687 6.409 2.015 7.578 0 0.001002 0.5 188.355 1.042 2.008 718 0.993 0.705 6.4 209.134 7.911 0.193 0.385 5 0.748 6.00 1 052 0.86 104.202 5.419 1.296 3 8.134 3.00 1 085 0.0 546.3 719.008 7.4 77.183 1.24 19.354 0.2 251.001 096 0.893 3 7.036 0.00 1 070 0.4736 0.001 006 0.139 2.157 4 0.001 091 0.842 1.928 6.757 1.2 106.173 5 0 4 4 8 4 6 5 8 9 172 .073 75 0.001061 0. V".9 376.7 589.Zasitena Toplinska Temperatura Is .845 3 1.0010000 0.783 0.001 0.1510 0.417 1.9 398.622 6.3 567.001 000 2 0.001 010 0.98 57.2 461.224 3 V" m3/kg 206.001017 0.679 6.306 0.504 9 8.091 2.001 048 0.077 1.00 21.1 785.93 25.954 8 7.638 3 8.210 1.3 h" kJ/kg 2502 2511 2520 2529 2538 2547 2556 2565 2574 2583 2592 2601 2610 2618 2627 2635 2644 2652 2660 2668 2676 2684 2691 2699 2706 2713 2720 2727 2733 2739 2745 2751 2757 2762 2767 2772 2776 2780 s' s" kJfkg K kJ/kg K 9.242 0.542 0.001 056 0.307 7.673 1.166 0.572 1 8.239 1.2 147.188 6.250 1 0.8 125.480 1.027 8.634 7.614 4.01227 0.684 1.739 1.001 0.7 146.579 7.701 3.001 102 108 115 121 128 134 svojstva pri '5' tlak p.000 0 0.668 1 0.0 419.076 2 0.508 0.581 8 0.668 0.613 1.01704 0.982 1.992 2.791 1.05 9.1 610.078 0.28 12.001 026 0.01 41.7702 0.031 66 0.0-1 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 105 110 115 120 125 130 135 140 145 150 155 160 165 170 175 180 185 P bar 0.208 1.001 040 0.23 V' m3/kg 0.046 4.892 1.5 697.985 2.1 272.891 5 0.001 080 0.216 0.3610 8.272 0.882 6. specificni volumen V'.829 2.3 482.001 020 0.04241 0. h' kJ/kg 0.5 503.131 3.1 440.001015 0.023 37 0.095 82 0.C 0.446 0.436 5 8.3 230.791 6.99 62.902 8.001 0.296 1.836 6.

1 155.5 165.8 186.331 2.794 2.001 349 0.001 529 0.071 6.115 0.022 3.132 0.01993 0.045 90 0.4 875.08 21. I' hit r 110 I 11111 11 III I '11 11' I' III I '11 h".00 I 500 0.497 5.00 I 425 0.001404 0.106 6.001 . 94 50.6 943.I~ I~II \~~ \1111 IM 170 1 1.450 3.001 199 0.425 2.283 5.001 0.859 5.007 859 0.656 2.038 0.518 2.042 0.086 04 0. 98 6.839 2.378 2.628 5.610 2. 46 80.008 799 0.24 19.012 99 0.W.50 64.002016 0. specificna entropija s'.094 .662 3.930 5.17.1.111 4.001 263 0.00 I 562 0.01833 0.001 5.5 829.442 9 173 . s" v" m3fkg 0.001 473 0.3 210.1. 70 105.050 04 0.001 209 0.030 0.060 4. 15.7 966.006 012 0.001 289 0.025 0.036 6.3 1014 1038 1062 1086 1110 11.25 46.785 5.001 164 0.814 4.218 5.014 19 0.921 5.966 5.12 1463 1494 1527 1560 1596 1633 1672 1717 1764 1818 1890 h" kJ {kg 2784 2788 2791 2794 2796 2798 2800 2801 2802 2802 2802 2802 2800 2799 2796 2794 2790 2786 2780 2774 2768 2760 2751 2741 2730 2718 2704 2688 2670 2650 2626 2599 2568 2530 2485 2428 2343 s" s' kJ{kg K kJ{kg K 2.06 59.702 2.501 3. .282 6.00 I 448 0.553 3.428 6.001 157 0.471 2.021 65 0.059 65 0.001173 0.255 3.001251 0. \ '11 .156 0.208 3.001 0.708 5.035 0.1 8 2 0 2 63 h' kJ{kg 807.958 4.449 5.161 3.1.398 5.027 0. 48 . 93 92.001 0.115 3.06 20 2.391 6.78 4. 6 112.IIIII'III11U 0 do 374. 14 98. 25.1. 6 0.065 25 0.780 3.1\ \Ill \I.054 61 0.002 214 0.15"C od 111"1111 '1anlulpijah'.1. 20 0.4 175.004 973 "~ '.011 85 0."1"'I. 146.465 6.343 5.001 181 0.111 '.001 .52 .400 3.748 2.015 48 0.078 35 0.564 2.006 940 0.7 920.127 0.001 276 0.8 198.19 74.103 0.351 3. 04' 85.283 2.001 149 0.669 5.211 6.068 3.001 639 686 741 809 12. 20 69.00 I 384 0.071 45 0.606 3.895 5.001 598 0.00 I .504 6. 5 '74.002 4.246 6.586 5.0 897.166 0.023 1.!~ '\11 0.4 3.9 852.822 5. 50 27.719 3.976 3.747 5.236 2.1 .318 6.009 763 0.140 0.001317 0.001 190 0.144 v' m3{kg 0.55 17.885 2.354 6.9 990.003 17 2 107.104 0.141 6. III J"" '"1 "Ill "'~ 11111 .00 I 240 0.88 55.001 229 0.303 3. 6 128.15 221.1 71 59 74 13 73 54 51 If III 1ft.542 5.15 1160 1185 1211 1237 1263 1290 1317 1345 1373 1402 14.01686 0. 9 120.001219 0.001 142 0.010 78 0.55 99 1.16..10.931 2.176 6.001 896 0.032 0.849 6.

977 8.138 2.8 206. 7.01 34.696 3 0.00 1 048 0.240 3 720.254 6.418 6.7 417.4 151.202.07991 962.0 289.001 139 0.4 179.462 2 604.5 h" kJ/kg 2514 2534 2555 2568 2577 2585 2591 2602 2610 2618 2625 2637 2646 2654 2666 2675 2683 2696 2706 2716 2725 2738 2748 2756 2768 2776 2783 2792 2797 2801 2802 2800 2794 2785 2760 2728 2689 2585 2418 s' kJ/kgK 0.7 535.3 0.758 6.776 1.001 039 0.208 3.921 3.595 7.184 6.983 17.99 69.298 7. .6 0.151 8.091 0. entalp.991 6.931 2.941 0. h".001 115 0.344 2.001197 0.001 0.001 043 0. s" P bar 0.066 63 1087 0.605 6 0. vol.230 8.7 0.001 252 0.8 170.46 121.6 0.455 1.4 133.16 0.001 008 0.422 5 0.1060 0.8 113.1237 858.747 4.001 015 0.987 7.001 020 0. tl".4 0.240 2.5 143.832 7.519 6.9441 1.476 8.5 272.520 9 0.909 7.860 1.02 0.001 159 0.9 191.6 295.5 3 4 5 6 8 10 12 16 20 25 30 40 50 60 80 100 120 160 200 174 Is .35 85.001017 0.08 0.74 18.98 36.069 5.3 120.4 223.1 0.7 340.001 055 0. s'.303 1.216 2.04 0.583 6.001 127 0.9 233.974 5.725 8.772 1 0.4 504.497 3.091 1.001 000 001 004 006 v" m3/kg 129. spec.374 7 640.'.53 45.9 188.009 308 1651 0.80 23.45 55.7184 h' kJ/kg 29.8 158.1943 762.039 43 1155 0.027 3.9 0.127 7. spec.3155 670.001 093 0.001 074 0.500 5.36 9.360 7.672 1.260 7 0.2 1.001 527 0..361 1.7 347.2 0.0 1.001 0.C 6.3 561.018 04 1408 1492 0.592 5 0.8 250.001061 0.052 6.4 0.163 2 0.435 7.12 75.046 2.671 7.51 28.649 3 0.6 151.06 0.832 1 0.145 1.0 201.9 275.001216 0.253 4.3 317.5 0.732 2.885 4 0.032 44 1214 0.337 6.001084 0.25 0.9 391.447 2.087 1.09 64.660 6.63 104. 's.331 8.087 7.4 0.620 5.8 1.12 0.433 7.4 0.694 1.6 0.0 1008 0. temper.428 1.001 710 0. spec.005 877 1 827 - .89 81.002 037 439.18 41.10 14.67 12.001 030 0.3 263.7 v' m3/kg 0.001010 0.533 7.0 324.95 93.646 2.oJ 0.891 5.530 1.0 311.001 286 0.001319 0.6 251.001 177 0.6 798.5 173.770 7.2 67.4 212.893 2 0.83 49.51 99.Zasicena vodena para (nastavak) Toplinska svojstva pri tlaku od 0.3 365.894 6.9 231.34 73.2 127.001 022 0.607 1. h'.001 101 0.233 1.01 do 200 bar TIak p.01428 0.361 3.04975 0.34 60.001 033 0.023 53 1317 0. entrop.6 359.819 6.747 5.001 384 0.099 54 908.650 6.797 2.554 2.204 5.6 2.4 475.001 453 0.015 s" kJ/kgK 8.1 0.993 3.026 1.001 027 0.0 2.001 0.001 068 0.229 3.001 012 0.

- .46 86.02bar 11 III '11 H' I I tI.04 25.0010002 ! 0.410 Ill' I oil I I' I 67.5' 2612 I .20 18.0002 I i I .001008 9.2963 I 11 III O.5 2611 2649 2687 2725 2763 ~.5721 8.300 9. specificna pri tlaku entalpija p i temperaturi h.9 I I I 0.167.71 4.34 - 2650 2688 2726 0.OOO2 0.9 .16 bar I' -.10 bar 1----s:Js4 8.tH)IOOO2 'I 10\4.0 -0.7 172. ' 0.08 lH.972 .581 8.001002 0.296 3 i ! 2575 2612 2650 2688 2726 0.659 8.543 8.32 11.001002 0.001008 .364 8.03 4'.001 000 24.34 I 83.2963 .16 10.552 8.259 8.548 8.230 8.10 15. specificna t entropija s S mIlk" I' I kJkg 0.125 8.5' 1111 22.740 8.2963 0.O 167.O 2612 2650 2688 2726 0.001008 12.2963 8.27 2688 I 2726 '2650 0.785 I' 11 O.-_J 0.570 10.CH)! 002 - III 1111 It.233 I I 0.330 8.449 8.08 I 2689' i .O 2538 2576 ! 2613 2651 i .84 81.6 - 83.87 II MII UN' /111 1'111 -0.464 8.0 83.12 16.OOI~ I~I \9.769 8.864 8.873 8.Voda i pregr1jana vodena para I'oplinska "'''.0 2576 2539 2613 2689 2651 0.58 72.O 83.55 14.ooo 2 0.9 167.5721 8.21 76.980 9.001002 15.40 2575 2613 I III I'M' I'll 40.01 bar I s kJ/kg K I ! I tI m3/kg h ! kJ/kg I ! kJ/kgK .014 8.13 28.0002 9.685 8.3 UM' 21.2963 0.425 175 I .IH)! 0002 O.9 0.9 .UOI001 III O.0010002 0.59 27.448 8.' 11'.337 8.UO ItJO ill O.061 9.33 15.OOO2 .08 bar I 8.344 17.22 I 83.2 IH.' 'I"III volumen svojstva tI.0002 0.0010002 0.0.2 1/1.O .12 bar .0010002 I I .559 .74 11.68 30.001002 2 0.O 83.471 8.5721 ---8.77 13.184 9.089 9.1.04 bar .OOO 2 0.\ Ill' 20.9 .06 bar 0. I 8..1.193 0.148 8.0002 8.5 2611 2649 2687 2725 2764 I 0.90 '" 11 HI 0.652 0.514 9.

801 7.936 8.001017 0.042 4.413 0.001017 5.215 0.830 7.021 8.117 8.219 8.317 3.797 7.226 8.338 6.1 2647 2685 2724 2762 2801 2840 -0.983 4.609 7.5 251.074 0.5721 0.001 0002 0.648 6.9 2683 2722 2761 2800 2839 2878 0.488 6.00 1 002 0.0 83.9 167.0 83.9 167.001 017 0.001002 0.4 bar 0.585 9.296 3 0.5721 0.178 p= 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 176 0.1 334.000 2 0.296 3 0.310 p= 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 0.001 017 6.5721 0.001 008 0.980 -0.983 5.401 5.0 83.170 4. specifieD v .0 83.515 4.986 8.5 251.037 8.902 7.001 000 2 0.001 008 0.5 251.Voda i pregrijan Toplinska t .051 9.296 3 0.0010002 0.844 3.901 7.075 7.5 bar 0.001 000 2 0.607 3.2 bar -0.075 7.9 2681 2721 2760 2799 2838 2877 -0.473 3.001017 8.160 3.989 8.999 8.090 8.9 167.831 0 1.001 029 3.159 .8310 7.5721 -0'00021 0.25 bar I 0 20 40 60 80 100 120 140 160 0.312 0.0 83.126 8.894 7.864 7.611 7.356 0.9 167.000 2 0.1 2645 2684 2723 2761 2800 2839 0.695 7.279 4.9 167.808 7.027 6.00 1 008 0.516 9.00 1 000 2 0.C svojstva pi s kJ{kg K specifieni volumen v.296 3 0.5721 0.796 3.296 3 0.9 167.000 2 0.001008 0.0 83.5721 0.322 8.5 251.022 8.001017 4.001 002 0.123 8.001 002 0.628 0.3 bar -0.694 '1 7.001 002 0.001 008 0.418 3.958 0.1 2647 2686 2724 2763 2801 -0.001 029 2.8310 8.714 6.8310 1.8310 --r.237 7.296 3 0.5 251.6 bar -0.001002 0.001008 0.8310 7.5 251.9I6 8.224 8. p= I s I v I m3{kg kJkg 0.133 8.749 4.000 2 0.1 334.074 I 8.711 7.1 2648 2686 2725 2763 2802 I kJ{kgK m3{kg I kJkg 0.0010002 0.000 2 0.002 3.982 -0.

001029 2 1.340 7.571 1.ll iNII 11111 0.996 8.2 335.766 2837 7.078 2.574 2758 7.249 8.11 1.830 9 1.5 251.068 3.854 2876 2916 2955 2995 3035 3075 7.1 335.917 7.9 1.572 I 251.952 3.413 1.001 002 84.379 7.234 1.001017 0.889 1.001 002 0.00 029 I -0.126 2.647 2993 3033 3073 7.353 1.112 1..470 2719 7.0 bar 84.172 2.0 -0.001 044 1111 liII 1.546 2.320 0.8 bar 1 kJ/kg K m3/kg kJkg 1.832 7.987 8.001 029 I 335.--7.359 2.001 002 0..998 177 IIII'III"kll'rlruCnik .1111 'HII IIHI 2.00 002 I 11.000 1 1.000 1 0.000 1 0..1 -0.9 0.001 017 11.749 7.7.835 2.362 7.0 2676 2717 2756 2796 2836 2875 2915 2955 2994 3034 3075 1 kJ/kg K 11 W .6 251.001000 0.176 8.072 8.111 nil Nil IINI 1111 HII IfoII INil IIHI .001 044 1.830 9 1.001 008 0.479 7.0 419.1 2710 2751 2792 2832 2873 2913 2953 1.296 3 0.601 2.0 167.294 1.237 7. III '.001008 0.184 3.001017 .0 0.00I 000 2 1.2 0.001 029 2.808 1.453 2.5721 0..2963 167.887 1.00 008 I 11.663 7.8309 -0.120 2.145 8.5 0.566 7.075 --.0 167.718 2.075 1.672 2798 7.911 1.001 000 I 0.588 1..001 008 167. .852 7.573 7.100 8.001 000 2 0.296 3 0.173 1. 251.572 I 0.835 7. 11 III III fill Nil 11.365 2.132 1.300 --I -0.926 7.vmlcna tlnku para (nasta yak) t entropija s s 1 p i temperaturi h.776 IIHI 11.021 8.2679 7.696 7.436 7.530 1.6 0.651 1111 1.043 2.246 2.000 I I 334..1 0.2 bar 0.984 2.001 017 0.1 0. specificna ""llIlpija I "C I v m3/kg p= -- v I s I kJkg 0.467 7.Ill It.696 1.471 11.:.061 8.730 IIHI 110 27f4 2755 2795 2835 2874 2914 2954 419.307 7.793 1.613 7.6bar 0.527 7.266 2.198 2994 3034 3074 7.0 0.075 !'-.075 1.2 0.5721 0.750 .8310 0.639 83.660 7.217 I' .1 84.940 8.965 'Ill .307 7.484 2.2963 0.

001 000 1 20 0.001080 0.527 1.6549 I 2985 0.- "'" I 0.7164 I 2907 2866: 0.001008 0.312 7. 0.2 2818 I 589.001 017 0.3 -0.128 1.8309 1.075 1.631 7.4 167.118 'I 0.643 '.001017 0.0 167.789 7.556 7.507 7.296 3 0.001 017 I I 84.2 251.8438 0.717 260 - 1.7440 I:-2827 I I I I 7.894 I I 0.001 "9 335.001002 .001008 1 0.5720 1.6012 0.5831 0.568 7.528 I.000 I I 0. i I I 0.528 7.8 419.6 0.'" o 0.000 1 I 0.7 0.9385.312 7.7805 I' 2948 0.307 ' 0.400 7.5343 0.001008 0.478 7.1486 0.014 2868 2909.033 1.6837 06167 251.7 0.29621 60 40 100 120 80 180 140 0.7 2748 0.8: 2786 1.000 1 0.4 -0.001044 419.296 2 0.075 1.019 1.1 167.307 1. 503.175 1.001 000 0.5 bar p= 0 2.3 335.830 9 1. I 2824 I 2739 I I 0.-Voda i pregrija Toplinska specificni volumen t I I J svojstva pr.000 1 84.1 160 240 200 220 260 300 280 0:6506 2782 7.S I 0.052 3071 I i 7..671 7.485 7.0bar 84.222 1.8232 0.001061 I 251.419 7.3.5720 I 419.001 000 84.591 7.001061 0.934 9 2789 0.8 .230 7.".6311 3067 3026 i I I 178 .8123 0..001044 0.307 1.9763 I 2"9 0.5093 0.5589 2860: i 2944' 2902' 7.420 7.001 044 0.1.316 I ' 0.9: 0.8308 I 0.001 002 0.307 1.001029 0. 7. 2 990 1.7840 I kJ/kg K 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 280 300 ' 0.222 7025 7:127.001008 0. 3030 7.1 1251'2 0.4837 I il I i i i 1.340 1.001017 0.703 I 0.739 0.1 0.397 7.572 0 0.2 335.495 I I I 2988 3070 3029 I I I 0.8308 0.900 4 1.2 i 503.258 1.328 7.8753 i 0.0 -0.171 1.001061 503.218 7.080 1.001002 0.2 0.2 503. specificnJ v m'/kg I I h kJ/kg ! s kJ/kg K I °C i i I v m'/kg ! h kJ/kg 2.001000 1 0.0" 7.001 061 0.001029 0.3 1167.822 7.33S.5720 -0.8620 0.2962 0.001002 I 4.001029 0.269 2871 2911 2951 2 991 3032 3072 I 419.984 0 2830 1.748 7. v.001044 0.528 I I 0.

h .623 0 0.673 4 0.581 7. Inu IHU IUU 11U J'\II n.464 7 0.739 6.001 008 0.7108 0.601 7.638 6 0.5 335.3520 0.889 7.4450 0.197 8.434 4 0.452 0.9 589.001017 0..709 7.803 9 0.404 5 0.001 080 0.5606 0.532 7.217 8.000 1 0.268 8.3 419.450 4 0.975 8.001 029 0.388 7.374 7.142 7.482 1 0.250 8.000 1 0.607 4 0.U HU IINI I AU 1.075 1.4 503.001008 0..001 002 0.n.057 7.307 1.527 1.2 2766 2811 2855 2898 2940 2982 3023 3065 3106 3147 3189 3230 3272 3314 3356 3398 3441 3484 3527 3570 3614 3657 3702 3746 3790 .232 7.nO 'HO '.5 2850 2894 2936 2979 3021 ! 1.4183 0.461 7.353 8.088 8..646 7..466 3 0.732 7.635 9 0.0 589.001000 0.764 6.075 -I -0.3165 0.822 5 0.527 1..334 6 I I i I i I "'T.318 8.739 6.6172 0.383 5 0.UO 020 MO I I 3062 3104 3145 3187 3229 3271 3313 3355 3397 3440 3483 3526 3569 3613 3657 .369 0 0.863 6. .795 7.058 8.3 2758 281.830 7 1. .7481 0.545 0 0.165 8.497 9 0.5719 0.8411 0.385 7 0.9 251.296 2 0.001017 0.001 043 0.6547 0.10 .307 1.445 7.111 r.869 6.5918 0.001 080 0.7667 0. ".503 4 0.001 044 0..001 000 0.300 7.579 5 0.t..669 6 0.3 167.785 3 0.5762 0..571 9 0.513 6 0..856 7. specificna entropija v m'/kg p= U III .6541 0.312 7.u 'HO 504.4841 0.059 7."lilh.111 i kJ/kg I kJ/kg K 5 bar 0.112 8.296 2 0.403 8..700 7 om Illi I~O Inu IHO ~m ~w «0 ~M ~~ 'uu '20 '.522 6 0.425 0 0.032 8.771 7.Uu h.4021 0.529 3 0.5 84.302 8."u para (nastavak) II"~II I' i temperaturi t s .947 8.830 7 1.54) 6 0..598 4 0.148 7.001 002 0.001 029 0.001 061 0.965 7.667 7..6921 0.916 7..003 8.143 8..514 7.001060 0.223 7.6851 0.831 7.560 6 0. s ! I v m'/kg h I kJ/kg 6 bar I kJ/kg K 0.367 179 0.966 7.729 4 0.

372 3 0.287 0.942 6.443 2 0.739 1.573 7.335 0 0.1 589.001 060 0.942 6.812 7.998 7.267 0.296 I 0.377 7.527 1.6 504.5718 0.049 7.235 7.205 9 0.7 1.7 335.4314 0.763 7.277 0.384 2 0.306 1.2740 0.791 6.467 7.9 0.589 7.382 2 0.001 008 0.Voda i pregrijana Toplinska svojstva pr! spedficni volumen v.360 3 0.830 5 1.509 7.872 7.160 7.001029 0.695 7. specificnA' t .923 7.348 3 0.754 7.403 7.001 007 0.978 8.3241 0.029 8.868 7.396 0 0.001080 0.080 8.5 675.6 168.2471 0.001017 0.3916 0.000 7 0.712 6.000 1 0.001 102 0.001 029 0.635 7.3 589.4104 0.692 6.198 7.001080 0.4196 0.286 9 0.8 84.2 251.311 9 0.306 5 0.081 7.7 419.269 7.354 0 0.184 8.296 I 1.134 8.2169 0.001017 0.648 7.237 9 0. 2827 2875 2921 2965 3009 3052 3095 3137 3180 3222 3264 3307 3350 3392 3435 3478 3522 3565 3609 3653 3697 3742 3787 0.444 7.129 '-TIf.030 8.977 8.909 6.5 419.454 9 0.325 6 0.815 6.706 7.7 504.5017 0.258 0.372 8 0.926 7.299 5 0.001 060 0.478 3 0.001 043 0.306 1.075 335.5134 O.001000 0.529 7.883 6.337 7.8306 1.260 8 0.001 000 0.1944 0.233 0.5f51 $ kJ/kg K I I I kJkg 8 bar 0.4197 .296 0 8 6 3 9 84.248 0 0.075 1.001 001 0.125 7.738 1.8 0.C v m3/kg p= 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 540 560 580 600 620 640 180 0.401 0 0.001 001 0.3160 0.4900 0.6 2791 2839 2884 2929 2972 3015 3057 3099 3141 3183 3225 3268 3310 3352 3395 3438 3481 3524 3567 3611 3655 3699 3744 3788 I I I V m3/kg h I I kJ/kg 10b ! I kJ/kg K 1___-0.407 8 0.001 043 0.527 1.3 1-0.571 I 251.4 675.307 7.363 4 0.336 3 0.001102 0.466 6 0.818 7.0 168.344 5 0.082 8.227 6 0.968 7.

222 2 0.318 I 0.1788 0.5 252.756 7.139 6.286 7 7 7 7 6 0.000 I 0.587 6.3103 0.0 763.205 4 0.001 060 0."""IIM pllm (nastavak) 1111 11 I' I tcmperaturi t '111111111)11 fr.1383 0.296 0 0.1310 0.9 0.001 043 0.001 127 0.1714 0.887 6.595 7.1587 0.001080 0.2142 0.034 7.001017 0.562 7.786 7.306 1.677 7.220 2 0.232 I 0.4 589.6 675.1521 0.808 7.254 0.2499 0.2380 0.239 7.262 0.208 2 0.650 7.944 7.238 6 0.120 01.1453 0.270 0.331 6.704 7.248 7.20 MO 0.0 'IHO (IO 'I I no 40 tlO HO hOO (.246 7 0.001016 252.3417 0.001 043 0.502 7.196 I 0.5715 0.527 1.349 5 .1879 0.1838 0.001 102 0.174 7.4 2843 2895 2944 2991 3036 3081 3125 3169 I 3212 3255 3298 3341 3385 3428 3472 3515 3559 3604 3648 3693 3737 3782 IHO 1(10 121) 140 1(.2617 420.1(1) .2 504.10 '1(.6 85.424 7.786 6.540 7.2021 0.526 1.1 335.326 0 0.075 1.0 168.4 I 336.4 852.10 7.109 7.2139 0.001007 168.2961 0.8 763.9 676.278 0.364 7.956 7.738 1.1) HI) 1(10 110 14(1 11011 12 bar 1.2261 0.001 001 0.1692 0.2 85.5717 0.964 7.859 7.303 7.315 7.037 7. fr I I i V I fr I kJ{kg m'{kg kJ{kg I kJ{kg K 16 bar p= I) III 41) 1.942 2.001 127 0.000 0 0. specificna entropija v m'{kg s s kJ{kg K .001 102 0.626 6720 6.107 7.294 5 0.001 060 0.074 1.165 I 0.1 0.830 4 1. I .994 8.(1 IHO 1(1(1 120 "10 1t.1900 0.482 7.874 6.442 7.001 007 0.1) 'HO .001 029 0.001028 I 0.524 6.1968 0.738 1.230 4 0.732 7.379 7.001 079 0.830 I 1.806 6.892 7.4 0.9 504.001 001 0.001 000 0.139 2.8 419.255 8 0.333 8 0.2 2814 2865 2912 2958 3003 3047 3090 3133 3176 3219 3261 3304 3347 3390 3433 3476 3520 3563 3607 3651 3696 3740 3785 -0.244 0 0.177 7 0.941 2.044 -0.306 1.691 6.840 7.3024 0.000 999 4 1.620 7.909 181 0.001 156 0.7 589.

1511 0.6 852.2 676.5 420.597 7.596 7.1438 0.001 126 0.018 7.001 101 0.9 420.2 336.7 2851 2907 2960 3010 3059 3105 3151 3196 3241 3285 3329 3373 3418 3462 3506 3551 3595 3640 3685 3730 3776 0.0 590.1995 0.204 3 0.1281 0.1461 0.001 101 0.1477 0.647 6.1144 0.001 001 0.770 6.001 127 0.295 H 0.924 6.432 7.001 156 0.558 6.1241 0.305 1.1592 0.2 252.138 2.829 7 1.1852 0.5711 0.1320 0.807 6.9 505.1659 0.0 85.1034 0.083 7.1900 0.001016 0.001 016 0.697 .Voda i pregrlJA Toplinska svojstva 0 specificni volumen ".1360 0.146 7.001028 0.489 7.940 2.436 7.375 7.941 2.8 943.001 028 0.08436 0.001 007 0.C " I s I " I s I m'/kg p= kJkg 20 bar 2.647 7.5713 0.1669 2.074 1.1200 0.5 505.5 86.098 93 0.0000 0.094 33 0.324 7.000 999 0 0.995 7.35r 6.00 I 059 0.1118 0.2 169.6 763.3 763.753 7.6 2820 2876 2928 2978 3025 3071 3116 3161 3205 3249 3292 3336 3380 3423 3467 3511 3556 3600 3644 3689 3734 3779 I kJ/kg K m3/kg kJkg 25 bar I kJ/kg K 0 20 40 60 80 lOO 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 .064 7.316 7.001079 0.001 043 0.130 8 0.5 676.001 190 0.1360 0.3 590.1021 0.000 (I 0.1561 0.1200 0.1804 0.526 1.1255 0.951 7.7 169.1515 0.702 7.518 6.266 7.730 6. 540 560 580 600 620 640 182 0.1399 0.1610 0.305 1.1947 0. specifle t .001 043 0.194 7.650 7.000 999 2 0.685 6.1076 0.001079 0.209 0 -0.130 7.737 1.880 ' 6.544 7.001060 0.594 6.490 7.256 7.001 156 0.1554 0.381 7.330 6.461 6.137 2.001 007 0.383 6.526 1.1707 0.1411 0.295 9 0.849 6.074 1.1084 0.7 336.1630 0.829 9 1.803 0.207 7.737 1.329 2.494 6.001 001 0.543 7.089 5I 0.7 253.1756 0.9 852.1160 0.

6 853.224 6.828 9 1.455 7.6.3. 3445 500 I 0.137 2.459 6.627 6.099 31 0. 3120 3 168 I 1 I i 0.085 00 0.0009999 i 0.031 7.001 058 0. specificna entropije I "C' < ! v m'/kg p= kJ/kg 30 bar " r kJ/kg K I I t' m'/kg his kJ/kg i i kJ/kg K 40 bar o 20 40 60 I KO 100 120 I 140 160 180 I 0.073 1.8294 1.135 2.925 6.1027 0.571 0 0.420 7.067 0.000 I 0.856 6.098-76 I 0.736 1.088 0.001078 0. 338.095 84 0.701 6.1291 600 620 640 I .176 7.610 I : 677.524 1.970 7.001 015 .001 027 0.327 2.160 . 171.091 7.1012 I 0.062 0.001 126 0.6 0.343 6.00 I 078 0. 7 0.907 6.093 34 86 35 84 ! 3308 3354 .073 1.347 7.295 5 0.I 0.2957 0.991 7.001 0.629 6.304 1.5 I 0.wdcna para (nastavak) Ilnku p i temperaturi t .0.940 2. .258 6.072 0.0 943.000 2 0.7 0.00 I 007 170.1 I 853.083 81 0.088 71 0.064 0.001042 0.001059 0.368 7.132 3 0.4.546 6.8 676.5 I 764.001006 ' 0.1226 560 0.9 "-~2 823 2 885 ' 2 942 1.2 505.1259 580! 0. 1 I 0.081 16 0.001 016 253.939 2.070 125 154 188 228 72 44 83 00 99 87 66 .120 340 .073 38 0.001 100 0.709 6.068 0.001028 337.448 6.135 6.086 0.206 7.'lInlpija h.058 0.7 I 590. I 422.1 1 038 I 200 220 240 260 280 300 .054 7.055 0. i I 87.235 7. 0.1036 3536 3581 3627 3673 i 3719 I 3765 .001 101 0.09631 I 0.305 0.149 7.001 0.1128 I I 2 995 3 045 3 094 3 141 j 187 3233 3278 1 ' 1 I I I .001 042 0.525 1.001 000 86.841 6.1061 0.081 25 0.180 400 420 440 460 480 I ! ' I I :~ '2902 1 0.0.051 0.001 0.261 7.1095 0.702 6.001 0. 4. 3490 I 0.001 0.508 7.4! 591.092 32 0.0 0.001 0.542 6.000 998 -1--.3 0.735 1.328 6.402 7.077 155 189 1"6 83 12 1-[ 0.1161 520! 0.773 6.9 764.292 7. 3456 I 3501 3546 3591 3636 3681 ' 3727 3772 i .570 6 0.078 66 0.515 2.138 8 I .0 i 254.1356 0. 2962 ! 3018 3070 .091 0.1194 ~4O' 0.4 944.364 6.315 7.116 7.784 6.000 998 2 . I 506.471 183 I 421.07604 3216 3262 3400 I I 3322 3367 3412 0.559 7.

733 1.295 0 0.942 7.001057 0.756 6.324 2.065 18 0.291 6.000 2 0.03874 0.051 0.069 6.211 6.000 997 7 0.050 70 0.001 0.089 6.689 6.2 853.042 153 187 226 275 22 89.828 3 1.001 026 0.511 2.468 6.134 2.000 999 5 0.000 3 0.2 944.001 027 0.4 1038 1135 2857 2926 2987 3044 3098 3149 3198 3247 3294 3341 3387 3434 3480 3526 3572 3618 3665 3711 3757 I s kJ/kg K I v m'/kg s I kJIkg h I I kJ/kg K ':'i I 0.149 7.001015 0.068 49 0.001 005 0.411 6.569 8 0.8 592.7 854.07461 0.072 59 0.188 6.082 58 0.063 49 0.8 422.1 592.546 6.049 0.00 I 225 0.884 6.698 2.620 6.093 7.576 6.854 6.Voda i pregrijana: Toplinska svojstva pri.258 7.080 60 0.9 255.001 041 0.033 17 0.066 42 0.06179 0.936 2.000 7.072 1.068 53 .523 1.522 1.001014 0.04810 0.001 058 0.060 08 0.056 59 0.827 8 1.570 2 0.8 944.651 6. specificna" t °C v I m'/kg p= I kJkg 50 bar 5.272 ' 0.722 6.3 338.1 765.045 39 0.1 88.001 0.001099 0.071 1.384 6.1 339.513 2.789 6.497 6.045 30 0.001 124 0.047 0.064 31 0.220 7.06001 0.1 678.076 62 0.i specificni volumen v.000 999 0 0.053 16 0.001 185 0.820 6.057 7.05551 0.7 256.204 7.1 172.325 2.054 38 31 18 02 82 60 bar 0.S 6.058 34 0.7 1038 1135 2805 2885 2954 3017 3074 3128 3180 3230 3279 3327 3375 3422 3469 3516 3563 3609 3656 3703 3750 I 5.043 30 0.001 0.696 2.000 997 2 0.882 6.00 I 077 0.062 18 0.916 6.001 076 0.070 55 0.316 6.734 1.310 7.7 507.8 678.001098 0.001 273 0.977 7.881 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 540 560 580 600 620 640 184 0.6 423.036 14 0.066 86 0.927 6.001 152 0.6 765.303 1.362 0.302 1.5 507.00 1 006 0.295 2 0.00 I 0.001 123 0.112 7.053 0.036 7.6 171.001041 0.937 2.057 79 0.166 7.133 2.078 62 0.041 11 0.

001 328 0.187 6.8 426.001 222 .030 36 0.001 322 'I kJ/kg h I kJ/kg K 100 bar 10.034 0.532 6. 0.001 055 0.2 425..4 681.726 6.0 HO ItKI 0.021 <.035 04 0.848 6.047 09 0. 3375 3425 3475 3525 3574 3623 3672 3720 0.1 93.001 025 0.5690 .001 003 0.000 995 3 0.8 855.033 91 0.301 1.001 074 0.000 996 21 0.508 2.7 0.794 5.729 .449 6.9'01 6.044 43 0.001150 855.056 3.1 679.001 183 945.01926 0.031 58 0.121 6.001 039 0.599 6.019 7.726 6.03615 0.001 040 0.038 32 0.8 766.294 6 0.127 2.035 0.321 2. specificna entropija i v m'/kg s I kJ/kg 80 bar 8.283 6.9 945.3 1038 0.504 2.688 2.952 6.731 1.000 4 0.070 1.7 I h I s I kJ/kg K v I m'/kg p= 0 10 O (.218 6.964 7..4 174.032 76 0.826 7 1.001075 0.038 0.3 259.126 0.02641 0.692 2.461 6.568 2 0..0 509.00 1 398 0.049 69 0.001 014 0.037 24 0.524 6.Q41 70 0.662 6.079 6.024 93 0.9 1038 n34 1235 1343 2784 2883 2965 3036 3100 31':i0 3216 3271 3323.0 767.026 81 0.001 097 0.386 6.1 0.6 595.001219 0.5 257.001 122 I 0.000 997 2 0.04044 0.000 998 I 0.024 26 0.029 11 0.001 148 0.294 2 0. 3196 3249 3300 3350 3399 3447 3496 3544 3592 3640 3687 3735 - 0.10 1110 IHO 400 420 440 4110 4HO '00 '20 '40 560 '"0 toOO 620 1\40 0.073 7.934 2..595 6.369 6." para (nastavak) IIAII I' I temperaturi t '1I1"lrUnh.249 5.5 510.045 77 0.040 31 89 40 87 30 2787 2879 2955 3023 3084 3142.4 342.876 3.845 6.001 095 0.932 2.880 6.788 6..001004 0.2 594.001 025 0.1.715 5.664 6.306 6.011 6.001 265 0.001013 0.521 1.871 3.001 056 0.786 6.030 88 0.069 1.519 1.2 176.001120 0.1.011 185 1'0 140 1110 IHO IIKI !O WI 1110 1HO 100 120 \.032 65 0.8 341.037 0.043 08 0.001 181 0.048 39 0.907 6.825 7 1.039 39 0.050 97 I .318 2.1 91.027 79 0. 1135 0.000 5 0.063 5.023 31 0.028 96 0..299 1.957 7.001269 1236 0.130 2.

178 6.491 6.1 .000 994 3 0.744 6.01619 0.001 178 0.421 3.445 5.558 6.673 I I I 6.8 181.841 5.4' 684.802 6. 95.0 2.01427 0.8 16.240 3.050 6.01929 0.01104 0.646 '5.021 08 0.420 0.02171 0.494 2.500 2.5 347.028 77 0.001 261 0.001 467 0. i i 0.022 46 I 3237 .C v m'fkg.345 6.567 4 ! 0.9 i 599.1 78.227 6.031 60 0.2 768. 0. 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 540 560 580 600 620 640 186 0.4 428.265 6.514 6.565 9 0.022 36 0.578 6.001 142 0.125 I 12.925 i 56.000 994 6 0.824 5.000 996 3 0. 946.001 070 I 1.143 6. 3297 3355 ! 3410 3465 : 3518 3571 3623 ' 3675 6.293 7 I 0.001 115 0.032 52 0.463 2.929 2.001 003 0.309 2.01842 ! i 5.001 494 0.023 93 I 0.001 146 0.622 6.120 2.001 618 0.001216 0.038 3.065 1.020 93 0.01751 .514 1.0 I 514.914 .027 79 0.315 2.001 024 0.1 ' 98.866 3.033 42 : kJfkg K 1 v m'fkg h kJfkg 160 bar .024 67 0.001 036 I 1. 0..698 6.026 79 0.001 118 0.001 254 0.684 6.Voda i pregrijana Toplinska specificni volumen I svojstva pri v.001010 1.001022 i 1.067 0.824'6 ' 0.001 012 0.01546 0.020 13 0.001317 0.0 I 261.6 1 039 1 134 1 234 1 341 1 461 2 795 2 898 2 982 3 055 3 21 3 82 3 240 3 296 3 350 3 402 3 454 ' 3 05 3 56 3 606 3 656 3 705 ' I I 0.01969 0.001390 0.448 6.822 5 1.224 3.1 i 344.050 3.946 6.023 20 .684 2.298 0.727 0.023 55 0.6 I 0.000 8 0.001091 0.030 68 0.000 6 I 0.081 6.295 1. kJfkg K I 0. 3175 .6 ' I 431.676 2.755 ! i I .024 64 0.639 6.305 6.001 174 0.6 I 1134 111233 .001 052 1.001094 0. I i h kJfkg 120 bar I I Ip = o 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220. specificna I I .856 3.029 73 0.1 596. I : 2851 ! 5.01287 I 771.02575 0.01811 0.7 682.001 210 0.000 992 3 0.001 001 0.723 1.01653 i 0.6 264.001 073 0.001 054 0.971 858.001 374 0.001 038 0. j'91 I 1337 1588 11452 I: 2951 3034 3108 .379 6.8 .001 307 0.517 0.859 6.292 8 0.0 512.

. I 439 ! 0.009947 0. I ' 100 IW I~ IM IHO ~O() !20 1.001047 0.019 38 I 1 .292 1.0 687.001169 0.\0 ~~O ~HO lOO 120 \40 \(..001 050 0.5 185.00 I 205 0.8 605.00134511331 i 0.1 0.001 068 0.490 187 M ~ oI w m 0.058 '80 3241 3304 3365 3423 3480 3536 3590 3644 6.para (nastavak) I'Mku" i temperaturi t IIlnll)l!uh.3 1040 1134 1231 i 517'7 1 I ! 1..296 2.057 6.01180 0.000 9 0.209 3.804 4.01315 0.427 5.668 2.001018 0.011 13 0.2 ' I 042 I 134 I.564 3 0.01551 0.001 286 951. 0.001 034 0.062 0.001 108 0.001 698 0.013 99 0.000 8 0.01621 0.059 1.IHO 434.001 247 0.0 .609 5.01517 I I 558 I .001 020 0. 0.001 112 0.000 997 1 h kJIkg s kJ/kg K 250 bar '---.000 999 2 0.000 988 I 0.510 1.108 2. 189.001 421 .360 6. I 334 .291 6.1 .013 3. 400 420 440 460 4HO ~OO '20 '40 '60 2660 .101. 3002 3089 ' 3166 I 3238 3305 3369 3430 I I riOO 620 640 1 .8" 690.013 01 0.658 2. I 230 .8 . I I .192 3.626 I I 2582 i 2774 .440 6.288 1.001 297 0.719 1.001 134 I I I I I .372 6.8178 1.962 6.018 78 0.376 3.01465 0.2919 . c ----- h kJ/kg 200 bar kJ/kg K i .218 6.001 006 0.3Tf-1 5.-'-25.303 2.836 3.000 990 7 0.001 139 0.002240 0.966 6.001 065 0. .566 6.714 1.8204 I : I i .226 6.1 773.006014 0.4 i 775.176 5.610 3.748 5.0 602. specificna entropija s .008 696 0.3 ! 437. 0.000 990 4 0.479 2.487 2.9 . 267.8 .001 164 0.8: 102.864 5.920 2.01688 0.141 6. __1_- v m'/kg ' 0.1 860.2 862.01477 0.. 3548 I 3605 i ! i i .146 5.001 089 0.426 6. 2902 .115 2.4 1. I 446 1 573 1 743 1 I .302 6.290 7 0. 1 701 1941 I ' ! .001031 0.1 20.008 246 0.01041 0.400 3. I I I 0.001 198 0..001 008 0.01120 0.146 6.001 827 0..504 6.4 949.915 2.562 3 0.884 I 521.1 107.001 085 272.852 5. 350.001 527 0.01242 0.0 354.01224 0.01358 0.506 1.01816 0.00 1 445 0.574 3.017 53 0.009 609 0. 0.026 3.847 3. 2821 2933 3024 3 103 3 174 I --- 5. I I 3490 .007 580 0.559 5.001 361 0.000 992 9 0.00 I 570 0.01413 0.723 5.001 238 0.

139 .1 56.000 950 0.000754 0.000 849 0.296 3.676 -0.197 0.001 166 0.218' 0.2 0.000663 0.000627 0.336 0.2 42.000 639 0.097 1 -0.049 8 0 0.263 0.663 0.05 14.905 0.32 71.6 5.027 0 0.20 - .s' kJ/kg K s" kJ{kgK KrutifUl I Ugljicni dioksid CO2 para 0. t.388 1.0142 0.059 55.252 1.000 867 0.000686 0.10 -100 I 0.002 0.Zasicena para Toplinska svojstva tlak p.27 16.284 4.000 697 0 0.001 298 0.06 50.119 0.196 0.0 0.072 2 -150 -319 1-373 -313 -117 -105 85.045 0.4 66.896 .92 13.S 46.000 738 0.509 1.928 0.055 4 0.357 0.357 1.001 120 0.33 64.371 1.046 0 0.50 5.001 677 0.248 -0.014 1.012 1 0.198 -0.000 897 0.220 0.008 85 0.951 0.000657 0.328 13.72 45.819 .140 1.704 r 1.37.831 0.S 0.089 -0.45 34.84 10.186 8.000 661 para 0.000 723 0.507 25.0195 0.726 0.0 0 13.6 .30 .40 .001 048 0.001019 0.0 24.7 .467 -0.0 0.460 2 0 1 3 -1.557 1.043 0.277 1.429 61.254 188 .398 0.460 13.005 0.860 0.18 212 224 231 231 1.038 2 0. specificni volumen t".0 27.6 78.245 1.768 0.004 0.883 0.002 32 26 17 99 16 .802 0.150 0.10 5 0 5 10 15 20 25 30 31 - 231 233 235 237 237 237 237 237 236 235 232 229 223 214 198 172 140 1.000 931 0. v".000674 0.108 27.001081 0.000 642 0.006 0.001417 0.0104 0.000 994 0.146 -0.89 26.S 36.180 1.072 2 0.091 0.554 2.549 -1.60 4.80 0.400 -1.000 710 0. .101 0.0166 0.001 223 0.140 Kap/jevifUl - - 56.410 -0.142 0.4 0.2 0.000 971 0.007 52 0.154 13.C v' m3/kg v" m3{kg h' kJ/kg h" kJ{kg .18 6.302 1.51 0.328 1.15 .000 772 69.85 39.091 2 0.7 108 140 - 50 40 30 20 10 0 10 20 30 40 50 0.93 57.423 1.170 -0.566 6.635 1.9 0.101 1.000 652 - 353 - 359 365 370 375 379 383 387 391 393 396 -0.048 0.56.422 1.3 58.998 0.67 22.975 0.566 0.380 0.130 -0.607 -0.022 9 0.050 7 0.25 .209 -0.327 -0.47 30.7 0.079 41.002 156 2.378 50.189 Sumporni dioksid S02 2.465 1.81 19.S 1.7 0.

061 4.131 1.62 1.363 2.610 1.053 2 1.408 0.001 639 0.001 379 0.109 0.178 3 -0.218 5 1..112 -0.1704 -0.091 3 0.54 20.290 0.33 0.5 240.0 363 368 372 377 0 0.001 042 0.378 4.70 2.175 0.000749 - 1.0559 0.371 III III tU II .084 6 0 0.435 3 -0.0 0 23.395 1.907 5 -0.624 0.903 5.HI 0 0.1662 0.552 4.772 0.297 1.7 64.521 3.643 0.111 0.8 47.\.266 4.399 1.702 Monoklormetan 0.5 0 15.3 68.902 4.299 0.149 0.001 401 0.120 0.103 -0.718 1.001 134 0.354 0.903 2.756 4.5266 -0.283 H..2 -267.206 0.2 28.7 46.001619 0.35 .14.1118 0.322 4. III 11 \ I11 I' 111 III III .0 1 154 1172 1189 1206 1222 1229 1237 1244 1250 1256 1262 1268 1272 1277 1280 1284 1287 1291 1292 CH3CI 388 394 400 406 411 416 420 424 -1.486 1.00 I 534 0.528 0.827 4.083 7 0.5 69.'.128 0.232 189 .11 III III III .61 0.1658 0.057 8 0 0.1180 -0.409 11.244 0.980 4.586 8.7137 -0.363 - 0.001 777 -180.001 566 0.516 1.0 31.8 -136.14 28.92 0.188 Diklormelan (metilenklorid) CH2CI2 353 4.509 0.000 986 0.55 0.001 476 0.llIlh Ivarl 1'01'.I50 7.2 - - 91.001 726 0.03 11.063 5 enlropija h' kJfkg NH3 -310.11 11.347 0.294 5.693 0.772 1.3 .177 1.6 141.II1r<1rnIUri I.263 1. .111 0.195 1.3286 0.f'.001 504 0..257 4 -0.225.9 31.42 0.453 1.001 425 0.001 022 0.157 fi.688 4.2 - -0.8 117.001519 0.065 0.168 0.307 -1.549 4.67 15.5 358 2.487 0. .'IMnn cnlalpija P bar h'.436 4.469 0..3 III III III 11 III III III .052 .622 4.345 8 -0.hl.f" h" klfkg s' klfkgK s" kl/kgK 1 '11 1111 .889 6.0 15.108 11.01 4.047 7 0.219 11.963 0.051 (melilklorid) 3 1 1 - 46.5 .001 063 0.23.237 5.001 490 0.5 44.001 601 0.241 0.558 4.087 0. '1'.001 109 0.0 46.001 659 0.750 2.5 -114.797 6 7 8 0 5.001 004 0.419 0.417 0 14.523 1.572 tU.433 5.423 1.158 4.001449 0.001 583 0.909 . h".0 -0.9 93.001 680 0. .001 550 0.653 5.247 8 0.083 3 0. specifina v' m3fkg v" m3fkg Amonijak 9.001 085 0.5 190.056 5 0.496 4.563 1.331 1.

078 13 0.434 9.000646 8 0.3854 0.000773 4 0.1342 0.5 215.000642 5 0.005 49 0.000741 0.10 0 10 20 30 40 - 0.007 47 0.086 4.000 707 5 monofluortriklormetan 0.000 12.96 88.667 7.6 130.53 86.01889 0.000 8.332 6 1.20 25.01373 0.018 04 75 33 82 - - .000802 0.0006335 0.605 6 0.2 154.261 1.582 R 13 0.0006592 0.4 163.trijluormonoklormetan 0.103 0.000 695 0 0.092 0.817 4.3 185.50 43.256 0.000 626 0.010 10 0.405 0.157 0.5 135.71 170.000 894 0.886 5 1.5 210.99 82.4 145.374 0.277 0.44 78.357 0.000734 2 0.402 1 0.1613 0.8 167.30 - - 44.40 C F3 a -100.230 5.126 .0006167 2.211 .03774 0.0007173 0.70 25.57 11.748 2.051 8.000 623 4 1.43.077 8.2270 0.52 28.05667 0.00 33.58 51.22 29.4 195.15 19.457 17.21' 0.4 120.3 180.Zasleena parll Toplinska svojstvu tlak p.02642 0.21 . 0.0007524 0. 81.26 .000 661 9 0.000717 0.40 74.098 2.13 I .194 0.9 159.760 0.6424 1.3 0 10 20 30 40 50 0.18 39. .78 0.031 0.003 829 - 57.8 171.3922 0.000842 0.140 0. specifi~ni volumen v'.58 35.000686 8 0.38 26.71 34.5 125.000 683 3 0.29 - 0.3 150.18 54.59.5 200.80 60 50 40 30 20 10 0 10 20 190 0.510 2.963 0.024 0.051 0.00 16.9 -100 - .86 64.533 - 0.005 1.0007018 0.191 3.45 22.000672 2 0.3 190.43 66.000672 5 0.000695 0.000769 0.000 9.1107 0.000 651 9 0.204 6.43 15.92 9.18.394 11.84 89.407 0 0.616 - - 33.68 86.04 25.2441 0.000 625 0 1.000 962 0.000 796 8 dijluordiklormetan C F2 Cl2 0.123 4 .6394 0.001 079 .000634 9 0.93 89.042 0.000 658 0.5 205.3 175.05542 0.19 31.56 84.462 19. v"l ts °C R 11 40 30 v' m3/kg v" m3/kg h' kJ/kg C F Cl3 h" kJ/kB - - - 20 10 0.46 - R 12 70 50 40 30 20 0 0.5 140.

68 .001 6.305 3 0.36.461 3.458 7 CH F Oz III 1ft 11 1ft 111 \11 .047 1 0.7169 0.35 18.283 5 0.48 42.7 246.292 8.323 0.205 0.1I11t1.000 568 2 0.22.0929 0.000723 5 0.11 \11 .50 76.44.9 193.000 479 5 0.111 .trifluormonobrommetan 0.8 218.200 3.169 12.19 15.000667 1 0.568 6.96 69.0818 2.4 267.0.0654 0.0008830 0.0258 0.006536 0.0004996 0.222 4.8 168.4 - difluormonok/ormetan I till MII (.47 20.65 100.30 98.55 82.0007255 0.33 24.52 53.647 2.000 640 9 0.22 22.6 241.2 257.85 42.000 523 1 0.25 88.3746 1.0006824 0.1 216.027 42 0.454 11.055 1.8 214.000767 2 0.000 10.908 1 0.111 III III III 11 III III III .0008004 0.49 monofluordik/ormetan 0.000 713 1 0.0006092 0.2 202.20 79.000758 2 0.56 10.0007386 0.855 9.560 5.90 86. h" v' m3Jkg v" m3/kg h' kJ/kg C F3 Br 66.000 752 5 0.55.532 2.246 0.8 188.7 178.5 236.000 690 3 0.54.31 22.0007014 0.004 969 - 29.30 0.0194 0.008559 0.020 6 0.0 210.7 252.156 2.955 16.536 0.07 7.2 158. .1 h'mpcraturi t.000 510 8 0.000635 2 0.000695 0 0.1084 0.34 11.92 .0346 0.6472 0.4 271.000 462 0 1.20 96.00 -108.\11 R 13 B 1 .47 87.03835 0.000661 2 8.055 11 0.000 7.39 99.000 708 6 0.340 1.014 8 0.2 262.000 551 5 0.12 14.67 39.708 6 1.2103 0.51 0.011 25 0.000 708 4 0. H.Ill nil III 111 \11 111 III 11 III W \11 .0804 0.3050 0.66.445 0.69 12.535 - .0007785 0.3477 0.135 0.1491 0.70 33.059 1.\11 III - 20.0008244 0.9 207.126 2 1.dlllhtvarl (nastavak) 1'.2 191 0.01 h" kJ/kg Ill" .775 0.020 04 0.20 53.57 .457 6 - 61.0007405 0.6 198.000 8501 0.89 31.64 25.1 III~nBentalpija p bar h'.69 94.02 15.000587 2 0. 0.970 R 22 0.36 .71 .83 R 21.000 M.48 0.014 91 0.103 0 0.9 183. .76 91.91 .077 18 0.000 536 6 0.000 679 8 0.33.959 3.0607 CH Fz 0 0.

035 + O. A = Apsolutni rad Q = m(h2 hI) V(P2 Pt) Toplina - ° - - - b) Izobara i izoterma 11 11 I U podruCju mokre pare svakom tlaku P odgovara tocno odredena temperatura Ts. a iznad nje raste.HI = m(h2 hI) T = konst Apsolutni rad A = fpdV Toplina Q = T(S2 . P = konst Apsolutni rad A p(V2 . dok se izvan podrucju mokre pare od nje bitno razlikuje. a) Iz 0 h0 r a V = konst v = lip = VIm = konst Za odredeni tlak P uz odgovarajuee vrijednosti v' i v" vrijedi: v < v' tekuCina v' < v < v" . Temperatura inverzije iznosi ~esterostruku do sedmerostruku vrijednost kritiene temperature (K).SI) = mT(s2 .mokra para v" < v . Izobara je. 157 do 160 i 168).Ix .pregrijana para Odgovarajuee temperature i ostale veliCineodredujemo iz tablica iIi dijagrama.temperatura se pare pri prigu~ivanjumijenja (»Joule-Thomsonov efekt«) T * konst Ispod odredene temperature (»temperatura inverzije«) temperatura pare pri prigu~ivanju pada. ovdje identicna s izotermom.VI) Toplina Q = H2 . dakle.v.za mokru paru (x > 0. za koje pri priguSivanjuvrijedi T = konst.= 1. = 1) . upotrebljavamo p VX i kod para za izentropu jednadZbu = konst je podrucju cp gdje je " samo empirijski odredena vrijednost i nije ni u kojoj vezi sa specifienim toplinskim kapacitetima cp i Cv (u zasieenom Vrijednost " iznosi za vodenu paru: u pregrijanom podrucju (p < 25 bar) " = 1.30 u zasicenom podrucju .75) d) PriguHvanje pare h = konst Za razliku od plinova.za suho zasicenu paru (x = 00)..sd c) Izentropa = - Kao kod plinova.Promjene stanja pare racunamo pomoeu tablica odnosno dijagrama za vodenu paru (Oznake velicinQ .135 " = 1. 192 . str.

'i~11I1 IllIk suhog zraka. Sve se nil I" ""1"111''Innja vlafnog zraka najbolje mogu pratiti u Mollierovu h. III 11v 11 v I a f nos t rp jest omjer parcijalnog tlaka vodene pare p' a - ..005 kJ/kgK specificni toplinski kapacitet vodne pare cp' = 1. 195 do 197. 'I.\kl pr. + 2500) 'IW" .. I" I It Icna entalpija smjese (kJ/kg*) u nezasicenom podrugu I. 167). Pri padu temperature pada i tlak zasieene I1 I ".lccnosti se naru~ava promjenom temperature.462kJ/kgK = I .SMJESE PLINOVA I PARA t I~IIl'nl IllIk smjese jednak je zbroju parcijalnih tlakova sastavina smjese . '" ""l" III. "" I h. (gdje je h = 0) bit ce nil h = cpz' + x(cpvt+ r) specificni toplinski kapacitet zraka Cpz = 1. """" '11 vlllfni zrak (str..ruCnik 193 .t(P 1IIIIIIIIII/IIsicenosti 1/1= x/xs I' . "'. m)mz = (R. 11. "'II'"IPlll1om zasicenju (P' = Ps' x = xs) je h = hs.314/18 0. 11vl1l1..1111111Ickucine (s~enje). 11'"'lIll'crulura u °C pa je h = 1. To je stanje zasieenosti smjese. .1. 11' I")' smjesa vi~ ne moZe zadrfati sve koliane pare pa se iz smjese I 1111'IdllrlVllli suvi~ak tekucine (ro~enje). Ps) "11111111" 11rizasicenju (P' = Ps): Xs = O. H7kJ/kgK ~ Rv = Rm/mm= 8. Pri povecanju "'"1"""11111' rllsle tlak zasicene pare (Ps > p').1. 198).1'1'11111 sir.926.It.p') = O. ~1I1I.. p p' = pz je - I .~.vidi str. odn.I..~'.926kJ/kgK r = 2500kJ/kg loplina isparivanja vode (pri O°C) . x .622p'/(P.nomzraku .kll svojstva suhoga i zasicenoga zraka pri raznim temperaturama su ." ~". 1111111 izhodi~te pri ledi~tu vode. za vlafni zrak (nezasieen) na str. Iltlll.'.p') I "" I.'ulllllllli Ilak vodene pare.. na v I1 .h"'II)1I Ps ffJ= p'/Ps ('" 1/1).005I + x (1.dija. p je ukupni tIak smjese. ~1. smjesa postaje nezasicenom (a I'" 11111111 IIn~grijanom).llIlIlcza zrak i vodenu paru /.ncsmjese. te je sposobna primiti nove kolicine pare koje pocinje .'III~l1hrijednost odnosi se na 1 kg suhog zraka u vlatnoj smjesi. 'I ~Nvlnt...Un.IIIIIIUVU zakonu smjesa pare i plina u ravnoteZi s tekuCinom koja je '"1"1'11"1" kllCl1lparcijalni tlak pare p' dosegne tlak zasicene pare Ps pri . ..' '"lIllIrO) Icmperaturi.I. Smjesa zraka i vodene pare (vlaZan zrak) .I 'lIIjcslI plinova .)Rv)p'/(p. 1'1 1111 I x (apsolutna vlaga) je omjer vodene pare mv i mase suhog S . 111"1. 194.622P.

6 0.01488 57.390 2 1.971 70.870 0.03 0.008 841 34.24 73.20 0.004419 0.842 0.5596 2351 0.15 0.819 14. - Subl I zaslcenl vlafnl zrak Toplinska svojslva pri temperaturi t pare p" vlamost x.14 0.2.77 0.00 100.2 250.12 24.865 30.9 111.398 1.31 0.043 9552 1.75 81.7 0.parcijalni tlak .859 28.790 4.943 0.04 0.77 0.04 0.078 15 250.316 3983 1.52 0.80 0.942 60.829 45.58 0.03 0.08 0.172 6.908 0.823 0.8.817 0.727 0.78 0. Zasieeni vlafni zrak x h v kJ/kg m'/kg kg/kg -18.684 4.08 0.055 55 185.11 0.4 2 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 30 32 34 36 38 40 42 44 46 48 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 t mbar 1.044 12 151'.767 4.1 1.4 199.953 0.281 6 811.039 28 137.5 1.049 53 167.745 .8 .6 0.853 26.002 300 0.87 0.3.06 0.01912 72.06 0.345 10.830 18.553 spec.53 0.39 0.000 1.804 0.1162 1.801 8.786 13.836 51.774 6.33 0.17 20.09 0.24 0.780 0.2 0.762 .870 32.01 0.36 0.1 0.916 48.0 701.6 578.99 91.97 18.60 37.1 845.847 22.002 731 + 2.007 727 0.0.733 -16.248 1.097 3.014 80.44 85.756 0.750 0.22 0.001 128 0.78 0.24 0.21 0.42 29. spec.25 0.003 234 0.001619 .863 81.418 9193 3.596 3.925 0.62 23.6 .171 2.905 44.733 0.4 157.899 42.18 59.807 10.057 - 194 .5 0.072 0.849 65.10 0.062 27 0.09 0.41 1.01 15.810 2.01 0.17 0.031 04 111.-1 311.6.106 7.154 7 464.11 0.024 42 90.893 40.01 0.10 0.C -20 -18 -16 -14 -12 -10 .371 5.36 0.006 740 24.47 1.7 0.888 38. volumen v Suhi zrak h " kJ/kg m'/kg -20.129 9.842 0.792 0.001 932 .117 1106 0.71 0.985 75.40 66.29 0.000 777 -16.069 77 226.07 0.773 .934 205.836 20.877 0.778 0 0.027 55 100.002 0.784 2.810 29.08 0.957 65.13 0.7 0.0 0.30 0.42 47.28 0.7 0.6.6 0.28 0.034 609.892 123.78 42.37 26.928 55.005 098 16.5 473.798 20.8.852 1 1.6 385.087 52 277.010 10 39.768 0.459 1.761 .813 12.876 34.738 -14.034 94 0.04 0.900 0.011 51 0.505 1.031 1.55 0.18 0.739 -11.0 0.882 36.72 12.796 6.756 .003 821 9.028 90. entalpija h.26 0.02 0.50 1.235 0.885 0.911 46.6 0.013 10 0.19 0.973 357.20 0.856 0.07 0.02 0.005 868 0.916 0.750 -10.06 0.963 0.727 -18.3 p.53 53.49 0.922 50.055 8.021 62 0.001 353 0.99 0.000 642 0.18 0.170 1563 1.25 0.27 14.6 123.824 16.01688 0.207 4 1.000938 -13.744 -12.23 0.82 33.

44 1. I ""'1 1 I 0.45 8.75 2.5 29.59 9.01 5.02 6..41 9.1 0.06 6.75 2.61 5.42 9.50 8.27 0.1 26.85 2.67 6.55 1'2 Z II.72 n.4I B 11..8 11.5 29.40 8.59 5.09 10. I" 1.69 5.69 6.77 1.09 3.89 3.r.42 9.17 1.23 2.5 27.34 2.7 16.1]/1 vlaznoga zraka " (kJf(1 + X) kg vlaznoga zraka) I In.7 21.64 8.0 () I.54 3.9 3 10.70 5.28 6.07 1.06 1.05 7.50 4.91 4.75 3.~5 6.94 8.07 3.82 9.3 13.9 13.39 5.60 4.4 11.5S 1.7 2.11.0 34.6 23.7 5 11.7 29.29 5.91 6.60 7.'1' 1.55 6.73 11. 3 II.58 9.9 I 1.70 4.52 3.65 4.40 3.8 11.3 20.81 ' 3. specificna "1111111.14 2.5 I 0.82 11.07 4.4 I 0.10 4.9 15. 11'71 1.51 4.13 2.4 37.35 4.8 14.94 7.3 27.44 8.06 7.23 2.8 19.52 7.8 1.09 10.8 21.87 2.20 7.4 18.36 6.48 8.5 1 1 195 .06 9.5 5 2.25 4.1.1 " 16.50 1.3 14.53 2.HI.Vlaini zrak Toplinska svojstva pri temperaturi t I'.17 6.2 15.07 I' 1nl \ /.14 3.83 1.82 1.12 1.53 2.56 4.81 4.0 1.43 7.32 5.81 11.l /' 11 Relativna vlafnost 'P I .')3 1.6 I 0.05 3.I 1.3 17.8 I 0.6 14.64 6..35 7.50 3.10 4.01 8.6 24.04 12.00 9.1 21.50 3.00 4.60 11.28 2.32 8.9' .87 '/.0 39.3 I 0.88 5.94 5.2 16.9 13. IHIIIIII/lkpnre p' (mbar).7 19.1 19.5 4.8 32.0Z ~.38 6.29 5.2' 1 4.03 4.97 4.8 16.1 14.36 8. vlafnost x (gfkg suhoga zraka).61 6.2 12.8 34.16 7.7 I 0.30 2.5 16.76 6.05 3.62 3.7 1.2 12.20 5.50 7.03 2..45 3.35 1I.3 1'4012'8' \ () 11' 1'60 3'21 4.87 1.6 12.10 9.73 10.80 2.44 I 3. I \ 1.60 5.33 2. I I.2 25.39 6.5 19.74 /1 I ').03 7.67 2.8 23.53 3.65 10.00 2.92 3.0 ".0 III 0.74 4.8 17.2 31.9 14.5 23.1 25.55 7.9 13.05 8.00 3.6 20.11 3.68 4.2 I 0.68 11.84 4.14 7.28 5.4 16.01 2. I I" I" I 1/1 .68 5.22 4.6 25.80 6.84 /1 14.4 11.1 .6 11.68 3.IH 0.4 18.30 3.

3 p' 20 x 11.8 .9 .3 42.4 37.57 3.36 4.5 53.09 10.9 20.4 .4 86.2 70.0 34.6 38.73 5.S 38.2 19.4 14.0 20.9 71.56 11.3 .J 24.3 36.1 34.0 I I I I I I I I I " 5.0 40.6 50.1 13.4 I 0.VIaiui zrak Toplinska svojstva Parcijalni tlak pare p' (mbar).6 26.4 75.6 31.8 43.36 6.36 8.3 12.01 9.8 .87 5.3 15.4 57.8 26.25 10.6 4.3 33.7 13. 3.5 27.5 .0 2.11 9.8 196 .0 44.6 13.1 16.4 34.I .6 95.97 5.21 6.2 .32 8.0 2.7 19.48 12.4 16.1 vlainost rp p 16 x h I .2 53.C I I Relativna 0.83 10.0 23.8 2.1 46.7 2.02 12.3 5 I 3 p' 2.9 38.66 8.8 31.27 9.2 12.6 4.9 I 1.0 24.7 38.4 46. 13.32 10.9 3.7 I 0.5 18 x 1.85 U.19 8.4 11.41 4.1 34.97 9.6 .00 10.8 27.71 6.8 47.74 7.2 24.7 42.0 78.0 21.I I 0.9 13. vlafnost x (glkg suhoga zraka).1 18.1 47.54 12.28 7.7 56.4 h 21.3 78.J.87 7.7 17.8 17.4 50.9 .4 16.6 .2 71.9 .30 4.8 36.VV 7.2 15.S .2 39.5 65.1 .78 7.9 3.2 60.24 8.4 51.8 62.9 38.4 34.92 4.6 .8 85.7 14.1 11.1 52.2 I 0.4 16.4 .5 18.6 33.5 30.3 19.2 64.7 42.1 63.72 10.4 16.8 18.3 21.7 5.41 11.1 29.0 4.4 28.7 5.I .39 5.3 55.75 9.1 67.S 23.7 2.9 21.5 I 0.9 2.0 3.6 .10 4.67 7.95 11.2 24.93 10.5 64.7 23.8 15.06 4.1 39.4 77.9 23.0 21.8 30.45 10.09 10.1 42.3 27.9 15.62 7.3 36.1 18.S 26.5 21.8 41.65 5.2 57.35 11.97 6.6 27.47 7.51 14.8 '.1 47.17 6.4 18.9 43.35 8.6 I 0.6 11.8 I 0.9 17.46 h 23.9 .9 3.2 19.28 2.81 9. specificna t .49 9.7 14.9 52.96 8.2 .1 30.56 5.0 17.5 30.2 69.4 10.0 16.4 33.4 .9 14.12 6.8 58.0 25.8 15.I .9 83.34 21.7 93.2 13.3 43.6 22.9 .4 .3 I 0.3 58.2 p' h p' Z81 x h p 30 x h .5 33.6 47.2 47.8 103.45 7.3 15.4 31.

1 115.4 I 0.0 15. \.5 131.6 63.2 75.8 24.5 86.5 17.8 15.3 23.6 55.5 44.9 'K.7 54.2 113..75 15.5 82.6 16.7 " .8 I 0.9 70.6 23.7 136.0 66.1 I "3 " 14 10.0 69.0 227.8 44.U 64.7 114.9 23.9 \.6 32.0 187.4 I \ '96.3 I 0.2 39.2 22.0 78.6 29.1 0.0 105.7 35.8 39.8 "I 112'3 24.5 I 139.8 1111\ 7.5 23.5 226.3 100.t"' 111"1" 'IIIUI'I.2 89.9 91.34 14.7 72.8 .35 12.1 126.0 86.8 104.9 I 21.9 123.7 250.4 40.1 69.0 44.'P 7.32 1"(.9 44.1 103.3 163.I.6 23.9 127.3 114.8 11.0 77.9 95.8 167.3 19.0 140.2 92.7 61.5 206.5 112.1.8 156.5 .2 35.4 68.2 206." /.IK 14.111.3 25.8 28.4 73.4 22.4 ".1 59.6 I 0.2 33..7 87.4 26.8 33.2 170.6 251. .6 I ..1 77.5! 33.9 43.3 41'61 47'8153'51 59.1' 11.3 40.3 149.6 31.3 I"" 1/' \ ' 27.1 39.7 184.9 20.1 I 0.8 81.3 80.9 53.4 65.21 (.U.0 10.0 '.7 10.0 59'61 66.0 13.h2 .5 81.7 I 0.6 125.8 39.0 139.4 45.3 26.3 61.2 57.0 26.7 19.6 47.7 168.4 .2 CI(.49 H.1 26.2 CI.6 32.5 276.71 11.3 36.8 82.3 11)'1018.9 202.8 41.1 50. 59.6 90.0 49.4 136.I 11.8 153.9 42. I.3 84.4 33.11 29.0 19.7 52.5 40.7 49.6 17.8 62.7 21.0 31.7 111.5 29.1 20.2 37.5 68.5 54.5 96.7 74.4 110.9 17.2 42.7 30.0 '.7 K. I'" " 11.0 27.2 37.5 47.4 36.5 1.I..4 153.3 116.6 29. III I I '.0 .8 31.3 34.1 91.7 154.6 73.7 58.66 1.9 37. I 9.3 151.3 48.1 89.1 70. 79.6 59.3 204.3 51.0 76.5 104.8 100.\I I.8 55.6 21.5 62.0 27.0 84.2 49.2 ' 35.0 36.1 143.3 98. 16.7 73.' 5. 1'1'.1 :" 6Z.3 13. I 46'41 53.6 226.0 123.2 123..4 95. IIIIOltdl" " (I.'! 113'2 .7 101.3 187.5 I 0.9 49.1 127.0 49.3 65.0 60.7 21.2 104.9 I'IN.8 30.8 I.8 12.7 120.3 7.8 67.1 178. '/11 I x) kg vlaznoga zraka) Relativna vlaznost Ip 11.8 68.7 169.4 44.2 24.3 88.6 55.9 185.4 78.1 111.lO 16.3 34.7 " 70.9 32.1 18.05 14.4 ' "I " .9 197 .

1"'1 ..g.. '< . !! I 198 . 'El .

I. specificne entalpije hv vlaZnom zraku.(x .llku 12 . i vlaZnostix.h' . Vlafnost se smanjila od x do .xr)/(cpz + xc v) = = (h - 2500x)/(I. + m2) I = (h . vlaZnosti XI i specificne entalpije hI> dobivamo: - vlafnost smjese X2 . (stanje u tocki 11 ~ vlut. + m2h2)/(m. koja je odredena omjerom M2IMI = mt/m2' ~. pri eemu se vlafni lrllk ohladi do temperature I' « (1). . a time i osu~i.926 x) five se te veliCine mogu direktno oCitati iz dijagrama h. Hladenje do lemperature pod rosiStem Pri hladenju rashladnom povr~inom. koja ima temperaturu 10 nau od tomperature rosi~ta (R). 3.Promjene stanja vlainoga zraka (hi I MIJdanje vlainoga zraka s vlainim zrakom '/'''M"I'IJr vlainosli Mljl!Auli se vlafni zrak. mase suhoga zraka mz. Odvesti treba toplinu Q = mz(h2 I je konacna temperatura u cC. jer se izluCila masa vode mz(x .nim zrakom. pa je stoga 1"tlrebno dovoditi toplinu Q = mz(h2 . Promjena slanja pri x = konsl (izohigra) I'n zagrijavanju (od stanja 1 do 2) ugrije se vlaZni zrak za temperatumu tut. mase suhoga zraka m2. h. Vlaienje vodom ili vodenom parom Dodavanjem mase mv vode Hivodene pare. I'ri hladenju medu istim stanjima vlafnoga lIuku (od 2 do I) valja istu kolicinu topline () ndvesti. '" ~I' ~C'zu smjesu proracunati: x.x')IJ 4. "'IIIJljlrIlture 12i vlaZnosti X2 (stanje u tocki 2).x.specificnu entalpiju smjese h2 = = h. x za stanje smjese 1Iltll'kl M. XI + mv/mz + hv mv/mz ]99 . Je masa suhoga zraka.x')... moze se smatrati da je nastalo mije~anje vlafnog zraka Ilnnja 2 i granicnog sloja na rashladnoj povr~ini stanja Ro. a specificna se entalpija povecava od hI do h2. mase suhoga zraka "". '''lIIperature I.h.) "'. x2 x vlu1nost specificna entalpija temperatura u °C x = (m. + m2x2)/(ml + m2) h = (m.OOS + 1..

vrijedi dQ dH = dWk' a pri izentropskom procesu (dQ = 0) jo~ i -dH = dWt> odnosno izrafeno specifimom entalpijom hi bninama v - . bninll v i gustoCu (J qm = A v (J = konst (vidi str. - h2) konst) Vo = V2(PI . U kojoj moremo ra/!unati sa zanemarljivo malom promjenom gustoee. konstantan.98 u dobrozaobljenihsapnica). . s prosjemom gustoeom (Jmed"" konst (sli/!nost s nestla. b qJ.95 .dh = vdv hi - h2 = (vl . JednadZba kontinuiteta stacionamog strujanja povezuje presjek A. gdje ne dobivamo niti tro~imo rad (dW = 0).P2) - h2) Ao je asti presjek otvora sapnice. .P2)/(J S t v a r nab r z i n a is t j e can j a v je zbog trenja 0 stijenke i restica fluida medu sobom ne~to manja v = IpVo gdje je Ip Korisnost pri istjecanju s koeficijentom Ipje '1 = Koli/!ina istjecanja Koliana istjecanja (protok) mase qm a) pri svim razlikama tlakova "= . - dobiveni iIi utro§eni tehni/!ki entalpija. 0.STRUJANJE PLINOVA I PARA Pri s t aci 0 n a r n om s truj a nj u (pri kojem se na bilo kojem mjestll bnina ne mijenja s vremenom ni po veliani ni po smjeru) protok mase je q". Pri procesima strujanja. tj. 160) uzmemo 11 Pr e t v 0 r b a e n erg i j e pri'strujanju Ako u prvom glavnom zakonu tennodinamike obzir i promjenu kineti/!ke energije Wk' vrijedi dQ gdje je: Q rad.vI2)/2 B ern 0 u 1I i j e v a j e d n a d z b a za plinove i pare vrijedi za male razlikc tlakova f1p = PI P2. 200 .koeficijent nine (= 0. H - - dW = dH + d Wk W - dovedena iIi odvedena toplina. dok su druge veliane promjenljive od mjesta do mjesta. a je produkt koeficijenta smanjenja presjeka (kontrakcije) mlaza Jl i koeficijenta bnine Ip. avim fluidom) 2 2 - PI + (Jmed( VI 12) = P2 + Qmed( V2 /2) BniDa istjeamja V2 = vo): Teo re ts k a brzin a is tj eca nj a Vo (bez trenja) iznosi (za VI = 0 i Vo "= a) pri svim razlikama tlakova b) pri malim razlikama tlakova «(J = V2(h. = aAovo(J qm iznosi: = aAo(JV2(hl b) pri malim raz1ikamatlakova «(J konst) qm = aAo V2(J(P. .

. . = [2/(" + I)r/(. .. mozemo pisati h = konSI..40 0. Plo (!.aA mmV 1t.-I) Taj kriticni omjer tlakova ovisi samo 0 fluidu (.0.135 0.95. (P. a u para T '*' konst (str. . 201 . U (idealnim) plinovima je tada T = konst.vukai najveca je brzina koja se mote pojaviti u najufem presjeku sapnice Vz = V"p!(!z S pomocu jednadtbe stanja plina mozemo pisati jo~ i (!z/(!. . = [2/(" + I W/I><--1) TiT. iznosi P'''Y(><--l) p .Istjecanje iz sapnica IIrzina istjecanja Vose povecava ako se povecava razlika tlakova PI I postite najvecu vrijednost Vz (»Lavalova brzina«) pri kritickom P2 omjeru - Ilnkova pz/P. a u najuzem presjeku sapnice Tz' Pz' (!z.) i iznosi za razlicite fluide: " pz/P. gdje su temperatura. stapnim strojevima itd. Prigusivauje Pri prigu~ivanju se suma energija ne mijenja h.530 pregrijana vodena para 1. dvoatomni plinovi 1.30 0./(!.).. = 2/(" + I) VZ= V2["/(.) = V2["/(" + I)]RT. + I)] .. armaturama.0. a u konacnom presjeku tlakom P2 i = brzinom V2 = V2(h.hz)..577 Pri kriticnom omjeru tlakova pIp. NajveCi protok mase qmax koji protjece najuzim presjekom Amin pri kriticnom omjeru tlakova pIp.98 a = 0. gdje je a koeficijent istjecanja i iznosi: " " kod dobro izvedenih sapnica pri o~trim rubovima a = 0.'1[2/( + I )] .h2). + vJ212 = h2 + vl/2 Ako je brzina slrujanja malena le je mozemo zanemarili (pri obicnom slrujanju u cijevima..65 Pro ~ire n a sap n i c a (De Laval) Stanje u najuzem presjeku je odredeno kriticnim omjerom tlakova P!Pl i Lavalovom brzinom Vz V2(h. q max.64 . tlak i gustoea ispred sapnice T. 192). postignuta brzina Vzjednaka je brzini I..546 zasiceni vodena para 1.

2.6).= 1.u kmol/kg goriva u = »karakteristika goriva«: u = 1 + 3 [H' (0' S')/8J/C' U krutih je goriva 0 < u < 1. u tekucih gorivaje 17> 1. 00 r i va su veeinom organski spojevi sastavljeni uglavnom od ugljika C. Omin + (H2'/2 + CO'/2 + CO2' + N2' + CH4' + C2H4' + O2') 202 . .6 A.2..Zmin gdje »faktor pretieka zraka A. .21..3..2 .0 za mehanieka lozi~ta A. b) U plinovitih u + (H'/4 + 0'/32 + N'/28 + v'/18) goriva) goriva nastaje dimnih plinova (kmol/kmol D = A.05..za kruta i tekuca goriva s obzirom na jedinicu mase C' + H' + S' + 0' + N' + p' + v' = 1 (kg/kg goriva) za plinovita goriva obieno s obzirom na jedinicu volumena H2' + CO' + CO/ + O2' + N2' + CH4' + C2H4'+ H20' = 1 (m3/m3goriva) Procesi izgaranja osnovnih sastavina krutih i lekucih goriva ugljika potpuno izgaranje C + O2 = CO2 nepotpuno izgaranje 2 C + O2 = 2 CO vodika 2 H2 + O2 = 2 H20 sumpora S + O2 = S02 - - Potreba kisika odnosno zraka a) U krutih i tekucih goriva iznosi najmanja potrebna kolieina kisika Omin = C' /12 . b) U plinovitih goriva iznosi najmanja potrebna kolieina kisika Omin = H2'/2+ CO'/2+ 2 CH4'+ 3 C2H4' O2' kmol/kmol goriva Najmanja kolieina zraka Zmin= Omin!0.2 - - - KoliCina dimnih plinova a) U krutih i tekucih goriva nastaje dimnih plinova (kmol/kg goriva) D = ). = 1. Sastav goriva odredujemo s obzirom na jedinicu kolieine . vodika H. kisika 0.... u ugljena: u= 1. u lakih: u < 1.2)../O.IZOARANJE Izgaranje je ekzotermni proces oksidacije goriva pri kojem se razvija ogrjevna toplina H.2 (u tdkih: u=I. C'/12. 1.3 .= 1.21 Stvarna kolicina zraka Z = A.= 1.6 .. du~ika N te pepela (p) i vlage (v)./0..1.1.1. sumpora S.4 za lozi~ta na ulje i ugljenu pra~inu za plinska lozi~ta A. 1.«iznosi: za ruena lozi~ta A.21.2 (u eistog ugljika: u = I. 1..

II.""l 11. ugljeoa) Za kruta sluZi priblizoa formula .1noo C' + 101700 H' + 6300 N' + 19100 S' . " moe sloZeoih i tekuCa spojeva goriva (opr.H'" . Razlikuje se od gomje ogrjevne moo time ~to dimni .. str. 1.2500 v' 203 .11.11. " "I .ull d Mlllllpor). I'U"" "' -)11" I 11111 Ogrjeme moCi 11g r j e V0 a 100 C Hs (gomja kaloricoa vrijednosi) fe sva VII Ill pr! izgaranju..C. 1.h'II'". . .I uIIII'" I vUlIII (H20" .2000 H20' odrediti (u kJlkg) moze se toeno 1/. ( Il1flaHn) . 204).v. 1.01325 bar) l'tllIl" 1I1I~t'vnc moei sastavina goriva ~I1I1I1Y gorlva 11111 ". 889 100 799 100 1 449 200 1 359 200 1 302 300 I 257 300 - - I hlllJII ogrjevna moc fizikalnih smjesa gorivih spojeva (plinovitih goriva) (u ~ 1/11111 "1 I IltOOCO' + 10800 H2' + 35700 CH4' + 60700 C2H4' I ItllI!1I ogrjevna '11111' "kIlRom. 'Mill'"1111Imc (kaloricnu vrijedoost) mjerimo s obzirom na jedinicu koliI 'lit.11 .~ «('.IIIIdrosi~ta vodeoe pare (i para sumpome kiseline.n kllllll IlckuCa goriva .C.011 alkohol) '_'/ltllllllllllUkll . Izgaranje IWlllt1lnno izgaranje IItll"'" kJ/kmol 406 900 kJ/kg kJ/m' o ..IICI lIul.n pllllllvltll goriva kJlkg kJ/m3 (0 . '1IIIyn ..(IICCIII .11111 I'"II'UII< . {Hi Hs {Hs H {Hs H' {Hs Hi I I 124000 296 600 286 700 241 700 3 273 900 3 138900 5 160500 4 980 500 10330 9260 142200 119900 41900 40 200 40 300 38 900 33 910 - 12800 10790 - - 1 365 100 1 230 100 282 900 29 600 26 700 12600 39 700 35 700 64 700 60 700 58100 56100 till I 41..11" .(ho I1zol) 111.C.Irvlld moci koji dobivamo kad dimoe plioove ohladimo samo do I '''1'' "'Ill'" 11.9800 0' . ukoliko .013 25 bar) I h '"1"111lIf. " 11 r I I 11" 11111 11 j e v 0 a 100 C Hi (donja kaloriena vrijednost) je onaj dio ~ "'I' "_. '.lrJcvna moc manja od gomje za toplinu isparivanja r vodene pare 'I'" 11'I I 11000 kJ/kmol = 2500 kJ/kg = 2000 kJ/m3 (O.11.013 25 bar .

T-dijagrama (vidi str. Orsatovim aparatom). f05). rama moZe proracunati uz poznavanje sastava dimnih plinova i molne entalpijc njihovih sastavina pri tim temperaturama (vidi str. 1) Zmin : D Otuda proizlazi molna entalpija dimnih plinova (kJlkmol) hmD 204 = hmDI - Z" (hmDl .kod plinovitih goriva COt H20" N{ Ot = = = = (CO' + CO2' + CH. 0min) : D O{ = (. Sastav je dimnih plinova pri potpunom izgaranju s obzirom na jedinicu volumena CO2'' + H20" + N2" + O2'' = 1 (m3/m3 dimnih plinova) Udjeli pojedinih sastavina (kmollkmol dimnih plinova) iznose: - kod Cv1'stih i tekuCih goriva COt = C'/12 : D H20" = (H'/2 + v'/IS) : D N{ = (N'/28 + 79121.. koji uzima u obzir i disocijaciju iznad 1500 qc...1. + 2C2H. 0min) : D (.1. koliCine dimnih plinova D i poznatog faktora preticka zraka . C~ itd. derpomoCu R os i n 0 v a i Fe h li n go v a hmD.hmDoo) . Eutalpija dimDib plinova Molna se entalpija dimnih plinova hmD (kJlkmol) pri raznim temperatu..izracunavamo relativni udio zraka u dimnim plinovima Z' Z' = (. = Iz minimalne potrebne koliCine zraka Zmin. 00 (Cisti zrak).1.) : D (N2' + 79/21 .1. 164): * Molnu entalpiju dimnih plinova za tehnicka goriva mozemo odrediti tako..1. 1) Omin: D - Pri nepotpunom izgaranju sadlfe dimni plinovi jo~: CO.1.1. .. = 1 i molnu entalpiju hmDoo pri .1) Omin: D . + 2C2H. Iz tog dijagrama mozemo za svaku izabranu temperaturu odrediti molnu entalpiju hmDI za. Njihov sastav odredujemo kemijskom ana1izom(npr. .1.) : D (H2' + 2CH. ..Sastav dimDib plinova ..

"II.t (> I) mora biti ~to manji..t/O. 0 kod plinovitih gorivo na jedin!cu tvari I kmol goriva..). . Stvama temperatura izgaranjaje niu zbog ."""8 I' kolll!ine zraka Z i dimnih plinova D hmD = (Hi + hg + Zhmi)ID \'. ''''''11)" lopline..illrlnr H" hg. /!ade. ni dimni plinovi ne smiju sadrZavati gorivih ". I... ali ipak tolik da se osigura I"IIIIIIIU 11. sadrZaj CO2 u suhim dimnim plinovima (bez H20). Za ..... = 1/[1 + u(.IIOranje.. to je manji udio CO2''.Pretil!ak zraka kontroliramo sadrZajem CO2'' u dirnnim 1. I ~~ Kontrola izgaranja I NI pcpco. oslataka (ne- I ". !ho je veei faktor pretil!ka zraka .. CO.tI11 III ~ 11111111 111. Itublvonc molne entalpije hm D dimnih plinova odreduje se za odgova"11"'" IlIklor pretil!ka zraka.t.11111 IUtlllU 11111111' 11111111' 1)1...lIlIlIvlll1l\.. 1/" ~llCClfil!neentaJpije goriva hg i molne entalpije zriUca hm Z prije iz_.I leak zraka.111' lco(C02"). T-dijagrama.. 11 200 LOO 600 800 1000 1200 HOO 1600 1800 T "C Dijagram Rosina i Fehlinga 'Teoretska temperatura Izgaranja ~IIIIIIII ontnlpiju dimnih plinova hmD odredujemo iz donje ogrjevne moei ~"'..21-1)] I .. Z i D odnose se kod I!vrstih i tekucih goriva na jedinicu malIudvu.'ulI goriva. 205 ." .In I Ickuca goriva s karakteristikom u pri pOlpunom izgaranju vrijedi (COn..."'1111111 ~J . CH4 itd.hIlIlIlOVD "mD.t teoretska temperatura izgaranja T pomoeu Ro-I" I .

~pirit) dobiva se alkoholnim vre.) Re tor t nip Ii n (rasvjetni i koksni plin) dobiva se iz prirodnih krutih goriva (ugljena. Laka pogonska ulja dobivaju se jo~ i hidriranjem (spajanjem s vodikom) i sintezom (rasplinjavanjem i zdruZivanjem molekula H2. tekuCa - naft" Pregled glavnih metoda preradeprirodnih goriva u umjetna i nacina njillOve upotrebe Prirodna goriva: Prerado : Umjetna goriva: teiko ulJe lmo:tut) poluteiko ulje (phnskoJ lako ulje lbenzin I Nacin upotrebe: vonjsko (u IZgoronjQ loii~fjmo ) 206 . . Pogonska u Ij a: laka (benzin.1100 °C) u retortama bez pristupa zraka. nepotpunim izgaranjem u plinskim generatorima. Koks i drveni u'gljen su kruti ostaci pri suhoj destilaciji ugljena odn. CO itd. treset i ugljen. deni plin«. Umjetna goriva dobivaju se preradom iz prirodnih goriva iIi drugih tvarl. . iz kojega su proizvedeni. a dodavanjem vodene pare »vo. (Dovodenjem zraka dobiva se »zracni plin«. mazut) dobivaju se frakcioniranom destilacijom nafte i katrana. drveta) suhom destilacijom. Generatorski plin dobiva se iz krutih goriva (drveta. Et i n yH2 (acetiIen) razvija se djelovanjem vode na kalcijev karbid CaC2' - - Goriva drvo. Udio lakih goriva poveeava se krekiranjem (cijepanjem velikih molekula). ugljena ill koksa) rasplinjavanjem.katran.Prirodna goriva jesu: kruta (zemno ulje) i plinovita zemni plin. Pri suhoj destilaciji dobiva se jo~ i tekuci proizvod . Kao gorivo su prakticki cisti ugljik. polut~ka (plinsko ulje) i t~ka (Iozivo ulje. odnosno polimerizacijom (spajanjem malih molekula u veee) iz zemnog plina (sintetski benzin). E tan 01 C2HsOH (etilalkohol.) iz ugljena. zagrijavanjem (pri 900. a sadde jo~ i saY pepeo goriva. katrana iIi ostataka nafte. njem iz ~kroba. tj. zesta. benzen). drveta.. Smjesu obaju plinova nazivamo »mije~anim plinom«. tj.

5 2. I t IH I 6 7 5 1 1 . C2H2 29 4 32 4 0..1111111) 1"1..(hlln.. ' II'~II' vl'ijcdnosti.~1i"1I"1 S 0 2. C)H.2 - 2 2 5 3 5 8 : Gustoea :Donjaogr.3 I Gustoea kg/m) 720 875 940 977 884 794 I Vreli!te °c < 120 <350 >350 I'.250 12620 0..10 1 kJ/kg 14700.53 19300 3 0.16700 8400. IDOnja kJ/kgmoe 42700 41900 41 200 \ .668 121800 1.34100 '17 0. ... .19 4800 60 1.11.5 3 0." .12 vJaga 10."" .ld .H..1111 ..5 0.. ~ 11'" IInrlva .7 1 1.o C2H.lc. ....1 I CO .III~II) 1..." 1'14H 11I.11..0 8 1..1 '"n .30300 1 I .013 S 2 bar Nz 0. I'"11 .11 "..moeH..0 8.H. Ill..011 . 1. 1111' I HI ogr.8 0...20100 27200.I I .I~ .25 4000 I 207 . 218 80...60 0.12 6000 62 1.10.Donja ogrJevna moe H.356 63 500 2...10 3.. III ~'11 Sastav % (u H I 1kg) C 85 86 87 93. kJ/m) : kg/m) I O°c. .171 56340 7 0.71 10800 54 1.5 78. . 7 27800.11. C2H.1"..10 1 1 I." . III nllvlln .1111 "".Pregled goriva t~~udvu SaSlav' % (u 1 kg) Oista tvarI ." /0 '.8 13 I I I .."1 11~lftll .08987 10790 1. .7 15 11 11 6. C..II..260 60570 1..3 38850 40270 26750 1)1 92.2 3 0.Ill "" ".. 1111 I "lIn / // 50 51 49 12 6 4 8 8 42 28 23 28 - H2 CO CH.0 I 1 0 N 43'9 0'1 20 1..II'u goriva Sastav 82 % (u I m» CO2 I i CH. 1""11 (11111 . . I.0 I I pepeo <0... '""" ~O ..2 52 I ! 7...7168 36080 1.0 1..11.11110'"0 'C. I 'f."k.I.20 12...50 20 SOO 3 0.1.019 92970 2. .

1 2.3 >60 30..4 2..60 15.0 2.3 0.30 10..3 2..6 1..6 0...10 0...0 1....35 10.33 10..60 16....} 300 19800 19300 18 800 18 500 16400 10 500 18 000 17 500 17000 16700 15 700 15 700 Trbovlje Zagorje LaSko Senovo 208 .9 0.3 0.6 0.17 3...0 2..6 0.0 1.3 11 300 11 300 11 100 11 100 10 300 12000 18 000 17000 16 700 16 700 15 700 12 500 18 600 18 000 17 500 16 700 15 700 I.2 2.120 35.0 2.3 >60 35..16 3.9 2..6 0.0 2...3 2...35 0...Doma~1 Rudnik Vrsta Velicina zma mm Kolicina sumpora vlaga pepeo va tvar % I I goriSastav u 43 43 43 43 43 43 20 22 22 22 24 34 21 22 22 24 24 32 19 20 21 22 26 36 19 19 19 19 20 20 8 8 9 9 12 5 12 14 15 16 17 19 9 10 12 13 17 18 7 8 9 11 13 25 13 15 17 18 21 21 49 49 48 48 45 52 68 64 63 62 59 47 70 68 66 63 59 50 74 72 70 67 61 39 68 66 64 63 59 59 0...18 3.3 0..60 17.40 10.10 0..6 0....10 0..4 % DOIija ogrjevo& moe HI kJ/kg Velenje komad kocka orah grah sitni prah komad kocka orah grah sitni prah komad kocka orah grah sitni prah komad kocka orah grah sitni ksilit komad kocka orah grah sitni prah >120 65.15 5.8 1...1 2.1 0.5 >60 33.60 18....10 0....1 65 >60 40.3 0..0 1.65 10.. .3 0..1 1..

9 0.6 Donja ogrjevna moe H.komad sitni komad sitni 'injskoI{csavski "olubara "".3 1.1 1.orah .IIgljen.komad -kocka . kJIkg 28 100 27 800 28 400 28 400 26 800 18700 17600 16 600 16 200 21 100 20 800 20 200 19000 18 700 19000 18 800 18200 17400 15 500 14 100 15 100 12 100 10 900 17400 15 800 9600 9300 9700 6800 9800 8200 209 RaSa - Banovici - komad kocka orah grah sitni komad koeka orah sitni 2 2 2 3 3 17 17 18 20 8 8 9 9 9 14 14 15 16 18 33 32 30 30 20 19 48 49 43 36 45 41 12 13 11 10 15 16 20 21 22 21 22 23 27 28 16 17 18 20 25 9 15 20 25 16 23 10 12 14.2 0.2 0.3 0.4 1.8 2.5 30 45 38 Koli<!ina sumpora % 9 8 8 8 8 1.prah .sitni . Sastav u Rudnik Vrsta vlaga I % va I pepeo tvar gori86 85 87 87 82 67 63 61 58 71 70 68 64 63 70 69 67 64 57 58 53 50 45 64 58 42 39 42.6 0.2 0.sitni J\.6 0.prah .orah .cnica komad koeka .komad -kocka - .1 0.4 2.4 0.7 0.3 2.5 2.4 0.Iolae KIIovo - komad sitni komad sitni I~ Slrojarski prirurnik .7 0.5 34 10 21 Kukanj /.5 1.rcka .2 2.8 0.4 1.4 0.sitni .5 0.orah .

212 do 217. toplinski je prijelaz opeenito jo~ i danas sasvim iskustvena vrijednost koja se moze izracunati samo u nekim posebno jednostavnim slucajevima.PRIJENOS TopliDska TOPLINE vodljivost Toplinski tok <P(tj.ubrzanje site teze (= 9. g . Brojcane vrijednosti)' za razlicite tvari sabrane su u tablicama na str. 210 . = T. .). koji toplinu predaju krutoj stijenki iIi je od nje primaju. po iskustvuje upravno razmjeran temperaturnoj razlici . Prijelaz topline na slozen naCin ovisi 0 vrsti. temperaturi.6.brzina (mls) .koeficijent toplinske vodljivosti [W/(m.6. v .kinematicka viskoznost (m2/s).= ~ (T1 - T2) A ). tIaku i brzini plina. prolaz topline Q u vremenu t) kroz tvar je po iskustvenim zakonima upravo razmjeran temperatumoj razlici . Nusseltova teorija slicnosti omoguCila je odre\tivanje prijelaza topline pomocu bezdimenzijskih znacajki (brojeva): Reynoldsova znacajka PrandtIova znacajka Pecletova znacajka Grasshofova znacajka Nusseltova znacajka gdje su: d (T.T = T. a kod plinova i para jo~ is tlakom. Nadalje. f3 .je koeficijent top Ii n s k e v 0 d Ij i v 0 s t i a mjerimo ga jedinicom W/(m.gustoca (kg/m3). Pe = vd(!cI)' = Re . i povrlini A - a je k oefi cij e n t pr ij e I a za izrafen jedinicom W/m2 K.specificni toplinski kapacitet (u plinova je C = cp) [J/(kg' K»).temperaturna nog rastezanja (K-.81 mls2). a . pare iIi tekuCine. . iIi obratno. Prijelaz topline Toplinski tok <Pkoji prelazi s plinovite iIi tekuce tvari na krutu stijenku. T2 T . ). C.volumenski koeficijent temperatur- - . i povr~ini A. Re = vd/v Pr = (! cv/).T2){3Iv2 Nu = ad/)' (K).promjer (m). v.koeficijent prijelaza topline (W/m2K). razlika T2) . Unatoc veoma opseznom istrafivackom radu. Toplinska se vodljivost mijenja s temperaturom. (! . Pr Gr = d3g(TI . K»). prijelaz topline ovisi 0 obliku i kvaliteti povr~ine stijenke.K). a obrnuto razmjeran debljini ravne stijenke () <P= - T2 f.

212 do 214.12000 W/m2K . GrO.'/' '/'. .= 0. = 0. Za vodu iznosi: 3000. = 0.. 4000 W/m2K Pri promjeni agregatnog stanja ima prijelaz topline optenito mnogo vere vrijednosti. Pr)O. PeO. (Gr.65 Turbulentno strujanje ad/A.za snopcijevi ad/A..25 .: . Vrijednosti za f3 navedene su na str. koje su jedna iza druge.23 1. vrijedi: broj redova cijevi 2 4 6 8 10 vrijednost za ~ 1. 159.25 b) Prisilno strujanje pi in ova Strujanje duz ravne ploce duljine I pri v > 5 mls vrijedi aliA.75 Strujanje okomito na os cijevi: za osamljenu cijev ad/A.i v tekutina I pllnova na str. 0 = opseg).7 c) Prisilno strujanje tekutina Laminamo strujanje (koje se javlja u tekutina u uskim cijevima ako je U. = 0. PeO. Za pravokutni je presjek cijevi 2 ab/(a + b). .filmskoj 6000.= ~ . 0.na tekuCinu ad/A.0396 Pr. .00 1. treba za d uvrstiti odgovarajuCihidraulicki promjer 4 A/O (A = povrsina.40 . PeO.' < 2300) kroz duge ravne cijevi ad/A"" 3. PeO. a vrijednosti za (1. .I») Kucficijent prijelaza topline a iznosi: za plinove za tekutine 14.43 1.c. Ako cijev nije okrugla. Reo.46000 W/m2K 211 .kapljicastoj 30000..040.075 . A.na zrak . 40 W/m2K 2000. ad/A.75 IIllJcza cijevi u poretku sahovskog polja.75/!1+ 0. = 0. * Najjednostavniji primjeri proracuna mncujke Nu = ad/A. .35 (Pr . 16000 W/m2K pri vrenju pri kondenzaciji .: prijelaza topline pomotu Nusseltove 11) Slob od no strujanje plinova i tekutina I'rijelaz topline 5 vodoravne cijevi promjera d na miran zrak ili viskoznu tllkutinu vodljivosti A.37 .47 Strujanje kroz ravnu cijev Brzinu v treba uzeti na najuzem mjestu izmedu dV~ucijevi! ad/A = 0.75 - .. .36 1.092.075 .

4 21.093 0.0 212 . 0.101 0.023 7 0.164 1.063 6 0.010 9 0.017 8 0. kapacitet c.0143 0.525 ugljieni dioksid CO.198 2.2 49.076 0.828 0.6 19.7 24. viskoznost v mm'Is 9.020 5 0.050 2 2.030 t.021 1.025 1 0.875 0.066 0.034 1.029 0.870 0.626 0.09 - 50 20 0 20 40 60 80 100 120 160 200 250 300 400 600 800 1000 1200 1400 1600 vodik H.0 13.649 0.9 15.23 10.2 39.980665 bar "= 1 bar) Plin (para) zrak Temperatura t .373 1.400 2.6 98.6 25.073 4 0.2 64.022 6 0. - 50 0 50 100 200 - 14.1 128 16 240 4.231 2.268 0.017 1.425 0.723 0.6 35.113 1.5 23.616 1.232 14.232 0.059 1.026 1.013 1.042 0.022 0 0.5 17.508 0.9 30.092 1.C - - Gustoea e IcgJm' 1.027 0.653 0.7 17.058 0.026 0.084 0.1 97.218 Koef.8 137 181 227 278 332 69.004 1.746 0.176 0.042 1.50 0 0.442 14. vodljivosti W/(m. K) 0.021 1.912 1.540 0.252 1.008 4 5 9 3 7 0 4 0 0 9 5 1 9 1 5 0 2 ).0 13.391 0.Toplinska Sfojstva tvari Toplinska svojstva plinova i para (pri tlaku 0.720 2.189 1.009 1.624 0.394 50 100 sumporni dioksid SO. 0 50 100 200 0 50 100 200 - - - amonijak NH.229 0. kJ/kg K 1.318 0.040 0.048 0.030 0 - 12.789 0.182 0.147 0.534 1.968 0.030 0.034 0.168 2.925 0.596 0.toplin.65 1.025 0.013 1.2 4.276 0.088 1. Kinemat.674 0.202 0.5 42.top!.139 1.106 4 0.021 3 0.086 9 0.032 0.037 0.916 0. .204 0.047 1.004 1.164 1.358 14.83 Spec.76 7.65 12.

9 0.8 16.593 2. 3.0.. 0.0410. 2. 1.3 21.10.0...30.. 120.265 0. 220. 200 220.9 26.529 0.963 1. 160.0.040. 20.2 35..84 7..5 2. 0.851 2.0.50.040.789 1. 260 280.926 0.998 2.981 1. 240.1 5.043 7 0.0.989 2.487 2391 4.. 220.364 2.4 14. 240 260 280.0. 240. 180.48 4.75 2.734 Spec. Oustoc" e kg/m' 0. 300 320. 9 0.25I 0. Kinemal.14 4.0.0.0.973 1.067 1.88 20. 2. 2.446 0.834 3. 140. 0.318 0.118 2. 140..337 0.964 2. 0.48 6.110.345 0.0.15 7. 10.037 0.88 5.0.3 .610.481 0. 20.650.0. topl. 160.0.164 2.43 8...35 6.040.585 3.78 2.98 5.368 0.3 7.26 5..135 2..30..5 29.0.710.70.K) 0. 0\ I> 8 10 213 . 0.0.8 0. 180.156 2.0.4 32. toplin.24 2.876 3.2 17.226 2.144 4..30..0..887 0.0.974 5.0.290. 20...16 0.3 0.2 0.43 3..999 1..Top/inska svojstva vodene pare II. 1.0.02 6.569 2. 240.0.147 Koef.486 3.186 2.4 0.50.. kapacitel c.339 3.371 2. 0.857 4.8 19.0.13 8.277 0..394 0. 0.0..330.85 2...043 1 0.. 280..316 0...0..315 2.047 3..237 0.0.968 0.396 0.0.0.58 5.93 9.. viskoznost v mm'/s 21..123 2.199 2. 160.20. 180.7 1. 200 220.841 2.042 2 0.13 4. 4.046 0.0.C lOO. 2.10.33 3.5 12. 160.3 4.385 0..042 0.70.380..1 2.58 2.998 1..999 1. 240.0.0.32 3. 9 0.356 0.6 3.715 1.0.0..216 2. 0.0..0.367 0...7 11.0.375 0.040.598 0.345 0.0.72 838 4. 280.647 1.33I 0.041 2.356 0.0.384 0...280.0.0.041 2...3 13. 260. 200 220.268 2.0.5 4..149 2. 180.10.872 1.265 2. kJ/kg K 2. vodljivosti lW/(m..045 2.44 5.0. 180.0.78 4.. 300 320.460.160.294 0.0.33 0.58 7.964 1. 180.20.65 6..32 1...161 2.0.343 0.162 2.0.0.0.89 6.4 23.557 0.0. 260. 2 0.362 0..6 2.394 4.k " hili I Temperatura I .

646 4.140 0.Top/inska svojstva tekucina Temporalura t .294 3.364 0.143 0.K) 0.850 1.172 0.395 4.383 0.162 0.0 7.644 0.140 0.376 0.934 2.141 0.220 0.93 4. kJ/kg K 4.321 0.3 .673 0.185 2.564 0.018 2.591 0.125 0.S 16.138 0.124 0.598 0.94 3.91 36.120 0.142 0.390 4.loplin.310 0.217 0. kapacilel .693 1.304 0.494 0.093 2.178 4.199 4.182 4.651 0.249 0. viskoznosl v mm2/s 1.219 4.681 0.500 4.44 1. Koef.179 0.562 4.144 0.40 2.772 1.585 0. 0. lOp\.054 3 0.195 0.20 3.C 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 250 300 20 40 60 80 100 120 20 40 60 80 100.115 Tekucina voda c.555 0.215 4. 20 30 -20 0 20 -20 0 20 -20 0 20 0 20 GUSIOCa e kg/m' 1000 998 992 983 972 958 944 926 908 887 863 794 700 871 858 845 832 820 807 866 852 842 830 818 771 596 1485 1435 1383 665 639 610 997 960 921 13 595 13546 Spec. monoklormetan CH)Cl uva HS 214 - 1.360 0.256 0.685 0.7 8.139 0.087 0.892 1.282 4.119 0.257 4.293 0.478 0.223 0.570 1.101 2.855 5. vodljivosli A W/(m.356 1.627 0.189 0.01 0.5 9.269 1.540 0.79 1.669 0.507 1.665 0.137 0.123 0.122 0.199 0.0624 0.295 0.131 15.232 4.190 4.071 Kinemal.642 mazivo uljc transfonnatorsko uljc ugljii!ni dioksid CO2 sumpomi dioksid S02 amonijak NH.163 10.69 5.993 2.680 0.212 0.198 2.658 0.684 0.

500 0.234 0.129 0.133 0.912 - 20 20 20 20 20 20 20 0 100 20 20 20 20 20 20 20 1800 7280 1740 :::::8600 8580 8800 11 340 21400 2600 :::::7250 10500 19300 19250 7850 0.460 0..383 0. alumin.134 0.I%C 20 20 20 0 400 8750 7130 8600 7850 - 0. lumin olok ron kosil (kalaj) .607 0.18Cr 8 Ni 36%Ni IIlIr.381 0.226 1.352 0.128 0. vodljivosti A W/(m .502 0.465 181 116 65 143 ::::: 93 26 58 24 35 34 70 159 ::::: 58 417 - - 310 67 215 .460 0.628 600 - 44 37 50 47 29 14 21 20 16 165 . /!isti trgovacki hlO ca.13 %Cr .540 0.017 0. lcljelO.Cr-Ni .O.419 0.ar ezij.Toplinska svojstva kovina i kovinskih slitina Temperatura t °C 20 20 20 20 Koef.2%C .K) 229 395 372 Kovina Gustoca I! I kg/m' 2700 8930 8300 7800 I Spec.896 0.377 0. cisti nov(» srebro ulov0.134 0.top!. cisto na plllti ~lIunin Alvilijev ro arcbl volfl 'am lhtte.460 0.465 55 113 60 59 0.385 0.446 0.900 0. kJ/kg K 0.419 kapacitet c alUl Ilnij hllk r.voIIlijev ~IIII . II111g1 cisti I Il\Jcd (mesing) monel nlkaI. - kositrena IIlnk ~'.O. toplin. cisto 20 20 20 20 500 20 20 20 100 7850 7840 7750 7900 - 7880 8130 2700 - 0.6%C - O.502 0.393 0.477 0.

06 1690 0.840 - sulfatni kremen kremeno staklo led (H2O) mramor opeka.04 0.130 0.46 0.2 2.840 0.840 0.76 - 0. 2700 = 400 2210 917 924 .30 "" 0.09 0.840 = 0. 20 20 20 300 300 600 =2100 2900 1000 300 2000 - W/(m .0 1. . . 2500 .710 1.036 0.043 0.9 0. suhi pjenjak porculan silikatna opeka 300 50 20 0 -50 20 20 20 20 20 100 .20 "" 1.30 = 2600 = 1700 1520 =2220 = 2360 "" 1850 0.08 1.8 "" 1.8 "" 0.suha pijesak.750 - = 0.10 2. top!. . vodljivosti }.880 0.08 .9 "" 1. suhi granit kotlovac karbonatni silikatni Temperatura t °C 20 20 Gustoea IJ kg/m3 2000 300 Spec.33 "" 1. .23 0. zidna 216 staklena vuna 1000 0 20 20 20 100 1000 20 20 20 20 20 20 - 200 50 300 2700 = 1850 0.800 0.60 - 1450 2650 200 500 0. top!.880 0. .Toplinska svojsiva anorganskih krutina Materijal azbestne plaCe azbestna vuna beton. .930 0.80 . . 0.7 .28 2.840 1.8 2.75 0.36 2.800 (silika) snijeg staklo bmotna opeka tlo. .. 2.2.2 1.2 0.7 0.670 - = "" 1.750 0. K) 0. ilovasto vapnenac vuna od troske zid od opeke fbuka.840 0.15 0.. .15 0.10 0. 1200 . kapacitet c kJlkgK - Koef.840 0. .710 0.

059 0.340 1. top!.04 0.055 0.380 1.790 0.420 1.300 0.670 - 0.300 1.16 k V' 1000 9 176 380 190 1.840 1. K) kJ/kg K 0.390 0.05 '" 0.10 0.16 h P - 1.260 1.37 0.06 - - - 0.510 - 1.920 2.045 0. toplinske kapacitet vodljivosti c A W/(m .055 20 20 1400 '" 550 0.21 0.12 0.260 - - 0.300 1.215 0.28 0.06 p 20 - .590 1.050 0.6 0. Koef.420 c g' gl k dl - 0.070 0.036 0.920 1.060 '" 0.14 dl P pi u' I U: 20 20 20 20 20 20 30 0 0 50 100 20 20 - '" 700 '" 850 200 1000 200 '" 1200 730 1600 147 2.74 0.077 0.16 '" 0.23 0.Toplinska svojstva organskih krutina Materijal Temperatura t °C 20 20 20 20 20 20 20 Gustoca (J kg/m3 2120 1270 81 245 330 1400 1190 1200 224 Spec.14 0.35 '" 0.

Ijine 0. Apsorpcijski koeficijent a jest omjer energije Wakoju tijeloapsor. Izmjena topline zracenjem peratura T.67 W/m2 K4 Za »siva« tijela vrijedi tI>. bira (upija) i sve energije W koja dospijeva na povr~inu tijela a= Wa!W< I Wa= W a= 1 . vrijedi: c) za proizvoljno 218 smjcltene plohe AI i A2 je 0" = &. > T2) i emisijskih gdje je 0": tI>= 0"[(Tt/1OO)4 - a) u vooma velikih.10-8 U tehnici se la jednadzba upotrebljava gdje je 0' »konstanta zraeenja apsolutno 0' W/m2K4 u obliku tI>= O'(T/loor A crnog tijela« = 5./We<1 - Po Kirchhoffovu zakonu vrijedi (pri jednakoj temperaturi): E = a. = AI> 0" = 0'/(1fe.toplinski »cmo« tijelo Wa= 0 a= 0 toplinski »bijelo« tijelo Stvama tijela nisu ni toplinski »bijela« ni >>cma«. koju odaje pominn »sivog« tijela i energije We koju odaje pomina »apsolutno crnog« tijela: &=W.infracrvene zrake). Emisijski koeficijenti tehnicki vafnih tvari sabrani su na str.66961. + W(I/62 -I)] Ako je ploha AI znatno manja od plohe A2 (co ~ 0). i T2 (T. 300 (Lm(toplinske .8. ec toplinski »siva«: v o < Wa< W 0< a< 1 Emisijski koeficijent &jest omjer energije W.= £O'(T/loor A izmedu dvaju tijela apsolulnih koeficijenata &. i &2 (T 2/100)4] A paralelnih i ravnih ploha tem- gdje je & emisijski koeficijent sivog tijela. 219. (A = A. potenciji apsolutne temperature T tI>= 0'0T4A gdje je 0'0 = 5.Toplinsko zra&nje (lsljavanje) Zraeenje topline jest odavanje energije elektromagnelskim valovima du. blizu smjcltenih. . . + 1/£2-1) b) ako drugo tijelo (2) potpuno okruzuje prvo tijelo (I) u' = 0'/[1/&.&20'. . Stefan-Boltzmannov zakon Toplinski tok tI>koji pri zraeenju odaSilje apsolutno crno tijelo upravno je razmjeran povr~ini A i 4.

28 0.22 0.24 0.05 0.77 0.rohro l.90 0.06 0.85 0.025 0. crvena .058 0.07 0.30 0.05 0. jetkan sjajan poliran oksidirana polirana poliran oksidirano polirano tokaren polirano polirano blanjano lIokovine: IIrvo krovna Ijepenka '"k.93 0.Iv' lijev .93 0.128 0.77 0.43 0.85 0.025 0.966 0.hllo I I I tamno oksidiran oksidiran poliran oksidiran poliran tamno zardao lijevana povl!ina valjana pomina crveno zardao bruen sjajan.030 0.045 0.93 0. MhlllllllU Emisijski stanje I I I I Tem:ratura 25 230 lOO 20 130 20 20 230 20 lOO 20 20 20 ISO 20 ISO 338 300 lOO 20 130 20 20 20 20 20 20 100 0 20 20 95 20 90 20 1200 I koeficijent & MIIIIII1.Emisijski koeficijent e povrlinskog zracenja POvrSina II1l1torljnl L 11v In.60 219 .925 0.90 0.61 0.11 bronzir.045 0. "MLIII oksidiran poliran namaz I 0.76 0.80 0.94 0.93 0.25 0. emajl IlIk za radijatore led mramor opeka papir porculan staklo svilena tkanina lamot gladak poliran gruba.78 0.07 0.lnL <"Ilk I I klllltllr rnm 11\lnll nlklll u'uvo .

1j = 1/01:./IOO)4]/(T.tj.)(Tt- T2) = T.Ts\) Vrijednost 0' izraamavamo iz poznatih koeficijenata E i Es (vidi str. + t5.T2) b) Pro/az lopline kroz slijenku pri dOl'odenju loplinskog i dodirom loka zracenjem Toplinski tok koji prelazi dodirom s neke tvari (temperature T. + t5t/A. Temperature na pojedinim mjestima stijenke mozemo odrediti trokutnim dijagramom (lijevo) Hi jednadzbama Ts... a temperaturu Ts.) (T.T2). i koeficijenta prijelaza 01:.k (I/Ot. od kojih jedan ima debljinu 15.) na stijenku. za stijenke od dva sloja.Koeficijent k racunamo iz jednadzbe I/k = 1/(Ot+ 01:1) t5/A + I/Ot2 + gdje je Ot= u'[(T/IOO)4. kroz tu stijenku (debljine 15i koeficijenta toplinske vodljivosti l) te sa stijenke na drugu tvar (temperature T2 i koeficijenta prijelaza Ot~ iznosi za povr~inu stijenke A <P= Q/I = k(T. i vodljivost AI> a drugi debljinu 152 vodljivost A2) koeficijent prolaza i topline k racunamo po jednadzbi I/k T. (T.)i istodobno zracenjem s neke stijenke (temperature T i emisijskog koeficijenta £) na drugu stijenku (emisijskog koeficijenta £s)../AI + t5JA2 + I/Ot2 ~' 1 .k je koeficijent Koeficijent prolaza top line T2)A koji se dobiva iz jednadzbe kao i koeficijent I/k = I/Ot.Prolaz topline a) Prolaz topline kroz stijenke pri dovodenju loplinskog loka dodirom Toplinski tok koji prelazi s neke tvari (temperature T.(T. 219).kla + a.k (I /Otl+ t5. te prolazi kroz tu stijenku (debljine 15i vodljivosti A) i s nje prelazi na drugu tvar (temperature T2 i koeficijenta prijelaza O(2)iznosi <P= k(T.. . . iz jednadZbe TSI = T./AI+ t52/A2) . 220 T2)A . u W/m2K.. .(Ts. + t5p + I/Ot2 prolaza topline k mjerimo istim jedinicama ' a.~~a:~ prijelaza topline IX. - T2) = Tt. . = Tt Ts Ts2 - k (1 /Ot.~Al~~~a . i koeficijenta prijelaza 01:. Za vi~lojne stijenke (npr..

220).T' = T1' .T' /t:. protusmjemo i unakrsno strujanje.Tz' liT" = Tt" .povrsina izmjenjivaca. Pri istosmjernom je strujanju.l 11~" T 1t~ 7.T - t:.. konacna temperatura tvari koji toplinu prima uvijek nita od konacne temperature tvari koji toplinu predaje. 22] .T")ftn (t:..Tehnicki Toplinski h'lIIl'0rulure " izmenjivaCi pocetne topline temperature Tz' i konacne Tt' i konacne nize tok tP prelazi s tvari Tt" na tvar poeetne temperature vise temperature I Tcmperatuma razlika izmedu obiju tvari na svakom je mjestu izmjenjivaca .Tz" /:}. t:.T' = Tt' .koeficijent prolaza topline (vidi str.T2" <P = k..Tmcd' A Toplinski tok u izmjenjivacu topline racunamo pomocu prosjecne temperatume razlike t:.' r =r:.' . !iIobzirom na medusobni smjer strujanja obiju tvari u izmjenjivacu. Zato u izmjenjivacima topline protusmjerno strujanje ima uvijek prednost pred istosmemim.Tmed = (t:.Tt = t:. Prosjecna (»Iogaritamska<. Unakrsno se strujanje po svom efektu pribliZuje protusmjernome. A .T" Ti". razliku11'1110 istosmjemo. ri r L... t:.hukNJII.T") Prosjecna (Iogaritamska) temperaluma razlika t:.L -1 t72 fin T.Tmed pri protusmjernom strujanju veca je nego pri istosmjernom.l T :1.) temperaturna r~lika iznosi t:.Tmed gdje su: k . medutim. Pri protusmjernom strujanju moze biti konacna temperatura tvari koji toplinu prima (grijuCi se) visa od konacne temperature tvari koji toplinu predaje (hladeci se). lstosmjerno stTujanje PTotusmjerno stTujanje L. : To" :J.

TOPLINSKIUREDAJI I STROJEVI - Simboli sirova voda nei!ista i!ista I \7 vode kemijska priprema parni kotao (}- turbina stapni pogonski stroj para - zrak dimni plinovi gorivi plin [J rtr- =ulje ugljen ventil n parni kotao s pregrijai!em isparivac (transformator pare) 0- elektromotor gonjeni stroj (opcenito) +t:-(}- redukcioni entil v odvodnik kondenzata otvoreni rezervoar tlal!:ni ezervaar r topline mijesanjem povrsinski izmjenjivai! topline povrsinski izmjenjivai! topline odvajai! pare odvajai! prasine (ciklon) ejektor izmjenjivai! .. IQ] (8) -0 -<D generator (za ulje) gorionik plinski turbopumpa stapna pumpa 6 t topline ispuh potrosai! 4J I-@ {19 turbokompresor ventilator stapni kompresor transportni stroj elektrii!ni generator +> I kondenzator na mijeSanje kondenzator I <$I: povrsinski -0 I $J kondenzator (s povratnim hladeniem) povriinski rashladni . mjerai! I]) toranj regulator I 222 .1..

164). .PARNI KOTLOVI Parni su kotlovi toplinski uredaji koji se sastoje od: a) uredaja za loienje.. 800 kW/m2 na temelju »prostornog Volumen loZi~nog prostora V (m3) ocjenjujemo Inplinskog optereeenja loZi~ta« koji iznosi: (tP + tPz)/V = B(Hj + Zhmz)/V za mehanicki ro~tilj 250. . . . Toplinski tok tP koji s gorivom dolazi u lozi~te izrafavamo potro~kom jloriva B (kgls) i njegovom donjom ogrjevnom moci Hi tP = B Hi Dovodimo li u lozi~te zagrijan zrak za izgaranje. b) izmjenjivaca lopline (parnog kotla u uZem smislu).izgaranje u lebdenju. tj. 330 kW/m3 . . tj.plinom 900. hmz . pomoenih uredaja za lozenje (ro~tilj. 223 . ulje iIi plin)...1600 kW/m2 700.2800 kW/m2. 2500 kW/m3 1600. za komadno gorivo).. stom i sI. . . . 202).). ro~tilju (ravnom rucnom iIi mehanickom. . 400 kW/m3 pri lozenju 170.ugljenom pra~inom . 1000 kW/m2 900. Pominu ro~tilja R (m2) odredujemo na temelju »povr~inskog toplinskog oplereeenja loZi~ta« tP/R = BHj/R kojc iznosi za: ravni rueni ro~tilj mehanicki ro~tilj stepenasti ro~tilj 600. u kojem se izgaraIIjcm oslobada kemijski vezana energija goriva da bi pre~la na dimne plinove.izgaranje u sloju. stepeniea- - .. u komori za izgaranje (za ugljenu pra~inu. tj.uljem . Presjek loZi~ta Sk (m2) ocjenjujemo na osnovu »povclinskog toplinskog ol'lcreeenja presjeka loZi~ta« (tP + tPz)/Sk = B(Hj + Zhrnz)/Sk koji iznosi za loZi~ta na ugljenu pra~inu 2300. u kojem toplina Ilrclazi s dimnih plinova na vodu odnosno paru. LoZiSta su gradena za: . dolazi s njime jo~ i toplin.molna entalpija zraka (kJ/kmol) (str. lozi~ta (prostora za izgaranje). ... 2500 kW/m3 Pri izgaranju pod tlakom (ulja iIi plina) dostize specifieno optereeenje l(Jzl~la i do 8000 kW/m3. gorionik itd.ki lok tPz = B Z hmz IIdjc su: Z koliCina zraka za iz~aranje na jedinicu kolicine goriva (kmoVkg) (sir.

Izmjenjivac topline s dimnih plinova na vodu odnosno paru izveden je kill! sistem cijevi.0. pri cemu joj nara~1I specificna entalpija na ha. Vodu odn. Proracun velicine ogrjevnih povr~ina pojedinih dijelova izmjenjivacu dovodimo - topline . osobito ako sadrfe mnogo vlage. pri cemu MO pari poveea specificna entalpija na vrijednost h '(koja je odredena tlakOlIl pare p i temperaturom V pregrijacu n. pri cemu napojne pumpe napajaju kotao protokom vode q (kg/I).) U isparivacu dovodimo vodi-pari toplinski tok <Pb <Pb = q(hb - ha) c) Pregriiac pare sluzi za su~enje pare do potpune suhoee x = 1 (suho 111' sieena para) i njenom pregrijavanju do temperature pregrijanja T.vidi str. . (Specificna entalpija 11' odredena je tlakom p. zatim pregrijacu (u kojemu pregrijana para stijenke pa ih stoga ne mozemo smjestiti u podrucje najvBih temperaturll) . U parnih kotlova koji upotrebljavaju zagrijan zrak J za izgaranje (Iozi~ta na ugljenu pra~inu. rill' ' likujemo sI ijedeee dijelove izmjenjivaca topline: a) Zagrijac vode (ekonomajzer) u kojem se napojna voda temperatllr. paru. . dimni se plinovi postupno ohladuju Konacna temperatura dimnih plinova. pari toplinski tok <Pc <Pc= q(h . 224 . paru zagrijavamo pri konstantnom tlakup koji odrZavamo regllh! cijom lozenja. i njenom isparivanju. Tv i specificne entalpije hv zagrijava do temperature Ta. Zato je takoder ha < h'.95 . i konacno zagrijacu vode. (Specificne entalplJ' h' i h" odredene su tlakom p.. grijac pare te na zagrijac vode i zraka.hb) Suprotno nacelu protustrujnog izmjenjivaea topline dimni plinovi prc' daju toplinu najprije isparivacu (buduei da voda koja se isparava dovoljlll) hladi cijevne stijenke pa ih mozemo smjestiti u podrucje najvi~ih tempern' plin slabo hladi cijevno tura). ulje ili plin) smje~ten je na krllJII puta dimnih plinova zagrijac zraka (koji vraea toplinski tok <Pz u lozi~tc). Ta < Ts. U isparivacu dobivamo mokru paru ~u.96 i entalpije hb = h' + x(h" . II~ smije biti manja od 140°C (jer bi se kondenzacijom vlage na hladnim cijev. Da se voda ne bi isparavala vee u zagrijacu.) U zagrijacu vode dovodimo vodi toplinski tok <Pa <Pa= q(ha - hv) b) lsparivac je namijenjen daljnjem zagrijavanju vode do temperatulo zasieenja r. hoee X = 0.h'). m01l1 temperatura Ta biti nifu od temperature zasieenja Ts (koja odgovara tlakll p u parnom kotlu). nim stijenkama stvarale kiseline koje bi ih najedale). . S obzirom na razlicite uvjete prijenosa topline na vodu odn. Zbog odvodenja toplinskih tokova iz dimnih plinova na isparivac i pro. 221.

...ho) 225 . 221).78 T/k = 0. zbog IIcizgorjelihostataka goriva u pepelu Icteceg koksa i cade IIcizgorjelihplinova . IlIk 4>kovisi jo~ i 0 razlici entalpija h h) ogrjevna pov~ina izmjenjivaca A (~to je netocno jer toplinski tok ~ uz hlll~Cjcdnake ogrjevne povr~ine ovisi i 0 koeficijentu prolaza topline k i 0 pro.hv) toka ~ upotrebljava se za oznaku kapaciteta = parnih 11) proizvodnja pare q (~to nije tocno jer uz istu proizvodnju pare q toplinski hv). - ho) Ukupna energija pare na izlazu iz kotla izrazena je dakle toplinskim tokom 4>0+ 4>k = q(h ICl Strojarski prirufnik . do 8%.) Najvecu korisnost T/k max postize pri naj- ~cAcemopterecenju.84 T/k= 0.jo~ i iz toplinskog toka 4>0 ga je napojna voda primila ~to prije ulaza u parni kotao iz drugih izvora koji su joj poveeali specificnu entalpiju od ho pri temperaturi To na hv pri temperaturi Tv 4>0 = q(h. uljem iIi plinom) T/k = 0.0. Energija pare 5 obzirom na temperaturu okoline To proistjece .77.osim iz loplinskog toka 4>k.1~Olloj lemperaturnoj razlici t.Kapaci'e' (soaga) pUDog kotbl odreden je toplinskim tokom koji u svim tlll~lovima izmjenjivaca topline dovodimo vodi-pari .72.T. Krivulja ovisnosti korisnosti 0 oprerecenju I"cc u ~irokom pojasu opterecenja vrlo poloziIll..83. 0. do 1%. pri 2/3. i 4> zraeenja i prijenosa topline na okolinu do 12%. tj. Korisnost parnog kotla T/kje omjer toplinskih tokova ~ T/k = 4>k /4> = q(h - hv)/BH.. (Ovdje nisu uracunati dodatni gubici zbog pogonskih prekida djelovanja kotla. tj. CH./1koji dolazi u loZi~te s gorivom (~ < 4». 8 . itd..3/4 lIog kapaciteta kotla.. 11%. . 0.CO. Korisoost pUDoga koda - Toplinski tok ~. . topline dimnih plinova do 5%. - 1/2 31£ 1/1<1'. koji prelazi na vodu-paru bit ce manji od toplinskog toka . 11Izoosi za razne kotlove: za manje (5 ravnim ro~tiljem) za vece (5 mehanickim ro~tiljem) za najvece (pri lozenju ugljenom pra~inom. i to zbog gubitaka u parnom kotlu (lo1.91 '! . vidi str. naziv1/. ()sim toplinskog kllllovn tnkoder: 4>k 4>a + 4>b+ 4>c = q(h .IAtui izmnjenjivacu topline)..

25q ..0. .Napojnc pumpe Svaki pami kotao mora imati najmanje dva uredaja za napajanje koji dobivaju pogonsku energiju iz medusobno nezavisnih izvora (npr. specificnu entalpiju vode nakon izentropskc kompresije u pumpi.efektivna gdje znaci: P Po = qp[ (p P =~ . Po .jl>. hv -. Za napajanje sluze ponajvise stapne pumpe i turbopumpe. 2.p~ + fj.inu.0. (! . 3 bar .Dami kotao bez automatske regulacije. K a p a c i t e t napojnih pumpi odabire se tako da bi pri kvaru na najvecoj pumpi sve preostale dobavljale protok qp koji je veci od najveceg protoka q vode-pare kroz pami kotao. i to: qp = 1.geo~~ vis. .teoretska . elektromotor i pami stroj.ako.za otpore u cjevovodima Koristnost napojnih pumpi lip iznosi: lip = 0.0.9.tlak u kotlu.97kod stapnih pumpi s neposrednim djelovanjem pogonskog stroja na stapajicu pumpe.p . a protok je q > 30 tIh iIi je pogon neposredno s glavnog pamog stroja. 2 .protocne - gubitke.). Pot r e b n a s nag a za pogon napojnih pumpi iznosi: . .pumpi.za zagrijac vode (ekonomajzer).. 226 . - * Za visokotlacne pame kotlove..81 mIs2.kod turbopumpi.9 .. racunamo teoretsku snagu pumpe pomoeu entalpijske razlike vode Po = qp(hv gdje znare: hr . lip = 0. .specificnu entalpiju vode pri atmosferskom turi ispred napojne pumpe. g = 9. razine vode u kotlu nad razinom u napojnom rezervoaru.5. kod kojih moramo uzeti u obzir povecanje gustOCe vode pri napajanju.hr) tlaku Pa i tempera- .5 bar za napojni regulator. Pretoene gubitke fj.p ocjenjujemo s: 0.kod normalnih stapnih.p + ghg] lip .6. fj.gustocu vode pri temperaturi napajanja Tv. 1 bar . lip korisnost pumpe.6q qp = 1. lip = 0.8. . .9 . benzinski iIi dizelski motor i sl. hg . .tlak u napojnom spremniku.ako pami kotao ima automatsku regulaciju. a protok je q ~ 30 1/h.

. .10 K) i prigu§uje . . 1. tK.RADNA SPOSOBNOST PARE Energija pare je upotrebljiva u cijelosti samo kao toplina koju mozemo prenositi s jednog tijela na drugo (grijanje). Specificna eksergija pare e pokazuje koji bi se dio energije pare mogao looretski pretvoriti u mehanicki rad s obzirom na temperaturu okoline To..08 bar). = 5. ho. s specificna entalpija odn. .apolo!lvi pad entalpije I1hd dan je I' .It... Raspoloiiyi pad entalpije lHd Eksergija pare medutim nije u cijelosti rII. Specificna eksergija pare na izlazu iz parnog kotla iznosi e = (h-ho)-b b = To(s-so) adje su: b. hI kod ispu§nihje strojeva temperatura T2 znatno vi§a (t2 = 102.1 . speolficna entropija pregrijane pare. So .Iijedeeih razloga: I.50m/siznosip-p.0. nego temperaturu T2 koja je vi§a Tz> To. 1'1kud protutlacnih je strojeva temperatura T2 jOhi§a(tz = 120. citava energija pare nije na raspolaganju za pretvorbu u mehanicki rad. .: pri srednjim tJako- - 2. . . 180 QC) vhnn - I~ IlIludllovaraju i vi§i konacni tlakovi (pz = 2 ..III."nn60u je specificna entalpija pare n. . . 104QC) I ". ~. .15 bar).~II. 11lapulnim vodovima (P2 = 1.04."h'110nn paCetnim stanjem (PI. h. koja Tz (tlakom P2): <e 227 . pri najvi§im tlakovima Ill. 42 0c) i sluzi samo za prijenos topline spare na rashladnu vodu 11-lI1poruluri T2 orlgovara u kondenzatoru tlak P2 od 0.donll lzentropom i temperaturom I1hd = hl-hz hz stoga vi§<!. .llIuvurII konacnom tlaku P2 koji je vi§i od atmosferskoga za otpore tre".poloziva za pretvorbu u mehanicki rad I. . i to: To malena III kod kondenzacionih je naprava temperaturna razlika Tz 1'1 .2bar). "lIka P na PI (uz brzinu protjecanja IU".. 3 bar.specificna entalpija odn. . 10 bar). .". hi < h. i I. speciflena entropija vode pri stanju okoline. t Na kraju izentropske ekspanzije pare ne postizemo temperaturu oka111111 "0. Medutim.). . Eksergija pare je radna sposobnost pare (sposobnost za pretvorbu njezine unutarnje energije u mehanicki rad) s obzirom na temperaturu okoline To.T. U cjevovodu od parnog kotla do parnllll stroja para se ohladuje s temperature r nil Tl (T.. T.specificna anergija pare. razlikom specificne entalpije hh koja konacne specificne entalpije hz. Temperatura TI i tlak PI odre5 So Ilnlll Il1ecificnu entalpiju hi pare ispred parnog .

$ gdje je h2. vec i 0 raspolozivom entalpijskom padu fJ. a on ne ovisi 0 stroju.) t::.hd. toplinska razmjena izmedu pare i stijenki stroja.hd) = 11(" .) Snaga pamih strojeva proizlazi iz protoka pare q i razpolozivog entalpijskog pada Md (vidi str.hd 5. Unutarnja korisnost stroja 'Ii pare = t::. 228 . npr.) i iznosi p = 'ImPi = 'I Po = 'Iqt::. i to s obzirom na unutarnju snagu - - qlP.h manji je od raspolozivoga zbog unutarnjih gubitaka u stroju (prigu§ivanje pare.hd gdje su: "m - mehanicka korisnost stroja " 'I='Ii'lm * - cjelokupna korisnost stroja Valjanost se stroja jo§ gdjekada u praksi izrazava umjesto pravilno korisno§cu »jedinicnimpotro~kom pare"..h/t::. Teoretska snaga Po iznosi It Po = qt::. nepotpuna ekspanzija itd. ili s obzirom na efektivnu snagu qlP = 1/(. .PARNI STROJEVI Pami strojevi su pogonski strojevi koji upotrebljavaju vodenu paru kao neposredno pogonsko sredstvo. < t::.. stvarna specificna entalpija na izlazu iz stroja.hd = q(h.-h2) Stvarni entalpijski pad t::.hd isko- pokazuje koji dio raspolozivoga entalpijskog pada parni stroj stvarno ri§tava i time oznacuje stupanj valjanosti stroja. to su stapni strojevi i parne turbine. pogona regulatora itd. Jedinicni potro§ak pare nije naime ovisan samo 0 korisnosti "i odnosno ". Unutarnja snaga stroja Pi iznosi Pi = qt::.h = hJ -h2. (Iznimno su parni strojevi gradeni i za pogon drugim parama. fJ.h = 'Iiq!1hd = 'IiPo £fektivna snaga stroja P (na pogonskoj osovini) manja je zbog vimjskih gubitaka stroja (mehanickih gubitaka zbog trenja u lezajima i zglobovima stroja.hd) ~to medutim ne pokazuje stvame valjanosti stroja. 227). fJ. zivinim.

Najbolje vrijednosti ukupne korisnosti IT= ITiITm ispu~nih stapnih strojeva na pregrijanu paru iznose . indicirana snaga Pind priblizno je jednaka unutarnjoj snazi Pi Pind ~ Pi Prosjecni indicirani flak u cilindru Pmed odredujemo i7 indikatorskog dijagrama koji dobivamo indiciranjem.25. - 1..1 .broj cilindara (dvoradnih).Stapnl pami strojevi Stapni parni strojevi bili su prvi i stoga posebno znaeajni pogonski toplinski strojevi.. Danas su stabilne parne strojeve potisnule parne turbine..8) i manjom brzinom vrtnje n.0. On ovisi u prvom redu 0 ulaznom tlaku pare Ph punjenju 8 (dijelu stapaja za vrijeme kojega ulazi para u cilindar) i brzini vrtnje n.>parnih motora«. S stapaj.: 0.75 Manje se vrijednosti odnose na male. Korisnosti Indicirana korisnost ITind= Pind/PO ovisi u prvom redu 0 punjenju 8i brzini n.. tj.55. krizne glave i dijela ojnice (oko 2/5).. Pind stroja iznosi = (d2- db2)"::' meds2 in P 4 promjer promjer stapajice (u radnom pamog cilindra. Indicirana snaga Pind IIdje znaCe: dprostoru cilindra). a veCe na velike strojeve. n - - brzinu vrtnje. Prosjeeni tlak u cilindru izraZavamo kao dio ulaznog tlaka Pmed = «PI «< 1 Koeficijent « ovisi 0 punjenju 8 i brzini vrtnje n te raste s veeim punjenjem (8 = 0. 1\ na feljeznici jo~ i elektricna vuea. Zanemarimo Ii gubitak lopline cilindra na okolinu i gubitke pare zbog propustnosti stapa i ra~vodnika.75 stapnih prstenova smanjujemo ogranieavanjem »prosjeene stapne brzine Vmed = 2 s n. stapa. a iznosi: «~ Tro~nje 0. Brzina vrtnje n ogranicena je inercijom masa mehanizama u translatornom gibanju.= 0.0. db Pmed .. dok au brodske i lokomotivske parne strojeve zamijenili naroeito dizelovi moton. a priblizno je jednaka unutarnjoj korisnosti: ITind" ITi' " Mehanicka korisnost ITm takoder ovisi 0 brzini vrtnje n. Iznimka su neke novije izvedbe brzih .prosjeeni indicirani tlak u cilindru. 229 . stapajice.

djelovanjem na .)max "" 2(ulc1)opt(~to regulator mora sprijeati). U obodnu brzinu kola (lopatica). Pame turbine nisu prikladne za rad pri veoma promjenljivim brzinama vrtnje. 228). . .7 Turbina radi dakle s dobrom korisn~ samo u uskom podruqu obodnih brzina Uodnosno brzina vrtnje n.. pokretne lopatice rotora .4. pame turbine imaju dodu~e manju korisnost nego stapni strojevi.) Najvecu korisnost 7Juma. ona ovisi 0 omjeru obodne brzine i apsolutne ulazne brzine ulc.reakcijsko). .hd) pretvara u kineti~ku energiju pamog mlaza koji se . kao pomoeni strojevi. kod akcijskih stupnjeva kod reakcijskih stupnjeva 7Ju = Pu/Po = [(ulc. Stoga su idealni strojevi za pogon elektri~nih generatora.0.kut kut izmedu apsolutne izmedu apsolutne ulazne brzine i obodne brzine. al . az izlazne brzine i obodne brzine.dobivamo pri optimalnom omjeru (ulCI)Opt oji k iznosi: 0. S n aga tu rb in e n a 0 b od u lopatienog kola Pu je Pu = qu(cl cos al + Czcos az) gdje mare: q protok pame mase.0. Pri naglom rastereeenju mogla bi da pobjegne do brzine koja odgovara omjeru (ulc. 230 . Apsolutne brzine mlaza . U usporedbi sa stapnim pamim strojevima pame turbine imaju stanovite prednosti.pretvara u mehani~ki rad. npr.Pame su turbine brzi rotacijski strojevi koji rade povoljno pri konstantnoj brzini vrtnje.5. - - - Obodna brzina U odredena je promjerom lopatienog kola d i brzinom vrtnje n U = dnn Korisnost na obodu lopati~noga kola 7Ju jest omjer snage na obodu Pu i teoretske snage Po (vidi str. .akcijsko) ili u statoru i rotoru (pretla~no djelovanje .Cl na ulazu u rotorske lopatice i Czna izlazu iz njih . Osim toga turbina se moze okretati samo u jednom smislu. . ali zu zato jednostavnije i lalli te i u tom slu~ju dolaze u obzir. Kod manjih izvedbi.5 0.ovisne su od raspoloZivog entalpijskog pada u staroru samom (stalnotla~no djelovanje .6.. U pamim se turbinama toplinska energija pare (raspoloZivi entalpijski pad l!. u prvom redu jednoli~niji pogon i vecu moguCnost izvedbe od najmanjih do najveCihjedinica (0..200000 kW i vi~e). Izpu~na je para u njih prakti~ki bez ulja.

30 40. . mnogo stupnjeva srednje male. . Pri regenerativnom zagrijavanju napojne vode (str. no veee se vrijednosti lIIogu postiCi samo najboljim izvedbama (oblik kola.86 0. 236) upotrebljavaju se kondenzacijske pame turbine s odvojcima za paru.985 0. .98 0. 228). 400 mls. i ventilacije: Pi < P u' BuduCi da su ti gubici neznatni. . je od obodne Pu za unutarnje snazi Pu: Pi "" Pu.50 100..72.60. (Upotrebljavaju se takoder za toplane. .). 0. . .stvami entalpijski snaga Pi manja pad (vidi str.600 vrijednosti tlaka p i temperature mala srednja T pare ispred turbine: velika p (bar) 15.0. .protutlacne turbine koje iskori~tavaju samo gomji dio entalpijskog pada..79 71 . . materijal!).0. Izvedene turbine vecinom su kombinacije osnovnih tipova. . 70 450. 200 500. 500 T ("C) 320. uzimamo da je unutarnja snaga Pi priblizno jednaka obodnoj Unutarnja korisnost 71iiznosi 71i = Pi/PO"" 'Iu Najveee vrijednosti unutamje korisnosti turbina kupne korisnosti 'I = 71j'lm parnih 71j. Obodnu brzinu smanjujemo stupnjevanjem brzine u vi~e rotorskih vijenaca lupatica (Curtisovo kolo) iIi izvedbom s vi~e akcijskih iIi reakcijskih stupnjeva..turbine na otpadnu paru (iz drugih izvora) imaju samo niskotlacne stupnjeve.78 0. .... nekoliko stupnjeva osobito male Najuobicajenije snaga 71i 0. .80.mehanicke iznose: korisnosti 'Im i cjelo- Vrsta turbine velike.85 0. .70. . Unutarnja snag a turbine Pj iznosi Pi gdje je Ah Unutamja = qAh gubitke trenja . Upotrebljavaju se u parnim terrnoelektranama.0.68 < 0. 450 Vrste tu rbi na: Kondenzacijske pame turbine iskori~tavaju say entalpijski pad (od tlaka svjefe pare do kondenzacijskog tlaka).97 0.: .0. 231 .'i obzirom na Cvrstocu turbinskog rotora brzine vrtnje n ogranicene su maksiIIIlIlnimobodnim brzinama u koje iznose 120.58.. . srednjetlacnih i niskotlacnih) koji mogu biti rasporedeni u nekoliko kuCi~ta pa i na vi~e osovina. npr... 0. Industrijske parne turbine su turbine prilagodene posebnim potrebama. . imaju manji broj stupnjeva (visokotlacnih i srednjetlacnih) pa su razmjerno manje...70 'Im 0. .76 0. Imaju velik broj stupnjeva (visokotlacnih.

T = Tv2 - Tv! = 5.07. .. U kondenzatoru na rnije~anje kondenzat se mije~a s rashladnom vodom pa cistoea takve mje~avine zavisi od Cistoee rashladne vode. koja se pri protoku qv ugrijava od temperature Tvt na Tv2' Ako je c specificni toplinski kapacitet vode. 4100 W/mz K. 0. .. .9) tIaka pz i odgovarajuce temperature Tz te specificne entalpije hz.30)q Ovisno 0 temperaturi rashladne vode postizemo u kondenzatoru tIak s vodom iz okoline 0. Upotrebljavamo Ii tu mjdavinu za napajanje parnih kotIova. zbog eega rashladna voda mora uvijek biti hladnija od pare: Tv2< Tk. (Prosjeeno mozemo za protok pare q = 1 kgls racunati s pov~inom od 75. 60)q u kondenzatora na mije~anje qv = (25. mora rashladna voda biti u odgovarajueoj mjeri oCi~cena (kemijski omek~ana). 25°C .100 232 mZ. Zrak u pari (koji se u kondenzatoru ne kondenzira) isisavamo iz kondenzatora posebnim zracnim pumpama iIi ejektorima (vodenim iIi parnim mlazom). Pri brzini rashladne vode u cijevima v = 1. . . . U kondenzatoru predaje para pri konstantnom tIaku pz toplinski tok <P.5 . Proracun prolazne povrsine kondenzatora vidi na str. jezera iIimora O.Tvl) = U pov~inskih kondenzatora toplina mora prolaziti kroz stijenke. . 35°C.iz rijeke. u kondenzatora na mije~anje para i rashladna voda su u neposrednom dodiru pa se konacne temperature izjednacuju: Tv2 = Tk' Ulazna temperatura rashladne vode TVI iznosi: a) pri dovodenjuvode neposredno iz okoline Ivl .0.iz bunara 5 . . a njezin protok qv zavisi od protoka pare q i iznosi u pov~inskih kondenzatora qv = (50.04. . . .KONDENZACIJA Iz parnog stroja otjece protok q vecinom vec mokre pare (x > 0. ..5 rnIs iznosi koeficijent prolaza topline k = 2900. .. . Da bismo postigli ~to vea podtlak u kondenzatoru.. .. onda je <P q(hz.. 2.hk) = qvC(Tv2. 15°C b) pri dovodenjuvode iz rashladnog tornja 20.Tk = 0. Zanemarimo Ii neznatan neposredni prijelaz topline s kondenzatora na okolinu. iako je rashladna voda obicne prirodne CistoCe. 221.) . . dobivamo potpuno Cist kondenzat (destilacija!) koji je vrlo prikladan za napajanje parnih kotlova.5 K). dopu~tamo samo neznatno zagrijavanje rashladne vode u kondenzatoru: t!J. ...05 bar s vodom iz rashladnog tornja 0. 10K Zbog toga je potrebna vrlo velika koliCina rashladne vode. prelazi toplinski tok <Pna rashladnu vodu.zbog cega se potpuno pretvara u kapljevinu (kondenzira) i obicno jo~ ne~to pothladi do temperature kondenzata Tk « Tz) i entalpije hk' !Tz .08 bar U pov~inskom kondenzatoru.

(h2. 2 Tv P hv 3 T P h 4 T. veeinom za pagon elektricnih generatora u parnim termoelektranama.) za .- ---~S1. h ~ hJ 233 .. PI hi 5 T2 P2 h2. hk) za + (h.PARNA POSTROJENJA Kondenzacijska parna postrojenja namijenjena su iskljucivo za proizvodnju mehanicke energije. a tako i u Ts-dijagramu: Stanje TempeSpecifi~na na mjestu ratura TJak entalpija 1 T.hv) za -(h-h.: 1 5 zbog promjene 1-2 u napojnoj pumpi za + (hv 2-3 3-4 4-5 5-6 6-1 u parnom kotlu u parnomvodu u parnomstroju (turbini) u kondenzatoru u kondenzatnojpumpi - za + (h.(hi .h2') za .-. Kod kratkih parnih vodova izmedu parnog kotla i parnog stroja (turbine) IlIkoder je T~ TI pll su toeke 3 i 4 takoder i P ~ PI i zato gotovo identicne. Pa h.) Za jednostavno kondenzacijsko parno postrojenje mozemo obicno uzeti daje Tk ~ Tr ~ Tv i hk ~ hr ~ hv pu su u tom slueaju toeke 6. 6 Tk P2 hk Promjene specificne entalpije vode-pare !!r 11 6 "-T. Karakteristicna mjesta razlicitih toplinskih stanja oznaeena su u shemi brojevima od 1 do 6.-hk) - stanja: h. Jednostavno kondenzacijsko parno postrojenje s kruznim protokom vode-pare q prikazano je u siijedeeoj shemi: R Pk K C T G Ko Pko - - spremnik napojne vode napojna pumpa parni kotao parni cjevovod paroi stroj (turbina) elektricni generator kondenzator kondenzatnapumpa Voda-para na kruZnom putu mijenja svoje toplinsko stanje. 1 i 2 u Ts-dijagramu gotovo identicne.

i odreduje unutarnju snagu stroja P.hd = hI - hz odgovarajuCi toplinski tok odreduje teoretsku snagu stroja = 4>e - + <Pko) = q6. koja je vi~a od tempera- = q(hz . = q(hz. Para donosi iz parnog kotla toplinski tok 4>.So) Za pretvorbu u rad ostaje neiskori~ten jo~ i eksergijski gubitak zbog gubitaka u parnom vodu ~ i gubitak zbog kondenzacije pare pri temperaturi ture okoline To (Tz > To) <Pko Tz.~I . Zbog gubitaka u kotlu <Pkna napojnu vodu prelazi samo toplinski tok 4>k' Tome se pridruzuje toplinski tok 4>0~to ga dovodimo s toplom napojnom vodom. = 4>.he) qTo(s . - smanjuju toplinski tok na 4>.. = 4>k + 4>e 4>0 = q(h = 4>. - ho) Od toga toplinskog toka za pretvorbu u rad sposoban je samo eksergijski tok = qe = q(h . S ugljenom dovodimo u parni kotao toplinski tok 4>. za zagrijavanje napojne vode.he) Preostalom raspoloZivom 4>d padu entalpije (<Pc 6. = 4>d - tp.. Osim toga cesto se iskori~tava jo~ i otpadna toplina ispu~ne pare iz pomocnih parnih strojeva itd. jer je njezina temperatura Tv obicno vi~a od temeprature okoline To (Tv> To). ~ "2.hd = Po hz) Unutarnji gubici u stroju tp.. . i to stoga ~to je temperatura kondenzata koji pritjece u spremnik napojne vode vi~a od temperature okoline (pogotovu pri hladenju kondenzatora vodom iz rashladnog tornja). 4>. - (<Pc + <Pko <Pi)= q6.h = Pi + 234 .

tako da njihovu razliku motemo zanemariti (Ty ~ To). .ukupna (turbine) elektricnoga Cjelokupna generatora korisnost IIg = Pg/Pt Pe.. dok su tlakovi gotovo neogranieeni i iznose 12. BHj Najlo§ija je korisnost eksergije 'le' Da bi je popravili. .. 560 (. onda vrijedi <1>0=0 pa je '1'0' = 'Ik . ( <1>0 ) Kad je temperatura napojne vode Ty pribli!no jednaka temperaturi okoline To.10% snage generatora p. Temperature su vrlo ograniCene (otpomo~u stijenki pregrijaea) i iznose 360.hd/(h - ho) pamog stroja unutarnja mehaniCka .'Ith''II''Ig'-=~ <I> p. te!imo §to veCoj eksergiji pare. ..' - Pel Pg =- Pe. Za taj potro~. za ventilatore. = 110) - eksergije raspolo!ivog pada entalpije ukupna 'le = e/(h'Id = !!. 235 ii ..' 'I.. 160 (.hd/e 'I'b = 'I..C.. dalje za rasvjetu i grijanje te napajanje razlicitih elektricnih uredaja u centrali. '1'01= 'Ik+ -.'Id = !!.. = lIi IIm = P. Korisnost pamog kotla termicka 1Ik = ~/<I> q(h-hy)/BH.. 'lIb' '1. smanjuje se snaga Pe' §to je centrala predaje l1U'di../Pi 11.Iq f>hd . lIi = Pi/PO= f>hlMd IIm = P. koju posti!emo §to vi§om temperaturom pare i odgovaraju~im visokim tlakom. 650) . jo§ je manja (P. < Pt). snaga generatora p. 300 i vi§e) bara. . koji iznosi prosjeeno priblimo 8.. Vlastiti potro~ elektriene energije u centrali Pp slu!i za pogon elektromotora za dizalice i transponne naprave (transport ugljena i pepela). BHj parne centrale p. pumpe itd.Zbog dodatnih mehanickih gubitaka u pamom stroju 9'm smanjuje se unutarnja snaga pamog stroja Pi na efektivnu (stvarnu) snagu na osovini stroja (turbine) Ph a zbog gubitaka u elektricnom generatoTu 9'.

~to ga s vec zagrijanom napojnom vodom dovodimo u parni s kotao (vidi shemu energijskog toga na str. Pri regenerativnom zagrijavanju napojne vode. u za- grijaCima s mije~anjem ogrjevna mije~a s napojnom vodom.h2)] gdje su specifiene entalpije pare: hi .vidi sliku. U zagrijaCima Cl in Cn (te s kondenzatom ~to ga uvodimo u rezervoar napojne vode) prenosi ogrjevna para na napojnu vodu top1inski tok 4>g = ql(hl . 10% pare. Oduzetim protocima zagrijavamo napojnu vodu u zagrijaCima Cl in CIJ.hr) gdje je hr specificna entalpija napojne vode u spremniku R.- U povdinskim para kondenzira. 234). u spremnik napojne zagrijaCima ogrjevna se a kondenzat vodimo vode . Toplinskom toku 4>0. .na odvojku I.h - [q(hl . bit Cc smanjenje unutamje snage turbine znatno manje od poveeanja topline koju regenerativno dovodimo napojnoj vodi.na odvojku 11. se para Unutamja snaga turbine smanjila se zbog oduzimanja ogrjevne pare protoka ql i qlJ te iznosi Pi = q6. koja prilazi - 236 . . hlJ . Budue da je hr -< h2. h2 .na izIazu iz turbine u kondenzator. Zato se cjelokupna korisnost poveCava i to prosjeeno za 6 do 12%. za ~to se potro~i oko 5 . .h2) + qlJ(hlJ.Regeneratimo grijanje oapojne vode Iz pamog kotla dovodimo pami protok q u kondenzacijsku pamu turbinu s oduzimanjem. iz koje odvodimo kod prvog odvojka I (pri tlaku PI) protok qh kod drugog odvojka 11 (pri tlaku Pn) protok qlJ dok qlJ prelazi nakon preostali protok q ql potpune ekspanzije u kondenzator.hr) + qn(hn . voda se u jednom stupnju zagrijava za pribli!no 40 K. prudrufuje se jo~ toplinski tok 4>g.

a slijedeCi se odvodi smje~taju na drugu turbinu (T2). Medopregrijavanje Pri velikoj ekspanziji s visokoga poeetnog tlaka i temperature do vrlo niskog tIaka u kondenzatoru prdla bi para pri kraju ekspanzije u veoma vlamo podruqe (x < 0.H.9.. - - so) koji se ne da pretvoriti gubitaka parnog Mt. ~to bi u niskotlacnim stupnjevima pamih turbina izazvalo nedopu~tenu er 0 z i j u lopatica.) Zajednaku snagu turbine je stoga potreban osjetno veci dotok svjeze pare (q) nego pri turbini bez regenerativnog zagrijavanja.3= q (h3 pri eemu je q h .To).9). . Da to sprijeCimo. opeenito.50% pare koja prilazi turbini. od eksergijskih gubitaka q(e stroja q(4hd . vidi str. 234. pregrijavamo paru u medupregrijaeu (dimnim plinovima parnog kotIa ili svjerom vrueom parom). Taj se toplinski tok 4>2odvodi pri temperaturi T2' koja je u kondenzacijskom pamom postrojenju samo ndto vi~a od temperature okoline To.protok pare pri ulazu u medu- - h2) + (h3 - h. pa zato.ho) koji se sastoji od dijela toplinskog toka q To(s u rad. (Pri peterostepenom regenerativnom zagrijavanju dolazi do kondenzatora samo jo~ 75 .4h). U tom je slueaju prvi odvod pare u toeki stanja 2. Za medupregrijavanje treba nam dodatni toplinski tok 4>2. . Proizvodnja U kondenzacijskom znatan toplinski tok elektrime i topIinske eoergije (toplane) odvodimo s rashladnom vodom parnom postrojenju 4>2 = q(h2' .h2) pregrijac.v i od unutarnjih h. gdje je dovoljna i mala temperatuma raz1ika T2 . bez odcijepa) unutarnju snagu Pi = q[(h1 . 237 .turbini. nije upotrebljiva za grijanje (osim za grijanje koparnnih bazena itd. tako da u svakom slucaju ostane njena suhoea x ~ 0. U obim turbina Tl in T2 dobivamo pri jednakom protoko pare q (tj.)] Medupregrijavanje pare je uvijek zdrufeno i s regenerativnim zagrijavanjem napojne vode.

Cjelokupno se postrojenje veoma pojednostavnjuje.umjesto u kondenzator . Stoga se znatno poveeava ekonomicnost pri skupnoj proizvodnji mehanickog rada za pogon generatora i topline za grijanj~.k potro~cima topline Q. dok kondenzacijska turbina dobavlja ostatak potrebne mehanicke energije. . para iz stroja odvodi neposredno potro~ima topline. Ukoliko se say cisti kondenzat ne vraea od potro~aca topline u spremnik napojne vode. ! t ! 238 L . tekstilnoj.ho).Povi~enjem protutlaka P2 povisujemo i temperaturu T2 pare iza parnog stroja. prikladna je kombinllcija dviju turbina . Buduci da se. Protutlaena turbina daje toliko mehanicke energije koliko to odgovara potro~ku topline. moramo manjak nadomjestiti oCi~cenom (umek~anom) vodom iz okoline. a kondenzacijskom regulator brzine vrtnje. zbog rega para postaje prikladnom za grijanje. osim toga. ali zato ostaje za grijanje upotrebljiv say toplinski tok <P2= q(h2. nije vge potreban ni kondenzator sa svim uredajima za rashladnu vodu. Zato takvu paru vodimo iz parnog stroja . Tamo gdje se ne mofe vremenski potpuno uskladiti potro~ak elektriene energije i topline za grijanje.kondenzacijske Tk i protutlaene Tp. kemijskoj i srodnoj industriji itd. a time i unutarnja snaga stroja Pi = qAh. . Dovod svjeze pare objema turbinama izveden je automatskim regulatorima tako da protutlaenom turbinom upravlja tlaeni regulator. Zbog povi~enja protutlaka P2 postaje suvi~an niskotlacni dio parnog stroja (turbine). Pri razlicitim protutlakovima P2 post iremo slijedeee temperature T2 koje su prikladne za grijanje zgrada Hi industrijskih naprava (osobito u papirnoj.): P2 (bar) T2 eC) 1 100 2 120 4 144 6 1'59 8 170 10 180 12 188 16 201 'j . Povi~njem protutlaka P2 smanjuje se d04u~ entalpijski pad Ah.

koja se mijdaju sa zrakom u ventilu za mije~anje prije usisavanja ili u posebno konstruiranom usisnom ventilu. uvodimo u cilindar u kojem je klip komprimira (do 7.). U prvom taktu (I) klip se giba od unutamjeg (i vidi sliku indikatorskog dijagrama na str.S is tern Die s e I. . . gdje izgaraju i oslobadajuci toplinu povisuju tlak koji djeluje na klip i obavlja mehanicki rad.usisni i ispmni. U motorima sistema OUo upotrebljavamo: . . grotleni ili slican plin). 240 lijevo) prema vanjskom mrtvom polozaju (e) pri otvorenom usisnom i zatvorenom ispu~nom ventilu.~trebIjavamo isto gorivo kao i za dizelske motore.. b) kapljevita goriva (benzin.Si s tern 0 t t o. 4-taktui .slika na str.x :i 1 II . Pri svr~etku kompresije smjesa se pali elektricnom iskrom. Gorivo se za vrijeme kompresije zraka (koja nije tako velika kao u dizelskih motora) ubrizgava u posebnu komoru za izgaranje. Sistemi Otto i Diesel . Posebnom visokotlacnom pumpom (350. alkohol itd. 700°C). . smjesa odnosno cisti zrak U drugom se taktu (11) . generatorski. koja se liZarena. na~to u cilindru poraste tlak (25 . pripremljenu izvan cilindra.. Smjesu goriva i znika za izgaranje.500 bar) ~trcamo gorivo kroz fine sapnice za raspr~ivanje u cilindar. U dizelskim motorima upotrebljavamo jeftinija.stapaju za vr~enje rada.MOTORIS NUTARNJIM IZGARANJEM Motori s nuiarnjim izgaranjem su klipni strojevi kojima dovodimo prikladna goriva (koja ne ostavljaju pepela. 240). . a zatim se gorivo tek u cilindru pretvara u paru (plin) zbog kompresije i dovodenja topline sa stijenki.ne hladi pa je zato 4 t a k t n i m 0 tor i imaju na svakom cilindru po dva ventila .) zajedno sa zrakom za izgaranje neposredno u unutra~njost cilindra. smolastih ostataka itd. koksni. benzen. a) plinovita goriva (rasvjetni. Izgaranje se zbiva najprije priblizno po izohori (Vk). . zbog eega u cilindar ulazi smjesa goriva i zraka (Ouo» odnosno cisti zrak (Diesel). . . 240). Za motore s u Zare nom g I a v 0 m (»semidizelske m~tore«) up.40 bar) koji pri slijedecem .stapaju slliZi za vr~enje rada. Izgaranje u sistemu OUo zbiva se prilizno po izohori (Vk 1 iI - 1 1 I' t I I I vidi na str. a zatim po izobari (Pm.uz oba zatvorena ventila - i 2-taktni moton - - 239 . 40 bar) da se pri koje kraju kompresije postize temperatura paljenja goriva (550 . tako da nastane uljna maglica koja u vrucem komprimiranom zraku odmah plane. Cisti zrak za izgaranje uvodimo u unutra~njost cilindra u kojem ga klip tako snaino komprimira (do 25 . 100 bar). Povecani Hak (60 . polute~ka i te~ka ulja (plinska i dizelska ulja).radi lak~eg paljenja . U cilindru se stvara podtlak. sluZi pri slijedeeem .radnom .radnom . prouzrocen izgaranjem. . u tom trenutku ubrizgavamo u cilindar..11 bar). . koja se u rasplinjacu (karburatoru) raspr~uju (ne rasplinjuju!) u zraku za izgaranje kao fina maglica.

Ill). 2 . a zatim izgorjeli plinovi uz jo~ uvijek potiskuju klip (od i do e) i me nid (treCi takt . s . nedostaci su pak: veee toplinsko opterecenje uz iste dimenzije. potrebna je posebna pumpa za ispiranje (u malih su motora pumpe nadomje~tene pumpnim djelovanjem kartera). Svi se raspori otvaraju u odgovarajucem polofaju klipa. ulafenje smjese odnosno zraka i ispiranje cilindra te istiskivanje plinova zbiva se za kratko vrijeme dok su raspori izmedu oba takta otvoreni.poretak ubrizgavanja goriva 6 .stapaj. a izgorjeli plinovi se istiskuju kroz isp~ne raspore. U njih se smjesa goriva sa zrakom (Ouo) odnosno Cist zrak (Diesel) tlaCi (pod malim pretlakom) u cilindar kroz raspore (za ispiranje).t a k t n i m 0 tor i su veCinom bez ventila.zatvaranje ispu!nog ventila ispu!nog ventila usisnog ventila usisnog ventila 5- paljenje elektricnom iskrom 2 .zatvaranje raspora za ispiranje 5 .s~tak ubrizgavanja goriva 1 otvaranje ispu!nog raspora Pa E = Vc/Vi Barometarski tlak Kompresijski omjer = (Vk + Vs)/Vk Volumen kompresijskog prastora Stapajni volumen Vk Vs = As = 1td2/4 . U usporedbi sa 4-taktnim motorima imaju 2-taktni slijedeee prednosti: vew snagu uz iste dimenzije.povr~inuklipa. a pri ponovnom stapaju (od e do i) istiskuje klip izgorjele plinove iz cilindra (eetvrti takt .IV). 2-taktni motori imaju samo kompresijski i radni takt.zatvaranje ispu!nog raspora 3 .otvaranje .promjer klipa. zatvorene ventile Konacno se otvara ispu~ni ventil.s gdje znace: A . Slijedi paIjenje smjese iskrom (Olto). ventile nadomje~tene rasporima i jednolicniji zakretni moment. odnosno paljenje goriva ubrizganoga u vruCi zrak (Diesel). d . a tdki motori sistema Diesel obicno 2-taktni. a u sistemu Olto jo~ su i gubici zbog ispiranja izgorjelih plinova gorivom smjesom.otvaranje .otvaranje raspora za ispiranje 4 . - - Indikatorski dijagram p p v Vs 4-taktni motori sistema alto 1 2 3 4 v 2-taktni motori sistema Diesel . Stoga su laki motori sistema OUo veCinoma 4-taktni.komprimira (od e do i). 240 .zatvaranje .

. Pri cirkulacijskom (optoblom) hladenju vodom (vozila!) ugrijavanje je 7.200 a (W/m'K) 6.1020.350 350. .150160. koja se mote ugrijati za 40.s-stapaj.. a mehani~ku korisnost !]mpogonom motora iz stranog izvora. .. Un uta r n j a s nag a motora Pi proizlazi iz raz1ike medu dovedenim i odvedenim toplinskim tokom Pi = 4>1 - 4>2 Unutarnju snagu Pi odredujemo neposredno pom~ prosjefuog nog tIaka Pmed u cilindru Pj Pmedd21f14 .EkonomiCnost motora 5 nntamjim izgaranjem S gorivom dovodimo u motor toplinski tok gdje su: B 4>1= BHi (kgls). 2n1z - indicira- = = gdje su: d-promjer i cilindara... 17 . Pri hladenju morskom vodom ra~amo s ugrijavanjem za 20.70 K do konable temperature 70. Zbog gubitaka pri izgaranju (nepotpuno izgaranje) samo dio te topline I prelazi na izgorjele plinove. z..C... . Mnogo topline odlazi iz stroja j~ uvijek s vrlo vruam ispmim plinovima. vrijedi za dva).On se sastoji od eksergijskog dijela (neiskori~tene topline koja bi se teoretski jo~ mogla pretvoriti u mehani~ki rad) i dijela koji nije iskoristiv za pretvorbu u rad.. .Strojarski prirutnik 241 .100100.... !]JII) pri remu efektivnu snagu motora P OOredimo korenjem. hladenja stroja. do konable temperature a: . 5.9 bar... Daljnji gubici nastaju zbog prigmivanja i propusnosti klipova i ventila.broj klipa.30 40. . topline ispmnib plinova i ostalih gubitaka odvodimo iz stroja toplinski tok 4>2.brzina vrtnje.7080...potro~ak goriva u jedinici vremena . 40K i konablom temperaturom do 50 GC (iznimno i do 60 GC).broj taktova (4 ill 2). (dvoradni cilindar n. .2 5.. Upotreba zrablog hladenja I ogranirena je zbog malog koeficijenta prijelaza topline a sa stijenki motora na s koeficijentom prijelaza I zrak. 2n1z . a prosjefuo matno ni!e). 80 . .stapajni volumen svih Prosjecni indicirani tlak Pmed brzih motora ne motemo odrediti jednostavnim sredstvima. . 90 .640 Pri hladenju vodom najdjelotvomija je svjeta rashladna voda okoline... 2 snlz .. pa se zbog toga temperatura 1 stijenki cilindara ustali na 250 .. Vi cilindara .donja ogrjevna m~ goriva..12 30.. IDadenje je u manjih motora obiblo zrablo. Pri brzini rashladnog zraka v motemo ra~nati : v (mls) 1. Hi .210 230. Zbog nepotpunog izgaranja. .. No motemo ga izra~ati iz efektivne snage motora P Pmed = P/(Vj . 350 "C... I Budua da se u unutrdnjosti cilindra stvaraju veoma visoke temperature 1 (maksimalno do 2000 GC..50 60. 80 GC.. a u veah vodeno. Prosje~ni indicirani tlak Pmed krere seizmedu .. moramo motor hladiti. i Pmed Vi..10K..

.. .35 0. .22. . . " .100 okr.. 8 (.ls (120. 0. 2400 okr.cjelokupnu korisnost. . On je u motora sistema Ouo vrlo ogranicen zbog opasnosti od detonacije (kompresija gorive smjesef).Brzine vrtnje plinskih i dizelskih motora iznose 2.6000 okr. a motora za vozila dosiZe do 12 mls (iznimno i do 18 mls).4\ 242 .34 0. Diesel:k> 1).lmin). lakih motora za vozila 50. 25 (. .35 . 35) P = Pi tJm= B Hi tJ mehanicku korisnost. .. ovisi u prvom redu 0 kompresijskom omjeru E (vidi str. . 0.lmin). . dok u dizelskih motora taj omjer moze biti znatno veei (kompresija zraka!): - motori sistemaouo motori s uzarenom dizelski motori Efektivna snaga - benzinski plinski E E E E = 5. . Prosjebta brzina klipa v = 2 s n stabilnih motora ne prem~uje vrijednost od 6 mls.27 .omjer specifiCnihtoplinskih kapaciteta (= cp/cv)' Unutarnja korisnost je dakle to veea §to je veei kompresijski omjer E. . . ostali unutarnji gubici Cjelokupna korisnost a iznosi u najpovoljnijem kod kod kod kod 2% zavisi od optereeenja podrucju rada: motora tJ = tJ = tJ = tJ = 'I = kod lakih benzinskih plinskih motora motora s uzarenom glavom malih dizelskih motora velikih dizelskih motora 0. gdje znace: tJm - - Cjelokupna korisnost tJ tJ = tJitJm = PIBHi pribli- uzima u obzir sve gubitke u motoru koji su. ..26 0. 9) = 6. .12 glavom motora P iznosi = \2.3\ .22 .25 0.ls (3000. (efektivna snaga stroja motora P i brzine vrtnje n.. Mehanicka korisnost tJm uzima u obzir gubitke. ventilatora za zracno hladenje Hi ventilatora i pumpe za vodu pri hla<1enju vodom itd. . tJ . 0. . .zbog trenja u mehanizmu elektricnog generatora za sistem paljemotora i pogon pomoenih uredaja nja (Olto) ili pumpe za ulje (Diesel). Unutarnja korisnost '1j je omjer izmedu unutarnje snage Pj i dovedenog toplinskog toka <1>1 BHj. 0. 0.40 okr. . raspodijeljeni mo ovako: gubici hla<1enjem toplina ispu§nih plinova 28 % 30 % gubici zbog trenja itd.10 = 8.. .. ovisan 0 naanu izgaranja (Ouo: k = 1.. 240): '1j = PjlBHj = [(I k/E"-I) = - gdje znaCe:k faktor. . u prosjeku..

0 : . Daljn. Potrebni rad (a' 2' 0 b a') n Pz (--n/ WI.2) pri s = konst (tj. lzentropska kompresija (1.n-l PI Konacna ternperatura . Prom~c Potrebni stanja pUna pri kompresiji kompresija (1-0) 1.ia).I-ila' : P1 S2 :b - la SI rot 2.KOMPRESORI Kornpresori su strojcvi koji kOmprirnirlUu plinove iIi pare na odredeni tJak. (_-IJ/Ilh Tr=TI--=TI ~ cp PI [ () l () 243 .-h2' Konaena temperatura Tz= TI--= cp '1'1 PI () PZ (K-IJ/K 3. i i :_.7 bar) iIi metaIurSkih peei itd. bez izmjene topline s okoli~em i bez unutarnjeg tren.2') . lzotermna n rad (a lOb a) = m To(sz-sl) pz Konacna je temperatura To = TI = konst.ia). kernijski procesi (do 1000 bar i vi~). Pomoeu njih dobivarno kornprirnirani zrak koji sluii za pogon pneumatskog alata (6. Adijabatska kompresija(1..) PI Pz (K-n/ l S !!hd 4I. ukapljivanje zraka (200 bar).2' = mllh = mCp(TITr) = ~ PI VI 1.ia upotreba kornpresora su: daljinski transport plinova (36 bar). o Ter-: - ~ 2" P2' 2 - i .. rashladni uredaji -(12 bar). Potrebni rad (a 20 b a) = mCp(TITz) = WI.pOlitropska kompresija s eksponentom politrope n > K (postize se priblimo kod brzohodnih kompresora bez hladen. Za vrijeme kompresije treba odvoditi toplinu (a lOb a) Qo = m To(sz sI) WI 0 =mRTo1n~ .-h2 !! h =h.z = mllhd K K-l h =-PIVI Ilhd [ 1- (.

C 100.80 .03 300 1. Za rafunanje sa zrakom kao pregrijanom parom villi str.0 1.o T2' > T2> Tr> To Najman.2")' Najveci je rad potreban kod nehladenih strojeva (Wt.20 1.16 1.2' > W.I Odvedena toplina (a I 2" a" a) n < K (1- 2") (pasti- .2"> Wt.2')' ViSestepena kompreslja Vi~tepena kompresiia omogucuje da se.C 100.2"/n T2" = Tl (P2Ip. a najblire smo joj pri obilnom hladenju (WI. Tt lza svakog stupnja kompresije hladimo ugrijani komprimirani pi in po mogucnosti do paCetne temperature To. . Poli/ropska kompresija s eksponentom politrope re se priblizno kod hladenih stapnih kompresora). W1.o).56 1.PI VI [1- (P2IPI)(n-I)/nJ Konacna temperatura Q = (K-n)/(K-l). Potrebni rad (a I 2" 0 b a) WI.46 1.97 1.ii je rad potreban za izotermnu kompresiju (Wt.71 1.C p v =?k R T k iznose: bar I 0 1. bez obzira na vrstu kompresora (hladenoga Hi nehhidenoga) vrlo priblizimo izotermnoj kompre5iji.09 1.05 0.n-t)/n Usporedivanjem razlicitih promjena stanja dobivamo: W. 169.07 1.2" = nln .42 1.33 1. Pri visim tlakovima moramo jednadzbu stanja korigirati faktorom k Vriiednosti faktora p O.y. 244 .39 1000 1.C zrak* O. Tlacni omjer svakog stupnja pri ukupno i stupnjeva je .2 > WI.0 1..98 1.0 1.15 600 1...4. Time stedimo rad koji je predoeen u Ts dijagramu (desno) srafiranom povrsinom 2' I' 2" 1"2'" 22'.0 100 1. Stoga se obicno ogranicujemo na 2 do 4 stupnja. Vi~tepena kompresiia s meduhladenjem poskupljuje uredaj to viSe sto je veei broj stupnjeva.x = Vp2lp. Kompresija do visokih /lakova Pri kompresiji na manje tlakove (do 30 bar) racunamo s realnim plinovima kao da su idealni.

82 .2".0.= As = d2~/4. nl brzinu vrtnje u prvom stupnju.) s konslantnim eksponentom zatim uz znatno odvodenje Pri tom zanemarujemo neznatni rad ekspanzije prostora. 245 .2" racunamo s eksponenlom Zapravo se kompresija ne zbiva po politropi n. Stupanj dobave - - - . il broj paralelno djelujuCihcilindara u prvom stupnju (dvoradni cilindri racunaju se dvostruko). . potrebnim za politropsku kompresiju (vidi sIr. . Stupanj dobave iznosi: kod malih kompresora kod puhala (npr.Stapnl kompresori l Jednostepenim stapnim kompresorima postizemo tlak do 5 (. 0.38. VsI stapajni volumen u prvom stupnju (niskotlaenom). . najprije pribliZno po izentropi (n ~ le). .0. I - A = Ao'lv odreden je ))volumetruskom korisno~u« 'Iv = V' / Vs (koja se znatno smanjuje poveeavanjem ~tetnog prostora) i faktorom Ao « I) koji uzima u obzir ugrijavanje plina pri usisavanju le propusnost slapa i venlila.s gdje znaCe: A ci1indra.92 = WI.15) V. (Rad WI.86 .32. . a wpline (1 < n < le). 7) bar. d ~ prornjer . a vi~tepeDim postifemo u svakom stupQju tlacni ornjer 3 . s - presjek cilindra. Indikatorski dijagram iznosi Stapajni volumen V.08 (. 244 pod 4). .04. za visoke peCi) kod kompresora za tlak do 7 bar Pogonska snaga za kompresor U nul a r n j a s nag a Pi slapnih kompresora s hladenim cilindrima pribliZno je odredena radom W1.4. . .. v 0.stapaj. . 0. vee./' .n zaoslalog plina iz ~tetnog politrope n = 1.70 A = 0. . Stetni prostor Vo = Dobavni volumen (pri tlaku PI): V' Dobava kompresora s obzirom na volumen plina pri poeetnom tlaku PI (ispred kompresora) iznosi kod jednoradnih kompresora qv = AVslnlil gdje znaee: A stupanj dobave. 1. . .90 A = 0. i to pri brzini vrtnje n Pi r I I 1 A> 0. .

) " Pmed .2.h zbog vanjskih mehanickih snaga jo~jeveCa P = Pi/tfm = Po/tf = qi::. Za vi~e su tlakove potrebni vi~stepeni kompresori.hd protokom DObaVDU kolicinu mOZemo takoder izraziti poeetnim volumenskim qv i poeetnom gustoeom plina (! 246 .95. 0.. 243).iemo takoder pomoeu prosjeenog indiciranog tlaka Pmcd U cilindru presjeka A i stapaja s pri brzini vrtnje n Pt' = pmcdAsn Prosjeeni indicirani tlak Pmed mozemo izracunati iz rada WI 2" (ako uzmemo .2'...Unutarnju snagu za svaki cilindar odredu. .95 . U jednom se stupnju postiZu samo manji kompresijski omjeri do 1.. .0. u obzir da je VI = Vo + V. Turbokompresori Turbokompresori su radijalni (po konstrukciji su sliCni turbopumpama) iIi aksijalni (slicni parnim turbinama). .2 /V.7 (.98.hd/i::.n = qi::. . a cjelokupna korisnost tf =tfitfm' ' Dobavna kolicina (protok mase) turbokompresora dobiva se iz stvarne snage P. Pri kompresijskim omjerima preko 2.2 i brzina vrtnje n gubitaka Po = W.hd q = tfP/i::.4).W 1. cjelokupne korisnosti tf i izentropske razlike entalpija i::.h korisnost '1i = PO/tfi gubitaka (trenja) = PO/Pi = i::. Ukupna unutarnja snaga za vi~e cilindara iznosi Stvarno potrebna korisnost Pi=~P.78.hd je veCa zbog unutarnjih Pi = WI. Kompresija se u turbokompresorima zbiva po adijabati (slueaj 3 na str.' snaga za pogon kompresora iznosi I I P=~~ gdje je mehanicka stapnih kompresora tfm = 0. Snaga za pogon turbokompresora Teoretsku Unutarnja gdje je unutarnja Stvarna snagu snaga odreduju izentropski rad WI.5 porast je temperature tolik da je potrebno meduhladenje.n = qi::.hd/tf pri eemu je mehanicka korisnost turbokompresora tfm = 0.

Kao gorivo mozemo upotrijebiti jeftinija tekuCa goriva.C 650.) kapacitet zraka.TI)/'Iik = qcP (Tz' - T. T2 T2' temperatura pri izentropskoj kompresiji.pri otvorenom procesu . obi~o petrolej iIi sli~o.specificrri toplinski .C Pri otvorenom procesu je q protok zraka kroz kompresor do komore za izgaranje. dovodenje topline u komori za izgaranje pri tlaku P. a preostalom snagom generator'G. 243). komore za izgaranje i turbine. Omjer potro~ka goriva B i protoka zraka q iznosi Blq = 0.od kompresora. . 850 .. te!Dperatura zraka (vidi str.0. 'lit< - gdje su: q .. Promjene stanja zraka 1-2': 2'-3: 3-4': 4'-1. u kojoj izgara gorivo ubrizgano neposredno u komprimirani zrak (pri konstantnom tIaku). - patetna temperatura zraka. adijabatska kompresija od tlaka Pa na tIak p. Krufni Proces plinske turbine motemo prikazati pojednostavljeno (bez vete gre~ke) pomoeu krulnog procesa zraka (vidi dijagram T. T. dok protok dimnih plinova koji nastaju u komori za izgaranje i struje kroz turbinu iznosi q' = q + B = q a ujedno se nematno mijenja specificrri toplinski kapacitet cp' dimnih plinova. (T2 ..kona~a kona~a unutarnja korisnost kompresora.008. . Za adijabatsku kompresiju treba kompresoru snaga Pik = qcP zraka. Kompresor K tIaa zrak iz atmosfere u komoru za izgaranje C. s).stvarno postignuta 247 L .PLINSKE TURBINE Plinske turbine u ~irem smislu su pogonska postrojenja koja se sastoje . pomoeu kojeg rafunamo toplinski tok u komori za izgaranje'i snagu turbine.012 (kglkg) U komorama za izgaranje postiZu se kona~e temperature: u stacionarnim strojevima u mlaznim strojevima 700 . .. adijabatska ekspanzija (s tr~njem) u turbini od tIaka P na tIak Pa' odvodenje topline u okoli~ pri tIaku Pa. Izgotjeli (dimni) plinovi struje nato kroz turbinu T koja dijelom svoje snage goni kompresor. 700 .protok cp .

specifi~ni . . ima negativnu vrijednost).0.80.temperatura Unutamja . u sjevemim zem1jamaiJi na veJikimvisinama).) = 0.85. l1e - - - korisnost gorionika. Pri adijabatskoj ekspanziji dobivamo u turbini unutarnju snagu Pit = q' cp' (T3 gdje maCe: T4' - T4)111it = q' cp' (T3 cp' l1it . npr. mora biti: materijaJa komore a) temperatura T3~to vi~a.22 0. 0.)/l1e gdje maCe: B . kod izIaza iz turbine. .5 3 3.Unutamja koristnost kompresora l1ik iznosi = (Tt <1> T2)/(Tt - T2. .18 0.kona~u - pJinova (=q). T3 topJine). Cj e I 0 k u p n a k oris 11 n os t postrojenja iznosi + Pik)/BHi = PIBHj = (Pit . T4 ..potrobk goriva u jedinici vremena (kgls).Td topJinski korisnost kapacitet q' .3 0.) manja P= Pjl1m gdje je l1mmehani~ka korisnost postrojenja. .88 (.0. a ona ovisi 0 temperaturi okoJine (stoga je korisnost veCazimi.24 temperatura. b) temperatura Tt ~to nib. turbine. S t v a r n a k 0 r i s n a s nag a cjelokupnog postrojenja pJinske turbine je zbog vanjskih gubitaka (trenja u lebjima.a ona je ograniCenaotpomo~ za izgaranje i turbine.T2. korisnost turbine iznosi l1it = (TJ - Td/(T3 T4) = 0. . Hi donju ogrjevnu najvi~u temperaturu u procesu (pri zavrktku dovodenja moc goriva. T31Tt (pIPa)opt l1max Da bi se postigao ~to vea omjer 2. .5 3.90) U nut a r n j a k 0 r i s n a s nag a cjelokupnog postrojenja pJinske turbine iznosi Pj Pit + Pik = (pri Cemu upotrijebljena snaga u kompresuru Pi!. pogon regulatora itd. Svakom omjeru temperatura pripada odredeni optimalni tla~ omjer pri kojem je 11maksimaJan.unutamju temperaturu pri izentropskoj ekspanziji. .protok zraka dimnih dimnih plinova (=cp). 248 . l1m Cjelokupna korisnost 11 ovisi u prvom redu 0 omjeru obiju krajnjih temperatura T31Tt (i to tako da raste s porasto~ tog omjera) i 0 tIa~om omjeruplPa.87 Komori za izgaranje dovodimo topJinski tok = BHj = qcP (T3 .8 8.6 5.

za zagrijavanje zraka iza kompresora. a snage turbine i kompresora su: Pik Pit !.hd (tp = koeficijent brzine. R . a njen ufin ne upotrebljava se samo za obavljanje vanjskoga mehanifkog rada na osovini turbine. upotreba vruCih izlaznih plinova iz poslj~dnje nubine.Poboljlanje cjelokupne korisnosti Cjelokupnu korisnost pobolj~avaju: a) vi~stupna kompresija 5 meduhladenjem. ~to smanjuje top1inski tok .hladnjak. ~to daje potisnu silu F = q'v = q'tp'hl:1.koji moramo dovoditi.izmjenjivaf topline. tj. 200). b) vi~stupna ekspanzija 5 meduzagrijavanjem.T5) zbog kojega plinovi istjero kroz izlaznu sapnicu velikom brzinom v v = tpV2l:1. c) regeneracija topline. 249 . l:1. ~to poveCava ukupnu snagu nubina Pit. C .p= Po .hd= ho' . vet plinovi izgaranja stvaraju potisnu (reaktivnu) silu svojim mlazom na izlazu iz stroja kroz naroatu sapnicu.komora za izgaranje.(To' . vidi str. E . T . * MIami (reaktivni) motori koji slufe za pogon aviona imaju postrojenje 5 p1inskom turbinom otvorenog procesa.Pa i zato imaju za ekspanziju do okolnog tlaka jo~ uvijek na raspolaganju toplinski (izentropski) pad l:1. = qCp(Tl - T2') = q'cp(T3 . Da bi postrojenje p1inske turbine (5 otvorenim procesom) postalo ~to jednostavnije (a uredaji ~to manji i jeftiniji) zadovoljavamo se a:sto samo 5 dva stupnja kompresije i jednim stupnjem ekspanzije. Na slici su: Kh K2 . ame smanjujemo potrebnu ukupnu snagu za pogon kompresora Pi!<.turbina.hd ' Za vrijeme leta ulazi u mlazni niotor zrak pod velikim dinamifkim pritiskom ~to smanjuje potrebnu snagu kompresora i poveeava potisnu silu mlaza.h5 = cp. Turbina mlaznog motora goni samo kompresor i tro~i T Pit = Pik/7Jm p gdje je 7Jm mehanifka korisnost stroja u cjelini.z.kompresori.To') Zbog toga iz turbine istjefu plinovi koji imaju jo~ matan pretlak spram okoline.

Pri malim tIacnim (i temperaturnim) razlikam8'taj je faktor znatno vea od I. stvarnu specifienu entalpiju iza kompresora. 1/.pogonski motor (elektritni iIi drugi).TOPLINSKE PUMPE energije Toplinske su pumpe uredaji kojima crpimo .kompresor.kondenzator (za okolinu: v s S n aga zagrijac). Jednostavna kompresijska toplinska pumpa: K . M . nadalje monoklormetan (metilklorid) CH)CI. refrigerator (za okolinu: hladnjak) . R 22 = = difluormonoklormetan CHF2C1 itd. npr. sumporni dioksid S02. Odvedeni Faktor grijanja to pi in ski <Pc= q(h2.regulacijski (prigusni) ventil. osobito rami freoni (npr. hI specificnu entalpiju prije kompresije. . h2. . Krutni praces u kompresijskim toplinskim pumpama obavljaju posebno odabrane pare.uz dodavanje . .isparivac. R .h) Taj toplinski tok mote poslu1iti za grijanje okoline (»ogIjevni stroj«). Promjene stanja pare: 1-2': adijabatska kompresija (s trenjem) od tlaka Pr na tIak Pc 2'-3: kondenzacija pri Pc = konst (odvodenje topline pri viwj temperaturi u okalinu) 3-4: prigusivanje u regulacijskom ventilu od tlaka Pc na tIak Pr (h) = h.specifienu entaIpiju na kraju izentropske kompresije.mehanicku tok - korisnost. ugijitni dioksid CO2. za po go n k 0 m p re s 0 r a (stvarna) gdje znace: q protok pare. amonijak NH) i sI. Ec = 5 .cjelokupnu korisnost. R 12 = difluordiklormetan CF2CI2. C . Eo = <pJP pokazuje koliko »ogIjevnog toka« <Pcdobivamo upotrebljavajua snagu P za pogon kompresora. V . diklormetan (metilenklorid) CH202.). h2 .) 4-1: isparivanje pri Pr = konst (dovodenje topline pri niskoj temperaturi iz okoline). 15 (i vise).toplinu s nite temperature na visu. I/m - - . 250 . Kompresijske toplinske pwope su strojevi za hladenje i grijanje.

701 0.068 0. da bi nakon apsorpcije postigli temperaturu niZu od okoline. Najce~ce se upotrebljava amonijak (NH3) kao rashladno sredstvo.225 0.378 0.418 0.347 0. Za otapanje (apsorpciju) amonijaka u vodi odnosno u blagoj (nezasieenoj) otopini (malo. U tu se svrhu iskori~tava promjenljiva topivost nekoga rashladnog sredstva u odredenom apsorpcijskom sredstvu.067 - Za otapanje je potrebna toplina otapanja ra' koja je gotovo neovisna 0 tIaku i temperaturi.325 0. = NH3/(NH3 + H20) Najvecu topivost (zasicenje) prikazuje maksimalni omjer . Pri malim tlaCnim (i temperaturnim) razlikama i taj je faktor znatno vea od 1.00 837 I 0.ohladiti najprije na temperaturu okoline.25 641 ~ 209 0.406 0.h4) Taj toplinski tok sluZi za hladenje okolice (»rashladni stroj«).202 0. Apsorpcijom nastaje jaka otopina (veliko .438 0. " .155 0.2 0.max pri temperaturi (0C) -10 0 +40 +10 +20 +60 pri tlaku -20 bar 0.152 0. a voda (H20) kao apsorpcijsko sredstvo.svaku posebno . Za grijanje u apsorpcijskom rashladnom uredaju tro~imo znatno vire energije nego .) iz koje opet izlucujemo amonijak grijanjem (vi~oj tempenituri odgovara manje .228 0.140 0.: ~ Ta kJ/kg I 0.475 0. = q(hl Er = 4>IP .) potrebna je znatna toplina r + ra koju otopina oduzima okolini (te je »hladi«).75 42 Toplina isparivanja NH3 (pri +20 0c) iznosi r = 1189 kJlkg.294 0.071 +80 +100 ~II - - - 2. dobivamo upotrebljavajua snagu P za pogon kompresora.364 0.314 0. koji ovisi o tlaku i temperaturi. npr.253 0.max.0.0 1.244 0.141 0. Jakost otopine izrafavamo omjerom koliCine amonijaka i cjelokupne otopine .566 0.483 0.512 0.0 - 251 .Dovedeni toplinski tok 4>. * Apsorpcijske toplinske pumpe sluze za apsorpcijske rashladne uredaje.615 0.pri istom rashladnom uCinu za pogon kompresora u kompresijskoj toplinskoj pumpi. Rashladni faktor pokazuje koliko »rashladnog toka« 4>.306 0. a iznosi: .062 . Er = 3 (i manje) do 12 (i vi~e).5 0. ali je ovisna 0 omjeru .0 0.max)' Prije ponovnog otapanja moramo amonijak i preostalu blagu otopinu .

I \ J 0 0 0 0 0 0 I I I I I -20 -25 -30 -32 -35 -40 8 5 7 4 4 5 kalcijev klorid I I I I I Najnifa ledista vodenih otopina (eutekticnih) 5.1 °C -55.5 % K2CO) 29.6 % MgCI2 35.I°C -158°C -17.sol) snijeg kuhinjska sol salmijak snijeg sumpornakiselina(razr.Rashladne smjese Sastavni Sastavine voda amonijev klorid (salmijak) kalijev nitrat (salitra) voda amonijev nitrat duicna kiselina (razr.) snijeg NaCl H2O NaCI NH.) snijeg solna kiselina (razr.9% Na2CO) 10.) natrijev nitrat (cilska sal.4°C 36.9% CaCI2 -18.7% NH.) snijeg duicna kiselina (razr.CI 41.4 % NaCl' 20.) amonijev nitrat natrijev sulfat snijeg H2O NH. Na2SO.O°C .7% KCI 18.9 % NaNO) 2.5°C -21.NO) Na2SO.IoC 2.2°C -33.) sumporna kiselina natrijev sulfat voda natrijev karbonat (soda) amonijev nitrat duicna kiselina (raze.9°C -l1.6°C -37. Hp HCI H2O HNO) H2O CaCl2 I 5 2 I 3 2.NO) HNO) NH.2% NH.9 % KNO) 19. H2O Temperatura poeetna °C +10 } J J I I dijelovi (tezinski) 16 5 5 I I 2 3 4 5 I I I 4 5 6 2 konacna °C -12 -15 -20 -20 -22 -40 I I I +10 +10 +10 +10 I } I I I } +10 natrijev klorid (kuh.CI H2O H2SO.CI KNO) H2O NH.NO) - 2. Eutektiena vodeDa otopiDa NaCl ima (pri 15°C) gustofu (! = 1170 kg/m) i specifiCnitoplinski kapacitet cp (pri temperaturi t): 0 I °C -20 +20 3362 3320 3341 Jlkg K cp 252 - . H2O Na2CO) NH.NO) HNO) NaNO) H2SO.

6: 1).. Klimatizacija obuhvaea niz postupaka pO kojima se iz klimatiziranc prostorije P izJazeCi vlami zrak (stanja 1) mijda u mjeIKu M sa svjezim zrakom iz atmosfere A f5lanja a) u smjesu stanja 2 (koja je ovisna o omjeru mijdanja 3: 1 . nakon cega Ccta smjesa u hladnjaku H (Ijetni rad) Hiu zagrijaCu Gt i ovlaZivacu V (zimski rad) proJDijeniti svoje stanje do stanja 3. nuto je ventilator Vt tIaei u prostoriju P. Ax = m(Xt-x.Ah=m(ht-h. Konacno stanje smjese na izlazu iz hladnjaka (stanje 3) ovisno je 0 njegolIOj korisnosti. 1977) iznose o.) - - pri mirovanju i bez fizickog rada: - \ ~ ~ ~ ~ vlagu my = m. dobivenu iz 5lanja ulamog (4) i stanja izlamog (I) zraka.) x ~3 . a) Ljetni pogan Vanjski zrak treba hladiti i su~iti. Stoga je ukljuCen hladnjak H. Stanje zraka u prostoriji P uzimamo kao toeku mijdanja p. ..t u stanje 1 smjesa preuzima iz prostorije toplinu Q=m. a rashladna se voda zagrijava.vjek odaje toplinu i iz/ucuje v/agu koje (po VDI2078 Izlucivanje vlage Temperatura zraka Odavanjc toplinc QC W ~ I I 18 12S 3S 20 120 3S 22 120 40 24 liS 60 26 lIS ~ pri polutdkom radu imosi odavanje topline 270W. pri Cemu se smjesa hladi i su~i (od 5lanja 2 do stanja 3). da bi se u dogrijacu G2 zagrijala do stanja 4. Pri prijelazu m (kg) smjese iz stanja . U hladnjaku H prelazi toplina sa smjese (stanja 2) na rashladnu vodu temperature pod rosi~tem smjese). a cada je ventilator Vt tlaci u prostoriju P. U dogrijacu G2 osu~na' se smjesa zagrije do odgovarajuce temperature T (stanje 4). dok su zagrijae Gt i ovlazivac V iskljuCeni.KLlMATIZACIJA I SUSENJE KJimatizadja Svrha klimatizacije je odIiavanje temperature i vlage zraka u zatvorenoj prostOriji u granicama teljenih vrijednosti.

i izlazne vlablosti Xi koja treba biti ~to veeom. zagrijava se smjesa sta. 3". Za zagrijavanje mz (kg) zraka potrebna je toplina Q mv = m. Ta se smjesa zagrijava do stanja 3' i mof«: u su~ari preuzeti vlagu do stanja 4. treba smanjiti tu kolianu vode do f«:ljene vrijednosti. Taj se postupak vi~ puta ponavlja (2 Xi X 2' i 2' - 3 i 3' - 4) do izlazne specifii:!ne entalpije h.b) Zimski pogon Vanjski zrak valja zagrijavati i vlafiti. ZagrijavajuCi ga po izohigri (x = konst) do najvi~ dopmtene temperature Tmax on prelazi u stanje 1'. i ovlafivai:! V. Nakon toga se smjesa dogrijava u dogrijafu G2 do stanja 4. u ovlafivafu V se vlafi i hladi do stanja 3. lu =' m(x. dok je hladnjak H iskljuren. 254 .= m .hv) = mz(x. .(h.xv) . nja 2 do stanja 2'. koja saddi stanovitu kolianu vode. a tada je ventilator Vt tlaa u prostoriju P. Tako zagrijan zrak nato u su~ionoj komori prima vlagu koja ishlapljuje iz viable tvari te se hladi po izentalpi (h = konst) do stanja 2.. - X4) Suieaje v1aine tvari zagrijanim znkom Vlabloj tvari. a iz viable tvari je zrak preuzeo vlagu Pri optoi:!nom postupku mijdamo izlazni zrak (stanje 4) s ulaznim zrakom (stanje 1) u omjeru koji daje smjesu stanja npr. . Pri prijelazu m (kg) smjese sa stanja 4 u stanje 1 smjesa predaje prostoriji toplinu a preuzima od nje vlagu m. Zrak za smenje (vanjski) neka ima ulaznu vlablost Xv i ulaznu specifii:!nu en(h) talpiju hv (stanje 1). Optok treba ponavljati do zatrafene suhore tvari. Uzagrijafu G. Stoga su ukljureni zagrijai:! G.

.. tri paralelna = vodifa """'-' izmjenifna + +.--11-- namot @ @ -J- 8 I I ..mjeraf cos registrirajuCi namot s odvojcima kondenzator kondenzator polarizirani troilo struje.ELEKTROTEHNIKA 51mboU - struja struja istosmjema - vodif vodifa krifanje ----1.sklopka otpor -111) galvski struJe (£) ampermetar vatmetar o-c. elekt. ventil izvor voltmetar 0. rasvjetno tijelo w vatmetar brojilo uzemljenje spoj s masom 4-=- 1 255 .L istosmjema i izmjenifna struja "'"'-' trofazni sistem vodifaspoj fusti spoJ rastvljivi vodifa D Y =w trokutni spoj zvjezdasti spoj o @ @ I +-!-D- ispravljaf. osiguraf @ @ @ generator istosmjerni generator izmjenifni motor istosmjerni motor izmjenifni CD frekvencije mjeraf ---.zJotpor promjenljivi ommetar -E3.

=1 t t Ij =0 zbroju o U svakom je zatvorenom krugu zbroj narinutih napona jednak umnofaka struja i pripadnih otpora (tj. a sabrani su za najvamije materijale na str. Dj e I a t n a (omska) v 0 d Ij i v 0 St G je recipro<!na veliana omskom otporu R G l/R = Alpl - = Specificna KirdIholrovi moDi vodljivost je y = 1/p.C = 293 K. Specifi<!ni otpor PI pri temperaturi TI povetava se pri temperaturi T2 na P2 po formuli P2 = PI[l + a(T2 TI)] a = je temperaturni koeficijent elektri<!nog otpora mjeren u K-I. tj. Specifi<!ni otpori PI i temperaturni koeficijenti a odreduju se obi<!no pri temperaturi TI = 20. P = s P e ci f i <! n i 0 t P 0 r koji je karakteristi<!an - Speaficni otpor P i presjek vodica A mjerimo koherentnim jedinicama medunarodn~ s'!stava jedinica (SI): Q m (= Qlm . I Zbroj struja -koje dolaze u neku to<!ku elektri<!ne mrefe jednak je zbroju struja koje iz te to<!ke odlaze.=1 = t (I R)i Snag.ISTOSMJERNA ObmOY mon definira otpor R kao omjer napona STRUJA V i struje ] R = UtI V =I R I = VIR je razmjeran s duljinom Dj e I a t n i (ohmski) 0 t P 0 r R upravno I i obmuto razmjeran s presjekom A vodi~ R pHA P = Rll = . i nd istosmjeme struJe S nag a P istosmjeme struje jednaka je umno§ku napona V i struje I P = V I = ]2 R V21R Ra d W istosmjeme struje jednak je umno§ku snage P i vremena t W=Pt= VIt=I2Rt 256 . zbroj svih struja jednak je nuli .A za svaki materijal. Koeficijent a takoder se mijenja s temperaturom. Specifi<!ni otpor P ovisi 0 temperaturi T. no te su promjene pri prakti<!ki vamim temperaturama tako nematne da ga Cesto mofemo smatrati konstantnim. 257. ~2) ili izvedenom jc:dinicom Q mm Im (A u mm').=1 Vi =. zbroju padova napona) .

0045 . .03 0.13.00393 0.kosiuena _I .0. .0165 0.1. .0 8.0 ::IIIIiI.001 9 0.12...aJuminijska =-- .6.0006..0055 0.001 0.006 0.0278 Specifima vodljivosl y m Qmm' 25 36 34.wrena 0.00001 -. 0.017 8 0.3 61 18..5 5.00005 0. - .42 0..uIfram zIato icIjc:zo(&10) an --- 0. -Iimni -ti<:a 88tII: -.0 . .12 0.~ orpori {!.5 57 56 7..67 0.12 0.0040 - .028 0.1.6 0..43 0.7 3.5 .45 1...0040 0.7.0048 0.00392 0.017 5 0.aman .09 0. .1 43.055 0. 0.-.8 10. .0.. a za morsku je vodu {!= 3 ..5 2.925 16.rvrdo wreni vureni . 0. .27.10 0.00052 0.958 10 17 4.07.005 - 5 0.0040 0.13 0.lijcvana .0040 0..29 0. .69 2.meki - .0045 0.071 0..894 0.25 0. .0.s .8 2.00099 1.-pain 8ibI .srebro -.142 0. .3.odoama«lim 0.38 0.5 10 1.specifiCne yodJjiyosti y i temperatumi koeficijenti elektriCnog otpora a razliCitih materijala (pri 20 oq Specifian olpor (! Qmm' m 0.7.21 0.04 Za desti1iranu vodu iznosi {! = 1010 Q mm2/m.Strojarski prirurnik 257 . 0. ZIiI.059 11 0..060 0. 4 7 7.0041 0.32 14 14..029 0.0041 0..043 0.17 1. . .08 0.63 0.4 36 Tcmperatumi koeficijcnl olpora a Malerijal K-' 0.0052 0.10 0.004 0.0041 0..0013... 105 Q mm2/m..3 23 2.00014 0.00006 -0.1.0002 0.mdo 8Ieti .Iijcv sdIro ...00007 0.3 .08 0..00008 0.023 0.040 0. .00392 0..97 1.0045 0. .6.....0036 0.38 l.-lijcvani .0041 0.7. -Iijevani .9 0.

+ In c) Elektrieni spoj triju otpora Spoj u zvijezdi (T-spoj) Spoj u trokutu (IT-spoj) Otpor medu stezaljkama R 1i2 Otpor medu stezaljkama R 1i2 = R. . . . . . . = 12= .R' I I I lIR R. I = i=1 f Ij = 11+ h + . . 3 R ' =.=1 f lIRj = lIRI + lIR2 + .Spajuje djelatDib (omsldb) otpora a) Serijski spojeni otpornici pojedinaCnih otpora Ri imaju ukupan otpor R jednak sumi pojedinaCnih otpora (koji je vea od najveeeg otpora) R =i=1 Ri = RI f + R2 + . . + R2 = RdR23 + R3d RI2 + R23 + R31 :!S8 . + lIRn jednaka je sumi Ukupna struja I koju propmtaju struja Ii kroz pojedine otpornike ~ . a dobiva se iz jednadZbe ~ . +Rn te propu~taju struju Ii koja je u svim otpornicima jednaka I = I. = In b) Paralelno spojeni otpomici pojedinacnih otpora Ri imaju ukupan otpor R koji je reciprocna vrijednost zbroja reciprocnih vrijednosti svih otpora (te je manji od najmanjega otpora).

88 +2.67 . (T .921 3850. . TermoelektriCni naponski niz (s obzirom na platinu) za temperatumu raz1iku medu lemIjenim mjestima 100 K (100°C i 0 0c) iznosi: Kovina (zlitina) Bi konstantan Ni Pt platinrodij (10% Rh) W Termonapon mY -7.specifiCni otpor pri temperaturi .20 0 +0. 256) PT = po[l + a(T . . ~to se iskori~tava za mjerenje temperature.091 4023.90 Kovina (slitina) Ir Ag Cu Au Fe kromnikaJ 1.841 .080 3792. 3878.65 +0.04 -1.159 3763. . -3. . = 273 K. .682 3936.716 3560.796 3531. +0.239 3734.:ermonapon mY +0. +0.114 3416.To) je dakle temperatura To = NaroCito je pogodna za termometre na otpor platina. Oni rastu s porastom tempe-0 rature.50 0 50 100 a 10-6 K-1 4035. +0.79 +0.876 3502.7 -3.478 3647. .000 t °C 150 200 250 300 350 400 450 500 . Ciji j~ temperatumi mdicijent elektrienog otpora a lineamo ovisan 0 temperaturi.56 .955 3474.557 3618. (}o tu QC. -1.47 .0.80 +1.523 3994.65 . a = (3907. . to = 0 °C.67 +0.77 +0.72 .194 Termonaponi ° Termitki se naponi pojavljuju na lemIjenim mjestiut ma dviju kovina ill slitina. .20 259 . +0.To)] gdje su.318 3705.398 3676.761 3907."'idi str. . . .602 3965.578 t) 10-6 K-1 a 10-6 K-1 3821.841 t °C -220 -200 -150 -100 .~erenje temperatnre otporom Termometri na otpor iskori~Cuju ovisnost djelatnog otpora PTO temperaturi =.94.035 3445.637 t °C 550 600 650 700 750 800 850 a 10-6 K-1 3589. .

536 13.31 21.80 1.16 12.997 9.251 3.56 -1.85 30.337 14.336 11." Termoe/ektricni noponi pri temperaturi T za razlifite kovinske parove s obzirom na baZdame temperature 0 i 20°C Temperatura t °C -200 -150 -100 konstantan O°C -8.51 0.316 2.755 2.111 5.30 35.95 13.876 8.941 I 800 850 900 950 1000 1050 1100 1150 1200 1250 1300 1350 1400 1450 1500 .319 8.02 4.000 0.14 260 .59 38.29 16.039 10.138 3.36 22..23 33.40 18.935 12.912 1.00 2.23 28.65 5.85 21.108 4.60 -4.203 2.80 -3.65 -5.152 10.605 5.37 8.738 6. platina O°C 20°C I 50 0 50 100 150 200 250 300 350 400 450 500 550 600 650 700 .223 11.92 20°C O°C 2..16 47.72 42.665 3.436 1.22 49.718 5.75 16.677 7.56 19.643 1.24 48.36 11.34 37.738 14.78 24.55 40.45 44.628 11.60 4.46 -0.43 32.51 18.51 20.95 26.13 10.eljezo- Kromnikal nikal 20°C I Platinrodij .10 9.70 32.80 29.216 7.71 19.432 8.09 0.41 13.36 46.05 1.90 12.423 13.64 39.054 -0.63 53.025 13.15 10.2.21 14.70 15.790 7.56 38.58 52.224 14.89 50.741 11.025 1.147 6.619 4.65 22.50 34.11 23.51 42.14 31.34 30.25 45.04 48.54 36.323 1.16 25.87 45.224 5.868 . 750 -9.13 8.884 9.22 3.299 0.935 15.15 -6.03 29.778 3.625 14.17 48.570 10.113 0.75 33.60 17.33 9..67 41.763 8.66 0.221 4.75 -2.91 27.186 0.30 5.625 6.530 0.36 39.732 4.11 26.138 13.822 12.20 -7.00 27..457 10.822 14. 52. 46.67 36.98 24.31 43.62 35.09 49.35 41.329 7.00 2.69 .33 7.32 7.10 6.49 15.89 51.260 6.

Drugi Faradayev zakon Mase ml i m2 razlicitlh tvari.10-18 As F= NAe = 96353As/mol Elektrokemijski ekvivalent a odreden je molskom jom v elementa te Faradayevom konstantom F masom mm i valenci- kg/A s Vrijednosti elektrokemijskog o Materijal* I ekvivalenta nekih materijala a (u mg/A s = 10-6 kg/A s) °a I zluminij bakar - jednovalentni dvovalentni ciok blij tositar - - dvovalentni retverovalentni magnezij aatrij llikal dvovalentn i - trovalentni a mg/A s 0. izlucene Istom strujom u istom vremenu.0395 0. odnose se medusobno kao kvocijenti relativnih atomskih masa A i kemijsklh valencija v tih tvari ml m2 =~ = AJ/vJ a2 A2/V2 261 .6151 0.02205 .329 4 0.1260 0.405 2 0.1023 mol-I I - elementarnoga naboja e = 0.093 2 0.Faradayevl zakonl Faradayeva konstanta F je umnozak Avogadrove konstante - NA = 6.078 9 1.6812 0.338 7 0.3041 0.658 8 0.289 3 0.202 7 Materijal* .160.238 4 0.010 44 * Valencija se odnosi na vezu kovine u kemijskom spoju.1180 0.0829 0. zlato fiva olovo platina srebro !eljezo - - - * kisik (anion) vodik (kation) dvovalentno trovalentno jednovalentna dvovalentna mg/A s 1.0735 0.307 5 0.505 7 1. Prvi Faradayev zakon Struja I koja protjeee elektroJitom izlucit ce na elektrodi u vremenu t masu m m = alt gdje je a - elektrokemijskl ekvivalent.1929 2.

257. Jakost magnetskog poija H (A/m). a znak 0 znaci da gleda suprotno smjeru struje. iznosi - na okomitoj udaIjenosti r od beskonacno dugog vodica H = 1/2rrr u sredini kruZnog vodiea (= 1 zavoj) promjera d H = l/d u sredini svitka sa w zavoja na cilindru promjera d H = lw/d u sredini svitka sa w zavoja na zatvorenom (npr. ~to ga u razIicitim lima izaziva magnetsko polje jakosti H B = <P/A= pH = PoPrH gdje su: A presjek. P permeabilnost.relativna permeabilnost. b Prvo magnetiziranje Celika prikazuje pOCet" na (»djevieanska«) krivulja (a). koji +H -H mozemo poni~titi samo suprotnim magnetskim poljem jakosti HK (»koercitivna sila«). Permeabilnost Jlo = - - - permeabilnost praznog pro- praznog prostora Po je konstanta 1. Pr . 262 . Za feromagnetske materijale prikazujemo ovisnost gustoce magnetskog toka 0 jakosti 'magnetskog polja »krivuljom +8 magnetiziranja« B = f(H). magnetsko ce polje imati smjer okretanja vUka. (Znak ~ znaci da promatrac gleda u smjeru struje. Magnetiziranjem Celika do zasicenja u jednom (b) i drugom smjeru (c) krivulja magne-B tiziranja opisuje petlju (»histereza«). Na slici struja ulazi okomito u ravninu crteZa. U vakuumu (a to vrijedi prakticki i za zrak) relativna je permeabilnost Pr = 1. ostat ce u Celiku remanentni magnetizam BR. Po stora (vakuuma). kruznom) prstenu (obodne) duljjne I H = lw/I Smjer magnetskog polja odreduje se »pravilom desnog vUka«: podudara Ii se smjer aksUalnog pomicanja vUka sa smjerom struje U vodicu.MAGNETSKO I ELEKTRICNO POUE magneta ili oko vodimjerenjem Magnetsko polje nastaje oko polova permanentnih ea elektriene struje.) Gustota magnetskog toka (magnetska indukcUa) B (T = Vs/m2) materija- je magnetski tok <P(V s) na jedinicu povr~ine. Smanjimo li zatim jakost magnetskog polja do nule. koju najlakSe odredujemo elektricne struje I. Relativna permeabilnost Pr (bezdimenzUski broj) ovisi 0 materijalu i jakosti magnetskog poIja H. 10-6 Vs/A m.

? .0 . 263- Energija svitka iznosi ./ 1.-. telici pogodni za izmjeni~ne magnete (magnetski meki .-' / .-' .dinamo-/im transformatorski /im cd- eelieni /ijev sivi /ijev Nosivost magneta Na nosivim polovima magneta magnetske indukcije B i povdine ~ iz8DSi nosivost magneta F F = B2A/2po Induktivitet Induktivitet L nekog svitka sa w zavoja moZe se prikazati kvocijentom promjene magnetskog toka tP i struje I koja ga stvara L = wdtP/dl Svitaksa w zavoja kojemuje presjekA i duljina I ima induktivitetL L = PoPr w2A/I Induktivitet svitka hez Zeljezne jezgre (za zrak: Pr = 1) je dakle konstan.---:. Krivulja magnetiziranja B Krivu/ja magnetiziranja 1.'0 020 ) o '00 I---1--160 250 '00 630 1000 H 1600 2500 / Looo Aim 10000 ab ./ /'" 1/ . Induktivitet svitka sa Zeljeznom jezgrom zavisi od nagiba krivulje magoetiziranja (PoPr = B/H)...80 T \60 = f(H) za meki celik i sivi lijev B = f(H) za meki celik (1) i sivi lijev (1l) .. telici za permanentne magnete (magnetski tvrdi relici) imaju vrlo ~iroku aillereznu petlju.: \'0 L-----.20 .-' ./ - V 1.-/ lY" 060 0.-'/ / / / .:zici) imaju vrlo (prakti~ki zanemarivo) usku histereznu petlju.I 1aII.00 B 0.

. S.. .. 38 12 . 10" 10" 10" mramor parafin 4.. 8 10<.Elektri&to polje nastaje izmedu medusobno izoliranih vodiea pod naponom (i opcenito: oko svakog statickog naboja). 0.8 3S .7 3.. 9 2 .10" 6 . 2..dielektricna konstanta (dielektricnost vakuuma). = 1.60 10 . 10...... Specificni elektricni otpori. 4.meka . +80 .4.C 10" 10" S..S 11'8.relativna dielektrienost izolatora.. . 6 10" 2 SO SO 30 . 10-12 A s/V m Dielektricnost izolatora 8r zavisi od materijala (izmedu ploea) i izoosi za vakuum Br = I. relativna dielektricnost i probojna cvrstoca elektricnih izolatora Specifibli otpor e Relativna dielektrinost Probojna vrstoCa kV/mm Doputena maksimalna temperatura Materijal am bakelit guma . .8 8 . za zrak 8.9.3 100 SS... .... 7 10. 70 - polivinilklorid - . 30 4 ... 30 -30. a njihova udaUenost a. 6..S 0. 3.... 4 3 ..10" S .7... . . 80..854 ..dielektricnost.. 20 - - 7S .20 650 6S 60. 1012 6 ... 2. ... izoosi E=!! a Na ploei koja ima naboj Q (C) na povrJini A (m2).107 4 . Dielektricna konstanta praznog prostora 80 izoosi 80 = 8. 1012 S .....8 -40.006......4 20 ...40 1050 - 1... ..S. 100 2... Jakost elektricnog polja E (VIm) izmedu dviju paralelnih ploea medu kojima je napon U. ..3 S. Er. 2...2 .S 20 ...elastini tvrdi porculan staklo lak kriljevac tinjac tvrda Ijepenka ulje (Iransformalorsko) 3 .7 10< ..IO" 10".. iznosi gustoca naboja D (C/m2) Q D=-=8E=80BrE A ~ gdje su: E ... .12 I 130 8S 264 ..30 8 .tvrda kremen mikanit asfalt - 8. 4 10" ..17 10" 2.10 10". 1S. +60 3 2..30 7 . .8 20 2. Vrijednosti za razlicite izolatore sabrane su u slijedeeoj tablici.

Ta se sila F iskori§tava u elektromotorima. . B 2.= Cl + C2+ . u ma!.Kapadtet Kapacitetom C definiramo omjer elektrienog naboja Q sabranog na dvjema dektrodama kondenzatorai napona V medu njima C = QIV Kondenzator kojemu je povrSinaparaleInih ploca A. I-I b) u serijskom spoju (poveCavase razmak ploCa)daje ukupni kapacitet C premajednadfbi IjC = L IjC. iznosi F=BII Sila F je usmjerena prema manjoj gustoci magnetskog potia koje rezultira iz magnetskog poUa gustoce B i magnetskog poUa §to nastaje oko vodiea struje jakosti 1. m 265 l .DCtskompolju gustoce B (T). na duljini I (m). Spoj vile kondenzatora a) u paralelnom dielektricnosti Br materijala spoju (povecava se pOvrSina ploCa). . . . daje ukupni kapa- enet C C = L C.. Ako se magnetski tok tP mijenja u vremenu t. + IjC. . a razmak medu njima . + C. U vodicu duUine I (m) koji se giba brzinom v (mjs) kroz magnetsko poUe gustoce B (T) inducira se napon Vi (V) Vj=Bvl . I-I Energija kondenzatora Wc = CV2j2 Vodlc eIektrlcne struJe u magnetskom polju 1. Sila F (N) koja djeluje na vodic elektricne struje jakosti [(A). F Inducirani napon Vj uzrokuje struju takvoga smjera da se 'IOdic giba brzinom v prema veCoj gustoci magnetskog polja B loje rezultira iz magnetskog poUa gustoee B i magnetskog poUa nastalog oko vodiea struJe jakosti [.= IjCI + IjC2+ . se napon Vj = -w(dtPjdt) Na tome se induciranom naponu Viosniva djelovanje elektricnih generatora. u svitku sa w zavoja koji llliruje inducirat Cc. ima kapacitet C C = BOBrAja Kapacitet kondenzatora ovisi dakle 0 relativnoj medu ploeama (izolatora).

+ lIXLn Kut faznog pomaka rp izmedu struje i napona tan rp = X/R = (XL . .ls okr .nije jednak djelatnom otporu za istosmjemu struju (vidi str. 256).5 150 125 R - Cjelokupni (prividIrl) otpor Z (impedancija) iznosi: Z = V + X2.=1 L n Xi = XLI + XL2 + .+ XLn Xc b) u paralelnom spoju lIX =i=1 t = XCI + Xa + .5 5 600 20 40 10 10 12 8'h 500 24 48 6 Kruma frekvencija (pulzacija): w = 21tf Otpor za izmjenimu struju Brzina vnnje n okr. . . ta je razlika neznatna. . gdje su: R2 djelatni (omski) otpor. .zbog potiskivanja (skin-efekta) . Broj Broj Broj Brzina vrtnje Broj pari pari n polova polova polova polova okr. F r e k v e n c i j a f izmjeni(!ne struje ovisi 0 broju pari polova p i brzini vrtnje n generatora f = pn Normalnafrekvencijaizmjeni(!ne struje u Evropi je f = 50 Hz. . struja vremenski zaostaje za naponom.IZMJENICNA STRUJA Izmjenibri napon ~to nastaje u vodiama elektribrih generatora izaziva u zatVorenom strujnom krugu izmjeni/!nu struju odredene frekvencije.ls 6.5 2Y" okr. struja prethodi naponu za kut rp.125 4.lmin 375 300 250 187. Pri niskim freitvencijarna. medutim. lIwC = XL Xc Jalovi 'je otpor X = wL gdje su: induktivni otpor (induktancija) XL = wL - - kapacitivni otpor (kapacitancija) Spoj vile jaIovih otpora: a) u serijskom spoju X XL Xc = lIwC =... - Djelatni otpor za izmjeni(!nustruju . + XCn + . ako je XL < Xc.Xc)/R Ako je XL > Xc. X jalovi otpor (reaktancija).Imin p 2p p 2p 1 2 50 3000 8 16 25 2 4 1500 10 20 3 6 16'h 1000 12 24 4 8 750 16 32 12. 266 .. Njoj odgovaraju slijedeCi brojevi pari polova p i brzine vrtnje n koje se najvi~ upotrebljavaju: . lIXcn lIXi lIXc = lIXc1 + lIXa lIXL = lIXLI + lIXL2 + .25 5 4Y. 3.

= 0. = V3. P = UlcoslfJ p. 1 kVA) .985 267 i . UIsinlfJ Rad W W=Pt = V3. Linijski napon Linijska struja Spoj u zvijezdi U I I -S fa2Di napon fama struja Ca2Di napon Uf = u!V3 If = I Uf --------- Spoj u trokutu =U fama struja Snaga P If = 1!V3 snaga Spoj u zvi. Transformacija - prividna snaga vrijednosti Inducirani naponi Uj u primarnom i sekundarnom odnose se kao njihovi brojevi zavoja w Napon Uz na stezalikama Uj t/UjZ = wdW2 sekundarnog namota je zbog gubitaka manii Uz < UI (WZ/WI) Korisnost transjormatora ". = UI .ezdi Spoj u trokutu p. omjer snage Pz = U2/2 (V A) sekundarne strane i snage PI = UI/I (VA) primarne strane. = 3 UrIr= V3. UI P =V3.. razmjerno je dobra (transCormatori nemaju gibJjjvih dije]ova): za male snage (npr. UltcoslfJ Pri racunaniu s~age P i rada W Caktor snage cos IfJodnosi se na fame djelatna Ur i If.92 za velike snage (npr.= 0. 1000 kVA) .. = PIU I = W=Pt=UltcoslfJ Trofazni sistem izmjenicne struje ima 3 napona kojima su faze medusobno pomaknute za kut 21t/3 (= 120°). tj.UlcoslfJ jalova snaga p. = UIsinlfJ COSIfJ PIP.Jednofazni Struja I Snaga p sistem prividna snaga djelatna snaga jalova snaga faktor snage - RadW Trofazni sistem I = U/Z= U!VR2+X2 p. izmjeniene struje namotu transformatora .

C slitine feljeza.45 1.za laboratorijske peei.C 1370 Materijal cekas cekas I Specifini otpor Omm'fm 1. peci.) . peei za taljenje. omaks 1.08 1.12 1.08 0.C drugi) . taljenje i temperovanje te peei u atmosferi sumpornih i drugih plinova. . silikarbon do 1400.35 1.C rodij.97 cekas 11 cekas ekstra nikrom nikrom V kanta1 A kantal A.za radne temperature do 1700. e) za radne temperature do 2300..C Talite .00006 0.za kuhala.za peei keramicke industrije.66 - - 930 - I 0. kantal itd.C karborundni ~tapovi (silit.ELEKTRICNo GRIJANJE Jouleova toplina Q (J) je toplina koja se razvija u vodicu otpora R (Q) kojim teee struja I (A) u vremenu t (s) Q = J2Rt Za elektricno se grijanje upotrebljavaju ponajvi~e slijedeei materijali: a) za radne temperature 800.C. industrijske peci. molibden.00008 0. nikla i kroma (cekas.. laboratorijske peci itd. d) .) . kroma. kvarcilit do 1450. aluminija i kobalta (cekas ekstra.00009 0.000 035 1100 1300 930 1100 1300 1350 - 1400 1500 1350 1400 1530 1530 1500 268 - . 1100.za peei za farenje. nikrom itd.00025 0.000 17 0.C slitine reljeza. b) za radne temperature do 1350. - Osnovni podaci idce upotreb/javanih otporniik ih materijala za grijanje Temperatumi koeficijent otpora K-1 0.000 52 Maksimalna radna temperatura .40 1. I c) za radne temperature do 1450.00005 0. volfram (Mo i W u redukcijskoj atmosferi!) .C elektrografit za elektrode elektricnih peei itd.06 1.

. . U fice i njezin otpor b.09 12.7 21.06 5.0 '12.90 1.8 1.76 7.006 Dopu§tena optereeenja ycraturi fice oko 800.29 fice R. * mm aIm PromjerI Otpor 0.30 16. Za traZenu snagu elektriCnih grijalica P uz napon U odredujc se struja I = !.21 I 2.00 1.1 .48 1.C: 1* A Struja 1.8 14.20 1.10 0.65 3.62 0..3 6.75 2.90 0.7 4.7 3. .0 26. masa gfm 5.02 1.3 11.5 7.8 9.0 2. Iz ukupno potrebnog otpora R (0.10 0.2 3. .08 29.60 0.80 2.30 0. 0.30 0.00 0.80 3. struju I odabere se iz tablice odgovarajuci promjcr RI za duljinu fice 1 m (o. Proraam pea .31 okrugle fice cekas 11 na §amotnoj podJozi pri tem- I I Dulj.0 1.35 12.01 q Temperatura fice .45 1.3 ficc R.70 3.95 2. 800 900 I 1000 1100 0.3 1.46 10.60 6.44 3..00 0.Toplina q (J/s mm2) §to je otpornicka fica za grijanje predaje u jedinici wancna s jedinice povriine pri razlicitim temperaturama fice imosi priblifno: Tempcratura lice Toplina I .40 9. Pri800.99 4.7 16.C Jls mm' 0.!!.10 1.) U2 R=- P lice I (m) .006 I .1roracuna se potrcbnao duljina odabrane I=.60 0.76 1.58 1.22 1.40 0.82 1.08 25.55 4.C Toplina q Jls mm' I 700.4 0.58 0.* mm aIm Promjcr I Otpor j 0.65 1.50 0.35 2.50 5.52 5.00 0.C.21 18.25 0.88 4.. RI 269 .50 0.25 23.37 Dulj. ./m).004 .90 21. 0.6 2.008 0. .02 0.80 2. masa gfm 0.2 1* A Struja 8.6 0.45 7.50 0.81 1.16 6.10 13.51 17.81 15.

3 21... montah.1 18.7 12.5 7.1000 100 1000. 150 150.300 na najneradnog povoljnijem mjesta mjestu 10 50... fina mehanika. 100 20 100..6 15.40.0 270 .rad na strojevima.r I I ELEKTRICNA RASVJETA Svjetlosni tok 4> (Im) je ukupna koliana svjetlosti koju rasvjetno tijelo emitira u svim pravcima. kovanje... zidanje i sI. 40. graviranje.1 17.35 Svetlosni tok 4> farulje s...5 13. precizni. Luminancija (sjajnost) B (cdlm2) je svjetlosna jakost koju izvor svjetlosti zraa s jedinice svoje povdine...0.0. . pisanje i sI...1 9. atanje. Svjetlosna jakost I (cd) je svjetlosni tok 4> na jedinicu prostomog kuta w I = 4>lw Prostorni kut w je dio prostora koji obuhvaea pla§t isjetka kugle polumjera r ako je A osnovica isje~ka w Alr2 = Rasvijetljenost (osvijetljenost) E (Ix) je gustoCa svjetlosnog toka 4> kojom izvor svjetlosti osvjetljuje povrsinu A E 4>IA = IIr2 = Rasvijetljenost opada dakle s kvadratom udaljenosti od izvora svjetlosti. normalni rad na alatnim strojevima.. Potreban svjetlosni tok 4>za osvjetljenje povdine A rasvijetljenoSCu E 4>= EAI1I gdje korisnost rasvjete 11 ovisi0 narlivii naanu postavljanja rasvjetnog tijela te o obliku i boji zidova i stropa (veta je pri svjetlijim zidovima): direktna rasvjeta 11= 0.. 40 80 Lokalna i opb rasvjeta opb na na)nepoosrednja volj.. cnanje i sI. .. mjcstu 20 10 30 15 40 20 50 30 75.8 8. * Potrebna rasvijetljenost E (Ix) prostoriia Opta rasvjeta Vrsta rada grubi osrcdnji Iini vrlo Iini osrednja 20.15.3 10. . 300 50 300.kovinskom niti snage P (kod 220 V) P{W) 15 25 40 60 100 200 300 500 1000 1500 2000 tlI{Im) 112 194 322 555 1070 2500 4070 7550 17100 27500 42000 tlIlP(1mIW) 7. zemljani radovi i sI.55 indirektna razvjeta 11= 0. 5000 Pod pojedinim se vrstama rada razumijevaju: grubi rad osrednji rad fini rad vrlo fini rad lijevanje.

3. Paralelni (poredni) motori (imaju uzbudni namot vezan paralelno s rotorskim namotom). To je najjednostavniji motor i zato u veJikoj upotrebi. pri poveeanju momenta M - brzina se vrtnje n mijenja samo n~znatno. ' "~ n Pri opterecenju .. 1. Krivulja A vrijedi za ukIjueene otpore pokretaCa. motora. Motorf izmjeol~ne struje . a rotorski je zatvoren U svomu krugu. Statorski i rotorski namoti medusobno su odvojeni: statorski je vezan na trofaznu mrefu. takoder veei bd nazivnoga. Serijski motori (imaju uzbudni namot vezan u seriji s rotorskim namotom). Brzinu vrtnje istosmjernih motora reguJiramo mijenjanjem uzbude (ekonomieno) ili otpornikom u seriji s rotorskim namotom (neekonomicno) ili mijenjanjem prikIjueenog napona.tj. za pogon u valjaonicama). i to: koluta . Obrnuto: rastereeeni motor teZi da »pobjegne«. dizala itd. trolejbus). a brzina vrtnje n pada. Pokretni je moment M. 2. Kompaundni motori su kombinacija serijskog i paralelnog Upotreba: za veee snage (npr. - - "t:L M 271 . Serijski motori imaju »meku karakteristiku«.. Upotreba: elektricna vuCa (elektricne teljeznice. Paralelni motori imaju »tvrdu karakteristiku«. Pokretni je moment znatan (120. * Promjenu smjera vrtnje motora istosmjerne stroje postiiemo zamjenom stezaljki uzbudnog ili rotorskog namota. znatno veei od nazivnoga (300% i vi~e). Trofazni asinhronimotori djeluju na principu okretnog magnetskog polja. Pokretni je moment M. Trofazni asinhroni motor ima tvrdu karakteristiku.ELEKTROMOTORI Motorf istosmjerne struje 1. tramvaj.na otpore pokretaea. Pri porastu optereeenja raste moment M na osovini. a) ko/utni asinhroni motor ima rotorski namot spojen - preko kJiznih b) kavezni asinhroni motor ima £otorski namot U obliku kaveza kratko spojen. B za kratko spojeni rotor (otpori iskljueeni).250% nazivnoga).

Gruba regulacija brzine vrtnje moguea je. Sinhroni motor ne moze sam krenuti (osim u specijalnoj izvedbi). a zatim otpore postupno iskljueujemo.regulacijskim transformatorom prikljueeni izmedu motora i rnreze. ovisna samo 0 frekvenciji rnreze. t 1 Struja pokretanja trofaznih asinhronih motora je vrlo velika. pri znatnijim optereeenjima i za korekciju faznog pomaka. Upotreba: gdje god je potrebna regulacija brzine vrtnje kod motora izmjeniene struje (papima i tekstilna industrija. i rotor s nizom polova - permanentnih magneta (za manje snage) iIi elektromagneta napajanih preko kliznih koluta istosmjemom strujom iz posebnog izvora (za veee snage). a pokretni moment iznosi 30 . Smjer vrtnje mozemo promijeniti medusobnom zamjenom bilo kojih dviju faza na stezaljkama statora. elektriene zeljeznice itd. Brzina vrtnje n je konstantna . Treba ga dovesti na sinhronu brzinu (npr. pomicanjem eetkica. redovno neekonomicno).). 200% nazivnoga. dizala. Pri optereeenjima veam od granienoga (MmaJ sinhroni motor ispada iz koraka te se zaustavlja. paralelni kolektorski motor ima tvrdu karakteristiku. 4. Brzinu vrtnje mozemo regulirati otporima u rotorskom krugu (samo kod kolutnih motora.. 3. Zato se za iole veee jedinice upotrebljava kolutni motor. odvojcima na statorskim namotima. Kod kratko spojenih rotora (kavezni motori) moze postia osmerostruku vrijednost nazivne struje. Brzina se vrtnje regulira: - . koji pokreeemo uz ukljueene otpore (manja struja pokretanja!).f . 272 . a neovisna 0 optereeenju (momentu M). prikljueenim na rnrero. mijenjanjem broja statorskih polova preklapanjem (kod kolutnih i kaveznih motora).sinhrona. Jednofazni asinhroni motor stvara okretno magnetno polje radnim i posebnim pomo6um namotom statora. Upotreba: kao maIi motori u industriji i kueanstvu. Kolektorski rrwtor ima kolektor (komutator) (poput istosmjernih motora) koji omogucuju regulaciju brzine vrtnje u ~irokim granicama (aIi je skuplji od asinhronih motora). 2. Trofazni sinhroni motor ima stator s trofaznim namotom. Jednofazni motor ima takoder tvrdu karakteristiku. Upotreba: tamo gdje je potrebna potpuno konstantna brzina vrtnje. posebnim motorom). Karakteristike kolektorskih motora slicne su karakteristikama motora istosmjeme struje: serijski kolektorski motor ima meku karakteristiku.. Kod kaveznih motora veee snage struju pokretanja smanjujemo posebnom preklopkom »zvijezda-trokut«. medutim.

.0.. 3.78.0.. 180°C (ill i vi~e). Trajni pogon Motor radi bez prekida i postiZe konaenu stacionarnu temperaturu koja ne smije prem~iti dopu~tenu maksimalnu temperaturu. . = Tlmoty?' Ulcosq.88 0. ... tako da za vrijeme rada smije postiCi dopmtenu maksimalnu temperaturu.. Prekidni pogon Motor radi u kraCim periodima rada i mirovanja.85..30 ill 60 min).65. od kojih su najkarakteristienije sIijedece (prikazane dijagramima u kojima su: P . sistem do 1 0. 2. iznosi: za istosmjernu struju za jednofazni sistem za trofazni sistem Korisnosti elektromotora P P = TlmotUI P = TlmotUlcosq. trofaz. 105.. T .----- To' dostiCi vrijednosti: S obzirom na klasu izolacije motora moZe temperatura 90. 267).Strojarski prirutnik 273 .. 120.vrijeme): 1. t .90. Razlikujemo razne vrste pogona motora. ali se za vrijeme prekida ne ohladi na temperaturu okoline.snaga.86.0.78 0.80 Za snagu motora P kW 2. Tlmot iznose: Vrsta struje istosmjerna jednofaz..temperatura okoline. .. a za vrijeme mirovanja potpuno se ohladi na temperaturu oJwline.. .86 0.93 0. . .Soaga elektromotora Snaga elektromotora koji iz mreze tro~i struju jakosti I pri naponu U (linijske vrijednosti. str.temperatura. Kratkotrajni pogon Motor radi kratkotrajno (npr. 155.. Zbog toga mozemo motor kratkotrajno opteretiti znatno vi~e nego je njegova nazivna snaga u trajnom pogonu. sist. v.90 0.0.92 boor elektromotora Pri izboru snage motora za odredeni pogon odlueno je zagrijavanje motora. 50 0. 19. . .88.. 0. To . tako da smije za vrijeme rada postiCi dopmtenu maksimalnu temperaturu. 130. 0.0. . 10..100 0. .91 50. 10 10.91.

9 I I 70 1.7 1.36 1. If.2 1.3 1. iznosit ce pad napona u (V) u vodu niskog napona polofenom u cijevi iIi kablu: za istosmjernu struju u = (21/ A) e 1 = (211A) e PI U u za jednofazni sistem = (211A) e I cos rp = (21/ A) ePIU za trofazni sistem u = (1IA)eJf3.6 I Dopu!teni pad napona izrazen u postocima nazivnog napona mreze iznosi: za skupni dovod od uvoda do elektricnog brojila za rasvjetne instalacije od brojila do koje god svjetiljke za motorne instalacije od brojila do motora - 274 .2 95 1. u ne!to veci zbog dodatnog induktivnog otpora.2 2.15 i I 25 1. Uz priblizno iste brzine vrtnje vrijedi to i za snagu P - - ELEKTRICNI VODOVI NISKOG NAPONA Pad napona u u vodu je razlika izmedu napona Uo na izvoru elektricne struje i napona U kod potro!aea u = Uo - U Uzmemo Ii presjek fice A (mm2).7 I I 50 1. duljinu voda (ne fice!) I (m).1 I I 16 1.5 1. vidi str.32 1. 267!). M = VL (MD2tD)/t gdje su: M za izbor motora odIuean jednoliki moment vrtnje u vremenu t. struje peW).5 1.6 1. U tom slueaju valja proraeunane vrijednosti za pad napona u pomnoziti faktorom iz tablice: Presjek zice mm2 cosrp 0.9 2. snagu el.7 I 10 1. napon U(V) i fazni pomak 'P na mjestu potro!nje (za trofazni je sistem U linijski napon. If.Pri izboru snage motora za neki pogon vrijedi pribliZno Ifl. MD pojedini momenti vrtnje u pojedinim vremenima tn. Kod niskonaponskih je zracnih vodova za izmjenicnu struju pad napona .24 1.2 I I 35 1.15 1. Icosrp = (IIA) eP/U Iz tih jednadzbi mofemo izracunati presjek zice A za odredeni dopu!teni pad napona u.9 0.8 0.4 1.8 2. odn. specifiCni otpor materijala p (C mm2/m) te jakost struje I(A).

izuzev kod rucnih svjetiljki i drugih elektrimill naprava u kotlovima i slienim tijesnim prostorima.5 4 6 10 16 25 10 16 20 25 35 50 63 I II III Nazivna struja 80 100 125 100 125 160 200 225 260 300 125 160 200 225 260 300 350 500 10 16 20 25 35 50 63 80 16 20 25 35 50 63 80 100 240 - - 350 430 430 I: izoIirani vodici istoga strujnog kruga.5 4 6 10 16 Al I rastalnih siguraCa Presjek vodiCa mm' Cu 25 35 50 70 95 120 150 185 Al 35 50 70 95 120 150 185 240 I rastalnih siguraCa I II III Nazivna struja - 2. III: jednozilni izolirani vodici. 42 %). vi~ezilni savitljivi prikljucni vodovi. poloZeni u izolacione cijevi.DUb konstrukcija itd. II: cijevni (oklopljeni) vodici.75 I 1. Za napone preko 250 V potrebne su z~titne mjere u -u:om slueaju.ZaStita vodova Vodovi moraju biti zaStieeni od preoptereeenja kama) da se ne bi prekornjerno ugrijaIi. ZaStitne mjere u niskonaponsklm postrojenjirna I OSteeenjem elektricnih strojeva i naprava mogu vanjski dijelovi postrojaIja doei pod napon i time u sluCaju dodiradovesti u opasnost osoblje koje IIiima rukuje. Pri vi~im temperaturama vaIja ove vrijednosti pri vodovima. U postrojenjima s mponom od 65 do 250 V prerna zemlji zaStitne su mjere potrebne tamo pIjc je prelazni otpor covjeka prema zemlji smanjen zbog vlage. 18%. .5 2. kod me'. topline i :ill:mijskih utjecaja. goIi vodovi presjeka do I Sve vrijednosti navedene u tablici vrijede za temperaturu okoli~a do 25 'C. Po propisima JUS 0 postrojenjima s naponom do 65 V prema zmlji nisu zaStitne mjere potrebne. u prostorijama s kamenim iIi betonskim podom. odgovarajuee sniziti (pri 40°C za 25 odn. izoliranim pIIIlom iIi termoplastom. slobodno poloZeni u zraku. kabelski iIi vi~ezilni vodici koji nisu poIOZeni u cijevima. pO 55°C za 62 odn. jednozilni postrojenjima. spojni vodovi u rasklopnim 50 mm2 Cu iIi 70 mm2 AI. 275 1 . osiguracima (iIi rasklop- Najveea dopuitena trajna struja u vodicima (= nazivna struja osiguraea) Presjek vodiCa mm' Cu 0.

).) koji je uzemljen. Primjeno siste1TllJzaJtitnih vodova. Zato se uzemljenje yeah troAila iz ekonomskih razloga izbjegava. strujni krug zatvori kroz zemlju i da ta struja izbacivanjem osigurafa (b) sama prekine napajanje defektnog troAila. kotIovnicama. a kod istosmjerne struje akumulatorom. ZaJtitno izoliranje. rudnici) s vlastitim generatorima ill transformatorima (s odijeljenim namotima) gdje je vafno odrZavati pogon i u slufaju dozemnog spoja jedne faze. pri kojoj je troAilo uzemljeno. Uzemljenje (a) ima zadatak da se u slufaju kvara na troAilu. Nulovanje je spajanje dijelova postrojenja koje Zelimo zaStititi na uzemljeni neutralni vodie. pri kojoj je troAilo uzemljeno kroz samu sklopku. tzv. vodovod.. »mali napon«. garazama i sI. Tune se postiZe da svaki spoj sa zaStiCcnim dijelom ostane kratki spoj i da struja kratkog spoja izazove isklapanje defektnog troAila. kad vanjski dijelovi dodu pod napon. 276 . . Valja paziti da vodovi budu dimenzionirani tako da pri kratkom spoju izmec1u faznog vodifa i nulvoda uistinu t~ struja koja Cc sigurno isklopiti. prevlaCimo ih izolacijskim materijalom ill polafemo po tIu prostira~ od gume ill plastiarih masa. 6. 2. a osobito za prenosiva troAila (ruene svjetiljke. otpori uzemljenja moraju biti dovoljno maleni. Kod s t r u j n e zaAtitne sklopke.. Nulovanje. struja defekta kroz uzemljivae prouzrokuje aktiviranje sklopke. Kod nap 0 n s k e sklopke. Da bi se to osiguraio. 5. U prostorno ograni~nim mrdama (tvornice. traarice i sI. Uzemljenje. ZaJtitne sklopke. 1 'b: L--~ -' YT s T R 3.) upotrebljavamo napon najviAe do 42 V. vew se troAila na »sistem zaStitnih vodova« (meta1ne konstrukcije zgrada. . Treba onemoguati istovremeni dodir eventualno bliske vodovodne instalacije. 3 . Primjeno malog nopono. male motore i dr. Vafno je da strana malog napona bude galvanski potpuno odvojena od primarne strane i da ne bude uzemljena.U niskonaponskim zaStitne mjere: postrojenjima (do 1 kV) primjenjujemo slijedete 1. Da bi se u slufaju kvara na elektriarim postrojenjima izbjegla opasnost od dodira onih metalnih dijelova koji bi tom prilikom mogli d08 pod napon (kuaAta skIopki. U vlafnim prostorijama. Obifajno ga dobivamo transformatorom (s odijeljenim namotima!). ruace polumih prekidafa itd. 4. dolazi do isklopa kad se na kuaAtu troAila zbog defekta pojavi odrec1eni napon.

motorima sistema Otto jo~ i iz . Kad se od njega odvoji. Za njihovo djelovanje i za dodatne svrhe . tj. iznimno i 1000 A). . 12. razvodnika (D) i svjeeica (S). Nazivni napon instalacije je 6. 255). Uklapanje pokretacke sklopke (tzv.ure~lija za palje~e. Pri motomim vozilima je pokretac redovno istosmjemi serijski elektromotor kojega nlipaja akumulator. indukcionog svitka (T). . pokretac bni rasklopni ure~aj. 24 V. Zbog velike pokretne struje smije pokretac biti u pogonu samo kratko vrijeme. »brave«) (z) redovno je na elektromagnetski nacin.. v M 5 Pokretai! Motori 5 unutarnjim izgaranjem ne mogu krenuti sami od sebe..potro~ca u vozilu (V). . Pokretac je u spoju 5 motorom motor samostalno krene. elektromotorom ili pomocu komprimiranog zraka i 51.j paljenje goriva). Valja ih pokrenuti posebnim pokretacem. Potrebna 'pokretna struja je veoma velika (nekoliko stotina A. vozila samo za vrijeme pokretanja. prekidaea (P) s kon- denzatorom (K). tako i za motor (u kojem niske temperature poveeavaju trenje u lefajima zbog viskoznijega maziva i koee rasplinjavanje .ELEKTRICNA OPREMA MOTORNIH VOZILA Motoma vozila gone gotovo iskljuavo motori s unutamjim izgaranjem sislema OUo iIi Diesel (str. 0 eem se brine pose- I I I 277 . Posebno je zimi optereeenje najveee kako za akumulatorsku bateriju (u kojoj niske temperature smanjuju brzinu reakcije elektrokemijskoga procesa).mu je potrebna elektriena oprema koja se sastoji u prvom redu iz.akumulatorske baterije (B) pokretaca (Z) generatora (G) s regulatorom (R) z pri .

farovi itd. koja sama ne moZe inducirati napon u sekundarnom krugu. koje su od volframa iIi slicne kovinske sHtine) smanjuje kondenzator koji uz to inducira vi§i napon. Elektrode na svjeeicama su razmaknute za 0. Preveliko iskrenje na kontaktima prekidaCa (na »platinama«. 0.mm. Stoga je njegova brzina vrtnje isto tako promjenljiva kao i brzina motora. §to izazove u sekundarnom krugu inducirani napon koji je velikog broja sekundarnih zavoja veama visok (do 30 kV). Pri Otto-motorima generator dobavlja i struju za uredaj za. Za vrijeme pogona motora nastajanje iskre prilagodava se brzini vrtnje motora centrifugalnom regulacijom.5 . §to znaei.7.Ci u vozilu (signalne svjetiljke. Generator moZe biti istosmjerni (dinamo) iIi izmjenicni (alternator). Za to je potreban prekidac struje tako vezan s motorom... paljenje. §to je prilagodeno mogucnosti preskoka jake iskre. generatoru je prikljueen generatorski regulator koji upravlja njegovim pravilnim djelovanj. Kroz primarni namotaj teee istosmjerna struja (nazivnog napona instalacije). Prekinueem primarne struje smanjuje se u svitku za paljenje magnetsko zbog polje.). Generator je vezan neposredno s motorom vozila. Da bi se dobio potreban jednoHki napon. lndukcioni svitak je u stvari transformator s primarnim (p) i sekundarnim (s) namotajem. da generator proizvodi vrlo promjenljivi napon. Razvodnik je vezan s motorom tako da iskrenje na svjeeicama odgovara potrebnom rasporedu djelovanja pojedinih cilindara motora. U tu je svrhu potrebna struja visokog napona koju proizvodi indukcioni svitak. Struja visokog Iz- - - napona vodi se nato u razvodnik koji je prenosi na svjeeice. zvucni signali. da prekine primarnu struju u trenutku potrebne iskre na svjeeici.Generator i regulator Generator motornog vozila sluii za punjenje akumulatorske baterije u kojoj se skuplja za pokretanje potrebna elektricna energija. Pri savremenijim motorima s unutarnjim paljenje na principu elektronike. izgaranjem izveden je uredaj za 278 . a u ovisnosti od podtlaka u usisnoj cijevi motora. mjenicni generator mora imati jo§ i ispravljac. Trenutak nastanka iskre (pretpaljenje!) ude§ava se relativnim pomakom prekidnog batiea s obzirom na njegov pogon s osovine. Ureofaj za paljenje Motori s unutarnjim izgaranjem sistema Otto trebaju jo§ i uredaj za paljenje kojim se stvaraju iskre na svjeeicama motora. a njom se napajaju i ostali potro§a.m.

0 1.Akumulatori ElektriCni akumulatori su sabiraCi elektriene energije u kemijskom obliku.2 V.15 V. ~ 0 b 120h) t I I 279 Ii .0 1. Pri pramjenju (kad pozitivna elekaoda djeluje kao katoda.285 29. Pri 2. a negativna elektroda kao anoda) proces je suprotan..5 .8 ..8 V.. = 2 V. dok se u elektrolitu poveeava koncentracija sumpome kiseline H2S04.24 24. da bi se potom ustaIio za dulje vrijeme pramjenja na 2 V.. na negativnoj dektrodi (kao katodi) Cisto olovo Pb (sivo).8 a . Kapacitet akumuJatora se smanjuje s porastom struje tokom pramjenja. = 2.9 pun 1.2 U 2.u svakoj akumuJatorskoj eeliji po dvije dektrode od olova u razrijedenoj sumpomoj kiselini kao elektrolitu. Pri punjenju akumulatora (dovodenjem istosmjeme struje) nastaju na pozitivnoj elektrodi (kao anodi) olovni dioksid Pb02 (smedi). mofe dati pri pramjenju. 1.20. On je ovisan 0 veliCini i kakvoCi aktivnih povdina olovnih ploCa i njihovom broju u svakoj akumulatorskoj eeliji.) najrdireniji je olovni akumulator. Ni k a 1.1 . aIi pri poeetku pramjenja mjesta padne na = 2.k a.d m ij s ki a k u m u I a to r djeluje po elektrokemijskom sistemu Ni-hidroksid-Cd te mofe biti hermetski zatvoren..12.27.. Obje se dektrode u elektrolitu oblofe olovnim sulfatom PbS04. aIkaInih sa eelienom odn.17.prainjenje Cinom elektriciteta (A h) koju akumuJator.. 1. bdmijevom i nikalnom elektrodom i dr.32.14 kgldm3 '1Je 15. - Za vrijeme punjenja i pramjenja mijenja se gustoCa (! elektrolita: stanje akumulatora gustoCa(! prazan normaIan 1.. Kad napon padne do 1.7 PrikljuCni napon akumulatorske eelije je kraju punjenja dostife napon do 2..4 V. vaIja pramjenje prekinuti. Osim posebnih izvedbi akumulatora (kao npr. a pramjenje vaIja prekinuti pri napon 1 V.. Nazivni je napon 1.punjenje Kapacitet akumuJatora je odreden kolib . o I 0 v n i a k u m u I a tor ima . Kao elektrolit slufi kaIijeva lufina (KOH).26.. 1.. Nazivni je kapacitet odreden strujom pri kojoj se napunjeni akumulator prazni 20 sati.

S obzirom na razne izvedbe elektronki moZe tea medu anodom i katodom struja J = 10-2.5 . Zivini ventili su zrakoprazne cijevi u kojima je katoda Ziva.1010 Vodia srebro Ag "" 10-21 Poluvodia Zeljezo Fe "" 1O~1 germanij Ge 102. Vee i mala promjena napona UM na mreZici izaziva veliku promjenu struje J kr. 280 .. I u Zivinim ventllima t~ struja samo u smjeru od anode ka katodi. a pri upravljanim elektronkama jo~ i mreZica za upravljanje M.. nama) i izolatorima. Iz tdarene katode giblju se u praznom prostoru elektrom prema anodi. lOs A. Napon na mreZici za upravljanje vrlo jako utj~ na tok elektrona.. Primjeri specifi~nog otpora (! u Q mm2/m: sillcij Si 102.l. Elektronke su zrakoprazne (evakuirane) cijevi u kojima su ugradene anoda A i katoda K. "Paljenje« (elektriau spoj medu katodom i anodom) treba izvesti posebnom napravom. PoluvodiCki ventili . P 0 I u v 0 d i ~ i su tvari koje se po vodljivosti nalaze medu vodi~ima (kovi. . Struja u Zivinim ventilima matno je veCa nego u elektronkama: J = 10 .. i to pri naponu U do 106 V. ~to maa da elektronka propu~ta struju u smjeru od anode (+) prema katodi (-). dok je u suprotnom smjeru spretavaju (pri velikom otporu).106 Izolatori porcuIan "" 1018 Pod razliatim utjecajima imaju poluvotinjae "" 1020 dia svojstva vodi~ ill su bliZe izolatorima... Zivine ventile i poluvodi~ke ventile. elektronku.. 106V.. Prema izradi mozemo ih podijeliti na glavne skupine: elektronlce. dok su u prostoru cijevi iom Zivinih para.: 102 A pri matnom naponu U = 10.0. . dok je u suprotnom smjeru ne propmta.ELEKTRONIKA ElektriCni ventlli Elelctriau ventlli posjeduju svojstvo da provode struju u jednom smjeru (pri malom otporu).

Smjer provodnosti PrikljuQ li se na anodu prema katodi pozitivni napon UA. oapona UA raste vrlo brzo.4 V. Zbogkarakteristi~og svojstva dioda.6.Poluprovodi~ki ventili (diode. ako je u monokristalu 4~ntnoga poluvodi~ prisutan S-valentni elemeEt (npr.0. ako je u monokristalu 4Y:!Ientnoga poluvodi~ (npr. koje daju kristaIu pozitivan naboj.. koja s daIjnjim povi§enjem !'. "A '. sastavljeni od dvaju slojeva poluvodi~ P .samo u jednom smjeru. Diode Diode su neupravljani -zone P i zone N: ventili.nti~o svimpodruqima. tiristori) su zbog svojih dobrih 5izitalnih svojstava i razmjemo niske cijene nadomjestili druge. smanjit Cc se zaporni sloj. zaporni sloj Cc se rmiriti i propustiti samo malenu struju (pri Ge u J1A.zona P nastaje. zona N nastaje. Na strani zone P ima dioda anodu A. vrste ventila na . Time nastaju u kristale 8Dj rcletki elektronske prazoine. tranzistori. pri Si diodi do SOOA i vi§e.) Zaporni smjer PrikljuQ li se na anodu prema katodi negativni napon UK. pri Si unA).2 . kristainoj re§etki negativan naboj. . Ge) prisutan 3-vaIr:&tni lemenat (npr. da izrazito provodd struju .. . priSi diodi: 0. Sb).8 V)pojavit re se struja lA. (Plosnata izvedba mA dioda omoguQ1je struju: pri Ge diodi do 100 A. ++ -m- + + --- + -- N - ~ci Pri neposrednom dodiru zona PiN u jednostrukom kristalu nastaje na obiju zona »zaporni sloj«. a na strani zone N katodu K. . Pri visokom (»probojnom«) naponu poraste struja IK skokomice (te moZe uni§titi diodu).0. In). Tada uzrokuju slobodni elektroni . 281 . Pri difuzijskom naponu (pri Ge diodi: 0. Porast temperature zapomog sloja smanjuje napon U A i povefava struju h. upotrebljavaju se u prvom redu za ispravljare.

571 p. Kontaktni ispravljaci su elektronicke sklopke. prikladnu za ispravljac i ujedno izolira izlaz ispravljaea od mrefe. .struju ispravljamo u istosmjernu kontaktnih iIi elektronickih ispravljaea.L U. Brzo istro~nje dijelova smanjuje ekonomicnost tih ispravljaea koja ogranicuje njihovu upotrebu jedino na podrucje jacih struja (I = 103. > 3. 103 V).Ispravljal!i Izmjenicnu . IOSA pri naponu od U = 50 . Spojevi ispravljai!a Ispred ispravljaea gotovo redoVDo je najprije transformator koji transformira struju i napon na vrijednost. Nepofeljne vremenske oscilacije ispravljene struje smanjuju se ispravljackim filtrima koji se sastoje iz otpora. napose diode (za struje do 2000 A pri naponu do 4000 V).73 U 1 ispravljanje) 282 .1 U I (poluvalno 0. U - - izlazni napon transformatora izlaznu struju transformatora snagu transformatora istosmjerni istosmjernu otporno optereeenje napon (V) struju (A) (VA) I Uc R. . . U slijedeeiin shemama U. Sklopkama upravlja bregasta osovina koja se vrti sinhrono s frekvencijom u]aznog napona.1 I 1. Jednosmjerni spoj i istosmjernim R.. - akumulatorima I. p. koje su sklopljene samo Z' vrijeme jedne polovine perioda izmjenicne struje. Za elektronske ispravljaee se upotrebljavaju pretdno poluvodicki ventili. Jo~ veca stabilnost struje postiZe se pomoCu dodatnih elektronickih stabilizatora napona ili struje. pomoCu motor-generatora. ~ 2. L - i induktivno suprotnim optereeenje naponom (kondenzatorima. znaCe: (V) (A) I.22 U I. motorima). ~ 1. 2. kondenzatora i prigu~nice (induktiviteta).85 U .

05 V I 0. = 1. Mosni zvjezdasti spoj R.8 V 1. > 1.82 I 0.82 I P.05 V I 1. = 0. Mosni spoj R.11 V I.74 V 0.05 V '7rofazno punovalno ispravljanje) ~ 4 I u J + I ju. IUt - ~L ~ e.74 V 0. L e.77 V 0.75I 1. - 283 .>1.86 V . = 1. .48 V I [Punovalno Vc 0.35VI 0. u I + .82 I. > 1.L Vc I ~ ~.57 VI "l'rofazno poluvalno ispravljanje) 5. L Vc 0.24 V I [Punovalnoispravljanje) 4.74 V '" I.57 I p.05 V I '7rofazno punovalno ispravljanje) 6. I 1.24 V I 1.L Vc t'.= 1. > 1. = 0.2.78 I P. !U' + e. = 0.11 V ] '" R. Sredi§nji zvjezdasti spoj U. > 1.111 1. 8[t . = 0.111 1. Sredi§njispoj R.74 V I. = 0.58I P. = 0.82 I p.8 V Ir. : tt tu. = 0.48 V I ispravljanje) 3. Mosni trokutni spoj ~ ~ .

/B) = = 30 . razlicitog tipa vodljivosti. (UBE) le = . Tranzistor kao pojaealo (sklopka S uklopljena): le =1(lB). ) Niskofrekventni tranzistori pojaeavaju niskofrekventne (kao i istosmjerne) struje (U < 100 V. kolektorska struja le je ovisna od bazne struje IB i napona izmedu kolektora i emitera UeE: IB = I.. ' za pojaeala i kao sklopke. Razlikujemo dva tipa tranzistora: Tip PNP Tip NPN c c +p+ 8 : N: +P+ E Poluprovodne elektrode ~ 8 - _8 T E ~ + - E - sredi~nja zona: vanjske zone: baza (B) emiter (E) kolektor (C) Baza je elektroda koja sluzi za upravljanje. koje slijede jedna drugu. Tranzistori se upotl'ebljavaju ~ 1/8 UCE ~ . (Lijeva shema je pojednostavljena i samo naeelna. 300. Tranzistori snage pojaeavaju (iIi preklapaju) struje do 100 A pri naponu od vi~ stotina V./ef6.) Emiterska je struja lE zbroj bazne i kolektorske struje lE = IB + le Bazna struja IB ovisnaje od napona izmedu baze i emitera UBE. .12 UeE) (lB. Njenom strujom lB upravlja kolektorska struja le. Tranzistor kao sklopka (sklopka S isklopljena): le = 0. (Pri tom moze struja IB biti 100 Hi vi~e puta manja od struje le.Tnmzistori Bipolorni tranzistor (ukratko: tranzistor) je monokristalni germanijev i1i silicijev poluprovodni element s tri zone. 1< 500 MA) uz faktore pojaeanja P( = 6. le = O.

500 10 .izIazni Pojai2nje ~ IU. 10 MQ 0° Pojai2nje Poja~nje struje ~ " I1 E B U2 '2 c U2> U1 lz = 11 'J'imtori Uz = U1 lz > 11 Tiristori (upravljane diode) su eetveroslojni poluprovodni elementi. . . . .uIazni . . .otpor kolektora . . . 10000 10 .. 5 MQ 10 Q . 10000 < 1 100 . 5 kQ 10 Q . . . . 500 1000 . . Upotrebljavaju se zareguJaciju pri upravljanim ispravljaama i za isklapanje velikih snaga (svaka jedinica po vi~ desetina kW). .ulazni izmjeniCnisignal Uz . . Bazni spoj Rc + \ 1~2 100 . 500 500 Q . a po djelovanju sliCni sklopkama (sa stanjem .. . 500 kQ 180° Fazni pomak lednostavni stupanj pojaeanja napona <lQ.istosmjerni napojni napon . 285 . .. . . .izIazni izmjeniCni signal RE otpor emitera Rc Us spoji - .isldjueeno« i »ukljueeno«). 100000 <1 10 ..1kQ 100 kQ .napona . oprem~ni elektrodom za upravljanje. 1 kQ 0° 100 . . 10000 10 Q . .snage Otpor .Osnomi tranzistorski U1 .struje . .

1000 R = Ro/(n .MJERENJE ELEKTRICKIH VELIClNA S obzirom na vremenski promjenljive pojave pri mjerenju elektrifuih veliCina valja razlikqvati pojmove: Trenutna vrijednost Utje vrijednost izmjenifue veliCine u bilo kojem promatranom trenutku. Upotrebljava se kao mjerilo napona i struje.unutamji otpor mjerila.5 1. Kod njega je otklon kazaljke a upravno razmjeran Sistosmjemom strujom I kroz mjerilo: a = cl (c = konst).l 0. Prosjecna vrijednost Us. Efektivna vrijednost u je kvadratni korijen iz sUme kvadrata trenutnih T vrijednosti Ut = f(t) USl = ~ Jolf(t)ldt mjerila Elektrieu8 1.1 . .O 5.5 2.i) Ro.O 1. Mjerilo izmjenifuog napona ili struje mora biti opremljeno ispravljarem. :to.(transformatori).1500 V) motesepoveeatin-puta dodavanjem predotpora R R = Ro(n 1) Ro - - unutamji otpor mjerila. - ~ . Mjerilo istosmjeme struje (ampermetar) Mjemo se podruCjemjerilastruje (1 mA A) more poveeati n-puta ukljuCivanjem porednog otpora (shunt) R . Pri mjerenju izmjenifue struje upotrebIjavaju se pri velikim strujama ili visokim naponima strujni odn.2 :to. je aritmeti~ka prosjefua vrijednost apsolutnih iznosa trenutnih vrijednosti.0 286 . naponski reduktori Tofuost mjerila Mjema ~e~ka % Klasa tofuosti :t2.5 :t1.2 0. Mjerilo. . .5 :t5.5 Mjerilo-pokazuje prosjefuu vrijednost koja je jednaka efektivnoj samo u slueaju Cistih sinusnih veliCina. :to. Mjerilo s okretnim svitkom mjeri lineamu prosje~nu vrijednost istosmjeme struje.5 0.istosmjemog napona (voltmetar) Mjemo podruCje mjerila napona (45 mV..0 :t1. .

Mjerilo s okretpim teljezom upotrebljivo je za istosmjemu i izmjeDibtu sttUju. Otklon kazaljke a upravno je razmjeran s kvadratom struje I kroz mjerllo: a = cP (c = konst). dok se pri mjerenju struje (ampermetar) ne upotrebljavaju poredni otpori v~ se umjesto toga podijeli magnetski namotaj na me odsjeka za me mjemih podmqa). Upotrebljava se za mjerenje snage (vatmetar). U/I. Kod prikazivanja periodickih pojava uz vremenski pomak. Pri mjerenju napona (voltmetar) mote se mjemo podruqe poveeati predotporima.2. 10-8. 3. O*lon kazaljke ex = cIII2 (c = konst). SkaIa za dektivnu vrijednost je kvadratna. Mjerilo S okretnim ielje1. Mjerenje elektricnog otpora Elektribti otpor R odreduje se mjerenjem struje I i pada napona t::. b) Osciloskop (katodni osciloskop) je kat(\dna cijev u kojoj se otklanjanjem elektronske zrake dobiva na zaslonu s ftuorescentnim slojem dvodimenzionalni prikaz trenutnih vrijednosti mjerenih velicina. . a) Oscilograf je brzo pisalo linija za registrlranje velicina pri frekvencijama do nekoliko kHz. . 4.gaIvanometar (mora pokazivati 0). RllRz se izmjeri. . U kroz otpor: R = t::. Elektricni otpor R mote se mjeriti pomoeu Wheatstoneovog mosta Rx Ro G S. Upotrebljavaju se u prvom redu za mjerenje frekvencije. Elektrodinamicka m}erila a) Elektrodinamicko mjerilo mjeri umnofak dviju velicina.om mjeri kvadratnu prosjetnu vrijednost odnosno efektivnu vrijednost mjerene veliane. b) Ferrarisovo mjerilo koristi se vrtlotDim strujama za mjerenje energije izmjenicne struje (elektricna brojila).RI R2 . c) Brojila impuJsasu uredaji pomocu kojih se mote prebrojiti broj periodickih pojava (ako ihje moguee prikazati elektribtim impulsima). 287 . Elektronska Najpoznatija mjerila elektronska mjerila su: trenutnih vrijednosti = ~. uskladen s frekvencijom pojave.poznati otpor. dobiva se njegova mirujuCa slika. Toenost brojenja iznosi 10-7.

= 1 .77.= 0. 106 rnIs C C = (176 . 390 nm ultravioletno zrafenje A= 390 .175 0..631 0. 1000fm gama zrake rendgenske zrake .000 A DID 560 580 600 620 640 660 700 750 tuta Boja Relativna osjedjivost na svjedost 0. . 195) 106 rnIs = 122 .995 1.870 0.. 10fm A= 10 .417 288 ... . 1.inasvjetlosti: .035 0.323 0.1.381 0. 106 rnIs Lom svjetlosti Clt I Indeks loma n je omjer sinusa upadnog ku!3 al i kuta loma a2 te je jednak omjeru brzina svjetlosti n = s~n at =.710 0.1000pm A= 1 .1.0004 0.1 . .u praznom prostoru (vakuumu) u vodi u staklu u dijamantu - Co C = 299792 458 rnIs = 224 ..061 0..dijeli na: . 770 nm vidnu svijetlost .1.. . kozmifke zrake A= 0. .EL sm a2 C2 S obzirom na zrak iznosi indeks loma: za vodu n = 1. .= 1 ..954 0.:. ...139 0.740 za dijamant n = 2.333 za staklo n = 1. 10000m Osjetljivost na svjetlo oka (najveea (koje se prelijevaju jedna u drugu): = 1 pri .= 555 nm) i raspoznavanje boja A DID Boja Relativna osjedjivost na svjedost 0. 1000!lm infracrveno zrafenje .1000mm mikrovalove (televizija) radiovalove A= 1 ..1..OPl1KA I AKUSTIKA SYjedost Vidljiva svjetlost je dio elektromagnetskih valova koji se .0041 0. prema valnim dutinama A .00012 400 ..520 . I 450 VlOetna 480 500 520 540 550 555 modra modro-zelena zelena zeleno-tuta narandfasta narandfasto-crvena crvena tamno crvena Bl7. .995 0. .

ina zvuka infrazvuk Q1jni (fiziolo~ki) zvuk . iznosi f= 1121.jIT (vidi str. a napete silom F.. YF/A(J 20 .uItrazvuk f < 16 Hz f = 16 Hz . Brzina zvuka u kapljevinama i krutinama (pri 20 GC): Tvar c mls I Tvar c mls 5100 3800 5200 1430 4900 1300 2600 3700 voda led (-4 GC) drvo ..ina valovnog gibanja c je umnotak c =fA frekvencije f i dufine vala A Refleksija Pri refleksiji valova od ravne plohe je kut refleksije fJ jednak upadnom kutu a fJ=a Na konkavnoj kuglinoj plohi s polumjerom r upadni se valovi reflektiraju kroz Zari~te (fokus) F. ..meko .! 2 2 1 (- rosa L ) Pri malim upadnim kutovima a je cos a'" ZYUk ZvuQU valovi dijele se po frekvenciji f na: I.Strojarski prirutnik 289 .prereza A. r/2 B17. 20 kHz f> 20 kHz Brzina zvuka u plinovima iznosi c = y. dufine t.B17.tvrdo pluto guma opeka staklo 1485 3200 4500 3400 500 50 3600 5000 AI Cu Fe Hg Ni Pb Sn Zn Osnovna frekvencijaf titrajuee strune od materijala gustuee (J. koje je udaljeno od tjemena plohe za razmak t 1= . . 201).. Brzina zvuka u zraku iznosi 332 mls pri 0 GC. 341 mls pri 15 GC.

.440 880 1760 3520 7040 Hz . buka ~apat razgovor gIasan govor vika automobilska sirena pneumatski bat zakivanje kotlova reaktivni avion granica bola Tonska skala L dB Dozvoljena granica buke u prostorijama koncertna dvorana bolesnicka soba Citaonica uCionica studijska soba . .L Po enjnosti (2 gdje je P zvuCni tIak. 35 35 40 40 50.b h C Stupanj 1. 30 40. a Po zvuCni tIak na granici . .50 70 80 90 100 110 120 130 o kt (stupnjem a v a je podruCje 21/12 tonova od poeetne frekvencije f do konaene frekven- cije 2f.89 2. .60 55 70 .78 1..68 1.59 1.Zvucni tlak Efektivna vrijednost zvuenoga tlaka (pri f = 1 kHz): Pa kIavir 0. f75 10.059463): des Ton C ~ d ~ es e f ges fu g ~ as a . Frekvencije fa tonova a u n-toj oktavi su 2n f: Ro fa 290 27. .00 Ishodi~te tonske skale je oktava na granici enjnoga zvuka frekvencije tona c: fe = 16.002 Pa Pa gIasan razgovor 0.5 1 55 2345678 110 220 . 10-5 Pa). .35 Hz. ..12 1. . .2 Pa orgulje 2 Pa sirena > 20 Pa granica cujnosti 0.41 1.33 1.00 1.02 Jakost zvuka L odredena je izrazom L zajakost zvukaje 1 decibel = 20 Ig . Stupnjevanje frekvencije tonova u oktavi po 12-stupanjskoj skali = 1.0002 Pa razgovor 0. soba za sjednice kongresna dvorana ured (sa strojevima) L dB 30 30.06 1. Jakost zvuka L u raznim okolnostima: Sum.19 1.50 1..26 1.00002 ~apat 0. Jedinica (dB).

l 29] . a u uZim se podrugima festo uzimaju priblifno lineamima. Prorafunava se pomotu Laplaceove transformacije 1 1 i I. ul aznih i izI~~lveIiCina vazd:iS ~ t r ~< ~ 0 ~ fo ~.(t)] Vremenski je odziv za pojedinu vrstu regulacijskog flana karakteristifan.(t) dt ri I' Ij I . Laplaceovom transformacijom prikazane veli&le oznafuju se velikim slovima. \.canja = Xi/Xv je . pes) = Xi« Xv s S» = 0 e -SIXj(t) j dt jj 0 e -SIX.UPRA VUANJE - REGULAWA . REGULACUSKI CLANOVI Regulacijski clanovi su prelazni flanovi regulacij~ stog sistema u kojima se dobivaju iz danih ulaznih I ~Cina Xv odredene izlazne veliCine Xi' Staticka karakteristika regu/acijskog clana U svakom su regulacijskom flanu ulazna i izlazna veliCina medusobno ovisne: Koeficijent (statickog) xi = I(xv) K Xi = K Xv oOOos izlazne i ulazne veliCine poja. Dinamicka karakteristika regu/acijskog clana U ovisne 0 vremenu Promjen:. a more biti linearan (K = konst) ill nelinearan (K ~konst): X.~'e je s Laplaceova varijabla. Prenosna funkcija P je odnos medu vremenski promjenljivom izlaznom i ulaznom veliCinom. Njen je zadatak utjecanje na ulazne veliCine na taj naCin." '" > >c fo f 0 f xj{t) = f[x. Prenosna se funkcija P postupno priblifava koeficijentu pojafanja K. O"'''''' Xi o.AUTOMATIZACUA Regulacijska tehnika obraduje oOOose medu uzrokom i posljedicom u tehllifkim sistemima. stacionarnom stanju. U regulacijskoj tehnici obraduju se linearni odnosi. Nelinearni odnosi trafe posebne postupke. o a Ovisnost izlazne veliCine od ulazne nazivamo vremenski odziv Lc ffi i" t. da se dobiju feljene izlazne veliCine. U veani slufajeva izrafen je diferencijalnom jeOOadfbom koju jeOOostavnije IjeSavamo u obliku prenosne funkcije P.

.: '"1 --~ d2x' dxi Tp2 dt2' + 2dTp . stupnja (PT!) x. 4.7) Primjer: pneumatski bat s povratnom oprugom - . tlak i protok kapljevine u cijevima ~--~. x. 201) nazivamo prelaznim funkcijtmUl. Proporcionalni clan s usporenjem .!!~-1L-o 2. . clan (P) x.(t) x (f) .Vremeusld odzM Vremenski odzivi prikazuju vremenski tok izlazne veliCine u ovisnosti o nekom vremenskom toku ulazne veliCine.2. T: ~n) + .(t) na str. Proporcionalni f temperatumo rastezanje. Tt xi + xi = Kpxv o 292 Primjer: regulacija temperature . X. x. T T(j( dxi + Xi= Kpxv ~V--f- xi = KpXv (1 . Vremenske odzive kod kojih je vremenski tok ulazne veliCine udama funkcija (»step«-funkcija) (kao funkcija x. (f) Xi = Kpxv Primjeri: f poluga.) x...d t + - ~-~ PXi = Kpxv Tp nepngukno tltraJno vnJeme d taktor prigmivanja (npr. dopl'" 0. Proporcionalni x. Njihovi su najmal!ajniji primjeri: 1. x.. .1.e-IIT) Primjeri: o 3. . Proporcionalni clan s usporenjem ~ - vi~eg stupnja (PT. stupnja (PT2) x. x. tlak i protok plina u p1inskim cijevDim sistemima clan s usporenjem ..

8. zagrijavanje 293 . x Tn I Xi = KI f xvdt K( = KplTn Primjer: ~~~I I razina kapljevine u posudi I I I 6. o T. Derivabilni cion s usporenjem (DT1) x. X.!)_. Integralni clan (I) 1 x. Clan s mrtvim vremenom i usporenjem X.(I) >< ~!.1 5.::~~--- t < Tz xi = 0 t > Tz xi = Kpxv Tz . Primjer: mije~anje u posudi. X. 7.mrtvo vrijeme Primjer: transportna traka aT. x. Clan s mrtvim vremenom bez usporenja x. x.

(Xv :t XR) XR = P2Xi 4. Serijski spoj P. po Laplaceu transformiranih. Povratna veza . = PIP2Xv Xi =~ Xi = PXv P = P.P2 = PIXv Xi Xii = Xv2 = P2Xv2 2. Xii P.osnovni spoj regulacijskih petlji Na slici: + faznost . :t P2)Xv Xi = P~v3 = (PI :t P2)P~v 294 . X v X Xi = P. Sastavljeni paralelno-serijski i-I =+= 'P2 P U jednadzbi: spoj . Paralelni spoj Xi = XiI :t Xi2 Xii = PIXv Xi2 = P2Xv Xi = (PI :t P2)Xv Xi = PXv P = PI :t P2 3.faznost + protufaznost XiI Xv3 = Xii = PIXv Xv3 :t Xi2 Xi2 = = P2Xv Xi (P. izlaznih signala Xj(s) i ulaznih signala xv(s). 1.SpaJauje reguJadjsldh CIauova Spoj clan ova u reguladjskim sistemima najlak~e se prikazuju prenosnim funkcijama regulacijskih clanova(P). koje su omjer.protufaznost P.

l. vremena. krakovi a. tIaka. elektritne struje.s = Xi t:J.T= l2a2 P3 = Xi/Xv3 = t:J. Odgovarajua mjemi davaa djeluju na raznim principtma: mehanitkom.Primjer: mjemi davat temperature rastezni ~tap 1 duljina I1 temperaturna rastez1jivost al 2 pla!t duljina 12 temperatuma rastezljivost a2 3 poluga . jer regulatori obraduju vrlo mala odstupanja velitina.a.Xi2 = Xv3 t:. site. Podaci se dobivaju posredno preratunavanjem iz odgovarajuah izmjerenih veliana (npr. toplinskom. kontaknom. a to su: (senzorima) koji - ticala (za duljine i neke druge veliane) mjemi davaei (za veCinu veliana). tj. P2 = Xi2/Xv = M2/t:J. Za daIjnju obradu su narooto podesni signali slijede6h veliana: puta.prikaz promjene temperature a+b P2)P3Xv = Xi = (P.). = Xii/Xv = t:J. b - - - Promjena temperature Temperatumo rastezanje Pomak poluge (3) - - rasteznog ~tapa pla!ta (2) u totki M u totki N t:J. elektritnog napona.l1 XiI = t:J. M2) = (a + b)/a Pomak poluge u totki N t:. protoka. 295 L . Mjerenje mora biti veoma totno. duljinu puta odredujemo iz izmjerenog vremena i brzine. temperatura iz temperaturnog rastezanja. kapacitivnom.T ZamjeCivuje veliCiDa Veliane i njihove vrijednosti zamjeeujemo osjelnicima djeluju neposredno.t:J. - = (11 al - l2a2) .T= Xv t:J. .l1/t:J.).s . uan iz izmjerenog izvrknog rada i utroknog vremena. induktivnom itd. brzina vrtnje iz centrifugalne sile. referentne) veliane.T = l.l.. razlike izmedu stvame i zeljene (poredbene. itd. t:J. frekvencije i sI. .l2= Xii . i Reguiacione veliane su veCinom samo posredno mjerljive (npr.s/(t:J. specifitni toplinski kapacitet iz izmjerene topline i temperaturne raz1ike itd.l2 Xj2 = Prenosne funkcije p.-.

a to se postiZe pretvaracima.PY(i on ga pretvara Regulacijsko odstupanje X je ulazna veliCina regulatora.RegaladJska petlJa Povratnu vezu kod regulacije prikazuje regulacijska petlja. u izIaznu veliCinu Y. a uzimaju se u obzir kao smetnja (poremetajne veliCina) Z.da slijedi odredenu promjenu.zvrIna naredba Y = PR X prieem je PR prelazna funkcija regulacijskog uredaja. proces) 2 regulacijski uredaj 3 pretvarac regulirane veliCine - 4 . puta iIi kuta i 51. a ta mote biti: konstantna. a to je . Na sve clanove regulacijske petlje mogu uticati vanjski uplivi. 1 .oblik. ReguJirana i teljena veliCina sistema mogu biti fizikalno i dimenzijski razliCite.da se nakon odredenog vremena promijeni. U diskriminaloru se mora signal reguJirane veliCine Xi komparirati promijenjenom teljenom veliCinom Xo.objekt regulacije (staza. Njihova je raz1ika regulacijsko odstupanje X 0: p"xo . . Karakteristicne veliCine objekta regulacije mogu se u veCini slueajeva odrediti jedino ispitivanjem. ReguJirana veliCina Xi mora postiCi ill odrZavati odredenu vrijednost teljene veliCine Xo. Izvrina naredba Y i smetnje Z daju ulaznu veliCinu objekta regulacije Xv Xv 0: Y + Pr. - veliCine diskriminator pretvarac poremeeajne veliCine Regulirana veliCina je izIazna veliCina objekta regulacije Xi.Z U objektu regulacije se ulazna veliCina Xv pretvara u izIaznu veliCinu Xi Xi = PoXv gdje je Po prelazna funkcija objekta regulacije. .pretvarac zeljene 5 6. moraju se signali osjetnika promijeniti u jedinstveni .) - 296 . (npr.obicno elektricni . Da bi se omoguCila medusobna komparacija. Zeljena veliCina je Xo.

odredivanje regulacijskog odstupanja X s kom: ~e i reljenje veliCine. ~m - unapred obradeno).a&Iu nekog postupka. 2 . pojaeanje signaia . Oznake za naan djelovanja regulacijske naprave su (po DIN 2481): otvaranje pri porastu regufuane veliane e eq:.postavni clan Granitne reguIacijske naprave spreeavaju kao sigumosni uredaj !ir. hidrauliCb pneumatska.-: H 2 1--- H - 1 --~-~-6-{==J-~ - . prirem je pomoena energija elektrima. popravak regulacijskog odstupanja X odgovarajuam regulatorom. ABtomatizacijaje zdrufivanje niza regulacijskih postupaka s automa' ~jem.pojaCaio.S obzirom na povratnu vezu: I : upravljanje nema povratne veze (npr. reguiaciju koja ima povratnu vezu.otvaranje . _Ct--" 3 -. l ~O . pretvaranje regufuane i reljene veliane u fizikalno i dim. regulacijski uredaj mora obavljati.SablOlli) <RIIlCnski nepromjenljiva . prirem izlazna velicina more biti: (npr. pd8aku velianu. 2...posebno pri regulaciji koja trafi velike sile i b pojataJom. :.. . 3 . 8zme veliane iz regulacijskog objekta) Xi> odredivanja vrijednosti ~ Xo.'OeIDenskiustaijena (npr.regulator. Regaladjsld Osim zamjeCivanja i mjerenja stvame urec1aj vrijednosti regulirane vliCine . u ~ joS i slijedete funkcije: 1. regulacija stalne brzine vrtnje turbine).zatvaranje pri dosegu gomje gramme vrijednosti V' zatvaranje pri dosegu donje granime vrijednosti . koje su (opCenito) postupak kojim utiremo E \'C!iCinuXv na taj naCin.. namje!tanje vrijednosti izvr!ne naredbe Y postavnim tlanom. alatni stroj koji radi po modelu . upravljanje stroja za pranje koje.' !'ri 1Ipravljanju i regulaciji. da imaju izlazne veliane Xi feljene vrijednosli. 3.mje donje i gomje granime vrijednosti regulirane veliane. "=' - otvaranje pri padu regulirane veliane otvaranje pri dosegu gomje gramme vrijednosti pri dosegu donje granime vrijednosti A>. - L Y J I I I I L J rl.. tako da pri odredenoj uziaznoj veliani dobivamo reljenu iz . koja je opet ulazna veliCinaslijedeteg postupka.

Za takve regulatore vrijede zakonitosti regulacijskih clanova.zapomiventil(izvrinanaredba) x.panje)(poremeeajna veliCina) """'. . .regulator PI: 298 .Jxdt l ---. prikladne pri malim izvriuim silama i brzinama. Kod njih utjeee regulacijsko odstupanje neposredno na izvrinu naredbu.otjecanje ..fxdt PD I D y y= Kpx I = KDdx/dt PID PI [J L + K. X - Cina) pad razine (regulacijsko odstu- -1-I. Primjer: regulacija razine kapljevine y X.Jxdt y = Kpx + P.=+ KDdx/dt y Kpx + + - L y-----Kpx + = + KDdx/dt Prelazna funkcija: ide~ realmhregulatora .- regulatora - Navedene diferencijalne jedna<Ube vrijede za idealne regulatore.-1Je>-+ K.Regulatod Regulatori su dijelovi regulacijskih naprava koji preraduju signale regulacij'skih odstupanja X kao svoje ulazne veliane. Vrste kontinuirano djelujuCih regulatora: P I y = K. ("'j~ wHZ hidraulickom. Regulatori bez pomocne energije su jeftine naprave. .. Regulatori s kontinuiranim djelovanjem Kod njih je izlazna veliana Y ovisna 0 ulaznoj veliCini X. skom) djeluju kontinuirano ili diskontinuirano. pneumat- Regulatori s pomoenom energijom (elektrienom.- -~ Z Y . Primjer spoja .

a to su: ..paoratna veza s pojacanjem: s regulacijskim clanom PT!> . .c. I Na sliean se nacm mogu stvarati najraz1iCitije kombinacije dBIova u regulatorima.Na rad regulatorautjere vrsta regulacijskog - pamitna veza s pojaeanjem i slabljenjem: s regulacijskim clanoViina PTt . . povratnomvezom. D D serijskom spoju. regulacijskih 299 . pomitnoj vezi.c'"lSta povratna veza !'U9ratna veza s pojaeanjem Povratna veza sa slabljenjem Povratna veza s pojaeanjem i slabljenjem .AjuO vremensko ponaSanjegotovo svih vrsta regulatora postizava se . ~ .rsra povratna veza: s regulacijskim clanom P..~tna veza sa slabljenjem (derivaciona): s regulacijskim clanom D..~ ~ vezi regulatora !'~.

Cim ona dosegne vrijednost xm' izvdna se naredba iskljua. Pri vrijednosti Xo izvdna se naredba ponovno uklapa do vrijednosti Ymax. Y = Ymax y=O .je do vrijednosti 0. regulirana veliana x i dalje opada te poCinje rasti tek nakon vremenskog zaostajanja Tz. 300 . Xmax y=O (pri Xrnax:iskIapanje) X=Xma:l~Xmin "- X (pri Xmin: ukIapanje) djelujuCih regulatora s preklopnom Vremensko ponah"iije diskontinuirano raz1ikom(uzimajuCiu obzir vremensko zaostajanje Tz) "m "0 " y yo Izvrina naredba Y izaziva pri vrijednosti Ymax porast regulirane veliane x. x < Xs X> Xs x Y = Ym. = Xmin ~ x=xm. vec je moguc samo ograni~n broj izIaznih veliana koje odgovaraju ulaznim veliCinama.. y=O s preklopnom razlikom x < Xmin x Y = Ym.Diskontinuirano djelujuci regulatori Kod tih regulatora nema kontinuirane ovisnosti medu izIaznom i uIaznom velianom. I + + + ++ Znakom »+« oznaceno je prikladno.dalje do vrijednosti xmax'a tek tada poCinjeopadati.uz vremensko zaostajanje Tz . Primjer: relejni regulator (npr. bimetalni) ~~O=' "s Y Yrn&II . regulirana veliana x raste .. 0 "m." ". Podrulja primjene nekih regulacijskih naprava Vrsta regulatora P I PI + + + + + ++ I I Velicina temperatura tlak protok razina kapljevine brzina vrtnje PlD + elektricninapon .. a znakom »-« neprikladno podruCje primjene. : tnL I I .

Obra!1cue podatke treba nato opet dekodirati u uporabivi oblik informacije. Informatika je grana znanosti i tehnike koja obuhva~ metode i postupke aade podataka (dobivenih u prvom redu automatski).). Za signale se veCinom upotrebljava elektricna t muja i napon (aIi i put. tj. Prosti oblik signalaje harmonijsko titranje (opisano krumom frekvencijom . koji je nosilac informacija. Wiener. kontinuirani iIi diskretni: - lontinuirani signali teku vremenski neprekidno .igitalni iIi hibridni. . ICZIIIih na zbivanja. procesa i tokova. Kodirane podatke motemo spremiti (u memorijama). svjetlost itd. tlak. 1894-1964). amplitudom).. . Potonji se sastoje od analognih i digitalnih sastavnih ~elova. tokom veliane prekidno 0 kojoj (poje- s~ - t diskretni signali nifu se vremenski dinamo) i mnofinom impulsa daju podatke 0 opaZanoj veliani. P'odaci se prikazuju u ovisnosti 0 njihovim vremenskim promjenama I(t) i U(t)..ELEKTRONICKA OB RADA PODATAKA "'formacija je vijest 0 zbivanjima u okoli~u promatranog sustava i u sustavu _. SignaIi . Vijestiprimamou oblikupodataka0 mjerenjima pojedinihveliana.. prerada (mozak) dekodiranje (organi pokreta) upotreba informacija (okoli!) Tehnika automatizacije bavi se oblikovanjem automatski reguliranih procesa u fizikalno-tehnickim sistemima. U tu su svrhu oznareni znakovima arojkama. sillmolilll izvor informacija (okoli!) kodiranje (osjetila) pam~Dje. U velikom opsegu upotrebljava takoder opec priznate metode . toplina. u prikladnom kodu. obliku prikladnom za obradu. Stoga podaci sadrle u prvom redu broj~ne -osjednosti zbivanja.po opecm priznanju 30] . dakle 0 mjerenjima njihovih vrijednosti i promjena. Prenos podataka oznal!ujemo kao signal. slovima ill posebnim znakovima) ill funkcijama kao matematil!kim jllftlpisima 0 vrijednostima.zaporeo i naan opafnja. karakteristil!an za kibemetiku (koju je i utemeljio N. Prerada podataka je praces pri kojem se iz uIaznih podataka po odredenom JRradbenom propisu dobivaju izIazni podaci. Elektronil!ki rafunari mogu preradivati samo one signale podataka koji su izraZeni u prikladnom obliku. . . Stoga valja signale I13jprije kodirati. . To postize u prvom redu racunarskom tehnilcom..u skladu s vremenskim donose podatke. Podatke obradujemo elektronil!kim ral!unarima koji mogu biti analogni.

unara. napon Kapaciteti C = Fls Protoci s a m Q Qc) F T. 302 . prikazuju se kontinuirano dva razIiCita fizikalna sustava veliCina jednakim matematskim odnosima. moment tIacna razlika temper.) volumen masa toplina el. * Najjednostavniji analogni racunar je opCe poznati logaritamski racunar pri kojem brojeve mnoZimo i dijelimo zbrajanjem i odbijanjem njihovih logaritama (predOCt:nih duZinama). Takva je npr. kapacitet F dvldt M dwldt U ct/ldt = . q = U(t) elektricno titranje = Primjeri analogriih veliCina: Koliane put kut (analit.TI<t> R = VII f:r. Analogni raeunari djeluju kontinuirano (pa se i raeunane veliCine mogu kontinuirano mijenjati). razlika el. Bit programiranja analognog racunara sastoji se u postavljanju analognog fizikalnog modela kojega treba preoblikovati u matematicki model te ga pretvoriti u radni sistem ra(. slienost medu mehanickim i elektrienim titrajnim sistemom: my + Dj + ky F(t) mehanicko titranje Lq + RiJ + lIC . naboj sila okret.M 6. nazvanim po analognom naeelu djelovanja.p 6.~ Tromost konstanta opruge { cr = Mla m =- J L el.Prindp analogne tebnike Analognim raeunarima.plqv ilK = 6.T U v brzina kutna brzina volumenski protok maseni protok toplinski tok el.ana- logno fizikalnom procesu. otpor masa moment tromosti el. Za rje~avanje posebnih i zapletenih zadataka moraju biti pojedini sastavni dijelovi analognog racunara medusobno vezani odgovarajuCim redom . Njihovo je djelovanje brzo pa se stoga mnogo upotrebljavaju u tehnici regulacije. struja Otpori konstanta prigu~ivanja v w qv qm <P = = = = = = ds/dt dlildt dVldt dmldt dQldr dQeJldr I Potencijalne razlike protocni otpor toplinski otpor el. induktivitet {~r : ~v = 6. Analogni raeunari sluZe u prvom redu za simulaciju tehnicnih problema.

Prindp digitalne teluUke ~ ligitalnom su raronaru informacije prikazane konaaum nizom brojki 8IIip8ros)kojima zapisujemo brojeve. 4. 8. broju ima svaka brojka svoju vlastitu i svoju mjesnu vrijednost s obzirom . Kod digitalnih raronara je narOCito . 8° + 4 . 6. 23+ 1 .»prolaz zatvoren«.510 ..akladan binarni sustav. 2° + 1 .6.48 = 1 . 7. 5. Preradu prvenstveno brojl!anih podataka upotrebljavamo pri regulaciji nfunarom (NC . 1. I.510 . 163 + o1 0 . N = 0. Sadanji digitalni raronari mogu obaviti vire od 107operacija u sekundi. 24+ O. h.Heksadecimalnisustav B = 16. D (13).4. E (14). Optenito vrijedi za svaki broj X: x= fNiBi . .5. B (11). Brojka o 1 2 3 Zapis 0000 0001 0010 0011 Brojka 4 5 6 7 Zapis 0100 0101 0110 0111 Brojka 8 9 Zapis 1000 1001 Primjer zapisa broja 1988: 0001 1001 1000 2000 Matematske operacije tako zapisanih brojeva ureduje program raronara. 303 . . 5.9: brojeva. 3. 21 + 0 . N brojka u sustavu.osnova brojbmog sustava. Oktalni i heksadecimalni sustav su namijenjeni laJcloj predodfbi 4-bitni binami zapis (kod) decimalnih brojki O. 8-1 = 80.=m ~ je B . Z-I = 22. 102 + 8 . 4. 82 + 2 . 2.8Ibrani brojfani sustav.3. 9 X = 198710= 1.2. N = 0.8. 5wako od tih dvaju stanja mac 1 bit (binary digit).numeric control).12=' 1.Oktalni sustav B = 8. 162 + C . 101 + 7 . 6. N = 0.9. 161 + 4 . 22+ 1 . 2. A (10).k. F (15) X = 20C416 = 2 . C (12). 1. .. 16° = 838810 U opeoj je upotrebi decimalni sustav. 103 + 9 . 7 X = 120. jer tehnil!ki potpuno odgovara dvjema stanjima s oznakama: »prolaz otvoren« .Binami (dua/ni) sustav B=2 N=O 1 X = 10110. 3. 81 + 0 .7. 10° . Primjeri: - - Decimalni sustav B = 10.

. DEL). a.: niz decimalnih brojki (cifara) nizvelikihlatinifuihslova niz malihlatinifuihslova niz posebnihznakova A. I . < L . B. . Znakovi proizlaze iz dogovome skupine znakova. b.002 bitova b7 . . 0. 2. Znakovi la (ISO-) 7-bitne kode (JUS I.slovno-brojcane (alfanumericke) podatke koji se sastoje iz slova. redak Y 0 I 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 0 NUL SOH STX ETX -EaT ENQ ACK BEL BS HT LF VT FF CR SO SI stupac X 2 4 3 Z SP 0 ! I A 2 B # 3 C S 4 D % 5 E F & 6 7 G H 8 ( I 9 ) J : + K . NAK SYN ETB CAN EM SUB ESC FS GS RS US I 0 I I 0 0 0 I 5 P Q R S T U V W X Y Z S f) C C I 0 6 Z a b c d e f g h i j k I m n 0 I I 7 P q r s t u v w x Y z d C C DEI I b. C. a rasporedeni su u znakovnim nizovima. npr...brojcane (numericke) podatke koji se sastoje iz brojki. !. brojki i posebnih znakova. .Kodiranje cIigitaInihpodataka Digitalni raeunari preraduju digitalne podatke. tj.B1. . b. takve podatke koje motemo oznaati samim znakovima.1982) sastavljeni su iz 0 I I I I 0 0 0 I I DLE DCI DC. Osim ovih znakova postoje i regulacijski lnakovi (NUL. . I b. podatak »Srijeda 19. Tako razlikujemo: . .. #... DC. .. b\: 0 : 0 0 I I . - U 7-bitnom binarnom zapisuje znak »K« odreden nizom bitova: 1001011... 1.. DC. C.. bl 0 0 0 0 0 0 0 I 0 0 I 0 0 0 1 1 0 I 0 0 0 1 0 I 0 I I 0 0 I I I I 0 0 0 I 0 0 I I 0 I 0 I 0 I I 1 I 0 0 I I 0 I I I I 0 I I I I ) I b.= M > N I ? 0 . b..30« zapisom: 101 0011 111 0010 110 0101 110 0100 1100001 0100000 011 0001 011 1001 010 1110 011 0011 011 0000 304 .. .

lOaciza kontroluuredaja .poeelakleksta .lOak za odvajanje datoteka znak odvaJanJe blokova .poeelak zaglavlja ..-" .potvrdaispravnog primitka .slijedilOakposebnog lOa~nja .srnelak teksta bloka .horlzontalno tatiuliranje - odredivanje pozicije na slijedecu liniju - - Logickozaldjucivanje Booleova logicka algebra sluti se skupom od dva elementa: 0 (krivo) I (pravilno).SHIFT-OUT .izostaviti .BELL .E .lOakaIanoa .".potvrdaneispravnog primitka NULL .pomakninatrag .VERTICALTABULATION UNITSEPARATOR .c .pomaknosaeanatrag .lOakza sinkronizaciju . Elementarne funkcije Booleove algebre Funkcija NE (NO) ILl (OR) I (AND) Simbol Funkcija NE-ILl (NOR) NE-I (NAND) Simbol Funkcija implikacija ekvivalencija antivalencija Simbol :::> $ v A v i\ Pomoeu elementamih funkcija Booleove algebre moremo u naeelu prikazati svaku logicku kombinaciju.T NEGATIVEACKNOWLEDGE .Strojarski priru~nik .RECORDSEPARATOR lOakza odvajanjeslogova . - .odredivanje J)Ozicije za .CANCEL ->I: .END OF TRANSMISSION BLOCK .svrielakprenosa .L'Q .upit .srnetak prenosa .DELETE IX.STARTOF TEXT . a 0 0 1 1 b 0 1 0 I a I 0 b 0 I a v b 0 I I I Booleove funkcije a Ab avb aAb 0 I I I 0 0 0 0 1 1 0 0 a:::>b 1 I 0 I a=b I 0 0 I a$b 0 I I 0 305 21.DATA LINKESCAPE - END OF MEDIUM znace: .SYNCHRONOUSDLE I .SPACE razmak .prelaz - kraj medija .START OF HEADING .DEVICECONTROL DE. .ESCAPE Em "'F ~ !Fa J ~ ETX V4 Znakovi upravljanja u 7-bitnom kodu rx .ENOUlRY EOT .GROUP SEPARATOR END OF TEXT FORMAT FEED ~K ~lJL WS '0 >: SOH SI' STX SUB SYN l'S ".nailaza!<lOakova s promijenjenim lOa~nJem .lOakza odvajanjepolja vertikalno tabeliranje HORIZONTAL TABULATION LINE FEED .SHIFT-IN .prazan lOak .BACKSPACE :.CARRIAGERETURN ::.poni~titi .ACKNOWLEDGE ~ .povralakna standardnolOa~nje .is .END OF TRANSMISSION ESC .FILE SEPARATOR .SUBSTITUTE CHARACTER zamijeniti .

veliane 187.. sadrZei do 107znakova. Magnetske rnemorije iskori~ju magnetska svojstva vrlo tankih (= ll!1lll) feromagnetskih slojeva (NiFe. a svaki redak u stupcu jednom bitu (0 i1i 1).Magnetske obrul!ne jezgre. Na presjeci~tima stupaca i redaka su mjesta za rupice. 80 x 350 mm.bri- sati odnosno zamjenjivati. ...znatno manji prostor od bubnjeva.Magnetske trake su takoder od plastiCnih umjetnih tvari (debljine 50 !1Ill). a njihov broj mora odgovarati upotrebljenom kodu. ali znatno dulje (npr. Bukna kartica (od kartona bez elektril!ki vodljivih dijelova.. smje~taj znakova obje strane i stoga zauzimaju . 1500 mm) iskori~tavaju za - Keramil!ke plol!e s magnetskim slojem (NiFe) koji je u vakuumu parom nanesen u debljini od samo (2 . 1000mm).32 x 82.55 mm) obil!no je podijeljena: po visini na 10 normalnih redaka (0 . 9) i na dva dodatna retka. BuJene kortice i trake upotrebljavaju Na nje buknjem zapisujemo dva stanja: se za jednokratnu 0 - snimku podataka. nanesenih na nosivu podlogu. 10-2 J1II1.stanjima 0 i 1...nalik na bu~nje . Mali magnetski koluti (diskete) (promjera 80 . 20) . Te slojeve moiemo lokalno (tol!kasto) magnetizirati i to u dva suprotna magnetska stanja. 12 koluta skupljeno u izmjenjivi kolutni slog. U magnetskim mamorijama spremljeni podaci mogu se . pre~e od feromagnetskog materijala (u obrure pravokutnog presjeka). 1. x 106 bit/so "Druge izvedbe magnetskih memorija su: Magnetski koluti (diskovi) (promjera 500 . NiCo itd. 80 i1i 90 stupaca. po duljini pa npr. veliane npr.5 mm i recima. Izmedu redaka je niz manjih rupica za transport trake. " Magnetske memorije razlikujemo po nosivoj podlozi: Magnetske kartice su od plastil!ne umjetne tvari. Njihova prenosna brzina iznosi 106 bit/so - . 250mm) imaju kapacitet do 1. 306 . mnogo su uZe od kartica (npr. razvurenima u nizove.Magnetski bubnjevi su od slitina lakih kovina (promjera 500 .. nebukno i 1 . ~to odgovara .. r r ..6 . . Brzina odvijanja je npr. 3 . 12 mm).... Obil!no je 6 .. - . Bukne trake su na veliku duljinu razvurene kartice sa stupcima u razmaku po 2.. = . Sttujnim udarom preklapaju se izjednog u drugi magnetski smjer..Pobraujivauje podataka Kodirane podatke moiemo pohraniti u memorijama i to za stalno (za ~to su prikJadne bmene kartice i trake) i1i s moguCno~ mijenjenja (~to omogueuju magnetske memorije).po potrebi :. Svaki stupac pripada jednom kodiranom znaku.uz isti kapacitet . na 45.7m1s.bukno.). 750 m).

aritmetil!ke operacije ( zbrajanje. .Aparatuma oprema Aparatumu opremu &le elektriCni (elektronil!ki) i mehanil!ki sklopovi. ekran.100 SSI 50. 32.~.. 60. Peri/erne jedinice obuhvaiaju procesne jedinice (procesnu periferiju. Regulacijska jedinica dirigira izvodenje naredbi po programu. i I I I L I. 48. 1 2 3 4 5 - - ulama jedinica perifeme jedinice sredi~nja memorija ral!unskajedinica regulacijskajedinica } procesor 6 - izIame jedinice UlDvul jedinica prima podatke i naredbe korisnika (etal!.. kolute. 12. Ralunska jedinica obavlja sve zahtijevane operacije: .. . Iz/Qzne jedinice (~tampal!. mnofenje. velika gustOCa vrlo velika ) . Karakteristil!an le za nju kapacitet za spremanje informacija (jedinica kapaciteta sredi~nje 210 = 1024 rijel!i) te brzina za njihovo un~nje 8eIIlorije je 1 kilobajt = i apljenje. Digitalni ral!unari upotrebljavaju se za rjehvanje svih zadataka koji se 8DgU oblikovati u programima. tastatura . odbijanje. Broj u epu zdrufenih elemenata omal!uje se . funkcionalno vezanih (u velikoj gustoCi) na III3Iim ploacama -lipovima (chip).!: 3 5 I I I I :. Podaci i naredbe preraduju se u pojedinim jedinicama ral!unara u elektronil!kim spojevima koji su sastavljeni od logil!kih (pOluprovodil!kih) elemenata.organizacijske operacije (prenos podataka i naredbi medu funkcijskim jedinicama rai!unara). 16. <. Pri abradi podataka u njima se redaju odredene operacije serijski.500 MSI > 1000 LSI > 10000 VLSI Osnovni sastav (Small Scale Integration) (Medium Scale Integration) (Large Scale Integration) (Very Large Scale Integration) digitalnog ral!unara rijetka osrednja . . Podatke i naredbe predstavljaju u digitalnim ral!unarima binarni makovi toji so obil!no zdrufeni u rijel!ima stalne duljine (4. ~. *) i odluevanje. Ral!unska i regulacijska jedinica zajedno sa&ljavaju procesor. . dijeljenje).jnt~gracijskim brojem«. 307 .J . . .) predavaju korisniku rezulDIe ral!unara.8 = 1 bajt (byte). SrediInja memorija sprema informacije-podatke i naredbe.. periZme memorijske jedinice: memorijske kartice. 64 i vi!e bitova). ..6.). =. trake.plotter«. bubnjeve).logil!ne operacije usporedivanje (>. . Broj demenata Vezivanje 10.

svaki algoritam sastoji se iz vi~ pojedinih koraka. ame je osigurano.planiranje: program se dijeli na programske module (pojedine komponente veCihprograma). mogu se posebno izradeni potrebi ukljuati u drugi program kao potprogram. da je s konafnim brojem elementamih operacija ostvarljiva svaka funkcija. S Porastom kompliciranosti zadataka rastu i ~kovi za programsku opremu. Program je potpuni niz uputa za rjebvanje danog zadatka.: .funkcija svakoga koraka mora biti izvodljiva. Te upute sadrfe rafunske naredbe za aritmetifke operacije. trigonometrijske i druge funkcije koje spremati i po se javljaju u praksi veoma resto. - - - svaki je korak algoritma izvedljiv jednoznafno. po svom su sastavu prikrojeni problemima koje treba rje~avati. U Diem su pojedini k6raci odredeni tako. . Za zadatke iz prirodoslovlja i tehnike festo su potrebni sistemi diferencija1nihjedna~bi. Algoritam je temelj programa te je takav popis svih uputa kojima se omogufuje rjeknje odredenog zadatka po koracima. Za - 308 . izvedba: moduli se dalje detaljiraju i kodiraju (zapisuju u odredenom programskom jeziku). Izrada programa ovisna je 0 strukturi i izvedbi elektronifke naprave za preradu podataka (rafunala). tj. Programski su jezici: . tj. Na1ik na materijalne proizvode. sastoje se iz uputa koje imaju jednaki ill slifni sastav kao i naredbe odredenog rafunala. tj. Naprave za elektronifku obradu podataka mogu obaviti samo osnovne rafunske operacije i odredene usporedbe po kojima moraju biti izgradeni algoritmi. nastaje i programski izradak u vi~ faza od kojih su najznafajnije: - specifikacija. usporedbene naredbe za logifke operacije itd.problemsko orijentirani. Programski jezik oblikuje skup svih uputa za opis algoritama. a nisu ovisni 0 uredaju rafunara. svaki korak sadrfi osto upute za slijedea korak.Programska Digitalni rafunar je automat u kojem oprema teku informacijski procesi po tofuo odredenimuputama. da ih rafunar more »razumjeti« i izvesti. . . odredivanje uporabnih funkcija ulaznih i izlaznih poda- taka. tj. a svaki korak iz rafunskih propisa koji predstavljaju neku funkciju. . Programi za korijene i eksponente. Jednostavni zadaci rjebvaju se jednostavnom jedna~bom. a isto tako jednoznafan je i nastavak. .strojno orijentirani.

aIgoritme je karakteristieno stoga..004 -1971) ~ D DJ Operacija opeenito Odluka Potprogram o V . Pojedine korake upisujemo u odgovarajure okvire (blokove). Modifikacija programa operacija Ruena Ulaz/izIaz 0 C) Linija odvijanja programa PriIdjuena toeka Ganieno mJesto <::> o Simboli za dijagrame protoka podataka i dokumenata D D '0 Obrada opeenito Pomocna funkcija Ruena operacija Rueno o '9 o Ulaz/izIaz ovisnaod Memorija postrojenja Memorija odvojena od sistema Dokument @ Magnetni disk Matriena memorija izIaz Dustrirani to c::J unDje CJ - o Linija podataka Transport Dosa V 6. Dijagram toka programa je raeunska shema kojom je dan cjelokupan tok aIgoritma (programskog niza).. Zdrufivanje RazluCivanje Zdrufivanjel IrazluCivanje o t:::] Q kartica BukDa traka BukDa traka Magnetoa 0 protoka podataka Telekomuni.. putem jednostavnih operacija. medusobno ih povefemo i ucrtamo smjer toka.kacijska veza Povezivanje NapoeDa Z Sortiranje CD bubanj Magnetni --{ 309 . Dijagram toka ra~a se samo pri odluci da ne Simboli za dijagrame od\jjanja operacija programa (JUs A. da se komplicirani zadaci rje~avaju korakom.FO.:s:.

prelaz na karak 6 da: prelaz na karak 7 ne: prelaz na karak 8 x e = -b/2a. svr~tak = v'idi.Pr i mj er: kvadratna jedna~ba ax2 + bx + c AnalitiCko rje!enje:xl. smetak raCuna. svr~tak racuna IzraCunatiXI.2 = (-b :t ei)/2a.2 = (-b :t e)/2a. toka programa: [d> 07] 310 .4ac da: prelaz na karak 2 ne: prelaz na korak 5 da: prelaz na karak 3 ne: prelaz na karak 4 da: jedna~bu ne: jedna~ba zadavaljava svaki X je pratuslovna [b = 07] [e = 07] Izraamati X = -db. prelaz na racuna karak 9 da: prelaz na karak 10 ne: prelaz na karak 11 IzraCunatiXI.2 = Algoritam: Karak 1 [a = 07] Karak 2 Karak 3 Karak 4: Karak 5 Karak 6 Karak 7 Karak 8 Karak 9 Karak 10 Karak 11 Dijagram =0 - :a :t fa Yb2. = b2 - s~tak raCuna. IzraCunati 4 ae. Izracunati d [d = 07] Izraamati .

DIN 66027. (Poretak: 1954. Programskih jezika ima vrlo mnogo.. - - (Nastao je 1957. nato ALGOL 60-68. Posebno vaZni su naredni: -'aDA(nazvan po »prvoj programerki« Augusti Adi Byron) je jezik za programiranje u prirodoslovlju i tehnici. 1983. Veoma je rasprostranjen pri malim osobnim ra~unarima. Standardiziran je po DIN 66025 - za sastavljanje programa za ra~unarom regulirane alatne strojeve za odvajanje restica.) PL 1 (Programming Language 1) upotrebljiv"za vi~namjensku primjenu.) roBOL (COmmon Business Oriented Language) sluZi za potrebe trgovine i ra~unovodstva. slovima. Standardiziran po ISOIR 1539. 311 . (Standardiziran u SAD g. (Standardiziran u SAD 1978. (Postanak: g.) _~L (A Programming Language) sluZiza opis algoritama. prirodoslovnih i tehni~kih problema - - (paretak razvoj: 1958 . a narooto za rje~avanje numeri~ko-matemati~kih. Znakovi kao elementi jezika odredeni wodabranim nizovima (brojkama. LTR. LISP.Programski jezld Svaki je programski jezik (tj. FORMAC. RPG. daljnji razvoj: FORTRAN 77. SNOBOL. 1969. Ziirich. EXAPT 3 za obradu glodanjem.) PASCAL (imenovan po francuskom matematilaru) sluZiza rjehvanje numeri~kih i nenumeri~kih problema. (Poretak: 1972. Standardiziran je u: ISOIR 1538 i DIN 66026.za obradu bu§enjem. (Standardiziran po ISOIR 6160 i DIN 66225. (Standardiziran po ISO/R 1989 i DIN 66028. posebnim znakovima. REDUCE. RTL. ~PT 2 za obradu tokarenjem. SYMAP itd.) Ostali su programski jezici: CORAL. Prvi puta upotrebljen za ra~unare IBM 360. a upotrebljiv je i na komercijalnom podruqu.) FORTRAN (FORmular TRANslating system) upotrebljava se u prvom redu za programiranje problema iz prirodoslovlja i tehnike. skup uputa za opis algoritma) jednomaato sasravljen po odredenoj »gramatici«. PEARL.) BASIC (Beginner's All purpose Symbolic Instruction Code) prikrojen je u prvom redu za probleme prirodoslovlja i tehnike. na ETH. GPSS. Iz njega su se razVili specijalni jezici: ExAPT-l .) PROLOG (PROgramming in LOgic) razvijen je za potrebe umjetne inteligencije.ALGOL 58.) ALGOL (ALGOrithmic Language) upotrebljava se za prikaz" ra~nskih propisa. Marseille. simbolima la rijeCi). (Po~etak razvoja: 1957.) PT (Automaticaily Programed Tools) namijenjen tehnologiji obrade.

toeoost i preglednost rada s raeunarom su uzroci za sve opseZniji rad u tehnici pomoeu raeunara. To su analogni signali koji se u pretvaraCima pretvaraju u digitalne signale.proces 2 .informacije iz procesa 12 . - - 1 .energija nemjerljive smetnje mjerljive smetnje proizvod sporedni i otpadni materijal 9 trafene informacije 10 informacije s drugoga raalDara 11. Tako su se razvili znaeajni radni sistemi.izvrSna naredba 5 678- 10 - Procesor dobiva (stalno ill u odredenim vremenskim razmacima) informacije 0 ulaznim veliCinama (sirovinama i energiji). vodeni raeunarom: CAD CAM C~E CIM CAP CAQ itd. (Computer (Computer (Computer (Computer (Computer (Computer Aided Design) za konstruiranje (planiranje) Aided Manufacturing) za izradu (produkciju) Aided Engineering) za optimiranje izradaka (produkta) Integrated Manufaturing) za sastavljenu (integriranu) izradu Aided Programming) za programiranje (planiranje rada) Aided Quality Ensurance) za osiguranje kvaliteta 312 . Razvoj tehnologije poluvodiea omoguCio je izradu raeunara znatno manjeg miniraeunar i mikroraeunar. Pomoe nCuDara Brzina.sirovina 4. U skladu s ustanovljenim odstupanjima procesor nato utice neposredno na proces.Procesui nCunari Procesni raeunari (procesori) su naprave za elektronicku obradu podataka pri raznim tehnickim procesima. Mikroprocesori . U procesoru se usporeduju mjemi podaci sa zeljama. 20000 jednopolnih tranzistora na Cipu povrline od 35 mm2). 0 toku proizvodnoga procesa (i mjerljivim smetnjama) te 0 izlaznim veliCinama (proizvodu te 0 sporednom i otpadnom materijalu).procesni mikroraeunari veCim su dijelom sastavljeni i programirani za odredenu svrhu. U njima je na vrlo maloj volumena (i cijene) povr~ini skupljeno mnogo tisuCa sastavnih elemenata (npr.procesor 3.

Epokazuje medusobnu ovisnost naprezanja i postotnog produljenja. .L = ~L L Lo Lo Dijagram 0.vidi sIr. 313 . :I presjek se suzuje: S < So). 316.= -6. ModuJ elastiCnosti E je odnos naprezanja i postotnog produljenja (u po- prvotnu duljinu Lo Cl Eet »Granica elastienosti« je naprezanje pri kojem osjetljiva mjerila osjete prvo primjetno. nakon prestanka djelovanja sile ne vraea se 'riSe na prvotnu dimenziju. L Tj.Lo - P os t otn 0 prod u Ij e nj e epruvete je produljenje 5 obzirom na E. postotno je produljenje upravno razmjemo naprezanju).. Poeetno je rastezanje lineamo (tj. E nastavlja se u smislu tlaCn1b naprezanja.DRUGI DIO ISPITIVANJE MATERUALA DUAGRAM 0.01. Dijagram 0.L = L . drugu elastienosti) E = !!n. naprezanje lea:nja Rp 0. optererenom silom F. Nap r e z a n j e 0 je odnos sile F i presjeka ispitnog uzorka S (okomito na SIIIjer site) 0=- F S 0) ispitni re se uzorak Zbog djelovanja site F (i time nastalim naprezanjem 5 prvotne duljine Lo rastegnuti na duljinu L. U podruqu linearooga rastezanja materijal je elastiCan (tj. Pr o-d u I j e n j e epruvete iznosi 6. naprezanja vraea se na prvotnu dimenziju). Povrb te granice (obieno na koncu lineamoga rastezanja) materijal se rastefe plastilno (tj. postotno produljenje. trajno. nakon prestanka djelovanja sile -£ odn. E U ispitnom uzorku (pokusnom ~tapu) materijala. nastupaju naprezanja 0 koja izazivaju rastezanje. postotno produljcnje materijala (pri jo~ nepromijenjenom presjeku S = So). trajno. vec ostaje stanovito. kad tlaeno naprezaDje -0 izaziva relativno skrarenje -E.

25 I 28 Pri neproporcionalnim uzorcima poeetna mjema duljina Lo nije ovisna od presjeka So (odn.poCetna povrlinapresjeka So najmanja povrlinapresjeka(nakon L.1 .0 110 10 :t 0. promjera do 4 mm moraju imati poCetnu mjerou duljinu Lo = 200 :t 2 mm ili Lo = 100 :t 1 mm. . . uzorka Le L . Ispitni uzorci za Zice i §tapove. 2. do Uobicajene pocetne duljine Lo su: 4 za proporcionalni ispitni uzorak za presjek ispit. promjera do).~' - - . .3 I dugi 11. . 3 mm izrezuju se na §irine b (12. .mjerna duljina' - ~ !J ~ Lo Lt Le -.."'~m_. Ispitni uzorci za limove i trake.- ~ -.6 25 :t 0.- S .80 mm) i ispitnim duljinama Le (75 odn. 1.povrlmapopreenogpresjekaISpltnoguzorka So .. ." k. 20 mm).A4. s poCetnom mjemom duljinom Lo (50.~ mi<ro. .002-1985) Za vlaeno ispitivanje slure ispitni uzorci koji imaju rame oblike s obzirom na veliCinu i oblik raspoloZivog materijala i s obzirom na zahvatne eeljusti stroja za kidanje.ukupna duljina ispitnog uzorka duljina ispitnog dijela ispit. . .5 odn. debljine 0.65 5 Lo = 5. 314 . Vi Lo kratki (normalni) k k y. d kidanja) L.150 I Somm2 314 1 Lomm 100 :t 1.". 120 mm).3 10 Primjeri kratkih ispitnih uzoraka: VS. Pri upotrebi ekstenzometra: mjerna duljina mjera~a produljenja Le (ekstenzora) Leo po~etna mjerna duljina mjera~a Leo mjerna duljina mjera~a nakon ki- t . ojo.5 55 5 :t 0.075 78.j4 proizvoljni kruZni 5. uzorka ~ .-..001-1986) Vlamo Ispitivaoje (JUS C."".::. Dimenzije ispitnih uzoraka danja Pri proporcionalnom ispitnom uzorku je po a mjema duljina Lo razmjema s korijenom poeetnog presjeka So:Lo = k pa je kod ispitnih uzoraka kruznog presjeka proporcionalna promjeru: ~ Lo = kvSo = k -.MEHANlCKO ISPITIV ANJE METALA (JUS C.65 So Lo = 5 do Lo = 11.5 SO :t 0. Oznake dlmenzlJa ISpltnlh uzoraka 50 Lt ..040 I 19. (~". = 10 do do mm 20 :t 0.A4. .

postotno sqZenje Dijagram sile F u ovisnosti od produIjenja /)"L snimamo neposredno na stroju za kidanje F (vla~a) sila najveCa sila Fm - suZenj~popre~og presjeka najveee suZenje (nakon kidanja) = (/).3).5150) . --71 I I I I L - l1L Pri odredivanju najveee sile Fm mora brzina razmicanja reljusti stroja za kidanje izoositi ~ Le mmlmin (Le V mm).valja u k A dodati tu vrijednostkao indeks (npr. 100 = 50 - -5 5u mm2 mm2 % . /)"L * Nazivna naprezanja R izrafena su silom F.produljenjenakonkidanja - produljenje (/)'L/Lo)' 100 % . R Rm .ILLo = 80 mm).postotno produljenje (/)'LufLo) . treba ozoaki A dodati kao indeks vrijednost poretne - . .postotno produljenje nakon kidanja vrijedi za postotno produljenje nakon kidanja u slueaju upotrebe ispitnog uzorka s vrijedno§fu koeficijenta k = 5." = c = A = Omaka A ~ona1nog L Lu .li. An.ti proporcionalnih zorakas drugimkoeficijentom (npr. 100 % .Lo mm .).. E = FISo = FdSo (vlacno) nazivno cvrstoca naprezanje - (vlacna) 3]5 . ( PO suZivanju presjeka vrijede ozoake: . (kontrakcija) n l.. Aso).postotnosuZenje nakon kidanja .[ ' h J.' I I I I LA Dijagram R. Pri proporcionalnim -mm kruZnog presjeka ozoa~ujemo postotno produljenje nakon kidanja: . Dijagram F.. V dijagramu R.65.1S tJ1 = 50 = (/). poretne mjeme duljine Lo JIII. vu""'" SIa I naZlYnI naprezan]a Z ~ . dijeljenom s poretnim presjekom 50. 11.5u/50).~u vrijednosti npr. sukladno s dijagramom sile F u ovisnosti od produljenja /)"L.:-ke velicina pri rastezanju i sutivanju !'ri rastezanju vrijede oznake: ~ = . .pri kratkim ispitnim uzorcima As pri dugim ispitnim uzorcima Alo. Pri ~ -. E dana su nazivna naprezanja R u ovisnosti 0 postotnom produIjenju E. 100 % .Lo mm .cr. PO upotrebi neproporcionalnog ispitnog uzorka.

bakar - 316 .L (npr. c .2 pri E = 0. A .RoB donje. meki relik). R:l----11 I I I I I I .sivi lijev asfalt) .neproporcionalno postotno produljenje pri najvecoj sili .6. Presjek paralele s krivuljom rastezanja odreduje konvencionalno naprezanje terenja pri postotnom produljenju E = x%. Naprezanja telenja Naprezanja prirodnog telenja R.~ 5. d . Konvencionalno naprezanje telenja Rp (za materijale s kontinuiranim rastezanjem) U dijagramu R.ukupno postotno produljenje pri najvecoj sili " 11 /I Ag A. sivi lijev). E povuremo iz (odabrane) tDtke x na apscisi paralelu s poretnim (linearnim) dijelom krivulje rastezanja.. 1 j I I I I rL * Rpo. a tvrdi celik t mebki celik b P I a s tic n i materijali se rastem samo neznatno elastiQio (npr. J ~. I To je »tehnicka granica elasticnosti«. Rpl pri E = 1%. olovo) ili su gotovo neelastiCni (npr. E motemo raz1ikovati materijale: R Z i I a v i materijali se nakon poretnog elastiQiog (lineamog) rastezanja rastem do prekida vrlo plab stiQio.. npr.01 %1).2 %2). i to kontinuirano (npr. RpO. 2 Dosada zvana »granica plasticnosti« Tok rastezanja u ovisnosti od naprezanja je za razne materijale razliCit i za njib karakteristiCan. Tako po obliku dijagrama R.R. kOO mekib relika) R Re" R.ukupno postotno produljenje u trenutku kidanja . d K r b k i materijali se po poretnom elastiQiom rastezanju kidaju bez (zna~jnijeg) plastickog rastezanja (npr.: gomje.ol pri E = 0. Znatajna postotna produ/jenja Ag. bakar) iIi u diskontinuitetu s pojavom terenja pri stalnom naprezanju (npr.postotno produljenje nakon kidanja .

30 50. Savijanje mora biti polagano i neprekidno do odredenog kuta savijanja a. Pri tome se pojavljuje (tlaau stoiac« po kojem se materijaI ~iri u stranu. . a 1 i I = (D + 3a) :t T Za savijanje slllte dva oslooca s polu. promjera do i visine ho = 2do (izuzetno je ho = do . kvadratni ill okrugli presjek.1 do3 OsIonci promjer D 20.005 . . * Sivi lijev ispituje se u pogledu fvrstoa: oa savijanje sirovim ill obradenim 2lDrcima u obliku posebno odlivenih ravnih okrug1ih ~tapova promjera do. 15 25. .1973) u mm Duljina ispil.006 Za tlaau pokus slufi ispitni uzorak koji je za kovine redovito okruglog presjeka. .A4.A4.A4. koje aslanjamo 0 dva vaIjkasta oslonca s razmakom I (izmedu osi oslonaca promjera D). IJUIila 317 . . . odnosno dok se na boku ne pojave pukotine. a u sredini ih opterefujemo silom F do prekida. . .014 . . a ispituju se i &avi profili. 30 Mjere uzoraka i uredaja (prema JUS C. uzorka 300 450 650 1000 11ablo ispitivanje (JUS C.mjerimaR: za a ~ 12 mm R = 25 mm za a > 12 mm R = 50 mm Promjer D vaIjka kojim savijamo uzorak uzima se prema posebnim propisima D materijaI koji se ispituje. Uzorak se tlaa do odredene visine (u hladnom stanju do ho/2. 3do).1985) Ispitni uzorci imaju pravolrutni. uzorka do 13 20 30 45 = Fsml/4W Ut = ndo3f32 '" 0.1954) Polumjer pritiskivaea r 10.IspitinDje saYijaDjem (JUs C. odnosno do pojave prvih pukotina na vanjskoj strani uzorka. PreporuCllje se da duljina I ispitnog uzorka bude . Cvrstoea sivog lijeva na savijanje 0sm slijedi iz najvete site Fsm pri lomu 0sm Promjer ispit. Uzorak se tlaa lakim i a:stim udarcima rekieem ill prerom. Za nekovine uzorak je obieno kocka. Sirina pravokutnih uzoraka imosi 25 do 50 mm. u vrueem stanju do ho/3). 60 razmak 1 260 400 600 900 . . Debljina a neka bude veea od 30 mill.

.. Jednim pregibom smatramo savijanje iz pocetnog (srednjeg) polofaja za 90° u jednu stranu i natrag do poretnog polofaja (a obavljamo ga u 1 s).7)... lspitiYanje ilea lzmjeniCnim prepbanjem (JUS C..3 .A4.0 6.0 1.0 20.10..A4.0 7. matrice i drfa~ limenog uzorka.A4. (7 50 d 0.5 0.pri Cu i Cu-Iegurama 0.. Ispitiyanje sposobnosti za izt'lacenje (JUS C.6...5 5..A4. 5 % evrstoCe Zice od nereljeznih kovina. koja se stastoji od kaljene reliene kuglice za utiskivanje.0).021 ...1.0).5 1.5 0.. optereeujemo je vlacnom silom koja u Zici ne smije izazvati naprezanja veeeg od 2 % evrstoee reliene Zice.016 .5 100 d 1 2 1. Sposobnost materijala za izv1arenje ispituje .5).0 4. Za limove i trake debljine do 2 mm sluZi naprava po Eriehsenu. Broj pregiba do prekida Zice mjera je sposobnosti Zice za izmjenicno pregibanje.0 15.1986) Ispitivani komad Zice stegnemo u pokusnu napravu u kojoj pregibamo iicu naizmjence u jednu i drugu stranu do njezina loma.Ispitiyanje ilea torzijom (JUS C.5 3. 4.7 0.1986).~ se utiskivanjem reliene kuglice u limeni ispitni uzorak. . (1 200 d 3 5 1..0 40. Kuglica se polagano i jednoliko (brzinom oko 0..5..0 25 35 50 75 100 Zieu pregibamo preko valjaka od kaljenog celika.. (5 100 d 1 1 5. 1.. 8..3.0 30.. Kao mjera sposobnosti materijala za izvlarenje navodi se postignuta dubina.. Da bi Ziea pri tom ostala ravna.0 50..0 3.1986) U posebnom uredaju suremo Zicu oko vlastite osi do loma.5).5 Broj okretaja Zice do loma mjera je njene sposobnosti pri ispitivanju torzijom.5 10.ls) .019 ..0).0).0).. Ispitiyanje ilea navijanjem (JUS C..0.. (3 100 d 1 1. 3.5 3.1962).0 2. (1. Slobodna duljina Zice 1 i najveCa brzina sukanja n iznose: premjer fiee d (mm) slobodna duljina 1 brzina sukanja n (okr. 318 . Karakteristiene su mjere pokusne naprave (u mm) d D h d D h 0. .0 8.pri reliku ..018 .0 15 15 15 20 20 2.0.0).1 mmls) utiskuje u uzorak do pojave prvih pukotina.2.. odn.

' b ~ ~ = ~ mm .S obzirom na utjecaj zareza).-la.standardno + 0 11 mm mm b = 7. . vrlo tvrdi retici (11). \.025 .: pn YiSojsu vrlo Zilavi.5 (5) mm.rus C. austenitni relik (I).A4.standardno ~~I~ - = :3(2)mm plit~i zarez ~tni }-. U ~irokom su temperatumom podrugu udamo vrlo Zilave kovine koje moteIIlO gnjeati: AI. aeznatno Zilave su krhke materije: staklo. lspitni uzorak s V-zarezom /spilni uzorak s U-zarezom . Ni.~m' / / I i Y- I \ \. pri niskoj veoma krhki. Cu. + 0 09 b = 10 mm . 100) J.A4.IspitivaDjem udarom po Cbarpyju Zz ispitivanjem udarom na savijanje po metodi Charpyja upotrebljavaju se -morci sa zarezom. keramika.1984) (JUS C. Udama energija bata Ghl = 300 (ISO. koji !*la s visine hI te dospije pri lomu na ~u h2 iznosi ~ ~ .h2) Oznaka udamog rada pri nazivnoj e8ergiji 300 J i pri standardnom ispit80IIl uzorku je: . Za obi~e retike .-etika ovisnost udame Zilavosti od temp. K = G(h.pri uzorku s U-zarezom: KU .004 .pri uzorku s V-zarezom: KV Udama Zilavost u opeem slu~ju raste s temperaturom. T 319 .'. Tim se postupkom odreduje zilavost materijala pri JIIIOift.uskiuzorak -.. L~i rad njihajnog bata teZine G. poduprtogana oslonce.nelegirane i malo legirane (Ill) zna~jna je. I~ } se uzorak prelama batom (njihalom) koji pri padu udari u sredinu .1984) 55'0.

~to bi se za navedeni slucaj napisalo Rp 1/100000I400. Stoga je preporucljivo trajanje statickog ispitivanja za kovine za plastiene materijale t t = = 100000 h 10 000h. ako se materijal pri rastezanju uevrsti.d (Tm. Najvete naprezanje kod kojega se pri odredenoj temperaturi konstantnom silom optereeeni materijal \lire trajno ne rastere (ne ptde) nazivamo trajnom statiCkom lvrstoeom materijala.ISPITIV ANJE TRAJNE CVRSTOCE Ispitivauje trajne statiCke evrstoee Konstantnom (statickom) sHorn dugotrajno optereteni materijal pocet te se pod odredenim optereeenjem. da stvamu trajnu staticku evrstotu ni nakon !ako dugog vremena ne moremo odrediti. 600°C). pri eeliku od 200°C nawe. Dugotrajnim je pokusima (100000 h) ustanovljeno. zaustavlja.ltlT je naprezanje pri kojem se materijal rastegne do odredenog postotnog produljenja E (npr. u ovisnosti od temperature. 320 . vet nejednoliko (primjer »b«).d) (primjer »c«).A4. koju nazivamo puienje. ruM:{Jl U1b Potpuno nejednolika optereeenja nisu prikladna za usporedivanje ispitnih rezultata.1966) Cvrstoea je materijala matno manja ako materijal u toku vremena t nije jednoliko optereeen (primjer »a« na donjoj slici). 100 000 h) pri odredenoj temperaturi T (npr. Odrediti moremo u svakom slueaju samo vremenska staticka svojstva evrstote koja vrijede za odredeno ogranieeno trajanje optereeenja. Vremensko naprezanje telenja Rp . dok se u protivnom nastavlja do loma. Rezultati kratkotrajnih ispitivanja ne mogu se jednostavno upotrebiti pri dugotrajnim opteretenjima. Temperatura pri kojoj se pojavljuje ptdenje ovisna je 0 materijalu (npr. 100000 h) pri odredenoj temperaturi T (npr. Ta naprezanja mogu biti: I a) istosmjerna (primjeri »c« i »d«) b) izmjenicna (primjeri »e« i »f«). Vremenska statilna lvrstoca RmtlT je najvete naprezanje koje materijal podnosi odredeno vrijeme t (npr. (Ta>od1 srednjeg naprezanja Um. 1%) za odredeno vrijeme t (npr. 400 0c). kod kojih naprezanje koleba za otklon (amplitudu) u.035 . Ova se pojava. pri olovu ili plastici vec kod okolimje temperature). Ispitivanje dinamiCke Cvrstoee (JUS C. U navedenom slueaju omaenjemo to Rm lOOOOCl600. postupno rastezati. Zato odredujemo dinamicka svojstva evrstote materijala za sinusoJ idna opteretenja.

.2 . ovisnosti 0 srednjem naprezanju umed za nzna dinamicka optereeenja: d tJ.tdik.Strojarski prirua.01 I 00' . Ovisnost u. ~ Trcljnost materijala ovisi 0 broju titraja opterecenja..Od raznih sinusoidnih opteretenja posebno su zna~jna: : pulzirajuce i/i titrajno dinamicko optereeenje (primjer »d« na slici na str.ik 321 . Dijagram dinamicke cvrstoce (Smithov . Crta koja u dijagramu ide iz izhodi~ta pod kutom od 45° prikazuje srednje optereeenje. koje -=ijal podnosibez loma...2je tom granicom u dijagramu dinamicke evrstoee ogranieeno podruqe dopmtenog opteretenja.. pri dinamickom optereeenju povecava se broj titraja N. Zato je dinarnicka evrstoea zavarenih spojeva (zbog zavamog »zareza«) ili predmeta 5 grubo obradenom povriinom (koja se zapravo sastoji od mnogih sitnih »zareza«) IDDogo manja. ~to mofe evrstoeu znatno sniziti ispod vrijednosti koju materijal ima bez zareza. ojom definirctmo »dinak 8fku evrstoeu«.u... . + av'" -00. ~je :: nihajuce iti kolebljivo dinamicko opterecenje (primjer »f«). Ua pri cemu je srednje naprezanje Umed = = ~. Udaljenosti od nje prema gore ili dolje do gomjega odnosno donjega granienog naprezanja jesu otkloni naprezanja.. ~ pri kojem naprezanje utitra (pulzira) za amplitudu Gaizmedu vrijednosti t . 1 av' = RpO. 108 za lake kovine) priblihva stal8Ij vrijednosti <1i>. 22 . -0.za njihajuce optereeenje. oko srednjeg naprezanja umed. Na dinarnicku evrstocu veoma jako utjeee djelovanje zareza (nejednolika rclZdioba naprezanja). trivulja« (na slici desno). W6hlerova se -. av" . BuduCi da materijal u konstrukcijama po pravilu ne srnijemo optereCivati iznad naprezanja teeenja RpO.. pri kojem se materijal ni pri bilo bkvom povetanju broja titraja optereeenja ae bi vi~ slomio. ---o ~ ~ logNo ~. Smanjivanjem amplinaprezanja u.iiagram) prikazuje dinamicku evrstocu av . = f(N) prikazuje »W6hlero.za mimo optereeenje DO.za pulzirajuee opterecenje / rn -av'" . DinamiCka cvrstoca <1i> najvete napreje zmje Um. .. = Umed = Umax12. .. .ulja pri odredenom broju titraja ND (107 . . pri kojem U koleba za amplitudu Uaizmedu vrijednosti -Umax i + Um. = O.

5 1.52 (2.ISPmY ANJE TVRDOCE Mjera za tvrdofu ovisi 0 postupku ispitivanja.102 F D' 30 15 10 5 2.003 -1985 i 032 -1986) ~ ~ .7 (100) 2452 (250) 1226 (125) 612. 1.807 (1) Primjeri omaka tvrdoee po Brinellu: 350 HBS 5n50 - maCi tvrdofu 350 HB pri upo1£ebi b:liroe kuglice prom- jera D = 5 mmipri vrijednosti pritiska F = 7355 N). Vrijednosti Brinellove tvrdoa: HB za pojedine promjere otiska d sabrane su u tablicama na s1£.102 F) 10 I 29420 (3000) 1 294.326). 8 s.5 (31..625) 76. a djelovanje nazivne sile 10 . 392.29 (6.. 11il 11' II! Upo1£ebljavaju se slijedeee sile pritiska F (N) odn. odgovarajuCe vrijednosti rasporedene u skupine po 0. 15 s.1 (20) 98.07 (10) 49. Mjera Brineliove tvrdoce iznosi 0. 0. Kuglica je: do tvrdoee 450 HB od zakaljenog b:lika. IspitmmjetvnIoeepo BrineDuHB (JUS C. pri sill 322 .2 (40) 196.102 F (u zagradi) i promjeri kuglica D (mm) vrijednostima 0. Sila pritiska F mora rasti do nazivne 2 . .VD2 .25 (1500) 9807 114710 (1000) I 4903 (500) I 2452 (250) I 1226 (125) 980.9 (62.5) 306. Mjeri se promjer otiska d(mm). do tvrdoee 650 HB od tvrdog metala.07 (10) 49.25) 245.03 (5) 39.102 F1D2: - I 0.9 (62. ..8125) 61.25) 9.A4.102 F= 750 (tj.5) 306.25) 153.s1£. OdlufujuCa je prosjefua vrijednost koja je rezultat barem dvaju mjerenja.5) 12. 324 i 325.26 (1.2 (15.25) . d mora trajati U Cistu se i ravnu povrlinu pokusnog materijala (kovine) utiskuje odredenom silom F(N) kuglica promjera D(mm).102 F 2 / = 0.03 (5) 24. (Tvrdoea iznad 650 HB ispituje se po Vickersu .5 (31.d2) HB = ~ gdje je A povrlina otiska (kalote).102 F 1tD(D .61 (7.2 (30) 612.23 (4) 98.2 (25) I FN (0.

n i njegovoj vrdoa: t Materijal .4 HB Usporedbena tablica (pribliZna)izmedu evrstoee i tvrdoee eelika nalazi se .a 30 < 140 > 140 < 35 35.60 1.00 .86 1.36 5.84 2.91 5.O 2 Za eelik mozemo iz pomate 1IqOvu evrstofu Rm (N/mm2) 0.67 0.2 4.9 .9 .6 4.07 1.10 2.19 1.00 3.25 .8 .2 .7 0.38 1.72 2.6 5.8 . d 1 0.23 1.58 0.3 .6 2.0 3.02 1.83 6." '.25 2.80 0.6 3.46 2.83 1.6 i.00 .92 3..Cr 323 .A .46 1.08 4.2 :.6 '.102 FID2 odabiremo s obzirom na vrstu materijala ispitnog Tvrdoea HB 0.-.Vrijednosti 0..51 0.6 HB Rm = 3.86 7.67 0.70 4.40 0.200 > 200 < 35 35.4 4.48 4.:.54 0.8 4.05 1..0 4.53 0.5 5 d mm 2.4 2.8 5..Cr-Ni Rm = 3.2 3. 322 i 323.4 5.25 0.A 0.33 0.8 6.08 0. . 80 > 80 10 30 5 10 30 1.3 .92 1..60 . feljezo -i bakrene slitine JIIi£tovine i slitine "IIiIRnkositar i Najmanja debljina uzorka (u mm) u ovisnosti od promjera kuglice 1J : promjera otiska d: .69 0.5 ..5 Dmm 2.5 HB .68 3..33 6. .0 hi .32 1.8 3..5 5 10 15 10 15 1 1.0 Dmm 5 2.37 0.0 5.80 2 .00 10 1..38 2.67 2.17 1.29 0.43 4..50 1.04 Brinellove tvrdoee HB pribliZno odrediti Rm = 3.34 3..34 1.18 0..102 FID' .42 8.5tt...2 5..4 3.. za ugljiCnieelik za legirani eelik .

4 11.10 4.81 2.70 3.69 1.51" 1.8 8.04 7.4 16.1 23.00 1.6 8.61 101 67.5 22.00 0.50 3.4 21.35 0.10 3.27 0.56 0.37 0.7 170 114 56.9 20.95 4..75 0.8 25.25 Promjer otiska d.28 0.73 1.35 0.9 12.3 17.55 3.55 0.49 1.6 10.65 0.65 1.32 0.75 1.4 156 104 51.90 0.24 0.1 34.72 0.4 10.1 19.82 103 68.8 13.0 19.3 20.06 6.mm promjeru kuglice D mm: 5 2.2 188 125 62.75 0.95 3.4 40.50 9.61 1.70 0.8 10.48 0.70 2.9 138 92.59 1.80 0.67 1.24 7.05 106 70.1 18.80 0.8 20.42 0.76 0.80 2.2 18.9 22.60 2.6 182 121 60.6 17. 109 54.60 0.00 3.15 4.38 0.5 12.71 324 .8 28.1 25.53 111 74.4 17.8 38.62 0.15 3.2 26.7 48.4 12.1 33.20 4.1 11.7 11.4 248 165 82.3 15.6 21.1 9.05 4.60 0.1 176 117 58.71 1.1 9.8 33.77 9.4 11.7 11.3 20.84 0.8 34.82 0.90 2.5 15.6 41.65 3.8 160 107 53.63 7.35 3.40 0.20 0.2 142 95.78 0.6 41.5 135 89.1 267 178 89.3 48.0 47.97 8.1 10.30 0.2 222 148 74.1 301 200 100 50.39 I 30 653 627 601 578 555 534 514 495 477 461 444 429 415 401 388 375 363 352 341 331 321 311 302 293 285 277 269 262 255 248 241 235 229 223 217 212 207 201 1 21.7 13.30 0.41 0.8 17.1 16.45 2.1 289 193 96.3 121 80.5 31.70 0.1 9.31 0.4 26.5 2 1 1.60 0.85 0.6 39.95 0.40 3.40 2.75 2.39 0.1 24.55 2.80 0.10 1.6 32.6 124 82.0 18.6 29.3' 38.1 37.05 0.9 21.6 9.3 39.70 0.5 13.9 42.2 12.66 0.0 117 78.8 14.45 3.Tvrdoca po pri 10 2.88 6.45 0.7 44.4 14.26 8.2 20.1 278 185 92.95 0.2 8.6 35.05 3.85 3.3 14.3 15.52 0.3 25.3 18.90 3.1 11.1 27.7 194 129 64.25 3.75 3.50 0.9 127 84.9 15.55 1.2 165 110 55.85 0.25 0.43 7.4 36.68 0.33 0.9 230 154 76.3 13.83 2.20 3.65 2.3 37.9 207 138 69.2 131 87.26 0.29 0.5 23.49 8.3 257 171 85.3 16.85 Tvrdoea po Brinellu HB za vrijednost O.5 35.5 27.65 0.0 10.6 147 97.6 239 159 79.00 4.29 109 72.50 2.85 2.3 23.80 3.6 46.4 12.90 0.4 14.5 17.2 10.6 16.60 3.0 44.6 9.5 1.53 1.25 0.36 0.50 0.5 30.23 8.58 0.5 215 143 71.7 42.8 19.7 10.9 13.8 17.2 43.63 1.83 7.72 8.2 313 209 104 52.0 151 101 50.79 114 76.57 1.74 0.40 0.9 24.79 2.54 0.25 327 218.102FID': 15 10 5 2.3 200 134 66.34 0.30 3.3 46.1 19.05 0.77 1.64 0.4 19.

57 3.34 5.50 3.9 20.94 5.59 99.1 10.95 0.5 15.85 5.96 3.1 21.65 ~.3 81.19 5.7 10.07 4.30 1.70 5.45 5.55 4.Hrmellu H lJ Promjer otiska d mm pri promjeru kuglice D mm: 10 5 2.1 62.07 1.47 18.78 6.9 23.35 5.39 6.6 77.37 3.3 9.9 41.38 4.57 0.75 5.00 1.10 0.9 13.40 ~.54 156 152 149 146 143 140 137 134 25. 5.07 5.94 0.79 3.28 9.8 71.85 19.5 10.98 325 .ll 1.9 50.10 8.03 4.55 2.06 1.1 32.50 1.45 1.10 I.9 13.8 41.5 51.90 ~.86 3.60 2.3 11.00 5.05 5.35 1.5 46.4 79.5 44.99 7.24 3.73 4.25 2.87 ~.102 FID2: 10 5 2.3 33.18 98.02 3.95 3.64 4.8 7.6 91.71 3.43 ~.01 1.34 6.70 ~.50 0.50 5.02 1.5 64.80 7.11 0.05 1 6.15 0.55 6.58 103 101 0.13 4.1 19.24 5.2 39.0 25.93 4.4 72.8 12.90 5.8 11.95 6.5 95.63 6.28 4.6 15.20 1.20 1.26 8.47 163 159 0.94 3.19 4.05 1.46 170 167 0.31 3.6 13.46 4.4 24.96 0.25 1.7 24.9 9.25 32.30 5.2 85.3 0.43 3.35 0.6 18.7 62.9 9.19 7.8 55.2 13.95 5.13 1.80 5.55 ~.51 0.45 ~.7 42.3 59.5 10.55 5.29 4.25 .8 11.55 5.6 47.0 16.86 0.1 28.46 5.16 1.9 63.60 95.65 2.97 0.5 16.3 11.56 III 109 107 105 20.45 2.9 59.1 23.5 45.6 53.0 34.04 128 126 123 131 121 118 0.55 116 114 0.24 6.4 27.70 2.81 5.55 4.15 2.8 27.5 60.9 56.44 30 197 192 15 Tvrdoea po Brinellu HB za vrijednost 0.2 97.50 2.0 51.2 30.66 18.7 33.0 31.3 65.85 4.57 5.7 9.17 1.94 6.3 53.5 54.8 21.8 16.75 2.4 187 183 0.27 7.40 2.19 1.9 37.3 66.20 1.49 0.88 0.6 43.46 4.00 5.8 29.4 60.5 58.5 14.93 0.45 179 174 0.5 47.89 0.13 5.9 10.35 2.3 12.6 22.95 5.6 48.0 40.6 37.15 1.92 0.8 61.85 2.86 4.92 8.7 49.09 5.3 5.3 8.53 0.2 14.37 4.83 4.59 8.14 1.42 8.5 1.8 55.15 1.03 0.9 93.4 89.20 6.43 5.5 29.5 49.91 0.9 65.00 1.60 ~.65 4.4 22.75 4.2 83.9 14.68 5.6 48.75 ~.52 0.09 1.08 1.40 1.1 74.81 5.8 68.8 16.7 35.69 5.20 2.1 56.10 6.80 2.64 3.2 15.48 6.99 1.10 4.1 26.65 5.UO 2.4 12.30 2.1 57.7 31.40 5.2 17.1 36.62 7.30 5.90 0.50 ~.3 69.10 5.48 0.18 1.60 5.21 4.4 20.4 35.8 76.8 17.4 38.5 2 1 .96 4.5 50.5 17.2 16.5 52.90 2.44 7.75 8.12 1.4 32.98 0.3 87.80 ~.7 54.

..09.2. 1 145 1 2412 2 336 2 264 1 789 1 740 1 693 1 379 I 346 1 314 I 096 I 072 1 049 326 .2 30 HV 30 490. Za jednake otiske nekon drugom silom F iznosi Vickersova tvrdoea HV' = HV .102 F dodajuCi ih (za prikaz upotrebljene sile pritiska) omaci tvrdoee po Vickersu HV: F N 0.07.03 5 HV 5 98. HV 100) sabrane su u tablicama na str. .05.102 F = 5) za promjere otisaka d jednaka tvrdoCi povrh ove vrijednosti raste Vickersova tvrdoea btfe nego Brinellova.102 F HV 49.I. Vrijednosti Vickersove tvrdoee HV (HV 5. 0. 0. koje su rasporedene po zaokrutenim vrijednostima 0.F Tvrdoea po Vickersu HV je do vrijednosti 250 HV broj~o po Brinellu HB 250 HV = 250 iiB 420 HV "" 400 HB Tvrdoca po Vickersu HV 5 pri sili pritiska F = 49.7 100 HV 100 Pri mjerenju tvrdoee veoma tankih slojeva upotrebljavamo sile pritiska od 2. . 1 892 0.099 mm 4 5 2 195 1 648 1 283 I 027 6 2 957 2 129 1 605 1 254 1 006 7 2 854 2 066 1 564 1 225 985 8 2 756 2 00$ I 524 1 197 965 9 2 664 2 948 I 486 I 171 946 dmml 0. 326 do 329.07 10 HV 10 196..3 5U HV 50 980.ritiska F (N) i povriine utisnutog pluta piramide A (mm ).102 A F A = 2 sin (136/2) d=~ 2 HV "" 0. Vickersova tvrdoea HV se rablna iz sile p. tako da je = 0.03 N (0. Debljina ispitnog uzorka mora iznositi najmanje 1.[2 DijagonaIe dl i d2 mjerimo tOCn~ od :tO. . 1 449 0. pri mjerenju mikrotvrdoee (tvrdoee sastavina zmatih materijaIa) i manje sile od 2 F. koju odredujemo mjerenjem dijagonaIa d1 i d2 (mm) F d2 HV = 0. HV 10.1891 -. Po pravilu upotrebljavamo slijedeee sile pritiska F.1984) U povriinu ispitanog materijaIa utisnemo dijamantni ~iljak u obliku piramide (5 kutom 136°) proizvoljnom silom F.5 d. IspitiVIIDjetvrdoee po Vkkersa HV (JUS C.. 50 N.056 .A4..06' O 1 2492 1 839 1 413 I 120 2 3 2 576 0.OOl mm.033 .08.1 20 HV 20 294.

9 77. 221 199 198 194 206 203 202 201 197 195 39.... 0. 464 459 417 405 401 397 394 390 387 ':1.8 2. 322 279 276 294 292 290 287 285 283 281 25..7 70.9 73..1 74.8 74.0 89.i.6 83.07 N (0.8 88.3 73..3 68.4 72.8 .6 64. 247 240 238 251 249 245 243 242 254 253 ':1.32.0 84. 80..4 1855 1818 1782 1748 1715 1682 1651 1620 1590 1561 1533 1505 1478 1452 1427 1402 1378 1355 1332 1310 .£5OID I .8 85.1097 1081 1064 1048 1033 1018 1003 920 907 894 882 870 858 847 835 .2 90.8 64.2 80. 421 413 409 380 376 373 370 366 363 360 357 354 383 339 336 333 330 327 325 351 348 345 342 23304 302 299 319 317 314 311 309 306 .8 .4 85.3 65.1 68..8 92. 170 154 159 157 156 155 153 152 .0 75.2 78..38.0 .6 91.6 63.3 7.9 ...2 92.0 64. 116 115 108 107 106 106 110 109 109 108 107 -1..24. 95. 77.7 . 592 585 579 634 627 620 613 606 599 642 542 536 530 525 519 572 566 560 554 548 S. 224 235 230 228 227 225 222 ':8..9 .6 ' .8 61.3 .9 69. 174 173 179 178 177 176 172 171 t.6 73. 87.100 .3 64.9 82.0 97.3. 514 441 454 450 446 437 433 429 425 ".5 .946 933 734 813 803 792 782 772 762 752 743 '.6 93.5 79. . 74.9 98. 237 233 232 216 215 210 209 207 219 218 213 212 29..1 71..31. 112 111 115 114 114 113 113 111 AO.7 69. 131 130 130 129 134 133 133 132 135 135 .2 .j.4 90...50.5 67. 508 503 498 493 488 483 478 473 468 9. 110 101 101 104 104 103 102 102 105 105 103 1. 68.7 62..4 88.1 93..36. 297 256 272 264 262 260 258 274 270 268 266 ':6. 71.5 86. .. 128 117 116 121 121 119 119 118 118 122 120 39.9 62.1 67.. 160 159 158 145 144 151 149 148 147 146 146 151 150 ..0 65.2 69. .9 94...5 78..5 98..2 88.. .4 98. 181 180 167 163 162 161 169 168 166 165 164 L33. 71.1 96.3 76. 91... 327 .8 99..2 81.0 AS.2 77.48.7 84.2 82..6 A9..8 66..5 34.5 . ..7 75..4 92.1 85.8 65.5 80.5 94.102 F = 10) za promjere otisaka d = 0..7 72.4 69.8 78.5 70.2 76. 84.4 62..3 63.53.5 66.8 67.4 63.3 86.6..6 97. 66. 205 191 189 186 185 183 182 193 192 188 187 .S 65. 140 138 137 136 143 142 142 141 139 138 .6 76..4 75.6 68.1 61.8 79. . 100 99.4 94. 63.5.0 72.0 83.1 .2 73.2 . 824 690 681 673 665 657 649 724 715 707 698 :6.6 89..8 81.549mm . 126 125 124 124 123 123 128 127 126 .9 76.0 46.0 66.0 70...5 81.5 82.2 62.1 62.35.9 86.8 90.3 67.8 .51..8 95.37.2 79.3 71.7 96.0 .. 1288 1267 1246 1226 1206 1187 1168 1150 1132 1114 988 974 960 3.Tvrdoca po Vickersu HV 10 pri sill pritiska F = 98.6 87.

8 48.4 35.4 31.5 21.6 40. 0.0 37.1 27.7 35. 0.1 D~ 32.5 25.59.3 34.8 24.4 31.5 36.88.5 53.7 20.6 27.0 26.3 45.7 37. 0.5 23.3 27.0 18.6 22.8 31.4 58.8 25.4 22.5 25.7 27. 0.8 20.4 45.6 58.8 3 60.4 44.93.7 22.8 49.9 43.4 D~ 23. .1 30.4 22.90.4 D~ 23.4 24.Tvrdoea po Vickersu BV 10 pri sill pritiska F = 98. 0.2 42.8 34.1 28.9 19.3 37.78.8 30.2 50.2 20.0 49.4 41. 0.6 19.1 56.9 47.9 22.8 52.5 46.9 40.7 47.2 48.4 19.0 26.6 36.8 21.9 2 60.2 24.5 22.75.2 39.6 39.80.3 29..0 28.6 D~ 32.4 20.67.3 35.7 52. 0.3 28.4 21.3 D.1 39.1 20.6 26.77. 0.2 ~.9 38.07 N (0.5 27. 0.0 19.3 26.81. 0.2 18.6 44.2 27.3 53.5 31.66.95.7 29.8 22. 0.0 28.4 37.5 30. .2 34.8 41.6 42.7 50.3 ~~ 25.5 22.9 30.7 44.87. 0.0 43.4 20.8 24.2 20. 0.92.1 24.0 33.6 9 59.7 55.7 26. 0.2 26.5 32.2 52.3 44.58.9 55.2 D~ 23.1 34.5 42.1 44.9 35.3 51.7 8 59.6 47.4 19.6 21.3 41. I 61.6 21. 0. 0.0 ~.3 43.8 38.1 40.9 56.5 48.9 28.1 22.7 36.1 37.6 43.7 54.5 21.1 39.5 34..6 28.102 F = 10) za premjere otisaka d = 0.3 31.7 51.4 29.5 38.5 20.1 21.1 51.8 28.64.4 52.7 22.79.9 21.1 35.0 31.0 19.5 29.0 22.8 31.3 21.9 34.4 D. 0.2 19.3 43.68.9 ~~ 24.4 27.2 31.3 27.6 34.3 20.4 26.2 26.5 27.3 56.3 22.4 43.7 20.85.5 56.1 57.8 40.94.8 D~ 33.6 46.0 20.7 49.96.7 56.84.3 40. 0.9 42.3 28.0 30.1 19.1 36.9 46.8 57.0 45.8 19.9 ~~ 24. 0.7 6 60. 0.3 39.6 28.7 25.4 32.2 36.0 36.6 29.1 38.72.6 29.3 48.9 50. .0 41.2 45.3 19.3 20.1 26.9 29.99.0 48.9 32.2 22.1 46.7 40.2 46. 0.2 ~A 25.98.5 55.8 44.89.6 51.9 .3 36.0 21.3 20.9 24.0 18.1 53.6 35.1 29. 0.2 21.3 57.6 22.9 27.2 29.5 19.1 24.2 58.1 27.9 19.0 34.8 20.7 39.9 51.7 48.2 38.6 52..6 45.8 22.6 19.0 35.5 24.6 .7 45.2 21.60.6 50. 0.4 28.3 25.0 22.1 21.0 24.4 46. 0.97.0 57. 0. 0.6 20.63. 0.1 31.3 30.5 DA 32.83.8 39.2 30.6 '24.5 19.5 26.9 26.7 28.0 27.4 42.7 34. 0.7 D~ 32.6 38.1 23.9 31.2 40.0 ~. 0.4 22.8 27.1 19.5 37.6 24. 0. 0.6 27.62.7 21.2 29.8 28.9 34.7 24.7 19.1 43. 0.8 4 60.69.0 30. 0.4 20.5 54.8 42.3 22.5 47.9 27.1 18.8 26.6 20.4 25.1 32.4 38.0 19.71.5 28.2 18.5 51.0 33.3 D~ 23.0 42.7 29.9 26.3 19.1 32.9 39.4 26.65.9 20.0 36.0 20. 0.2 28.8 29.4 30.0 32.4 34.6 30.73.9 21.0 52.2 40.9 20.0 24.8 5 60.3 38.1 55.7 53.4 30.2 DA 23. 0.550 .1 ~.57. 0.82.2 21.7 7 59.0 44. 0.3 21.4 40.3 49.1 41.8 19.2 41. 0.1 18.9 29.70.7 19.4 47.1 58.76.9 22.8 35. 0.1 54.2 19.0 21.6 37.8 19.3 54.8 46.3 18.6 31.91.0 50.5 35.2 18.6 41. 0.55. 0.74.5 22.4 36.9 20.0 47. 328 0 61.2 22.4 50.4 21.9 54.7 41.0 23..8 21.4 24.2 37.2 D~ 32.5 20.7 21.999 mm dmm 0.7 43.0 18.2 49.86.1 DA 23.1 20. 0.56.2 19.3 19.7 31.5 D~ 23.9 58.9 54.3 18.3 D~ 23.9 45. 0.7 30.3 55.8 36.61.9 31.2 47.5 19.5 49.9 53.2 35.6 26.5 39.0 38.0 29. 0.7 26.5 20.8 37.5 25.3 59. 0.7 24.6 57.

076 0.992 0.21 0.2 .7 .6 56.966 0.102 F = za promjere otisaka d = 1. ..4 d Tvrdoea po Vickersu HV 100 pri sill pritiska F = 980.035 0.946 0.2 51..060 1.2 74.956 0.iD 0..2.990 0.00.956 0. :.1 .0 68.950 0.8 48. .ofmm :":1.977 0.964 1.082 1.5 65.0 85.6 82.019 1.966 0.858 0.945 1.995 0.5 70.028 1.917 0.930 0.0 55.8.03 0.3 .020 1.021 1.024 1.0 61.977 0..935 0.953 0.961 0.025 0.4 62.940 0.07 0.12 0.02 0.9 56..025 1.903 0...900 0...10 Kug1astapovdina konkavna 1.983 0.896 0..11 0.945 0.6.986 0.19 0..6 59..994 0.056 0.951 0.5.3 49.991 0.941 0..2 76.873 0.2 53..3 46.3 60.111 1.0 90.071 1.9 47.6 182 175 171 165 178 168 151 148 145 143 140 138 127 125 123 121 119 117 108 106 105 103 102 100 92.99 .006 1. :.103 1.16 0.942 x dijagonale otiska pod 45° s osi uzorka + jedna dijagonala otiska para1elna s osi uzorka 329 .890 0.8 .027 1.3 80.049 1...1.863 0.043 1.8 84.059 1.925 1.915 0..068 1.884 0.09 0.920 0.949 0..963 0.3 63..053 1..3 73..988 0.018 1.972 0.1 67..4 54.905 0.6 50.015 1..924 0.032 1.srednja konveksna 0..3 81.978 0.06 0.961 0.085 1.036 1.973 0.9 59.01 0.2 71.20 0.944 0.4 72.910 0.089 0.948 0.3 100) mm .096 1.031 1..012 1.952 - - 1.062 1.7 62.8 54.9.024 1.8 69.3 48.987 0. :.4 88.104 1.015 0.980 0..009 1.122 1.8 47.18 0.069 0.2 57.08 0.4 .0 185 153 129 110 94. 1. 1.7 83.878 0.943 - 11 - - 1.974 0.2 78.959 1. D promjer ispitnog uzorka - .2 87.2 77..932 0.140 0.853 - - 0.045 0. : .016 1.143 konveksna x Valjkasta povdina° konkavna konveksna + konkavna - 1.085 1.8 50.14 0.5 75.5 ..013 1.8 .04 0.895 1.05 0.949 0.4 64.5 51.910 Kon/aumi jakJori dijagonala otiska.4 96.118 0.7 89..8 97.15 0. .954 0.968 0.9 53.148 0.22 o 0.978 0.17 0.141 0.7 N (0.5 57. .047 1.0 93.006 1.980 0.006 1.983 0...005 0.009 1.013 1.868 0. .0 52.7 64.4 66.3..982 0.973 0.8 49.126 1.9 162 156 159 135 133 131 I11 115 113 98.13 0.7 69. 1.100 1.989 0...037 1.4.969 0.133 1.985 0.3 79.038 1..958 0..2 58.030 1.994 0. .045 1.118 1.

3 '" Postupak: FoN Sile F. Vrijeme optereeenja ukupnom silom F ovisno je 0 naklonosti ispitivanoga materijala pufenju i traje od 2 s (za materijal bez pojave pufenja) do vi~ od 30 s (za materijal s pojavama pufenja).42 411.3 330 - .5875 mm.9 441.3 588. broncu). I ' . a) Odredivanje tvrdote swlcem )t . 'i Najvi~ se upotrebljava postupak HRC (za kaljeni eeliki slitine).A4. N FN HR.2 100-1000 e HR45N 29. pri eemu se ne mjeri pomina otiska. vec njegova dubina.u posebnimslueajevimao~ i postupci j HRA (za tvrde metale) i HRI5N.6 980. N FN HR.07 490. = HRB 98.8 294. . .42 117.07 882. lspitiv8llje tvrdoee kovina po RockweDu (ISO.42 117. = 98.4 13(1-500 e HRG 98. (i polumjera zaolcru!enja 0.42 264.42 264.. Utiskivac se prisloni na pominu ispitivanoga materijala poeetnom silom Fo.7 HRF 98.3. Potom se ukloni dodatna sila Ft te se pri optereeenju poeetnom silom Fo oCita na mjerilu dubinu otiska e (mm). HR30N i HR45N (za tanke uzorke ill male ispitne plohe).4 100-500 e b) Odredivanje tvrdote kuglicom . HR30T i HR45T (za vrlo tanke uzorke ill male ispitne plohe). To je ishodi~ni polofaj za koji valja mjerilo za dubinu namjestiti na ishodi~nu vrijednost .031-1980) Pri Rockwellovoj metodi utiskuje se odredenom silom u pominu ispitivanoga materijala posebni utiskivac.. mjed.07 490.1 HR30T 29. za posebne svrhe jo~ i postupci HRF (za bladno valjani tanki lim.. Debljina ispitnog uzorka mora iznositi najmanje 8 e.3 588. Pritisna sila i trdoea su: Postupak: FoN Sile F. Nato se poveCa pritisak utiskivaea (u vremenu od 4 do 8 s) dodatnom silom Ft na ukupnu silu F.2 mm) ill eeliena kuglica promjera 1.7 147. pri eemu se dobiva otisak dubine ho. Pritisna sila i odgovarajuCatvrdoea su: HRC 98. Najvi~ se upotrebljava postupak HRB (za nekaljeni eelik.7 147.7 1373 1471 HRI5T 29.0«.42 411.1 HR30N 29.8 294.. Utiskivac je dijamantni stofac mnoga kuta 120. bakar).9 441.2 100-1000 e HR45T 29..07 1373 1471 HRA HRI5N 29. JUS C. HRG (za slitine bakra s fosforom) te HRI5T.

5 70.5 81.0 80.5 51.0 83.5 80.5 41.0 30 40 - 50 60 70 80 90 100 HRT 20 30 40 50 60 70 80 90 65.5 63.5 31.0 71.0 61.5 31.060 0.130 0.5 81.170 0.010 0.0 90.5 82.0 41.Podrueja upotrebljivosti e mm 0.5 44.080 0.5 90.0 61.0 41.5 .5 52.0 22.090 0.0 74.5 71.0 42.5 81.0 71.0 72.5 34.140 0.5 90.0 71.0 51.5 101. HRC HRA 20 10 d(mm) 16 .040 0.0 62. lij lspravljene vrijednosti tvrdoce po Rockwellu pri ispitivanju tvrdoce no valjkastim (konveksnim) plohama promjera d HR.100 0.030 0.0 21.0 91.5 90.5 61.5 90.0 51. .0 90. 331 I ) 11 . .5 42.5 51.5 93..0 102.050 0.5 80.0 52.110 0.5 80.5 60.190 HRC HRA HR 15N 90 80 70 postupka za ispitivanje tvrdoce po Rockwellu razlicitim dubinoma otiska e HR 30N 80 70 60 50 40 HR 45N HRB HRF HRG HR 15T 90 80 70 60 50 100 95 90 85 80 75 70 65 60 55 50 45 40 35 100 95 90 85 80 75 70 65 60 100 95 90 85 80 75 70 HR 30T 80 70 60 50 40 30 20 10 pri HR 45T 1 i I! 70 65 60 55 50 45 40 35 30 25 20 90 85 80 75 70 65 60 70 60 50 40 30 20 70 60 50 40 30 20 10 I1 .0 21.0 22.5 70.0 100.180 0.5 52.0 50.5 62.0 71. HRB HRF HRG 10 d(mm) 16 25 30 40 50 60 70 80 90 HRN 20 30 40 50 60 70 80 90 42.0 43. 25 HR.5 63.0 41.0 80.5 22.150 0.120 0.020 0...0 80.0 60.0 21.5 32.070 0.0 32.5 70.0 41.5 31.0 32.0 72.5 32.0 70.0 90.5 91.5 90.5 61.5 60.5 91.5 80.0 50.160 0.0 53.

1270 1220 1190 1160 1120 1090 1060 1020 1000 970 940 920 890 870 840 820 800 780 760 740 332 .PribliZan odnos razliCitlh mjen Brinellu HB Tvrdoca po Rockwellu Vickersu HV HRB HRC 70 1175 1085 68 66 1000 64 930 845 790 735 692 645 608 575 546 520 496 473 454 62 60 58 57 55 53 52 50 49 47 46 45 115 114 114 113 113 112 111 111 110 109 108 107 107 106 105 104 103 102 101 100 99 98 97 96 44 42 41 40 38 37 36 35 34 33 32 31 30 29 28 26 25 24 23 22 21 20 19 18 CvrstOCaeelika u N/mm2 C 2720 2680 2560 2460 2350 2260 2160 2080 2000 1920 1850 1780 1720 1660 1600 1550 1490 1440 1400 1350 1310 1270 1220 1190 1160 1120 1090 1040 1030 1000 970 940 920 890 870 850 820 800 780 760 Cr 2640 2610 2490 2390 2290 2200 2100 2020 1940 1870 1800 1730 1670 1610 1550 1510 1450 1400 1360 1310 Cr-Ni 2560 2530 2420 2320 2220 2130 2040 1970 1880 1820 1750 1680 1620 1570 1510 1460 1410 1360 1320 1280 1240 1200 1160 1130 1090 1060 1030 990 970 940 920 890 870 840 820 800 780 760 740 720 400 388 375 363 352 341 330 321 311 302 293 285 277 269 262 255 248 241 235 229 223 217 212 437 420 404 389 375 363 350 339 327 316 305 296 287 279 270 263 256 248 241 235 229 223 217 212 .

.Brinellu HB 207 201 197 192 187 183 179 174 170 167 163 159 156 152 149 146 143 140 137 133 131 128 126 123 121 118 116 114 III 109 107 105 103 101 99 97 95 92 89 86 Tvrdoea po Rockwellu Vickersu HV HRB HRC 17 207 95 201 94 16 197 93 15 92 192 14 187 183 179 174 170 167 163 159 156 152 149 146 143 140 137 133 131 128 126 123 121 118 116 114 111 109 107 105 103 101 99 97 95 91 90 89 88 87 86 85 84 83 82 81 80 79 78 77 76 75 74 73 72 71 69 68 67 65 64 62 61 59 58 56 54 52 Cvrstoea relika u N/mm2 C 750 720 710 690 670 660 640 630 610 600 590 570 560 550 540 530 520 500 490 480 470 460 450 440 440 430 420 410 400 390 390 380 370 360 360 350 340 330 320 310 333 Cr 730 700 690 670 660 640 630 610 600 580 570 560 550 530 520 510 500 490 480 470 460 450 440 430 420 410 410 400 390 380 380 370 Cr-Ni 700 680 670 650 640 620 610 590 580 560 550 540 530 520 510 500 490 480 470 460 450 440 430 420 410 400 390 390 380 370 360 360 11 . 11 :1 .

10 a = 350 fi=3W Pritisnom plofum pritisnemo epruvetu na podlogu silom 12.525 -1984) Ispitni uzorak (debljine > 6 mm.50 - 17.06 26.5 d = 0 1.125 -1986 i 0.065 .25 60 1.75 40 1.25 do = 0 0.0 70 0.S2. a) PostupciShore A i Shore B (JUS 0.75 80 0.S2.305 22.00 b = 0 16.555 17.4.5 50 1.0 30 1.15 6.31 40.55 1.3.56 35. = 0. Temperatura ispitivanjaje 23 °c :t 2 °c.805 13.006 h la postupak Shore D: F = 44.40 h ~ mm tako da je: H = 0 Sh pri h = 2.5 10 2.70 5. Za tOCnijaispitivanja upotrebljava se postupak IRHD.60 7.5 N (Shore A) odnosno 50 N (Shore D).065 44.05 .postupak Shore D.81 31. promjera > 30 mm) pritisnemo na podJogu pritisnom plofum s rupom.25 20 2.90 2. aja se oprufna sila F (N) mijenja s dubinom otiska h (mm) prema jednadZbama: la postupak Shore A: F = 8.5 mm H = 100 Sh pri h = Primjer oznake tvrdote po postupku Shore A pri nastaJoj dubini otiska h = 0.8 mm:H = 68 Sh A. Ispltivaoje tmloie tvrdote plastiCllih tvari termoplasta i gume upotrebljavaju se postupci: Za ispitivanje la meke ispitne uzorke - postupak Shore A la tvrde ispitne uzorke .79 r . 334 Jcdinice Dubina tVrdOCe otiska po Shorn F(N) 0 2.45 2.5 90 0.30 4.0 c = 2.80 4. kroz koja utiskujemo utisnu iglu odredenog oblika: Shore A Shore D F ~ a = 0 3.25 5. Utisnu iglu utiskujemo u uzorke oprugom.8 h Tvrdoea H po postupcima Shore AiD odredena je dubinom otiska h: H = 100 .50 .05 8.35 3.25 100 0 Oprufna sila F(N) Shore A Shore D 0 0. 8.

1 83..143 . promjera krufnog pesJtb 1.16 0.6 97.0 2.55 1.85 11. 90.3 50.7 41.S2.5 mm D=lmm D . b) Postupak po medunarodnoj skali za tvrdocu za gumu IRHD (Intenu:rtiRubber Hardness Degree) (JUS G.40 26.7 1.0 0.15 33.65 1.4 0.20 0.4 40.2.7 0.4 0.1 42.4 13.2 65.50 2.30 0.15 1.7 K *-'i sillpritiska.0 68.5 mm h .15 17.8 36.2 1.40 0.75 1.10 17.0 23.5 86. a ukupna 5.24 0. ~ se dubina otiska h koji odreduje tvrdocu IRHD po slijedecoj tablici.20 32.3 N.90 11.50 14.2 77..80 12.06 0.0 .4 mm.44 VJC8tu h mm .2 89'--" 88'87.3 :.05 18.IRHD mm 100 99.5 0.90 1. bridova 10i debljine 3.U IRHD: H = 70 IRHD .70 1.80 20.6 2.).9 71.1 45.60 1.75 22.70 22.80 IRHD 48.8 47.1 1.3 0.25 2.1 0.6 80.70 12.65 13.00 1.85 20.03 N po metodi B.85 2.26 0.0 2.8 2.20 16.10 0.5 1. odredenog promjera D.2 52.0 0. Ispitni uzorak zagrijavamo u tekuCini (npr.8 92.8 30.1 2.60 24.34 0.45 14.6 34.3 N.7 35. dodatna 5.30 2.75 12.75 1.45 0.12 0.1 38.9 37.4 3.15 J.10 0.8 0.9 3..2 5.60 1.6.2 2.9 92":' 91.50 1.05 Primjer oznake tvrdoee po postupku Odrectivanje .0 60.95 2." 94.60 1.6 33.6 2. u parafinu.35 1.32 0.3 97. a Z2 ilpitivanje kuglicom promjera D: za manju tvrdofu za veliku tvrdofu D=5mm h h IRHD IRHD mm mm - za osrednju tvrdoeu D=5mm D = 2. Odredujemo temperaturu pri kojoj se utisna igla.55 1. glicerinu.. transfoI-_torskom iIi silikonskom ulju i sl.1 94.00 34. .5 1.5 2.3 56.30 15.25 16.7 30.81 N po metodi A iIi 49.0 D= Imm h mm IHRD 0.65 0.95 11. 100 99.70 21.4.18 0.6 87.10 1.s 98.9 1.7 25.35 0.1986) Po tom se postupku ispituje u prvom redu tvrdoea (meke) gume i 10 IIIisoom dubinom h (mm) reliene kuglice. 8. pri odreIspitne uzorke pri~mo na podlogu pritisnom plorom silom 8.4 2.1 2.1 90.po Upotrebljavamo ispitni uzorak oblika kvadratne ploace.28 0.22 0.1970) .5 63.9 30.00 18.015 mm utisne 1 mm duboko u uzorak pri optereeenju koje imosi 9.6 32.40 14.65 1.8 0.641.3 97. .00 11.25 29.50 0. 335 .45 1.000 :t 0.6 93.6 85.05 1.6 31.9 1.35 27.20 1.10 2.4 N.30 28.35 15.02 0.80 2.40 0.38 0.30 1.55 0.05 1.55 13.42 0.0 73.3 31.14 0.6 44.45 1.8 0.36 0.20 1.2 0. Poeetna sila pritiska na kugijcu iznosi 0.6 58.C 962 95.95 19.90 10.3 2. temperature smekSav8Dja termoplasta (JUSG.6 98.40 1.S2.0 2.7 0.0 2.25 1.

ISPITIV ANJA BEZ OSTECIV ANJA MA TERDALA Magnetsko ispitivlllQe ~ Predmete koji se mogu magnetizirati (sivi lijev. . za oko nevidljive pukotine.ultrazvuk. Ta struja izaziva okomito na svoj smjer (tj. IzloZimo li takav kristal djelovanju izmjenienog elektrienog napona. E8~ - ~ ~ 336 . b) Za uzduZne pogre~ke ukljufujemo predmet kao otpornik u elektriCni vod kojim tea: jaka struja (200. njegovu deformaciju zbog djelovanja elektrienog polja. U homogenom materijalu nastaje jednoliko magnetsko polje.20000 Hz). kako bismo mogli otkriti sve pogre~ke. ali se ultrazvukom moze prenositi mnogo veca energija. strana tijela) ili sitne. dok pogre~ke u smjeru polja na nj bitno ne utjefu. Otklon magnetskog polja osobito je jak ako su pogrdke okomite na smjer magnetskog polja. Ispitivanje ultrazvukom Ultrazvuk je mehanicko titranje frekvencijom{> 20 kHz. Ultrazvuk dobivamo na razliate naane. One re se pokazati iako su pod povr~inom. Suplji predmet mOZemo upotrijebiti i kao sekundarni namot transformatora pa time u njemu otkrivamo popreene pogre~ke (lijeva slika). Magnetsko je polje usmjereno uzdm predmeta te otkriva popreene pogre~ke. Nastat re mehanicko titranje . Za ispitivanje materijala najCdre upotrebljavamo piezoelektriCni efekt kremenog kristala. provlaamo elektriCni vodic kroz ~upljinu. tj. . koje otkriva uzduZne pogre~ke. 1500A). Kombinirani uredaji omogueujo pregled na oba naana (desna slika).. eelik) premaiemo slojem rijetkog ulja (petroleja) kojemu smo dodali zeleznog praha te ih magnetizi. pri eemo se i zeljezni prah raspodijeli jednoliko. popreeno) magnetsko polje. Svaka nehomogenost u materijalo (~upljine. koju iskori~tavamo za ispitivanje materijala. ramo. uzrokuju otkloo magnetskog polja. on re se rastezati i stezati s frekvencijom napona. U biti'on ima ista svojstva kao i fujni zvuk if = 16.. .. a) Za popreeno smje~tene pogre~ke magnetiziramo predmet pomoeo magneta ill elektrienog svitka. . ~to se oatuje u nejednolikoj raspodjeli Zeljeznog praha oa povr~ini i time se otkrivaju pogre~ke. Ako je predmet ~upalj. Zato predmet treba ispitivati u magnetskim poljima koja su medusobno okomita.

osobito fz izotopa kobaIta 60. a osvetljavanje traje i po nekoliko dana. to -=-.2 do 0.Ako je dovoljno jak.Strojarski priruenik 337 .tome je li tvar gu&:a iIi rjeda. se odbija.an opliZamo bez ostetivanja materijala - pogreske u nutrini materija. Pri ispitivanju rendgenskim zrakama slu.~ ~ ultrazvuk ihotkriva.obojna moe iznosi: pri 200 kV 60 mm Fe pri 80kV 40mmAl pri 230 kV 60 mm Cu pri 110 kV 100 mm AI l I - - - Ispitivanje y-zrakama y-zrake su elektromagnetski vaIovi duljine oko 0. te -'u novije vrijeme.dIaj atoma u kristalima i smjer osi kristala. P.1 nm) nazivamo »mekim«.ODDultrazvukom) ne mOZemozapaziti rendgenskim zrakama. koje se zasniva na svojstvu rendgendi zraka. pre. koje izviru gotovo iz toeke i sire se pravocrtno. .002 11& Znke vere vaIne duljine (oko 0. prodire do suprotne plohe predmeta (stijenke) iI8Ii .. to la~e prodiru kroz ~ . a one manje duljine »tvrdim«.pukotine. Najfinije pak pukotine (Iroje ustanovlju.5 pm).000 5 nm (= 0..r od samo 10-3mm) za ultrazvuk su . 300kV (iznirnno i do 600 kV).timo se uredajem u kojemu je !adgenska cijev pod naponom od 80. upotrebljavamo .). Time nam otkrivaju razw.loo je frekvencija zvuka vi~. Najmanji prekidi u materijalu (vet i zraCniraspor -.- . da ih tvari manje gustoce slabije apsorbiraju nego gu&:e tvari. Na tim se zaprekama ultrazvuk odbija. finostrukturno ispitivanje. N~ taj . trosku itd. Energija rendgenskih zraka mora biti to veta.:'""Ibzzmk prenosimo na okolinu prisnim dodirom kremenog kristala predmeta. y-zrake dobivamo iz radija iIi mezotorija. Kroz homogeni materijal prodire ultrazvuk veoma ~ Damna prodiranja ultrazvuka ovisna je 0 njegovoj frekvenciji i 0 r. i)' grubostrukturno ispitivanje. Sliku st~ je daju zrake dobivamo na fotografskoj ploei. -:5upljine.. i to za: a'. Na taj naCin mOZemo. i tako otkrivaju njihove oblike. Wadgenske zrake. bacaju . Ispitivanja rendgensklm zrakama ~enske su zrake etektromagnetski titraji valne duljine 0. ~dgeriske zrake. St~ su rendgenske zrake tvrde.3uorescentni zaslon Hi na fotografsku ploeu sjene rl!Zlicite jakosti. :3 . koje dobivamo rendgenskim cijevima. Te su JOke tvrde od rendgenskih i stoga dublje prodiru u materijaI. ~ .pomocu reftektiranog zvuka c debljinu predmeta. 2Ipitivanje materijala.ana ih manje apsorbira. ar ~ deblji materijaI kroz koji treba da prodru.skoro nepremostiva zapreka. da se u kristaJima ogibaju i odbijaju. ~je sivog lijeva ultrazvukom gotovo da ne dolazi u obzir zbog apsorpcije zvuka u njemu. Po~u tih zraka mOZemo ispitivati materijal do debljine 250 mm. koje se zasniva na svojstvu rendgendo zraka.

medutim. Za olak~je raspomavanja sluZe komadi za usporedivan~ toeno poznate vrste eelika. je po zutocrvenim iskrama. Zato je taj postupak osobito prikladan kod manjih koncentracija. bez zvjezdica. a grubo. Ni: W u eeIiku smanjuju broj zvjezdica unatoe prisutnosti C. a u ogranieenom opsegu i kvantitativnu kemijsku anaIizu. S porastom kolicine C mnoZe se i za nj karakteristicne zvjezdice. Raspomavanje eelika i srodnih kovina po brusnim iskrama zahtije\'2 veliko iskustvo. njihove su prikladne dimenzije 30 x 5 x 1 mm. Za ispitivanje iskrenjem upotrebljavamo polutvrdu brusnu ploeu velicilJl: zma 60. Za nju dostaju veoma mali djeliCi materijala. . W po njihovoj tamnocrvenoj boji (brzoremi eelici!} Tvrdi metali imaju vrlo kratke iskre tamnocrvene boje. To. . koje medutim otkrivaju samo sastav pov~inskog sloja. koje su karakteristiene za pojedini materijal (vidi str. Spektralna je analiza ogranieena na veoma usko podrucje uZarenog mjesta na povr~ini materijala.. Ispitivanje iskrenjem ne mOZemo primjeniti na neZeljeme kovine i slitine. Za odredivanje glavnih sastavina dovoljno je nekoliko grama materijala. Ugljicni konstrukcijski eelici se mogu po iskrama razlikovati za svakilo. za odredivanje primjesa i nel!istoea potrebno je IO do 50 grama. 339). Cr. Ako pak za spektralnu anaIizu izradujemo posebne ispitne uzorke. a da ih time ne o~tetimo. Odgovarajuce spektralne crte ovise samo 0 kemijskom sastavu. Cr se u eeliku razazna. dok "njihov intenzitet ovisi 0 udjelu pojedinih elementa u ispitivanoj tvari.01 % i manje. Osjetljivost je toga postupka veoma velika i !la taj se nacin mogu ustanoviti elementi kojih kolicina iznosi 0. Meki eelici daju snop iskara u obliku buzdovana s rijetkim zvjezdicr ma. 0. U imimnim slueajevima pri analizi male kolicine nel!istoea i do I kg. razlikovanje pojedinib ~ta eelika. 80 pri brzini bru~nja 20. Spektralnom anaIizom mo!emo nadomjestiti kvalitativnu. omogucuje i anaIizu sitnih stranih primjesa u materijalu. sivoga i temperovanog lijeva te tvrdih metala sluZc" nam slike i boje pri bruknju. mozemo je primijeniti i na gotovim predmetima.1 /~ C. Za brzo ustanovljivanje pojedinih elemenata u materijalu sluzimo se raz1icitim postupcima karakteristicnih povr~inskih reakcija. Ispitivanje iskrenjem pri br~ju Za brzo. 35 m/so 338 .ISPITIVANJE SASTAVA MATERIJALA Kemijska analiza Kemijskom analizom odredujemo kvalitativni i kvantitativni sastav materijala. SpektraIna analiza t U uZarenom stanju atomi emitiraju svjetlosne zrake koje imaju za svaki element karakteristicne valne duljine. .

. Slike iskara pri bruIenju Uglji~ni ~elici meki polutvrdi tvrdi Manganski Ner4ajuci ~lici ~lici Cr-W-alatni ~lici Brzorezni ~lici Tvrdi metali Sivi lijev Temperovani lijev 339 .

0.za otkrivanje fosfomih segregata: Oberhofferovo sredstvo . i to uvijek finijim. . mjehure. oblik i velicinu kristalnih zma). za olovo i olovne slitine otopina od 16 (iIi 8) cm3 du§icne kiseline (1. Ot-p-mjed i broncu: amonijaena otopina bakrenog kloridz (lOg bakrenog amonijeva klorida otopi se u 120cm3 destiIirane vode i dodz toliko. moramo povriiou pokusoog predmeta izbrusiti smirkom. zatim 5 %-tna du§icna kiselina: 340 za magnezij i magnezijske slitine razrijedena alkoholna dU§iena kiselina. pOgre§ke u valjanju itd. Sredstva za jetkanje ovise 0 vrsti materijala i svrsi pregleda.otopine amonijaka da se prije nastaIi talog upravo otopi). a potom papir kratko is~ remo vodom i konaeno fiksiramo u normalnoj fiksimoj kupclji (Na2S203). a za tim oa staklenu ploeu sa slojem prema gore. . 16 (iIi 8) cm3 octene kiseline i 68 (ili 84) cm3 gIicerina.5 g bakreoog klorida CuCI2 (to se sredstvo moZe samo krat~otrajoo oddati).19)i lOOOcm3alkohola iIipakam~ ricko sredstvo: 7.5 g kositrenog klorida SnCI2. 12cm3 soloe kiseline(I. .za oerdajuce kromne eelike: alkoholna solna kiselina. za bakar i bakrene slitine za bakar i Ot-mjed: 109 amonijeva 'pcrsulfata otopljenog u loocmJ vode (otopioa mora biti uvijek svjefe pripremljena). . 20 puta) otkriva §upljine.za nelegirane i legirane eelike: 2%-toa (za poseboe slueajeve 4%-tnaj alkoholna du§icna kiselina. 30 g Zeljeznog klorida FeCI). 3 cm3 koncentrirane solne kiseline i 0. trosku. Najuobieajeoija sredstva za jetkanje pri metalografskim ispitivanjima su: za celik .. Mikroskopski pregled (pri poveeanju do 1000 puta i vi§e) otkriva strukturu (raspored. . te konacoo najfioije polirati. Za otkrivanje pojedinih sastavioa strukture mora se poliraoa povriioa jetkati. . Da bi struktura postala vidljivom.19).za bakar. Na sloj pritiskujemo pomno oCi§Cenu bru§enu plohu ispitivanog dijela I do 10 min. 2. koja je ovisna 0 kemijskom sastavu i uvjetima skrucivanja te 0 naknadnoj obradi matenjala (toploj i hladooj). 30cm3 solne kiseline (1. . za aluminij i aluminijske slitine - I - - - najprije I g natrijeve luzine u lOO cm3 vode.40). za austenitoe eelike: alkoholna zlatotopka (carska vodica) sastava: 8 crW du§ieoekiselioe(I. . . 5OOcm3 destiIirane vode i 5OOcm3 alkohola.0 g bakrenog klorida CuCI2.4O). Metalografski pregl~ Makroskopski pregled (pri poveeanju do npr.za otkrivanje sumpornih segregata Bauroannov postupak: fotografski se papir (srebrni bromid) stavi kratko vrijeme u 5%-tnu sumpomu kiselinu. 8 cm3 koncentrirane du§icne kiseline. 1. pukotine.

Neke se kovine mogu pojaviti u vi~ kristaInih oblika modifikacija (pOlimorfizam). Nb.javlja se pri odredenoj aemperaturi.251 0.520 Promjer atoma d 0.248 0. Coa Cop: 420 .260 0.C Tia .316 a Takader: Feo.pretvorba .266 0. Os. Pd. Rh. Gd. Tip.292 0. Au.C - - MD i In kristaliziraju kubno i ortorombno.405 Promjer atOIQ3 d 0. Ta Dimenzija a 0.294 0. 341 .318 Promjer atoma d 0. Sr. Ir Kovina COa Ti" Zn Mg Dimenzija a c 0.583 0.Feo : 1390 .473 0.302 As.362 0. npr.350 Takader: COp.495 0. Ru.272 0.C Fea Fey: 91O.356 0.320 0. Ba. Njeni najCe~ oblicl . Ce.295 0. Tl T etragonalna reIetka Kovina ~'a - Sn Dimenzija a c 0.288 0.352 0. Ag.248 0. Tc. Re.314 0.b--/ :~ : Cr Mo V W 0.256 0.407 0. Pt.286 Kubna ploJno centrirana reIetka Kovina I"'" Fey NI Cu AI a Heksagonalna reIetkD Pb 0.250 0. Rb.KOVINSKI MATERUALI KristaIDa straktura koYiDa Sve kovine u krutom stanju imaju kristalnu strukturu.286 Promjer aloma d 0.{.262 0.250 0.252 0.Tip: 882 . Sb.303 0. Te i Bi imaju kompleksnu kristalnu strukturu. Promjena modifikacije .C Fey .gere Unm): Kubna prostomo I centrirana reIetkD Kovina Fea Dim~ozija 0.320 Takader: Zr.274 :ID . Cd.

taljevinu. dok je druga kovina'. a u slueaju djelomicne topivosti samo . uglavnom u malim kolicinama.kristale mje§ance pine B u kristalnoj re§etki A. pri dobivanju) druge komponente.eutektik. ex i p . U slijedeeim dijagramima osnovnih binarnih sistema znaee: - - . Legiranj~m postiZemo mnoga mehanicka i druga fizikalna. Sistem potpune topivosti Komponente A i B otapaju se medusobno u krutom stanju u svim mogucim omjerima sastavina.Slitine (legure) Slit i n e su sastavljene od najmanje dviju komponenata od kojih je barem jedna kovina.eutektik. Slitine nastaju od komponenata koje se u tekucem stanju taljevini medusobno otapaju. t (oto. ali podrucja kristala mje§anaca (exi P) mogu biti tako neznatna (sastav kristala mje§anaca pri zasicenju gotovo je jednak cistoj kovini) da djelomicnu topivost mOZemo u tom slueaju zanemariti. Slitine takva sastava koji prelazi granicu zasicenja (otopinska praznina) mogu se sastojati samo od smjese kristala mje§anaca. Komponente koje se medusobno otapaju i u krutom stanju stvaraju kristale mjeiance. Mnoge slitine tvore (pri najnizoj temperaturi skruCivanja) osobito sitnozrnatu smjesu kristala mje§anaca . do odredenog sastava . Slitina se do tog sastava sastoji od homogenih kristala mje§anaca (exin P). Kovinske materijale koji sadrZe nenamjerno dodane (npr. A u re§etki B). A i B . -%8 E 342 . Slitinama nazivamo samo takve kovinske materijale kod kojih nekoj kovini namj er no dodajemo druge (kovinske iIi nekovinske) komponente. Potpune netopivosti nema.komponente slitine. a inaee od heterogene smjese kristala (ex. nekovina iIi spoj. svojstva koja ciste kovine nemaju. Slitina je sastavljena od samih homogenih kristala mje§anaca (ex). Eutektik E je sitnozrnata smjesa kristala ex i p u toeno odredenom omjeru. E .PiE).zasicenja. Binarni sistemi slitilla (sistemi slitina s dvjema komponentama) Binarne (dvojne) sisteme slitina prikazujemo faznim dijagramima temperatura-sastav. i to u slucaju potpune topivosti u svim omjerima (koncentracijama) sastavina. ubrajamo u neeistoCe. Sistem djelomicne topivosti Komponente A i B otapaju se jedna u drugoj samo do odredenog sastava (zasicenja). odn.

. Zbog male fvrstoee i skupog dobiv . Modifikaciju ieljeza do te granice I13Zivamo a (magnetifno). Ugljik ima najveCi utjecaj na nelegirano tehni~ko ieljezo. toji . . a u y-ieljezu moie se otopili do 2.ZEUEZO I NJEGOVE SLITINE Cbto zelJezo Pri zagrijavanju astog ieljeza primjeeujemo tri temperaturne (stojne) lOCke.C.Fey izmedu 910 i 1390 'C.06%.C. jo§ i (stojnu) totku Al Prema sadIfaju ugljika tehni~ko ieljezo dijelimo na: a) telik sa C < 2.. namjerno dodani radi postizanja odredenih svojstava. a iznad te granice fJ (nemagnetiCio). - Tehni&o ieljezo Tehni~ko ieljezo saddi uvijek ugljik C i nematne primjese. u kojima odredeno vrijeme zastaje porast temperature (zbog unutamjih bista1nih promjena): Stoji§te A2 768'C (»Curiejeva temperatura«) omafuje temperatumB ~cu do koje je ieljezo magnetiCio.C . male je fvrstoee (180.06%. U a-ieljezu otapa se samo vrlo malo ugljika. pi u procesu proizvodnje . nemagnetiCio. op 723 .stalne pratioce mangan (Mo) i silicij (Si) te ne-fosfor (P) i sumpor (S). njegovu izvanrednu sposobnost za magnetiziranje. Najvi§e iskom' . koje je magnetiCio do 768 .910. - kubna prostorno centrirana kristaloa ~ 8 Totka pretvorbe. Krista1na je - - struktura za obje modifikacije ista reSetka. Cisto ieljezo u fvrstom stanju kristalizira prema tome u dva oblika: Fea (koje obuhva61 krista1no jednake modifikacije Cl.C . Cisto je ieljezo pri temperaturi okoline (Fea) razmjerno veoma otporBO prema koroziji. nemagnetiCio izmedu 768 i 910"C (C izmedu 1390 i 1534 'C.40%). veC u dije postotka snaZno utjete na njegova svojstva. - 8 Legirane vrste tehni~kog ieljeza sadrie j~ i druge elemente. .55 HB). . b) kao y-ieljezo . koju nazivamo modifikacijom y (neI118gnetiCia). (elektro1iza!) njegova je primjena u tehnici nematna.C).A4 .omafuje promjenu kristalne strukture y u modifikaciju 6..1390 .06% (pri 1147 . strukturno identiCiu modifikaciji fJ (nemagnetiCia). Totka pretvorbe A3 . priliCio je mekano (45. Pri ugrijavanju ieljeza.oznafuje promjenu kristalne strukture fJ u kubnu plo§no centriranu re§etku. b) lijevano ieljezo sa C > 2.C. koje saddi ma i nematnu kolianu ugljika. ~ N/mm}) i vrlo rastezljivo (50. a) kao ieljezo a fJ i 6). T~te je astog ieljeza na 1534 .

L..06 './ . i C I I I I I V I+c...HV 90 210 850 220 I postO(.\1..25 ferit 2 jI/'1'/////// ! t 0 0.06 r! .. -t +'cp 1 320 . / '..! )0...primami i sekundami cementi' .69 '-P(f+-. 700. a - austenit.900 20 Tvrdoo.30 % C) eutektoid zeljeza i cementita (0... 38 . 600 500 K'.3 '-5 II+Cp ... 2.I ) 1201 HO ) . '/.53 a #' /f '/ a+ Cs ..too...02 /0..801 0'9 . .perlit - taljevina...30 "IoC 6...C (ieljezo-grafit) 153 1500 -I. f - ferit. Strukturni sastojci u sistemu ieljezo-ugljik: ferit je kristalni oblik cx-zeljeza. . perlit ////I..C 6.d.30' '. austenit cementit ledeburit perlit graftt je je je je je rastopinski kristal y-zeljeza i ugljika (0.. sastavina (prosjetne I Mehanicka svojstva struktumih vrijednosti) Sastavina ferit austenit cementit..80 -.. perlit grafit 344 ledeburit I Cm.6~ % C) eutektik u sistemu zeljezo-cementit (4.69 1.. t+a lE 1 1 I I I 1+ a+Cs .I Pics . ..... p .C J uoo :N 1390 I 1300 - : B "'" ""- f!J' t .03 I I 3 .Sistem zeljezo-ugljik Pune linije: metastabilni sistem Fe Fe)C (zeljezo-cementit) Isprekidane linije: stabilni sistem Fe .s _.I I( P+js 2. (N/mm') 250....80% C) kristalni oblik ugljika C.J.300 750 700.burit 2.. ...... c" i c.. -:- " 1000 910 900 T 800 768 . r-..06 % C) kristalni oblik ieljeznog karbida Fe)C (6.ledeburit.)o 35 60 10 .

Sliku raspada pothladenog austenita prikazuje Bainov dijagram (»TTT-diagram. dok ga y-ieljezo moZe prilieno dobro otapati. Lijevano se ieljezo sastoji od strukturnih sastavina obaju sistema: metastabilnog i stabilnog. .. 345 i - . . izluet re se i pojaviti u perlitnom cementitu. osobito Si (te AI.... Cr. P).*) . Bainit je cvriCi i tvrdi (50.. Ni. Pri polaganom ohladivanju (iIi duzem iarenju) ieIjezni se karbid raspada. Martenzit (prezasireno Ot-ieIjezo) je vrlo tvrd (~66 HRc) sastojak zakaljenog eelika. a ugljik se izlucuje u obliku kristalnih zrna (listiea) grafita. Utjecaj brzine ohla4ivanja austenita DB strukturU Celika a-ieljezo nema gotovo nikakvih sposobnosti za otapanje ugIjika. osobito Mn (te Mo.60 HRc) od perlita.x.poeetak . V. a manjom (3") iIi prvotnom (3"') 1 brzinom ohladivanja promjenu u martenzit (m). Martenzit pri ugrijavanju iznad 200°C raspada i prelazi postupno preko struktumih oblika trustita i sorbita iznad 600°C u zmati cementit. Co.ta martenzitne pretvorbe sv akJ Austenit raspada pri polaganom ohladivanju (I) u grubi perlit PI' a pri briem (2) u fini perlit Pr. Pri polaganom ohlacfivanju raspada austenit pri perlitnoj temperaturi . u kojem zrna grafita sadrie say ugljik (feritni sivi lijev). (723°C) u perlit.k I raspada austemta I 1 11 80 . S). koji sam sadrzi dio ugljika. Pri potpunom izlucivanju ugIjika osnovna se masa sastoji od rerita. i to u obliku rastopinskih kristaIa austenita. alOO.sv". Taj raspad olak~va prisutnost nekih elemenata.Skrucivanje po metastabi/nom i/i stabi/nom sistemu ze[jezo-ug[jik CeIici se sastoje od struktumih sastavina metastabilnog sistema. M Ms r ~- tak * Time - Temperature - Transformation. pri razmjemo brzom ohladivanju i u prisutnosti izvjesnih elemenata. §to omogucava izotermni raspad (3') u bainit 10 10's Irf t (b). On nastaje (bijeli lijev) pri skrucivanju taljevine sirovog ieIjeza u okolnostima koje sprijeeavaju njegovo raspadanje. tj. a ugIjik otprije otopljen u austenitu. a samo se ostatak ugljika izlucuje kao grafit (perlitni sivi lijev). Pri djelomicnom izlucivanju ugIjika osnovna se masa sastoji od perlita.2eljezni karbid Fe3C (cementit) u ieljeznom Iijevu ima metastabilan karakter. Ohladivanje velikom brzinom (3) sprijeeava u kriticnom temperaturnom podrucju (~ 550°C) raspad austenita pa se potife podrucje n~to stabilnijeg pothladenog austenita (~250°C).

P.) Austenitno se podruCje pro~iruje i postiZe temperaturu okoline pri odredenom sadnaju x (%) elementa. Ti. Cr.Utjecaj elemeoata DBstruktoru eelika 1. Ni in Co. Celici jako legirani s Cr in W koji sadne vi~estruke karbide ("Iedeburitni relici«). 346 . naginju gruboj kristalizaciji. Elementi koji suzuju austenitno podrucje Neki elementi stvaraju neposredno sa C karbide.. vet ostaju otopljeni u martenzitu. Mo.m. i to stoga ~to karbidi u isti mah sprecavaju raspadanje martenzita i zadnavaju tvrdotu (kaljenog) celika i pri radu na vi~im temperaturama (brzorezni relici). Spreeavaju rast kristala i time podupiru nastanak finozmate strukture. Iznad stanovitog sastava y. Elementi koji stvaraju karbide ~ ~ 2. 910 1 Znaeajna su svojstva teritnih celika da se ne mogu kaliti. austenitnu strukturu postojanu i pri obicnoj temperaturi. otpomi su prema koroziji. Cr. Austenitno je podruCje suzeno. (Ugljik pro~iruje austenitno podruCje samo u ogranirenom opsegu. U tu skupinu spadaju Be. ni pri kojoj se temperaturi vi~e ne pojavljuje austenit. ali ti celici pri vetim detormacijama a u hladnom neobicno otvrdnu i postaju vrlo otpomi prema x -I. 11 Karbidi tih kovina su znacajni zbog tvrdote i velikog utjecaja na polaganiju promjenu strukture relika. 1390 Znacajna su svojstva austenitnih celika da nisu magne910 }' ticni. dodanog za legiranje. V. Mo. Uz brzo ohladivanje pri kaljenju se ti karbidi ne izlucuju. Ugrijani do austenitnog podruCja otapaju se u njemu polagano. Takve celike nazivamo "teritnim celicima«. Takve celike "~ nazivamo "austenitnim celicima«. Slitine sa sadnajem dodanog elementa vetim od x imaju. Pri tome su osobito vaZni Mn. V.terit. Elementi koji prosiruju austenitno podrucje U tu skupinu spadaju naroCito Mn. Si. AI. vrlo su tvrdi i veoma otporni prema habanju. W. istezljivost u hladnom I" I stanju manja je nego kod austenitnih relika pa zato pri Y ". hladnom gnjerenju i manje otvrdnu. Time smanjuju kriticnu brzinu hladenja potrebnu za nastanak martenzita (~to omogutuje kaljenje u ulju ili na zraku) te povisuju temperaturu postojanosti martenzita pri napu~tanju._I-m habanju.' ne mogu se kaliti. W. dakle. evrstota i tvrdoca su im dodu~e razmjerno male. 15~ vet imamo na svim temperaturama samo a-strukturu 1390 . Ti itd. zadnavaju dakle raspad tvrde martenzitne strukture i na vi~im radnim temperaturama.I. 3. otporni su prema koroziji.

rstoCa (pri viim IaDpCraturama) + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + :Jiaamieka eYrstoCa OIpomost prema - tan.+ Sposobnost za obradivanje + + + + - ..+ . Dvostruki znakovi maCe :l8jaeaD utjecaj. + + + + + + + + + + + + + + + + + + + ..+ + + + + + - .. a »-« maci smanj..+ + + + + + + + + + + - + + + + + + + + + - statieka e..vanjc tog svojstva.Josobnost 5!Josobnost za kovanje bnost za zavarivanje ..+ + + Sastialost Z.- + + .- .- + + + + + + + + + + + .::una tilavost + .+ + + - .Utjecaj legirnih elemenata na svojstva ce/ika Svojstva eelika :1UtoCa T1OIdoCa '"8IoIno produljenje + + + + + + + . utjecajima ORffia vatri za izvlal!enje - - OIpomost 5!..... . 347 .+ + + .- Jiposobnost za rezanje (alat) OIpomost pn:ma poptanju + + + + + + + + + + + + + U tablici »+« maci-utjecaj u smislu poveeanja odgovarajueeg svojstva :ita.

b) iarenje radi kovanja 344) . To se farenje redovno izvadi veC pri proizvodnji relika. koji se kovanjem ne mogu do sdi prognjeati. Normalizicija Gruba struktura u reliClim odIjevcima.06 . Grubozmata struktura nastala prilikom difuzijskog farenja mou se odstraniti gnjerenjem u toplom . koja otefava obradu i smanjuje vrijednost proizvoda. napetosli Za legirane su relike odgovarajuCe temperature navedene u tablicama za relik. Z are n j e radi toplog gnjecenja (kovanja. prdanja. - 3. ZareDje CeIika Zarenje relika je postupak kojim relik grijemo na odredenoj temperaturi odredeno vrijeme i zatim ga na odgovarajuCi naan hladimo. da bismo time postigli u.ijsko iarenje G-O-S u sistemu uljezo-ugljik.. 348 . valjanja itd. Tu strukturn moumo nOIDIalizacijom uaniti finijom.TOPLINSKA OBRADA CELIKA . smanjenje veliane kristalnih zma. stanju ill nOIDIalizacijom. Pri pravi1nom gnjerenju mora materijal biti temeljito prognjeren do sdi. pove6mje filavosti. Difuzijsko hrenje jedugotrajnofarenje relika pri visokim temperaturama. i gruba struktura u velikim otkovcima. :tarenje ugljilnog (nelegiranog) Pri farenju relika vrlo su vame tempe&/ika rature strukturnih promjena: A3 (linija a) difta. Zato je pa!ljivost pri farenju za kovanje osobito vama. 2. Ijene struktume promjene.. vidi str. a sluZi izjednarenju nejednolike strukture nastale pri lijevanju. Gnjerenje dopire dublje pri valjanju i prdanju nego pri kovanju. i AI (723.kao donja granica austenitnog poc) norma1.zacija d) iarenje radi omeldavanja druqa.C za ugljifue relike) e) f. 1.arenje 2a odslTanjivanje kao granica r¥pada austenita u perlit. koji se zbog odrfanja oblika ne mogu gnjeati. ostaje pri ohladivanju ispod granice austenitnog podruqa A3u novoj. pove6mje mekoee relika ill 0.80 2.) Kristali relika nastali iz taljevine primamom kristalizacijom ill narasli difuzijskim farenjem su grubozmati.C odstranjenje unutamjih napetosti. Oni mogu postati mnogo finijim gnjerenjem u toplom stanju. Raz1iatim postupcima pri farenju postifemo izjednarenje kemijskog sastava i kristalne strukture. perlitno-feritnoj strukturi takoder grubozmata.

. 4. . .C i zatimpolaganim 8tladivanjem predmeta. b) kod telika oko eutektoidnog sastava jednolikim ugrijavanjem predmeta iD perlitne temperature AI' zatim pOlaganim ohladivanjem na 600.L- a I ' ! [ I . I 349 !I .pri eemu brzina daljnjeg ohladivanja nije osobito vama). prikladnom za w:baniCku obradu.zt roliko da se struktura upravo promijeni opet &85tenitnu.. obrada rezanjem.C temperature pretvorbe A3.6(0). Mek§e stanje postizemo: a) kod podeutektoidnih C!elika duljim grijanjem pred meta (2.kojima se granica plastii:!nosti materijalasnizuje -.. . bez opasnosti da se predJr. izvlacenje) itd.. Ujedno je to . Unutarnja naprezanja u eeliku odstranjujemo la- ~ - 11 -1 . Zarenje radi omek§avanja Stanovite VTSteeelika Zari'gO da bismo dobili C!eliku §to ~ stanju.: relik moZe ispravno provedenom normalizacijom opet popraviti.. =.8Ije polazi§teza ispravno kalje.lRdmeti vitopere pri ugr ija vanju sve do temperatura . hladno gnjerenje (kovanje..C IT --- _A.~ TIIII se postupkom C!elik zagrije za 30. izazivaju napetosti u predmetima. Pregrijani se grubozr. koji se zatim pri normalnom ohlaIPo8ju na zraku raspadaju u kristale ferita i perlita. i to kratkovrijeme T . Xormalizacijom se pobolj~vaju svojstva cvrstoCe. ali mora biti jednolika). T "C 500 taljem pri priblimo500(. Zbog tih se napetosti .00 unutarnjeg naprezanja (oslobodena naprezanja iazivaju plasticne deformacije). .. va'jmje.. 20 h) na Zl8j)eraturi tik ispod perlitne temperature AI' a zatim ohladivanjem (pri !mm brzina ohladivanja nije osobito vazna. c) kod nadeutektoidnih ::Gature A I' 5.zadrZavajufinu strukturu i pri temperaturi okojar I Pri previsokoj temperaturi iIi predugom grijanju u austenitnom podrutju aisali bi opet narasli te bi korist normalizacije propala.1 .50.et ZO'iIoperiiIi popuca. . Zarenje C!elika kolebanjem temperature oko perlitne tern- rad i odstranj ivanja unutarnjih napetosti Nejednoliko ohladivanje. 650. Pri toj se pretvorbi stvaraju novi fini ~tni kristali.

Ato zbog razliate temperatume rastezljivosti naprezanja i opasnost od pucanja. pri /!emu se stvara posebno tvrda struktura (martenzit). On nastaje pri daljnjem ohladivanju koje molemo izvditi na zraku (vidi krivulju 3" u Bainovu dijagramu na str. tj.C (gdje /!elik joA ne gubi tvrdoeu). i to neposredno nakon kaljenja Go~ prije nego se predmet potpuno ohladi do temperature okoline). Prvo hlac. - - 2. Za izradu predmeta koje treba kaliti odabiremo po moguClosti vrstu /!elika koja ima manju kritiC!nu brzinu ohladivanja pa se zato mole kaliti u rashladnom sredstvu koje bla!e djeluje.C kaljenja najmanje .kritiC!nom brzinom ohladivanja«. b) Stupnjevito kaIjenje (termalno kaljenje) upotrebljavamo za komplicirane dijelove od legiranog /!elika. 350 .1enje obavimo u solnoj ill kovinskoj kupelji pri temperaturi blizu Dad martenzitnom. Velika UDutamja naprezanja koja nastaju pri kaljenju ublafujemo popuAtanjem ill napuAtanjem. Grijanje do tih temperatura treba da bude 11" OCjednoliko i takvo da prodre kroz cijeli presjek. Obi(!no kaljenje Kaljenjem nazivamo top1insku obradu brzog ohladivanja kaljivib /!elika s odredene temperature kaljenja (s podrui!ja austenita). U tu se svrhu preporufuju uljene ili solne kupelji (najmanje V.KalJeaje CeIika 1. Pri brzom ohladivanju pojavljuju se raz1ike u temperaturama na povdini izaziva i u dubini predmeta. ugrijavanjem do 180.1ujemoih najprije u sredstvu koje brfe hladi. hladimo ih dalje u rashladnom sredstvu koje bla!e djeluje i time smanjujemo naprezanje. Posebni postupci pri kaljenju a) Prekidrw kaIjenje upotrebljavamo za komplicirane predmete. koju molemo . ~ C postia samo hlac. Srednje legirani /!elici imaju takvu kritiC!nu brzinu ohladivanja da TemperalUre Icaljenja je molemo postia u ulju.1enje koja djeluju br!e nego je to potrebno. 345). Ohlac.h). Time osiguravamo kasnije stvaranje martenzita. UgljiC!nii neki malo legirani /!elici imaju vrlo veliku kritiC!nu brzinu ohladivanja.1enjem u vodi.. a kad se dovoljno ohlade (Ato osigurava nastanak martenzita).OO~~ ~80 "I. Za dobivanje tvrde strukture kaljenja (martenzita) treba predmet ohladivati s temperature 723. Temperature kaljenja treba za pojedine vrste T /!elika odabrati tofuo prema podacima u tablicaOC 1 ma. a za jako legirane /!elike za ugljifni &lik dovoljno je veC ohladivanje na zraku. Zato nikada ne upotrebljavamo sredstva za hlac.

b) plomenom acetiIena i kisika.toj temperaturi ("izotermno pobolj~vanje«. . Nakon cementiranja treba predmet toplinski obraditi. U tekuCem iIi plinovitom sredstvu cementiranje je mamo traCe. wiIi krivulju 3' li Bainovu dijagramu na stt. 4. A l- = = 7contrakclja = postotno p'rodulj.Izborom temperature poptdtanja mofemo ]I8IIiCi sva feljena i meko menog stanja. $Orbit)do zmatog cemen-. Cementiranje (uglji~enje) Da bismo dobili na filavom (mekom) reliku osobito tvrdu povr~inu. c) visokofrekventnom strujom. S3 taj naan nastaje razmjemo tilava struktura ~ svojstva rn-store izmedu zaka- £00 500 600 'C 700 T Primjer poboljlavanja Rm RpO. Time postifemo tvrdu povr§nu. upotrebljavamo cementiranje. Cementiranje traje u krutom sredstvu 4.?OSWpkom se sastojiod obimog kaljenja koji : ~tanja pri vi~im temperaturama (do 8O"'C). 930°C u sredstvu za cementiranje. i to sloj toliko tanji koliko je vi~ frekvencija.. pri remu martenzit raspada u finozmate ~ture (trustit. )zmedu oba kaljenja mofe biti ukljureno jo~ i medufarenje (3). L 351 . i to nakon cementiranja (I) ga ohladimo i zatim kalimo najprije pri temperaturi kaljenja za meki relik (2). Potrebno brzo ugrijavanje povriine mofemo postici: a) potapanjem predmeta u solnu kupelj na temperaturi mnogo imad temperature kaljenja. Posebnim postupkom pobolj~vanja ohla. koje mofe biti kruto (drveni ugljen s dodatkom BaC03).2 = l!vrstoca naprezanje lelilea te&nja "irainit)..2. S. a onda jo~ pri temperaturi kaljenja za pougljireni povdinski sloj (4). 10 h za cementirani sloj dubine oko 1. .lljemo predmet s temperature kaljenja nepo8Cdoo u $Olnoj i kovinskoj kupelji na temperaturi iJIIbolj~vanja i zatim ga ostavljamo dufe vrijeme .3~ Poboljhvanje ~a rn-store relika pobolj~avamoposeb. tekuCe (specijalne solne kupelji na bazi NaCN) iIi plinovito (CO). koja zbog unutamje indukcije ugrijava samo povriinu (skin-efekt).. Povr~insko kaljenje Grijanjem posebnim naeinom kojim vrlo brzo ugrijavamo povriinu predg:ta do temperature kaljenja i neposredno zatim ohladivanjem (dok su dublji sIojevi jo~ hladni) zakalimo samo povr~inski sloj. tj. 345). aje78£a ostaje tilava.6 mm koji sadrfi oko 1 % C. Na kraju predmet popu~tamo (5) pri najvi~ 180°C. 1. farenje pri 870.".

& 2.1.6.. . Osim navedenih instrumenata za mjerenje temperature. dok se kod tvrdeg materijala pojavljuju pukotine.: - CU . . 100 h u struji amonijakZ (NH3) pri 500°C. a) Zivini termometri se mogu upotrijebiti do 500°C (iznad 350°C u specijalnoj izvedbi punjeni s N2 iIi CO2 pod tlakom). Temperatura zagrijavanja ! Da bismo postigIi ~to bolje rezultate toplinske obrade. OpCe upute za toplinsku obradu &Iika 1. b) Termoelementi za razIiCita temperaturna podruCja. Time dobivamo 0. temperature razlicitih dijelova predmeta. no ne vrijedi za nerdajuce celike. Naglo je zagrijavanje uzrok nejednolike.. .konstantan do 400°C Ni ..3. 0. 1100 HV (koja se naglo smanjuje prema jezgri predmeta~ Cijaniranje je nitriranje u posebnoj solnoj kupelji (na bazi NaCN\. Toeno mOZemo temperaturu odrediti samo razlicitim mjerilima temperature. koji obradujemo (tanji sei ~iIjasti dijelovi i rubovi brze ugriju do vi~ih temperatura)..PtRh (lO%Rh) do 1500°C c) Opticki termometri (pirometri) upotrebljivi su od ~OO°C do najvi~ih temperatura .se pojavljuju to vi~e ~to jCl! eeIik vi~e legiran. Zagrijavanje . koji su neophodni za predmete s veam zahtjevima. kod kojih su temperature ~to pripadaju pojedinim bojama znatno vi~e. Odatle dalje eelik postaje mekaniji pa ga zato mOZemo i brze zagrijavati.. I Celik se pri zagrijavanju rasteze.NiCr (9%Cr) do 1000°C Fe . u kojoj pri 500.0 mm debeo. osobito alatne.. Tvrdel i legirane eelike. ~to je vi~e sklon pucanju.. 352 . . Boje koje odgovaraju pojedinim temperaturama popu~tanja vrijede dodu~e za vecinu eelika. Nitriranje Specijalne eelike za nitriranje zagrijavamo 10.. npr. Isto se tako u praksi eesto ocjenjuju' temperature eelika pri popmtanju u temperatumom podruCju od 200 do 350°C po 'oksidacijskim bojarna (vidi Ijestvicu boja pri popu~tanju eelika!). jer je toplinska vodljivost pri jacem legiranju manja. mozemo za jednostavmje predmete i s manjim zahtjevima ocijeniti temperaturu po boji uiarenog eelika (vidi skalu boja uiarenog eelika!).. prirodno tvrd povr~ins1i sloj tvrdoce 900. 530°C u toku I. vitoperenjem predmeta (predmet se »baca«).. 3 h dobivamo nitrirani sloj dubok. One. 500°C. ~to moze izazvati jake unutarnje' napetosti. napetosti se ublafuju plasticnom deformacijom i izvijanjem odn. moramo zagrijavati polako od temperaturel okoline do 400. potrebno je ~to je moguce toenije postici temperaturu. odredenu za pojedini postupak. Ako je materijal razmjerno zilav.konstantan do 800°C Pt .125 mm tvrdoce 1100 HV. Zato celik treba zagrijavati to opreznije.

. Potreboo je jako mij~je iIi mlaz vode da bi se odstranili nastali mjehuri pare. koji mora biti potpuno suh. 5. more se pojaviti Dbozmatastruktura i smanjivanje koliane ugljika u reliku. redovito upotrebljavamo mineralna ulja.C 1 dio NaO kovinske kupe/ji 1 dio KCI za 250. 4. Sredstva za zagrijavanje Ako zagrijavamo predmete samo pri niZimtemperaturama do 180. Ako je pak grijanje predugo. ugrijavamo predmete veeinom u Zarnim :ima. a popu~tanje).C Ba02 za 600.spreeavaju prijelaz topline. ulje ili zrak. koji . .. Oni su veei u elektricno grijanim komornim :ima nego u pceima na plin ili naftu. Zato su ~peraturne napetosti pri zagrijavanju u kupeljima veee. Oksidacijskom utjCCliju atmosfere pri visokim temperaturama najOOlje Ijegavamo zagrijavanjem u kupeljima.. 770..50) mm2fs. iIi pak predmet naprosto hladimo na zraku.. Sredstva za hladenje Za gaknje (brzo ohladivanje s visokih temperatura) upotrebljavamo vee vodu. 900. (Rashladno se djelovanje vode znatno poveeava. njegovoj toplin. Trajanje grijanja Za toplinsku je obradu veoma vahlo 'i trajanje grijanja predmeta na edenoj temperaturi..NaOH.C 2 dijela Pb 1 dio BaCI2 3 dijela Sn 2 dijela Ca02 za 550.C 1 dio KN03 2 dijelaKCI 1 dio NaN03 iznad lOOO.C treba da iznosi oko 16 (. nutrina se debljih predmeta ne ugrije do Irebne temperature.C Pb Zagrijavanje u kupeljima je brfe od zagrijavanja u Zarnim peeima.) Pri gaknju u ulju (repicnom ili mineralnom) temperatura ulja u podruc- - - ~ od 40 do 70. To ovisi 0 debljini stijenki predmeta. .3. Vafua je Yiskoznost ulja. 550. 6OO. vodijivosti i 0 sredstvu u kojem predmet grijemo.Strojarski primrnik - 353 .C (npr. Naj~e upotrebljavamo: solne kupe[ji: za 770..ako vodi dodamo natrijeve lufine . Ako temperatura mora biti visoka. Otuda gubici materijala zOOgizgaranja. U njima su izvrgnuti oksidacijskom djelovanju kisika iz zraka.C nema znatnijeg utjecaja na brzinu hladenja. -- 14. prema potrebnoj brzini ohladivanja (vrsta relika!) Pri g~enju u vodi kaljenje veoma ovisi 0 temperaturi i gibanju vode. Ako je grijanje prekratko. zOOgrega tada more izostati uvjet za tok odredenog xesa toplinske obrade.. koja pri 20. ~to pri nifim tempenturama (manja filavost obradivanih predmeta) poveeava opasnost od vitoperenja i pucanja. ..C 3 dijela BaCI2 za 250. Pri hladenju zrakom upotrebljavamo zraeni mlaz. . Pri osobito sporom hladenju ukopamo predmet u pepeo ili ga ostavimo u peei da se zajedno s njom ohladi. lOOO.

) N/mm' . a razlikujemo: a) si v i lij e v. u kojem je ugljik po cijelom presjeku Ddredenom dijelu presjeka potpuno vezan kao zeljezni karbid (Fe3C)' Lijevano zeljezo sadrZi redovno osim ugljika jos i manje kolicine drugt primjesa: Si. Mn.) mm rstoa na savijanje (min. u kojemu je ugljik saY iIi vea dio po cijelom presjeb izIueen kao grafit (C).5 20 32 12.. Standardni CvYstoCs savijanje odnose se na neobradene ispitne uzorke. mm 30 13 20 20 45 13 20 30 45 13 20 30 45 20 30 45 20 30 45 30 45 je ispitni Oznaka VIaCniposkus promjer obravlana cvrstoa denog Rm ispitnog uzorka (min. 354 .. 100 230 180 150 110 280 230 200 160 330 280 250 210 330 300 260 380 350 310 400 360 od poscbno 260 400 600 900 260 400 600 900 340 320 300 270 410 390 360 330 7200 400 600 900 460 420 390 600 900 480 450 - - 7350 600 900 600 900 odlivcnog 540 510 600 570 uzorka dcbljine 30 mm..5 20 32 12.06%). GustOCa kg/m' SL 10 SL 15 SL 20 SL 25 1I 11 SL 30 SL 35 I " 1\ 11 " SL 40 .5 20 32 8 12.5 . b) t v r d i (b ij e li) lij e v. na . 3.020 1973) - 11 I1 Nelegirani i malo legirani sivi lijev Promjer neobradenog ispitnog uzorka..J2.LUEV ANO ZEUEZO Lijevano zeljezo dobivamo lijevanjem sirovog zeljeza (C > 2..5 20 32 20 32 uzorak izraden Pokus savijanja razmak simetrala oslonaca (min.5%. Sivi lijev Nor m a I n e vrste sivog lijeva s Ijuskastim grafitom (ISO) (JUS C.5 20 32 8 12. PiS. K<iir ina ugljika C iznosi obicno 2.) mm N/mm' 20 8 12.

. 170.1974) Oznaka NL 38 NL 42 NL 50 NL 60 NL 70 Legirani a) otporan Naprezanje teeenja Rpo~ N/mm2 min... a u pominskom sloju (kori) vezan kao uljezni karbid.). ~to postiZemo promjenom sastava. Tvrdo6l HB Zmatost 240 280 350 400 450 380 420 500 600 700 17 12 7 2 2 140. i cjepivana bazi Si. 180 Tmti 6jev Li j e v s t vr d 0 m k 0 r 0 m ima ugljik u jezgri izluren kao grafit.95 T K v a lit e t n i si v i Ii j e v ima manje ugljika.. As % min. 355 . koji dezoksidira taljevinu. Nodulami lijev (JUS C.modificiranjem I'qepivima: ferosillcijem.s velikim . Cu.. manje grafitne Ijuske i bolju osnovnu strukturu.. a upotrebljava se za m1inskekugle.. postupkom Qijenja (vi~m temperaturom 'pregrijavanja) i cijepljenjem .. b) austenitni i prema koroziji - otporan prema oksidaciji na visokim temperaturama dodatkom Ni (12 . koje unosi u taljevinu klice: izlueujese kuglasti grafit (nodulami ill sferoidni ill duktilni sivi lijev itd.40 0...022 .5%) Si. Cr. Postot.. 2. = 140 . Austenitni sivi lijev mou sadrlavati Ijuskasti grafit (Rm N/mm2) ill kuglasti grafit (Rm = 380 . Ca~ i dr. izvrgnute babanju. silikokalcijem AI...s manjim dodacima (do"" Mo..Sivi lijev posebnih magnetskih svojstava Oznaka ESL 10 Vlabla I!vrsto6l Rm N/mm2 100 Magnetska indukcija B u magnetskom polju H: H = 1250 2500 5000 10000 AIm B = 0. 400 N/mm2 (modificirani lijev)..J2. Mo. 150. 36%) i ne~to Si...80 0. Sivi lijev s kuglastim grafitom dobivamododatkomMg(Ce. Upotrebljava se za valjke i dijelove.. 210 . si vi Hjev je: prema babanju . mIaznice za ~trcanje pijeska i sI. 180 200 240 290 300 feritna pretemoferitna feritno-perlitna perlitno-feritna perlitna Udarna Zilavost nodularnog lijeva NL 38 iznosi: KV = 12 J. Qjepljenjem postiJlcmorn-stoa: od 300 . 190. koja djeluju kao tllDjetneklice i pospj~uju sitnozmato izluavanje grafita).. 420 N/mm2). Ni.60 0. Ca). produIj. B i j e Ii Ii j e v saddi ugljikpo cijelompresjeku vezan kao uljezni karbid. Cr. Vlabla I!vrsto6l Rm N/mm2 min.

.021-1958) Temperovani lijev dobivamo od bijelog lijevanog uljeza temperovanjem. . -. . . ..20T 1.Temperovamilijev (JUS C. 15 13). 9 9 12 9).... 9 9 12 9).18 18 18)...J2. Promjcr tvrdo6l evt'stOCa produlj. Crni temperovani lijev ima nakeD tarenja u neutralnoj atmosferi crni prijelom (zbog ugljika izIul!enog u obliku grafita).35T B = 1. Perlitni lijcv.15 . % 8 12 140 5 250 = 2500 Magnctska indikcija B u magnctskom polju H 5000 10000Nm 1.00 B = 1. .. ... 250 200 4 . .... 9 9 12 9) . 13 330 C Te L 35* 15 13).. .40 4 ..18 18 18).. .30 B Te L 40 Crni ) temperovani 9 12 15 18 9 12 15 18 380 200 lijev VIafna Promjcr evt'sto6l Dcbljina ispitnog Omaka uzorka Rm mm mm N/mm2 4 ..40 * Fcritni lijcv.13 400 C Te L 45*. Bijeli temperovani lijev BrincUova VIafna Postot. Magnetska svojstva temperovanog lijeva Tcmpcrovani lijcv bijcli cmi 356 H BrincUova tvrdo6l HB 150 A.10 1.13 370 C Te L 38* 15 13). Bijeli temperovani lijev ima nakeD tarenja u oksidacijskoj atmosferi bijeli prijelom (zbog oksidacije ugljika). 9 9)..18 18 18)..... produlj.. Rm % HB mm mm N/mm2 B Te L 00 B Tc L 35 - - 340 5 3 3 2 10 5 3 3 Postol.18 18).25 1. Dcbljina ispitnog Omaka uzorka A.13 13).40 4 ..

Celike koji sadrZe Mn < 0. :.6 % « 2. obicni celici su nelegirani (ugljicni) iIi malo legirani. tj. =) plemeniti celici dobivaju se rafinacijom iIi rafinacijom i legiranjem u elektricnim peeima (>>elektroeelici«). Co itd..iz procesaproizvodnje jo§ i manje kolicine *.20%.05% Cu < 0. ugljicni celici su one vrste eelika u kojima odlucujuci utjecaj na svojstva eelika ima ugJjik. Cr.05% Ni< 0.05%.60%.06%. Upotrebljavamo ih za izradu eelicnih konstrukcija. SadrZaj PiS gotovo je uvijek nepofeljan. Upotrebljavamo ih za izradu alata. V. oni koji se namjerno dodaju da bi se postigla odredena svojstva).80%. Razlikujemo: . a upotrebljavamo ih redovno bez toplinske obrade. 357 . sastavnih dijelova sttojeva. Mn < 0. legiranicelici su one vrste eelika u kojima odlucujuci utjecaj na svojstva eelika imaju legirni elementi (tj. V < 0. V itd. Mo. Cr < 0. Si. W < 0.).30%. Sve vrsteeelikasadde . . ~ !'::ana upotrebi: L konstrukcijski celici su ugljicni eelici (obicni iIi plemeniti) sa sadrZajem C < 0. Prema sadrZaju: a. .06%) iIi legirani (uglavnom sa Cr. tJlatni celici su plemeniti ugljicni eelici sa sadrZajem C > 0. Ti < 0.6% jo§ ne smatramo cpanim. Plemeniti se celici redovno toplinski obraduju.30%. a jako legirani vi~ od 5 %.05% Si < 0. Co < 0.06 %C dl:mentima.6% iIi legirani (uglavnom sa Mn. Ni. Pri veeem saddaju dodanih elemenata za legiranje moze saddaj Gb biti i nclto veei od 2.obicne (ugljicne iIi malo legirane) celike za opee svrhe (masovna upotreba). a drugih elemenata ima samo u kolicinama Itoje nemaju bitnog utjecaja.VRSTE CELIKA iIi i s drugim Celici su kovke slitine zeljeza s ugljikom do 2. malo legirani eelici imaju do 5% do- - - - danih elemenata. Mo < 0. Si. Mo. PiS. AI < 0.8% i Si < 0.).). aparata i razlicitih uredaja. Razdioba cellka Pmna postupku proizvodnje: z) obicni celici dobivaju se veeinom iz Siemens-Martinovih peci (»SM eelici«) iIi iz konvertera (BessemerovihiIi Thomasovih).10%.05%.plemenite (rafinirane) ugljicne iIi legirane celike za dijelove s veeim zahtjevima (dijelove strojeva itd. W. :.

za simbol na 2. Simbol na 3.simbol na 2. 44 .. mjestu: oznaka drugog (po redu) jednostruko Element: Oznaka: legirane b:like brojfani je simbol 1.BO. 680 .002-1986)" Oznaka eelika sastoji se od tri dijela: C.CRO. mjestu: deseterostruka vrijednost maksimalnog postotka ugljika zaokru!ena na desetine: brojfani simbol za C = 0. . - b) kod legiranihl!elika .~ ~ - Omafuanje VIStaee6ka prema JUS (JUS C.ugljicrri b:lici s ogranil!enim . mjestu: 1 ..ugljicrri b:lici s negarantiranom astorom 45 . X . . <::RN. mjestu: oznaka najutjecajnijeg - legimog elementa legimog elementa. . . Si i Mn. ..elici s negarantiranim sastavom Simbol na 1. MD itd. 350 2 790. XXXX. . C Si MD Cr Ni W 1 2 3 4 5 6 Mo 7 V 8 drugi 9 Pod najutjecajnijim legimim elementom razumijeva se onaj kojemu pripada najvea umnolak saddaja u b:liku (%) i faktora vrijednosti: Element Si MD Cr Ni W' Mo V Co Ti Cu AI drugi Faktor vrijednosti 1 1 4 4 7 14 17 20 30 1 1 30 Ako visestruko legirani l!elici imaju viSe legirnih elemenata s istim umnoskom. .9% jest 9. udjelom C..580 0 6 590 . (. . smatrat Ccse najutjecajnijim elementom onaj kojemu oznaka ima vi~i broj. . i 2.480 9 890. CRY. .) mjestu oznabIje redni broj b:lika: o . mjestu: a) kod ugljicrrih l!elika simbol na 1. . Osim ovog standarda telici se po JUS-u omablju posebnim oznakama (npr.simbol na 1. .320 1 7 690. Ugljitni i legirani telici s garantiranim sastavom Simboli na 1. .780 330 .. mjestu oznabIje grupu minimalne viable ~tOCe: tvntOOl tvntOOl Simbol Simbol N/mm2 N/mni2 5 490. . 2. 99 . .. 79 . mjestu : 0 Simbol na 2. . 380 8 3 4 390. 880 360 . (i 5.slovnogsimbola C I osnovne oznake od b:tiriju ill petero brojfanih simbola dodatne drugih oznake dodatnih od jednoga oznaka ill vi~e slovtanih ill brojfanih simbola ~ Osnovna oznaka oznabIje vrstu b:lika: 1.. .ugljicrri b:lici s ogranib:nim udjelom neastoCa udjelom SiP te propisanim 80 . . i 4.) 358 . Mr. .

a dobiva se zamjeDom broj~rib simbola oSDovne broj~e omake b:lika odgovarajurom bojom.39 40. SiriDa obojeDe trake treba da je prilagodeDa veliani proizvoda. 69 70 . Z.29 30.799) . 89 (801 . . . .) mjestu oma~ju O. . .felici za automate. . . 399) (401 . oSDovne i dodatne - 359 . uputama. 699) (701 . . - - Dodatne su oZDakejo~: 2A. . .brzoremi felici. 599) (601. V.999) . Neobojeni pojas izmedu :aka imosi poloviDU ~iriDe obojeDe trake. . Ta se omaka upotrebljava santo za poluproizvode. . 16 mm. . 2D.kemijski otporni i vatrostalni felici.bru~D 2 . DO po lOgufnOSti treba upotrebljavati ~irine 5. 6 IjuSteD. Oznaka felika bojom sastoji se od dva dijela.99 (901 . .Simboli Da 3.299) (301 . b:lici za poboljhvanje. . . (i 5. Ne OdDosi e Dagotove ugradeDedijelove i DeUDosi e s s 11 crtere.fareDdo Dajbolje bradivosti. . H. o 8 kODtroliranohIadeD 9 obradeDpo posebnim 3 Dorma1iziran. . . 4 poboljhn.003 . b:lici s posebnim fizikalnim svojstvima. . i 4. 79 (201. a dobiva se zamjeDom )roj~b simbola dodatne broj~e Brojl!ani simboli 0 1 2 3 4 Boja trakc crna bijela crvena naranfasta futa omake b:lika odgovarajurom Brojl!ani simboli 5 6 7 8 9 Boja trake zeleDa modra Ijubifasta smeda siva bojom. . 1 fareD.BO. S.1957) . . . . 90. . . . 8B.. : 199) 20. a izmedu dijelova omake za b:lik imosi dvostruku ~irinu obojeDe trake. 899) . . . . i to: . K. i to santo u dokumeDtaciji u vezi s dobavom.b:lici koji nisu DamijeDjeni toplinskoj redni broj b:lika: - obradi. . . 2C. . D od a tD a 0 ZDak a oma~je stanje felika: o bez odredeDe toplinske obrade. 5 hIadno preoblikovan. Po s e b De 0 ZDa k e mogu se dodati u pojedinaaum slu~jevima Oznaeivanje leliko u skladiItima bojom (JUS C. 80.od dodatne omake koju aoe jedna ill dvije trake.od oSDovne omake koju aDe b:tiri trake. b:lici za cemeDtiranje. 2B. ugljiau i malo legirani aIatni b:lici. 7 . 9 (101. BA.59 60. .

007 0.0481 t.0483 t.850 850 ..25 0.0745 smireno 0.0481.17 0.0563 t.05 0.007 0.. smireno spec. N maks.045 0. smireno spec.0561 t.20 0.22 0.05 0.007 t.045 0.009 0. (.0463 (.05 0.007 0. 880 830 .15 0.009 :.0363 t.0362.05 0.. 930 1150. (. 860 810.007 0..0471 t.0562 t.. (.25 0.0460.05 0.1970 i 1972) C p males.0370 t.05 0..22 0.05 0...0261.0563 (..... smireno nesmireno smireno spec. smireno nesmireno nesmireno smireno smireno spec.05 0.05 0.0462 (.900 1100.C Normalizir.0645 - 0..007 0.17 0.40 smireno nesmireno nesmireno smireno spec....06 0.045 0.0270.009 t..05 0.06 0. 810 polutvrdi relik tvrdi telik vrlo tvrdi telik (.045 .06 0.06 0.0271 (.0462 t.OOOO CELIK celici (JUS C..0270 t. (..22 0.0482.007 0. (.0361 t. .20 0.045 0.0645 (. S maks. .045 0. .0483 1200.nje (.50 0..05 0.05 0.05 0.20 0. Stanje = 0..05 0..0745 360 . .0561.C - za sporedne svrhe meki telik 900 .045 0. (..0271 t.06 0.05 0. (.007 0.0545 (. smireno spec.0463 t.05 Upotreba Toplinska obrada i upotreba Omaka Kovanje .045 0.0371 '.045 0. <::.BO.05 0.17 0.0261 t..045 0.0461.06 0.045 0.20 0.0482 t.15 0.0362 t.045 0.0545 t.007 0.045 0. (.05 0.20 0.0371.0461 t.0000 (..0562.0361. ..009 0.0471 (.06 0..500 .007 - 0. - 0.20 0. t. 0. (.0363 (.20 0...05 0.. (. (. smireno smireno spec. :.900 1150.045 0.30 0.009 0. 840 780.0370.. smireno smireno smireno 0.06 0.045 0.045 0...05 0.17 0. .0460 t.009 0.17 0. smireno spec..900 .KONSTRUKCIJSKI Opci konstrukcijski Sastav (0/0) Omaka t.

35 0.0261 <':.18..35. - - . ..BO. D ..50.15 0. ...0561 <':.30... .50. .1100 (.52.0545 340 370 300 600.0000 210 240 28 25 D = 3a D = O.25 0.35 .1302 Si maks..kut savijanja..0483 <':.0371 <':.10.0645 <':. savijanja. .80 Oznaka (.<::. .60 0.1301 (.65 0. 0. . . .50.60 0.62.. .35 (.. 0.720 700.. . . 0. 0.42.0463 = la 260 420.0.40.10%.1958) Sastav.80 0.0. 0.0471 <':.58 0.80 0. 540 22 D 360 520 .1211 (.60 (.25 0. . .14.08. 0. . . Vlana vrstofu Rm N/mm2 330 .1501 0.12 0.1400 0.22 0.32. 500 Udama iilavost Pokus Postol. 450 28 28 28 28 - +20 +20 0 -20 <':.06%.35 0. ..0.. <::. 0.. .35 0.0270.30..0362 <':.1209 (.420 370.1300 (..60 0..promjer pritiskivafu.5a D <':.48.35 0. ..C % <':.58.06%. ...38.0462.0563 290 440 . 0.. 0.. 850 15 10 a - - ispitnog uzorka.1601 (..0562 <':.. <::. As (a = 180..30.debljina Nelegirani retici za vijke i zakovice: JUS C. % Sastav.0482 <':.0481 <':.0460. 361 ..35 (..0.1210 (.506 . .0271 340.35 0.0.0.12. 0.80 0.0370. . ..) J' .0.. KV produlj. 0.. Svi ti relici imaju jD! Pmax = 0.0.1600 (.0. P +.. . % Si Omaka MD C Mn C maks 0. .45 0.0..036J <':.60 0. .30...0745 <':. <::. . .30. . . . .50. Smax= 0. .1101 (.0363 <':. .80 0..80 0. .Mehanil!ka svojslVa Oznaka Naprezanje terenja Re N/mm' min. .35 0...1974.B2.35 (.08..0.60 0.0.38 0.50.50.60 0.55 0.60 0.18. 0.50.0.30. . UgljiCui koDStrukdjsld lelid 5 ganntlrllDlm sastavom (JUS C.0. .18 0..600 22 20 D = 2a <':... ..1701 0.1700 0.S ~ 0.32 0.70 0..80 0. .0. .. 0.020 ..0. 620 500. a .35 0.14 0. 0. .500 22 D = 2a = 2a 28 28 28 28 28 28 28 - +20 +20 0 -20 +20 0 -20 <':..0.. .1500 (.26. . .0461 <':.48 0..

30 0.60. 730 610. 510 440 . 480 390. CRN. . . . 280 .22 0.030 0.45 0...1. RO 310 (. RV {. 1.5a 3.040 0.20 0.040 svojstva (pri temperaturi Naprezanje tetenja Re N/mm' (min. .. .030 0.1. RV {..040 0. RN 420 {. D Postot..040 0.Sitnozmati konstnkcijski ieHk (JUS C. 630 500 . 250 .40 0.40 0.. . . 25 la la 24 2a 1.50.) pri debljini (mm) .035 0. 0.. Pokus savijaprodulj. RN (. popr. - debljina ispitnog uzorka. .50.50 Mn 0. .040 0.RV 500 {. RN Plemenili i!elici (.... % uzdut... . 650 530. 250 250 280 280 310 310 350 350 380 380 420 0.. RN 500 Mehanilko Oznaka 'CRO.16 0.035 I.5a 17 3a 4a 3a 4a 16 .040 0...22 0.. RN {.50 0. reliciza nisketemperature Sastav (%) Oznaka K va/iterni i!e/ici C males. RO 350 {.030 0.18 0. . . . .50 0. 500 okoline) evrstOOi Rm N/mm' pri debljini do 50 mm 360 .RV 460 {.promjer pritiskivata.1. 460 .035 0. RV {.23 0.0.90.035 0.502 .osnovni relik CRY.22 0. .. .18 0.40 0. 1.5a 2a 23 2. ..035 0. .. 350 ...030 0. RO 420 {. 1. . .040 0.60 0.60. 0.70.18 0.040 0.310 .040 0..0..040 0. RN 460 0.BO.030 0.. I {.50 0.040 0.5a 3.040 0...1979) Yrste: CRO. .035 S males.90.35 35).a 362 . .. RO 500 {. . 560 490 . RO 460 {.16 0...030 0.040 0..16 0. .. RO 250 {.1..10.680 560 .040 0.40 0.5a 19 2. . 0.030 0.10. RV {.23 {. RO 280 {.22 Si maks.. . 1..40. ...035 0.40 0.16 16)..5a 22 2a 3a 20 2. RN {.22 0.60 P males. .035 0. . nja' a = 180' D A.45 0. RV {. . . .040 0. .22 0. CRV. RO 380 (.770 a - - - 0..40 0. relici za visoke temperature CRN .030 0. 380 . 50 250 240 250 270 280 280 310 300 310 350 340 350 380 370 360 400 420 410 460 450 440 470 500 480 kut savijanja.040 0. RV - - - (. RN {.18 0.420 .30 0..

.) Zilavost celika pri niskim temperaturama Oznaka telika Smjer ispitivanja -60 tR0310 tR0350 t RO 380 t RO 420 RO 250 RO 280 t RO 460 t RO 500 tRV310 t RV 250 380 . pri temperaturi (0C) 200 250 300 190 210 230 250 280 310 340 360 170 190 210 230 260 280 310 330 140 160 .KV (J). temperaturi r:) -40 -20 0 48 34 48 34 48 34 48 45 62 41 55 38 55 38 55 41 51 41 48 41 62 45 58 41 55 38 +20 62 41 62 41 55 41 62 41 58 41 55 41 62 45 62 45 62 41 } } uzdutno popreroo uzdutno poprdno uzdumo poprdno uzdumo poprdno uzdutno poprcblo uzdumo POPrcQ1o 34 24 41 31 38 27 34 27 stanju.i1avost. (Pri debljinama do 35 mm su pri temperatu- :l. mm pr.180 220 240 260 290 310 350 120 140 160 200 220 230 260 280 400 110 120 140 170 190 210 230 250 t t RV 380 t RV 420 RV 460 t RV 500 rama 100 i 150°C naprezanja tetenja Wa za 10 N/mm2. t t tRV350 RV 280 420 t RV 460 - t RV 500 41 55 38 51 34 48 31 t t RN 310 RN 250 380 t t RN 350 RN 280 420 } t t RN 460 RN 500 pop 31 24 27 24 . Pri debljini ispitnog uzorka do 50 mm.(NImm').Naprezanje tecenja celika za visoke temperature Oznaka telika 100 t t t t RV RV RV RV 250 280 310 350 220 240 260 290 320 350 390 410 150 200 230 240 270 300 330 360 380 Naprczanje tetenja R. Pri debljini do 50 mm i u Dorma1iziranom 363 .

. 1300 800. .4120 C.15 0.450 207 217 207 217 600 700 600 700 800 800 800 600 700 600 700 650 800 10 1000.800 600. 1220 C.15 0.045%..50 Cr drugo Za- Jezgra .10 0. 1121 C. Si..50 1...1100 1000 .55 Ni 1.15. .20 0.5421 Si. . % Mn 0.50 1..0.15 1.75 0.1200 1200.7481 C. .1974) Sastav i mehani.18 - - 131 146 146 300 360 360 500 ..800 700 .26 0.15.55 1.15 0.50 0...1100 0.1100 1000 . ' . .kaIjena vlacna evrstoea Rm N/mm' C. 1300 800.95 Ni 217 207 217 207 217 217 235 C. 1300 900.. . . 1100 1000 . .50 1. 1221 C.26 0. 1400 1100.020 ..40 0.15 1.7480 C..45 Mo 0.75 0. 1281 C. 4381 C.25 0.40 0. 4320 C.15 0.55 0. .16 0..35% 364 .. .05 0. legirani 0.0. 4382 0..... . .55 Ni 0.. 650 16 14 14 11 ' - 600.30 MO 229 1.1350 1100. Navedene su prosjecne vrijednosti..45 Mo 0.Celici C. 1300 1100.20 0.45 0.4520 0.035% i Smax= 0.tend za cementinmje (JUS C.25 1.Svi nelegirani celici imaju jo~ 0.16 0.15 0.25 Mo 0.20 0..75 0.5420 C. ' .21 0.75 0.4721 C.92 1.25 1.50 0.45 0. 1450 I 8 10 8 8 7 7 10 8 10 8 9 7 - C.45 0.035%.25 0.05 1.95 1. 1220 imaju Pmax = 0.20 0.65 1. 7421 C.25 Mo l 217 0.lka svojstva Omaka C Sastav. .45 Mo 1.4781 C.7420 C.40% Smax = 0. 4321 C.17 0.15 1.045% i svi ostali celici imaju Pmax = 0.20 0. 1120 i C. . 900 800.B9..45 Mo 0.1120 C.95 - 147 1.. 1400 800.

4321 t.... .C PopuAtanje .4781 t.4) Hladenje: p.. . . Prokaljivost Oznaka eelika t. k -U solnoj kupelji 160. 210 870.1121 . 5420 C. u -U ulju...830u. 900 v..7480 t. 920 Medufarenje4) .C . . . 1221 KaIjen!e jezgre ) ..3) Gdenje: v.. 4321 C ..840 u 150.4781 C. . v. I I I I I I I C.250 . ..C.u peCi.4381 C.4120 v.C..7480 t.4520 t.C.7420 t.1220 C. 950 .4 520 C..180 150.800.1281 . 4381 Tvrdoea HRC. . 5420 t.C Kaljenje povriine3) ..5421 I I .210 840. 7421 C.2) Ugljieenje pri 900. k 850. .7421 t. 7420 C. 880 u. . Gomji i donji broj oznafuju granible vrijednosti rvrdoee.1120 C. 4382 C. .210 170.472(t.z-na zraku.u vodi....5 47 39 49 41 48 40 50 42 49 41 52 44 47 39 49 41 3 46 35 49 39 48 40 50 41 47 35 51 41 47 38 49 41 na 5 44 31 48 36 48 39 49 39 43 30 50 37 46 36 49 40 udaljenosti 7 9 41 37 28 24 46 33 48 38 48 38 40 27 47 33 45 35 49 39 44 31 47 37 47 36 36 23 43 30 43 32 49 39 od eeone plohe (mm) 12 15 20 25 30 34 21 33 31 30 29 41 28 46 35 45 34 32 39 26 41 29 49 37 40 25 46 34 44 32 29 36 24 39 26 49 36 37 23 44 32 42 29 26 33 21 31 24 48 35 35 21 43 31 41 27 24 31 35 22 47 35 34 42 30 40 26 23 30 34 21 47 34 35 28 33 41 29 39 25 22 29 34 20 46 34 40 27 31 41 29 38 24 21 28 33 20 46 33 t.180 170.7481 C. 4320 C... U C..k - 810. 5421 p . k 1) Kovanje pri 1100. .Toplinska obradal)2) Oznaka :.. 920 t.. 4320 C.....870u. 4382 I.k 170.7481 C. k 890 ... 4721 . 365 . .C 890.850 ..

A.05 0.4738 t.45 0.65 0.05 1.45 - - - - - - t.05 1.46 0.75 1. su prpsjecne vrijednosti.20 0.035%. prod.5430 t.05 1.1680 t.50 0.4131 t.napr. 1430.65 0.75 0.36 0.65 0.00 0.38 0.50 0. . tvrdo.25.22 0. C.05 1.75 0.05 1.65 0.55 0.61 0.35 0.38 0.75 0.51 0.65 0.28 0. 1330 t.4782 t. 1530 t.05 1.42 0.65 0.22 0.1731 t.55 0.75 0.4730 t.4733 t.5431 t.65 0.4830 t.4734 t.1431 t.4732 t.42 0. vlacna postot.75 0.65 0.33 0.33 0.B9.65 0.95 1.75 t.4184 t.48 0. % ca taenja evrst. za sve druge relike po 0.1531 " it ~I t.22 0. 1630 0.1974) Sastav i mehanicka svojstva Poboljsano" Zareno I--Sastav.4181 t.1730 po 0.65 0.56 0.42 0.4180 t. N/min2 N/mm2 t.42 0.1630 i C.5432 0.56 0.55 2.1780 t.045%.4134 - - 241 217 223 211 217 207 207 500 550 500 600 680 450 550 800 800 700 800 900 700 800 13 14 15 14 12 15 14 0.30 Ni - 0.65 0. C.021 . 1580 t.30 Navedene - - - 156 156 183 183 207 183 300 300 370 370 500 500 590 590 22 22 19 19 370 420 590 670 19 16 16 16 14 14 14 14 14 207 207 229 229 229 241 241 420 420 470 470 470 500 500 670 670 750 750 750 800 800 - 3130 3135 0.56 0.1331 t.46 0.50 1. t.15 1.05 1.35% Si. 366 .05 1. C.45 0.90 0.22 0.tend za poboljiavuje (JUS C.22 0.05 1.50 3.1631 t.34 0.00 V Ni Ni Ni okoO.55 2.22 0.05 1. 1330.22 0.22 0.40 0.65 0.38 Si - - - t.05 - t.4132 t. - Svi celici (osim t. % C Mn Cr Mo drugo max.30 0.1430 t. Omaka HB Rp02 min.65 0.65 0. 0. 3230) imaju jos .25 0.1530.35 0.46 0.05 1.15 V 0.05 1.75 0.65 0.75 0.4133 t.-" PmaxiSmaxsuzasvecelike C.4781 t.65 0.40 0.05 2.22 0..4731 t.1730 t.38 0.46 0.55 0.34 0.65 0.75 1.40 0.35 0.61 0.4130 t.32 0.22 217 217 217 217 212 217 217 235 248 248 217 217 235 217 235 248 640 600 680 640 600 680 780 800 1050 1050 680 780 800 800 900 1050 800 800 900 800 800 900 1000 1000 1250 1250 900 1000 1000 1000 1100 1250 13 14 12 13 14 12 11 10 9 9 12 11 10 11 10 9 - 0.1480 0.05 1.0.34 0.61 0. 3130 i C.

. ...850 1100. 880 850 ... 850 650 . . 860 1050 . . 367 . . 880 820.850 830 .. . .700 650 . . 850 1050 .. . . 4133 C.880 845. .. . . . . .. . 700 830 . 855 840 .. 865 C. 4134 C. 870 830 . ...720 680... . .720 680. ...700 . .720 680... . 870 C. 850 680.. 845 1050. .... 4181 C.C 650. .. . ..720 680....910 860 .860 835 .. ..720 680.860 830 . .840 830 .850 1050.. . .. .860 820. . Pri manjim (v~ debljinama vrijcdnosti su za naprczanjc tea:nja i ~toCu yea: (manjc).850 1050. Vrijcdnosti za mehani~ka svojstva u poboljbnom stanju (str.C Meto !arenjc Normalizacija Poboljanje. . .. .850 860 .50 mm.. . ...720 680.850 1050... . 870 830 . 890 840. . .. 860 840 ..720 650 .850 1050. 860 850.. 880 - 830..4730 C. ... Popmtanjc nakon kaljcnja pri 550...850 1050. . 1631 C. . 870 830.860 850.885 850.900 830.. 4782 C.... . 1680 C.. .900 1050. 870 1100.120 680. . .. . 4132 C. . 850 680. . 850 1050 .1480 C. 1731 C..890 840.880 830. 860 815. .4131 C.4180 C.880 850.. .. 850 650. 890 870. 890 800. .C 880.1780 C.850 1100..850 820 . 700 820 .860 830. . 700 1050..880 860. . . . .. . . 850) 850.720 650 .. 835 830 . 860 840. .. 3130 C. .. .. ..900 880 . 880 840 . . 860 . . . ... . .. 860 820.810. 4734 C. .900 850 . 880 840.860 835 .Toplinska obrada Oznaka Kovanje . . . . 850 1050 .720 680. .. 1580 C. 4781 C. . . 880 820. 850 680.. . 4732 C.. .. 4184 820. . 850 1050.. . . 880 840. .. .. .. .850 650 . 860 830 ... a za produl]enje manje (vea:).C . .860 820. 880 850..870 830. 890 . .. . . .. . 850 850 .1331 C. .. 850 1050.850 1050. .. .720 850 . 700 650 . 5432 850..880 840... 870 830 . . 4738 C..870 - 850. .... . .1430 C.5431 C. 4733 C. .1530 C.. 890 840 ... 1730 C. . . . 4731 C..870 830 .. .C C. . kaljcnjc uvodi kaljcnjc u ulju . 4130 C.900 840. 700 840 .700 680..900 1100..860 830.850 1050.. 920 840.720 840. .660 . . . . ... . .. .850 825. . 850 1050.. .870 845. 850 650...850 1100. .830 820 .720 680. ... 700 840.. . 1431 C... 1330 C. . 366) vrijcdc pri dcbljinama matcrijala 16. . 865 840 .. .. .720 680. . .850 (820. .. . . .. 855 830.. .. . ..C.885 860. 5430 1050.. . .. 700 650 ..3139 C.700 650 .850 C. 850 805 . 850 1100.860 820. 1531 1100.1630 C. ..850 825 .720 680... . 880 860 . . ... 4830 C..... 850 .. 860 1050. . .

4181 C.4184 I .4733 I C.3139 C.4731. 4180 C.4132 C. 4782 C.5432 . 45 44 56 56 56 55 55 48 47 47 46 46 40 50 27 26 33 31 37 35 22 20 24 22 28 26 35 33 31 40 25 47 32 53 37 50 36 54 45 54 38 5] 36 55 43 55 45 31 39 24 45 32 52 36 48 34 53 44 53 37 49 33 55 41 55 44 n Gornji i donji broj oznatuju granitne vrijednosti tvrdoee.Kaljivost celika za po. ]. 36R .C.5 55 46 57 49 61 53 59 5] 63 54 59 51 52 44 57 49 61 53 64 56 56 48 57 49 65 57 59 51 58 50 57 49 na udaljenosti 3 5 7 9 54 51 48 45 .4781 C.4830 C. C.4738 I I C.1 I C.C.4134.37 35 30 27 23 2] 20 40 55 52 46 42 39 35 30 27 25 38 21 35 32 30 27 41 38 35 24 22 20 33 31 51 48 42 39 37 34 31 26 24 22 44 41 37 35 33 30 23 21 20 53 521.4734 C. C.4133 I C. Oznaka eelika C. 4732.4131.43 37 31 27 57 56 54 52 48 45 41 35 61 60 59 58 52 50 47 44 57 54 49 43 46 37' 29 25 61 57 52 46 49 40 32 28 59 58 57 55 50 48 44 39 52 51 50 48 43 40 37 34 57 57 56 55 49 48 45 42 61 61 60 60 53 52 51 50 64 64 63 63 55 54 53 51 56 56 56 56 48 47 47 46 57 57 57 57 48 48 48 47 65 64 64 63 56 56 55 53 59 58 58 57 50 49 49 48 58 58 58 57 50 49 49 48 57 57 57 56 49 49 49 48 od eeone plohe (mm) 12 15 20 25 30 40 37 33 3] 29 22 47 44 39. 48 45 43 38 34: 30 28 27 59 58: 56 53 51 46 43 38 35 34 61 60 59 57 55 49 46 42 40 39 56 55 54 53 52 45 44 41 39 38 57 57 56 55 55 47 46 46 46 46 62 61 60 58 56 51 48 44 41 40 57 56 55 54 53 46 45 43 ~] 39 57 56 56 56 55 48 47 46.4730 C.C.5430 C. 4130.boljlanje Tvrdoea"RC.5431 C.

650 1 - I Kaljenje °C I Popultanje °C I 1 I Magnetskl lim za transfonnatore (JUS C..30 2.20 0.09 2.10 2. 4734 C.75 1. 3.2 Toplinska obrada ' .. 2.34 1.34 1. .10 1.020 - i elektrifne 1955) strojeve Gubici (WIkg) za B (T) 1.20 0.08 2. 0/0 HV 590 780. 4739 0. 4734 0.55 1.75 1.00 .39 1..20 1. .17 369 25 .30 ' 2. .63 1. 720 860..2 t...70 4. .33 1.55 1.00 0.87 0.25 3.34 1.2 t...40 1.70 1.17 2.34 1.75 2.80 8. 850 680.4531 C.40 1. 880 ulje 580.34 1 1...4739 / 1050.930 870.60 1.92 0'8611 I 1.00 5.01 2.1 0. . 980 14 900 Tvrdota oitrirane Normali- Oznaka I Koyanje °C I 2arenje °C I ziranje °C C.34 1.45 0. N/mm' N/mm' A..00 .20 0.. 700 580.87 0.15 V 248 248 U poboljlanom stanju naprez.660 850..39 .Celici za nitriranje Sastav i mehanilka svojstva l i Oznaka po JUS C er Sastay 0/0 Mo AI 0.00 2.16.0 Ni 245 0. 1180 11 750 785 590 780.92 0.1 0.34 1.7 0. povrIine tet. 980 13 950 980. 850 650.63 1.08 2.30 2.40 6.87 1'36 1'55 1. 900 ulje 1050.02 0. .710 900. . K5.35 3.0 I 1.5 0.01 2.Strojarski prirufnik .92 0.80 1..57 1.1 ostalo j HB ! t. 4531 0.55 1.910 yoda 580. vlabla post.08 2..> I!vrstota prod..87 0...- 1.80 2....70 MD MD MD MD 200 140 280 700 1.45 ...87 0..20 0. 630 1050.7.5 Transfonnatorski MT93 MT 100 MT 110 MT 125 MT 135 MT 145 Dinamo-lim MD 170 I Magnetska indukcija B (T) 40 1 u magnetskom polju H (Aim) 160 11000 15000 1100001500001100000 lim 0.63 1.391. 850 680. .. Rp.55 0.57 1. 900 850..70 1. .86 0.93 ..09 2.17 2..34 1. . .55 1 1. .

07 cemcntiraoje 0.07 poboljanje 0. .1490 C.90 0. . . .0.620 u plinu 900... .3190 600.0.05 do 0. . . . 830 580.15 C.. . A. . 600 580 . 370 ..0.05 . ...505 Sastav % Si Mo do 0.32. .u ulju.10.0. .10.710 > 370 490.740 > 370 C.60.50 0.14 1290 1490 1590 3190 Mehanitka Omaka 0. 710 > 350 460.C .. kaljcnje890.20 C..0.24... 730 640 . .10. .. 3993 225 > 370 23 Toplinska obrada telika zaautomate pri cementiranju Mcko NormaliToplinska obrada Ugljirenjc Oznaka hrCDjC zacija Dakon ugljireDjaO .05 do 0. 800/v. u .. 1190} ni relik C. 0. Omaka C C.1. 0. kup.Celici za automate (JUS C. 0. .39 0. .90 0. 1. 920/v. 920 poputanje 150 (1 h) ° Gdcnjc: v 390 225 375 460.1190 C..18.12 0.0. .60.1984) S Upotrcba P za max. ..10. .11 0.0.0.25 0.710 > 370 540.... . . .1590 C.0.760 > 380 460. 920 u sol.0.. .18 0. % min.. .35Pb Postotoo produlj.0.25 0.25 0. . ..08.0.30.. .. C.15. ... .07. C.0.60.11 0. .50 0. 700 u prku 850. 1290 . .32 svojstva (pri debljini 16.0.18...11 0. C. ...40 do 0.0..08. .1. 0.40 0.10.15. .3190 C.1290 (zavure. 9 25 8 23 8 18 16 7 14 13 8 20 8 23 8 23 l .12. .C . 1.. 3990 0.20.710 8 C.25 1. ...0..42. kaljenje770..650. ..40 0.60.u vodi.890. 930 1.. . .90..07 cementiranje 0. 0.30 0.40 0.BO. . .0.90 0. 930 2. .07 cementiranje 0..740 480 .0. 680 C..90 0.u mcduiar.40 mm) Stanje hladno vureDO normalizirano hladno vureno normalizirano hladno vureno normalizirano poboljo hladno vureDO Dormalizirano poboljano hladno vureDo normaliziraDo hladDo vureDo DormaIizirano hladno vureno normalizirano hladno vuceDo oormalizirano Naprezanje teanja Re N/mm2 355 215 375 225 315 285 365 375 325 410 410 250 375 225 Vlaroa evrstoea N/mm2 460 . 3991 0.780.15..0..14 C..25 0.30 0. .0.32 1..10.40 0. C. 700 660..07 poboljanje 0.14. .C C. .26 0....C 650.. 3991 .. .40 0. 3993 0.0.00 .0. . 3990 ..24.800 510.u C.90... 1190 C. . .

za poboljlanje PoboljAanje* Omaka Meko farenje . 1370 .30 0....85 t. 371 .67 1. 1590 650 . 550 t. 860 830 . 245 255 255 255 248 241 naprez.. 1370..05 0. 680 850 .'<: '§ 0 6 0.25 0. 860/u poptanje .55 0.65 0. u . 1490 650 .60 1. 1370 ..C PoboljAanje* kaljenje .. N/mm' vlaa. 850 640 ...u vow. 4830 0.za automate - .85 .. 850 640 ... 880 830 .... 4332 4230 t. 4332 0..50 0. 2430 0.BO. 4830 } 1100 .85 1.. 860/u 350 .C Norroalizacija .. 870/v aIi 850 .50 t.. 2332 t. 1570 1570 1620 1620 1670 1320.C 860 ...0. 4230 0. Celld (JUS za oprage .. 2330 } t. 860/u 350 . 1320 ..65 0.u uIju.25 0.. 890 840 . 2332 t.. 550 * GaAenje: u - u ulju..65 0..45 1.30 0.90 Toplinska obrada Omaka t. tenja Rp..05 - 0..60 1.15 - - 255 1130 1130 1130 1180 1180 1180 1130 1320 ... 2133 t.... 880/u 830 ... 2133 t..1984) C...za lance: JUS C.C poptanje .507 .1973.a rn-stoea Rm N/mm' -0 .85 t.... 700 * GaAenje: v gaknje OC 840 .. * Celici. 670 530 '" 670 . 1570 - 6 6 6 6 6 Kovanje .... 2430 1050 .55 1...Toplinsko obrada i!eliko .C Norroalizacija .C Meko tarenje ..C 530 . 6 Si Mo Cr V . e Q...85 - 0.. 2330 t...51 0..64 1. 700 t.C t.551 Sastav i mehanii!ko svojstva Sastav (prosjeroe vrijednosti) % C Zarenje PoboljAano Omaka tvrdoea HB maks.. 1570 1320 . 680 830 . 870 t.BO.

. .018 .20 0..12 0.1977) Sastav(%).za opCu upotrebu. R. 0146 t. maks... U .a oo-stoCaRm N/mm' 300 . 400 550.501 . Z8U VaIJ. 0145 t.22 O..050 0.B6.. C Si Mo PS drugo O. Sastav(%) oo-stoea produlj.za izvlaeenje.~5 0.0maJea.0147 i <::.95 . maks. Al.0145 do <::. 360 28 32 36 65 57 50 60 55 50 Pri <::. 0148 - . . .45 0. (.050 O.45 0. <::.50 : 0.08 0.0148 .. maks..040 0.15 0.e vrijednosti. 410 280 280 - - - .040 PZ90 I 0.~5 O.B4.521..0148: j~ i dodatna oznaka SU: specijalno umireno Upotreba: <::.1980) Vueena lelilna iica za posebne svrhe (JUS C. Z22U O. 650 >600 . . Rm maks. 0147 t.1980) Vueena lelilna iica za op'"ge (JUS C.0145 .B6.016 .60 0.a Postot.015 er } 0.za veoma duboko izvlaeenje IIJadDO vaIJme CeliCDe trUe od malOUgljiClOg jjelika (JUSC. 500 280.fO O. N/mm2 N/mm2 0/0 HRB HRJOT 0. 280 250 220 200 . Naprez.440 400 .0148: dodatna oznaka N: neumireoo Pri <::.. 550 Postot. Z22N PZ12 .030 0. .030 0. Tvrdoea tDja C Mo P S A.050 O.~40 0. prod.0146 . 500 450 280 .B6..0148 VIaa..B3.neumireno.0146. 0. .040 0. ..58 O. .10 0.~8 0.025 Co 0.za duboko izvlaeenje.011 .~40 .. <::. Prosjea.030 t.CeIiCIIalea i (JUS C.. N .~40 0..01O .~40 0.50 0.040 B O.050 0.30 0.0147 ..1978) VIaa. <::.BO.030 0..1980) 372 .umircno.015 Ni * Vulena obilna lelilna iica (JUS C. 380 .~8 0.. IIJadDO vaIJani CeIibd Bm od malougljiClOg jjelika (JUS C. Dopunska 0maJea Hf28 Hf30 Hf32 Hf40 Hf45 Hf55 Hf60 Stupanj tvrdOCe meko ojai!ano 1/8 tvrdo 1/4 tvrdo 1/2 tvrdo 3/4 tvrdo tvrdo (. % 25 23 16 10 5 3 2 } Upotrebljivost ) izvlaeeDje izvlaeeoje !tancanje probijanje Skupina A Z8N 0maJea ticc.0147.420 320 .1967) Vrste jjelika: (.~O O.

..04 0.04 svojstva Naprezanje lefenja R..40.1.40.B5..- 1100...40 do 0.22 do 0.0.0.. .0. ..900 910. . .7100 0. u hladnom DC 650 .35 0.50.1215 C. Inls.0.05 0.7400 0. . 960 z - - 660.. (JUS C. . Vlaena Ieb:nja R.04 0.35 0..35 0. ...40 = 0.7100 285 295 C. 0..35 0. 570 22 20 186 440 . . .50 Mn do 0.850 1100. C..35 0. 720 680 .. .. 240 350 . 0.50 Sve vrste felika le skupine 0. ..1402 C. ... . .04 0.1965) Sastav (%) Oma.04 0. .7401 do 0. 0. 0. 570 176 440.CeIici Z8 valjane djeYi propisanih mebanifkih svojstava Oznaka C C. .1 0. .10.. .0.22 Si 0...05% teHd Z8valjanedjeYi za vi~ temperature (JUS C. .. . . ka C.0...021 ... .. POboljAanje kaljenje.. .1214 C.05 0.B5.' fvrslota Rm produlj A. 700 650 .5 0.9 .. 780 910.. 780 z hladenje na zraku.7400 C. DC popuJtanje DC - 340 .3100 do 0..15.A.700 680 ..80 C. 930 C.. 1502 C. .20 0. . 373 .10. 540 22 147 440 .45 er Mo P males.10. 440 25 Toplinska obrada brenje na.55 imaju P ..05 0. .1214 C.7401 265 Vremensko .0. Naprez... ...15.0.04 0. 0. 620 is.17 do 0.22 .0 0...0.35 0.940 - 650 . 21 440 .0.1215 C do 0. .05 - - C...1214 255 206 186 157 137 128 108 255 235 206 275 255 235 245 235 226 naprezanje tefenja 186 177 167 216 206 196 216 206 196 i ~rstoCa razabiru 20 235 200 186 pri temperatuti "C 250 300 350 400 167 137 118 108 Nlmm' 450 88 500 % min C.. .850 1100..850 1100.. 1215 C.850 - 870..40 do 0. . 450 260 450 .1212 C.... 375.36 % Mn min.. Omaka Oblikovanje u vrum DC kon oblikOV.35 0.0.35 0.10. . .17 do 0.10.. .40 0.50 0.0. 650 300 400 650. 720 730 .40 0.40.. Si Postot.. .0.850 1100. . Vlaen& fvrslota Rm prod.0.10.05%. .25.12.7. . 25 21 17 12 22 .7401 . N/mm'.35 0. 750 360 520 .602. .45 0..1964) Sastav.15. .. 700 Normalizacija DC 900 .7400 C.10.15 Mehanilka Oznaka - - 0. .700. N/mm' % Nlmm' min..I213 C. Postot. .1.7100 C..2..0. min. 940 z 900 . 550 550 .18 C.0. 1. .0.10.022 . 590 se iz lablice na sIr.

.22 < 0.2 43.50 1.1202 t. 440 400. MehaniCka svojstva .kut savijanja. t.20 0.16 0.D .9 51.7 37. t.5 40.1 12. 1202 do 1206 imaju najvi~ po 0.35 > 0. ..7 40. a .55 < 0.650 }550 .ature °C Temperatumi koef.940 890 ..0 48. . . t. dmgi relici pa najvi~ po 7400pobo1j~vaseka1jenjempri 910.3 53.30 1204 < 0. 550 440 . t.3 44.7 45.5 a 35 D = 3a 42 D =3 a 42 D =3 a .9 13.30 7100 0..940 }600. . t. 570 440 . 880.05 < 0.9 14. 720°C..1204 t.8 34.:1 t.910 850 910. 520 510.B4.910 . 1204 t. .1206 t..3105 54.. 7400 34.490 430 .9 41. < 0. pri 650 .1 39.55 0.5 44.2 500 40. 570 300 185000 Post. napetosti °C t. As % 25 22 21 18 19 21 20 400 175000 .3 47.-u telikt.2 100 52. W/mK 200 50. ...17 0.2 43.1202 t. K) 374 100 200 300 400 500 600 11. t. 3105 t. .50 < 0.5 a 49 D = 2a 42 D = 2.45 1202 1000 880...40 < 0.30 1206 < 0.5 49. 500 165000 600 155000 Top/inska vod/jivost i temperatumi koeficijent rastezanja 0::-1 20 t. . . rastezanja a lUJII(m. .940 °Ci popu!tanjem Naprezanje terenja R.4 44.0 42...5 52.20 < 0.4 39.9 45.. - U telici t...1 45.16 < 0. 3133 pri temperaturi °C 20 200 300 400 450 500 215 245 265 315 275 285 295 177 206 226 265 245 255 275 137 157 177 226 206 206 235 98 118 137 176 157 177 206 78 98 118 156 136 167 147 196 176 20 210000 Vlab1a tOCa N/mm' 340 .14 0. 7100 7400 ZilaPokus vost savijanja KV/3 (a = 180°) J 56 D = 0.. . 720 0.15 < 0.5 34.35 > 0.6 51. N/mm' Omaka t.9 37.25 0.3 600 C.60 7400 0.30 3133 0..1 ..5 a 35 D = 3.0 Toplinska vodljivost ). 650 650 .4 Izmedu 20°C i temper.6 39. 920 Zarenje za popu!t. .3 pri temperaturi °C 300 400 47... prod.7 53.30 1.promjerpritiskivaea.040% PiS.1 12. .CeUkzakodovsld1im Sastav i top/inska obrada Omaka C Si Sastav (%)' Mo Cr (JUS C.2 48. 620 600.3 43. .1206 C. .30 3105 0..5 13.9 31.30 0. 7100 t.610 460 . a Temperatura Modu1e1asti~nostiE °C N/mm' debljina ispitnog uzorka.8 48.35 > 0..7 50.050% PiS.85 0. t.25 0..014-1977) Mo VmCa obrada °C Normalizacija °C 910.

/10000 R:./200000 R ../IOO000 R.1202 C..1215 C./IOO000 R..IlOOOOO C./lOOOO v 10000 h Rm/l00000 ....II 00 000 Rm/10000 R./10000 R.II 00 000 380 164 118 229 165 145 R.v 200000 h Oznaka eelika C./100000 R../100000 R...7401 R../200000 460 199 147 279 211 193 227 167 338 252 229 400 136 95 191 132 115 167 118 250 177 158 480 166 107 228 143 121 192 133 284 190 167 179 130 240 184 170 Tempera!ura . 1204 C. je naprezanje koje izaziva lom: R..1206 C. 7400 R ..' C./100000 R../10000 R..v 100000 h Rm1200000 ./10000 R. 3133 hRm Imm2 R . je naprezanje koje izaziva trajno Rp1/l0000 Rp1/l00000 Vremenska -v ./10000 R:.1214 C./200000 R .C 420 440 460 113 91 72 42 74 57 127 100 158 103 79 59 89 67 48 135 107 82 92 69 51 200 156 121 75 136 103 119 89 65 Temperatura .Vremensko naprezanje telenja i lvrstoea Vremensko naprezanje postotno produljenje 10/0: tecenja Rp!/.IIOOOOO R./10000 R:.C 500 520 540 132 99 71 74 46 28 86 177 127 93 59 38 74 45 28 157 122 90 70 46 98 172 230 125 137 94 61 115 76 47 119 147 94 103 78 58 157 123 196 142 78 108 128 95 68 480 53 30 75 42 33 63 38 90 53 44 560 500 520 38 21 54 29 24 49 39 29 22 69 54 39 30 32 26 580 600 ./10000 R:./10000 R. 3105 C.7100 C./200 000 R ./100000 R.110000 R:.v 100000 h - 10000 h Cvrstoea Rm/../200000 64 30 86 40 31 73 41 95 56 47 57 30 74 41 33 44 23 59 29 24 375 .

4572 C. 4570 u pobolj~anom stanju.700 630 .. 1150. Polagano zagrijavati i polagano ohladivati. 750 650. . 800 16 Prokron 3 0. .u ulju.. 4583) kujemo pri 1150.0 11. .tend otporni prema kemijsldm utjecajima Sastav i mehanicka svojstva* JUS C. .08 18..4171 C. . Cvrstoca pri viIim temperaturama Cvrstoea N/mm' Oznaka 20 C. 750 35 % Oznaka Sastav ><. 720 .. 352).. . .0 185 500 . QC.08 13.0817. . 1050 u Popmtanje'" °C 700.4170 C... 1000 u. .5 Prokron 12 205 500 .750 35 Prokron 11 spec.400 550. 1100. .0 550 800. 0. 4571 do C. 4583 u ga~enom stanju. 1150. Rm C Cr Ni OSlo i"Q Ravne Mo c.0 Mo + Ti 225 500. .na zraku..800 750.. Gaknje: Boje popu~tanja za te eelike ne vrijede (vidi str.. C.750 1050.0 12.800 750. 4571 do C. 0.10 18. 750 .Z 980.07 18.4171 C. .4582 C... . }750 750 Toplinska obrada Oznaka C.. 4570 100 700 700 200 650 650 300 600 600 pri °C 400 550 550 500 500 500 600 340 340 700 240 240 800 65 65 . 950 14 Prokron 2 spec. . 4170 do C.0 Mo Prokron 12 spec.0 10. N S Vlaena .4171 C.Z 1000. a gasimo pri 376 . 4570 C..0 Mo + Nb 225 500. 0.. 750 .0 + Ti 205 500. . . u .. 0.15 13.Z 950..700 16 Prokron I 0. N/mm2 .4172 C. .0 Prokron 2 0.4170 C.. .. evrstoea Zelezama Si.0817.. . 750 .4583 e Cl.512..5 12..800 660 . .0 10.20 13. 750 Zarenje °C 750..0 2. . 750 700. 4580 C. 1030 u.0 Prokron 12 Nb 0.4172 C. z. 4172 C. 750 35 Prokron 11 ex. 4573 C..."<: Zr:::. 700 40 0.4574 C. . za austenitne eelike od . . 700 45 + Nb 205 500.0 450 650 . . 1100 °C u vodi.. Za eelike od C.5 2.20 17. . .. Austenitne ~elike (C.. 750 35 Prokron 11 Nb 0. . . . ..10 18. 4570 Kovanje' °C 1150.o.1030 u.iNs z .5 2. .950 14 600 800 .. .0 2. 700 Kaljenje" °C 950.

.21.45 3.850 - }postojan do 1200 'C }S austenitn.) 1100.0 1.. .. .') Ohladivanje 1 . 650 500 . "-. .0 C.40 N. 4870 Prokron9 21-4-N 28-30-4-N 0. .\2 1.21.. . Ra zraku. .. ... .. 820 820 .0 24..0 3. C...u B Ni NE go oS AI ZQ::"2 1.1150 N .0 20. 1. 10 12 30 30 1... 850 u 1000. 900..0 V.035. 1180 u. odn.. . .. 860 Kaljenje2) 'C 830 . .. 9501) iarenje 'C 680 . . 720 . .u " - ] Co o . . 850 1500. ne podnosi 377 .0 20.. 1030 700 800.7 1.4581 C..0 1. 9001). 2 b na zraku.680 700 . u vatri do 850'C podnosl postoj. Toplinska obrada Oznaka C. 820') 700...1050 u 1050. 4973 1100. z 650. postoj. .50 .5 25. .15 1.5 0. 4588 C. 4578 1150...5 280 N Vlatna tvrstoea Rm N/mm2 520 ..3 - . 0.60 1.12 1.0 18. 4970 1100..o oS drugo ZQ::"2 685 880 . .. 4270 Prokron8 0.4 0. "-.... . . . .8 0. u vatri do 1000'C } S C.800 800 . Takoder: 1.0 0.5 16.. 1100 1500.0 0.7 - Vlatna N"'S tvrstoca Rm N/mm2 f. VatrostaJoi celid Sastav i mehanicka svojstva Oznaka po JUS C. .. 1100 C. 2331 4270 4581 4588 Kovanje 'C 1050. .0 . 4579 Zelezarna Ravne C Sastav % Si Mn Cr . .0 4.. ..0 0.0 X 10 Cr Al 13 0. 700 550 .telid Sastav i mehanicka svojstva za ventile stanju) (u pobolj~anom Oznaka po JUS Zelezarna Ravne C Si Sastav % Cr Ni C..1100 685 880 . 4579 1100. 4578 C..12 1...80 2..0 - - o .OMn' 600 950. . C. 800 Toplinska obrada i upotreba Oznaka Kovanje Zarenje Ga§enje u vodi Upotreba postoj. . . 850 C. . 720 700 . . . 1180 O. 4973 X 10Cr AI 180...2) Oznake: »u« i »Z« znate gaknje u wju. telik.1180 u. 1130 980 .40N 540 9. 800 550 . . 4972 1100. 900') 1100. 12 14 5 10 10 .0 1... . 750 - - C. .13. C..u vatrido 1150'C . 1180 v Popmtanje 'C 620. . 1150.0 Mo..2 9. . z 1140.850 C.. e Co 15 C:4970 Prokroni(j Prokronl9 Prokron 20 C.0 Nb..800 800 . . 850 C. .... 820 1140.0 250 270 230 230 450. .2331 2Si C. 4972 C.20 2. 1. 750 750.1080 1100.4870 770.750 ') Ohladivanje u pepelu.

C ... t. 850 Normalizacija ..C 900.7432 u Ohladivaoje u pepelu.. 378 .1400 7 800.. . 7431 t.u - .. 3160 1050... 374! Sastav i mehanilka svojstva (u pobolj~anom stanju) Oznaka po JUS VIama Naprez. 950 u.850 t.C 680. teteoja Rpo. prema babauJu .5 1. 660 900. 7100 i C.na zraku. Ravne 2Mn 12Mn Sastav C I I Staoje relika Naprez.. ..C u vodi.. 7431 0. 800 700. . 850 700.C) t.850 i ~ l Zarenje . 3160 gasimo pri 1050 .3134 t.. Popmtaoje . 7431 7432 320 360 dijelovi pamih turbina (osovioe. 1050. N/mm2 % 1200. A. . tetenja Rpo.2 N/mm 1050 350 VIana Postot.. CeHci .- . 3160 Oznaka Zelez. 680 CC Normalizacija Ohladivaoje u pea..8 12. .930 900. ..2 500 550 650. Zareoje" .. 730 1100. % V t.. .. 2 600.1000 30 Top/inska obrada Oznaka Kovaoje .710 .C 830. rod.nje u ulju.. 3134. 7432 t.no rstoca Rm prod. diskovi) Toplinska obrada Oznaka t. O. otpomi Sastav i mehanilka svojstva po JUS t. Austenitni relik t. Mn 0.0 g.C 480.520 Popmtaoje g. Kaljeoje"..2 poboljAano 1...C 1 1 t. A. 850 15 16 Trajna lvrstoca pri viSim temperaturama Oznaka 400 550 (~ Upotreba (do 530 ..930 870...u ulju.850 660...C 1100. Za standardirane vrste l!elika C.. .900 u 600.C .2 C!vrstoa Rm N/mm N/mm2 Postot. Kovaoje..oje: z ...CeHd postoJ8IIi pri viSim tempentunma ... 7400 vidi podatke na str.. .700 ..

Toplinska obrada Oznaka Kovanjc.. . 1943 t. 1531 1740 1940 1100.80 1. . .1% V. 800 v 64 65 760. .. .svrd1aza drvo tekia za kamcn. . 1731 t. 10 b.. ".. . Svi ti tclici imaju najvik po 0.. 800 650. . 850 1050.. . Nakon kovanja ohladivanje :tarenjc 3 . ddaIa za aIat mcki tclik za vrlo tilav alat t i la v i c Ii k za aIat za obradu mekog matcrijala til a vo. C. C % 0.. tVrdo6t . 1840 1941 1943 1944 1841 1050.800 v 65 65 760.30% Si i Mn. .. t. 1941it. 800 v 63 770 .720 690.ALATNI CELlCI UgUlCui alatDi Celid Sastav i upotreba Oznaka Zclczama Ravnc CK45 CK60 OC70 OC80 QC 100 QC 100 extra QC 120 OC 120 cxtra Kosc QCP 135 Sastav. 1948 . .2 I 1. t..800 v 65 780. 1944 } 1. .60 0.. 800 1050. 850 v 54 800 . 720 690. 690.720 na zraku. 1941 t. Cclicit. .70 0.720 690 ". 930 0 61 770 . 800 1000 . 780 v . . .800 1050.C Kaljcnje (u vodi)". J!Ofevi..800 1000 . . .C IIRC 820 .720 690 . . . HB t. .80 JUS Upotrcba kia. t.: . t. ... . ...700 690. .. 379 . 1841 t. . 850 t.720 680 .. .2. 1940 t. pilc.800 1000 . 0.. sjcldrc. 1531 1731 1740 1840 I t. . 200 200 210 210 175 210 65 . t. t v rd i tclik za aIat koji treba da jc prilimo Md i odgovarajure tilavosti polutvrdi tclik za aIat koji trcba da jc osobito Md uz manju tilavost t. . . 810 0 760. .3 turp" t. 1948 . . C..45 0.. 720 690. 200 "C.720 197 231 180 190 1000 ...700 650.. ... ....790 v 760. .C Meko tarenjc" tvrooa. 800 C.790 v 65 760. Popu!tanjc pri 100. . 1944sadde joi 0.. . 800 1000. C.0" 1. . . C. .

9 Ni - 1..800 1050.4750 C.800 1100.....66 780. .0 1. 850 800 . 850 720.. ..740 1050.67 780 .400 150. . .. .. .5 11.67 840 U 63.... z 61. 60 780 ..66 980. 810 v 65..4143 C.. 880 .. 800 720. . . - - O. . ...65 940.70 1.20 0. .45 0. { u . . .1 1. OCR 12 extra OCR 12 VM Prokron 3 Pronon 4 Prokron 4 ex Prokron 5 84NiV4 OH 49 Upolreba 0.850 700. .0 V 0.4150 C.850 840..53 950. 1020 u..41702 C.1040 U..250 100.9 Mo C... 980 u.3. .C 1050 . . .. hI. .50 11.5 11. ... 47702 C.4850 C.1 2... .. .250 150. .5 0.2 62... .0 14. 5840 C.. 800 225 1000 . 850 800. . .250 100.85 0.I.32 0...55 0..550 150.300 150.. 450 150.4172 C.400 150.z 53 ...800 1050. .. 820 770. . 820 800 ..4149 C.0 13. .--..10 W ostalo Zelezama Ravne OCR 1 OCR 3 OCR 4 extra OCR 3 extra OCR 12 OCR 12 spec.. . 800 1050. 950 u 64.600 180. ....800 720.66 v 65. .. 1000 u.' HRC v 64.67 800 .5 12.l 64. .I.70 0. z 53. ..8140 C. 350 z Toplinska obrada Oznaka C. 840 v 64.47702 C. 7440 C.1Mo - p Popu!lanje . .. . ... 4750 C.15 0.0 13...LegiraDi alalni CeIki . .. . . z 52. .4149 C.70 0.58 990... .760 220 250 250 250 250 220 225 225 250 220 240 230 . hI.760 220 1050. . . .50 0.4145 C.65 1000. 900 720.2 63..850 760...voda..1020 U..4 2.64 950.lermalna kupka...50Mo 0. 840 U 64.--Ozoaka JUS C. 850 1100.4143 C.250 150.5840 C.850 770. 41704 C. .65 1.ulje.760 { { { 1050. 380 ..850 760.. 860 v 63. 8140 Kovanje . ...l 63.C Meko wenje tvrd..66 820 . . ..60 er 0.15 1. .4141 C. 1 ... 770.850 770. 4850 C.7440 - 3. 760 220 1000 ....66 950..4650 C.hIadenje pri kaljenju: v ..... .450 100.6Mo 1... .3 145V 33 1.15.15 0.450 150.67 940. . . ..41702 C. 840 1050.10 0.67 790..0 13. z 44...... ..4150 C... :840 1050 . .63 v 64.45 . .4141 C.4172 C... . . 980 u.400 150. 840 1050.41704 Legirani alatni retici z a r a d u h Ia d nom Sastav 0/0 C 1..880 1100.4650 C. 1020 u. 58 950.. 810 U 65.zrak. .2 0. 400 150.850 820.. . . ..C HB Kaljenje tvrd... .850 770.1020 u.67 840... .C 150...45 0.4 1.4145 C. 850 800.. .0 0.1020 u.

2 V 0.53 1.0 0.. 820 800..9 Si.. ..30 1.0 0. 830 800 . 6440 C. 860 780.zrak.. 250 t.. . 860 v 52. .65 770. t.60 0.. 4844 :: 6443 t.0 Si 0.' Popmtaoje ..60 0.750 250 220 C. . . 3840 1050.. OW5 C 1.550 100 .80 0.rashladno v .2 1....25 0... . Merilo Merilo extra OWl OW3 OW spec. 6850 Zelezama Ravoe CRY CRV2 OA2 31 Cr V 3 OL 2 spec.. t.0 0. u .. .50 0.C 1050.. .65 760.66 790.. 830 v 66... 980 z...550 150. ..1 Mo 0.300 150..67 v 65. t. ... 900 v 61.. HRC 1000. OSIKRO 2 OSIKRO 4 OSIKRO sp.. .850 840 . . 64 890. ..C HB 1050.20 0....45 0.5 Toplinska obrada Oznaka t. . .. 6842 t..850 720.65 u 63.0 0.. 6444 t.10 0.750 1050.900 840.750 sredstvo: { 230 { 230 { 230 { 2.10 za r a d u hi a d n 0 ID Sastav % W ostalo 1... 890 u 61.. . .850 720.750 230 Kaljeoje tvrd. . 381 ....:.15 0.60 Si 2.850 720. 6842 C. 1... t . 930 860.. 840 u 63... z .850 720.65 u 5"6-.80 0.4 Cr 10. 6840 C. 300 100.. 720 230 Kovaoje . 63 1000.720 220 1000.65 830.400 150..0 1.20 0.. . 800 t 63.... . .0 1. 860.25 4.. 840 t 63..ulje.33 0...C 150..0 0.1020 u 61.05 1. . 4835 . .850 720.. 870 250 1050.C hI.25 0...0 1.. .800 680 . .250 100. . 6440 t.720 C...20 1... .0 Mo 1. .. 870 250 1050. 6445 t 3840 t.. . ..30 { 270 . .. . 6441 C.... 6441 t.termalna kupelj... .50 1.66 780. .400 160. 6850 1050...68 . .t 62. .. 830 u 63.550 150. hi. 820 800 .2 1.... 860 u 64.750 1050.400 150.850 720. 810 u 63...850 830 .65 u 64.1 1.20 1.. .voda.2 Mo 1.. . ... .0 2. ... . 750 1050..850 680.. ....0 Mo 1.0 2.55 800. . . . . .90 1.250 150. 6444 C: 6445 { 1050.400 100..u. 59 .. 6840 t. 830 v 65..850 690.10 0..1020 u 59.10 1.. ..0 1.0 8.750 1050.0 0.64 860.300 150. 750 240 1050. 4754 4755 4756 4835 4844 Meko fareoje tvrd. . . ..850 720. . .3 0. . .2 1.30 0..67 760. 870 250 1050.0 Mo Upotreba : "54 pir 2. 6443 t.66 v 65...400 150..5 5.0 0..2 1.Legirani aIatnHelici S8stav i upolreba Oznaka po JUS 755 : 4756 .66 800. ..67 820 ... . .850 720... t. 900 u 60.63 940.

..6451 C.C hI..7401230 C.70 1. .25 1.30 1..46 U 1 . 61 400. t 52..5 Mn 1. 7450 C. 4753 C.C 600. .55 0..0 2.46 500. z ..700 1050. 1030 { 1050.. 1040 I { 1000... 700 250 830 .0 0..0 Sastav % ~ 0.. 474211080.1050 {1020.. 900 780.z t 49.411. 55 u.... 700 z 50. t . 1040 z 52.. 900 780.5 0.. 1030 u.900 1100.0 Si 1.1040 { 890. 6450 C...voda. .. 700 u.1060 u.40 0.47 49.0 Si 1.0 5..50 0..40 0... matrice tmovi.72 0.55 0. .1040 U 46.10 0...zU 42.... 870 z 54. 5742 C... 53 500.... . t 60.50 {1080.. kokile Toplinsko obrada Omaka Kovanje .700 250 1100.810 1050. ... 8301 250 I { ~:~:::~~~ \U ~L:~~ { 980.50 0.. . . 4757 C..0 5.... . .850 800.. ...65 0..zrak.0 1. .53 550.0 Si 1. HRC Popu!tanje . 83012501{ 1000'.840 250 250 250 58.. 4758 C. .850 740. . bl.. . .850 250 1000. ....20 0.. 5741 C.. 4742 C... .2 1..50 Upotreba 1 drugo 0. 870 U 57.680 C...850 1000. 382 .32 Cr 1. 4751 C....40 0..581400..30 0.5862 400.35 1.700 {1000...8501700.830 1100.0 Si 9.... 57 750.0 1. 4758 C.C HB Kaljenje .561550. .0 3..... 4752 C.. 4751 C..650 z 52 . . . .900 1100..700 1010.' tvrd. 1160 u... { 830.rasbladno sredstvo: v .....0 Co utopi. t 50.3 1..0 3~ 3~ 3. ... t 54. 760 250 1100.0 Si 1.... .z t 47..600 1080. 6450 C. 55 1000.. 4752 C... ... 1000 v 49..80012501 800..7 Ni 0..3 1.1040 z 59..0 5. 9750 1100..36 0.58 1450 1100. 850 670 . 9750 Zelezarna Ravne Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop N Mo 1 3 Mo 2 Mo 4 Mo 6 extra 1 extra 2 1 2 33 Co 2 C 0.40 0..4 1.62 670.5 3...1 1..Legirani alatni retici z a r a d u v rue e m SasWII i upolTeba Oznaka po JUS C..1040 u..termalna kupka.. 5741 C.53 550.t 54. 850 800 . 1050 z 52.1060 42.1040 890. 1030 1000.. .30 0.uIje... 4757 C. 700 860. .40 0.32 0.0 5.700 1020. 5742 C. 56 .1050 t.700 1080.... 850 800.8301250 u..7 Ni 4...... 900 960.C Meko farenje tvrd. 650 1000. 7450 C.9 5.50 1.1160 42.. .10 0.0 Si 0...54 {1010. 6451 C.. 4753 C..850 830. ..211. 561570 .5 1. .. . 63 450.. . U.

6980 1 BRC 0. 810 800 . .C tvrdOOl HRC Toplinska obrada Oznaka Kovanje .900 1100. .5 I 5.5 I 3. 900 800.550 .0 I 3. 383 .65 540.. . .0 11. . . Ga!enje u ulju. 1260 530. 590 63. 1240 1180. 9682 1 BRC 3 0.0 I 0.C 800 . na zraku ill u termalnoj kupki (540.. .67 540 ..5 I 4.2 I univerzalni brzoremi najveteg ueinka gruboj obradi t.25 9..66 530 .66 480 .9780 C.1300 1180.80118. .. .66 550 . . .6980 C.1250 1200. ...65 1100...9682 C. . .011.C C.560 63. .. . .0 I vrlo optereteni alat..76118..1230 1250. .5 I 5...0 14. .. 9880 I OSV I 1.92 6.. 570 64. 9780 I BRC Mol 0. 570 63.0 I 5.67 540 . 830 800....0 I 3.0 telik pri finoj ill C.0 I 9.5 6..90 6. 520 62.0 I 5.6880 C.7680 C.900 1100.. .. .0 I 5.7 11. . .C)..900 1150. 900 1100. . 1290 1260.514. . glodaIa nofevizaobradu i kovina Popultanje . . 1310 1210. . .. 830 tvrdoo HB 300 300 300 300 300 300 300 KaljenjeO . osobito za nofeve i glodaIa (za grubu obradu) t.860 780.900 1150 .580 63. 900 . ..91 Co-Mo-brzoremi telik za najtefu grubu obradu gdje se posebno zahtijeva tilavost C.9880 1230.0 5. . . .9683 C.810 870 . . .Brzoremi teUd v Upotreba W1 standardni brzoremi telik za sve VlStebrzoremog alata t. 900 Zarenje . probija- a...51 jakolegiraniCo-brzoremiteIik za najve61opteretenja i za rezanje najtvrdih materijala 110.7 11. .. 560 63.830 780.5 I 4. 7680 1 BRM 2 t. . 9683 1 BRU 1.9 Mo-brzorezni telik za obradu kovina pri veCimudarnim opteretenjima. ..014. ..C 1150. . ..5 I 0.51 Co-brzoremi telik za rezanje tYrdih materijala velikim brzinama 5 debelom Strugotinom 0.5 I 4. . .

Pokus Magn. 0300 CL. CL. CL. 35 30 34 2a 1.30 1. CL. 0602 CL.0600 CL. 245 390 510 665 245 315 Vlaroa ~rstOCa Rm N/mm' 400. CL.0 1.65 21 14 - - CL. D 2500 5000 1000c:.21 0. (JUS C.CELICNI LIJEV Celiau lijev je svaki eelik dobiven postupkom taljici ili elektrienoj pea i lijevan u kalupe.20 0... A S% 22 16 12 9 22 20 Upotreba CL.40 1.50 1. 0501 255 295 510 590 610 18 15 15 12 25 - 3a 4a 1.25 0. N/mm' N/mm A.55 1..1030 440..45 1.0603 345 CL.J3. Oznaka teenja Re vrst.'5 - - CL. konverteru. 740 740. .60 1.. Postol. 0401 27 CL. 590 490.0700 410 - 685 14 - - - - - .55 l..1.25 0.ila.50 Mehanicka svojstvaSu poboljsanom Oznaka po JUS CL. CL.0H .25 0. 384 4731 4732 7130 7431 Naprez.40 0. indukcija T trak. 1330 I stanju) i upotreba PostOI. 1330 4730 4731 4732 7130 7431 Zelezarna Ravne Lg-C 25 CrMo 60 L CrMo 80 L CrMo 100 L LgZ-45 Mo GS17CrMo55 C 0. J min." 1. Rm produlj.42 0.. . CL.. vost savijanja pri jakosti polja Z% KUI3 (a=1800) AIm min. CL. te~enJa ~e N/~m mm.0400 185 225 375 440 25 22 u martenki. min.18 Sastav % Cr 1.1973) Kon. 590. 0601 CL.0500 CL.'7f 1.25 0. CL.% po JUS min.3 Mo 0. na meko iIi normalizi- Sastav Legirani cellCni IIjev za poboljSauje Oznaka po JUS CL. 590.33 0. Svi odljevci moraju biti toplo obradeni i to: urenjem ranjem ili normaliziranjem i tarenjem na meko.. 890 880.. UgljlCni (nelegirani) cellCni IIjev Vla. 0301 CL..35 1. . produlj. 4730 CL. 640 ventili (do 450°C) } optereceni dijelovi statiki i dinamiki ventili (300.0 1.0 1. Naprez. 540°C) ja optereeeni dijelovi . CL. min.

4771 Zelezarna Ravne 2 Mn L V 12 Mn L N 12 Mn L V 12 MnCr L 12 MnCr L 12 MnMo L V 12. 330 HB 200 .l. .0 0.6 poDoIJ .Iriru~nik j .8 13.3 2..C u vatri do 1150 . . (v) !areno fareno fareno as..granica naravnog te~enja (N/mm')..5 +Nb 2. 4171 . 385 ~ .0 2.2 1.. . (v) ga.0 1.0 29.2 1..7 1.0 29.0 9. .3 0. 4758 CL. 4577 Oznaka JUS a.6 3.3 0.4271 CL.....MnMo L 15.0 2. 4271 4273 4576 4577 I Prokron 16 L Prokron AS L Prokron10L Prokron 15 L svojstva i upotreba Stanje Naprez.Sastav Oznaka JUS I Kemijski otporan ceDtni Djev Sastav % C maks.5 1. Re .12 0.40 0.postotno produljenje (%). 300 rOO... g.0 12.45 1.5 1..3 LC-L 15-3 HC-L Prokron 3 M-L C 0. 640 Postol.. "mIajua lijev CL..0 10. 7361 tI.3160 l1.640 440 . 0.0 18. 4571 CL..5 18.35 Si Cr Ni Mo ostalo ZelezarnaRavne Prokron Prokron Prokron Prokron Prokron 2L 11 L 11 sp..Strojarski .08 0. .. 4573 a.0 1I Mehanitka : pobolj.(v) Vlana rstoca Rm N/mm' 590.0 12. terenja Re N/mm2 440 175 175 185 185 Tvrdoea 4. As % 12 20 20 20 20 Upotreba otpomost prema rdi i kiselinama 250 .2 1.45 1.640 440.5 1.5 13.8 15.0 18.20 0.0 1. (v) g..12 0.0 12.8 2.. .0 27.0 15. 4576 CL.. 4572 a. 7362 tI. 790 440..0 13. . 4573 CL.6 As 1.0 18. L 12 L 12 sp. cr. 3134 lL.0 25. 3161 CL. 4574 "3!rOstalni lijev 1. (v) g.08 0. 0. 230 HB }pea dijelovi industrijskih u vatri do 1100 .4171 CL.0 11.30 Mn 1. (v) gas.. 4571 . 300 HB 150. 3462 CL.8 17.7 1. cr.640 440.. L.1 J.4273 CL.0 10. 4574 A.. prod. .0 +Nb cr.0 1. 4572 tL.C CeDtni Djevotporan prema babanjo Sastav i mehanitka svojstva Oznaka JUS CL.0 1..0 2.0 13.0 12. 4759 CL. 3460 CL.0 Sastav % Cr Mo Ni 11 Svojstva toCe' 1.0 2.

I211 C. 0563 386 CIO Ckl0 (lOS 20) HI HII HllI SI 35-4 SI 45-4 SI 35-8 SI 45-8 CI5 Ck 15 Cm 15 15S 20 C22 Ck22 SI 55-4 C35 Ck 35 Cm 35 35 S 20 C45 Ck45 (C 45 W 3) Cm 45 45 S 20 .1501 C.1502 C. 1202 C.0146 C. 0270 C.1212 C. 1330 C.1214 C.1530 C.0210 C.0461 C.16oo C.II90 C.0375 C. 0460 C.0361 C.1540 C.0370 C. 1300 C.0355 C.0471 C. 1301 C.1209 C.0265 C. 0345 C. 0246 C.RS113 RR SI 14 U SI 35-2 R SI 35-2 U SI 36-1 (6 PlO) (U 7 S 10) U SI 36-2 U IOS6 RS134-2 UQ SI 36-2 U 10S 10 U SI 34-1 U St 34-2 R SI 36-2 U SI 38-1 U SI 38-2 R SI 37-2 SI 37-3 (SI 37-3) UQ SI 38-2 U SI 37-1 U SI 37-2 R SI 38-2 R SI 44-2 (6 P 20) R SI 42-1 R SI 42-2 SI 42-3 (SI 42-3) U SI 42-2 R SI 46-2 SI 46-3 (SI 46-3) SI 50-2 (SI 52-3) SI 52-3 (SI 52-3) C.llOI C. 0371 C.1213 C. 0267 C. 0462 C. 0411 C.0261 C. 0483 C. 0562 C.0147 C.1531 C.0545 C. 0482 C.0561 C. 0363 C.0481 C. SI 12 US113.1206 C.1500 C.1281 C.1204 C. 1215 C.OZNAKE CELIKA JUS Omake eelika prema standanlima JUS i DIN DIN JUS DIN SI 00 SI 10 U SI 12.1220 C. 0255 C. 0245 C. 0445 C.0145 C. 0365 C.0362 C.1490 C. 0271 C.1480 C. 1400 C.lloo C.0275 C.1402 C. 1120 C.0257 C. 0446 C. 1302 C.1430 C. 0645 C.0148 C.1210 C.1431 C. 0247 C. 1121 C.1580 C. 1331 C.1601 SI 60-2 SI 70-2 C. 0211 C.1590 C.1290 C.1221 C. 0463 C.0000 C. 0745 C.

4132' C.4520 .4130 C.4730 C.4321 C.3133 C.4230 C.1944 C.1948 C.4173 C.4581 C 4582 C:4583 C.4721 X 15CrNiSi2520 X 12 CrNiSi 36 16 X 5CrNi189 X 80 CrNiSi 20 X 10 CrNiNb 189 X10CrNiMoNbl810 (X 53 CrMnNiN 219) X 210 CrW 12 20 CrMo 5 C.4572 C.4171 C.4172 C.1630 C..4571 C.1946 C.2134 .4320 C.3105 C.1700 C.4734 C.4181 C..2130 C.4134 90 MnV 8 9 SMn 28 15 Cr 3 34Cr4 41 Cr 4 38 Cr 2 46 Cr 2 37 Cr 4 C.1731 C. C.4145 C.4150 C.4170 C. C.O:make celika prema standardima JUS i DIN (nastavak) JUS DIN JUS DIN C.2330 C.4184 C..4731 C.4733 C.2131 C.4739 C. 3990 C.3190 (6OS!Mn5) (65 SI 7) St 52-4 19 Mn 5 4OMn4 17Mn4 50Mn7 28 Mn 6 (X 120 Mn 12) - C.3111 C.3811 C.4149 C.1780 C.4579 C.4588 C.2331 C.1740 C. 1943 C.3139 C.4578 C.3134 C.1701 C.3112 C 3130 .4381 C.3840 C.4270 C.1940 C.1730 C.4180 C.4580 C.4732 C. 1941 C. C.4738 C. 4531 C.4751 25CrMo4 34 CrMo4 42 CrMo 4 50 CrMo4 30CrMoV9 32 CrMo 12 34 CrAIMo 5 X 165 CrMoV 12 X 38 CrMoV 5 1 387 ..4750 C.4574 C.2133 .4141 C.1680 C.316O C.4143 C.1741 C.1840 C.3100 C.4175 C.2132 C. C 55 Ck 55 On 55 C60 Ck60 (C67W3) (C 67 W 3) On 60 (C 80W 1) (C 105 W 1) 100 W 1 (C 125 W) (C 125 W) (CIIOW2) (C 135 W 2) (38 Si 7) 46 Si 7 51 S! 7 55 SI7 66 Si 7 .4650 C.4570 115 Crv 3 140 er 3 IOOCr6 (140 Cr 2) X 210 Cr 12 X7Cr13 X15Cr13 X20Cr13 (X 40 Cr 13) X42Cr13 34 CrS 4 41 CrS 4 37 CrS 4 67 SiCr 5 X 45 CrSi 9 3 16 MnCr5 20 MnCr 5 16 MnCrS 5 20 MnCrS 5 17 CrNiMo 6 ' AIN 7 34 Cr X 22 CrNI 17 X12CrNil88 X 10 CrNiTi 189 X 5 CrNiMo 18 10 X 10 CrNiMoTi 18 10 ~ ~. ~.4131 C.1631 C.4133 C.4573 C.4120 C.4382 C.

684O C. 4571 CL.6842 C.4771 CL. 4171 CL.7680 C 9682 C: 9683 C .4970 C.4850 C. 0301 ~. 0600 CL. "" .7421 C.Oznake celika prema standardima JUS i DIN (nastavak) JU5 C. 6445 C.7400 C.5742 C.3 05-70 05-C 2S (05-36 Mo S) (O-X 120 Mo 12) (O-X 120 Mo 12) (O-X 120 Mo 12) (O-X 120 Mo 12) O-X 20 cr 14 O-X 40 Cr5i 29 O-X 130 Cr5i 29 O-X 10 CrNi 18 8 O-X 7 CrNiNb 18 9 O-X 10 CrNiMo 189 O-X 7 CrNiMoNb 18 10 O-X 40 CrNi5i 27 4 O-X 35 CrNi5i 2S 12 (05-25 CrMo 4) (05-34 CrMo 4) (05-42 CrMo 4) (O-X 300 CrMo 15 3) 05-22 Mo 4 (O-X 125 MoMo 122) (O-X 125 MoMo 122) ~ . \.4972 C.6880 C.4770 C.3 05-45 05-45. 4782 C. 0601 CL.4831 "" \ 4835 C.4577 CL.4755 C. 0300 CL. 7361 CL. 4730 CL. 4572 CL.5430 C.4754 C.3 05-62 05-62. 4573 CL. 1330 CL 3134 CL' CL' ~:~ "" . 9750 DIN 20 MoCrS 4 2S MoCrS 4 56-5-2 518-1-2-10 5 10-4-3-10 11 III III C.4781 C.7481 C.4753 C.7431 C.4771 DIN X 40 CrMoV 5 I (X 50 CrMoW 9 11) X 100 CrMoV 5 I (X 50 CrVMo 5 I) X 55 CrMo 14 JU5 C.6444 C.4757 C.7362 5 6-5-2-5 05-38 05-38.6441 C.6980 C. 4273 CL.L.644O C.0700 CL. 4576 CL. 460 3 CL.6450 C..4758 CL. C.6451 C.7432 388 42 CrMoS4 50CrY4 58CrY4 31CrY3 (X 155CrVMo121) X 10CrAI24 X 10CrAII3 15CrNi 6 18CrNi 8 36CrNiMo4 34CrNiMo6 30CrNiMo8 55NiCrMoV6 56NiCrMoV7 105wcr 6 (IIOWCrV5) 45 WCrV7 60WCrV7 80WCrV8 X 30WCrV4 I X 30wcrv 9 3 120WV4 100WV4 (142WV 13) 5 18-0-1 518-1-2-5 15Mo3 13CrMo4 4 10CrMo 910 20 MoCr4 25 MoCr4 22 CrMo44 24CrMoV5 5 C. 4574 CL.3 05-60 05-60.4830 C.5420 C.4759 CL.978O CL.0603 CL. 6850 C.7401 C.4756 C.5431 C. 7420 C.4811 C.5421 C.7100 C. 4732 CL. ~~OO CL. 4271 CL.7480 C.7130 CL.6443 C. 0602 CL.3 05-52 05-52.. 0501 CL.5741 .5432 C. 3462 CL. 4731 CL.

1S40 1740 2elezarna Ravne OCSO OC70 OC80 OCIOO QC 100extra OCI20 OC 120extra Bohler (Austrija) MS45.5741 C.3840 XBr 2X13 - - - C.HVN AK 3 spec.1943 C.4770 Prokron5 C. BRC BRM2 BRC3 BRU BRCMo S. SSC RCRI KLZ - C.1946 C. 500 Mo RaDid Ex. t.spec.6840 OCR 3extra OCR 12 OCR 12spec.1941 C.1741 OCP65 OCP 110 OCP 135 VCV130 Prima hart T5P K2 2 - Y13 CV. C.194O C. 212 Stabil spec.4750 - KlSO C.4141 OCRI C.E.spec.6444 C.4143 OCR3 C. SSWY RCRI 2002 2002spec.Omake domaCih i nekib stranib alatnih eelika* JUS t. Max.E. 6980 7680 9682 9683 9780 . t. mittel hart 11S Poldi (CsSR) I I (SSSR) (rush siova !) GOST t.1948 C.SS - 389 - Usporedba sli<!nih <!elikaje po kvaliteti samo priblitna. 6880 t. sp.4150 C.6841 C. C. 1200 p MK - Max.4751 OWl OW3 OSIKRO2 OSIKRO4 Utop Mo I Utop extra I Utop extra 2 Utop2 Merilo Merilo extra Prokron 3 Prokron 4 SpezialK SpezialKR SpezialKNL WV. 2002M X05 XI2 - - - XI2M BI 5XB2C 6XBC SXHM 45 XHM <I> 3X2B8 MY extra KL US ultra GNM GNME WKZ MST Amutit WKW2 SPS TenaxN TenaxNB TLH TBMI TBM Extra I HPS. t.184O C.E.6440 C.4172 C. OCR 12extra - C.4145 OCR 4 extra C. Max. EMS45 Extra weich Extra zah Extra zah hart 100 Extra S Extra zah hart Extra zah hart Prima weich Pr.4173 C.4835 C.6451 t. . Gex.4650 C.R.R.1944 TSWextra 6 5 EZH EZH spec. FS FS YI2A Y7 Y8 YII - C. t. 00 5 S. 4XI3 P 18 PI8KS<I>2 PKJO t. 5742 C. 6443 C. 6882 BRW BRW2 WKW4 SuperRapid Extra S.R.4149 C. o M CC Mo RapidEx. Solar AK 2 spec.

1974) Oznaka G05 G 10 G20 G30 G40 G50 G60 390 velika otpomost rila Upotreba prema habanju. 1..djelomice zamijenjen sa Fe.. profilirane matrice. koje se sinteruju.C znatno tvrdi od brzoleznog celika pri temperaturi okoline. Tvrdi metali nisu Celici i njihova se struktura ne moZe mijenjati nikakvom toplinskom obradom. Sinterovaui tvnIi metali Nastali su u Njemackoj (Krupp. TVRDI MET ALl Tvrdi metali sastavljeni su od jednog iIi vi~e karbida kao nosilaca tvrdoee i od kobalta kao veziva.65%). opada do 1000 . Tvrdi metali za alat za preoblikovanje (JUS K.. . Tlacna cvrstoca je vrlo velika (oko 4250 N/mm2). Sinterovani tvrdi metali oblikuju se u plocice. aIi s poveeanom Zilavoscu . Sastavljeni su na bazi Co (33. 2. Cr (25. Bitno su utjecali na razvoj tehnike obrade... . aIi s povecanom Zilavo~cu aIat za odvajanje Cestica.17%) s pribliZno 0. za matrice. za matrice. prdanje (u hladnom i toplom stanju) za jednaki alat kao pri G 50. za za jednaki alat kao pri G 30. manja Zilavost. Svoju prirodnu tvrdocu zadrtavaju do visokih temperatura (pri 750 . A9. MoC) te Co kao veziva. koja iznosi 1400. Njihova tvrdoca. za nozeve u ~tancama.. ali su krhki i vrlo osjetIjiv prema udarcima. savijanje. Veoma su otporni prema habanju. matrice za duboko izvlaCenje alat za preoblikovanje pecatanje i odvajanje cestica. LlJevaui tvnIi metali Pojavili su se najprije u USA pod nazivom »stellit«.C mogu imati jo~ tvrdoeu do 750 HV).zbog visoke cijene .. 1750 HV. Njihova je zilavost takoder znatna (cvrstoca na savijanje iznosi 2500. 025 . sinterovanjem i bru~enjem. vodice otpomost prema habanju i dovoljna Zilavost.32%) i W (6. . Upotrebljavamo ih za navarivanje. Sastoje se od kristala WC.. Sinterovani tvrdi metali sa TiC jos su na 700. mje- otpomost prema habanju. TiC (TaC. ali smanjuje Zilavost. 1926) pod nazivom »widia«. TiC je tvrdi od WC. Ne mogu se kovati ni valjati.5% C te lijevani. . oblikuju se samo lijevanjem odn.C tek za 10%.1250 N/mm2). Kasnije je bio Co . matrice za izradu cijevi.. kovanje.

Obrada neieljeznih kovina M 10 I ~.: gotine. tvrdog I ~.. Blanjanje sivog :Q :I P40 PSO KOl :[ .020 .. vurenje i valjanje.~ ~ Odvajanje restica osrednjom brzinom s osrednjim presjekom :i.. Matrice za vurenje tvrdog relika. osobito na autorna0. ali 5 velikim presjekorn strugotine.!!.Tvrdi metaIi roDalat roDodvDjanje lestica (JUS K.~ Odvajanje restica 5 relika ~terostrukom Odvajanje restica 5 relika retverostrukom nib relika 5 najmanjim posmacima do 1 mmlokr. plasticnih tvari.porculanaI k arnen]a... vlaknastih tvari. keramike i kamenja (udarna svrdla). slitina AI i Cu. strugotine. keramike i kamenja. . Odvajanje restica rnalom "brzinorn 5 vearn presjecirna strugo1... . papira. ukorenib drvenih ploea i 51. Tokarenje i odvajanje restica na autornatirna malorn brzinom rezanja i velikim presjekorn strugotine.. Tokarenje i odvajanje restica na autornatirna rnalorn brzinom. K ZO t~.7 os .: relika (Rm > 1800 N/mm2).1. ~ stakla.. '§ 1. Obrada austenitnih relika.~. :. Odvajanje restica 5 relika dvostrukom brzinom brzoreznih relika 5 veam posmacima do 3 mm/okr. Odvajanje restica velikom brzinom 5 ma1im presjekom stru- ~ "'. slitina Al i Cu. lijeva. Odvajanje restica 5 tvrdog i sivog lijeva vea: tvrdoee (do 60 ~ K 10 HRC).plas k stiauh masa.~ M 40 t~:J OdvajanLe "~st~~ Ee~k31 !I1_alcr..: tima.aluminijskihlitinasa silicijem.1966) Oznaka P 01 PlO PZO P30 I Upotreba Najfinije tokarenje i bu~nje relika velikom brzinom do 1. keramike.1 mmlokr.: m/s (100 m/min) 5 posmakom od 0.!!. aljenogrelika. os- K 40 t~ 11 o C Odvajanje Cestica 5 drveta. Obrada tvrdog Mn-eelika.g. > M 30 t.~ os 0 u.. Obrada tvrdog Mn-eelika i austenitnih relika. M ZO I.A9. plasticnih tvari.. . I ~ '" .. ... VruCe i hladno ] ~ K 30 t. Odvajanje restica sa sivog lijeva i relika manje evrstoee. ~ tine. brzinom brzorez- ~ ~ ~ o brzinom brzorez- nib relika 5 osrednjim posmacima do 2 mmlokr.~ Odvajanje restica sa sivog lijeva (nad 220 HB). Odvajanje restica s tvrdog sivog lijeva (nad 220 HB).~ ~ 391 . cv~to~.

03 0..00 AI 99.7. .3 0.100 .0.25 0. fvrst. * Zice za aluminijsku uzad moraju imati postotno produljenje dina se Zica prije pletenja ispituje na pregib i torziju.05 0.10 Mn 0. Tvrdoea HB 24.25 0. Stanje aluminija Postot.04 Gustoca aluminija iznosi od 2560 kg/m3 (lijevanog) do 2750 kg/m3 (kovanog. ako nakon ~to vece plasticne deformacije (70.polutvrdo meki (prelani vureni ill 1areni) I .0 Cu 0.05 0.2 0.. .120 70 Al.15 0.LAKE KOVINE Aluminij (JUS C.03 0.5 Fe 0.00 AI 99.03 0. . Sastav i upotreba Dopu!tene neastoee (%) maks..03 0. 25.C2.00 ukupno 0.05 0.05 Ga ostalo 0. . 400°C.5.05 0.18 22 I A.02 0.05 0.06 0. 170) I 5 3 I 7 4 I 20 28 35 Najbolja svojstva u meko Zarenom stanju dobivamo.02 0.tvrdo vureni 100 70 130 (. Aluminij ima takoder veliku toplinsku i elektrienu vodljivost.3.7 1.15 0. produlj.00 AI 99. > 2%. .05 0.00 AI 99. .05 0. 500°C.S) VIae. Poje- 392 .03 0. cijevi i profiJi ..20 0.1986) Osobite prednosti aluminija su mala gustoea i velika otpornost prema koroziji i kemijskim utjecajima..05 0.8.02 0.tvrdo - 100 130 6 I 7 5 20 valjani 4 18 35 Iipke.polutvrdo I .meki (hreni) valjani I .05 Si 0. Oznaka AI 99.7 0..03 0. 90% smanjenja presjeka) zarimo Al pri 360 .10 Ti 0.05 0. valjanog ili vurenog).07 0.32 20 30 I 25 . Najvecu kemijsku otpornost postizemo Zarenjem pri 450 . lijev trake i limovi Rm N/mm' 90.07 0. Mehanitka " svojstva aluminija (AI 99. lice.10 0. .03 0.5 0.03 0.40 0.02 0..05 Mg 0.7 0.8 Zn 0..

13. 0. 0..'..5. .5 Mn 1..6.8Mn.6.5 Mn.. Cu..2. 2 Mg.3.0. I MD. Kaljene se slitine omek§avaju pri 360.75 Si. u drugih pak (npr.. 0.I.....2. §to im daje svojstva cvrstoce sJicna onima felika. i ID U pogledu cvrstoee i sposobnosti za Jijevanje i gnjeeenje..4. 0.3..6 h) pri..1.7 Si.1. Kaljenje aluminijskih sJitina Aluminijske slitine na bazi AICu..3. Primjeri poznatijih Naziv antikorodal duralumin duraJumin K duralumin W duranalij duranalij 2S bidronalij silal silalK silalV silumin silumin y tr g 0 vac k i h n a z i v a aluminijskih Sastav ("/0)A1+ 2.. dok mu je sposobnost za otapanje na liZim temperaturama neznatna..0...1 Ti 393 ..35. AICuMg i AIMgSi mogu se bliti (oevr~ivati). 15 h pri 100.1. 1..5. 0.. .6 MD 2.0. 0.4 Cu.. pa ostaju u prezasi..3. Kaljenje (oevr~ivanje) aluminijskih slitina se esniva na promjenIjivoj topljivosti stanovitih eleT menata (npr..6.....8.25.0. 0... 200°C).5 MD 3.0. 0.... 0.1.12.) u aluminiju.5 Mg 0.12 Mg..5 Mg. 0...65 MD. 1. . O... AICuNi...0.2. 1.O.. O.2.6 1. AICuMg) prirodno .7 Si.8. 0. temperaturi odredenoj za svaku slitinu (oko 500. \. 2.0. Aluminijske slitine sa Cu slabo su otpome prema koroziji. Kad se vi§ak otopIjenih elemenata s m:menom izluci u kristalnim zmcima iIi medu njio x .etem.5 Mg.0.. 0. . Mg itd.pri okolnoj temperaturi. ....2 MD 0. 0. 9 Mg.pri povi§enoj temperaturi ~8. cenoj otopini.7Mg... x = dodatni element Kaljenje (oevnCivanje) aluminijskih slitina poIX= kruta otopina stiZemo dakle iarenjem (4.. . . Ako krutu otopi8U pri 500°C brzo ohladimo.2 Mg....5 Cu. . Starenje je kod nekih slitina (npr.5 Cu. . . 0.25.. sJitina postaje znatno cvr~ (starenje).6 Mg. Kaljene slitine imaju mnogo bolja svojstva cvrstoee i mogu se upotrebljavati pri temperaturarna do 120°C.4. 0. 0. ......0.3 Ti 12. 400 QC. . 570°C) i ga§enjem u vodi te naknadnim starenjem. Si.1.1. 0.5 Si.35 Mg slitina Si.. otopljeni se elementi IX mogu pravovremeno izluciti. 0.5 Si. O.1 Si.OSi.0..45 MD 12.5.0.2 Ni..Aluminijske sUtine Aluminijske sJitine imaju stanovite prednosti pred cistim aluminijem..8 Mg 2.2Ti 3..2 Mn 3. .1 MD.. ma.5. .5.4. Neke aluminijske *IDe dosezu svojom znatnom cvrstoeom svojstva felika. Alu"C 3inij moze u podrucju oko 500°C dobro otapati 660 le elemente. AIMgSi) umjetno .3.

2 0.10 0.6 2.6 0.3 0. 0.5 0.5 5.10 0.4 2.40 2.0 0.1 1.5 0.1 0.3 1.Aluminijske slitine za gnjefenje (JUS C.2 0.4 1.7 2. Cu - I Mg - I - Si I Fe - I Zn - I Mn 0.2 0.2 0.10 0.6 4.2 0.C2.4 0.3 0.8 0.5 0.7 - 0.7 0.0 1.0 3.4 0.35 0.5 1.2 0.7 0.0 3.5 0.2 0.2 0.7 - 0.1986) Sastav (%)* Oznaka (ISO)"" AI Mal AI Ma 1 Cu AlMgl AIMgZ AIMg3 AIMg4 AIMgS AI Mg3Mn AI+ I .3 1.2 samo neke zna~ajnije slitine.10 0. Uzete su U obzir .0 0.2 0.3 1.4 3.8 4.4 0.20 0.3 0.9 0.15 0..20 0.5 - 0.5 0.2 0.2 0.2 0.10 0.2 0.8 0.7 0.5 0.15 0.0 0.7 - 0.8 1.2 0.5 0.2 0.5 l Cr - ITi + Zr 0.8 0. dok su druge saddane U gore navedenom standardu.05 0.5 1.35 0.5 0.5 0.5 AISI1 Mg AI Ma SI 0.2 0.2 -.10 0.2 0.9 3.5 0.25 0.5 1.5 0.3 1.35 0.6 3.15 0.2 0.35 0.25 0.7 3.6 1.6 0.10 - 0.10 0.5 AIMglSICu AICuZMg AI Cu4MgSI AlCu4Mgl AI Cu4SIMg 0.10 0.3 1.8 - 0.2 0.2 0.5 0.7 0.2 0.7 0.2 0.5 4.2 1.2 0.2 0.2 0.35 0.5 0.2 0.5 0.1 0.1 0.4 0.10 0.5 0.20 - 0. 0.5 0.8 1.35 0.20 0.8 5.2 0.4 0.100 .5 4.8 0.0 1.4.6 1.8 0.0 0. 394 .6 0.2 - 0.2 0. Gornji i donji brojevi zna~e grani~ne vrijedno5ti sadrtaja.5 3.2 0.

h. % Tvrdata Smjemicc za HB upotrebu polutvrdo tvrdo meko!areno I I AIMg2 I I polutvrdo tvrdo mekofareno 100 120 40 I 120 5 6 35 koroziji. prema kOroZlJI .h.bladno gnjeeeno. .:'N Oznaka Stanje* Postat. prod. tvrdo 220 280 2 3 75 kali. 395 . t. I 250 I 380 I 10 I 12 1100 I. dobro 150 118120 4 I 42 se zavaruje 3 90 221 otpomaprema I I I I I I 140 230 7 8 55 koroziji 180 1180 1133 1154 I 45 I otpoma prema 80 260 65 (morske vode) I AIMg3 1 I polutrdo tvrdo meko!areno I I I I 65 75 421 I veQ otpomost 1 I AIMg4 I polutvrdo tvrdo meko!areno polutvrdo meko!areno tvrdo kaljeno I AIMg5 I I AISi1 Mg I I prema koroziji (i u morskoj vodi). I I . Pre!ane aIuminijske slitine za gnjeeenje inlaju priblimo jednaka mehanicka svojstva kao u meko itarenom stanju.Mehanitka svojstva i upotreba nekih aluminijskih slitina za gnjeeenje (prosjecne vrijednosti) . ". 260 400 10 12 100 koroziji kaljeno. [ . Alo % 'U --:z 2 B Q:. 80 450 3 70 neotpoma AICu4 SiMg I meko!areno I 3201180 1102 1121 120I vrlodobrose I I I I I I I AI Cu 5 Pb Bi I kaljeno .:z AlMnl I t A. g. otpo.stareno pri temperaturi okoline (bladno). zQ:. I kaljeno.h.m automate * h. :. 160 270 7 9 72 s porastam%Mg 220 310 3 4 85 1100 1230114 1161 521 smanjujese I I I I I I sposobnost zavarivanja 200 340 1130 1240 1147 1168 1 90 I 65 I I I I I I I 140 230 8 9 180 1180 1141161 4 3 80 260 I I I I . I.t. meko!areno .stareno pri poviknoj temperatoo (toplo). .h. Co..-g..prema kaljeno. .. I I 150 170 3 4 55 100 200 11 13 60 210 1110114117135180 290 8 10 50 I I I I I dobrose kaIi.

10) 0.2 0.0 0.2 2.1 1.01 0.U zagtadama su najvece dozvoljene vrijednosli saslavina kao netisloca.00 AI Si 12 Cu .3 0.20 0.ISn.3 (0.01 0.05) (0.00 AI Si 10 Mg (Fe) .3) (0.5 1.1 2.5 9.5 5.1 0.01 0.ISn.50 0.15) (0.00 AI Si 6 Cu 4.2Ni. O. .0 (0.05) (0.4 0.0 7.r5) (0.1983) AI Si 12.5 3.5 2.05) 4.5 9.5 1.5 (0.5 3.0 0.3 \. .5 3.5 7.2 0. O.4 0.2 2.3 \.01 0.10 1) 2) 3) Gomji i donji brojevi znate granitne vrijednosli.00 AI Mg 5 Si .1 1.01 0. 0.2 0. - 396 .00 AI Si 10 Mg .01 0.01 0.00 AISi6Cu4 (Fe) .07 1) 2) 3) Slitine za tlacno lijevanje AI Si 12 (Fe) .5 0.0 2.5 1.5 (0.10 0.15 0.01 0. 3) 0.15) 0.10 0.00 AI Si 5 Mg .00 AI Si 12 Cu (Fe) .0 13.4 0.05) 0. .3Pb.1 Sn.5 8.5 0.8 0.00 AICu4Mg Ti .00 AI Mg 3.3 1.3 (0.4 0.15) (0.0 13.9 1.2Pb.r AI uminij Sastav (%)* Oznaka Slitine za lijevanje u pijesak iIi kokilu ske sli tine za lij ev anj e (JUS C.4 (0.2 4.15) (0.2 0.0 6.05) (0. O.05) (0.3 0.0 3.5 7.2 0.0 11.6 0.01 0.0 0.00 11.5 2.10 0.300 .6 0.4 0.0 5.3 1.50 0.05) (0.5 0.3 0. O.2) O.00 AI Mg 3 Si 1.5 3.01 0.00 AI Si 8 Cu 3 (Fe) .5 0.0 0.3) 0.C2.0 13.9 1.2 0.5 9.00 AI Mg 10.5 11.5) (0. .01 0.15) (0.5 0.0 5.5 0.4 0.1) 0.5 9.00 11.50 0.2Pb.0 0.5 5.3 0.0 (0. 0.05) (0.3Ni.20 0.5 5.2 0.10 0.15) (0.50 0.30 0.1 0.05) (0.05) 0.20 0.01 0.8 2.3Ni.15) (0.3) 0.5 0.5 11.15) (O.0 7.10 0.15) 0.20 0.15) (0.4 0.01 0.4 0.18) (0.0 5.5 0.3) (0.8 \.0 10.0 3.9 (0.10 0.10 0.15 0.8 4.0 13.20 0.0 0.0 1\.2 2.2 0.00 AI Si 8 Cu 3.1) (0.

. 60 64 80. .280 150... .400 350. 82-lijevano u kokilu } } ravoim slaranjem.. 180. 90 90.. 220... .. manje otporan vik temperalure vik temperalure veea tvrdo6l.. 380 300. 180 70....18 .... SO..180 180. ...100 120..180 80.200 180..100 120. 290 120.. 4 4 3 3 3 3 6 4 6 4 SO.01 02 AlSi6Cu4.220 160..240 240..... 300 140..130 150. ...200 170..... ...12 100.15 90..150 100. . 65..200 .100 160..210 6 . 1 .. prehrambena industrija za motore.. . 1 .. .. .. SO. 0... .... ...110 180.100 150.. .... . 3 2 4 3 3 5 3 5 2 4 8 3 4 SS.420 350.. ..320 180.100 60. .240 6 ..220 200. 160 100.190 240 ... 70 70. 280 81 240. . dekorativni dijelovi 1 ..01 70... 65 75 ili kokilu Upotreba tanke stijeoke odljevaka. 125 za dijelove } 63-lijevano u pijesak i meko !areno 64-lijevano u kokilu le galeno. .. 81-lijevano u pijesak i kaljeno s na......... prehrambena industrija otpornost prema morskoj vodi vik temperature. . ....200 220 . 130 dorom 95 .5 . ..... kem. 160.12 SO.. . .....250 240 ... . vodi.110 60. .260 2 160. . .... 220 1 180...240 170..115 2 .. 180 220 ... 60 63 80. . 8 .12 SO.. 200 210. .....a POSIOI.. Naprezanje lo6l Tvrdo6l lerenja prod.. .100 SO.. HB Rm As RpO. .100 60.. 2 .. 85 80.. 130 110.5.. . 75 65.01 02 80. 1 ..10 . za motore.320 . 160 80. 8 .240 2 ..10 45 .10 . . 2 ... 1 ...12 SO. 75 70..... dijelovi otpornost prema mor..... 1 .240 6 . 290 110. 80 85. .. .. 300 8 260 ....100 180..115 ..320 140.. 60 AI Si 12 Cu . dobra kemijska otpornost tanke stijeoke. . .. dekorat.. ..350 6.... 150 80... 80 70..120 210. ...440 5 3 8 3 . 61-lijevano u Pijesak i kaljeno (utvritivano) 62-lijevano u kokilu .270 260.190 150.100 70..12 AlCu4MgTi. 1 ... 160 160..260 90.. 60 02 80. .. .110 180..01 81 02 82 AI Mg 3.. . ...110 160. .. ...MehanilkD svojstva i upotreba slitina za lijevanje u pijesak VIaa. 60 90 65 90 60 60 5 140.100 60.....01 61 81 02 62 82 AlMg5 Si .... 02-lijevano u kokilu.... 2 ... .01 81 02 82 AlSi5 Mg ...... .420 320. 220 .. 60 80.. SO... Oznaka. 200 2 . ... 300 160.. .10 .61 Dodatne oznake znare: 01-lijevano u pijesak.. SO.01 02 AI Si 8Cu 3.100 90. 115 s velikom tvr- 95.... ... .85 SO........120 100...01 02 AI Si 10.. Mg .150 120... 1.90 70. s prirodnim staranjem.280 100.01 02 AI Mg 3 Si 1. 8 .2 N/mm' N/mm' % AI Si 12 . 65. 65. ..... 397 .210 5 ..190 200... . .. 1 . .

VIae.S 7. 0/0 I .5% Zo. Postotno produljenje ~ l. 310 O.... ~t.2 2.200 AISitOMg(Fe).OS 140...4 0. .OS AISiSCu3... djelovi AISitOMg.OSCu .0 O. Prema koroziji nisu naroato otporne. 300 1.. ....3 Tvrdob HB 60.l1 Tvrdob HB 40 SS 270... 3 SO.OS AISil2Cu..OS 140... ...12 0. 2S0 220. Magnezijske slitine za gnje~enje Sastav i upotreba Sastav 0/0... 300 O. otpR v!Jc temperaL. . 240. AI Zn Mn MJMDZ MgAl6Zn MgAJ8Zn (DIN 172911-1982} Smjernice za upotrebu otporna prema korji..2 N/mm' 140..5 0.S.2 O. dobra kem.1 Cu 0.3 70. .S.OSCu 0. prelrra.S 1.1 Si 0.S.0S AISi6Cu4{Fc)...ISO 140.S.. ...160 200.Elektron« je zajedni~ki naziv za me magnezijskih slitina koje osim ~ sadde uglavnom do 10% Al....OS AISiSCu3(Fe). 60..220 I.S 9.. dobiva tek legiranjem.5% Si. iU"a upotrcba .OS AIMglO... . .1 Si O. OS AISiI2{Fe)..OS Naprezanje terenja RpO.S 1... . 3 70.2% Mo i do 1.. S 70.. oko 1800 kg/m3.. otpornost. 110 vUe temper..2 O. . SO tanke stijenke. 2S0 .100 220 . slaba kem. Potrebnu ~toe. MllgnezlJske slitine Sam magnezij je premekan za neposrednu upotrebu. .mw.. do 4.100 ° Dodatna omaka OSma/3 tlaati lijcv..IS 0. N/mm' N/mm' 100.MehaniCka svojstva i upotreba aluminijskih slitina za tlacni lijev Omaka° AISit2. industrija kem. 190 1 .OS AISi6Cu4.. Dopmtene Omaka Mg+ ne&tore DIN 0/0. dekor. 90 motori. Omaka Rm Rp.220 MgMn2 MgAI6Zn 398 160.... 220 VIaC!na ~tob Rm N/mm' 220 .. Magnezijske se slitine odlikuju osobito malom gustooom. .. A. Gomji i donji brojcvi mare gramme vrijcdnosti saddaja. dobro se zavaruJe djclomice se more zavarivati mofc se kaliti (titi) S. 10 ~ I. prod... .. Mehanicka svojstva Napreztee. 300 Postot..OS AISit2Cu{Fe). do 2. SO tankc stijcnkc.220 160. 2 S.upotreba 220..1 Si O.3 0. ..240 ISO. . 300 220 .0 7.. .2 6.

Poi!etni dijeloYi omaka mate: 0 -lijevanje u pijesak... .30 I 0. tdenja Rp.20 .2 " . p -lijevano Pri 50 u pijesak. . I...2 240... .220 200...9.170 90 . 130 P k 90 .''I AI 8Zn 1 r. . ..) Si I Cu lostale o..50 70.3010.3. rsl... . ..90 70.150 k u 110.5 160 ...5... .280 2.15...5 200 .tlaroi li)ev. 130 t 140.5 160.130 Pu 140.-\I...120 140.20 I 0. .-ltIgAl9Zn2 m-MgAl9Zn2 7. 280 6. .5010.2010... .31 0.. . 1.... 10..2... ...15. . OK -lijevanje u kokilu.0.. 250 0.6 2..15.. 280 2..10 240 ..5. . 240 1.5. Tvrdo6l prod.. .. 10.70 60..90 40. lOO 40.130 h 140. .lijevano u kokilu.20 7.150 1 150. G-MgAI8Znl GIC-MgAI8Znl .D. .... HB Dinam.90 55. ..:. ..65 50. . 1.....250 0..0. ..3.10 240. .0 MD ne&l....na :!:N/mm' 50.3. . .... 399 .65 60.. . h .5 } 0.. . savij...220 2.....220 2. Vlaroa.310. } I 0..60 80.!aezijske slitine za lijevanje (DIN 1"'2912-1973) Sastav % -~ i sastav Omab DIW AI Zo 9.-~Al9Zo1 Q-:MgAl9Znl Q-)!&Al9Znl '-MgAl9Zn2 a..100 80.170 160. . Mdumilka Omaka DIN ..loplo u~rsnulo... ....Al8Zo1 Q8 . . .160 h 110.. .5. . . . tilraja. .90 70.4 220. .ami lijev.20 8..70 65.85 50.4 240 .. .6 160..Mg AI 8 Zn I G-MgAI9Zn GK-MgAI9Zn I I .90 65. Rm N/mm' POSIOI.GD-MgAI9Zn I G-MgAI9Zn2 GK .100 80. . .50 N/mm' A.90 50.0.Mg AI 9 Zn 2 oD-MgAI9Zn2 90. . . . . .0 I 0.0 10...220 2.3510.310. OD svojstva Naan lijeIvanja p k I Naprez. .. k . .1. } 1. .5 .homogenizirano. .xe (maks..70 65..280 6..70 50..85 70...0 10.100 80.Al8Zo1 ~-\I...85 55.120 90..01 0.

.04 0. dobiven pretaljivanjem katodnog bakra. } s moogo'p . 0.....002 .95 I Saka.005 .99 EK2-Cu. s kisikom ETl-Cu 99.08 .0. Za elektrotebniW kemijski sastav (EB1-Cu. namijenjen u prvom redu za pretaljivanje u elektrolitski bakar. Bakar Katodni bakar je elektrolitifki rafinirani (na katodi izlufeni) bakar.90 DVP1-Cu 99. (% o P r Napomena 99.BAKAR I BAKRENE SLITINE . 0. Rm N/mm2 Post. v~ samo elektrima vodljivost (u mekom stanju. 0. taljen u oksidacijskoj atmosferi..015 .005 . prod. ET1-Cu. As % > 38 > 10 > 6 Tvrdota HB 40..90 DNP-Cu 99..014 0.005 . 0.015 ..D1. dobiven pirometaludkom rafinacijom - elektrolitski bakar.001 0.003 0. I 99.70 'EKJ:CU } za katode 0.04 0....70 I Dezoksidirtmi bakar ED-Cu 99. . Mehanilka Stanje meko polutvrdo tvrdo VI.C: najmanje 58 miC mm2).1986) Omaka Katodni bakar W Sastav.95 Sakar bez kisika EB1.90 Tl-Cu 99.. svojstva bakra t. dezoksidirani bakar.04 0..90 T2-Cu 99..01 0. 0.005 . 0.Cu 99. dobiven upotrebom kovinskih ill nekovinskih dezoksi- - danata. .90 ET2-Cu 99. Standardne vrste bakra (JUS C. S obzirom na naan rafiniranja raz1ikujemo: talioniCki bakar. bakar s kisikom. 300 > 300 400 . taljen u wtitnoj atmosferi ill vakuumu... S obzirom na kisik u bakru razlikujemo: bakar bez kisika.90 DVP2-Cu I 99.99 EB2-Cu 99.90 > 90 ..60 60.. pri 20 . EB2-Cu..05 bakar nije odlubn } elektrolitski } za lijevanje bakar elektrolitski bakar talioni~ki bakar elektrolitski bakar s malo P ET2-Cu in ED-Cu). 210.250 250 .

g Staoje t.0. duboke posude pove6ma sposoboost za bJadoo oblikovanje.0 Zn oeastOCe (malts.90 tYrda 420 15 Omaka Smjemicc za upotrebu - iostalacijski djelovi za elektrotehni1ru.0. .91..0 89.Strojarski prirutnik .00 Cu Zn 37.0. . . cijevi.0. cijevoe zakovicc.00 45 52 26 80 14 100 45 55 18 90 6 115 48 60 28 75 17 95 33 70 18 95 12 125 Cu Zn 40. ..) ICa Za 20. .0. Sb) "il 63.ukrasni predmeti cijevi za manometre. fifane mrefe.S 59. h .00 Ca Za 28.00 Ca Za 15. mote se platirati l!elikom.2 Ni ostale ukupoo 0. 96.61. . .4. . 71.65.00 Ca C. 68. So.S ostatak 0.0.D2.00 40 30 18 40 24 12 40 15 5 45 25 15 30 15 10 45 32 20 50 70 90 Cu Zn 33.. .0 69.0. cijevi za toplo i bJadoo oblikovanje..00 meka 70 30 polutYr 320 tvrda 400 15 90 Cu Zn 20.0.. instalacijski dijelovi za elektrotehni1ru. vijci.00 meka 250 40 55 30 70 polutYr 320 tYrda 400 15 90 250 40 55 CuZn 15.5 } O. . .00 meka 260 40 55 30 70 polutYr 330 .3 Ni..00 Za 36.Bllkreneslitlne Z8glQeCenje (JUS C.00 79. valjanje.00 Za 40.73. . dijelovi za preianje u toplom staoju 401 Cu Zn 28.81. Ph.00 ZII 33.00 meka polutYr tvrda meka polutYr tYrda meka polutYr tYrda meka polutYr tYrda meka polutYr tYrda 250 320 380 260 340 430 280 380 500 290 350 410 340 410 480 Cu Zn 30.00 Za 37. .5 .00 Mehanitka Cu 94.00 27 .00 Ca Za 10. .2 Pb ostale ukupoo 0. % % Cu Zn 10.0. preianje). ..0 69.0 62.1. Ca Ca Ca Za 30. 0. ultrasni predmeti vrlo dobra za bJadoo oblikovaoje. Fe.0 66.I: svojstva (prosjetne vrijednosti) i smjemice za upolrebu Vlaata % prod.100 -1982) S lit i n e b a k r asci OZ1lQ/CQ i sastilv n k 0 m (»Mjedi«) Sastav % Omaka Ca Za 5. A.3 (Al.0...Rm sliOOe N/mm' A. vijci najvafoija sliOOaza bJadoo oblikovanje (vul!eoje.0 84. 64. 86. Mo.

73.59..a:: e prod. .5 57.5 59. 64.3 So" 0.00 340 410 . . 3. .59. 402 .3. 2..3.0.) Ni ostale 0.1.. tvrda meka polutvr .5 2..00 Cu Zn 40 AI 2.00 2 .2. .2 .7...0 Cu Zn 39 AI Fe Mn.0.5 57.. ...79.5.7 Fe.5 1.5.0. '8i:Q Stanje .2.. .8.61.02..5 I 1.5..0 I 1 1 ostalo 0.0.5 0.00 meka polutvr.3 . A. .. tvrda Posebne Cu Zo 39 Pb 2. ..5..61.4 So 1. . 1. 56..4.5..00 Co Zn 40 AI 1. ..0 60.0 61..5..00 Co Zn 28 Sn 1.7 .5. ..0. .1.0.0 1.7 .0 0... .8 55.00 2 .0 M.58. ..5 1. .00 Cu 62. .O.. .63.0 Ni 0.00 1.. .3 Si 2.2.5 Zn ne&toee (maks. 59.0..5...5 . 1..2..3 0..0..59.035As 0.63.0 1.5.9 .2.5 1.5 ..0.0 57.00 Co Zn 40 Mn 2.0.. 2.1.5.0 58. 18 95 dijelovi za prdanje u toplom m 12 125 stanju 28 75 ] za 12 105 ] 'a 6 125 ..5 0.61.02.035 As..00 Co Zn 40 Ni 2.3.0 56.3 70.5. .0. 2.00 Co Zn 35 Ni 2. .4 56.0.OO Cu IAlIMD 'I I 76.2. .5 Fe I) Takoder 0.6 0. .3.0 3.. .2.5 56.§ Smjernice % Oznaka z 'EX slitine za opotrebo A..0 2.1.5 0.0.00 3 . .. . .00 Co Zn 31 Si 1..0 0 Mehanicka svojstva (prosjeate vrijednosti) i smjernice za upotrebu EN PostoL .00 Co Zn 38 Sn 1.70.011.0 ..4.3 ..0.00 CoZn38A12Mn3Ni.3 1. .2. slitine bakra s cinkom (»Posebne mjedi«) Sastav % Oznaka i sastav Omaka Cu Zn 20 AI 2. 3.. 1. 1..5 0. .0 1.') Takoder 0.2.... .0 0. .5.5 Ni" 0.5 2.0 Pb 0. 2. ... . ....5..0 Ni 0.0. .4.0.0. 62.0 I0.5 0. 30 15 10 25 10 5 Cu Zo 36 Pb 3.59. .0.00 3 .0.5 1.480 370 440 510 33 70 za toplo i bJadno oblikovanje.0 59.0 ..3 0..0..SIitine Oznaka i sastav bakra s cinkom i olovom (»Mjedi s olovom«) Sastav 0/0 Oznaka Co Zn Co Zn Co Zn Co Zn Co Zn Co Zn 36 36 38 39 39 44 Pb Pb Pb Pb Pb Pb 1. 1..0 53. .3 0..3 0...0 1.5 0.. . .

00 Cu AltO Fe 3.0 2..4 0.4. sastav i upotreba Omaka Cu So 2.0 Sastav % P 0. . ..00 Cu AI 9 Mo 2..0..5. .00 Cu So g. sastav i upotreba Omaka Cu So 4 Zo 4.00 6.5 -= otpor..5. sastav i upotreba Omaka Cu AI 5.0 1. . 403 .. .0 Pb 3.9.5 1.8 osciIacija Mn 0.0. ..1 0. za elektr..00 CuSo4Pb4Zo4. vodi le vatri r"P"" .5 4..5.. .01. 1.5. JDrdc za sita opruge.0..0.6..0..0.0 Zo 3.00 CuAllOFe5Ni5..0.0 2.11.5 8.00 Cu So 6.OO Cu AI 8.0 As.0 8.5.0...0. kivelika evrstoea Cu AI 8 Fe 3.3. . . prigu!iva6: 0.0 Fe 0....OO So 1.4 Cu Upotreba os a.5. . .5.11..6. .8 se. ..9.5..01..0. savitIjive cijevi za maoometre. cijevi veCe otpomosti prema habanju i koroziji Slitine bakra s kositrom (»Crvena kovina«) Sastav % i cinkom Oznaka.4 ostatak Cu Upotreba vijci.... vodljve opruge opruge..10.0 4.8.0.5.5.6.5 (i na poviknoj pomost prema kiseIinama i mor.00 AI 4.5 7.0.2.0.0.. .Slitine bakra s kositrom (»Kositrena bronca«) Oznaka..3 0.0. .8 0.0.0.5 5...0.4 0.5.... .0...00 Cu AI 5 As. . .5 0.5 8. .. i oct...5.0.0 P maks 0.7. Fe Cu Upotreba As za kotne poja0.3..1.8 1. prema ]! C! selini sump.0.5..0..0.5 0.0.0 7..0..0..0 3.0 0.0.site opruge } tatt za manometarza k1iznelefaje Slitine bakra s aluminijem (»Aluminijske bronce«) Sastav % Ni Oznaka.0.8..0.2..3 3. opruge.0.01.0.0..00 So 3.

8..0.5 0.3.1.1..67.. 1.00 43.22....0 S za kondcnzator. 1 .5.OC 19... obl.00 CuNilOZn4ZPItZ. korozlji I kavit. lako oksidira Cu Ni 30 Mo 1 Fe .... korozJjii kavit.. kuje 0 i obraduje dobra sposobnost ob!.OC 9. ...5...0..2..0 63.5 0.0 17.5"10 Mo.0. Slilina bakra s berilijem (»berilijska bronca«) (otvrdnjava).5 17. prema eroziji...65.0. Saslav "10 .8 1.0.00 CuNil8Znl9Pbl.5..0 59.(1.0.4. . za ukrasne predmete optenito za finu mehaniku i optiku: Idiurevc - 59.... ..0.0.0 9. pruge.. »Kitajsko srebro« je starije ime za posrebreno novo srebro..0.0 sposobnost za duboko izvlarenje.0( Co bakra s niklom <"Novo srebro«) Sastav "10 Ni 8.. Cu Ni 5 Fe 1 Mo . .0.0( Cu Ni 12 Zn Z4.00 Cu Ni 18 Zn 27... Co) .5. prema eroziji.0.. sposobnost oblikovanja.0 45.0 0. ame se postiZe tvrdoea do 400 HB... . ..19.64.0.0 - Slitine Sastav i upotreba Omaka Cu Ni 10 Zn Z7.00 Omaka [ Ni -4.63.(2..1.45.3.. 26.1.0.5"10 Si. kovinska sita itd..66. .48.sluZi za oprugc koje su clcktriari vodia.0 11.0 62.5 0..3.0. . ..5 0.. pakfong.0. argentan.!'.19.5.1. 16.0. to 13 Cu Ni 10 Fe 1 Mo ..0.O.00 Cu Ni 15 Zn Zl.. .OO Cu Ni 18 Zn 20..2.0 - dobra spos..0.0.0 60. za open upotrebu 61.0.....0 0.U 0...1. arhitekturu dobro se preb i kuje.5.13.0 - 0....0 0..OO 19. . za 0..0.11.00 24..5 0. .C 13.0.11.1.Slitine Sastav i upotreba b a k r a s n i k 10 m ("Niklena bronca«) Mo -Fe 6.. .C i cinkom Pb - Zn Upotreba dobro se lijeva i prea.0 Cu Ni 44 Mo 1.4.0 Cu Ni ZO.2. 3. platiranje Cu Ni ZOMo 1 Fe . .32..C 17..lako se kali 404 ..0 . I Upotrcba za cijcvi i aparatc osobita ot.2..0 1. * Slilina bakra sa silicijem (»silicijska bronca«) .22.0 Cu Ni Z5.5 Poznati trgovacki nazivi za novo srebro: alpaka.0.11. .. za unut. ost.0 0. .. 63.5"10 Be) ..0.. .0.0.19.OC 29. cijcvi za kovaninovaei platiranje velika otp. za pribor za jelo :3 dobro se prcla.

5. .66.1. prod.. TvrdOOl rn-st.0. 1011000 Rm Nmm> Nlmm> % Rfn°" 70 80 120 180 250 250 12 25 15 450 750 750 Upotreba oost prema korOZl)I.. m a n g a nom ("Posebne mjedi za lijevanje«) O:t.05 P..02 } 300 170 200 600 450 475 18 20 18 1500 rn-stOOl i tvrdOOl 1100 1100 umjereoa klizna mebani&a svojstva. AI MD 3... Cu Zo 39 Pb .01 C.05 Slitine bakra sa cinkom te aluminijem...0 0.04 konstrukdja 300 600 P.04 P.01.0 4.00 ....0.8 Zn ostatak 63. MD 3. Co Zn 33 Pb 2.5.Slitine OZ1Ulka i sastav BlIkroye slitine za lijeulQe (JUS C.5 0.5. Vlaf..01 18 1400 velika stati&a 1 .0 0. .0 os . Cu Zo 35 AI Fe MD . Cu Zo 25 AI 6 Fe 3 MD3. Tvrd06 rn-st.02 .. Cu Zn 35 AI Fe MD .D2.5. ..0 MehaniCka svojstva i upolTeba Naprez.04 K.02 T.4.01.7. Postot.1Ulkai sastav OzuaJca } 120 60.0 Omaka .2. okovi.4..4.01 dijelovi 10 400 740 1900 reteui C.0 2.0 0. P.2.0..0. Cu Zo 35 AI Fe Mo .5.3.. teoja OzuaJca Vlaf. Cu Zo 35 AI Fe Mo ..0..5.0 58.00 57.0. T.0. HB A.0 'CoZo26A14Fe3MD3. 2.. ..03} N.. prod.0..3.5. Cu Zo 35 AIFe Mo .5 AI 0.2.0 MeJumiCka svojstva i upotreba Naprcz. Ozuaka toja HB Upotreba A.0... teljezom i. Cu Zo 39 Pb .03 N.00 60. 101100( Rm Nmm> N/mm> % Rfn°" 400 725 10 1800 statiai jako opteP.CuZn39Pb . Cu Zo 25 AI 6 Fe 3 Mo 3. CuZn40Pb.01 - 220 280 15 IS 750 precizna mebanika K. Cu Zo 25 AI 6 Fe 3 Mo 3. ..00 . Cu Zo 33 Pb 2.63.300 -1980/1986) bakra sa cinkom i olovom (.0.5.01 K.0 tatak 60.66.05 T.5.. Cu Zo 40 Pb . .Mjedi za lijevanje«) Sastav % Cu Ph 1...5.67.0' 0. Cu Zo 26 Al44 Fe 3 Mo 3. brodski propeleri 405 .4. Cu Zo 26 AI 4 Fe 3 Mo 3...02.65.. Cu Zo 40 Pb . Cu Zo 35 AI Fe Mo .... Postot.03 N.63.armature armature Z8 plin ivodu armature.0 1.0 Cu AI Sastav % Fe MD Zn } C. . 0.2.5 0.

00 2.5 ...15. C N P C ...0 4.01 C.5 84. .0.OO Cu So 12.0 75...0.0 So 4.0 .0.02 C.04 P. CD So 10. koroziji i morsiCoj vodi.2.9. Cu So 12. Postot rrvroCa tefeoja fvnt.04 P.0 78. 04) su otpome prema habanju.8.0.23.. .03 N.04 P.. . 12..0. Cu So 12. Cu .11...0.0 .15.04 P.11.0 88. 82.0. CD So 12 Ni 2. Rm 1011000 Nmm2 N/mm2 % RA. ... vodu 800 velika otpomost pre950 ma babanju.05.. Cu So 10. .0 Sastav .87. Vlaf. 1.5 i upotreba svojstva Omaka P.00 CDSo 10 P.2 ..0.00 Cu 80.. P. C. Cu Sn 11 P....05. c. Cu So 14.0 13. 03.0 85. 6.5 10..0.0.. . Cu So 10.79. 13..5 2 6 4 4 4 12 8 10 4 5 7 5 7 7 " Upotreba F r 850 950 velika otpomost oa 950 kolOziju i mor.00 406 .0 P.OO i Cu Sn 10 P.CD Pb 15 So 8... 10.. ...0 9.8 84. 13....OO (01. So ..5. .17.0 9.0.12.01 C.0 12..0. koroziji 1000 i morskoj vodi 800 dobra otpomost pre900 ma babanju. Slitine bakra s olovom i kositrom (»0Iovno-kositrena Oznaka bronca za lijevanje«) Sastav % Pb 8.5 0. Cu So 12 Pb 2.0.40 0. K. 11.00 .0. kolOziji 900 i morskoj vodi 900 dobra otpomost pre1000 ma babanju.03 N. Co So 12 Pb 11 P.0. Cu So 12 Pb 2. ..10.0 86.87.03 N... .)... HB A. . 9.. CDPb 910So 5.01 C. Cu So 12 Ni 2.88. CD Ph 20 So 5.. .40 0.-SI i ti n e b ak r ask Oznake i sastav Oznaka 0 si t rom (»Kositrena broncaza lijevanje«) So Sastav % Ni Pb 1.00 . Cu So 12 Ni 2. N.0.0.1.0. .0 70.89.0.87.2. . Cu So 12.0.0..0.OO . kolOziji 900 i morskoj vodi 700 velika tilavost.04 Naprez.0 1. 02.5 - .05.. Cu So 14.5 11.00 .0. Cu So 14.OO MeJumiCko 85. ..0 18.0.01 C...0.03 N.00 Cu P < 0. Cu So 14.2 0. .5 10.0 8.91. CD Ph So to. ot950 pomost oa koroziju 900 i morsku vodu Slitine (P. .2 140 150 150 130 150 15Q 150 160 180 180 130 150 150 130 150 150 200 220 220 240 270 270 270 280 300 300 240 280 280 240 270 270 3 1. prod.5 11. Cu So 12 Pb 2.89. 6.01 K. 78.. Cu So 10.. Cu So 12 Ni 2. .. ..510.0 7. .7 87.03 N. K..87.40 0.0. Cu So 12.. N.0.

01 9 Sn 5. Cu Sn 10 Zn 2... 6.03 VIa..91.2 Nmm' N/mm' % .04 15 Sn 8." 3) Takoder K. Cu Pb 20 Sn 5.pumpi 270 5 210 12 650 otpomost na mrozi260 12 750 ju i morsku vodu 200 13 600 otpomost na korozi.0.04.0. .5 Cu 86.04. Cu Pb C. kliz220 6 80 .a Omaka s kositrom. .03 15 Sn 8... - por.ni lehji 230 9 130 80 180 7 650 dobra otpomost pre140 220 3 700 ma habanju i korozi110 220 6 700 ji.03 ) 130 lOO 120 90 100 90 lOO P.ju (za pare sumpor.Mehanillal svojstva i upotreba Oznaka P.0 7..0.0 2.2 Nmm' P. za 220 2 .03 9 Sn 5.4) Takoder N. Postot. Cu Sn 5 Pb 5 Zn 5. prod. 8. Cu Sn 8 Pb 2. Tvrd06 C!vrst. otpor. C!vrst.0 i olovom Sastav % Sn Zn 1. Cu Sn 3 Zn 9 Pb 7.04 150 180 5 7 500 . Cu Pb C..04 P.otpomost na korozi7 80 160 .0 0.0 4.. Cu Pb K.0. CuSn 5 Pb 5 Zn 5. Cu Pb P.0.2) Takoder N.0 Mehanitlal svojstva i upotreba Naprez. 200 5 80 .02 9 Sn 5.0 4. Tvrd06 HB Upotreba Rm A. 10/100e Rm Rfn°.03 5.vodu i koroziju. . Cu Sn 8 Pb 2. P. Cu Sn 10 Zn 2. prod.02 -c.01: 3.03 10 Sn 10...04 Naprez.Crvenilijev«) -Pb 3.82. 9.. . Cu Sn 10 Zn 2.0 4. Cu Pb 20 Sn 5.85.0 . 407 .1. na KOrOZt] Sliti!1e bakr.. (.0 5.0... N/mm' % 10/lOO( 12 750 umjereno optereteni 240 270 7 850 klizni dijelovi. .8.5..89. ..0 78. 4. . 220 8 100 650 otpomost na sumpor.0.01 10 Sn 10. Cu Sn 7 Pb 7 Zn 3. Cu Pb P.i solne kiseline).0.01 130 130 K.5.01 15 Sn 8.6.0. klizni lehji 170 5 80 600 dobra kIizna svojstva..86..01 5.. ..01 120 C. 5. Cu Pb 9 Sn 5.11.0 82.ju i morslru vodu 250 13 200 18 500 201 16 550 j! .10. . .. 6. Cu Sn8 Pb 2.0 81. Cu Sn 8 Pb 2. Cu Pb C.01 N.02.04 140 P.00 9. terenja Oznaka O. C. 7 270 800 na morsku vodu .0.00 .. 220 8 100 650 i solnu kiselinu 60 80 P. Cu Sn 10 Zn 2.armature i ku&ta 230 4 .0 84.0. Cu Sn 3 Zn 9 Pb 7.. VIa. tnja HB Upotreba A.CuSn7Pb7Zn3.0 6.0. Cu Sn 7 Pb 7 Zn 3. Cu Sn 5 Pb 5 Zn 5. .0 6. 8.04 10 Sn 10. Cu Pb N.. . 6.0.02.. . Cu Sn 7 Cu Sn 7 Cu Sn 5 Cu Sn 5 Pb Pb Pb Pb 7 7 5 5 Zn Zn Zn Zn 3. Cu Pb N. C.00 Cu Sn 3 Zn 9 Pb 7..J I) Takoder K. Cu Sn8 Pb 2.otpomost na morsku 250 16 ..03 149 N.0 2.. Postot... cinkom .00 .. .0. 3.0. .03 130 N.00 . Cu Pb N.01 C.

. % Tvrdo6l HB 80.Slit i n e b a k r a s a I u m i n ij e m (»AIuminijska bronca za lijevanje«) Sastav Omaka Co AI 9.02 C. -200 do +200DC) otpomost na korozijo i velika I!vrstoQi. 5. industrijo onito za mehanieki opterea:ne dijelove (pri temper.0.5 8.0. . .za opCu upotrebu (i za slitine).6% Ni .. CD AI 10 Fe 5 Ni 5.03 N. Co AI 10 Fe K.0. CD 5. Tvrdo6l Naprez.. prod.5.5. za brodske propelere Oznaka P.0 2..01 K. ....0 76 Sastav % AI Fe 8. A.11.a I!vrsto6l Rm N/mm' 400 . CDAI 9.0. . 90 180..00 CD AI 10 Fe 3. tea:nja I!vrst.5.> % N/mm' N/mm' 120 140 180 200 } 250 300 600 600 680 10 12 12 1400 1500 1600 320 450 500 550 15 15 13 15 800 850 1150 1150 Upotreba otpor..0 3. Co AI 9. . HB A..45 1 408 .11.00 CoAlIOFeSNiS. 10/1000 Rm Rp. 450 Postot. ... 200 750 30.. na koroziju.OO Mehanilka Cu 88.6.10. ...02 P.0% Ni svojstva Stanje meko tvrdo Vlaa. ..04 } 280 NIKAL I NIKLENE SLmNE Cisti DikaI TehniC!ki asti nikal sadJfi: imad 99. CD AI 10 Fe 5 Ni 5.0 8.5.0% Ni . za prehr. imad 98. CD AI 10 Fe N. imad 98.04 P.02 3.5 svojstva i upotreba Postot. prod.01 3.5 Ni 3. CD AI 10 Fe e. Co AI 10 Fe 5 Ni 5.za kemijske aparate (osobito za platiranje).92. Vl..7% Ni za anode.89.01 K.5.03 3.0 83. - Mehanilka S6tina 98. CD AI 10 Fe 3.

0 razno .5 0. O. 27. ve} dobra otpomost prema eroziji lika postojanost u mor. 0. 1. I.33 1.5.1.19 ostalo 3) 1.5 3. 0..OFe. l.> N/mm' N/mm' % min. TvrdOOi tea:nja HB Rm As Rpo.4. za armature.5 1.0 .1... Upotrebljava se za kODdenzatorske cijevi. .. l. Vlaaaa Postot..0..7..19 ostalo 4) 1. 1.68 60.. 3% Mn (+ Si. dobraotpomostpremakoro- I (i kavitacijskoj). . 1.OC . min.68 - - - 5. 29% Cu.5 0.5 . 1. O.5Mn..OFe..2Cu. aparate i 51.5. tOOi prod.5Nb 4) . 1. 2.Ni93C G.31 1.2.. a vcoma je otpoma prema koroziji.1971) Sastav Omaka po DlN G-Ni95 Sastav % Ni > 95 Cu Fe Mn Si ostaIo G. dijelove kUCallskih aparata i sI. 1.5Mn.19 ostalo ') 2.N'ddeDe slitine za lijevanje (DIN 17730 . lopatice vodnih turbiDa..5AI 4) 4) . .Ni90Si G-NiCu30Nb G-NiCu30Si3 G-NiCu30Si4 > 93 > 90 62.33 1. .Oe.2Cu.5 C ') 3) I.OIS.OFe. vodi * Monel je slitina 5 prib1i!no 66% Ni..1. O..0.5 2. Mehanilka Oznaka slitine G-Ni95 G-Ni 93C G-Ni90Si G-NiCu30Nb G-NiCu30Si3 G-NiCu30Si4 svojstva i upotreba Naprez. .OIS.. Fe. min.5.3. . C).OSi.0.2Cu.5. l. . koroziji.5...0..OSi. - - I) 26.5 Neastoec: I) 2.. 409 .68 61.6. 120 160 350 220 350 500 320 340 500 450 650 750 12 10 3 25 10 1 80 85 180 120 220 260 Upotreba } ziji.1.2.OlS.. 1..7 0. min. l.2. .5.5 0.5Mn... . 27.

0 16 0. aparati motorske svjeCice termoelementi.3 TI trajno opter. 1.6 45 44 0.4 0.6 46 0. Sastav i upotreba Omaka po DIN Ni99.5 16 5 22 0.4 O. 410 Prosjea. dijelovi otpor.9Ti } slitine magnetske meke utaljivanje u mekom staklu 18 Co 23 Co .2 2 Si ) 39 38 79 76 76 51 47 48 46 41 50 51 53 53 28 27 1.5 15 21 1 0. mretice za elektronke tice za grijala } otpornici otpornici 1.0 O.6Ti kaljivo .O. 4 Nb 1 Co 1Co. 17743.6 2.Nildeue sHtlne Z8 gnJeCenje (DIN 17741.20 1.5 }os!.0 6 1 49 51 57 1. 17744 .5 31 1.kem.5 1.5Ti 1 Si. 17742. 2 Co 1 Co 1 Si: 2 Co 5Co dijelovi otporni 2 Co.0 20 0.5 5 1.e i zaokrufene . 4 W na koroziju 1 Co.5 22 2 7 20 1.apar.0 1 0.0 20 5 1.5 28 2 6 20 1. 2.0 47 0.0 30 0. O. % Ni Mo Cr Cu c Fe AI min 99.0 4 15 2 5 16 5 4 16 1 47 47 1.4Ti } vatrosta1ni dijelovi 1.0 22 2 1. na koroziju 3.0.5 vrijednosti.0 21 2.0 15 0.5 9 3 0.4 98 97 94 94 76 60 59 73 72 58 72 65 63 63 0.0 3.5 1 30 1.1983 i 17745 -1973) ostalo Upotreba otporni termometri kem.5 16 3 1.4 Fe NiMnI NiMn2 NiMn3A1 NiMn5 NiCr8020 NiCr7030 NiCr6015 NiCr20AlSi NiCrl5Fe NiCr23 Fe NiCr20TI NiCr20TIAI NiCu30Fe NiCu30Al NiMol6Crl6Ti NiMo28 NiCr22Mo6Cu NiCr22 Mo7Cu NiMol6Crl5W NiCr22Mo9Nb NiCr2lMo6Cu NiCr21Mo NiFelSMo NiFel6CuCr NiFel6CuMo NiFe48Cr NiFe47Cr Ni49 Ni48 Ni42 NiFe47 NiFe46 NiFe4S NiFe44 NiCo2918 NiCo2823 Sastav.4 1 Si.0 5.5 1.5 54 48 0.0 21 2.5 1 Si 1 Si 2 Si 3.7 20 15 8 18 1.0 23 0.

.03.El. . ... min.. tcfcnja prod.005 0.3 0. Cineane ditine Z8 6JevauJe (JUS C. - Sastav 0/0 AI Cu Mg Zn .009 Pb + Cd } 0. .5.99 99. slitine s cinkom. min.5 2 0.Zn AI 4 Cu 3 GK .1.J6. . '! S }0.0.2.0 1... Zn AI 4 Cu 1 .5 97.S Zn 98.0.5.. . .99 Zn 99. 3. .995 99.0.5 2.4.995 Zn 99. TYrI..005).05 0. Zn 99.2 0.Zn AI 6 Cu 1 3.po JUS: T. svojstva i upotreba Naprcz. Zn AI 4 Cu 1 G-Zo AI 4 Cu 3 GK-Zo AI 4 Cu 3 G-Zo AI 6 Cu 1 GK-Zo AI 6 Cu 1 daarl odIjcvci toaJih dimenzija daarl odIjevci tankih stijenki odIjcvci u pijesku odIjevci u kokili }Ijevafld odIjevci u pijesku odnosuo kokili 411 . VlafDa POSIOI.5 Upotteba }slitine s cinkom (i niklom).2 0/0 min.po DIN GK .u ploauna (JUS C.01 0. males. ..0.06 3.6.3 2.02.6 « 0.002 Sn 0.06 0.5 98.1.95 99. cini!aza bjelilo itd.5 99..020 .5 0.075 Fe . data As Rm HB Nmm1 N/mm1 Rfn°.5.005 Cd 0.5 0..5 1 1 1. 200 220 170 200 150 170 250 270 220 240 180 220 1.0.2 3.5.5 70 80 90 100 80 80 Mehanilka Oznaka Upotteba T. S no netistata.3 0.CINK I CINCANE SLITINE Cisti dnk Tebnifki asti dnk . Zn AI 4 T.003 So 0.5 1. .06 5. za slitine } no galvansko i toplo cinanje.1970) Sastav i upotreba Sastav 0/0 Oznaka netist Zn min. .S Zn 97..95 Zn 99.4.6. min.02.040-1963 i DIN 1743/2 -1967 Oznaka i sastav Oznaka JUS DIN Netis 0/0 males. . zalijcvanje. izvlafcnje za cinane slitine za damo duboko za bakrcne za galvansko cinanje.5.4. Zn AI 4 T. .007 Pb 0.08 Fe 0.

akumulatore za kemijske aparate } { za slitine.04 I - - 0.1963) Slitine za pl~teve Sastav i upotreba i E E E E Omaka Pb Pb Pb Pb 99.06 Slltine olova s kositrom i antimoDom Tiskarske slitine Sastav i upotreba Sastav Oznaka % Pb Sn 3 93 GPbSn3Sb4 4 GPbSo4Sb15 81 5 83 G Pb So 5 Sb 12 5 G Pb So 5 Sb 14 81 9 74 G Pb So 9 Sb 17 64 30 D Pb So 30 Sb 6' D Pb So 5 Sb 28' 67 5 (JUS C.95 99. za posebne svrbe vrlo meko. 99.90 99. elektri~ib Sastav % Sn Sb kablove (JUS C.40 0.1963) } I Slitine alava s antimanam Sastav % (JUS C.10 0.95 99. za telefonske kabele meko.99 99.05 0.030 Sastav % .QI 0. 99.El.985 99.1966) Pb H.90 ostatak I Upotreba vrlo meko.90 Cu neCistore males.015 0. .9 Pb min.85 0.040 .kabelskepla!teve za kemijske aparate pri povi~nim temperaturama .El.1978) Sastav i upotreba Oznaka Pb Pb Pb Pb 99. O.9 0.035 l limovi.u bloku (JUS C. za opti~ko staklo.20' - - Pb > 99.l01 Tiskarska oznaka slitine 3/4 4/15 5/12 5/14 9/17 30/6 5/28 Sb 4 15 12 14 17 6 28 Upotreba .OLOVO I OLOVNE SI..El.fire Upotreba . armature plore za wtitu od radioaktivnog zrarenja }za akumulatore 412 .ITINE tisto olovo Rafinirano olovo . za open upotrebu tvrdo.cijevi. za brodske kabele . ~ po Dodatne slitine.0.trake.04.99 99.985 99.10 Upotreba .9 Cu Sb So Sb Cu - 0.El.

5.4 7. 1.100 (»Bijela kovina«) Omaka Sastav % 88.Kositrene i olome slitine za leiaje (JUS C. ......0.0 0.. .0 0.5.1..420 480..90 3..5 0. So 80 Pb L.4 .75. . Pb So 5 za I Je d0bre kIime sposo oostipn UDlJerenun opte oJUDa 413 tdleo optereteoe letaje uz povi!eou temperaturu za dinamieki teAkoopterereoe le!aje . .. So 89 24.0 0.5.... 370 420 .1.7 11.5 13. . 520 L. .5 ost. 12 79.E1. ..1.. . .5 Sb ost.5. So 80 Pb 27 20 10 182.....16.1. Pb So 10 b L. . So Cu Sb Pb 23 16 9 235. . . 16..S 19 27 20 241. 520 l!potreba t: ~::~ L.5 So 0... Pb So6 Cd za I Je d0bre kIime sposo oast!pn velikim opte oJuna .0 0.. 520 L.. .6 ost....C 50 100 12 Talilte ... ..5. So Cu Sb So Cu Sb So Cu Sb Pb So Cu Sb Cd As Ni Pb So Cu Sb Cd As Ni Pb TvrdOOlHB pri . Pb So 10 9..5 14.13 1.1.1.75. 5.6 ost.16 0.3 8. Pb 4. ...0.. .. 15 0... L.C .5 14..1. . So 80 10 230.5...7 0..10 0. Pb So 9 Cd }za dinamilli } } .C 424 .1963) 20 Temperatura lijevanja .....5.460 L.420 450.460 L. 400 440.400 450 . 450 L..10 11.. ...81 8. -~-' b L.75.. . . . . Pb So6 Cd 26 21 15 245 . ... .10.5 Cu 14.4.. . .. 450 L.. 81 5.. 5. .5.8 79.75. 354 L.PbSo9Cd 28 23 15 240. .400 440. .....PbSoS 22 13 6 240.

.2.. 1083 1083 1040 990 } za nelegirani relik }slitine i niklene za 1eljezne Meld lemovi (JUS C.. 25% Pb. S.E1.. .041 Oznaka S. 1020 910 900 890 870 845 } i lijevano bakrene slitine.4 Temper. 13 35 38 44 50 56 Si . .2. Cn 42 Zo Bakreni lemovi (DIN 8513/1 . S.1963) Upotreba lemljenja.2. 25% Pb.02. . 0.0. IJenJ p. S.5% Cd ..LEMOVI Tvrdi lemovi Mjedeni lemovi (JUS C.306 .43 Sastav % Zn min.1957) Oznaka S.) %: 0.4 . 0. 0. 0. S.tamte 94 . S. .... . . S. S. relik za bakar..49 41. * Slitine Woodova s ekstremno niskim talihem: Roseova slitina: 50% Bi. S... za bakrene i niklene za bakrene i nikleoe slitine S.e.2.0.4 .0.005 AI. 414 .25 Bi.8 O.tamte 70. 0.4 . . S.0.e 275 257 249 242 237 223 200 185 185 I J 1 J .05 5 .005 Zn.. S. P lemljenja . Co 85 Cn 63 Cn 60 Cn 54 Cn 48 Zo Zo Zo Zo Zn Co 84. Dopustive neastore (maks.1979) Oznaka po DIN Co > > > 99. 12. 12..61 53. 13 0..86 62. 1eljezo }jevano 1eljezo slitine i Ii.4 11.c..64 59..0.90 86 Sastav I I % So Temper.05 As.D2. S.5% Sn.02 Fe.0.0. Sn 20 Sn 25 Sn 30 Sn 33 So 35 So 40 So 50 So 60 So 75 Sastav' % Sn Pb 20 80 75 25 70 30 33 67 35 65 40 60 50 50 60 40 75 25 Najnifa temperatura .. lemljerija .e Upotreba 0.55 47.e Upotreba LoCu Ill! IIf LoSF Cn L-Cu Sn6 LoCu Su 12 0. 0.90 91 99. . 25% Sn slitina: 50% Bi. 0. . S. .4 -.

.5 L-AI Si 10 L-AI SI 12 Meki lemovi Sastav % Si AI lernljenjo 'C 605. a osobito: S.. CD 19 Zo Ag 45 Cd 48.50 18 690 8 MD.OAI380. CD42 Zn Ag25 Cd S... CD 32 Zn Ag 50 Cd Upotreba Srebrni so lemovi oamijeojeni oJXenito za lemljeoje b:lika.10. .14 700 S. .: '" !! 780 730 840 - 1981) Temperatura Omaka po DIN L-AI Si 7..... .31 42 40 44 12.7 29..u1 komio 415 - 200. CD 43 Zn Ag 20 Cd 24. \3 52 5..5 11. CD 18 Zn Ag 49 Mn 49.8.13 52 S.5 } 1 } za aluminij (DIN 1707 - 1981) Omaka po DIN Sastav % So Zo 8.307 ..45 730 32 S. .12 S. S... 6 Ni ::.... S..8 -1 200.C 870 830 800 770 750 770 3.1957) Sastav % Omaka Cu razno Cd Ag aks maks..kao vatrosta\ni lem. .605 590...28 29..Srebmi lemon (JUS C.. 615 595..9 S. ..16 49 8..kao lem otporan prema koroziji.. Cu 52 Zn Ag 12 Cd 14.15 Cdl drugo Temper. CD40 Zn Ag27 Mn S. .0. Co 52 Zn Ag 12 11.. bakra i bakrenib sUtina.280 manje . Cu 52 Zo Ag 12 Cd..7 700 S. .Cu55ZnAg8 11. 96.26 43 S. . . 1 8. . Cu 42 Zo Ag 38 So ..9 55 S..16 - - 10 MD..46 19 18. 7.17 S..25 94. S..2 ostatak 1 9. S. Cu 32 Zo Ag 44 . CD32 Zn Ag 44 44.21 43 13...0. S. .... .. Ujeveoog:reljeza. CD49 Zn Ag 15 Cd 19.600 Upotreba oJXenito za aJomioij (oaroeito za slitine AI Mo) 6..250 - - ..kao lem otporan prema morskoj vodi. lemljenja 'C Upotreba !.340 }!ami leD 265..O. ..6... Cu 49 Zo Ag 15 Cd.51 32 3.390 lemlj. . ....45 17. Cu 43 Zo Ag 20 Cd .39 42 4 So 800 S.22 620 S. 13.70 L-CdZo 20 L-ZoAI5 30. 5 Ni S.. CD 42 Zn Ag 38 Sn 43. CD 43 Zn Ag 25 Zo TaIi!tc .. Cu 32 Zo Ag 50 Cd .D2.... . premak 4..-So Zo 10 85.za lemljeoje b:lika (i platiranib b:Umih Umova)s bakrom..0 75. CD 36 Zn Ag 30 Cd 37. CD44 Zn Ag30 Cd 24.31 36 10.92 L-SoZn 40 55. . ..... S. Cu 40 Zo Ag 27 Mo za kemijski otpome b:like i tvrde metaJe...26 26.0. Aluminijski lemon Tvrdi lemovi za aluminij (DIN 8513/4 S...

5 - 0. a upotrebljava se do 1350.') »Cekas«.22 1.44 1. 3 Co i ost.405 0.50 Upotreba 0.5 14 6 - 4Cu + Cu + Cu O5t. 5 AI.C 800 .17 IS OS\.39 1. reciz. 0.ost..C 1200 .48 1.49 mJeme p 0.04 1.14 1...C Ni Cr 80 20') 20 os\.') »Cekas 0«. 1200 1.1 I 11 21.125 0. .43 0. . .5 < 0.5 - I Cr 3 3 - I C Fe <0.C 400 . 0.C 100 .. 0.28 .8 Co Ni 30 Mo 3 30 5 1. Fe.ll 1.15 1.130 0. . 1.2 Cu MD 12 Ni AI 12 Co Specifiari elektriari otpor Q mm'/m 20.40 '0. »Konstantan«.417 0. .49 1300 CrAl205 20 5 os\.S 26 27 - - razno 2V Fe 49 - 4.7 2) 416 10 7.49 0.13 1.44 Q mm'/m. Kanlal je slitiDasa (%): 30 Cr..49 0. 1. SHtine Z8 elekrieue ike Z8 vIsoke tempenture (DIN 17470 1984) Oznaka Sastav Specifiari elektriari otpor Upotreba % Q mm'/m po do"C DIN er Ni AI Fe 20. . SHtine posebDe elektrieue permeablJoosti Naziv slitina »1040« Sastavu % Ni 72 I Co Mo MD 14 permalloy A permalloy B permalloy C Naziv permeDdur koerzit 15 Co 70 78. 31.6 - - koerzit30 Co 90 500 koerzit 120 700 koerzit 160 slitine Misbima: 1) 31 - 4. a ima specifiari elektriari otpor 0.45 1.50 - 0.26 Ni Cr 30 20') 20 30 1100 er Ni 25 20') ost. 0. NikeUn je slitina sa (%): 55. otpomike 0. -') »Cekas 1«.68 Co.1 SHtine Z8 permaoentDe magnete Co 49 16 Sasta u % Mo Ni AI 9 1. 22 1150 Ni Cr 60 15') 1.49 0. ..40.49 } za.C 300 "C 500 "C 0.95 1050 25 20 I.43 0.45 - - 1) »Cekas n«.20 1. 1..S 24.32 Ni.13 Zo.432 otpomike 0. »Manganin«.C.17 1.8 Ti 13 11.5 48 78.49 os\.12 1.22 CrAl255 25 5 os\.49 0.37 1200 1.50 0.1 - <0.50 } za opec - .-POSEBNE SHtine Z8 e1ektriCne SLITINE ZA ELEKTROTEHNIKU otpomike (DIN 17471 - 1983) Sastav Oznaka % po DIN MD Ni AI 2 Cu Mo 12 Ni' 12 Cu Ni 20 MD 10 10 20 Cu Ni 44" 1 44 CUMD2A1 2 0. .4 - 27.44 1.S 52 18 0.

GusI<Xa kg/m' 4450 4500 H..5.. oji kristalizira u kubnoj prostomo centra1iziranoj rdetki.015. otpome su prema koroziji. mw.13 T1 0.30 I Meluutitlw svojstva lcQvanog titana VIana Naprcz.13 0.6.0.05 0..200.07 I 0.10 > 320 > 350 460 . I - Poslol. 590 3.10 > 390 > 410 540.7065 0.. Rm Rpo. .10 0.25 0..05 N.10 3. lea-nja e1ast. Dozvoljene ne&t06: (%): 0.10 >250 3. 30 25 120 85 60 22 20 150 40 35 170 28 16 35 25 16 15 200 25 20 Tehnicki Cisti titan je otporan pr em a koroziji. maks. Upotreba: za kemijske aparate i u zrakoplovstvu. 28 .7025 nON mw. (20°C) fl = 4505 kgfm3 T'IJ (900°C) fl = 4320 kgfm3 Tehnitki tisti titDn (DIN 17850 - 1985) Oznaka 3.020 .. Modui evrsl<Xa Postol. qustoea titana lefi medu gustoeama te~kih i lakih kovina: T. svemirska tehnika). 0. 740 0. V T1 ost. 0.13 0.75 4.410 > 270 390 . ..7025.06 0..7035. lea-nja Oznaka evrsl<XaR. popr.0.08 0. = Sastav (%) C H maks.20 3. popr. nad tom temperaturom nastaje Ti. 0.30.50 Mehanitlw Oznaka TtAI 6 V 4-F89 TiAI 5 Sn 2-F79 svojstva tifQnovih slilina (DIN 17864) VIafua Naprez. 6. Tvrd<Xa Wav.10 > 180 > 200 250.% HB uzd..35 0.7035 0. 1itIUIove slitine (DIN 17851 - 1973) Oznaka TtAI 6 V 4 TtAI 5 Sn 2 0.08 0.25 I 3.0 Sastav (0/0).. E produij..20 0.0. 0.13 0.TITAN I TITANOVE tisti titan SLITINE Titan kristalizira u dva krjstalna oblika: pod temperaturom pretvorbe 82°C je Ti" koji kristaJizira heksagonalno. N mm2 N/mm2 Rfn0'> Rp I N/mm2..08 C. postojan u morskoj vodi i morskoj Idimi.> N/mm2 % Nlmm2 N/mm2 111000 ZiIavosI KU/3 J 31 Upotreba do 480 . produij.Strojarski prirufnik 417 . 540 3.10 I (DIN 17864 1973) I os. AI 5. . . uzd..7065. KU/3 J A. Njihova znama evrstoCa i razmjemo mala gustoea omogueuju konstruiranje najlak~ih dijelova (zrakoplovstvo... Fe.30 0.06 0. 3.7055.C do 500 OC - 760 820 790 890 10 8 - Titanove slitine dobro se zavaruju.7055 0.

OBLICI KOVINSKIH POLUPROIZVODA ODUEVCI OD SIVOG LIJEVA za tla~e cjevovode Cijevi 5 kolMom (JUS C.101 r'Ijev.8 182.8 147.1 22. .0 25.0 66.0 3.5 96. 4 j 5 200 .5 10 16 20 25 20 30 15 20 15 25 c Nazivni promjer DN mm 50 65 80 100 125 150 200 250 300 350 400 450 500 600 700 800 900 1000 1100 1200 - g 12.2 7. 1169 1177 1256 1273 1281 I D3 Dimenzije ~~(mm) h I mmlLAI I pri razredu A I B 77 80 84 88 91 94 100 103 105 107 110 112 115 120 122 125 128 130 135 140 6.3 8..0 11.4 - I Masa Ikol~ka cijevi° l kg kg/m l 8.0 14.5 mm m 418 -. g uga .030 ..6 14.1 9...0 17.2 25..5 10 12.0 15..-.0 165..3 116.7 6.2 11.0 29.1 11.9 8.0 9.3 9.9 29.8 518.2 10.2 15.1 44.0 12.0 19.0 59. .5 46. 6S !80.6 28.3 76.6 24. .7 15.3 21.mm 84 66 I 78 82 I 94 100 98 110 116 118 137 131 157 163 144 170 183 189 222 235 241 287 294 274 326 339 346 378 398 391 429 442 449 480 494 501 532 546 553 650 657 635 738 753 760 842 857 865 945 968 960 1048 1064 1072 1152 .8 17.3 56.6 313.5 centn 'f.0 13.3 7.9 12.3 265.0 23.8 37.1961) Razredo Nazivni lIak bar Ispitni tlak bar za DN (mm) za DN (mm) 50.0 11..1 712..0 89. .5 24.8 283.9 8.J1.9 11. k" graVltaCljs I Ij'" I p I D.0 27..8 22..2 219.7 9. 4 j.9 ° Masa cijevi vrijedi za razred LA.5 7.4 5.5 16.4 19.8 13..9 141. - 25.2 354.2 8..6 222.6 17. B k LA h L A c c g c - 16 - 12.7 18..5 13.6 7.5 7. 1200 .0 10.3 4.8 22.0 21. Mase cijevi za razrede A i B su prib1izno za 10 odnosno 20% veCe.3 14.9 24.3 613.5 19. 65 2 i3 80.6 9.8 14.3 116.8 11. Nazivni promjeri Duljine L DN 50. I I D2 ' ! mm I mm .7 12.600 ! 600)-- . 150 3..0 31.9 7.8 7.5 10.2 31.9 431.2 10.8 26.2 20.0 16.

2..tlak I Ispitni tlak (bar) za DH (mm) I = (bar) . B g 12.3 6.Jl.7 9.0 196.0 450 480 615 528 31.4 114.5 8.0 98 80 133 200 21.9 52.0 300 326 367 445 27.0 173.g gravitacijski lijev (u pje~ I kalupima).3 3.0 250 274 395 319 26.n - broj rupa.0 1n125 145 160 180 210 240 295 350 400 460 515 565 620 725 840 950 1050 1160 1270 1380 4 4 4 8 8 8 8 12 12 16 16 20 20 20 24 24 28 28 32 32 I :m 19 19 19 19 19 23 23 23 23 23 28 28 28 31 31 34 34 37 37 40 kg prirub-I kg/m.5 16.5 11.zivni red.65 i 80 mm: 1.6 619.5 21.0 33.0 1000 1048 1111 1230 47.6 91. Nazivoi promjer DH mm mm I mm I mm I mm I mm D b 6 50 66 98 165 20.8 19. za sve ostale ~9 j .0 27.0 1200 1256 1329 1455 52.7 262.2 423.3 12.0 25.600 1600). Vrijednost c na slici iznosi: DN = 50...0 700 738 797 895 38. 250 300.0 59.1200 5 mm mm Duljinc L iznose za DN = 50.5 13..0 139.5 169.2 5..0 600 635 682 780 36. .5 23.8 94.7 35.. .0 945 1004 1115 900 44.0 429 400 477 565 30.3 22.5 31.4 13.0 14.5 853.300 1300).0 .033 1961) NaRaz.5 139.0 125 144 183 250 22. 600.5 9.6 100 118 153 220 22.7 17.2 iIi 3 m.1 44.6 120..7 4.0 SOO 532 582 670 17..7 3..5 150 209 285 170 23.9 80.0 8.3 21.9 338.0 10..0 1100 1152 1221 1340 29.5 25 20 .0 28.0 14.0 200 222 264 340 24..Cijevi s prirubnicom (JUS C.0 350 378 427 505 29.0 800 842 904 1015 41.0 15.0 19. .4 26. 2.1 516.2 731.0 12.5 32.0 23.1 70. - I I I 15 L Dimenzije Rupe za vijke Masa nice CIJCV1 10.0 9.500 c = 3 4 l>N: I.0 65 82 118 185 8. 3 iIi 4 m.0 50.0 I ~ .

.Iuk (JUS C.1200 DN= 50.36.1200 9.2 1= 100.Iuk '.J1...3. .043) 50.515 10= 40..2 1= 150..1200 DN = SO..3....1200mm 50.1400 R = 250.7. .Jl. .36.06O) (JUS C.Iuk (JUSC.Fazonski cijevni komadl (JUS c.s kolcacima '.36.051) DN = 50.3. ..06I) '.. ..042) s prirubnicama (JUS C.500 b = 9.36. .. 38. = <h = I~ 65. .8 mm 200.1200 DN= b = 10..081 - 1961) s prirubnicom (JUS CJl.3.3.2 mm 9..3..1200mm 50...1100 mm 9.36.3..0 b = 9.. 19.050) s prirubnicama (JUS C.04I) 040.2 b = 9.155 10= 40. .J1...J1.3.2 mm 9.800 (Sve su mjere u mm) Redukcijski komadi s koleacima (JUS C.J1......... .2 250. .... .8 R = 110.8 mm 200. . ..063) Lukovi.2 b = 9.500 1= 155.. .1...J1.155 (Sve su mjere u mm) 420 ..7.l1. .J1.33....1200 DN= 50....36.2 b = 9.155 10= 40.36.J1.210 1= 400.. .. ...33. = b2= 1= 65.1100mm 9..1200 b= 9. .. .1400 40..062) DN = SO. .1200 DN = 50. . Spojni komadi s koleakom i s koleacima prirubnicom (JUS C..85 DN= b= R= 10= 50..36.. .3...900 DN= dn = b..040) (JUS C...600 mm "32luk (JUS C.1400 R=250...JI.600 mm DN = dn= b.

..2 mm R = 266... ..1400 mm I.36....070) s kolcacima i prirubnicom (JUS C.36... .1200 mm /j = 9.36..1200 mm dn = 50.600 /j = 9. .940 mm DN mm mm mm = SO.2mm 1= 110.2 mm 1= 300. = -llij 50.22.JI.JL068) DN= 50. . . DN = SO. .1200mm dn =' 50.3.2.12oomm /j = 9.081) DN = 50.600 mm 9..1700 mm F~ .3...3. .22.1200mm /j = 9.~ ~~ DN = SO.22.080) s prirubnicama (JUS C.940 mm DN = SO...3..064) - '/... .600 do = 50.. .= 40..JI. .1145 mm ..155 mm ~.12oomm /j = '9...605 mm 40.11oomm 421 .....luk (JUS C.JI. .12oomm /j = 9. .. = 40...071) DN= /j = R= I..2 mm R = 110.2 mm 110.3.2 mm 1= 110.3..072) 6 DN = 50. .1..36. .JI..3. .JI.95 mm Odvojci s kolacima (JUSC.JL065) luk sa stopalom (JUS C.. .2 mm 1= 300.600 mm /j = 9.. ...36.. .2 1= 111..155 mm s prirubnicama (JUSC.5 prirubnicama 'i.1780mm Krifni komadi s kolacima (JUS C.luk (JUS C..J 1. .

785 0. okrugli 0.888 1.395 0.2 25.5 67 247 72 298 78 83 88 93 98 103 ! 'JUSi-I984J Duljinska masa kg/m 1.1 Navedeni so samo telid debljine skupine A koji se obimo upotrebljavaju.1 26.44 3.8 65.187 0.98 3.5 74.21 1.54 J.36.5 30. 10.6 58.20 2.6 20.1955) Promjeri: 5.90 1.260 0.7 23.55 8.28.5 7 7.5 49. Preporufuje se upotreba deblje tiskanih promjera.00 2.6 12.6 22. 7.020 .5 18.B3. mm okrugli 13 9.07 8.31 7.5 35.47 2.502 0.86 3.4 46.14.CEUCNI POLUPROIZVODI Mase materijaIa po jedinici duljine (kglm) iIi jedinici povriine (kglm~ izraamane su s obzirom na gustoeu felika 7850 kglm3.83 5.40.14 3.15 1.32.222 0.5 50.55 5.2 15.63 9.49 4.01 2.5 34.9 16 12.1 26.6 47.3 22.7 78.33 1.74 2.3 72.2 38.91 Nazivna debljina mm 40 .5 30.20.5 113 88.25.5 31.3 18.9 15 11.9 61.2 41.5 28.7 33.62 Nazivni Duljinska masa kg/m zijev klju kvadr .30.5 18 15. 42 44 45 50 52 55 60 65 70 75 80 90 100 110 120 140 150 160 180 200 220 7.302 0.6 14 10.13 1.8 52.58 10.2 37.86 12.58 2. Ce6kaiipbmavrufe valjan: ofaugli kvadrami (JUS C.42 5.5 26.5 8 10 12 14 16 18 20 22 24 25 27 28 30 31 32 35 37 38 Duljinska masa kg/m kvadr.44 8.80 4.5 16.55 3.85 4.5 6 6. 6.JUS0.92 6.16.7 22. 422 .8 52 55 121 57 139 62 158 200 62.22. (Za telike debljine skupine B koji se upotrebljavaju samo iznimno vidi gore navedeni standardl) - Okrugli betonski lelik (JUS C.0 28.1984) leslOOkutni .347 0.18.K6.52 6.53 1.54 2.617 0.12.1-1984) Nazivna debljina mm 5.4 19.5 39.5 39.5 42.4 20.74 7.04 9.8.75 4.024 .

5 Dimeozije u zagradama upotrebljavaju se jedino u iznimnim sluCijevima.85 4.0 30.30 32 1.0962 1.98 3.49 4.5 0.441 .2 38.5 12 12.3 31.00 36 2. 34.52 4.8 96.385 40 8 (19) 2.9 11.9 12.86 10.72 2.04 28 1.815 25 0.58 34 1.7 20.21 31 1.1984 (wfeDi u tolerancijskom polju ISO 423 .Vu~eDi Okrugli vuleni lelki ~elici u ~ipkama .JUS C.7 74.1984) i - wfeDi u tolerancijskom polju ISO b 11 (JUS C.91 5.5 15 16 17 18 19 20 Masa Promjer d mm kg/m 21 0.62 10. * b 11).B3.12 30 1.83 5.23 37 2.77 (15) (30) 32 16 5.26 3.2 Promjer d mm 75 80 85 90 95' 100 110 120 125 130 140 150 160 180 200 Masa kg/m.39 33 1.7 18.80 4.17 4.5 44.55 5.421 .55 3.6 23.502 20 9 45 0.9 Debljina a mm 50 (55) (60) 63 (65) 70 (75) 80 100 Masa kg/m 19.7 22. " Standardizirano samo u tolerancijskom podrutju ISO b 11.785 3 11 0.636 3.B3.2 33.7 39.5 0.5 5 0.5 49.0314 0.9 55.5 13 13.13 13 4 0.04 9.5 11 11.963 27 1.611) 23 0. Kvadralni vuleni lelici (JUS C.90 9.126 1.0 14.412 .283 2.78 35 2.5 26.55 7.47 Masa kg/m 2.13 7.237 2.2 15.2 24.3 104 121 139 158 200 247 I' .196 1.38 9.31 6.54 4.14 Masa kg/m 3.0707 0.1984) Promjer d mm 10 10.07 8. Sesterokutni vuhni lelid .72 6.888 26 0.33 (27) 14 28 0.2 50.1986) wfeDi u tolerancijskom polju ISO b 11 Masa Debljina a Masa Debljina a Debljinaa mm mm mm kg/m kg/m 2 10 22 0.71 7.6 61.54 0.159 1.2 78.5 14 14.92 6.83 0.950 (24) 12 25 3.4 16.B3.6 88.7 28.617 22 0.2 12.44 Promjer d mm 38 39 40 42 44 45 46 48 50 52 55 58 60 63 65 70 Masa kglm 8.411 ISO b 9 (JUS C.27 (17) (35) 7 18 36 2.B3.5 44.15 7.99 8.5 13.74"6 24 0.6 15.01 6 0.

51 2.91 6.707 0.36 2.93 4.63 1.55 2. dimenzije.589 0.53 - 4.59 - - - 4.18 4.2 13.54 8.30 3.707 0.1 13.754 0.025-1984) Debljine 5.92 - 2.769 0.45 2.96 2.96 2.18 1.79 9.64 9.77 8.942 1.48 9.06 3.981 1.64 10.PIomati CeIik ~ Sirina a mm 10 5 vru~e valjan (JUSC.4 11.43 1.86 3.57 3.98 3.38 1. .0 9.02 1.41 - - - 1# - 13 38 40 45 50 55 60 65 70 0.79 1.2 11.26 1.88 2.28 6.08 4.06 3.91 7.01 2.48 9.02 5.54 8.30 3.21 1.73 1.32 4.04 7.40 4. .41 1.659 0.20 2.16 2.64 2.3 165 153 Debelo otisnute mase vrijede za obiajne Duljina plosnatog relika: nonnalno: 3.65 9.07 2.65 1. .01 3.10 1.42 10.27 3.16 8.50 1.85 4.12 2.75 3.53 3.59 5.52 3.12 6.88 4.07 7.2 6.65 2.13 1.77 5.24 4. .85 - 1.94 3.10 5.879 1.42 10.2' 11.942 0.04 2.08 4.40 4.71 - 2.65 - 14 - 1.36 2.27 1. 424 .75 2.57 1.14 3.38 1.93 1.10 1.86 3.55 2.8 130 12.63 6.3 - 14.61 6.95 5.36 2.2 14.90 - 3.42 2.471 0.18 5.89 11.10 5.565 - - 8 - - - - 0.04 2.65 6.88 2.0 - - 11.07 7.2 6.28 7.75 3.41 1.18 7.75 2.88 2.49 1.864 0.53 3.45 3.18 1.57 1.550 0.47 2.50 6.50 - - - 5.59 2.628 0.26 1.14 2.879 0.50 10.76 1.18 8.57 1.59 7.71 5.04 1.18 1.32 1. najv~: 12 m.65 - 1.00 0.89 6.3 12.B3.12 2.14 7.08 3.25 2.95 5.393 - 7 18 20 22 25 26 28 30 32 35 0.42 9.12 2.58 3.4 11.16 7.785 0.77 4.2 12.71 5.37 1.83 3. ostale su izvanredne.37 1.71 1.77 4.36 2.824 0.24 4.53 3.30 3.77 1.83 3.1 - - - 8.848 0.20 2.4 m.26 1.22 1.51 1.54 1.77 4.83 1.47 2.14 3.36 7.51 2.30 75 80 90 100 110 120 130 140 150 2. 14 mm Duljinska masa kg/m za debljinu b mm 9 10 11 6 12 14 15 16 0.20 2.39 2.85 8.24 4.40 4.13 1.83 3.14 3.

02 5.02 4.91 7.77 4. debljina b 40.431 .3 43.1 40.02 6.8 51. 12m.5 33.42 l1.28 6.4 35. 5 .42 10.0 18. 10.7 3.0 16.0 - 11.7 17.28 5..lamele.7 16.2 9.59 2.1 17. .50mm.27 - 17 35 40 50 -.4 15.5 10.52 3.5 17.47 4..87 7.7 14.7 17.50 6.48 7.B3.5 17.S9 6.0 14.1 5S.0 27.0 20.1986): lirinaa debljinab fuina a debljinab 60.-..71 5..0 23..S30 .1 15.6 - 12. maksimaina 12 m.42 5.4 22.40 4.B3.12 4. 16mm.07 8.1 2S.7 19.7 47. 425 fuina a debljina b Tralauti (obrulni) lelik..18 10. vru~ va1jan (JUS C. .7 17.B3.6 27..6 25.2 23. 0.54 8. vru~ va1jan (JUS C.07 7.8 13.6 7.9 Duljina plosnatog C!elika: normalna 3 . 5.97 7.8 13.5 44.36 16 22 25 26 28 20 2..5 18.06 3.2 22.6 20.0 47.B3. .0 - - - - 15.6 25.031.71 5.SS0 .3 37. 10.85 9.8 19.3 13. Sirold plosnati &Iik .94 3.SI l1. 5 mm.1 15.77 5.64 10.50mm.8 20.9 2S..4 m.07 7.83 10. 80mm.08.65 8.77 7.42 10..3 16.6 12.3 39..7 12.6 11.53 3.3 12.89 6.0 25..2 55..0 9..S 8.14 3.3 31.46 4.48 9.4 34.3 IS.6 14.24 4..85 5.0 80 90 100 110 120 9.1986): fuina a ISO .83 10.025 .95 - - 9.65 7.3 16.1 9.za lisnate opruge.B3.B3.S 21.0 - 130 140 150 15.0 mm.3 30.S 13.1984) .4 - - 22.79 11.96 4.77 4.5 IS.1960): lirina a debljina b H1adno valjiIM &1ilne /rake (JUS C.1 18.--Sirina a mm Duljinska masa kg/m za debljinu b mm 20 25 30 18 15 2.-.Vrute valjani plosnati &1ik (JUS C.6 29.24 8. .. - - 30 32 35 38 40 45 50 55 60 65 70 75 - 3. duljina I 2.6 21.0 13.5.120 mm.030 .8 - 3.30 5.65 6. Plosnati &Iik s rebrom .28 - - - 5.8 14.6 23.7 15. I.3 16.1967): .. vru~ va1jan (JUS C. 1.16 8..190 mm. .89 11. .5 31.3 14.67 3.S 14. do 600 mm.0 12.4 35.1966): Vuleni plosnati lelik (JUS C.--.7 - - - 8.6 23. 1250mm.8 15.

7 9.05 3.8 7.43 3. masa kg/m Stati~ke veli~ine e (" = Iy I 1()4 mm4 I I.10 2.36 1.31 0.77 4.38 3.56 1.0 14.6 1.30 0.96 11.35 1.0 0.70 0.7 6.95 (= cm4) 0.8 7.61 4.48 11.6 10.18 1.88 1.91 1.CeUmi kutni proIDi Jednakokracni kutni profili 1962) - vruee valjani Raznokracni :.40 0.3 426 .22 3.76 0.7 5.97 3.57 0..111 - d I I i Stati~ke veliane: I moment tromosti plohe W moment otpora i - .80 2.12 1.78 2.3 0.polumjer - tromosti mjere Konstrukcijske Jednakokracni .2 4.B3.43 12.0 11.5 12. I w.88 1.81 9.86 1.28 mm 3.8 9.7 4.41 8.47 4.= Wy 0.48 0.01 8.101 - (JUS C.59 5.86 2.39 7.24 (= cm3) 0.24 7.7 30X30X4 30X 30X 5 35x 35"x4 40X40X4 4OX4OX5 45X45X 5 50 X 50 X 5 50 X 50 X 6 55 X 55 X 6 112 142 185 174 227 278 267 308 379 430 480 569 631 6.37 0.18 0.25 4... 431! kutni profili Oznaka Presjek S mm2 I --rbXbXd mm 20X20X3 25 X 25 X 3 25 X 25 X 4 30 X 30 X 3 Dulj.7 4.24 1.4 1.79 7.91 2.18 1.16 10.8 15.45 0.9 1.61 0.0 2.7 5.15 0.2 2.04 1.58 0.83 14.18 2.40 1()3 mm3 I Wo I i - 0 mm 0.B3.65 0.1 kutni profili 1962) (JUS C.6 5.42 2.7 8.57 3.8 7.vidi str.32 2.28 0.8 5.6 17.45 1.

8 29.8 29.3 78. 427 17.9 120Xl20XlI 120X 120X 13 2970 23.9 71.0 50.5 9.6 24.4 24.6 lI.7 31.3 13.1 35.3 87.15 .9 45.84 lI.9 15.7 lOOX 100X 10 1920 15.1 42.0 22.4 29.3 37..1 25.4 52.18 8.66 80X 80X 10 1510 ll.6 130 X 130 X 14 3470 27.6 15.2 88.0 47.6 23.4 18.5 102 116 138 177 207 239 280 341 394 472 540 692 775 845 949 1100 1230 2340 2600 I mm4 9.3 31.7 4.1 90X 90X 9 1550 12.8 17.0 II '\ li I! Normalne duljine jednakokracnih kutnih profila: 3.5 19.3 15.9 43.03 75X 75X 10 1410 lI.6 8.6 150X 150X 16 4570 35.7 39.7 2540 19.5 23.2 28.2 69.4 36.6 58.1 73.5 33.3 L Pre.5 23.0 24.Dulj.7 26.7 20.7 7.6 108 162 181 3.4 29.1 100x 100x 12 2270 17.9 80X 80x 12 1790 14.O 13.4 12.6 116 140 162 194 223 282 318 347 391 453 506 943 1050 103 mm] IWx= (= cm3) Wyl W I mm i 5.3 130 x 130 X 12 3000 23.42 60X 60x 6 903 7.4 72.2 40.4 31.43 10.2 140X 140X 16 4220 33.5 200 X 200 X 18 6910 54.6 1l0x 1l0x 12 2510 19.4 25.1 22.59 13.2 18.5 10.9 17.3 121 133 m.1 39.6 21.1I 14.1 29.5 27.lednakokracni Oznaka kutni pro/ili (nastavak) I sjek s bxbxd mm2 IT!m 691 5.2 140x 140x 14 3720 29.25 15.7 55.5 21.2 29.09 60X 60X 8 870 6.l 80X 80X 8 1230 9.5 21.6 15.1 13.5 46.27 12.5 19.1 33..6 17.2 78.4 21.3 86.7 95.4 29.83 65 X 65 X 7 940 7.43 12.2 40.4 37.3 22.0 58.4 25.3 64.34 75 X 75 X 8 1150 9.7 200 X 200 X 16 6180 48.88 7.3' 27.0 30.6 6.55 14.5 33.0 22.6 22.29 6.3 78.7 18.6 5.8 1I0x 1I0x 10 2120 16.4 58.7 55.7 42.5 19.9 160x 160X 15 4610 36.31 13.4 49.8 57.4 26. masa kg/m 10" Staticke velicine mm \ Ix =(= cm4) e Iy I 16.0 21.5 12.2 160X 160X 17 5180 40.6 35.9 42.2 98.9 44.4 71.2 150X 150X 14 4030 31.2 56.3 39.4 42.2 30.6 34.38 70X 70x 7 70X 70X 9 1190 9.5 18.95 1I.2 90X 90X II 1870 14.6 9.7 29.

15 m.4 21.5 20.1 I Wy I.8 98.7 46.S 48.0 44.76 40X 60X 6 568 4.3 100 X 200 X 14 4030 31.59 11.0 80X 120X 12 2270 17.3 41.44 3.0 54.2 9.ll 9.7 14.0 48.4 19.8 Norma1ne duljine raznokracnih kutnih profila: 3.08 1.17 5.6 48.4 22.6 75 X 130 X 8 1590 12.79 5.81 1.5 43.5 28.6 9.S 68.4 40X 60X 5 479 3.2 80X 120X 10 1910 15.80 60X 90X 6 869 6.1 20.0 20.S 8.3 21.4 25..4 10.1 29.31 6.9 24.6 31..4 10.6 16.3 80.4 31.9 23.30 0.1 65X 100 X 11 1710 13.6 90 X 130 X 12 2510 19.S 14.41 40X 80x 6 50 X 65 X 5 554 4.1 40.0 100X150X12 2870 22.1 31.47 2.82 60X 90X 8 1140 8.4 65X130Xl0 1860 14.11 6.1 28.31 8.11 7.2 20.7 15.9 1.2 15.9 34.3 1.4 12.9 27.45 10.0 25.1 141 167 321 276 226 276323 358 420 552 650 1440 1650 0.9 71.8 90X 130 X 10 2120 16.44 0.3 18.8 25.74 2.8 5.7 11.5 38.0 10.5 40.7 12.66 65X 100X 9 1420 11.38 0.7 100X150Xl0 2420 19.35 14.0 14.0 16.4 40.3 71.0 40.4 4.38 2.1 20.79 8.62 0.2 23.1 55 X 75X 7 866 6.8 33.8 23.05 6.52 11.91 2.3 36.7 55.5 80X 120X 8 1550 12.2 19.1 54.1 23.25 5.6 34.7 20.9 70.6 7.4 24.2 21.S 21.78 17.73 5.3 2.32 5.1 64.0 141 47.2 111 128 0. 428 .41 9.7 39.99 22.9 15.8 19.6 24.0 5.7 92.59 2.0 21.2 16.96 65X 80X 8 1100 8.8 42.61 7.2 68.9 12. sjek masa S kg/m mm2 142 185 172 287 Staticke velicine Ix ex mm I ey I 104mm4 (= cm4) 1.7 13.3 33.8 30.9 14.1 114 141 165 198 232 247 282 I Iy I Wx 103mm3 (= cm3) 0.3 38.97 50 X 100 X 10 1410 11.Raznokracni kutni profili Oznaka L bXhXd mm 20X 20X 20X 30 X 30X 30X 40X 45 X 3 4 3 4 PreDulj.12 8.35 50 X 65 X 7 760 5.29 0.6 100 X 200 X 12 3480 27.25 14.7 13.2 19.18 4.7 17.55 0.1 46.25 1.02 2.39 11.46 40X 60X 7 655 5.14 689 5.3 36.91 4.03 5.07 7.0 24.

0 17.5 10.3 3740 29..B3.7 5.0 8030 23'614820 .2 20.5 8 11 8.8 22.3 3600 25.4 2040 16.141 Stati~ke veli~ine: 1962) W I moment tromosti moment otpora tromosti: ix plohe Polumjer = VI...5 8 8.6 47.5 IS.8 5880 46.0 33.CelibJi profili vruce valjani (JUS C.)A iy= VIy/A Konstrukcijske mjere - vidi str.S 14. Treba se kloniti dimenzija u zagradama.4 27.9 5330 41.S 6.2 14.4 116 150 191 245 300 371 448 535 11.09 1100 8. "" .4 19.8 18.49 60.2 4830 37.64 1350 10.5 13 10 14 10 15 10 16 5.2 605 62.2 mI 14.3 22. 0 .5 6 6 903 7.1 106 19.7 925 85.1 21. 15 Dimenzije mm Presjek s mm2 .0 2400 18.5 9. Normalne duljine ~Ii~nih profila [: 4. -'" .5 7 9 7 10 7.3 364 43.2 8.8 2800 22.5 8 10 12 14 16 18 20 (22) 24 26 (28) 30 65 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 42 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 7. 431! Statike veliine e Ix ly 1()4 mm4 .07 26.6 1700 13. 429 .1 14.4 206 29.2 67. 15m.7 86.S 16.36 41..5 18.3 6280 27.3 1350 114 1910 148 2690 197 248 317 399 495 17.4 4230 33.0 3220 25.5 '5 Cl I 1()3mm3 I C 6.5 9 12.6 39.7 57.5 11..4 ( = cm4) ( Wx = cm3) I Wy 57.

9 117 161 214 278 354 442 543 653 3. 74 6.2 13./A iy = VIy/A Konstrukcijske mjere - vidi str. 430 .0 149 13.7 155 14.3 19. .0 11 800 92.1 5.7 98.00 4..5 20.3 18.2 16. T os c N 0 os -'" Dimenzije mm t Presjek S mm2 masa kg/m Dulj.6 758 5.7 14.6 9.2 143 13.9 2790 21.2 54.2 21.. 782 923 1090 1250 1460 Treba se kloniti dimenzija u zagradama.2 1830 14.7 113 9.5 21.1 14.7 81.4 119 10. Normalne duljine eelicnih profila I: 4.2 5340 41.1 106 8.5 10.4 11.95 1060 8.3 12.0 61.1 8680 68.2 54.1 41.5 34.2 7780 61.32 1420 11..2 10700 84.8 171 328 573 935 1450 2140 3060 -.4 2280 17.1 15..3 3960 31.8 19.1 vruce valjani (JUS C.9 90 7.4 .2 72..7 81.9 6.0 33.4 114 131 149 42 50 58 66 3.1 9710 76.2 84.9 3350 26..13I Staticke velicine: d I W - - moment tromosti plohe moment otpora tromosti: Polumjer i" = VI.CeliCni pro61i I 1962) b :.5 137 12.3 82 6. Staticke velicine I" Iy IO"mm4 I Wy W" 103mm3 I I 8 10 12 14 16 18 20 (22) 24 26 (28) 30 (32) 34 (36) (38) 40 h I 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 bid I (= cm4) 5.1 125 10.3 12.5 5.8 7.88 7.8 26..9 6110 48.7 51.0 6910 54.5 98 8.3 117 162 221 288 364 451 555 674 818 975 1160 (= cm3) 19.7 8.15 m. 4250 5740 7590 9800 12510 15700 19610 24010 29210 6.6 77.5 35.8 131 11.B3.1 4610 38.41 10.2 17. 431! .9 4.7 .

4 8. C2 max. 11 13 13 17 17 21 21 h.4 11 11 13 13 13 17 hi 59 75 92 109 125 142 159 176 192 b 113 119 125 131 137 143 149 155 C 60 62 64 70 74 76 82 86 do max." ii 1I 50 55 60 65 70 te/icni profili I b 42 50 58 66 74 82 90 98 106 C do max. 23 23 25 25 25 25 hI 151 167 184 200 216 222 cl I 45 'F 'I 1. 33 46 64 82 98 115 133 b 75 80 85 90 95 100 C 40 45 45 50 50 55 do max. C. 6. b 25 " 15 17 18 30 35 - - 4.3 6.Konstrakcijske mjere celimih profila (po DIN 997) Sve mjere u mm te/icni kutni pro/ili b b do C.4 75 80 90 40 45 50 60 70 80 90 95 105 - 23 23 25 40 45 50 55 60 65 22 25 30 30 35 35 - 100 110 120 130 140 150 45 45 50 50 50 50 25 25 25 25 28 28 <:11 H I 70 40 21 21 160 200 60 60 115 28 150 28 I te/icni pro/ili C b 42 C 25 25 30 30 35 35 40 do max. C. 17 17 21 21 21 23 23 23 hI 208 225 241 258 274 290 306 323 22 28 32 34 40 44 48 52 56 431 .4 6.4 11 11 13 13 17 17 8. h h 20 12 do max. - c.

ZeljezniCke

traCoice (duljinske (JUS C.K1.021

mase vece od 20 kg/m) - 1963)

Oznaka tipa tracnice 22 45 49

Dulj. masa kg/m 22,12 45,44 49,43

Presjek S mm' 2818 5784 6297

Moment tromosti Ix 104 mm4 (= cm4) 375,5 1552 I 819

Momenl olpora W 103 mm3 t= cm3) 73.6 215 240

Tip 22

Ttp '5

~ ~

~ g

J Tip'9 432 L

Ce6Coi limovi

CeliCnidebeli limovi (JUS C.B4.110 - 1972)
Dcbljina u skoko400) . . . 700 vUnapo 5 ... 7 0,5 mm " skokovUn mm po 20 mm 7)...301 30) .. . 50 2 !DID " skokovUn 50) .. . 60 3 mm 5 mm po 50 mm 60) ... mm SiriDamm
700) . . . 1500 1500) . . . 300

Duljina mm .. .6000 6000) . . .

u skokovima po 50 mm" u skokovUna skokovUn skokovUna u skokovUna po 100 mm po 500 mm po 1000 mm po 100 mm

Celicni osrednji limovi (JUS C.B4.111 - 1956) Debljina 3, 3,5 4, 4,5 4,75 mm .. . 1200... 1450... 1700mm Sirina Duljina . . . 4000. . . 5000. . . 6000 . . . 7000 mm Trgova/!ki formati 1000 x 2000mm 1250 x 2500 mm Celicni tanki limovi (JUS C.B4.112 - 1962 in 113 - 1978) Debljina 0,4. . .0,8 mm u razmaku po 0,05 mm 0,9 .. .1,1 mmu razmakupo 0,1 mm 1,25. . .2,75 mm u razmaku po 0,25 mm Sirina 550. . .600, 750. . . 1000, 1100, 1200 mm Duljina 1500...2000,2250,2500,3000 mm Plo!na masa celicnih limova
DcbIjina mm 0,40 0,45 0,50 0,55 0,60 0,65 0,70 0,75 0,80 0,85 0,90 0,95 1,00 1,25 1,50 1.75 Plmna masa kglm2 3,14 3,53 3,93 4,32 4,71 5,10 5,50 5,89 6,28 6,67 7,07 7,46 7,85 9,81 11,78 13.74 DcbIjina mm 2,00 2,25 2,50 2,75 3,00 3,25 3,50 4,0 4,5 5,0 5,5 6,0 6,5 7,0 7,5 8.0 Plona masa kglm2 15,70 17,66 19,63 21,59 23,55 25,51 27,48 31,40 35,32 39,25 43,18 47,10 51,03 54,95 58,88 62.80 DcbIjina mm 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 Plona masa kglm2 70,65 78,50 86,35 94,20 102,0 109,9 117,8 125,6 133,4 141,3 149,2 157,0 164,8 172,7 180,6 188.4 DcbIjina mm 25 26 27 28 29 30 32 34 36 38 40 42 44 46 48 50 Plmna masa kglm2 196,2 204,1 211,9 219,8 227,6 235,5 251,2 266,9 282,6 298,3 31'4,0 329,7 345,4 361,1 376,8 392.5

.1

Pocincani lim (JUS C.B4.081 - 1984) Debljina 0,45. . .4 mm; §irina 1000 mm; duljina 2000 (2500) mm.
29
~

Strojarski prirutnik

433

Celime

beSavne cijevi (ISO)

Materijal cijevi: celik C. 0000 (JUS celik C. 1212(JUS celik C. 1213(JUS celik C. 1402(JUS eelik C. 3100 (JUS
Nazivni promjer mm 10 Vanjski Debljina promjer slijenke mm mm 16 17,2 1,8 1,8

C.B5.226 C.B5.122 C.B5.123 C.B5.124 C.B5.125 Dulj. masa kg/m

1968) 1968) 1968) 1968) 1968)
Nazivni tlak (bar) C. 14021 C. 3100 100 100 100 100

C.OOOO C. 12121 C. 1213 100 25 100 0,632 100 25 100 - 0,688

-

15 20 25

-

32
40

20 21,3 25 26,9 30 33,7 38 42,4
44,5 48,3

2,0 2,0 2,0 2,3 2,6 2,6 2,6 2,6
2,6 2,6

0,890 0,962 1,13 - 1,41 1,77 - 2,01 2,29 2,57
2,70 2,95

-

25 25 25 25 25 25 25 25
25 25

I---

100 100 100 100 100 100 100 100

-

100 100 100 100 100 100 100
100 100

-

100 100 100 100 100 100 100
100 100

-

100 100 100 100 100 100 100
100 100

100 100

100 - 100 - 100 -,100 100 80
100

50 65

57 60,3 76,1

2,9 2,9 2,9 3,2

3,90 5,28 5,80

25 25 25

100 100

80

88,9

3,6
3,2 3,6

6,49
6,81 7,63

100

108

4,0
3,6 4,0

8,43
9,33 10,3

25 25

-

-

80

100 100 100

100 64

-

-

100 100 100

-

100

80

80

80
100

100
80
100

100
80 100

100

4,5 5,0

11,4 12,7

-

64

-

80

100

-

-

-

434

(:elicne belavne Nazi~ni promJer mm Vanjs,ki D~~ljina promJer stlJenke mm I mm . 3,6 Dulj. masa kg/m . 9,90

cijevi (nastavak) Nazivni tlak (bar)

"

I

,

C.ooooC. 12121C. 12131C. 1402/ C.3100 I
25

,

lOO

114,3

4,0 4,5 5,0

11,0 12,1 13,5

-

40

-

80
I

64 80 lOO

80
I

I

100

100

lOO

-'~'~I2.82S~
133

'~I---SOllOO
64 80 lOO 80 . lOO 80 40
I

125 1-1
139,7

4,5 5,0 5,6 . 6,3
4,0 4,5

14,2 15,8 17,6 19,8
13,5 14,9

80
lOO

lOO

40 64

lOO

5,0 5,6 6,3 5,0 5,6 6,3
4,5 5,0 5,6 6,3

. 16,6 18,5 20,8 19,0 21,1 23,8
18,1 20,1 22,4 25,3

-

25

-

80 lOO 64 80 lOO

-

80
1

80
lOO

1

-1-'---:t,S17,12S~~
159

---S0 '---SO
I

lOO

1

lOO

150 I-I~~~~
168,3

-

40

64 80 lOO
I

-

25

25

-

40 64 80
.
I

-

I

80 lOO

80

--~~~~I~,-,(175).1193,7 -'-1-1-1_1-1_1-1-

1s,4...8,825...40,
6,0" 6,3 31,1 32,6

-

40

40

200 I 216.. I 7,1 8,0

36,6 41,0
45,0 50,8

64

..
;.

.

-

8,8 10,0

-

-

80

80 lOO

64
I

80
I

80
lOO

lOO

I

lOO

Nazivni promjer 175 mm JUS ne preporublje. Dimenzije nisu prema ISO. 435

Celicne be!avne cijevi (nastavak) Debljina promjer promjer stijenke mm mm NazivniI Vanjski mm Dulj. masa kg/m Nazivni tlak (bar)
1 C,OOOOC,12121 C,I213 I.C,1402 1 C.3100

200

219,1

5,9 6,3 7,1

31,0 33,2 37,2

25

S,O
S,S 10,0 6,3 7,1

41,S
45,4 51,6 40,6 45,6

-

267

25

-

40

-

40

-

64

SO

- 100
40

SO

-

-

64 SO

SO 100

100

100

-

40 64

-

-

S,O S,S 10,0 7,1 S,O

250

-

11,0 69,7 6,3 41,6
46,7 52,1
57,1 273 S,

50,9 55,S 63,4

25

-

-

40

SO

-

64 SO

100 40

-

10,0 11,0

-

31S* 300 -

12;5 SO,9
7,5* S,O S,S 10,0 11,0 12,5 14,2 7,1 S,O
S,S

64,9 71,4

16

-

64 SO 100 40

SO 100

100

-

-

- -

-

-

40
64 SO

-

SO

I

64

64
SO

-

SO

-

100
I~

100

64 SO

57,4 61,2 67,1 76,0 S3,3 94,2 -106 55,6 62,1
6S,l

100 40

100 40 SO 100 40

-

-

40
SO

SO

100

-

100 -

-

- 100

40

-

16

-

40

323,9

10,0 11,0 12,5

14,2 109

77,4 S5,3 96,7

-

-

-

-

64
SO

SO

SO

-

100

-

100 -

100

SO

-

100

-

-

* Dimenzije nisu po ISO. 436

.;.."IIi

telicne Nazivni promjer mm Vanjski Debljina promjer stijenke mm I mm

besavne cijevi (nastavak)

Doli.
I

I

.
355,6

.

8,0 8,8
10,0

Nazivni tlak (bar) masa kg/m ' C.OOOOC.12121 I C.1213~C.I402' C.3100 40 64 68,3 1~ I 40 40 74,9 80
85,2

-

-

-

I

80

I

100

I

11,0

93,9

-

-

80 100 100

12,5 14,2 16,0
350 1-1

107 120 133 70,8 77,7
88,3 97,3

80 100 40 40

40

1

8,0 8,8
368 10,0 11,0

16

-

80 100

64
80 100

64 80
100

,

80 100

12,5 14,2 16,0

110 124 138
97,8 108 122 138

-'-'
406,4

S:S
10,0 11,0

85'916~~ -

4()

I

12,5 14,2

-

80

-

-

-

I

64
I

80 100

80 100

80 100

400 I~I

17,5 168
10,0
11,0

16

100
40

40

101
111

--

40
64
I

80
100

-

80 100

64 80 100

419

12,5 14,2 16,0 17,5
12,5 14,2 16,0 17,5 20,0
22,2

126 142 158 173
154 173 193 211 241
266

80 100

-'-'Il.0135
500 508

J04040I
64 80 100 80

;W80 100

40 64 100

I -

I

100

Od pojedinih vrsta eelika je ozn~ nazivni tlak.

dolaze U obzir cijevi onih dimenzija za koje 437

..

--

Predme

Celieue cijeYi

~

vub:ne ill hladno vaIjane (JUS C.BS.2S0 - 1983)

LW
Vanjski promjer D mm 10 12 16

+
"

.

Polami moment tromosti

1p = 21x Wp= 2 Wx
Moment Moment tromosti otpora W Ix 10' mm' (= cm') 10' mm' (= cm') 0,028 98 0,057 96 0,037 30 0,074 60 0,052 0,069 0,133 0,181 0,219 70 58 1 5 9 0,087 0,116 0,166 0,226 0,274 0,215 0,296 0,363 0,270 0,375 0,463 0,536 0,596 0,331 0,463 0,576 0,672 0,752 0,435 0,614 0,770 0,905 1,022 0,552 0,785 0,992 1,174 1,334 83 0 4 9 9 I 3 0 I 4 7 9 8 4 8 9 7 9 0 1 2 6 9 7 I

x Polami moment otpora
Presjek S mmz 28,3 40,0 34,S 49,S 47,1 68,3 88,0 53,4 77,7 100,5 59,7 87,2 113,1 137,4 160,2 66,0 96,6 125,7 153,1 179,1 75,4 110,7 144,5 176,7 207,3 84,8 124,8 163,4 200,3 235,6 Duljinska masa s mm 1 1,5 1 1,5 I 1,5 2 1 1,5 2 1 1,5 2 2,5 3 I 1,5 2 2,5 3 1 1,5 2 2,5 3 1 1,5 2 "2,5 3

Debljina

m,
kg/m 0,222 0,314 0,271 0,388 0,370 0,536 0,690 0,419 0,610 0,789 0,468 0,684 0,888 1,079 1,258 0,518 0,758 . 0,986 1,202 1,406 0,592 0,869 1,134 1,387 1,627 0,666 0,980 1,282 1,572 1,849

18

0,193 6 0,266 8 0,326 7 0,270 0,375 0,463 0,536 0,596 0,364 0,510 0,634 0,739 0,828 0,543 0,767 0,962 1,132 1,278 I 4 7 9 8 5 2 6 9 2 8 6 8

20

22

25

28

0,774 0 1,100 1,389 1,644 1,867

438

Precime

eeliCne

dJeYi

wrene Vanjski promjer D mm Debljina s mm 1 1,5 2 2,5 3 1 1,5 2 2,5 3 1 1,5 2 2,5 3 4 1 1,5 2 2,5 3 4 1 1,5 2 2,5 3 4 1,5 2 2,5 3 4 1,5 2 2,5 3 4

30

32

35

38

ill hladno valjane (nastavak) Moment Moment Prcsjek Duljinska masa tromosti °tPOra S m, I" W" mm1 kgfm 10' mm' (= cm') 10' mm>(= cm') 91,1 0,715 0,958 9 0,639 3 134,3 1,054 1,367 0,911 3 175,9 1,381 1,733 1,155 1,695 2,059 216,0 1,373 254,5 1,997 2,347 1,565 97,4 0,764 1,171 0,731 9 143,7 1,128 1,675 1,047 188,5 2,130 1,480 1,331 231,7 2,538 1,586 1,819 273,3 2,145 2,904 1,815 106,8 0,838 1,545 0,882 9 2,219 157,9 1,239 1,268 207,3 1,627 2,833 1,619 2,003 255,2 3;390 1,937 301,6 2,225 2,367 3,894 389,5 3,058 4,757 2,718 0,912 1,991 1,048 116,2 2,869 1,510 172,0 1,350 1,935 226,2 1,776 3,676 278,8 4,414 2,323 2,189 329,9 2,589 5,088 2,678 427,2 3,354 6,259 3,294 122,5 181,4 238,8 294,5 348,7 452,4 205,0 270,2 333,8 395,8 515,2 228,5 301,6 373,1 443,0 578,0 0,962 1,424 1,874 2,312 2,737 3,551 1,609 2,121 2,620 3,107 4,044 1,794 2,367 2,929 3,477 4,537 2,331 3,367 4,322 5,200 6,007 7,419 4,854 6,258 7,563 8,773 10,929 6,727 8,701 10,551 12,281 15,405 1,166 1,684 2,161 2,600 3,004 3,710 2,157 2,781 3,361 3,899 4,857 2,691 3,480 4,220 4,912 6,162

40

45

50

439

weene Vanjski promjer D mm Debljina s mm 1,5 2 2,5 3 4 1,5 2 2,5 3 .4 1,5 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4

56

63

Predme ceUene djevi iIi hladno valjane (nastavak) Moment Moment Presjek Duljinska masa tromosti otpora S ml 1% W% mm' 10' mm' (= cm') 10' mm' (= cm') kg/m 256,8 2.016 9,543 3,408 339,3 2,663 12,384 4,423 15.066 420,2 3,298 5,381 499,5 3,921 17.595 6,284 653,5 5.129 22.217 7,935 2,275 13.710 289,8 4,352 383,3 3,009 17.846 5,665 475.2 3,730 21,777 6,913 565,5 4,439 25.510 8,098 741.4 5,820 32,409 10,289 322,8 427.3 530,1 631.5 829,4 369,9 490,1 608,7 725,7 955,0 552.9 687.2 820,0 1080,7 615.8 765,8 914,2 1206,4 678,6 844,3 1008,5 1332,0 741.4 922,8 1102,7 1457,7 2,534 3,354 4,161 4,957 6,511 2,904 3.847 4.778 5,697 7,497 4,340 5,395 6,436 8,483 4,833 6,012 7,176 9,470 5,327 6.628 7,916 10,456 5,820 7,244 8,656. 11,443 18.942 24,717 30,235 35,504 45,326 28,505 37.296 45.746 53,866 69.145 53.550 65.823 77.670 100,127 73,952 91,054 107.624 139,215 98,971 122,028 144,435 187,351 129,080 159,334 188,809 245,476 5,412 7,062 8,639 10,144 12,950 7.126 9.324 11.437 13,467 17.286 11,900 14,627 17,260 22,250 14,790 18.211 21.525 27,843 17.995 22,187 26,261 34,064 21.513 26.556 31.468 40,913

70

1,5 .

80

90

100

110

120

440

Ce6me cijevi za cijevni oavoj Celilne cijevi propisanih mehanilkih svojstava (JUS C.B5.222 - 1968) Nazivni promjer mm col" 1/8 Vanjski promjer mm 10,2 1...50 debljina stijenke mm dulj. masa kg/m Nazivni tIak (bar) 80 debljina stijenke mm dulj. masa kg/m 100 debljina stijenke mm dulj. masa kg/m

13,5 10 17,2 15 21,3 20 26,9 25 1 33,7 32 1 1/4 42,4 40 1 1/2 48,3 SO 2 60,3. 65 21/2 76,1 80 3 88,9 100 4 114,3 125 5 139,7
150 6 165,1

.8

6

-

1/4 3/8 1/2 3/4

-

.

17,8 21,2

-

-

-

-

5,4 5,4

2,65 2,9

0,493 0,769

5,4
7,1 8,0

-

-

14,4
23,3 30,9

2,9 3,25 3,25 4,05 4,05 4,05 4,50 4,50 4,85 6,3
8,0 8,8

1,02 1,45 1,9 2,97 3,84 4,43 6,17 7,90 10,1 16,8
25,9 33,8

Celilne cijevi bez propisanih mehanilkih Nazivni promjer col mm 6 8 10 15 20 25 32 40 SO 65 80 100 125 150 1/8 1/4 3/8 1/2 3/4 1 1 1/4 1 1/2 2 21/2 3 4 5 6 Vanjski . promjer mm 10,2 13.5 17,2 21,3 26,9 33.7 42,4 48,3 60,3 76,1 88,9 114,3 139,7 165,1 debljina stijenke mm 2,0 2,35 2,35 2,65 2,65 3,25 3,25 3,25 3,65 3,65 4,05 4,5 4.85 4.85

svojstava (JUS C.B5.225 - 1968) Teke cijevi debljina stijenke mm 2,65 2,9 2,9 3,25 3,25 4,05 4,05 4,05 4,5 4,5 4,85 5,4 5,4 5.4 dulj. masa kg/m 0,493 0,769 1,02 1,45 1,90 2,97 3,84 4,43 6,17 7,90 10,1 14,4 17.8 21.8 dulj. masa kg/m 0,407 0,650 0,852 1,22 1,58 2,44 3,14 3,61 5,10 6,51 8,47 12,1 16.2 19,2

Polutdke cijevi

" Nap~tena stara oznaka. 441

Ceuma iica OkruglDVuCelUl &licna lico (JUS C.B6.110 - 1982)
Nazivni promjer mm 0,1 0.12 0,14 0,16 0,18 0,2 0,22 0,24 0,26 0,28 0,31 0,34 0,37 0,4 0,45 0,5 0,55 0,6 0,7 0,8 0,9
.

Tolerancija mm :t 0,005 :t 0,01

Presjek mm2 0,00785 0,0113 0,0154 0,0201 0,0254 0,0314 0,0380 0,0452 0,0531 0,0616 0,0755 0,0908 0,108 0,126 0,159 0,196 0,238 0,283 0,385 0,503 0,636 0,785 0,950 1,13 1,33

Dulj. masa kglkm 0.0617 0,0888 0,121 0,158 0,200 0,247 0,298 0,355 0,417 0,483 0,592 0,713 0,844 0,986 1,25 1,54 1,87 2,22 3,02 3,95 4,99 6,17 7,46 8,88 10,4

Nazivni promjer mm 1,4 1,6 1,8 2 2,2 2,5 2,8 3,1 3,4 3,8 4 4,2 4,6 5 5,5 6 6,5 7 8 9 10 11 12 13 14

Tolerancija mm :t 0.04 :t 0,06

Presjek mm2 1,54 2,01 2,54 3,14 3,80 4,91 6,16 7,55 9,08 11,3 12,6 13,9 16,6 19,6 23,8 28,3 33,2 38,5 50,3 63,6 78,5 95 113 133 154

Dulj. masa kgIkm 12,1 15,8 20,0 24,7 29,8 38,5 48,3 59,2 71,3 89 99 109 130 154 187 222 260 302 395 499 617 746 888 1040 1210

:t 0,08

:t 0,015

:t 0,02

:to,IO

1

:t 0,03

I'-I 1,2 1,3 :to,04

:to,15

*
I

I'

OkruglD

vueelUl celiCna lica od malougljiCnog

celika za posebne

svrhe

(JUS

C.B6.011 - 1980) Nazivni promjer 0,1. . . 14 mm. OkruglD &liCnalica, VuCelUl bruIelUlu tolerancijskom polju ISO h 11 ili (JUS C.B6.111- 1982): Nazivni promjer 1...9,8 mm

442

(

3..::-. . .
"';

::.,/ \

:..:- \ .: ,./ t" v .' ..{ :--:..,..1...........

.
Celi\!na
..,-~{:.'(._~:~.-.,\ ,

eelima

uiad

za opCe svrhe

uiad

bez

jezgre

-r),
'.:

i

Diad bez jezgre (srZi) je spletena od Zica istog promjera. Oko srediAnjeZice sukano je u prvom
sloju 6 ill u drugome 12, ill joA u treeem 18 Zica.. Sukanje prvog sloja moZe biti desno (tj. nonnalno) ill lijevo. S~anje u.slije~~ slojevima uvijekje suprotno sukanJu u sloJu pOJe toga.

;:"", ,:<

Zice za uZad bez jezgre su od relika nazivne vla\!ne \!vrstoee Rm

= 1570 ili 1770 N/mm2

Zice mogu biti gole ili pocin\!ane.

Uie 1 x 7 (JUS C.H1.060 - 1982); Izvedba Dieta: 1 + 6 Zica DZe se sastoji od sedam Zica od kojih je §est ovijeno oko sredi§nje Zice. PrekidDa sUa Fr rafuoska, FmiD Dajmaoja Nazivoi Duljioska pri DaziVDoj toQ Hca promjer masa uteta Rm 1570 N/mmz Rm = 1770 N/mmz FmiD d FmiD Fr Fr ml kN kN kN mm kN kg/m

-

-

I1 .11 " I

=

0,6 0,8 1 1,5 2 2,5 3 3,5 4 4,5 5 6 7 8 9 10 12 14 16

0,00181 0,003 21 0,005 02 0,011 3 0,020 1 0,031 4 0,045 2 0,061 5 0,080 3 0,102 0,126 0,181 0,246 0,321 0,407 0,502 0,723 0,984 1,29

0,342 0,608 0,950 2,14 3,80 5,93 8,55 11,6 15,2 19,2 23,7 34,2 46,5 60,8 76,9 95,0 137 186 243

0,308 0,547 0,855 1,92 3,42 5,34 7,69 10,5 13,7 17,3 21,4 30,8 41,9 54,7 69,2 85,5 123 167 219

0,385 0,685 1,07 2,41 4,28 6,69 9,63 13,1 17,1 21,7 26,8 38,5 52,4 68,5 86,7 107 154 210 274

0,347 0,617 0,963 2,17 3,85 6,02 8,67 11,8 15,4 19,5 24,1 34,7 47,2 61,7 78,0 96,3 139 189 247

'I J I

443

Vie 1 x 19 (JUS C.H1.061 - 1982) U~ se sastojiod 19 (1 + 6 + 12) fica od kojihje oko sredi§njefiee ovijeno u prvom sloju 6 fica, a u drugom 12 fica.
Nazivni promjer u!eta d mm 1, 1,5 2 2,5 3 3,5 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 Fr Duljinska mass m( kg/m 0,004 95 0,011 1 0,019 8 0,031 0 0,044 6 0,060 7 0,079 3 0,124 0,178 0,243 0,317 0,401 0,495 0,599 0,713 0,837 0,971 1,11 1,27 1,43 1,61 1,79 1,98 2,18 2,40 2,62 2,85 3,10 Rm Fr -kN 0,937 2,11 3,75 5,86 8,43 11,5 15,0 23,4 33,7 45,9 60,0 75,9 93,7 113 135 158 184 211 240 271 304 338 375 413 454 496 540 586

- rabmska, Fmin- oajmanja
pri nazivnoj tYrstoa fica Rm = 1770 N/mm2 Fmin kN 0,825 1,86 3,30 5,15 7,42 10,1 13,2 20,6 29,7 40,4 52,8 66,8 82,5 99,8 119 139 162 186 211 238 267 298 330 364 399 436 475 515 Fr kN 1,06 2,38 4,23 6,61 9,51 12,9 16,9 26,4 38,1 51.8 67,6 85,6 106 128 152 179 207 238 271 305 342 382 423 466 512 559 609 661 Fmin kN 0,930 2,09 3,72 5,81 8,37 11,4 14,9 23,2 33,5 45,6 59,5 75,3 93,0 112 134 157 182 209 238 269 301 336 372 410 450 492 536 581

Prekidna siIa

= 1570 N/mm2

11

444

...1975) - . u drugom 12 tica i u treeem 18 5ca.8 84.5 116 158 206 261 322 389 463 544 631 724 824 30 1040 9.9 92. 0.24 12...044 0 0.062 - 1982) Ufe se sastoji od 37 (1 + 6 + 12 + 18) tica od kojih je oko sred&je ovijeno u prvom sloju 6 tica.58 1.078 2 0.1983) Stremenje (JUS C..82 3.H1.5 51.H1.704 0.oajmDja Fr kN pri nazivnoj 00st0a tica Rm = 1570 N/mm2 Rm mm 3 4 5 6 7 Fr kN 8.rabmska.1980} CelillUl uiad za vitw i slilno (JUS C. &:9'::'lOO I.4 51.H4..1968) .300/301 1975) V/lee za &libzu uiad (JUS C.396 0.H1...31 3..40 5.5 .2 74. -' 5:: -.37 2.306 .65 6. Celitna uiad za izvozne uretlaje u rudarstvu JUS C.9 20.176.080 .1 33.H1.489 0.3 59..96 2. I.03OJOS1AIS5'Q .01 5..5 65.39 16.122 0.313 0.958 1.2 80.. Fmin kN Prekidna siIa Fmin .1 29.- -- 5"- .0 39. 3:.1 66.= FiN 8 9 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 30 32 34 36 .1 37.H1.83 4.34 . 7.Vie 1 x 37 (JUS C. i3. Fr tice Nazivni promjer ufeta d Duljinska masa ml kg/m 0.3 45.25 1.240 0.5 133 181 237 .32 14.1-'. 300 370 448 533 625 725 832 947 1070 1200 = 1770 x.7 26..5 104 150 204 267 338 417 505 601 705 818 939 1070 1210 1350 !.8 23.051 Spojleeza &libzu uiad (JUS C.

1 94.1982) Izvedba uZeta: 6 strukova po 7 (1 + 6) fica.2 63.014 3 Fr kN 3 4 - FmiJI kN 5 6 7 0. s . DuIjinska masa Rm NaziVDi promjer llteta d mm 2 Fr - = 1570 Prckidna sUa FmiJI najmanja pri nazivnoj crrstoa tica rafunska.3 2.1 46.9 65.175 - - Fr kN FmiJI kN 2.42 2. str.432 0. ovijenih oko vlaknaste jezgre.3 79.6 47.5 16.089 4 0. v.1 102 134 169 209 252 300 353 409 534 676 835 Pri reliCioj jczgri su duIjinska masa i prekidna sila nc!to vere. 8 9 10 11 12 13 14 16 18 20 22 24 26 28 32 36 40 0.0 41.88 10.8 37.73 2.41 '14.4 42.6 58.357 0.032 2 0.1 .129 kg/m 0.080 . 88.16 1.1 84.29 9. 443 do 445) sukanih oko vlaknene ill C!e1iC!ne jezgre. 0.604 0.06' 2.289 0.515 0. - N/mm2 Rm = 1770 N/mm2 m.CeliC!ria uhd s jezgrom (du§om) Utad s jezgrom ima 6 fiC!anihstrukova (u izvedbi kao kOOuZeta bez jezgre.43 1.1 28.61 5.7 99.9 114 148 188 232 280 334 392 454 593 751 927 33.35 5.701 0.80 3.070 .Hl.9 58.0 70.229 0.7 23.vlaknena jezgra Uie 6 x 7 (JUS C.1 110 128 167 212 261 316 376 442 512 669 847 1050 21.Hl.72 37. Sukanje fiC!anih strukova (normalno) iIi lijevo.66 4.iitani struk y .4 97.8 52.4 115 151 191 235 285 339 397 461 602 762 941 * Obitno uie 8 x 7 (JUSC.1 75.0572 0.5 32. moZe biti desno .63 5.8 71.2 52.1982) 446 . Prema tome da Ii je gomji sloj struka sukan desno ill lijevo moZe me biti sukano krifuo (normalno) iIi istosmjemo. .915 1.1 83.

1 67.0 40.4 56.5 94.1982) Ub: se sastoji od 6 strukova po 19 (1 + 6 + 12) Dca od kojih je oko sredgnje Dee ovijeno u prvom sloju 6 Dca.2 63.Hl.97 9.1982) Ule 8 X 19 .4 65.125 0.5 51.38 1.2 58.096 .6 124 156 193 234 278 326 378 494 625 722 934 1110 1300 1510 .99 2.71 3.280 0.H1.l04 . FmiD.5 91.70 13.54 4.1 15.l00 .090 .6 26.najmanja pri nazivnoj /!vntoQ tica Rm = 1770 Nfmm2 FmiD kN Fr kN FmiD kN Prekidna sUa = 1570 Nlmm2 Fr kN 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 16 18 20 22 24 26 28 32 36 40 44 48 52 56 3 0.4 69.48 5.69 10.90 8. Nazivni promjer uteta d mm Fr DuljiDska masa ml kglm 0.70 7.9 107 139 176 218 263 313 368 426 557 705 870 1050 1250 1470 1710 35.086 .1982) 447 .H1.0554 0.419 0.886 1.1982) Ule Warrington6 X 19 (JUS C.1982) Ule Warrington8 X 19 (JUS C.8 22. a strukovi su ovijeni oko vlaknaste jezgre.1 54.7 34.170 0.H1.8 94.ispunjeno licoma (JUS C.221 0.H1.6 19.072 .8 44.498 0.9 45.1982) Ule Seale 8 X 19 (JUS C.678 0.9 80.8 31.1 48.8 110 144 182 224 272 323 379 440 575 727 898 1090 1290 1520 1760 30.Ule 6 x 19 (JUS C.1 107 124 162 205 253 306 364 428 496 648 820 1010 1220 1460 1710 1980 4.54 6.3 91.H1.8 78.9 - - - 5.3 76.088 .346 0.ispunjeno licoma (JUS C. u drugom 12 Dca. Ule 6 X 19 .585 0.36 10.34 2.1982) Ule Seale 6 X 19 (JUS C.67 1.5 81.031 1 Rm -raamska.9 39.Hl.0865 0.12 1.

1 88.2 63.1 107 124 162 205 253 306 364 428 496 648 820 1010 1220 1460 1710 1980 2280 2590 F.3 56.498 0.084 .9 45.Hl.Hl. u drugom 12 lica. FmiD najmaoja pri oazivnoj evrstOCitica Nazivni promjer ufeta d mm 6 7 8 9 10 11 12 13 14 16 18 20 22 24 26 28 32 36 40 44 48 52 56 60 64 Duljioska masa Rm - - = 1570 N/mm' Rm = 1770 N/mm' !I .Hl.8 31.419 0.678 0.1982) Vie 6 x 12 + 7 vlaknastihjezgri (JUS C.6 33.1982) Vie Warrington-Seale6 x 31 (JUS C. m) kg/m 0.0 40.Hl.1982) Vze se sastoji od 6 strukova po 37 (1 + 6 + 12 + 18) lica od kojih je oko sredisnje lice ovijeno u prvom sloju 6 lica.S 51.346 0.l08 .1982) Vie 6 x 24 + 7 vlaknastihjezgri (JUS C.4 56.8 110 144 182 224 272 323 379 440 575 727 898 1090 1290 1520 1760 2020 2300 29.9 80. mm kN 18.Hl.078 .36 10. u trecem 18 zica.7 118 150 185 224 267 313 363 474 600 741 896 1070 1250 1450 1670 1900 * Obitno uie 8 x 37 (JUS C.1982) Vie Seale 6 x 37 (JUS C. Prekidna sUa Fr raeunska.34 2.6 37.2 90.0 66.280 0.S 46.99 2.2 102 134 169 209 253 301 353 409 534 676 835 1010 1200 1410 1640 1880 2140 35.170 0..8 94.1 75.54 4.Vie 6 x 37 (JUS C.70 7.3 52.67 1.4 42.1982) Vie Warrington-Seale6 x 36 (JUS C. mm kN - Fr kN 22.38 1.5 91.5 142 Fr kN - F.48 5.1 67.71 3.3 76.886 1.221 0.074 ..1982) Vie Warrington-Seale8 x 36 (JUS C.97 9.6 78.585 0.8 25.l06 .1982) 448 .l02 .112 .Hl. a strukovi su ovijeni oko vlaknaste jezgre.Hl..9 12.2 63.12 1.076 .125 0.54 6.Hl.

.

1978) (kalibrirani) Nazivni promjer d Korak h Sirina l\lanka b mm 42 52 58 65 74 Duljinska masa m. mm mm 13.9 16. * Komadni lanci za opeu upotrebu s kratkim clancima (JUS C.25 2.2 7.7 24.2 49.5 30.2 8.Lanci za dizala (JUS C. 8 Nazivni promjer.4 49.75 2.8 19.75 7.H4.1978).1978).80 4.4 8.1 61.6 54.35 0.30 .77 1.2 47.1978). Lanci za transportere sa srednje dugim clancima (JUS C.70 3.2 20.0 Opteretenje dozvoljeno ispitno mm 13 16 18 20 23 mm 36 45 50 56 64 15.0221023/024 .05 1.6 16.5) 18 (18.4 9.80 7.H4.78 0.6 10.5) 21 (22) 24 27 28 31 36 41 45 50 Sirina l\lanka vanjska unutarnja b maks.030 . 6. bn min. 450 .H4.9 39.5 98. Dimenzije u zagradama treba izbjegavati.7 16.4 44.6 Duljinska masa ml kg/m 0.021 . d mm 4 5 (5) 6 (6) 7 (7) 8 9 10 11 13 14 16 18 Korak.4 63.54 .30 9. kg/m 3.H4. h mm 12 15 (18.1 31.9 20. 0.6 27 30.40 1.8 12 13.H4.4 34 37.1 Lanci za dizala (JUS C.00 12.07 1.8 78.80 5.2 21.031 .1978) kvalitetni razred: 5. Lanci za transportere s dugim clancima (JUS C.40 5.50 0.2 15.025 .0 5 6 6 7.2 23.6 23.

00848 0.785 1.vucene ili preiane (JUS C.0 5 5.0 6 8.136 0.33 490.29 4.03 1.011 3.sl I prclano 1 1 1.0339 15.158 7.1963) Promjer.76 0.54 52 52 53 95.1 1.C3.104 0.73 2206 2290 5.96 6.069 8. za od aluminijskih slitina.13 7.0260 0. a vrijednosti »51.305 36 38 38 40 40 - 1018 6.4 2.9 962.5 283.2 907.2 1.848 0.801 4.03 0.66 1.9 30 35 - 530.5 113.41 14 15 15 16 17 18 19 - - - 15 132.1 56 57 58 58 60 60 65 65 70 70 75 75 55 60 65 70 15 2463 2642 2827 3318 3848 4418 2552 0.539 1.042 9.39 .8 2.1 415.43 1.076 3 0.0166 0.030/031/130!131 .935 1.91 2.34 0.ALUMINIJSKI POLUPROIZVODl Mase poluproizvoda po jedinici duljine (kg/m) iIi jedinici povrsine (kg/m2) izracunane su sobzirom na prosjecnu gustoeu aluminija od 2700kg/m3.9 572.7 0.0 - 0.6.0133 0.2 21 346.212 0.5 2.0 9.27 42 42 45 45 48 48 50 50 45 50 55 40 63.8 660.65 6.030 6 al 51 omjer.621 11.63 0. 51 I mm' II vureno preSano 20 20 20 314.2 3.613 0.63 8.48 50.0 3.06 3.55 1. mm vureno al sI al. vrijede za poluproizvode od aluminija.5 3.3.8 4. .4 11.1 227. (Nastavak na sir.0 4 4. 452) Vrijednosti »al.4 22 380. masa kg/m mm I esjek m.62 0.12 1.9 6.89 J - poluproizvode .6 1.545 0. aI.5 706.45 2.5 1.909 6.J 1.30 5.00212 0.2 2.00543 0.0 2 2.142 3.75 3.74 4.00416 0.8 3.172 78.00477 0.131 1.9 804.17 2.27 38.0191 0.5 23 24 452.4 jek mm' Dulj.6 615.053 0 0.5 7.57 0.18 .9 0.477 201.257 54 55 - 1134 1257 1385 1590 1810 1963 2124.7 0.0 11 12 13 10 8 10 12 23. Aluminijske sipke i tice Okrugle sipke i fiee od aluminija i aluminijskih slitina.22 1.416 176.60 11 - 12.90 0.0 254. 451 .89 5.0641 28.767 2.0429 19.543 0.687 0.766 7.0103 0. 2376 2.358 153.00305 0.78 1.0217 0.96 10.006 87 - - -5 6 7 8 10 - 26 27 28 29 30 30 32 32 34 35 35 25 25 - - 25 - Dui' kg/m 0.5 5.

8 210 120 - - - 130 140 150 160 120 13273 15394 41. 451! i lice od aluminija i aluminijskih (JUS C. 451! .sl 80 90 95 100 Dulj.31 1.C3.5 6 7 7 8 8 9 '10 10 -11 12 12 .17 18 .608 0.76 3.7 54.975 1. masa kg/m 25 - - 25 27 - 28 30 30 32 - 625 729 784 1.132 0.7 76. 1963) vucene ili preiane Kvadratne Iipke Debljina* mm Presjek mm' vureno al 51 I pre§ano al. Vidi opasku na Sir.32 40 - - 65 70 75 - 7!} 80 100 120 150 0. masa kg/m 61.56 1.0108 slitina..327 0.2 mm al Promjer* 51 al.0817 0.sl IPre§ano 22 22 484 24 576 Dolj.3 10000 27.4 4900 13.S .691 0.6 47.12 2.173 35 40 15 16 . masa kg/m 0.3 30.69 30 900 1.2 5625 15.2 6400 17.3 68.sl vureno prebno Presjek I - 80 90 - 80 90 7088 11310 7854 9503 5027 6362 - - 100 110 100 110 19.43 j 49 81 100 121 144 64 0.0675 0.3 38.72 .19 20 - 15 - 10 - - 20 196 225 256 289 324 361 400 0.5 5.0432 0.9 60.0547 0.75 8. masa kg/m 13.25 36 0.31 4.097 2 Debljina* mm Presjek mm' vureno al 51 al.7 - I 170 180 190 200 mm' 22 698 25 447 28 353 31416 Dolj.S 35. 452 Vidi opasku na sir.1 21.47 6.034{035{134{135 Dolj.6 17.0243 0.sl 2 4 5 -6 3 4 4 5 4.273 0.6 84.389 45 50 55 60 - - 50 60 1024 1225 1600 2.8'75 - - 14400 22 500 4225 11. vucene ili preiane (nastavak) - Promjer* mm Presjek mm' vureno al 51 I pre§ano al.97 2.14 - -6 -8 9 16 20.17 9.219 0.25 25 30.08 0.8 2025 2500 3025 3600 5.8 17672 20 106 - 220 230 240 250 34 636 45 239 49 087 38013 103 41548 112 122 133 93.2 25.780 0.529 0.Okrugle Iipke i lice od aluminija i aluminijskih slitina.

8 0. a vrijednosti »51«za .047 3 0.46 80 100 120 150 I 8660 12 470 19481 5542 14.189 0.43 36 36 - 9 9 10 10 11 11 10 - 12 12 13 14 14 - 15 70.1963) res)e mml DuIj.35 60 - .3 678.0 419.036j037jI36j131 .8 0.0210 0.07 17 18 17 - - 20 19 19 20 22 22 24 24 - - Vrijednosti »al« vrijede za poluproizvode od aluminija.) .83 2. vureno klju.394 0.0286 0.3 631.115 0. al.054 0. DuIj.60 104.5 6 8 26..96 23.0707 0.93 50 1527 1753 1833 2165 2620 4.9 779.5 3.sl 25 25 27 27 28 Presjek I 0.4 DuIj.C3. masa kg/m mm vueno klju.0 1060 I 122 2. masa kg/m mm !.I 541.54 21.086 453 (Nastavak na Sir.irinaXIdebljinaI p vuceno prdano 5X2 mm 5x3 5x4 6X2 6X3 - - .42 36.458 0. pres. 51 II 3 3 3. vucene ili prelane (JUS C.12 4.4 169.13 0.032 0.150 33 35 38 886.95 5.15 86.60 I Plosnate sipke i lice od aluminija i aluminijskih slitina.283 0.65 I DuIj.065 0.55 2.8 943.86 17.844 1.74 3. 250.7 146.5 4.85 7.39 2.3 280..065 0.irina X debljina vuceno preno resJC l pmm k .7 194.38 3.750 0. masa kg/m 1.5 5 6 7 8 5 6 7 8 - I mm' 7.0374 0.10 5. 454 i 455.027 0.20 31.526 - 41 41 42 45 46 46 50 50 55 - 40 - 1250 1384 1456 3.794 10.86 3.081 0.Sesterokutne Iipke i lice od aluminija i aluminijskih slitina.46 1.C3. masa kg/m !.70 52. vucene ifi presane (JUS C.043 0.61 13.5 5.234 0.5 4 4 4.058 5 0.934 1.6 312.200j201 .049 6X4 6x5 8X2 8X3 8x4 - I I - 24 30 16 24 32 0.- - 60 70 3118 4243 8.44 55. Otvor al 51 pres.73 4.676 0.041 0.70 1.18 0.8 124.03 42. .1963) Presjek I mm Otvor al 51 aI.6 346.084 2 - I - 30 32 30 32 30 mm' .2 498.kI 10 15 20 12 18 I 0.42 11.337 0. poluproizvode od aluminijskih slitina.

108 0.216 0.162 0.864 1.432 0.108 slitina.259 0.810 1.130 0.972 1.648 0.Plosnate sipke i lice od aluminija i aluminijskih (nastavak) Sirina X debljina mm vuceno preano 8X 5 8X 5 Pres jek nim2 40 Dulj.324 0.097 0.30 1.270 0.10 50X 12 50 X 16 454 .16 - 30x 30x 30X 30X 30x 4 5 6 8 10 30X 30X 30X 30X 5 6 8 10 16X 5 16X 6 16X 8 16X 10 48 64 80 96 128 160 192 40 60 80 100 120 160 200 240 320 0.864 30 X 12 30 X 16 30 X 20 40X 5 40X 6 40X 8 40X 10 40x 12 40X 16 40X20 40x25 40x 30 30X25 30x 12 30 X 16 30 X 20 - - 40x 5 40X 6 40X 8 40X 10 40x 12 40X 16 40X20 40X25 20x 20X 5 6 - - 20x 8 20XI0 20X 12 - 50X 50 X 50X 50x 50 X 6 8 10 12 16 50X 5 50 X 6 50X 8 50 ><.03 0.810 0.065 0.270 0.648 0.16 2.675 0.62 2.162 0.08 1.130 0.486 0.130 0.405 0.338 0.259 0.08 1. vucene i presane Sirina X debljina mm vuceno preano Presjek 75 lOO 125 150 200 250 300 400 500 120 150 180 240 300 360 480 600 750 200 240 320 400 480 640 800 1000 1200 250 300 400 500 600 800 mm2 I Dulj.405 0.35 0.202 0.540 0.086 4 5 25x 5 6 25X 6 8 25X 8 25x 10 25X 10 25X 12 25 X 12 25 X 16 25 ><'16 25 X 20 25x 25X 25X 25 X 25 X 3 - 0.540 0.162 0.73 2.08 1.324 0.194 0.810 1.135 0.054 0.432 0.173 0.518 0.081 0.62 2.540 6.70 3.30 1.108 0.324 0.648 0. masa kg/m 0.675 0..35 1.216 0.346 0. masa kg/m 8x 6 8x 6 10X 2 10x 3 IOx 4 10X 10x 10x 12x 12x 12X 12X 12X 12X 12X 16x 16X 16x 16X 16x 16x 16X 16X 20X 20x 20X 20x 20X 20X 20 X 20X 20X - 10x 10x IOX 12x 12x 12X 5 6 8 - 5 6 8 2 3 4 5 6 8 10 2 3 4 5 6 8 10 12 2 3 4 5 6 8 10 12 16 5 6 8 48 20 30 40 50 60 80 24 36 48 60 72 96 120 32 0.24 0.216 0.

62 125 X 40 125 X 40 5000 13.40 125 X 20 125 X 20 2500 6. vucene i preSane (nastavak) !iirina X debljina mm mm2 masa kWm vueeno preano Presjek I DoIj.58 19. mm mm2 vueeno I prno !iirinaXdebljina I PresjekI 50X20 50X20 1000 50 X'25 50 X 25 1250 50 X 30 50x30 1500 50X40 2000 360 60X 6 60X 8 60X 8 480 60XIO 60XIO 600 60 X 12 60X 12 720 60xI6 60x 16 960 60 X 20 60X20 1200 - I - 3.70 3.38 3.32 160 X 20 160 X 25 160 X 30 160X40 80X25 80 X 30 80 40 80 X 25 80x30 80X40 2000 2400 3200 5.50 16.45 4.05 125X 16 125X 16 2000 5.60 455 .80 12.40 6.64 10.48 8.64 10.59 masa kWm DoIj.13 1.972 125 X 25 125 X 25 3125 1.30 125 X 30 125 X 30 3750 10.10 10.18 60X4O 80X 10 80X 12 80x 16 80X20 60X40 80X 8 80X 10 80X 12 80X 16 80x20 2400 640 800 960 1280 1600 6.91 8.78 100X30 100X40 100 X 30 100 X 40 100 X 50 100 X 60 3000 4000 5000 6000 8.59 3.64 80 X 50 100 X 10 100 X 12 100X 12 100 X 16 100 X 16 100 X 20 100 X 20 IOOx25.75 - 160X 16 160X20 160 X 25 160 X 30 160X4O 160X50 160 X 60 180X 10 2560 3200 4000 4800 6400 8000 9600 1800 6.92 4.40 6.05 4.86 60 X 25 60X30 60x25 60 X 30 1500 1800 - 160x 10 160 X 12 1600 1920 4. 100 X 25 4000 1000 1200 1600 2000 2500 10.25 2.38 125 X 12 1500 4.20 21.87 1.P/OS1Ulte Iipke i lice od a/uminija i a/uminijskih slitina.44 0.80 2.05 4.16 2.15 14.40 6.50 125 X 50 6250 16.96 17.32 5.72 12.94 125 X 60 7500 20. 180 X 20 180 X 25 180 X 30 180 X 40 200 X 10 200 X 12 3600 4500 5400 7200 2000 2400 9.40 5.80 13.80 13.44 5.20 - .83 7.50 16. 125X 10 1250 2.75 8.60 25.70 3.48 1.32 5.86 180X 12 180X 16 2160 2880 5.73 2.28 21.24 4.48 200 X 16 200 X 20 I 200 X 25 200 X 30 1200X4O 3200 4000 5000 6000 8000 8.24 4.

53 2885 7.264 0..429 3 190 0.0518 40 4 0.1963) Sirina v.264 0.256 10 lOO 0. preiani (JUS C.207 lOO 8 0.839 3 295 0.1165 0.32 1549 4.5 2 2.8 96.06 4915 13.0 112.27 krakova Ijina DuljinaII Debmm mm I 10 10 1.5 30 3 4 30 I Pres' k 19.391 0.2 15 1.472 3 220 0.C3. Ijina eSJ~ masa mm mm \ kg/m 3 175 0. k DuIj.785 2.6 2 2 3 1.5 159 0.328 0.15 .216 0.212 0. masa J2 mm Pres'ek I kg/m 156.1532 6 80 0.6 43.304 125 10 0.6 78 98 145 64 80 98 121 118 146 0.78 3245 8.86 931 2.0761 0.8 227.466 140 14 0. _ 20 20 30 30 16 16 25 25 30 30 DebI p .594 4 291 0.18 1920 5.76 3763 10.324 12 140 0.8 70.828 307.055 5 485 1.C3.8 23. I ISlDa mm 30 45 45 25 25 40 40 50 50 50 I DebPr .612 160 12 16 160 DuIj.423 0.565 691 1.5 20 2 20 2. resJ~ mm I noge I ISlDa Ijina mm I mm I mm masa kg/m 20 20 20 20 25 25 25 25 30 30 I 456 1.5 62.261 12 125 0.8 95.51 1229 3.045 480 1. k DuIj.5 2 10 I 12 12 1.8 120.173 0.204 .189 8 80 0.2 56.296 580 1. masa kg/m DuIj.513 3 235 0.6 2 2 2.634 4 311 0. preiani (JUS C.0 387 1.18 2420 6.1963) m krakova IJlDa mm Duljina I mm b-I 40 2 0.0626 0.310 ' I .-.099 3 50 4 5 50 0.5 20 3 25 2 25 2.202 .L Aluminijski proflli I Jednakokracni kutni pro/iIi od aluminija i aluminijskih slitina.2 28.8 0.318 0.2 27.5 2 15 15 2.796 4 391 1.0 76.0 172.3725 10.394 Sirina noge mm 30 30 30 40 40 40 40 50 50 50 V.0 I Profili T od aluminija i aluminijskih slitina.0745 60 5 60 6 0.169 0.2 36.

22 8. masa noge Isma mm mm I kg/m Sirina I V" Dui' 80 1.Proftli T od aluminija i aluminijskih slirina.53 16(12) 5921 15.1963) Dui ' 11 Vlsma mm noge mm 25 16 32 16 32 20 40 20 40 25 40 30 40 40 50 25 50 30 50 40 60 30 60 30 60 40 60 40 80 40 80 40 I " Sirina I Deb. preIani (JUS C.35 160 100 160 100 4.05 7. 100 50 2 154 0.416 .24 160 160 4.5 215 0. Visina IJma 2 masa mm .- . Isma .329 50 2 138 0.47 8 2178 5. * Vrijednosti u zagradama vrijede za debljinu noge.51 4 535 1.30 12(10) 4219 11.33 Ijina mm Deb-/ 10 10 12 10 12 12 14 12 14 14 16 resJ Pmm kl .88 8 2458 6.87 90 140 140 90 1..203 .228 160 160 100 5 560 1. 457 .78 125 200 4 615 1.44 100 200 5 660 1.05 250 I I Sirina DebI Dulj.055 125 125 1. 1991 2441 2915 2241 2675 3275 3804 3035 3524 4364 4969 m kg/m Dulj 5.77 13.23 160 160 5.19 9.39 16(12) 6121 16. 60 40 4 391 40 485 60 5 60 5 60 585 6 699 60 60 80 50 5 635 50 759 80 6 80 80 6 939 1242 80 80 8 8 1562 100 100 10 100 1941 125 80 8 1602 100 I I J.08 6 1653 4.21 8 2458 6.310 125 125 125 1.87 5 860 2. 100 80 2.32 5 960 2.kg/m 4 693 1.71 140 140 2..38 6.50 10 3441 9.59 6 1143 3.372 .05 140 140 2.235 80 50 2 122 0.21 8 2778 7.84 10. Presjek J. II I .772 125 4 455 1.6 87. mm Sirina Deb-Imm .5 240 0.52 11.228 140 90 90 2.27 8.853 160 80 80 4 495 1. preIani (nastavak) i.99 16(12) 6721 18.87 6.15 I I 1 ~Il 11 n.1 0.41 Proftli [ od aluminija i a(uminijskih slir/na.60 100 4 455 1.648 140 3 316 0.66 250 100 125 5 760 2. PresJek 2 noge mm IJma mm I v' .64 10 3041 8. masa Ijina* Presjek mm mm2 .64 10 3041 8.C3.335 1.581 125 80 3 286 0. noge mm mm \ mm kg/m 80 50 1.59 7.58 1.53 3.

68 871 2.5 16. resJe noge IJma mm2 mm I Deb-Ip mm I Sirina . * Hladna valjane trake od aluminija i aluminijskih slitino (J US C.:r I Pro/ili I od aluminija i aluminijskih slitina.97 1758 4.861 439 1.86 11.54 1171 3.316 135 0.60 15ma mm noge mm V" Sirina 16 25 25 25 30 20 30 30 40 40 50 50 50 60 60 60 80 80 80 80 100 100 125 25 40 30 50 50 40 50 60 50 50 80 80 100 100 80 I r' esJe J.33 8.473 218 0.588 461 1.42 10.0 67.J963).84 31.35 701 1.6 2 2 2.85 14.185 721 1. kI 80 8 2205 6 2208 125 125 8 2925 8 2485 90 3083 90 10 8 3285 140 140 10 4083 100 8 2805 100 10 3483 3765 160 8 160 10 4683 125 125 200 200 160 160 250 250 I 10 12 10 12 12 16 12 16 4383 5231 5883 7031 6671 8820 8831 11700 .02 7. masa kg/m2 40.2 21.57 9.1963) Sirina mm Debljina 4 5 6 8 10 12 Duljine: I mm do do do do do do 2 500 2500 3 000 3 000 3 000 3 000 I PloIt.17 12. ma mm2 masa mm kg/m Deb-IPr .5 54.947 541 1.1963).6 27.8 13.050/J50 -.90 6.C3.019 .C4. masa kg/m Dulj 5.16 1471 3.72 8. 458 .C4.01 23.C4.051 /151 .1963) 15ma mm 125 125 125 140 140 140 140 160 160 160 160 200 200 200 200 250 250 250 250 .5 4 3 3 5 4 4 5 4 5 4 5 5 6 6 88.90 18.205 .74 1668 4.0 108 do 10000 mm.364 175 0.6 1.64 11.5 81. presani (JUS C.50 V" Toplo valjani Urn od aluminija i aluminijskih slitina (JUS C.2 0..46 621 1.238 117 0.0 32. k lour 1.245 319 0. HIadno valjoni lim od aluminija i aluminijskih slitino (JUS C.35 941 2.89 871 2. masa kg/m2 10.95 5.96 7.80 23.4 mm Debljina 15 20 25 30 40 I Sirina mm do do do do do 3 000 3 000 I 000 I 000 1 000 PloIt.12 15.98 18.

086 14.5 4 0..78 18.8 8 I I 1.015 0.8 .164 0.738 0.21.80.690.560 0.1 603.2 1.263 0.242 0.26 0.8 1 I 1. .8 I I 1.1 152.6 2 2 0.41 97.191 0.049 - 0.80.413 0. Vrijednosti »al« vrijede za cijevi od a1uminija.9 30.2 1.6 2 2 2.2 1..61.371 0.18 42.21.8 I I 1.5 3 3 0.626 0.38 0.str.136 0.212 0.5 3 3 0.040 25 0.6 0.63 0.50. 6.61..80.032 0.40 89.2 1.61.1 137.5 3 12 '-- 0.21.50.83 24.314 0.103 0.110 32 0.950 "-- - 22.87 92.195 - 5 6 8 5 6 8 424.32 1.04 .50.318 0. E jcnkc" mm Prcsjck Dulj.5 5 0.vueeno pno mm2 masa "C'.22 50.093 0.61.2 1.0 mm2 masa 'C'.28 62.6 144.21.8 I I 1.) 459 .8 I I 16 1.72 52.2 1.>E .8 188. 87.07 10.50.2 1. 460 i 461.069 32.049 0.025 0.090 0.15 34.57 11.80.15 1.50.7 207.151 0.6 2 2.52.92 23.2 38.286 38.3 351.61.17 0.12 28.63 (Nastavak .5 231.2 1.80.06 28.42 7.61.8 -I I 0.50.5 176.7 273.034 0.80 72.066 1.059 25.61.64 0.21.10 0.5 3 3 4 4 - - 59.80.01 0.80.12 55.0 0.6 2 2 2.509 0.1 490. 51 S .80.130 0.022 0.27 33.-I 0.4 78.27 0.52..076 0.114 0.80.141 0.52.21.062 0.127 0.97 0. E Dcbljina stiDcbljina stijcnkc" mm Presjck Dulj.50.49 8.1966) 0.433 0.6 2 2 2.5 - 18.030j03Ij130jl3l .72 117.52.5- - -- 5.2 1.390 0. Q.55 12.161 70.35 0.5 0.6 2 2 2.250 0.6 2 2 0. a vrijednosti »sl« za cijevi od aluminijskih slitina.019 20 0.4 160.170 10 1.238 106.9.49 60. 51 al 51 ai.vueeno po kg/m "'= kg/m al 51 ai.6 2 2. .8 I I 1.477 0.2 1. vucene i prelane (JUS C.21.305 0.46 40. §E Okruglc cijcvi od aluminija i aluminijskih slitina.82 74.C5.49 113.20 47.5 3 4 I I I I I - Uzcti su U obzir samo promjeri standardnih brojeva osnovnog reda RIO.029 0.204 0.104 0.083 48.076 0.39 116.

28 1.1 -1150 4 4 1521 5 5 1885 6 6 2243 8 8 1010 122941 3613 4260 12.1 3 444.416 2 2 0.814 4 4 1.7 4 955.74 4.6 2 2.9 452.52.9 0.5 2. Vidi primjedbe na sir.58 3.61. .22 1.91 10 10 2.795 0.3 0.9 243. 460 .266 122.6 2 2 - 6 8 10 1074 1382 -1665 394.5 3 4 5 6 8 50 - 153.5 3 4 5 6 8 294.68 0.24 -2.2 1.94 1.73 -4.11 4.6 0.2 1.48 1.01 1.8 -765.6 2 2 2 - .2 911.8- 1 I 1.5 1.1 5 706.73 2.7 0.- 2.5 373.06 7.47 3.3 0.26 4.96 2.0 vueeno preS.6 1.0 0.64 1.0 masa kg/m 'c"'co: vueeno I al 51 IPreSjekl Dulj.04 1.629 308.Okrugle eijevi od aluminija i a!uminijskih slitina.2 1.31 1.78 6..6 640.2 1.21.2 1..94 9.5 3 4 5 1 1.56 8 8 1.24 7.2312 1010 2827 - I 2.5 741.52.942 1.46 - 4 5 4 5 .'"e Debljina stiee Dulj.5 3 3 4 4 5 5 6 6 8 8 1 1.20 100 5 5 6 6 1.9 183.5 3 3 4 5 233.0 0.06 40 I 2..76 11.6 2 I 2.03 4.9 804.07 2.5 3 4 5 2.09 6. >- 'e Debljina stiE jenke" mm Presjek Q.5 3 4 5 6 8 -.53 2.61.63 3.-3318 8. vucene i preSane (nastavak) .8 -914.1 608.833 383.18 3.17 80 2.6 2 2 63 - -10 0.6 2.85 3 3 4 4 125 5 5 6 6 8 8 10 10 12 12 490.657 3 3 0. e Q.66 2.521 238.1 2.5 0.3 301.90 3.00 2.4 8 1055 1.9 6 829.395 193.2 565.645 - 63 - 6 8 - 10 1.11 1.0 4 578.7 348.89 5. mm2 asa >- 98.96 5.3 475.8 727.6 549.1 5 5 1178 6 6 1385 8 8 1810 1010 2199 -615.50 1.497 2. 459. mm2 'c"'co: al 51 al 51 0.331 146. al 51 mm g/ro jenke" pres.2 4 4 1206 5 5 1492 6 6 1772 8 8 .

..5 0.4 20. 10 4.. > 1480 4.4 24... ]2 4. jenke" o 0c-... 8 2.4 12...6 0.55 200 2903 7. 8 5. ]2 4...: 6 2...10 3.2 0. 8 2. koje imaju promjere standardnih brojeva osnovnih redova R 20 i R 40 Vanjski promjer mm R 20 R40 6 Debljine stijenke mm aluminijvune alum.. . .2...5..... 8 2.12 5.5.....5.. 3 1.8 .. 12 4.. .10 461 - - 1. 3 1.5 . 8 5.5.. 2 0. masa 6' mm2 kg/m '2'. 2 0......00 1960 5. s/itina. 8 0. 10 4..5....8 . 3 0.. 3 0. 5 1.slitine ]4 ]8 22 28 30 36 38 45 56 70 90 110 140 180 220 0.4 ]6.7 5580 15. a1 51 vueenoI > 3456160 8- -4 4 5 5 6 6 8 8 1010 ]24 4 5 5 200 10 12 - .. 8 4. 8 5.5.12 - - 1. 45- 's S Presjek Dulj.. 8 5.27 na sir.. .slitine I preMne aluminij I alum. 8 5.8 .Okrugle cijevi od aluminija i aluminijskih (nastavak) .. masa mm2 kg/m 3657 4824 5969 7087 3849 4599 6082 7540 8972 9.6. vucene i prelane Debljina stijenke" mm vueeno I ai. 6 1. 51 alsl prcl.10 5.. S Ss e Debljinasrimm ai. 4 5J.19.12 0. 2.2. 51 pre..1.8 .... 5 ].65 3063 8.8.. 8 2..6. 3 0.8.2.84 3820 10.....3 4712 12.6.. 2. ]2 5.1 ..8. 4 0... 8 1.. . . ..1 250 2463 6..0 16..3 0.2.....8..2 Vidi primjedbe * Okrugle cijevi od aluminija i aluminijsk(h s/itina..8 1.2 0.8. 8 - - iii .. 8 2.. .2. 4 1...8.5.... 8 3. 66 6 8 8 81010 10 12 1256810 12 5 5 6 6 8 8 ]010 12- Presjek Dulj.2. ... ...6. ]..29 2425 6.....87 13.. 459! . ..5 0. ....1 ]0. 8 3.... 6 1... 8 3. .

25 3..D3:520 - 1982) Promjer mm 0.38 3. .79 2.699 0. hlildno valjani (JUS C.8 1.1 25.8 2. 40 mm.8 38.60 8.5 0.70 0.342 0. .4 29. masa 'kg/m2 5.0 0..VU (I':.846 1.5 6 6.175 0.60 mm Sesterokutne Iipke.3 462 . .1 17.37 5. vutene (JUS C.1 0.211 0. hladno valjani (JUS C.00175 0. .252 0.35 4.0226 0.0437 0. 60 mm Plosnate Iipke.80 4.2 39.7 34.7 1.23 ' .0338 0.0279 0.00447 0.1982) debljina: 2 .01 1.6 0.0175 0.37 1. .5 1.D3.0137 0.. vutene OD BAKRA I'BAKRENIH Babene (JUS SLITINA Sipke.5 7 8 9 10 11 12 14 16 18 20 Dulj.5 0.45 9. masa kg/m 0.0 1.3 44.11 2.POLUPROIZVODI Okrugle Iipke.5 5 5. masa kg/m 3.0 0.D4.79 Promjer mm 22 25 28 32 36 40 45 50 56 60 63 70 75 80 Dulj. .0 0.5 0.2 2. vutene (JUS C.45 5.30 10.53 2.0101 0.4 1.90 0.50 1 SI 0.26 2.96 3.525 .38 4.2 27. .91 6.1 12. masa kg/m 0.9 21.9 25.75 7.5 4 Dulj.D3.D4.0 1.60 I .566 0.0856 0. Tanki limovi. masa kg/m2 16.523 .00252 0.0 42. duljina: 20000 mm.2 1.0629 0.D3.6 1. 200 mm Limovi.520 -1972) Debljina mm 2.16 9. Iim i iiea C. .40 4.80 0. .1972) debljina: 2.6 34.89 2.00699 0.2 14.0 1.48 7.0548 0.447 0.06 11. Debljina mm Plot.295 0.141 0.1972) Plot. masa kg/m2 1.527 .20 2.2 0.112 Promjer mm 4.7 Kvadratne Iipke.30 3.5 21.5 2. . vutene (JUS C. ~irina: 4 .5 1.0 2. ? Debljina mm Plot.8 3 3.u Sirina: 1000 mm.521 .1972) otvor klju~: 3.

068 9 0.0 4.40 Kvadratna 3.02 0.6 112 142 175 211 252 295 342 447 566 699 846 1010 1370 1790 2265 11" 6 7 8 9 10 11 320 436 570 721 890 1077 12 13 14 16 17 1282 1504 1744 2278 2572 Sesterokutna 3.30 0.50 0.2 1.06 0.66 6.5 4.0 5.8 3.034 2 0.101 0.25 0.8 2.8 43.12 zica 80.137 0.05 0.044 7 0.280 0.025 I 0.520 - 1972) 1 mm Debljina kglkm Dulj.99 10.0 3.4 1.2 1.70 0.9 71.14 0.1 109 142 180 222 269 zica 69.5 5.09 0.629 0.5 2.0 1.0 2.6 3.437 0.4 123 156 193 233 0.42 4.330 0.20 0.52 3.12 0.47 5.5 6 7 8 9 10 11 277 378 493 624 771 933 12 13 14 17 1120 1303 1510 2238 463 .5 5.75 2.0 3.5 7.masa Okrugla 0.5 5. vucena (JUS C.36 I mm Debljina I kglkm Dulj.08 0.07 0.6 1.7 54.1 13.4 94.Zica.056 6 0.5 4.017 5 0.56 0.0 5.6 28.5 4.002 8 0.19 2.0 8 9 10 11 12 14 16 18 85.0 4.45 0.2 2.16 0.0 6.0 4.5 6.0 33.179 0.548 0.D6.0 5.0 3.masa I I 0.22 0.10 0.8 62.18 0.90 1.226 0.5 zica 0.906 1.42 1.28 0.7 17.9 22.masa mm kglkm Debljina I Dulj.60 0.80 0.

12 7 7 7 7 19 19 19 (19 + 18) I I .30 7.06 0.45 1.36 0.52 I 48 50 - - - - 4.68 2.12 0.97 - 3.48 2.57 1.01 - - .32 0.- 0.53 1.5 2.35 2.25 0.15 0.27 2.09 0.20 0.61 2.32 .48 0.52 3.29 4.87 0.73 0.11 0. 465! na 464 .92 - I 1.91 3.79 2.40 1.44 0.715 0.76 2.36 0.24 2.52 0.5 3.8 2.48 - 4.19 0.78 1.68 1.17 0.26 2.15 1.94 1.10 6.57 0.57 2.29 1.95 1.24 0.03 1.27 3.62 2.22 1.37 3.Vidiprimjedbu str.24 I - 0.0 4.01 42 44.masa x x x x x x x x 1.0 5.57 1. 501-1973) Vanjski promjer mm 4 5 6 7 8 9 10 12 14 15 16 18 20 22 Duljinska masa cijevi (kg/m)I 0.08 0.70 1.40 2.0 0.80 - 0.20 0.12 1.22 0.Konstrukcija uzeta Bakrena uZad (za elektricne yodice) I Vanjski Ukupni promjer presjek promjer broj iica uzeta kg/km zica x Bee mm mm mm' I Dulj. 3.09 1.36 - 1.50 0.0 0.12 2.00 16.5 45 - - 1. 2.08 0.25 4.89 1.500-1972.43 1.07 0.50 0.75 0.78 0.1 2.0 2.70 2.31 036 0.87 0.53 1.09 0.61 0.95 2.11 0.10.27 0.50 12.ll 1.13 0.99 1.22 0.75 0.ll 0.10 2.03 2.81 I.39 0.42 0.16 0.94 3.45 0.36 0.D5.51 0.94 2.40 24 25 28 I - - pri 1.94 .25 5.69 0.5 2.50 9. Bakrene cijevi. yucene (JUS C.59 0.77 5.89 5.59 6.67 0.17 5.30 0.00 10.26 1.10 3.68 2.13 0.14 0.50 14.64 0.05 0.28 1.19 0.15 0.C) O/km I.53 debljini stijenke (mm) 3.85 2.08 1.50 16 25 35 50 70 95 120 150 143 222 311 443 620 844 1064 1340 Omski otpor (20 .56 0.26 0.23 1.78 0.92 2.68 2.85 30 32 35 38 40 0.19 0.10 0.20 1.67 0.86 - 1.59 - 0.82 1.28 0.5 2.31 0.0 1.80 - 3.17 0.

Bakrene Vanjski

cijevi,

vucene

(nastavak)

Duljinska masa cijevi (kg/m)"
I

promjer mm 54 55

1,5 2,20

2,0 2,91

pri debljini stijenke (mm) 3,0 2,5 4,0

5,0

56 57 58 60

-

-

-

3,67

-

4,45

5,93 6,04
6,26

65 66 70 74 75 76 80 84 85 86 89 100 105 106 108 114 120 130 133 150

64

2,62

-

3,24 3,47

-

-

3,80
4,03

-

4,02 4,37 4,72 5,07 5,14
5,42

3,81

4,53

-

7,27 7,41
7,69

4,78

5,28

-

8,05 8,50

9,09 9,93 10,5

6,12

4,59

-

-

-

4,64

5,48 -

-

5,77 6,05
7.16

-

6,96 7,21 8,14

9,51

11,7

-

-

-

8,64 8,81 9,31

8,21

159

-

170 .190 194

-

200
219 267 273 324 368 419

-

-

-

-

-

11,6 12,3

14,4

-

-

-

10,9

-

-

-

-

-

-

-

14,4

16,1 17,5

17,3
18,6

-

20.3 21,5 25,9 27,3
23,1

21,2

-

24,0 29,4 30,1 40,7
46,4

35,8

" Standardizirane su one cijevi, za koje je u tablici navedena duljinska masa. 31 - Slrojarski prirufnik 465

Cijevi od bakrenih slitina, vUCene (JUS C.D5.520 Vanjski promjer mm 4 1972, 522 1973)

Duljinska masa cijevi (kg/m)" 0,50 0,05 0,75 0,07 1,0 pri debljini slijenke (mm) 1,5 2,5 3,0 2,0 4,0 5,0

5 6
7

0,08

0,06 0,08

-

0,09 0,11

-

0,11 0,14
0,17

0,27

0,34

0,52
0,66

8
9

0,10 0,13
0,16

0,15 0,19
0,24

0,20
0,22 0,31

-

-

-

-

-

-

-

10
12

0,25 0,36
0,39 0,42

0,36
0,44

0,45
0,56

0,59
0,75

-

0,89

14
15 16 20 22

0,19
0,20 0,22

0,28
0,30 0,32

0,52
0,57 0,61

0,67
0,73 0,78

0,80
0,87 0,94

0,92
1,01 1,09 1,26 1,43

1,12
1,23 1,34 1,57 1,79

- i -

,

18 25
28 30 32 35 38

0,24
0,27

0,36
0,40

0,48
0,53

0,69
0,78

0,89
1,01

-

-

0,45
0,51

0,59
0,67 0,75 0,81

0,86
0,99 1,11 1,20

1,12
1,29 1,45 1,57 1,85 2,01

1,22 1,57 1,78 1,92

1,82 2,10

1,59
1,85 2,10 2,26

2,01
2,35 2,68 2,91

2,38

-

-

2,80 3,22 3,50

0,87
0,95 1,03

1,28
1,40 1,53

1,68

-

-

-

-

2,27 2,48

2,68 2,94

3,47 3,80

4,19 4,61

42
44,5 45

40

-

1,09 1,15

48
50 55 57 58 60 64 65 66 70

56

-

-

-

1,61 1,70 1,80 1,82 1,95
2,03

2,12 2,24 2,38 2,40 2,57
2,68

2,62 2,76 2,94 2,97

3,32

3,10 3,27 3,48 3,52

4,03

-

4,89

4,92 5,14

-

-

1,37

-

-

-

3,94

3,67

-

4,36
4,45

-

6,29

6,99

-

2,33
2,45

3,08
3,24 3,47

-

-

-

-

-

4,02 4,37

3,81

4,53

-

-

-

2,87

3,80

-

4,78 -

6,04 6,26

-

-

-

I

7,69

4,72

5,28 5,62

7,38

9,09

" Vidi primjedbu na sir. 467! 466

Cijevi od bakrenih s/itina. vucene (nastavak) Vanjski Duljinska masa cijevi (kg/m)O
I

promjer mm 75 76 80 85 86 89 100 104 105 106 108 114 120 125 130 133 150 159 160 168 170 190 194 200 219 267 273 324

4,14 4,64

2,0

2,5

pri debljini stijenke (mm) 3,0 4,0 5,0 6,12 6,46

6,0

-

5,07 5,14 5,42 5,77 6,05 7,16

4,87 5,48 5,70

-

-

-

8,50

-

10,5 11,2 13,3

6,96 7,21 8,14 8,64 8,81 9,31

10,7

7,31 7,79
8,21 8,56

11,6

-

-

-

-

-

13,5 14,4

-

9,12

-

10,9

-

-

10,9 11,6

13,1 13,8

-

-

-

13,4 -

-

17,3 17,5 18,3

16,1 16,8 17,5 17,9 20,3 21,S 23,1 25,9

-

16,0 18,1 22,1 22,6

-

-

368 419

-

-

-

-

-

21,9 24,0 29,4 30,1 35,8 40,7 46,4

27,3 29,9 36,6 37,S 44,6 50,7 57,9

53,3 60,7 69,3

!I

11

° Standardizirane su one cijevi la koje je u tablici navedena duljiDska masa. - Masa je prorafunana la gusto6J od 8900 kg/m'. Pri gustoCi slitine (J kg/m' valja vrijednosti tablice pomnoHti s faktorom (118900.

I

I

Cijevi za kondenzatore

i izmjenjivace

topline

- JUS

C.DS.S21

- 1981.

467

POLUPROIZVODI

OD MJEDI, CINKA I OLOV A

MJedui poluproizvodi

Mjedne !ipke, istiskane Okrugle ~ipke (JUS C.D3.522 - 1982) Plosnate ~ipke (JUS C.D3.524 1956) Kvadratne ~ipke (JUS C.D3.526 - 1956) Sesterokutne ~ipke (JUS C.D3.528 - 1956)

-

Mjedeni kutni profili jedTUlkokratni,pre~ani (JUS C.D3.529 - 1956) duljine krakova 10 x 10... 60 x 60 mm raznokratni, pre~ani (JUS C.D3.530/531 - 1956) duljine krakova 10 x 20...25 x 50, 15 x 20... 30x45 nllD Mjedena zica (okrugla) prdana (JUS C.D6.5:h - 1956), .
Pri odredivanju 7180 kg/m3. mase poluproizvoda - 1970)

promjeri 5. . . 15 mm
od cinka ra~namo s gustoeom od

CiDauu poluproizvodi

Ci n ~ an i I i m (JUS C.E4.020

debljina lima 0,2...6 mm veliana plOCe 1000 x 2000 (3000) mm
OloYDi poluproizvodi

Pri odredivanju 11400 kg/m3.

mase poluproizvoda

od olova ra~namo

s gustoeom od

010 v nil i m (JUS C.E4.030 - 1963) debljina lima 1 . . . 4 mm ~irina 1000 mm duljina do 10000 mm Olovne cijevi dovodne cijevi (JUS C.E4.040 - 1963)

-

unutamji promjeri 10. . .26 mm debljina stijenki 2,0. . . 7 mm - odvodne cijevi (JUS C.E4.0411963) unutamji promjeri 30. . . 125 mm debljina stijenki 2,0. . .2,5 mm

010 vn a zi ca (JUSC.E6.050- 1965) promjeri2. . . 20 mm

468 .

,-

StaIdo

NEKOVINSKI MATERUALI ANORGANSKI NEKOVINSKI MATERUAU

Staklo se sastoji od natrijskih i kalcijskih (te kalijskib i bornih) silikata. Posebna mu svojstva daju dodaci oksida nekib kovina (Pb, Mg, AI, Zn, Te). Staklo je amorfno (nema kristaIiie strukture) i zato bez odredenog tali~ta prelazi iz tekueeg u kruto stanje. Pri temperaturi 1300 do 1500 .C moire biti tekua ta1ina (lijevanje!), pri temperaturi 1000 .C je gusta tekuCina prikladna za preradu (pubanjem, vurenjem, valjanjem, prdanjem). Temperatura smekhvanja (prelaza u krutinu) je oko 500 "C. Kremifno staklo - Si02 - smekhva se pri 1200 .C.) Pri temperaturi okolih je staIdo u amorfnom stanju pothladene tekuCine. Njegova je tIafna ~tOCa 400 ... 1300 N/mm2, vlafna ~tOCa iznosi 30 . . . 90 N/mm2. Najmaa.jnija su svojstva stakla: propustivost za svjetIo (85 . . . 90%), kemijska otpomost na zrak, vodu i kiseline (osim fIuorovodifne HF) i neprovodnost za elektrifnu struju. za armature manjih zabtjeva; bomo za Upotreba: natrijsko staklo aparate 5 veCim zahtjevima; kremicno - za dijelove kod vi~ihtemperatura. Brzim ohladivanjem vruee staklene ploce javljaju se na pomini tlacna naprezanja koje povecavaju cvrstocu na savijanje. Takvo se staklo pri lomu raspada na pruinu. Staklene plore, 5 obih strana obljepljene folijom od prozime plastike, upotrebljava se kao sigumosno staIdo (npr. za automobile). Beton Cementni beton je umjetni kamen od cementa, betonskih dodataka (pijeska i ~Ijunka) i vode, a nastaje skruCivanjem cementnog veziva (mjehvine cementa s vodom). Portland cement se sastoji od 1 dijela Si02 + Ah03 + F~03 i najmanje 1,7 dijela CaO. .

-

-

.

Volumensld omjer mjeiavine cement: pijesak 1: 4 1 :5 1: 8 Nakon 28 dana.

11ama ~toCa betona. N/mm' 22.. .30 18.. .22 9.. .12

Volumensld omjer mjeiavine cement: pijesak : !Ijunak 1:2 :3 1: 3: 5 1: 4: 6

11ama ~toCa betona. N/mm' 22.. .25 13.. . 18 10.. .12

Zbog male vlafne ~tOCe (u odnosu na tIafnu) ojaa.vaju se vlafna podruCja u betonu relicnim ulo~ma (armirani beton). Ako su reliCni ulo~ci prednapregnuti, izazivaju u neopterecenom stanju u betonu tlafna naprezanja radi kojih je moguee, da se pri optereeenju uOpCe ne pojavljuju vlafna naprezanja (prednapregnuti beton).

i I I

469

Pjenasti beton Normalni (te~ki) beton gustoee 2200. . . 2600 kg/m3 provodi toplinu razmjemo dobro. Lakim dodacima (npr. mljevenom drvenom piljevinom, drvenom vunom i 51.) te odgovarajueom obradom stvaraju se u betonu pore (zrak) koje veoma snizuju njegovu gustofu (na 300. . .500 kg/m3) pa mu zbog velikog smanjenja tlafne fvrstoee smanjuju nosivost, a1i mu veoma poveCavaju izolacijsku sposobnost. Po/imemi beton Polimarni beton je umjetni kamen pri kojemu umjesto cementa upotrebljavamo kao vezivo razna Ijepila na bazi plasitke (MMA, UP). Polimerni beton (5 5 . . . 15% veziva) postizava nakon jednog dana slijedeca mehanicka svojstva: tlafnu fvrstost 70...150 N/mm2, modul elasticnosti 15000...30000 N/m2, fvrstocu na savijanje 20... 40 N/mm2, temper. rastezljiv. (15...20) 10-6 K-1. Upotrebljava se za temelje strojeva i konstrukcija, mjerne plaCe. I polimerni OOton more biti pjenast. KeramiCld materiJaIi Keramicke tvari sadne veCinom okside. Svi Cisti oksidi su kemijski vrlo

I
I

postojani i imaju visoka ta1i~ta: A1203: 2046 .C Si02: 1702.C

BeO:
Zro2:

2530.C
2700.C

Sinterovani korund Ah03 odlikuje se velikom tvrdoeom 3800 RV 30 I i velikom tlafnom fvrstoeom. (Dodatkom Cr203 Cistom Ah03 nastaje sinterovani rubin tvrdoee 4000 RV 30.) Sinterovani korund upotrebljava se za izradu dijelova koji moraju biti posebno otporni na habanje (matrice za vurenje :fice, dijelovi tekstilnih strojeva) i postojani u visokoj temperaturi (svjeCice motora s unut. sagor. i sl.). Tvrdoea, koja se ni pri visokim temperaturama (do 1200.) bitno ne smanjuje te mala toplinska provodnost su svojstva sinterovanoga korunda koja su narocito znacajna za izradu alata za rezanje (tokarenje. glodanje) i bru~enje.
Sastavljeni keramiCki materijaI Al203

. Si02

je veoma

otporan

na habanje

(upotreba npr. pri dodirnim plohama mjerila). MaterijaI MgO . Al203 . Si02 (kao i MgO . Si02) vrlo je otporan na temperaturne promjene.
Od kvalitetne gline koja

- osim

Ah03

- sadm

i Si02 te alkalne

okside

(kao

i posebne dodatke) izraden keramicki materijal (kamen~tina) ima vlacnu cvrstocu 6.5...13 N/mm2, tlacnu cvrstocu 320...350 N/mm2. Zbog velike otpornosti prema kiselinama upotrebljava se U kemijskoj industriji za aparate i strojne dijelove (za pumpe. ventilatore, mjdaIice i sl.). Opeka Opeka je pri temperaturi 900. . . 1300.C perena glina (prven. Ah03)' llafna evrstoca opeka iznosi (po kvaIiteti) 10.. . 25(. . . 35) N/mm2. Normalni je format opeke: 240 x 115 x 71 mm.

470 ..

Vatrostalni

keramifki

materijali

Tali~te mora biti najmanje 1580.C. Za kvalitetu su odlucni jo~: temperatura na kojoj se materijal pod tlakom smek~ava; propustljivost za plinove; otpomost prema temperatumim promjenama i prema kemijskim utjecajima. Vatrostalne keramicke materijale dijelimo na: a) kisele

b) bazicne (MgO), c) neutralne

-

-

gIavna sastavina:

kremen (5i02),

glavna sastavina: dolomitna (CaO. MgO) Hi magnezitna

-

glavna sastavina: glina, kaolin (AI203' 25i02), glinica
(Cr203) iIi ugljen (C).
'' Tamte .C

(AI203)' kromit 5astav %

Otpor- I

Naziv

I
i

I

silika I silika 11

> 94,5 8iO: < 2 AI,O < 3,5 Cao > 92 5i02

:
1720
JUIV
I

i

nost prema' . tIaku i do.C '
I

Upotreba te§ko optereceni dijelovi pri

1630
a.Juv

,visokim

temperaturama. ve-

kremeni bmot (polukiseli) bmot (bazini) silllnanit

'" 905i02 +AI2O, 1650 +Cao + Fe2O, SS . ..60 5i02 36 .. .41 AI2O, >1580
0,8. .. 0,6CaO I 0,2. .. 0,2 Fe2O,

In_. ----nsrednje optereeenidijelovi manje optereeeni dijelovi loti§ta (dimni kanali) otporan prema troski i temperaturnim promjenama za peeis bazinom oblogom, velikaosjetljivost rematemp peraturnim promjenama
otporan prema visokim temperaturama, brzim temperaturnim promjenama i utjecaju troske
\

1470

1300 1620

magnezit

.
kromni magnezit karborund ugljen

55.. .60 AI:O, ost. 5iO: 85.. .88 MgO 4... 65i02 1. .. 2Cao I... 2AlzOj 4... 5 Fe20j
> 42 MgO > IS Cr:O, 45.. .808iC 10. . .25 8i02 9.. .20 AI:Oj + FezOj 85.. .90C

I '" 1875
>2000

1400

'" 1960

1560

>2000 >2000

1700 1750

neosjetljiv prema temperaturnim promjenama; iznad
dirajucih plinova

1

16oo.C raspada zbog lonci, peei, elektrode oksi471

DRVO Drvo se odlikuje malom gustoeom, razmjerno velikom ~toeom i lakom obradom. Drvo upotrebljavamo kao gradivo (u gradevinarstvu, brodogradnji, za vozila, u tekstilnoj industriji itd.) ili kao sirovinu (za izradu papira i celuloze).
Vrsta drveta brijest bukva GUSlota kg/m' 500...850 500...900 Smjer S obzir. vlakoa
11

vla 60...210 4 60...180 7 50 . . . 200 6 30 .. . 220 7 50.. .180 5 lOO 4 40 .. . 190 3

.L
11

tvrstota N/mm2 tlaena oa savij. 30...60 50.. .160 10 40.. .80 10 40.. .80 10 30...60 10 40...60 10 40 . .. 70 10 60...180

.L
11

-

smia 7 25 5 . .. 20

35
to

grab jaseo
brast

500...850 500.. . 900
400 .. . 950

.L
11

50...140 50...180 70...100

30
7 5.. . IS

.L
11

.L
11

-

30
-

orab
bor jeta

600.. . 750
300 .. . 900 300...700

.L
11

80...140

.L
11

.L
11

smreka

.L Na zraku su~eno drvo ima njem vlage ~toCa se osjetno Oplemenjeno dTVO
slepljivanjem.

300.. . 700

30 . .. 80 40. .. 200 5...15 10 90 20 50.. .120 30 .. . 50 40 . . . 100 5 2 4 25 40 . . . 240 30 .. . 70 40.. . 120 5...10 3 25 5.. . 10 oko (10)12. . . 15(20) postotaka vlage. Poveeasmanjuje.

- i njihovim

Svojstva drveta moiemo pobolj~ti rezanjem na tanke plate Ukoleno drvo su sljepljeni tumiri i to:
kao lamelirani nosaa s jednosmjernim vlaknima (dobra ~toCa

- furnire
u smjeru

kao vezane plate s vlaknima pod kutom 45 ili 90. (u svim smjeroviUla jednolika ~toea). Stolarske plole (panel-plole) imaju u unutra~njosti sljepljene letve, pokrivene s' obiju strana furnirom. Vlaknalice (Iesonit) su (razmjerno tanke) plate, izradene valjanjem drvene kak od piljevine i Ijepila. Iverice su (razmjerno deblje) plate, izradene valjanjem drvene k$e, obljepIjene obostrano tumirom. Oplemenjene drvene plate su ~ i prakticki se ne savijaju.

-

vlakana),

472

PLASTICNE

MASE

Plastifne mase (plastika) su umjetne tvari cja su glavna sastojina polimeri (str. 96). S obzirom na karakteristifna svojstva razvrstavamo ih u slijede6: glavne skupine: 1. Termoplasti Termoplasti su umjetne tvari od polimera koje imaju medusobno fizikalno vezane makromolekule. Po stanju su \'Be ill manje viskome temane. Mogu biti amorfne ill djelomifno krista1inifne. Pri temperaturi okolaa su tvrdi, a pri zagrijavanju se smekJavaju (povratno). Lako se mogu preoblikovati i zavarivati. Redovno su topivi u posebnim organskim otapalima. Njihovi se otpaci lako regeneriraju i ponovno upotrebljavaju. Ovamo se ubrajaju npr.: amorfni termoplasti (koji se skrucuju odnosno smek~avaju do taline kontinuir8!10 u ~irokom temperatumom podruCju) -

PVC - polivinilldorid

PMMA polimetilmetakrilat
PC CN

PS - polistiren (polistirol) ABS akrilnitril butadienstiren

-

-

- polikarbonat - celuloid

djelomilnokristalinilnitermoplasti koji se skrufujuiz taline u uskom (
temperaturnom

PE PP

SAN - stirenakrilnitril POM polioksimetilen 2. Elasti

- polietilen - polipropilen
-

podruCju

-

"tali~tu«)

PTFE - politetrafluoretilen PA poliamid PETP polietilentereftalat (poliester)

-

Elasti su umjetne tvari od polimera, koje imaju medusobno labavo vezane makromolekule. Dobivamo ih iz termoplasta vulkanizacijom (tj. kemijskim postupkom omretivanja). Uvijek su amorfni. Pri temperaturi okolaa su meko &Umeno elastifni. V~.i najmanja naprezanja izazivaju velika elastifna produijenja. Ovamo ubrajamo npr.:

.~

NBR akrilnitrilbutadienski SBR stirenbutadienski kauCuk kaueuk BR butadienski kaueuk SI - silikonski kauCuk 3. Duroplasti Duroplasti su umjetne tvari od polimera koje imaju kemijski mre!om vezane makromolekule (nepovratni proces). Uvijek su amorfni. Oblikuju se (i uCvriCuju)preko taline, a preoblikovanje je omedeno. Tdko se tope i zavaruju. Njihovi otpaci nisu upotrebljivi (ill samo kao dodatak). Ovamo spadaju npr.: PF - fenolna smola (fenoplast) UP poliesterska smola UF - uratna smola (aminoplast) EP epoksidna smola MF - melaminska smola PUR - poliuretanska smola

NR -- priro~ni kaucuk

PUR - poliuretanski auCuk k

IIR - buti1ni kauCuk

-

-

I I
I

I

-

473

S obzirom na broj polimera te dodatak j~ i drugih organskih iIi anorganskih tvari dijelimo plaste na slijedeee skupine: 1. Homogeni plasti sastoje se iz samo jednog polimera. Mogu biti u amorfnom, kristalinicnom ili (kristalno) mijesanom stanju. Udio kristalne tvari u cjelokupnoj tvari (mjeSavini amorfne i kristaliniene tvari) odreduje »stupanj kristalizacije« od koje ovise svojstva tvari. 2. Heterogeni plasti sastoje se od polimera i jos jedne iIi viSe kemijski razliCitih tvari koje su s polimerom vezane kemijski iIi fizikalno. Ovamo se ubrajaju i medusobno mijeSani polimeri. 3. Ukruceni plasti sastoje se od polimera i jos jedne ili vise kemijski razIienih tvari koje mogu biti organske ili anorganske te se vecim dijelom osjetno razlikuju od polimera. Tvari su medusobno vezane fizikaIno (rijetko kemijski). To su punilima ukruceni plasti. Kao punila koja se dodaju u tekuCim plastima dolaze u obzir u prvom redu: staklena vuna i predivo kameno br~no tinjac azbestna vlakna i vrpce drveno br~no celuloza pamuena vlakna i tkanine umjetna svila. ,

Svim vrstama plasta mogu se dodati svakakvi dodaci, npr. boje. S obzirom na izbor jednog iIi viSe medusobno mijesanih polimera, kojima mofemo dodati brojne druge tvari, dobivaju se plasti veoma raznovrsnih svojstava, prilagodenih zahtjevima upotrebe. Plasti se (pre )oblikuju raznim tehnoloskim postupcima (lijevanjem, presanjem, istiskavanjem, zavarivanjem, ispuhivanjem, izvlaeenjem, predenjem itd.) u: - poluproizvode (cijevi, plaCe, folije),

-

- pjene,
-

dijelove

strojeva i aparata (kuCista, strojni elementi), tvrde i meke (uloSci za blazine pokuestva, spufve

za CiSCenje,

podne obloge), vlakna (za predivo u tekstilnoj industriji) iIi se upotrebljavaju kao pomoena sredstva: lakove (za zaStitne iliIi ukrasne predmete), ljepila (za keramiku, kovine, drvo, papir).

474

MehaniCka stanja plasta Mehanicka stanja plasta su ovisna 0 temperaturi. Ovu ovisnost pregledno prikazuje dijagram modula smika G pri raznim temperaturama T.

3

~
ogranicena elasticna

T

U dijagramu se razabiru slijedeca podruCja stanja:

Tvrdoelasticno podrucje (1) obuhvaca niske temperature. U tom su podruCju plasti (umjetne tvari) tvrdi i krhki pa je za njih karakteristicna
deformacija
koji pada

velikog

modula
temperature.

elasticnosti

(E

= 200.

= ",' ,

. .4000 N/mm2),

s povi~enjem

Stoga uzev~i kod plasta ne postoji Cista elastiena deformacija, jer se dodatno uvijek javlja u ovisnosti 0 vremenu, temperaturi i opterecenju

-

.: i visokoelastican

udio preoblikovanja. malo mijenja s temperaturom (G

=

Modul smika se u tom podrucju 102...104 N/mm2).

=

I :1 I J " 'I

- Podrucje smekSavanja (2) obuhvaea temperature pri kojima je vec omoguceno pomicanje molekula (koje u tvrdoelasticnom podrucju - kad su molekule jo~ »smrznute« - nije bilo moguee). U podruCju smek~avanja prelaze plasti iz krhkoga u Zilavo stanje.

-

Gumielasticno

podrueje

(3) rasprostire

se od podruCja

smek~avanja

do

taljenja plasta. Za to je podruCje karakteristiena vrlo velika elastiena deformacija uz mali modul elasticnosti (E = 2. . .600N/mm2).

Modul smika je u tom podrucju neznatno ovisan 0 temperaturi (G = ;= 0,1...100 N/mm2). Smek~avanjei gumielasitcno podruCje se javljaju samo pri amorfnim tvarima. Pri kristalnim tvarima>tvrdoelasticno stanje seze sve do podruCja taljenja; pri djelomicno kristalnim tvarima, smek~avanjei gumielasticno podrucje su ovisni 0 stupnju kristalizacije.

! '11'

- Podrucje taljenja(4) se pri amorfnim tvarima izrazava postupnim prijelazom tvari iz gumielasticnog stanja kroz plasticno stanje (s izrazitim tecenjem tvari) do potpunog taljenja. Pri djelomicno kristalnim tvarima se taljenje zbiva u uzem temperaturnom podrucju, a jo~ izrazitije je talgte pri kristalnim tvarima.
*

, , I

!~ I ~I

.
Tennoplasti Amorfnitennoplasti Djelomitno kristalnitermoplasti PVC,PMMA,PC, PS,SAN,ABS PE, PP, POM,PA, PTFE,PETP

T T Smek~vanje i gumielastitno poSmeksavanje i gumielastitno podruqe su izraziti druqe su manje izraziti Uobitajeni stupanj kristalizacije djelomitno kristalnih termoplasta: PA 35...45% POM 70...80% PE 45 . . . 80% PTFE 60 . . . 80% PP 50 . . . 80% PETP 30 . . . 40%
Mehanii!ka svojstva termoplasta

'~

\.

'

t
-

~

Termoplast polietilen
polipropilen

Oznaka -HD PE-LD
PP PVC tvrdi. mek. PS SAN ABS pMMA pOM PTFE pA pA pA pA PC 6 66 11 12

Zarema Modul tvrstoea elast. vlaflta nasavi filavost kN/mm' N/mm' N/mm kJ/m' 36 0,7...1,4 18.. . 35 0,2. .. 0,5 8.. . 23 1,1... 1,3 1,0...3,5 21...37 43 3...17

TvrdoCa (kugl. ! N/mm 40...65 13...20
36.. .37 75. . . 155

polivinilklorid polistiren stirenakril-nitril akrilnitrilbutadienstiren polimetilmetakrilat polioksi-metilen politetrafluoretilen poliamid polikarbonat

-

50.. .75

10.. .25"

110 90 100 75 105 110 18 27 50

2.. .50

-

-

3,2. .. 3,3 3,6 1,9...2,7 2,7...3,2 2,8.. . 3,2 0,41 1,4 2,0 1,0 1,6 2,1...2,4 2,4 2,2 1.6
> 400%. -..

45 .. . 65 70.. . 85 32 . .. 45 50...77 62...70 25 .. . 36 70 .. . 85 77.. .84 56 56...65 56...67 39 28" 26"
Naprezanje

2...3 2...3 7. .. 20 2... 6 3...9 13. .. 15 8. .. 16 15. .. 20

120...130 130.. . 140 80...120 180...200 150...170 27 .. . 35 75 100 75 75 110

-

30...40
10...20 20...30 4... 5 15 30...35

100 80 44 38

polietilenpETP tereftalat eelulozni acetat CA eelul. aeetbutirat CAB
" Postotno produljenje

50 35 .. . 43

teeenja Rp 0.2'

476

Toplinska svojstva i upotreba termoplasta Ispit. Podruge Temper. Topl. Oznaka po Vicatu tali!ta rastez. vodljiv. Upotreba .C 10-' K-' W/(m. K) .C 70...75 125. . . 135 2 0,50 Cijevi, profili, plate, Collje, PE-HD < 40 -LD 110. . . 150 2,5 0,35 pjene, vlakna. Preani dijelovi otporni na vodu, lutine, 95 157. .. 170 pp 1,6 0,22 blage kisellne. 0,8 0,16 Cijevi, profili, Collje, pjene. PVC tvrdi. 70.. .90 mek. 40.. .60 1,5 0,13 Dijelovi kem. apar. (pumpe). PS 86.. .91 0,7 0,17 KuCita i dijelovi kuCnihapaSAN 100.. .110 0,7 0,15 rata, uredske tehnike, vozila ABS 90...105 (karoserije), eamaca. 1,0 PMMA POM P'IFE PA-6 -66 -11 40.. .108 173 50.. .60 220 225 .. . 265 0,7 0,9 1,6 0,8 0,9 0,19 0,22 0,24 Cisti bezbojni dijelovi (pleksistaklo) ill obojeni. Habanju podlo!. dijelovi. Klizni lefaji, zupeanici. Patentni zatvaraci. Brtve gibljivih dijelova. Lefaji (bez maziva).

\

-

-

12

172...180 145.. . 150 220 .. . 260 80 74.. . 110 65...111 255 .. .258

0,9
1,1 0,7 0,8 1,0 1,2

0,23 . Dijelovi otpomi na habanje, 0,27 udarce i dinamicko optereee-

0,23

nje. Kuffita, klizni lefaji,

0,30 0,21 0,24 0,22 0,21

PC PETP
CA

zupCanici. Ploee, . Colije. Providna kuCita. Prozime Colije,Cvrste i filave. - uo I I iIg p

:~
'.

.I

~I
..

CAB

.

.

Ukruceni termoplasti UkruCivanjem termoplasta se osjetno mijenjaju njihova mehanicka svojstva: gustoea se poveeava, evrstoea jako raste, rastezljivost se veoma smanjuje. U vezi s tim promjenama mijenjaju se i druga mehanicka svojstva. Primjeri mehanickih svojstava nekih termoplasta, ukrueenih staklenim vlaknima (sv = 30%) (zaokrufene prosjeene vrijednosti): PP PP + sv SAN SAN + sV POM POM + sv Termoplast Gustoca 906 1114 1360 1080 1410 1560 kg/m' Cvrstoea N/mm' 29 71 75 110 66 130 600 4 2 6 45 3 Post. produlj. % PA PA + sV PC PC+sv PETP PETP+sv Termoplast 1135 1400 1330 O 1200 1520 75 180 65 100 39 93 30 3 3 100 225 2 p

;1

477 !!..

.. . Mana je u maloj toplinskoj vodljivosti tennoplasta.0.04. Trajna cyrs/oca /emwp/as/a CvrstoCa tennoplasta vrlo je ovisna 0 trajanju optereeenja njem izrazito smanjuje. a time je i smanjena sposobnost odvodenja topline trenja.18.s obzirom na trajanje osigurana njihova funkcionalnost).08. 10 19 20 .0.01 . koje je ovisno 0 velicini opterecenja i njegovom trajanju (stoga treba pri projektiranju - puZenje .08 0.0. Trajna dinamicka cyrs/aca tennoplasta Tennoplast Broj titraja Trajna dinamicka CvrstoCa N/mm2 PE 108 17 SAN 107 20 PA6 108 30 PC 107 6 Vremenska dinamicka cyrs/oca polivinilklorida PVC Broj titraja 104 IOs Vremen.0. evrst.01 .07 0.25 0.0. .03 I Dozvoljeni pritisak N/mm2... Vremenska s/a/icka cyrs/oca tennoplasta pa se s optereee- Trajanje opterecenja min Vremenska staticka cvrstoca N/mm2 PE tennoplasta PVC PS ABS 10-6 60 210 90 135 10-3 35 90 65 80 1 20 60 45 45 103 15 40 30 25 106 10 35 25 20 109 8 32 22 18 Naprezanja u tennoplastu s vremenom popuStaju (relaksacija).. . .25 0. npr. pri brtvama). N/mm2 28 17 K/izayos/ 106 10 107 5 Termoplasti posjeduju dobre klizne sposobnosti za leZaje i vodila (u kombinaciji kovine i umjetne tvari). . .14 I 0. pri kojem je . dinam. Prvotno se naprezanje uz konstantnu defonnaciju smanjuje (~to valja uzeti u obzir u stanovitim slueajevima. Uz konstantno opterecenje deformacija raste javlja se p u zen j e materijala..03. Umjetna tvar PE PA PA z MoS2 478 Koeficijent trenja bez podmazivanja s podmazivanjem I 0.za odredeno odabrati takvo optereeenje dijelova.0.. .

145 -100..165 -100. ...100 -100. kiselinama bazama oksidacijirastapalima J' . .. + + + (-) (+) + + + (+) + (+) (+) (-) + + + (-) ~ + 0 + + 0 + + 0 0 (-) I + 0 (0) + + + + +" 0 0 (0) I + (-) (-) I I 0 + (0) I 1 u .nedovoljna malaotpornost otpornost U zagradama su oznaeena odstupanja od vrijednosti odredene otpornosti. kemijske tvari itd. 70 PETP Kemijska postojanost termoplasta -100. .120 -100....C) PE -100. zraeenje.... 80 PC PMMA -100. 80 PA PS -100. . vi~e temperature...100 \ Termoplast PE PP PVC PS SAN ABS PMMA POM PTFE PA PC PETP vodi + + + + + + 0 + + 0 + + Otpomost' prema 1' slanojotop..30. j Termoplast PE PVC PS PC Temperaturna upotrebljivostumjetne tvari (u ...45. + -o I velika otpornost .... PTFE je negorljiv. 110 PTFE PVC . . elektricna stnija. 479 .. Kemijsko raspadanje termoplasta koje pospje~uju uzrocnici starenja mogu trajati vi~e desetljeea. 85 POM PP . Starenje obuhvaca sve promjene u sastavu tvari ~to ih izazi~ehaniCka opterecenja..~ Ovisnost vlacne cvrstoce termoplasta 0 temperaturi { I Vlacna cvrstoca N/mm2 -50 59 83 88 -25 49 88 76 80 0 39 75 69 72 pri temperaturi "C 25 50 75 100 30 59 62 64 20 38 49 58 14 34 52 10 40 125 8 27 12 150 .

% 600 450 500 450 600 450 250 <20.. brtve. Postojan je u mineralnim uljima.110 . Butilni kautuk HR vrlo je otporan na vremenske uplive i starenje te vrlo malo propu~ta plinove. ali nepostojan u vrueoj vodi. brtVe. uredaja. luZinama i kiselinama.120 Mehanitka svojstva elasta Modul elastienosti E "" 700. (PIMtevi toekova za osobna vozila...EIasti TipiCnj elasti: prirodni kaueuk s 1. pri dinamickom optereeenju se jako zagrijava. dobro upotrebljiv samo do temperature 50 . ugljikovodicima. Postojan je u vodi i kiselinama... Postojan je u ulju i mastima. transportne trake. lezaji. mastima i tekuCim gorivima..20.. produlj. manje postojan u mineralnim uljima i mazivima.C T Gumielastieno podruCje poCinje vec pri temperaturi pod 0 .) Butadienski kautuk BR (buna CB) vrlo je otporan prema habanju pa se zato upotrebljava za vozni sloj pla~teva kotaea.c. (BrtVe prehr. 50 . membrane. gumene opruge.) Akrilnitrilbutadienski kautuk NBR (perbunan) postojan je u minenilnim uljima. (Zracnice kotaca za vozila..110 silikonski - -100 .) Silikonski kautuk SIR je izvanredno otporan na temperaturu. (Pla~tevi kotaca za teretnjake. oznaka NR PUR SBR BR HR NBR SIR 930 1260 940 940 930 1000 1250 22 20 5 2 5 6 1 28 32 25 18 21 25 10 prirodni poliuretanski (meki) stiren-butadienski butadienski butilniakrilnitril-butadienski - - .C . brtVe. letajne blazinice. (Gibljive cijevi za benzin. utVr. Cvrstoea Gustoea N/mm2 kg/m) neutvr.C . .45.) 480 .. Gc Postol. .C Gumielastieno podruCje poCinje vec pri temperaturama do 20 . . gipke cijevi.. Tipicni termoelasti: prirodni kaucuk s vi~eod 10% S G t5'IR <ooe Elasti kaueuk T . elektricne izolacije. 1000 N/mm2. ali neotporan prema vrueoj vodi. Temperatura upotrebe .) Po/iuretanski kautuk PUR vanredno je otporan prema habanju. amortizeri. gibjive cijevi. (Valjni koluti....100 . . 200 Prirodni kautuk NR ima odlicne elastiene sposobnosti i vrlo dobru udamu filavost.35.30.) Stirenbutadienski kautuk SBR (buna) veoma je otporan prema habanju i veam temperatumim optereeenjima.10% S. 85 -100 .70. trake. profili... ali nepostojan u kloriranim ugljikovodicima.

vlaena tlaena rastez.C 1400 1500 1500 1200 1200 1500 700 - - 900 3500 3700 - 25 30 30 45 55 85 70 80 80 85 105 170 1. Temperatura smek~avanja (koja nije izrazita) leZi nad 50 .) Epoksidna smola EP se takoder polimerizira s ukruCivacem. za dekorativne ploCe (ultrapas).15 0. 5000 10000 19000 28000 10000 18000 30000 70 200 300 500 220 350 700 120 220 350 550 280 400 800 120 160 280 400 220 300 600 35 18 15 12 18 15 12 0. U vezi sa prehranom je neupotrebiva! Melaminska smola MF namijenjena je za predmete 5 v~tereeenjem. N/mm' 10-6 K-' W/(m. elektricne instalacije). elast. K) N/mm % UP 25 50 65 65' 1350 1600 1800 1800 1600 1800 1800 plctiva. profili. camci. Ima natprosjecnu adhezijsku sposobnost (araldit).5 15 12 25 < < < < < < 125 100 120 200 80 130 I I Mehanicka i toplinska svojsrva ukrucenih duroplasta Svi duroplasti. Fenolna smola (fenoplast PF) upotrebljava mete. Poliesterska smola UP polimerizira se s ukruCivaCem.26 pred- 11 I 'i .26 0. Upotrebljava se za dijelove s veCim zahtjevima.(fenoplast) uratna . viae. . Durostakla elast. Gust. npr. Temper. 32 . (Cijevi. letjelice.26 0. dijelovi pokuctva. T Mehanicka svojsrva duroplasta Duroplasti smola fenolna . plast (pletivo) kg/m' N/mm' N/mm' na savij. izolacijski .(tvrda) oznaka PF UF MF UP EP PUR Zarez.24 0.EP 50 65 65' . obloge koenica. na savij. lopatiena se za manje opterecene dijelovi kola.. kJ/m' upotrebe kg/m' N/mm' N/mm' N/mm . Taljenja nema jer duroplasti prije raspadnu. posude. dijelovi vozila. Dodatak Modul tvrsto6I Temper.Duroplasti puroplasti su amorfni (kristalnih podruCja nema).) Uratna smola (aminoplast) UF slufi za malo opterecene predmete (sanitamu tehniku. ukrueeni punilima.Strojarski prirutnik 481 .C. Poliuretanska smola PUR je u prvom redu elektrotehnicki materijal. Uzdutni smjcr (Armature. vodljiv.5 1.bakelit. Modul tvrsto6I Gust.(aminoplast) melaminska poliesterska epoksidna IIOliuretanska .24 0. filav.26 0.5 1. Top!. l >500(: . mehanicki su znatno poboljbni.

. orlon. za- za vrpce. 0..01 .0.. ... .5 0. .. plivaju na vodi) .1 0.100 < 80 PUR 0.) . ....0.za elasticne odjevne predmete (earape.033 > 0.0.85 30.2.2 ..za odjevne predmete (perlon. 35 > 0.. Sastav celija je Hi s otvorenim celijama (s neposrednim prelazom plinova i tekucina) Hi sa zatvorenim celijama (pri kojima je prelaz plinova i tekucina moguc jedino difuzijom).5 > 0. . .... 400 kg/m3) i sastav eelija.. .za odjevne predmete (dralon. -" Pretezno - - otvorene ceHje.1 0..038 20. najlon. 40 0..05 0.1. Mehanicka i toplinska svojstva pjenastih plasta Cvrstoca Toplin. .akrilnitrilni polimeri poliamidi poliuretani politereftalni kiseli ester ~tita) . . .036 PE' { PVC' . Karakteristicnisuzanjihmalagustoca(S.0. 60 80. . .03 70.2.polistiren ... . ...0. trevira.. . .. 15 0.9 0.. transportne trake itd. . 100 0. Pretezno PUR" { 30. 100 zatvorene Vlaknasti plasti Vlaknasti plasti (sinteticka vuna) proizvode se od odgovarajucih vrsta plasta i to iz njihove taline Hirastopine (suhim HivlaZnimpostupkom).25 0..15 20. .025 < 90 UF 5.0. .15 0.. za tehn..1.vinilni (ko)polimeri 482 - ..C N/mm' W/(m. .) . upotrebu (remenje.Posebni proizvodi od plasta Pjenasti plasti Oni se proizvode posebnim tehnolo~kim postupkom (pjenu~anjem plasta u filavo-tekueemstanju). Za proizvodnju vlakana dolaze u obzir u prvom redu: .1.041 0..K) 40.za vlakna promjera ~ 10 I!m . 70 0. mreze (ribarske. .5 { 40. cesto mije~ano vunom i pamukom.. 30 0.5 .. 85 -70.) . .1.3.. .. 50 -60. . .3.. polipropilen . .za kemijski otporne proizvode (filteri... Temperatura Gustoca Pjenasti vlaena tlaena vodljivost upotrebe plast kg/m' N/mm' .za odjevne predmete (diolen.. 130 0. Pjenasti plasti mogu biti krhko-tvrdi (lome se).7..021 < 100 meko-elastieni: 25.033 < 60 PVC 50.85 > 0. zilavo tvrdi (pod tlakom se dijelom deformiraju) i meko-elasticni.4 0.1. 70 0.05 0.. 0.9 < 130 meko-tVrdi: PF 0. 50 -40.6 100.0.1. .2 0.032 tiJavo tvrdi: PS 80.1...3 100 0.6 0.200 0.). .0.110 -60.5 0. kupace gaace) .045 0. .0 50. 45 ceHje.8.06.80 15.polietilen..045 -70.036 0..

Akoje upotrebastandardnih brajeva potpuno iskljueena. ali mora sadrfavati standardni broj 80.60 5.50 800 8'50 9'00 9'50 10:00 1.00 9.25 3.75 4.25 9.50 4.55 3.061.80.50 8. .OOI-1983) Za broj~ne vrijednosti razlicitih velicina (duljina. prijedlog ISO).15 3. n-ti clan.6 5.) upotrebljavamo standard ne brojeve (prema Renardu.72 2.00 5.25 1..4 4. 2.65 1.36 2. treCi.60 1.90 3.80 1..00 10.00 2.80 1.5 1. I I I I ~ f O 4 12 25 ' 483 .00 9.00 5.32 140 1'50 1'60 1'70 1'80 1'90 2'00 . npr.15 5.50 2. Osnovni redovi imaju prednost pred izuzetnim iIi izvedenim redo.00 10..60 1.75 1. 'VIO.80 2.00 4.80 1.AO.) je red koji sa.50 9.25 8.62 4.75 5.granicnim cIa.2 I.12 1. vima.60 1.50 10. drfi svaki treei clan iz osnovnog reda RIO.12 2.00 1.03 109 1'15 1'22 1'28 1'36 ' 1.12 224 2'36 .00 1.12 1.25 1.30 6.06 1.15 3.1 2.00 .00 8.. OsnovO! rcd aVI R5 I RIO I R20 I R40 I 1.18 1.55 1. napon itd.37 4.60 6.30 6.30 243 28 2.45 3.85 1.30 6.50 2.1 2.00 1.18 1.75 ako je potrebno.70 1.00 5.60 1.10 7.6 3.50 1.00 1.10 7.70 7.30 6.00 10..00 4.75 9.30 5.87 4.10 7.00 1..65 3.5 4.00 6.nom u zagradi.15 6 50 6'90 130 175 ' 8. 5) lzvedeni redovi nastaju ako se iz nekog osnovnog iIiizuzetnog reda standardnih brojeva uzme svaki drugi.. 2OVIO. 3'00 3'15 3' 35 3'55 3'75 .2 3.24 2.01> 2. .45 1. Izuzetni cd ..3 2.00 3. npr. 2.70 7.50 2.) RIO(.2 2.00 2.50 2.400) R 20(2.24 2. upotrebljavaju se pri/agodeni brojevi: 1.35 3.15 3.. : 4.00 8. Standardni brojevi su zaokruune vrijednosti clanova geometrijskih redova sa stupnjevima VIO..05 2.50 .65 2. 6.95 206 2'18 ' 2.80 6.12 1.5 .ELEMENI1 STROJEV A Standardni brojevi (JUS A. 1'10 i1i "VIO Razvrstani su u osnovne redove R5. R5(16.87 5.32 1.0 1. R20i R40te izuzetni red R 80.25 1.25 1. Ogranieenje reda oznaeujemo- ..4 3.8 1..35 3.8 7.55 3.50 4.2 2.07 3.30 6.: R"l0/3 (.25 3.90 2.40 1.80 3. 4' SO 4'75 5'00 5'30 5' 60 6'00 . RIO.00 8.45 5.40 1. Njihove broj~ne vrijednosti za decimalni interval od I do 10 vide se u tablici (desno).00 4.

4 2.070 2.800 0.12 2.80 3.60 1.0400 I0.40 1.112 0.50 2.0450 0.50 4.224 0.75 2.000 su pritagodeni brojeYi.0100 I0.6 0.25 1.00 liz.30 5.0160 I0.** 0.50 1.00 8. .0630 I0.2 4.0100 0.00 6.0900 0.0250 0.0125 0.280 0.250 0.30 0.1 1.12 0.0315 I 1.010.0280 0.** R5 1.75 4. 484 .8 5.1 mm R20* 0.560 0.355 0.60 0. 10.50 8.00 I0.36 0.11 0.0100.015 1.400 0. 0.022 0.0160 0.25 0.055 0.10 7.800 I 1.200 0.50 10.55 3.05 1.00 4.06 1.00 6.060 0.60 6.035 1.« * BrojeYi desno - = izuzetne yrijednosti.100 0.030 0.32 1.50 2.vr.0200 0.0800 I 0.2 2.180 0.15 4.00 4.0400 0.900 0.100 10.140 0. yr.12 1.36 2.0500 2..0250 0.315 0.25 4.15 3.00 ** »iz.30 0.70 8.0180 0.0125 I RIO I I 0.00 10.0250 I0.5 6.000 11.30 6.00 1.500 0.15 3.0355 0.200 0.65 2.1 2.0112 0.6 3.710 0.0560 0.2 3.35 3.00 1.0400 liz.30 5.0630 0.15 1.630 0.00 9.50 9.yr.2 1.70 1.0 0.250 I 3.35 6.0630 0.630 0.5 7.160 0.250 0.32 0.0160 0.00 5.125 0.0800 0..450 0.100 0.0140 0.18 1.00 0.60 0.50 2.4 3.4oo I0.35 2.500 I 0.55 0.5 0.3 1.0 6.315 5.22 0.00 4.036 0.24 2.0200 I 0.0500 0.0224 0.000 11.032 0.8 3.10 mm I RIO I R4O* 1.00 3.70 7.00 Q. 0.125 0.160 0.400 .0315 0. .80 1.0710 0.90 2.630 I0.60 0.160 10.Standardne duljinske R5 0.011 0.012 0.00 1.

5 12.5 33...100mm R5 10 1959) 100. R5 I RIO I 100 100 R40. liz. . I RIO I I R40.« = izuzetne vrijednosti..5 45 47. 485 . w.5 28 m 12 13 125 16 16 " 111 . mjere u mm (JUS A..4 23.Aa. »iz.2 22.5 I 13.8 11.5 50 53 56 60 63 67 71 75 80 85 90 95 1100 32 . I 100 Brojevi des no su prilagol1eni brojevi.5 35.5 11.5 40 42. . 315 34 36 38 42 48 35 400 400 335 355 375 340 360 380 40 40 I 01 50 500 55 630 65 70 800 630 ~406 425 420 450 475 480 500 530 560 600 630 670 710 750 800 850 900 950 60 63 80 100 .ala 10.1000mm ~.5 37..2 11 11. 1000 1000 1000 .6 25 26.5 I 31. 25 25 31. 100 106 105 112 110 118 115 125 120 132 130 140 150 160 170 180 190 200 212 210 224 220 236 235 250 265 280 300 315 320 10 I 10 10.2 12.5 14 15 16 17 18 19 20 21. .5 24 250 26 250 . .vr. ! 160 160 20 200 21 22 23.6 10.

a u nas i standar. koja odgovara nazivnoj mjeri Tolerancijsko polje moZe se rasprostirati s obje strane nul-linije. Donje odstupanje Xi Tolerancija mjere T Polje tolerancije Nul-linija (0) I h~: ~I "'=' . Obicno je to zaokrufena mjera (vidi standardne duljine na str. Prema tome moze gornje odstupanje biti pozitivno. koja ovisi 0 nazivnoj mjeri N. Mjerimo ih medunarodnom jedinicom tolerancije i. 486 . I mjera koju unosimo u crtere. Hi pak mogu oba odstupanja biti pozitivna Hi negativna:- - - - o -x.1l0/11l/1l2 pojmovi a) Osnovni Nazivna mjera N Stvama mjera Nd Granicna mjera Najveea mjera Nmax Najmanja mjera Nmin Gomje odstupanje x.1968) mjera prema ISO (JUS M.DOSJEDANJE STROJNIH DIJELOV A Sustav dosjedanja ISO medunarodno diziran.A1. U toj je mjeri ukljucena i netocnost mjerenja najveea iIi najmanja mjera koju jo~ dopu~tamo veCa od obiju granienih mjera manja od obiju graniCnih mjera N) razlika izmedu najveee i nazivne mjere (Nmax N) razlika izmedu najmanje i nazivne mjere (Nmin razlika izmedu najvete i najmanje mjere (T = Nmax Nm.45VN + 0. Temperatura pri mjerenju: 20°C. a odredena je brojcanom jednadzbom i = 0.lm. a moze cijelo biti ispod nul-linije Hi iznad nje (vidi donju sliku). mjera. a donje negativno. koju odredujemo mjerenjem na izradenom predmetu. Tolerancije je opeenito uveden.001N u kojoj mjerimo nazivnu mjeru N u mm. b) Osnovne tolerancije Tolerancije su podijeljene u 18 osnovnih redova.n) sve mjere u okviru tolerancije crta u graficki prikazanom tolerancijskom polju. 484 i 485). a mjeru tolerancije i u J.

te svako sa svim osnovnim toleraneijama od ITOI do IT 16.Vrijednosti za redove tolerancija IT 2. s obzirom na potrebu da broj mjerila bude !to manji. 487 . Upotrcba IT 01 osnovnih tolcrancija: IT3 IT4 ---- Red toleraQcijc IT5 IT6 IT7 Tolerancija 7i 10i 16 i ITS IT9 25 i 40i Red I T 1cnI -0 DCIJt tolerancije ITU lOO. Tolerancijska polja a do h IcZeispod nul-linije (polje h se dotiee nul-linije).1968). .020 N ITIO 64i IT 16 1000 .. polja slovima.. stupnju prednosti dopu~tenih dosjedanja prema JUS M.3 + 0. Na str.znaei toleraneijsko polje za provrt koje se rasprostire od nul-linije navi~ za vrijednost IT7 (= 16i). Polje j seze s obje strane nul-linije. dok su polja K do ZC ispod nje.tolcrancijc Red IT 01 ITO IT I IT2 I T 0 IcranclJa ..2001201/202l203 . Toleraneijska polja A do H leZeiznad nul-linije (polje H se dotiee nul-linije). IT 16 c) Polohj za vanjske uglavnom za dosjcdc elemenata strojeva. I IT 14 IT15 400.. veCinomsvuda zadovoljavaju (a odgovaraju 1. upotrebljavamo u praksi samo nekoliko najprikladnijih tolerancijskih polja.5 + O. ITI2 lOO. 640i . Medutim.8 + 0.008 N 0. i 2. IT 11 IT 12. i to malim sloVlma: toleraneijskog mjcre (rukavec) oznaeen je s obzirom na nul-liniju - a b e cd d e ef f fg g h j Os) k m n p r s t u v x y z za zb ze za unutarnje mjere (provrtc) velikim slovima: AB C CD DE EF F FG G H J(Js)K. H 7 . IT 5. 488 do 491 dane su vrijednosti onih toleraneijskih polja za provrte i rukavce koje. za veCe tolcraneije pri obradi. Polje i seZc s obje strane nul-linije. dok su polja k do zc iznad nje. 0.. prema iskustVuu strojarstvu. . npr. ITB 250. IT 3 i IT 4 su gcomctrijski stupnjcvane izmedu redova IT I i IT 5.Ol2N 0.A1.. IT 6 - ugtavnom za preciznu mehaniku i mjerila. d} Oznake toleraneijskih polja Toleraneijska polja oznaeujemo slovom (oznaka poloZaja tolerancijskog polja) i karakteristicnom brojkom reda toleraneije.M N P R S TUVXYZZAZBZC. Sustav dosjedanja ISO obuhvaea toleraneijska polja u svim poloZajima od a do zc i od A do ZC.

'-880.. .. -54 .).30 .62 -160 - - ..76 .120 ..400 -620 -190 -330.. . 65 -340 -140 -lOO .. . -40 -97 -400 488 .. -155 - -360 0.59 .83 -39 0 0 0 0 -25 -63 -lOO -250 - - - -29 0 0 -72 - -lOO .290 .80 .20 -7 18).74 -190 - - - - - -72 .6 .87 -220 - - - ..36 -12 -126 -71 -34 - -.40 . -232 -PI -60.. 0 315).830 -480 -660 =wr 180)..100 .52 -130 - - - - 0 0 0 0 -16 -39 .180 .280 280).45 .520 -::no -145 140).320 -130 -142 .50 -25 40).. -135 .140 -460 -450 .30 -10 ..450..600 -390 -120 ..270 .470 -280 .34 -17 -300 -110 .89 .330 -120 .50 -32 -16 -6 10).90 - - - - 0 0 0 0 -11 -27 .50 -IS -172 .. -230..56 -17 - -10.370 .550 -340 80).28 -16 -8 .60 I h9 I hll .200 .50).50 . ..65 -40 .315 .430 -240 -117 .30 .36 . -89 0..60 . 0 -320..6 -2 270 60 .=E . -760 -1500 -440. -140 0.85 .950 -530 -740 -.40 . -385 450.250 -1110 -280 -570 -1030 -285 65). - -214 - -119 - -54 - -36 0. .400 -205 . -125 .. - 400).345 -145 -60 . -1350 -400 -350 -1710.. ..3 - I - ell I - d9 I c8 I f7 I g6 1 h6 -6 0 I h8 --0 -8 --0 -9 ----0 --0 ----0 -18 .500 -20.47 '.710 . - -110 -191 ..225 -550 . -210.'770 -460 -245 . ..25 .380-170 0 0 0 0 -19 -46 .360-ISO -174 -106 -60 -29 .10 ... -1650.43 -110 0 0 0 0 -13 -33 .50 ...80 .43 -14 -148 .62 -18 355). .530-330 .Tolerancije rukavaca (ILm) Nazivna mjera (mm) I a 11 20 -14 .480 -290 .- 0 0 0 0 -22. -320 -650 -360. .=w :=to -4 3).41 -20 . -81 0.. .96 -44 0 0 -115 -290 250).310--120 30).38 .920-300 -1240 -1050 -1370 1200 - - -49 - 0 0 -130 0 0.160 .73 .820 225)..410 -180 -207 lOO).18 . .22 -12 280I=iij. .75 ----0 --0 --0 0 0 0 -14 -25 ..95 ..580-=230 160)..70 =-fa.28 -14 1-170 .=260 -170 200).50.8 - -32 0..25 -9 .355 -1560 -720.68 -20. -480..630 -400 -200 120).13-=-s 6). . -1900 -840.

400 400). +236 +350 ---:+:i1i9 ---=t:TS9---:j:33O +4S7 + 80 +130 +258 +385 --:j:ITJ +169 +497 + 84 +140 +284 +425 +126 +190 +396 +556 + 94 +158 +475 +315 -:mo --:j:202 --:j:43"1 +606 + 28 -to 41 + 35 +48 +rso +114 +I66 +126 +172 +132 + 98 +I44 +108 -20 +20 +170 +350 +226 ..(JUS M... ..50 50). ...10 -2 10). . .A1.4-252 +540 +525 +679 +590 +749 +660 --:rnr +740 +917 +820 489 I j I .450 450).315 315). .76 +198 +264 of 54 + 79 +144 +210 ---:j:88 +233 +3I1 + 63 +170 +248 + 92 -:ms +343 +E3 + 65 +lOO +190 +280 ----:j:133 +273 +373 + 68 +108 +210 +310 +308 +422 + 77 +122 ..... .100 100)... .225 225).65 65)..160 160)..+479 +lOO +390 +244 +S24 +208 +435 .+33 .3 -2 +6 3.6 -2 +7 6).120 120).+272 +S87 +490 +232 +292 +637 ..180 180).. .. . ...~1 +11 -5 +12 -7 +13 -9 t}+21 +2 +25 + 3 +39 +20 +45 +23 +14 -11 +28 + 3 +52 +27 +16 -13 +33 +4 +60 +31 +16 -16 +18 -18 +36 + 4 +40 +4 +45 + 5 +66 +34 +73 +37 +80 +40 +81+48 +97+64 +99 +119 +60 + 80 + 5a + 59 + 34 + 43 -:ti09 -:tTI6 + 70 + 97 ---:j:6O -:j:72 ----:j:133 +I68 + 41 + 53 + 87 +122 +78 +148 ----:j:T92 + 43 +146 + 59 +102 +T78 ---:j:232 + 51 + 71 +124 +178 -:j.. . . ...250 250).18 18)..ISO.....280 280). ....30 30).80 80)..158 - 1968) k6 mjera (mm) j6 Nazivna +4 . ..355 355)...24 +9 -4 24). .140 140). +17 of 16 + 20 + 10 + 14 ----:j:23 ----:t27 + 19 + 15 +32 + 19 + 23 + 34 + 39 + 23 + 28 I 06 u8 x8 I + 32 + 34 + 18 + 20 +41 ----:j:46 + 23 + 28 +SO ---:j:S6 + 28 + 34 +67+40 +60 + 33 +72+45 +74+41 +87+54 Ij.200 200)..500 I I +6 I I 06 r6 0 +9 + I +10 + I +12 + I +15 +2 +4 +10 + 8 -:m+10 +23 +12 +28 +15 . ..14 + 8 -3 14).40 40)..

250 250). ... .180 180).400 400). 315 315)..140 140)..40 40).30 30)..3 3).. ..... +210 +480 +230 +530 +240 +550 +260 +570 +280 +620 +300 +650 +330 +720 +360 +760 +400 +840 +440 +880 +480 +260 +120 +305 +145 +185 + 85 +106 + 43 +54 +14 +355 +170 +215 +100 +122 + 50 +61 +15 +400 +190 +440 +210 +480 +230 +240 +110 +265 +125 +290 +135 +137 + 56 +151 +62 +165 + 68 +69' +17 +75 +18 +83 +20 490 .+ 370 + 280 +400 + 290 + 430 + 300 + 470 + 310 +480 + 320 + 530 +340 + 550 +360 +600 + 380 -t 630 + 410 + 710 +460 + 770 + 520 .. .+ 76 + 30 +90 + 36 . . ..50 50). . prDPrla F8 07 (lUll) Nazivna "1 lIliera{mm2.l Al1 ..10 10).+450 ' +200 +460 .....200 200). ... +12 +170 +400 +180 .100 100)..6 6). . 450 450). . .. TD/nanclle \.355 355)...-.65 65). . .18 I' I' 18).. . CII Dl0 E9 +120 +60 +145 + 70 +170 + 80 +205 + 95 +240 +110 +280 +120 +290 +130 +330 +140 +340 +150 +390 +60 +20 + 78 + 30 + 98 +40 +120 + 50 +149 + 65 +180 + 80 +220 +100 + 39 + 14 +50 +20 + 61 + 25 + 75 + 32 + 92 + 40 +112 + 50 +134 +60 +159 +72 +20 +6 +28 + 10 + 35 +13 + 43 + 16 + 53 + 20 +64 +25 . 280 280). . ..500 + 270 + 345 + 270 ....120 120).160 160).80 80).+ 830 + 580 + 950 +660 +1030 + 740 +1110 + 820 +1240 +920 +1370 +1050 +1560 +1200 +1710 +1350 +1900 +1500 +2050 +1650 + 330 ..22S 225). ..+ 2 +16 +4 +20 +5 +24 +6 +28 +7 +34 +9 +40 +10 +47 +12 . . .

AI..3 3). ...500 0 + 8 0 + 9 0 +11 0 +13 '0 +16 0 +19 0 +22 0 + 6 +10 0 +12 0 +15 0 +18 0 +21 . ... . ..160 160). .450 450).120 120)../ .O +25 0 +30 0 +35 0 +25 0 +40 0 +63 0 +100 0 +250 0 I +29 0 +46 0 +72 0 +115 0 +290 0 +32 0 +36 0 +40 0 +52 0 +57 0 +63 0 +81 0 +89 0 +97 0 +130 0 +140 0 +155 0 +320 0 +360 0 +400 0 491 ..280 280).I70. .. .80 80). 50 50)..30 30). .100 100). .. 40). .315 315). . .40 ....6 6).355 355).... . .. .(JUS M. . ...200 200).225 225).18 18). .65 65).....10 10). .177 Nazivna lI1iera (mm) I -1968) H7 H6 H8 +14 0 +18 0 +22 0 +27 0 +33 0 +39 0 +46 0 +54 0 H9 + 25 0 + 30 0 + 36 0 + 43 0 + 52 0 + 62 0 + 74 0 + 87 0 Hl1 0 + 75 0 + 90 0 +110 0 +130 0 +160 0 +190 0 +220 0 6 J +60 .400 400).180 180).250 250). . ..140 140).. .

6 z Y H 6). .r2 1.5 2..) H tolerancija izrade mierila za rukavce z .120 z Y H z Y H z Y 4 3 6 5 4 8 6 4 S- 5 4 7 -6 5 ---n22 0 4 3 -r5 4 8 6 4 ------g-------g.ierilo »ide« ispod najveCe J11.-.najveCa mjera rukavca Nml.iere rukavca Nmax.5 1..18 18). ... z i Y (!-lm) mjerila za rukavce Red tolerancije IT Nazivna mjera Vrijednosti mm 6 7 8 I 9 I 11 H 2 2 3 3 4 z 5 10 1)..------s.5 2 4 3 3 4 3.5 0 0 3 Y 1.5 3 5 2 1.iere max N y ..Tolerancije To I er a ncij mjerila e mj eri I a za ruk a vce (JUS M. 180 492 .---07 5 ---w8 6 9 6 .31O .5 1.ierila»ide« iznad najvece J11.5 3 3 -..r.3 2 1.0 " 15 13 25 0 ---rs"28 0 32 0 0 18 0 120). . Vrijednosli H.5 3 4 4 2 1.5 3 2.50 z Y H z Y H z Y H z Y H 2 1. .80 80).30 30).iznose: odstupanja novog mjerila -z:t HI2 gomje odstupanje istro~nog mjerila +y - - - - - Mjerilo »ne ide« (odrnetak) - oznacujerno ga crvenorn bojom srnije ici preko rukavca. .r7 0 8 0 9 0 7 11 0 6 0 12 0 3 3 14 0 16 0 19 0 ------s.1983) Nmax.5 2 3 3 3.poloiaj tolerancijskog polja za novo J11. .5 ---xs -. . .. najmanja mjera rukavca tolerancija mjere rukavca T( = Nmax Nml.5 2.najveee odstuparlie istro~enog J11. Odstupanja tog rnjerila rnjerena od najrnanje rnjere rukavca Nmin iznose: :tHI2.-----s2:5 2.-----g-- 50).r.5 H -.iere max N Mjerilo »ide« (dobro) mora ici preko rukavca..10 10). .A1.5 - - - ne 3). mjerena od najveCe Odstuparlia tog mjerila neide J11.

5 2 3 2..5. .10 10).S 2 3 3 1.3 3).5 5 0 0 0 3 ---s.5 1.18 18).---...---:r-9 9 19 3 5 3 4 0 0 0 ---:r-..---s.120 120).---:r-.5 2.5 1 2 2 1. z i y «(.J tolerancija mjerc provrta tolcrancija izrade mjcrila za provrt H polofaj tolerancijskog polja za novo mjerilo z »ide« iznad najm~e mjcrc Nml.Ut1)mjerila za provrte Nazivna mjera Red tolerancije IT v .5 2.5 3 1.S 2.6 6).30 30).5 2 1. Nm. .2 1 1 1.S 7 -0 2 5 0 2. d t.180 z y H. Odstupanja mjerc provrta Nmox iznose: tH12. .---s4 7 13 25 13 0 0 0 3 5 14 0 ----s 16 0 -n- 5 4 8 6 15 0 15 0 28 0 4 3 g6 4 ----g ----g ----g ----rs9 18 18 32 6 0 0 0 493 . . - od najveCe .50 50). . najveCe odstupanje istro~nog mjcrila "idc« y ispod najmanje mjerc Nmln Mjerilo »ide« (dobro) mora pristajati u provrt. Vrijednosti H.S 2 3 3 1. ..mjercna od najmanje mjere provrta Nmln-.---s.Tolerancije Nmax- mjerila za provrte (JUS M.r -----n-11 22 6 11 3.310-1983) najveCa mjera provrta Nmln najrnanja mjera provrta T( = Nmo.liznose: odstupanja novog mjerila +zt HI2 donje odstupanje istro~nog mjerila -y - - - - ~ - Mjeril~ »ne ide« (odmetak) - oznaeujemo ga crvenom bojom tog mjerila mjercna - ne smije pristajati u provrt..5 2 4 3 3 5 2 2 2 1.. .80 80).A1.S 6 0 7 0 4 10 0 12 0 -S -r- 8 8 4 4 0 0 ---:r-.. .5 2. 1 mm rlJe nosI 6 i 7 I 8 I 9 I I!I l 11 1). 1.5 1 1.---:r-.S 6 0 2.5 2.. z y H z y H z Y H z Y H z y H z y H z y H z y H \ 1.5 2.5 2 2 5 0 2..5 2. . Odstupanja tog mjerila--=.

rukavca). razIika izmel1u najveee mjere vanjskog dije- Zraenost Jzazor) z - Najveea Najmanja zracnost Zmax zracnost Zmin - la i najmanje mjere unutarnjeg dijela.Dosjedl (nalljeganja) a) Osnovni Dosjed pojmovi omaka medusobne l'Odudarnosti dvaju strojnih dijelova..ima uvijek prisnost (-z). . Prisnost (preklop)-z - Najveea Najmanja prisnost -Zm. .ovisno 0 stvarnoj mjeri obaju dijelova . . razlika izmel1u najmanje mjere vanjskog dijela i najveee mjere unutarnjeg dijela. Tolerancija - razlika izmedu najveee i najmanje zracnosti (prisnosti). razIika izmedu unutarnje mjere veeega vanjskog dijela (npr.. Labavi dosjed Prelazni dosjed evrsti iIi prisn i dosjed Lobavi dosjed Prelazni dosjedi ~ .razlika izmel1unajmanje mjere unutarnjeg dijela i najveee mjere vanjskog dijela. .x prisnost -Zmin dosjeda »negativna zraenost« . E E . provrta) i vanjske mjere manjega unutamjeg dijela (npr. Jednaka je zbroju tolerancija vanjskog i unutarnjeg dijela... /.zraenost (+ z) iIi prisnost (-z).ima . odrel1ena »zraCno~u« iIi »prisno~u«. I I I Cvrsti dosJed l 494 .razIika izmedu vanjske mjere veeega unutarnjeg dijela i unutamje mjere manjega vanjskog dijela (prije sastavljanja obaju dijelova). . . s/.".ima uvijek zraCnost (+ z). b) Vrste dosjeda .razlika izmel1u najveee mjere unutarnjeg dijela i najmanje mjere vanjskog dijela.

1968) prednost imaju slijedeei dosjedi: Prednosni dosjedi u sustavu jedinstvenog provrta 3. M7. . . prednosti. predoost I. K7.prelazni i evrsti dosjedi. i to A.ooZe.(6. mS. 05. F7.c) Sustavi dosjeda Sustav jedinstvenog provrta ima provne 5 tolerancijskim poljem u polofaju H.hl3 I.. HI3 DI1. F8.h9 . 87 B9.g6. H9 H9 II I . P6. prednost I I I - 3. le . prednosti. nisu ovdje navedeni.. c9. le.c9. C9. R7. hll . j6. predoost 2. x8 . H8 - G7 CII. ell. P7. H6. k6.h9. U tom su sustaVlrdOsjediodredeni polofajem toleraneijskog polja provrta A.. M6. N6..d9. Sustav jedinstvenog rukpvca ima rukavce 5 tolerancijskim poljem u polofaju h. N7. D9. i 2. k6 . D9. ze . c8 . J6. .AI. K6. H9 Neki dosjedi 5 3. H8 HII HII 1- CII. i to: a. f8. J7. dll - H12 HI3 Prednosni dosjedi u sustavu jedinstvenog rukavca -h12 . hll bll.- F8. . 496 do 499. 1- - H12 BI1.prelazni i evrsti dosjedi. Dosjedi su u tom sustavu odredeni poloiajem tolerancijskog polja rukavca a.all. DI0. koji se preporu~ju samo za ogranicena podruCjapromjera. R6 F7. predoost G6. H .dl0.gS. p6 H8 . 495 .200/201 . sabrane su na str. jS. . d9. E8. r6 . 010 1- All.. h .labavi dosjedi j .ell.n. h6. m6. s6 (6. hS. d) Izbor dosjeda Prema preporuci ISO (JUS M. prcdnost hS h6 h8 h9 hll h12 hl3 I i 2. h8 .h9 H9 . 06. rS H7 . pS. f8.labavi dosjedi J . Tolerancije dosjeda 5 1. kS. E9. H7 F8. u8.j6. prcdoost H6 . h8 HII ..

. + 280 + 260 +188 + 206 +134 + 97 + 71 + 57 +13 .140 + 850+ 620+120+ 487+120+72 + 36 + 36 + 36 + 410+ 180 + 180 [+ 960+ 700 + 550 +460 + 200 + 200 +1020 +555-+ 560 +405 +285 +206 +169 +131 ' 140).10 + 80 +40 + 80 +40 +25 + 13 + 13 + 510 + 315 +230 + 248 +163 +118 + 86 + 70 + 54 + 290+ 95 + 50 + 95 + 50 + 32 + 16 + 16 + 16 18).5 +64 + 45 + 34 + 26 1... .-- 100). ..80 + 360+ 150 + 150 .+477 + 820+ 610 80)..-7 1 8 23 .0 - ..1080+ 730 + 580 + 230 -200). 250 + 920+ 300 +720 + 300 +530 +370 +267 +218 +169 +1690+ 970 +190 + 780 +190 +110 + 56 + 56 + 56 280). 0050 .120 120)..355 +1200+360 +800 + 360 +580 +405 +291 +240 +187 +2070 +mo +210 +900 +210 +125 + 62 + 62 + 62 + 1350+400 +400 +2300+1240 + 995 400).Tolerancije dosjeda u sustavu jedinstvenog rukavca (". . . .500 +1650+ 480 + 480 250). 00400 496 ..315+1050+ 330 + 330 +1920+1080 + 860 315)..-- - - - .-.... 225) .. .- 40).rn) -3). .....100 + 380+ 170 +480 + 170 +347 +246 +177 +144 +112 I I I I I I I I I .160 + 520+ 210 +145 + 210+145 + 85 + 43 + 43 + 43 + 580 + 230 4 160)..450 +1500+ 440 +880 +440 +635 +445 +320 +262 +205 +2450+1280+230 +1035+230 +135 + 68 + 68 + 68 450). ... .65 + 340 + 140 +410 +140 +294 +208 +150 +122 + 95 65).18 180).003 + 270+ 60 + 20 + 60 + 20 + 14 + 6 + 6 + 6 + 420 + 220+fIT + 175+108 + 80 -+58 + 46 + 36+270+ 70 + 30 + 70 + 30 + 20 + 10 + 10 + 10 + 460 + 44 6)..40 + 310 +120 +340 + 120 +242 +174 +126 +103 + 80 +640 + 450 + 80 + 352+ 80 + 50 + 25 +25 +25 + 320+ 130 + 130 + 720 + 520 +404 50)..-- 355)...200 . F8 07 h6 mjeramm A 11 ell D 10 ell D 10 E9 FB F8 hll hll hll h9 h9 h9 h9 h8 h6 ' 'D Nazivna + 390 + 180+120 + 145 + 8. .. . . + 560+ 370 +279 + 292 +201 +144 +105 + 86 + 66 . .225 +1240+ 820 + + 660+240 + + 1320+840 +645 + + 740+ 260 +170 + 645 240 665 +470 +330 +237 +194 +151 260 +170 +100 + 50 + 50 + 50 90 5 00 .30 + 300+ 110+ 65 + 110 + 65 40 + 20 + 20 + 20 + 630+440 + 342 30)..6 10). + 740+ 530 +100 + 414 +100 +60 + 30 + 30 + 30 ..280 + 820+ 280 +1560 940 + +1400 + 860 - -+750 + 280 + 685 . 0018 - .

.. .40 40). +103 450)...65 65).. ..180 . +180 0 +220 0 +260 0 +320 0 +380 0 I H9 HIJ hll h9 + 85 0 +105 0 +126 0 +153 -0 +182 0 +222 0 +264 0 I h9 + 50 0 + 60 0 +72 0 + 86 0 +104 0 +124 0 H9 I H8 h9 + 39 0 + 48 0 --:j:"S8 0 + 70 0 + 85 0 +101 0 H8 h8 + 28 0 + 36 0 0 + 54 0 + 66 0 + 78 0 I H7 h6 + 16 0 + 20 0 0 -+24 + 29 0 + 34 0 + 41 0 +148 0 +120 0 - + 92 0 +440 0 +307 0 +174 0 +500 0 +350 0 +200 0 +580 0 +405 0 +230 0 - - + 49 0 80). 180). .80 H - h (fLm) I HII hlJ +120 0 +11."ki prirutnik 497 .. ..ij-:-::T8 181.280 280). +640 0 +720 0 +800 0 +450 0 +500 0 +555 0 +260 0 +280 0 +229 0 +163 0 +126 0 + 65 0 +187 0 +144 0 + 75 0 +211 0 +162 0 + 84 0 +178 0 + 93 0 315).. .14 ---r... ..3 3).Stroj...355 .140 140).50 50).100 100). .450 +310 0 +252 0 +194 0 .. . ...225 225).. +141 0 +108 0 - + 57 0 120).. .10 10)...315 ....200 200)..400 400).6 6). 120 .24 24 30).... . 355). . ..To/erancije dosjeda JDJera m m azivna 1. .500 I 0 33 .250 250).160 160).

.. . .13 ..SO SO).32 --------+14 +10 + S2 + 3S +21 +17 + 6 . 280 +48 -16 +28 -36 +160 + S6 +142 1 -33 + SO I + 90 + IS -. .20 +10 ~~ +24 +14 -:+1'l+T--=-~~ .4 . . .450 1 1 I +101 + 17 +S4 -18 1 +32 -40 1 +176 + 62 I I +111 + 18 +7S -18 +S3 -40 +20 -73 ~ -'-1-1-1+60 ---=63 +194 +123 +83 1 4S0).. ..6S 6S). Soo -20 498 I-4S I + 68 +3S +S8 1 +23 1 + 20 -20 -4S .Tolerancije Nazivna mjera mm dosjeda H7 r6 H7 s6 I 1.. .27 + 11 --=t8 +43 +29'+ 17 +14 +T --=--4---=-S . .. .7!. -80 -166 1 -172 - 69 ~ -IS1 -244 -169 -189 -292 .120 120)...80 80).9 -16 .9 + 10 + 4 .. .7 -10 -19 ..62 . ...10 10).- +S9 1 +42 1 -16 -33 1 .180 + 2 .S7 -ISO -169 -106 -190 -118 -202 -133 280).6 -10 .44 .S9 =-23 ---=-n + 90 + 30 I + S9 +37 +28 + 10 ' -12 ' -21 I +10 -39 +12 I .46 -130 -SI -144 . ..6 6). .93 -133 =-n---=-76 -106 -IS1 +IS ---=34---=--84 -60 -109 -IS9 =38~ 1 -4S ~ 1 1 -113 =-42 +68 -16 +48 -36 +18 -66 -126 .3 3)... . ..18 .7 -10 + 13 + S ..30 30).28 .88 -117 +13 ---=--25---=60 -S2 .2S0 2S0) .)IS 31S). .16 ..~ -IS 1 -28 ~ + 8 -33 -- -48 - - + 7S + SO +30 +23 + 2S + 9 -11 -18 ''''-- 1 +17 -21 +19 j-. I-2S +22 1 +106 + 9 1 +44 1 +32 1 + 36 + 12 -13 -2S 1 1 +36 -14 +123 1 + 79 1 -28 + 43 + 14 I I +SI +37 1 -14 -28 -. . .90 -12S ---=28 =68 . 22S 22S).78 --=-u.---=--36 '73 - 60 .19 .6 .76 -101 --=--2J---=-n ... ..400 400).200 200).18 18).. . .160 160)..40 40)..10 .23 . ..29 .S .6 .3SS 3SS).+42 -16 +2S 1 -- 180).1 - I I . .8 -12 ~~~ -12 -23 ~~ 6 + 6 1 - H6 j 6 + 8 4 I H6 k6 1 H7 f7 - + 6 + 26 I H7 g6 1 H7 j 6 H7 k6 H7 n6 + 18 +12 +10 + 6 I 0 4 +17 +11 +14 I-18 + 62 + 41 +2S +19 + 6 - 7 9 SO - 14 -9 +21 -11 +26 -12 +31 -13 -IS ~--=!: 2.100 100).140 140)..

.x8 6 + 9 + 42 +30 34 +20 + 14 + 6 + 78 + 6 +40 -10 -46 + 30 +20 + 10 -12 + 98 +69 + O - - ---50).. 30 + 300 + 110 -+ 6 + 110 -+ 6 -+40 -+ 20 -51/-81 -31/-97 +342 -21 -=4f + 630 + 440 30)..-70 -124 820 4TI 80).65 --65).80 40)..3S5 +1200 + 360 +710 + 360 +439 +303 +208 -479 -679 -346 35)..160 +1020 -+ 710 +49S +S6O + 520 + 210 +14 + 210 +145 + 85 + 43 -2S3 -343 -147 -247 +S8O 160)..120 + 850 + 620 +120 +487 -198 -264 + 410 + 180 + 180 -.72 18)::" =21/....+ 9 + O +32 -+ 1614)..18 .87 + 60 + 370 +247 + 292 +10 +106 + 74 24)..SOO I + 24S0 16S0 +1280 + 480 +785 +230 +228 + 103S +230 +135 + 68 -443 + 480 +4821 +329 -637 - 499 ..40 ..10 + 280 + 260 +40 .225 + 740 + 840 +75 +66S + 260 +170 + 260 +170 +100 + SO -330 -4S7 +1400 -+ 860 +68S :... .. + 10 + 31 +203 + 248 +120 + 86 + 61 .1 u sustavu jedlnstvenoll provrta (p...13/-67 + 290 ..+ 80 + 80 I 6 + 40 + 2 + 1310)...3 + 270 + 60 + 20 + 60 + 420 + 220 +13 +TIS 3).14 .. ...18/..+ 9 -+ O..280 + 920 + 300 +640 + 300 +401 +272 +189 -396 -SS6 +1690 + -269 280). ..140 + 460 + 200 -233 -311 + 200 +308 +211 +146 -127 -217 140).... .41 -76 +220 +152 +106 -133 -168 +100+414 +100 +60 + 30 56 -100 + 360 + 150 -148 -192 + 150 -.+ 960 + 700 -107 -18S +SSO 120).... . ..20 + 820 + 280 + 280 -3S6 -497 +IS60 + 940 +7SO -234 -394 250).. .31S +10S0 + 970 +190 + 780 +190 +110 + S6 -431 -444 330 + 330 -606 +1920 + 1080 -301 -SOl + 860 31S). .400 +2070 +1120 +210 + 900 +210 +12S + 62 -S24 +1350 +400 +400 +2300 +1240 + 99S -393 400).40 d9 e8 f7 u8 H8 H8 I H8 I H8 H81 .m) Nazivna HII HII H9 all ell l11iera m m I 1 I ell + 390 + 180 +10 + 14 1.200 + 660 + 240 -308 -422 + 240 +1320 +3S7 +244 +168 -186 -313 200).180 +1080 """TI3O + S80' + 230 -273 -373 + 230 -164 -278 +1240 + 820 ---=t64S 180)..6 + 270 + 70 + 30 + 70 + 460 +166 +206 6)....100 + 380 + 610 + + 170 +427 + 170 +261 +180 +125 -178 -232 +120 +72 + 36 -90 -156 100).+ISOO + 440 +440 -S87 + 340 + 320 + 310 +120 +302 + 120 +181 +128 + 89 -99 -119 + 640 + 450 + 80 +3S2 58 + 80 + 50 + 25 =-3F + 130 + 520 + 740 +S3O + 140 +364 +140 +404 + 130 - - -109 -136 - - 4S0). ..50 .212-3S3 225). . .

25 0. ~ 2:IYt! ~ 1.8 0.1964) Povrlinska hrapavost su mikrogeometrijske nepravilnosti na povrlini predmeta ko je su mnogo puta manje od dimenzjja promatranog dijela povrsine.020/021 . Referentne duljine / izabiremo prema vrsti i finoei obrade i mjernoj metodi: Prikladna referentna duljina / Postppak obrade (mm) blanjanje gIodanje.25 0. 2. profila iznosi R. valovitost. npr. R.8 0.5 2. 500 .A1. =7 flYI <Ix o Pribliwa vr~jednost prosjeenog odstupanja .POVRSINSKA HRAPA VOST (JUS M.5 2.da je . lepanje m 0.I Y odn'. bUSenje tokarenje. je srednja aritmeticka udaljenost profila od seednjelinije . Pod pojam »hrapavost« ne svrstavamo makrogeometrijskih nepravilnosti povrSine kojih se dimenzije priblizuju duljinskoj mjeri promatrane povrline iIi je premaSuju. p profit je presjek promalrane j:iovrsine presjeeene odrec:lenom ravninom re/erentna duljina je (dogovorena) du- / - Ijina dijelaprofila izabranog za odrestivanje hrapavosti.U granicama referentne zbroj kvadrata udaljeduljine / nosti y svih toeaka profila od seednje linije jednak minimumu.5 8 8 25 Sistem srednje /inije - srednja /inija profita sijeee profil p tako .Y1 uzjmamo u apsolutnim vrijednostimabez obzjra na predznak + iIi-.8 2.5 . - Prosjeeno odstupanje profi/a R. razvrtavanje bcuSenje honanje.8 0.

paralela sa srednjom linijom. . koji dotifu u granicama referentne duljine I najvi~e odnosno najnife tofke profila Rz = (R..profil - - ..profil odsijeca na paraleli sa srednjom linijom.25 0. + R9)... + 1'2+ . a koji su udaljeni od najvi~ tofke profila za razmak c In = I. + RIo) - - Kao orijentacija Rma. . Za razmak c preporufuju se vrijednosti ovisno 0 najveeoj visini neravnina Rmax: 1). + I. R.5).6 c (ILm) 0. 501 .. Vi sine neravnina p I m mz- profil referentna duljina m srednja linija profila paralela sa srednjom linijom koja ne sijeee profit Prosjecna visina neravnina Rz (mjerena u 10 toCaka) je razlika izmedu srednjih aritmetifkih vrijednosti udaljenosti R. i to 5 najvi~ih i 5 najnifih u granicama referentne dutjine 1.5 2.. = slufe izrazi: Rz"'" 4R...(R2+ ~ + . . paralelnih sa srednjom linijom.. 4 4).) I m - ..) p N o~enje profila referentna duljina srednja linija profila m. + RJ + .od bilo koje linije koja toeaka profila ne sijeee profila.1 Postotak noIenja profila Pn In Pn = 100(% .. udaljena od najvi~ tofke profila za razmak c Duljina nolenja profila In je zbroj odsjefaka ~to ih u granicama referentne duljine I .6 1.4 R.. .-R2 ("'" 6. a paratetna je sa srednjom linijom - - 5 Najveca visina neravnina Rmu je razmak izmedu dvaju pravaca.2..6 I Rmax(ILm) 0. I U strojogradnjipostotak no~nja neka ne bude veei od 40%...

. c .. N6 N6 N7 N8 N9 N9 NlO Nil NU N 12 502 . - - Oznakahrapavosti ez obradeodvajanjem b cestica: Primjeri: ~ Odnos reda tolerancije i stupnja hrapavosti (JUS M.065 .1981) Red tolerancije (ISO) 1T5 1T6 1T7 1T8 1T9 1T 10 1TU 1T 12 IT 13 1T 14 Slupanj hrapavosli .2 1 Nl N2 N3 N4 0. pribliZno radijalno prema sredgtu: R).8 1.3 N3 N4 N5 N5 N6 N7 N7 N8 N9 N 10 za nazivne mjere (mm) 3). pravokutno: . u vi~e smjerova: M.2 63 I 12.. postupak obrade.. .).smjer obrade s obzirom na projekcijsku ravninu (usporedno: =. priblizno kruZno prema sredi~tu: C.1981) Oznake hrapavosti pri obradi odvajanjem cestica: b a .l. .065 -1981) cem prosjecnom odstupanju profila Ra Ra max fUll 0.025 Stupanj .AO. 18 18).6 3.025 . . dodatak za strojnu obradu. . hrapavostl Ra max fUll u ovisnosti 0 najve- Stupanj hra~a~osti N6 N7 N8 Ra max ILm 0. 80 80) .1981 in M. .4 0.referentna duljina I. unakrsno: x. . 250 N4 N5 N5 N5 N5 N6 N5 N6 N7 N6 N7 N7 N6 N7 N8 N7 N8 N9 N8 N9 N9 N8 N9 NlO N9 N 10 Nil N 10 Nil NU 250). e f drugi podaci 0 hrapavosti.A1.prosjecna odstupanja profila Ra (ILm)ili oznaka ///: ~cd ////// :~ /// b .Stupanj povrsinske hrapavosti (JUS M.AO.1 0.AO.065 .stupnjahrapavosti(N. . d .05 0..5 25 50 Stupanj hrapavosti N9 N 10 NIl N 12 Oznake povrsinske hrapavosti u nacrtima (JUS M.

. . .. .. .. . ... . .. . . . . . .. . . . ... . . . . . .. .. . . . PoIiran Honan.. .. .... GIodan Bmen. . . . . oSupe Obra. . . 0 0 00 .. 503 I U j! /' !I I. . ... . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . Ob: . . . . . .Postupak obrade u ovisnosti od stupnja hrapavosti Poslupak obrade Ra(l'm) 0.012 1 2 Razred hrapavosti N . ... . . . . . . . .. . Razvrta &me. . . .. . . . . . . . . . . . . . . .. ... . .. .. . . . ju . .. . ... . . . . . . . . .. . 3 4 5 6 7 8 9 1011 12 Ra(I'M) § 00 o N 0 . . . .

866 ° 0.2598 0.7 0.1651 2.4357 2. =d-2H.6 0.6495 0.2887 0.5954 0.3789 0.8119 0.065 ° 0..5 1.3 0. D2 promjeri vanjskog navoja (matice) d=D d.5 6.5 3 3.9743 1.25 0.1732 0.2990 1.7217 0.541266P 8 d.054 1 0.0541 0.043 3 0.2706 0.5 5 5.1083 0.0289 0.3608 0.072 2 0.1804 0.4 0.2598 0.043 3 0.0866 0.45 0.598 1 3.6238 1.9486 0.3464 0.1299 0.5774 0.081 2 0. d2 .0487 0.7631 5.6928 0.2165 0.1083 I (3f8)H I Hf4 Hf6 '.1908 1.135 3 0.5683 0.303 1 0.793 9 0.433 ° 0.4614 1.3248 0.0577 0.5 4 4.3248 0.433 ° 0.0361 0.5196 0.1949 0.6766 0.75 0.0505 0.0866 0.541 3 0.866025 P - P 0. =-H=0.1516 0. 504 I H I (5f8)H 0.0650 0.6495 0.2165 0.0974 0.25 1.0825 1.433 ° .1299 0.1732 0.8660 0.3532 .2476 0.1624 0.54U 0.5 0. DJ.8944 2..3897 0. 0.065 ° 0.2165 0.6062 0.1624 0.0271 0.897 1 4.196 2 0.75 2 2.6495 0.1083 0.113 7 0.081 2 0. Mjere u mm = V3 P = 0.0758 0.270 6 0.0825 1.1367 1.0325 0.1353 0.5155 1.NAVOJI Metarski navoji s trokutnim profilonr ISO Profil metarskih navoja ISO (JUS M.6495 0.541 3 0. d2 =D2 =d-3f4. Hf8 0.2 0. d.2436 0. 1.2273 0.8119 0.1010 0.5052 0.2526 0.0433 0.0311 3.2436 0.9743 1.3248 0. 0.9770 3.7862 1.1461 0.487 1 .4641 3.1155 0.BO.1894 0.1083 0.2990 0.3789 0.1624 0.H2.0825 1.8 1 1.405 9 0.0974 0.6238 1.promjeri unutarnjeg navoja (vijka) D.4871 O.2990 1.0758 0.3789 .9472 1.7063 2.2165 0.1651 2.0866 0. = D.1894 0.433 ° 0.0379 0.2706 0.7321 2.35 0.3301 4.]624 0.0217 0.433 ° 0.7578 0.6495 0.OIO 1972) Korak navoja: P Teoretska dubina navoja H 2 Nosiva dubina navoja 5 H.065 ° 0.1443 0.4060 0.2165 0.3248 0.866 ° 1.

046 1905 I 54.752 48.829 0.98 4.670 34.587 0.8 I I 1.134 4.242 3.6 0.038 1.103 I 57.908 2.5 5 5 I I I I I ! M56 M60 M64 I ! 5.752 26.25 0.647 7.5 4 4.1 12.S M3 M3.211 29.727 30.938 1.5 3 3.5 5.45 0.350 6.567 1. I mm A nun2 I 0.6 1.752 23.5 6 56 60 64 0.7 17.5 1.75 2 2 2.3 0.480 5.3 65.051 27. Navoji u zagradama imaju treeu prednost i valja ih upotrebljavati samo iznimno u prijeko potrebnim slujevima.8 2 2.727 33. I i d=D mm I 1.402 39.013 4.5 0.459 2.701 14.838 0.051 25.917 5.376 10.6 MI.494 0.350 7.8 52.428 60.294 19.5 4.4 0.505 61. 505 .077 44.836 1.376 9.00 7.OI2 -1972) d2 =D2 --l .013 2.077 42.647 8.211 31.9 26.5 3.25 I normalni navoji (JUS M.25 1.675 3.75 0.688 4.670 37.2 2.626 0.25 1. a obifno tiskane oznake su navoji koji im!\iu drugu prednost.08 1.45 10.752 d.402 3.729 0.428 56.5 M4 M4.505 2520 2888 * Deblje tiskane oznake su navoji koji u upotrebi imaju prvu prednost.129 40.221 1.13 2.205 1.850 3.8 MZ M 2.5 2.294 17.835 \3.I M 1.026 10.106 11.294 20.713 2.188 9.075 1.208 2. 1652 I 'I 52.Metarski Oznaka* MI MI.376 22.835 15.45 0.9 76.1 MI.35 0.79 2.25 0.376 20.5 MS M6 (M 7) MS (M 9) MIO (Mlt) Ml2 MI4 MI6 MI8 MW M22 MU M27 M30 M33 M36 M39 M4Z M45 M48 M52 i p mm 0.740 1.373 1.046 2227 -M68 6 68 64.1 1.2 MZ.47 1.7 0.5 2.3 32.110 3.2 1.48 6.026 10.8 43.376 18.4 M 1.5 4 4 4.4 1.103 50.863 12.929 1.188 8.129 42.917 6.2 105 144 175 225 282 325 427 519 647 759 9\3 1045 1224 1377 .587 46.421 1.701 16.573 1.35 0. =D.377 0.5 5 6 7 8 9 10 11 12 14 16 18 20 22 24 27 30 33 36 39 42 45 48 52 I mm 0.545 4.5 3 3 3.5 1.

188 6.470 1.5 MI8xl MZOxZ M ZOxl.513 11.:.917 14.3S M3 x 0.350 20.270 1.350 16.25 fini (sitni) I d.3.I xO.51 (M28xl) (M 30 x 3)" M30xZ M30xl.701 21.376 M Z.5 xO.25 M 10 x I M IOxO.350 23.026 27.917 9.883 0.350 10.917 25.175 5.513 6.773 3.835 25.175 4.2 M 1.959 4.S M 16 x I (M 17 x 1.376 10.917 17.701 32.917 10.701 26.583 1. mm 0.S MZOxl M22x2 M22xl.7S (M 7 x 0.5 M 27xl (M 28 x 2) (M 28 x 1.5 x 0.5) (MI5 xl) M 16xl.026 26.350 25.350 16.188 6.917 29.350 30.7S (M9xl) (M 9 x 0.870 0.350 7.835 26.701 29.835 18.376 14.273 .183 1.121 2.75) M8xl M 8 xO.701 27.188 11.350 26.376 22.5) (M 33 x 3)" M 33 x 2 M33xl.835 20.513 8.026 29.026 14.729 1.376 16.959 5.Z M 1.5 x 0.376 25.5) (M 17 x 1) M 18x2 M 18xI.5 M 12 x 1.026 25.513 10.835 30.513 7.1'88 7.2 x 0.5 M 22xl M14xZ M 14 x 1.026 24.5) M6xO.917 Oznaka" d(= D) x P mm (M 15 x 1.026 d.350 9.376 20.188 9.752 27.35 M4xO.383 1.35 M 3.2 M 1.S x O.647 I .459 4.835 23.835 31.350 22. =D.350 18.273 2.647 8.376 26.376 15.038 2.188 9.7S (M 11 x I) (M 11 x 0.835 28.070 1.376 29.2 MZ x 0.761 23.917 21..5 I d. 505! . = D.1 M 1.376 23.5) M 27 x 2 M27xl.25 Ml2xl M 14xl.5 MSxO.376 13.783 0.350 mm d.929 2.376 11.917 12.376 18.970 1.4 x 0.5 M14xl (M25x2) (M 25 xl.647 10.917 8.026 17.376 24.983 1.5 M30xl (M 32 x2) (M 32 x 1.701 31.15 M 2.25)21 M 14xl I) Vidi napomenu na sir.350 15.S) (M25 x I) (M 26 x 1.838 2.1 M1.188 8.026 11.1 14.701 24.188 13.752 30.917 24.6xO.513 9. 13.8 xO.701 19.917 7.670 1.917 19.835 16.Metarski Oznaka 11 d(= D) x P mm M I x 0.S M 4.350 8.026 31.051 31.350 28.350 13.917 22.621 3.026 23.121 3.917 26.5 (M 14 x 1. -" 3) Po mogucnosli ne upolrebljavali! 506 .75) M 10 x 1.835 22.:.459 3.S (M 5.917 15.026 13.') Samo za svjeCicemolora s unulamjim 1zgaranjem.701 17.026 21.75) M 12 x 1.05 I 28.026 19.376 28.1 x 0. 0..188 10.026 16.675 5.917 15.675 4.026 15.

701 47.051 60.835 53.5 (M 55 x4) (M 55 x 3) (M 55 x2) (M 55 x 1.835 43.026 57.752 52.670 71.5) M68x4 M68x3 M68x2 M 68 x 1.402 68.051 73.670 44.835 40.05I 56.670 48.051 70.670 -52.5)4) mm mm I d2 = D21 d.835 37.026 68.051 66.701 64.05 I 60.701 39.402 56.752 72.752 45.026 53.752 37.376 46.5 (M 50x3) (M 50 x2) (M 50 x 1.701 51.5 M 45 x4 M 45 x 3 M 45 x2 M 45 x 1.376 37.752 69.5 (M 65 x 4) (M 65 x 3) (M 65 x2) (M 65 x 1.BO.701 55.670 51. 59.026 37.701 57.376 32.835 46.835 38.701 53.5 (M 62x4) (M 62 x 3) (M 62x2) (M 62 x 1..026 60.376 70.402 40.026 33.051 48.5) M6Ox4 M6Ox3 M 6Ox2 M60xl.026 .5) M64x4 M64x3 M64x2 M 64 x 1. d2 = D21 d.835 48.505 65.701 54. 54.376 51.051 43.051 46.026 62.835 59.670 62.051 I 63.670 54.752 47.5) Oznaka11 d(= D)xP mm (M 35 x 1.376 55.402 66.701 49.026 I 62.5 M48x4 M48x3 M48x2 M 48 x 1.835 60.670 61.835 68.670 41.5) M39x3 M 39 x 2 M 39xl.376 62.376 63. Samo za matice za uevrlCivanjc valjnih Icfaja.S I I .376 I mm mm.701 71.026 .752 49.026 38.026 49.752 55.5) M42x4 M42x3 M42x2 M42xl.026 52. 507 .835 66.376 57.376 43.376 36.835 56.051 38.701 67.402 70.026 48.402 43.026 65.5) M56x4 M56x3 M56x2 M56xl.752 67.402 63.835 73.376 60.026 66.835 58.701 44.505 67.051 53.402 '! 61.navoji (JUS M.103 69.051 50.701 74.026 34.752 61.376 36.701 63.701 69.670 66.103 67.051 58.5) M72x6 M72x4 M72x3 M72x2 M72xl.376 50.402 46.835 34.026 42.75! 65.835 50.376 63.026 72.051 40.701 38.376 47.402 73. = DJ 55.752 39.670 64.5 (M 40 X3 (M 40 x 2 (M 40 x 1.l.05I 34.402 53.026 37.5 (M (M (M (M 75 x4) 75 x 3) 75 x 2) 75 x 1.402 50.835 63.701 59.402 54.05 I 68.701 35. = DJ 34.670 68.701 41. 45.752 36.752 53.402 58.5 (M 70x6) (M 70 x'4) (M 70x3) (M70x2) (M 70 x.376 M36x3 M36x2 M36 x 1.376 35.402 61.835 54.752 33.835 70.670 38.051 37.670 56.376 40.752 62.5 (M 38 x 1.752 59.5) M 52 x4 M 52x3 M 52x2 M 52xl.05I .376 65.026 39.670 58.752 57.013-1972) Oznaka 11 d(= D)x P mm (M 58 x4) (M 58 x 3) (M 58 x2) (M 58 x 1.752 42.

402 83.103 142.752 M 76 x 6 M 76 x4 M 76 x 3 M 76 x 2 M 76x 1.103 162.051 88.505 115.670 136.835 93.051 103.026 76.103 117.670 131.701 126.752 IJ 2. M 85 x 6 M 85 x 4 M 85 x 3 M 85 x 2 M90x6 -M90x4 M90x3 M90x2 M 95 x 6 .051 93.835 143.835 74.402 128.752 107.670 161.835 123.505 95.505 80.670 141.701 131.752 97.402 118.051 143.103 157. = D.835 83.402 163.103 107. 508 Vidi napomenu .752 102.835 138.103 127.701 81.701 146.402 143.835 133.505 125. 122.670 156.026 80.051 148.670 121.752 87.103 152.835 113.670 96.752 117.051 161.402 158.402 123.402 98.670 M 125 x6 M 125 x4 M 125 x 3 M 125 x 2 M 130 x 6 M 130 x4 M 130 x 3 M 130 x 2 (M 135 x 6) (M 135 x4) (M 135 x3) (M 135 x2) M 140 x6 M 140 x4 M 140 x 3 M 140 x 2 (M 145 x6) (M 145 x4) (M 145x 3) (M 145 x2) MI50x6 M 150x4 M 150 x 3 MI50x2 (M 155 x6) (M 155 x4) (MI55x3) M 160 x 6 M 160 x 4 M 160 x3 (M 165 x6) (M 165 x4) (M 165 x 3) .670 91.752 142.505 130.505 155.051 108.701 79.402 93.752 137.051 156.103 92. =D.835 103.670 76. 50S! mm mm Oznaka* d(= D) x P mm M 115 x3 M 115 x2 M M M M 120x6 120x4 120 x 3 120x2 mm I d.051 74.103 112.5 (M78x2) MSOx6 M80x4 M80x3 M80x2 M 80 x 1.670 11.701 75.752 158.505 135.505 120.103 147.402 na SIr.505 140.402 108.103 77.835 98.051 133.402 138.701 151.835 118.051 138.670 146.701 91.701 86.752 92.752 132.701 76.103 82.103 97.670 101.051 d.376 75.670 151.402 103. M 95 x4 M 95 x 3 M 95 x 2 Ml00x6 Ml00x4 M 100 x3 Ml00x2 MI05x6 M 105 x4 M 105 x 3 M 105 x2 M 110 x 6 MJlOx4 M 110 x 3 M110x2 MII5x6 M 115 x4 69.051 123.051 83.= D'J d.670 106.103 87.752 77.835 78.835 148.051 128.402 153.103.752 82.670 126.701 101. = Do 72.103 102.701 136.402 74.5 (M 82 x 2).402 133.835 128.670 81.670 72.701 141.701 96.103 73.752 73.505 100.Metarski fini (si/ni) Oznaka * d(=D) xP mm I navoji- d.835 73.051 78.701 116.670 86.103 137.701 111.835 108.051 118.051 113.505 160.505 145.835 78. 113.103 132. mm 111.701 121.505 105.505 75.752 127.752 147.376 79.402 148.701 106.505 90.051 98.752 122.402 88.6.505 150.752 153.505 110.402 78.835 88.505 71.505 85.

051 216.103 197.103 272.103 292.402 178. 163.402 203.103 257.051 181.103 202.752 173.505 235.206.670 288. d2= D21 d.402 233.402 261.670 293.051 241.402 296.505 190.505 260.670 236. I .505 230.051 231.505 265.103 282.051 236.103 237.103 217.103 242.402 271.752 243.402 173.670 241.103 222.505 240.402 256.402 266.051 186.505 285. = D.051 201.5 290.402 286.402 193.752 193.103 267.670 211.402 198.103 167.670 278.402 291.103 212.505 .752 168.505 270.670 186.505 245.505 200.103 182.051 251.402 188.505 215.402 276.505 280.103 262.752 188.752 213.670 201.670 mm mm 166.051 246.670 226. mm '.505' 185.103 177.402 218.051 176.402 281. 226.670 16!'i.051 211.752 233.752 248.670 231.670 176.670 263.752 228. 505! 183.505 180.670 pl.051 196.402 223.051 171.505 170.505 255.752 198.505 275.051 na sIr.50.051 221.505 225.752 238.505 195. Vidi napomenu 509 .5x3) 190x6 190x4 190x3 1972) Oznaka* d(= D) x P mm (M 230x6) (M 230x4) (M 230x3) (M 235 x 6) (M 235 x4) (M 235 x 3) M 240x6 M 240 x 4 M 240 x 3 (M 245 x 6) (M 245 x4) (M 245 x 3) MZ50x6 M 250 x 4 M250x3 (M 255 x6) (M 255 x4) M 260 x 6 M260x4 (M 265 x 6) (M 265 x4) (M 270 x 6) (M 270x4) (M 275 x 6) CM275x 4) M280x6 M280x4 (M 285 x 6) (M 285 x4) (M 290 x6) (M 290x4) (M 295 x 6) (M 295 x4) M 300 x 6 J\:13oox4 mm I d2 = D21 d.402 243.505 250.402 213.220.505 205.505 295.103 207.670 246.670 191.103 232.103 172.= D.103 227.505 175.752 .BO.752 (M 195 x6) (MI95x4) (MI95x3) M200x6 M200x4 M200x3 (M 205 x6) (M 205 x4) (M 205 x3) M210x6 M210x4 M 210x3 (M 215 x6) (M 215 x4) (M215x3) M220x6 M220x4 M220x3 (M 225 x 6) (M 225 x4) (M 225 x 3) - .402 168.051 191.670 196.103 297.670 181.752 178.752 208.103 252.OnOznaka* d ( = D) x P mm M 170x6 M 170 x4 M 170 x 3 (M 175 x6) (MI75x4) (M 175 x3) I\U80 x 6 M 180x4 ' M180x3 (M (M (M M M M 185 x 6) 185x4) 18.670 268.103 287.103 247.103 192.051 .670 206.402 228.670 216.670 253.752 203.402 208.670 283.402 248.402 223.752 218.670 258.- nastavak (JUS M.103 187.103 277.402 238.670 273.402 183.505 165.505 210.670 221.

velikog. k. Polozaj tolerancije s obzirom na nazivni promjer oznacujemo slovima.6. . P i 2 polozaja za navoje matica: G. To su: veliki nazivni promjeri d.4. 510 . Stvarni promjeri navoja su promjeri koje odredujemo mjerenjem izradenog navoja. g ispod nazivnog promjera vijka. Gor~je odno~no ~onje. 6. sred- I j njeg i malog promjera navoja: vijka matice Qmax Amax Q2max A2max almax' Almax njeg i malog promjera navoja: vijka matice Qmin Amin Q2min A2min Qlmin Almin ! . Yelicine tolerancija su odredene sa 7 stupnjeva. 9 D2' D.BO.4k6h ali s tolerancijom 4k za srednji i 6h za veliki - za metarski navoj M20 s tolerancijom 6H: M20 .za metarski vijcani navoj M20 s tolerancijom 6h: M20 promjer - . Granicnipromjerinavoja su najveei i najmanji promjeri koje jo~ dopu~tamo. . 6h). g. Oznaka tolenrncije i njezin poloZaj (npr.220 . odstupanje. D2 mali nazivni promjeri dl. .1974) Nazivni promjeri navoja jesu promjeri profila navoja ISO (vidi str. Tolerancijaje odredena velicinom i poloZajem s obzirom na nazivni promjer. 8 I j Tolerancije velikoga promjera navoja matice D nisu propisane. 504 do 509). 221 . izmedu najveeeg i najmanjeg promjera).Tolerancije metarskih navoja (ISO) (JUS M. 4.6h promjer: za isti navoj.iz- nad nazivnog promjera matice. 6. p iznad nazivnog promjera vijka. Tolerancija promjera navoja je razlika izmedu gornjeg i donjeg odstupanja (odn. H Ti su polozaji tolerancija: e.8 d2. 5. sredDonja odstupanja velikog. 8.6H. . a sadrze netoenosti mjerenja. H - tik iznad nazivnog promjera oznaka matice. h ispod nazivnog promjera vijka. 7.1967. Gornja odstupanja. G - - - tik . je razli~a izmedu najveeeg odnosno najmanjeg promjera I nazlvnog promjera naVOja. od kojih upotrebljavamo: \ za promjere I veli~ine tolerancija d 4. 7. k. je kombinacija za velicinu tolerancije Primjer oznake tolerancije: . Odredeno je: 5 poloZaja za navoje vijaka: e. d. DJ Malim slovima oznaeujemo vanjski navoj (vijak). h. a velikima unutarnji navoj (maticu). D srednji nazivni promjeri d2. 3.koje oznacujemo brojkama 3 do 9. M20 . 5.

36 15).75 - ~ I ~ 3h4h 4k 6h...5). ..bez labavosti .25 0.7..8 0.4). .4 0.75 1 1.. 2.5)..6).1'9 112) . ... ..56 2 '" 2.6).3).118 I !I ...24 10)..5). 2 2.355 3 3. ...4).71 36).7..5).45 18) 53 20:: :63 7 5) .60 26). . 224 112) . 45 .. IN. 5.. .7 0.7)..11 4. 4H 3p4h } 7e6e 5G 7g6g 5H 7h 6h 9g 8g 5H 6G 6H 7G 7H. 224 .bez labavost . mm mm mm mm 0.3 02 0'25 0. 1. . I Kratka no~iva duljina Is < INmln...1...12 5)...S). . 30 4).8).2 --.1 3)......5 6 2 3 4 6 3 4 6 12).80 40). duljina dodira izmedu matice i vijka u smjeru osi) odredena je korakom P i srednjim nazivnim promjerom vijka d..BO...3.35 °.99). 511 ..duga nosiva duljina IL> INmu' Preporucene tolerancije (ovisno 0 kvalileti to1erancije i nosivoj duljini I) Kvaliteta izrade navoJa lina Preporurene tolerancije za navoj vijka za navoj matice Nosiva duljina Nosiva duljina ...45 0.3).5 1.4).12 6. 0.5 4 4. 22 95) 28 i5):: :45 19).2» 6 ...'velika labavost . .9 4).3 1..4 0. .. .11.106 20).. 3p4h 5g6g 5h6h I I ~ ~ I ~ I ~ I bez labavosti srednja gruba .230-1967 i M.. 1-.S 2.16 6).95 12). 180 180). 1.. Odstupanja (po JUS M. .BO.veta prisnost . 45 45)..malalabavosti mala prisnost 4h 4k 6h..6)..8 1)...13 5..5 2 8). 90 90).. 001.. Tak04er 3k 4h. 512 do 518.... 3p4h 6e 6g 6h 8g 5h4h 4k 6h.25 1.15 3..5 15 " 2 3 4 5 5... . .2 05) 15 0'6)". .. I 6H 7G 7H SG 8H .. Normalna nosiva duljina IN d d IN. .19 8.6 °'7 0 .5 1 0:35 0:8):: :2:6 .56 24) 71 28): :: 85 32).mala labavost .25 1.5 2.. . 5 0.75 0.2 0. 1...18 1) 3 22. 2.7).53 24).36 18)..25 1.5).. 04 ...6 5. ....Nosiva duljina I (tj.232-1974) za preporucene tolerancije uz nosivu duljinu IN sabrana su na str.5 1 1.7 .... .

26 -0---0+75 75 '-::'63j . ~ ~ -53 --=-21-0-0+39+73 85 .5 + 38 .60 -172 - .75 .38 ---0 -198 -160 42 \ ~ -100 +100+128 --2.35 __.34-.56 ..4 --1-------.45 -=--=0 0 .0 + .26 . -206 -138 ---0 --' 71 +63 8 +92 36 .56 .32 -164 .71 .32 -199 .41i7S--=-'71.5 512 80 -i -250 .56 --=-i .5~ 3~-=--=.42 19 - 20 95 ---0-0+3'2+6830 .8).95 .63 i . ~ 5. 26 .53 .75 .35 - - . srednjega Gornje i donje i 6e 8g 6g! 4h I 4k6h I 3p4h I~i-=-L-=--! 025 '~-=-=-.. ~.56 .60 .22 -0--0+51+82 -156 -122 -100 63 12 + 32 ~. .21- 0.28 -0-0+"85 ~:-:-~'-24O. -221 -270 i -184 o-o+95--::j:TI9+ 44 0 1 -140 0 1 - 90 0 + 90 ~ .50 .28 .. -216 -144 -118 6 -1780 .. -J~ -132 -85 ~~ 15 .:. .Tolerancije Nazivni pro-! Korak I mjer dmm : Pmm Tolerancije 6h .-.82 .95.5.26 -1\2 ..18 '1.+82 -155 -174 -119 ...75 .34.67 .56 ~~ -60 -24 -24 0 0 +48.11.25 -:-181 -218 -146 -118 ._____: I g I. .2. 1.48 .40 0 0 . . ~-=--=-.19 .90 .81 0.0 . -256 1 -0-0+82 85 -132 - I --.12 + 34 .71 -231 -288 -307 : .63 ..86 .67 .36 1.. -150 .67 . --112 1---090 ---0 56 -+ 44 +7'732 22 -146 12 + 08 ..67 -244 .22 ---0 0 +44 +7'7 -146 I-=-112 .42 0 0 I~ 0 0 -=--=- I ~. 0.~.19 -20: I 0..6 I~.32 -207.16 + 2. 3 +109 + 42 + 36 0 + 96 +105 0 + 42 +113 - -172 32 lI.6).86 . 42 -0-0 -170 -106 -212 0 + 48 +106 +137 0 I + 52 .14 + 31 -138 -106 .38.28 -o-o+7iJ-::j:98 1.-125 - '- .74 .28 .5).22.2).

promjera .--0+112 -251 -318 -218 _-180 1-\12 0 + 48 .0 +180 4 -375 -510 -340 -280 -180 0 6 4 .95 -60 --0 +160 -+195 + 70 +183 + 58 +210 + 70 i 6 J.53----0 . -418.80 .67 . .80 .48----0 --0 -285 -363 -248 -200 -125 -90 ..38 0 + 2 -=71 -303 -208 -0.5 6 -112 -377 -500 -170 -118 .80 -321 1--"0 0 1.I . .1-555 -298 -250 -160 -335 -448 0 .60 -60 ----0.67 .5 -100 .80 -265 --01---340 -398 -530 -180 -360 I . Korak mjer dmm Pmm 6e 88 I I Tolerancije I 0 -.32 .26 6g I 6h I 4h I 4k6h I 3p4h - 22.5 -302 3 .45 - 45). .26 . 63--0.48 ..0 +125 +158 .80 --00--380 -300 -190 .--0 +100 +122 1. 355 -345 -460 -310 --01 -16Q 0 .navoja vijka d2 odstupanje 02mu i 02min(Il-m) Nazivni pro.32--0. .48--00 +160 ..48.38 '--0.32 .90 0 + 58 + 132 + 169 -388 -265 -212 -132 0 + 63 .85 .180 -=71 .5 -217 -268 -182 -150 --0+95" 0 +117 95 + 42 .--0 +140 +182 4 -319 -415 -284 -224 -140 0 + 70 +150 +191 4.38 . 3 . 48 0 --0 +132 +164 3 -297 -383 -260 -212 -132 0 + 58 .48 0 0 + 140 +170 1 -280 .5 -227 -282 -192 -160 -100 0 + 42 +138 2 -=71 .0 + 80 + 99 -185 -226 -151 -125 80 0 + 36 .85 .48 .53 .50 +188 1 4 0 + 70 -331 -435 -296 -236 -150 +160 +206 5 --106-=71 -71 ----0--0 -356 -471 -160 0 + 81 3.95 -60 -60 --0 0 -+.38.63.5.75 ..95 ..60 -250 -\18.95 -60 -60 --0.32----0 1.80--0 --0-- 513 .48 ..85 .75 0 --0 I -- 1- 2 3 90).Strojanki prirurnik -433 -580 -395 -315 -200 -\18. -309 -403 -272 -224 -140 0 + 58 180).-106 + 106 + 133 -241 -170 0 48 1 -60 .85 .38 0 +iTS + 143 -261 -338 --228 -190 -\18 0 + 48 381 .4).--0 -336 -438 -299 -236 -150 0 + 73 .

.35 0..25 1.35 0.4 0.25 1.5 1.355 I 514 .25 I 70 - 1. . .45 0.90 90).7 0. .2. .6 0.5 6 2 3 4 6 3 4 6 +145 +161 +172 + 172 +184 +192 +216 +228 +256 +226 +252 +268 +284 +303 +322 +238 +282 +318 +383 +408 +435 +463 +297 +338 +403 +460 +496 +525 +555 +353 +423 +485 +580 +473 +535 +610 +20 +21 +22 +22 +24 +22 +26 +28 +32 +26 +28 +32 +34 +38 +42 +26 +32 +38 +48 +53 +60 +63 +32 +38 +48 +60 +71 +75 +80 +38 +48 +60 +80 +48 +60 +80 +60 + 85 + 67 +109 +19 + '90 + 71 +115 +20 + 95 + 75 +90 + 71 +109 +19 +120 +20 +125 +100 I + 80 + 133 +21 +140 +112 +90 +140 +22 +150 +118 + 95 +140 +22 +150 +118 + 95 + 149 +24 +160 +125 +100 +154 +22 +170 +132 +106 +176 +26 .5 ' 2 3 3.75 2 2.2 -.8).5 4 4.11. +I!1O +150 +118 +200 +160 +125 + 188 +28 +212 +32 +224 +180 +140 +186 +26 +200 +160 +125 +208 +28 +224 +180 +140 +236 +190 +150 +222 t32 +234 34 +250 +200 +160 +250 +38 +265 +212 +170 +266 I +196 +232 +262 +313 +333 +360 +378 +244 +274 +328 +375 +406 +430 +455 +288 +348 +395 +480 +383 +435 +505 +42 +26 +32 +38 +48 +53 +60 +63 +32 +38 +48 +60 + 71 +75 +80 +38 +48 +60 +80 +48 +60 +80 +280 +212 +250 +280 +335 +355 +375 +400 +265 +300 +355 +400 +425 +450 +475 +315 +375 +425 +500 +475 +530 +425 +224 +170 +200 +224 +265 +280 +300 +315 +212 +236 +280 +315 +335 +355 +375 +250 +300 +335 +400 +375 +425 +335 +180 +132 +160 +180 +212 +224 +236 +250 +170 +190 +224 +250 +265 +280 +300 +200 +236 +265 +315 +265 +300 +335 .6 5.22.+19 + 104 Tolerancije 6G I 7H - I 6H - - I 5H - 45).5 1 1.8 2..5 1 1.Tolerancije srednjega promjera navoja matice Gomje odstupanje A1max(ILm) (Donje odstupanje A1minza sve tolerancije H je 0) I D1 Nazivni promjer Korak D=dmm Pmm 0.5 2 3 4 5 5.5. .75 1 1. ..180 180)..4 -22.2). .45 0...2 0.5).8 0. 11.5 1.5 0. .4)..75 0.6).

-----0 -----0 -----0 I I I 17 0 0 0 I 3p4h ---=-19 ---0 .80 -146 -125 .4 0..63 -100 -100 -120 -----0 -=zo -----0 ---0 ---0 67 .53 .80 -125 ---=-n.45 0.56 .5 3 3.75 0.- -73 .------0 -718 -1030 -680 -600 - - -90 -90 -140 ------0 --0--0.56 -J96 .5 5 5.5 -SO -156 - 0. -132 ------0 --0--0-ISO -150 -236 --0---0---0 -170 -170 -265 --0 --0 ---0 -180 -180 -280 --0 ---0 ---0 -212 -212 -335 - -236 -375 ---0 ------0 -265 -425 ---0 ---0 -300 -475 -----0 -----0 .2 0.-.488 -318 -280 80 --=---42-=--42 --0-415 .53 -----0 - -162 -140 I 1.6 0.95 ----0 --0---0 -112 -112 -180 -----0 ---0 ---0 -132 -212 .306 -206 -180 . -------=-u.63 ----=-28 ---=28 -----0 -275 .1 Korak Pmm 0.25 0.42 -67 ---0 ---0 0.921 -601 -530 112 ---=--'is -----0 -672 975 35 -560 -118 ---=so ---=-so.85 .95 -150 .53 -178 .810 -535 -475 100 --=-63 --0-600 863 -563 -500 106 --=-n.8 .67 .5 6 -60 --0-210 .63 -'.60.315 -500 -0- ----0- -236 -0-265 --0- --0-300 --0-315 - ---0 -335 ------0 -355 ---0 -530 -0-560 ---0 -335 ---0 -355 -375 515 ---0 -375 ------0 .95 -60 .85 .56 .95 -60 ------0 -----0 -=zo -----0 ---0 .-----0 ---0 -----0 -0 -90 -162 -140 -90 -140 -0 ----=22 -----0 ---0 ---0 -104 ..75 2 2.723 -478 -425 ..36 ..5 4 4.-0-240 ...25 1.85 .5 1.7 0.56 -196 - ---=-19 -----0 ------0 -----0 ---0 -114 .95 --=--60 ---=-60 ---0 -570 ".260 -174 -150 ..35 Tolerancije velikog promjera navoja vijka d Gomje i donje odstupanje a i amln(fLm) Tolerancije 6e 8g 6g 6h 4h 4k6h .67 -106 -126 -106 -----0 ----=21 -----0 ------0 ---0 .407 -268 -236 -71 --=---34 --0-336 459 -299 -265 -71 --=-38 ----=38 --0-351 .572 -377 -335 85 ----=-48 --0-460 648 -423 -375 -90 -=--sJ ---=-s3 --0-515 .363 -240 -212 67 --=---32 ---=-32 ---0 -303 .--0-636 .

-. -173 -58 -58'-'-154 -129 -85 ~65 -65'-'-188 -168 -142 -70 --=-sJ -.Tolerancije malog Gomje i donje Nazivni pro~er dmm Korak! Pmm' 02 ' I I T oJerancije 6e 8g 6g 1-46'-29' -110 6h 1 4h 4k6h 3p4h . .- 36' -190. -122 -233 -268 -157 28) .99 07 '-297 ---o.1- : - ~---77 ..92 -203 -236 -123 -263 -130 -274 -140 -293 -130 -284 -170 -354 -208 -416 -249 -489 -170 -360 -208 -430 -249 -497 -287 -563 -327 045 -. -308 08 ..72 -183 -215 -101 -241 -108 .-371 -180 -355 -217 -415 -253 -474 -289 -275 -450 -327 -525 -378 -599 -432 --676 -540 -826 !-os I' '~ 11. " -329 -176' -348 -234 -303 -245 -130 -234 -180 -308 -232 -382 -282 -457 -180 -312 -232 -389 -282 -461 -334 -535 -384 075 -164 '-318 -204 -388 .. .--' .87 . 0 35 ' -- . ---.78 -152 -184 -119 -214 -130 -229 -139 -140 - -108 .22.-.11. "" I.s.Sf .-.4 I ~ 1.72 -156 -183 -101 -207 -108 -218 -116 -124 -208 -240 -163 -269 -174 -284 -185 . 035 -.70 . 06 . 56 I~ ~.21-125 .Sf -158 -139 -116 -128 -110.-243 -451 ~ -170 -4~ -208 -488 -108 -225 -144 -287 -180 -345 -217 -410 -174 -291 -224 -367 -275 -440 -327 -520 ~---I----15 -284 -524 ---.-252 -116 -269 -108 -262 -144 -328 -180 -388 -217 -457 -144 -334 -180 -402 -217 -465 -253 -529 -289 . .-164 .--54 . .75! -=. --..6).--204 -394 -243 -465 -284 -532 -324 -600 -360 -664 -441 -791 -249 -569 --170 -432 -208 -510 -249' -581 -287 -649 -327 -721 -403 -848 " j -144 -224 -291 .93 .51 .87 -144 -.-162 -143 -118 .:- --631 -593 -533 --608 2S .75 . -- - ..36 ' - -291 -- I - ~..-..-5. 516 -403 -753 -361 -711 -361 -647 -488 -753 . 1 5) 2 8 .. ' ~ .--=-140 :..2).

989.289'=289 .793.637 .899 432688648 996864384 618 590 912 794 .284j-249.899. .849.672.45 I~ ~ -:..946.873.641 1.180i4 .433 .518 .889 -1140 -1051 ..694.5 -:1196 -1300 -1161 -1101 -866 -1578 -1015 -1302 --. .947.535.866.558.999 -1438 -1553 -1403 -1332 -1242 -1600 -1484 .648.481 -=481 .771. -866 -1478 .217 ..651-.289.249...794 -1210 -1325 -1175 -1115 -1025 -1312 -1207 - ~ 180) 35 .: ~ 45).~ : 2 1 .577 .442.637 .828.781.433.693 .481.722-1080 .722.637.327 .751.217..906.946.866 1 1 3 6 1 ~ - 518.969 .485.866 .518 .-1059 -1145 -1022 .789-1004 .552.217.327 .530 .774. 22.289 .607. -946 -1658 .909.481.217 .384 1. min (fLm) Nazivni pro.809-1024 .8691.327 .promjera na voj a vij ka d( odstupanje '0. .972.315 .Korak mjer dmm Pmm I 6e I I To1erancije I 8g I 6g 1 6h 1 4h 144 I 4k6h I 3p4h 224 180 I . 45.433-'433 .984.505.793.694.946.327-.984 .946.869-.946-1032 .794 -1194 -1341 - -1310 -1412 750 ..517.327-289 .590 481 . maxi o. -1184 - 672 .360 .384 .590 / 1 =-284! .736 603 539 .684.637 .470 . .958-1052 .661.376. 170 I 367- 144 341- 296.433 .648.921.433.551.475..623 -984 -946 -1696-1828 .713.897.931 - - - - - -1731 -1878 -1693 -1613 -1498 1 - - 517 ...327.-1567 -1690 -1530 -145 5 -1360 -~ . .327 . .282" 360 .637 577-577 - .623.577.432.577 .327. '~ 1 1 I 1- .864 -1280 -1149 -1089 -1005 -1292 -1273 -1210 -1124 -1446 .170 401 .420 .282 204 i ..794-.-1200 - ~ 6 1 .577..481.5931.864 794 672 637 637 577 -1205 -1145 -1045 -1332 -1222 -1240 "-1375 .518 918 .756.4).650.505.866--1716-1853 -1678 -1598 -1488 577 .545.934-1012:.-.481.360.648-.289 .672 ..864.249 ..637.861.425.595.674 . 2 ~ 90).794.249!'.542.465 507. 5 1 .682 .-.906 ---.481 .90 1 - :.558.650.713'.433 . ~ .590 984-1097 .613.433' .613 . .432 .

75 2 2.8 I 1.I u.45 0.25 1.5 0.75 0.5 3 3.25 0.4 0. +258 +274 +326 +363 +407 +459 +513 +602 +678 +763 +810 +913 + 971 + 1025 +1080 I I + + + + + + + + + + + + + + 180 200 224 236 250 300 335 375 425 475 560 630 710 750 ' I I I I I i+ + 850 900 + 950 +1000 +100 +112 +125 +140 +160 +180 +190 +200 +236 +265 +300 +335 +375 +450 +500 +560 +600 +670 +710 +750 +800 518 .35 0.5 4 4.2 0.5 6 [ 6H 5H + 56 + 80 +90 +100 +112 +125 +140 +150 +160 +190 +212 +236 +265 +300 +355 +400 +450 +475 +530 +560 +600 +630 i +200 +221 +246 .7 0.5 5 5.6 0.5 1.

309 2.130 163.137 33P Veliki promjer Mali promjer Srednji promjer navoja navoja navoja d I 1 d d.540 3.309 2.030 125.309 2.272 423.146 59.130 138. mm 9.309 2.) R 1'/.Cijeml m\'ojl (JUs M.157 16.115 3. R 3'1.230 214.803 53.472 n I mm 2.872 398.309 2.201 33.115 3.891 41.814 1.534 81.980 n I mm 0. R2'/.309 2.184 81. .BO.115 3.309 2. I d p I mm 100.230 341. R'I.1 R 1'/. d2=d-HI p I Oznaka.814 1. 519 .309 2. R3 R 3'/.323 41.911 26.472 372. R'I. 28 19 19 14 14 14 14 11 11 11 11 11 11 11 11 11 11 11 11 R 3'/.056 1952) navoja (Whitworthov) Profil cijevnih Broj navcija na 25. R'I.309 2.907 1.540 2.814 1.309 2.331 1.115 ~j R'I.110 15.330 106. RI (R Ill. (R 1'/.4 mm: n Korak navoja (mm) P = 25.430 151. Oznaka (nazivni promjer) daje priblitan unularnji promjer cijevi u (napu~Ienim) colima.249 31.309 Oznaka. R 1'1.115 3175 3.309 2.430 290.309 2.630 240.072 474.884 93.309 2.030 265.955 22.331 1. R 2'1.814 2.4/n Teoretska dubina navoja H = 0. R4 R4'/. R6 R1 R8 R9 RIO RII RI2 R13 RI4 R 15 RI6 R 11 RI8 11 1I 11 11 11 11 11 10 10 10 10 8 8 8 8 8 8 8 8 R 7/. R'I.910 44.680 113.309 2.309 2.441 30.672 449. . R2 R21/.115 3. .96049 P Nosiva dubina navoja HI = 0.115 3.309 2.=d-2H.540 2. R5 R 5'1.830 316.64033 P Zaobljenost r = 0.Treba se po mogucnosti kloniti dimenzija u zagradama.830 189.662 20.728 13.614 65.540 2.309 2. R'I.309 2.

25 3 0.5 0. * Trapezne navoje upotrebljavamo posebno za radna vretena.25 0. navoja.5 0.5 0.9 1.25 0. Nazivna - dubina navoja vijka matice h3 = HI + ac H4 = HI + ac 0'[ Zracnost Zaobljenost Mjere profila trapeznoga navoja (mm) p 1.25 0.075 0.25 0.5 10 1 11 1 0. Mjere standardiziranih trapeznih navoja su na str.5 0.060 Profil trapeznih navoja 1977) Korak navoja P Dubina osnovnoga profila navoja (= nosiva dubina) HI =0.5 4.5 4 4.25 2.5 11 1 12 1 0.5 18 1 19 1 0.max I.25 0.25 0.25 0.75 3.BO.5 5 5.125 0.125 0.125 0.I R.5 17 I 16 1 0.25 0. I h3=H.25 0.5 Veliki promjer navojaMali promjer navoja vijka d matice D4 = d + 2ac vijka dJ = d (=D) (= dl) - - 2h3 .5 14 16 18 20 22 24 28 32 36 40 44 na tjemenu RI u korijenu Rz I H.5 14 1 15 1 0.Trapezni navoji (JUS M. I h3=H.5 22 1 1 23 0.5 2 3 4 5 6 7 8 9 10 12 1 H.5 0.15 0.5 0. 1 R. dok sve druge mjere ostaju nepromijenjene. Korak navoja P n-vojnih navoja yeti je n-puta od koraka jednovojnog.5 0. 520 .2HI Srednji promjer navoja dz = Dz= dPresjek jezgre A = dJz'ft/4 ViSevojnitrapezni navoji H.25 0.125 0.5 6.5 0.5 6 0.maxR2max I p 1 0.25 2. I a.25 1.5 8 1 1 9 0.5 9 1 10 1 0.5P . 521 do 523.5 12 I 13 I 0.25 0'751 0.5 4 0.R2max 7 1 8 1 0.5 5 0.5 0.25 1.5 21 1 20 I 0.I a.75 2.5 0.matice DI = d.5 0.5 3.15 2 0.

5 7 8.S 18.5 2 1.S 25 21 27 32.. mm 6.5 12.3 9.S 42.5 10.3 10.S 20 23.5 10.5 Tr 10x 2 Tr 11x 2 Tr 11x 1 Tr 11x 3 Tr 14x 3 Tr 16x 1 Tr16x 4 Tr18x4 Tr1Ox1 Tr1Ox4 Tr22x 5 Tr14x 3 Tr14x5 Tr14x8 'Tr26x 5 Tr.S 28.5 Tr 9x 2 Tr 10x 1..5 15 20.---Trapezni navoji (JUS M..5 16.6 143 104 143 241 189 214 330 269 177 330 471 398 284 415 638 491 346 573 830 661 491 707 1046 804 661 908 1288 1018 755 1075 8.S 25 26.5 13..S 22.5 20.S 37 37 39 40.S 20.S 29 31 32.S 24.5 8.5 11.5 8 9 10 9 11 14 12 14 18 16 17 21 19 16 21 25 23 20 24 29 26 22 28 33 30 26 31 37 33 30 35 41 37 32 38 mm D.BO.S 33 31 34.5 19 23 28.S 21.S 25.S 38.5 12.5 17.S 24.5 12.2 6.5 45 45 47 * Uzeti su u obzir svi navoji prve prednosti (debelo tiskani).5 22.S 29 27 31 34.S 40.S 38 42 - d.S 33 33 35 36.25 9 10 11 10.7 70.8 44. Tr34x 6 Tr36x3 Tr36x 6 Tr36xl0 Tr 38x 7 Tr40x3 Tr40x7 Tr40xl0 Tr42 x 7 Tr44x3 Tr44x 7 Tr 44x 10 Tr 46x 8 1' 1.06I/062 1977) Oznaka* Tr 8x 1..S 41 41 43 44.7 86.25 8 9.5 2 2 2 3 3 2 4 4 2 4 5 3 5 8 5 3 5 8 6 3 6 10 6 3 6 10 7 3 7 10 7 3 7 10 8 8 9 10 10 11 12 12 14 16 16 18 20 20 22 24 24 24 26 28 28 28 30 32 32 32 34 36 36 36 38 40 40 40 42 44 44 44 46 7.2 52.5 IS 14 16 19 18 19.5 20.S 28.5 11..S 36 31 37 ~ I D.5 8.18x 3 Tr18xS Tr18x8 Tr30x 6 Tr 31 x 3 Tr 31x 6 Tr31xl0 .5 16.S 16.9 56.S 29 25 30 36. I 6.5 24 27 30..5 13.5 36. od navoja druge prednosti samo oni s prednosnim korakom.5 8. I A mm2 30.5 18.S 24.. 521 .S 35 38.5 9.2 7.5 14.5 IS.S 26.2 33.S 32 29 34 40.2 56.S 22.

5 53 53 56 60. 45 35 41 48. 52 64 75. p mm 3 I I d mm! 48 48 50 52 52 55 52 !d'=D' .S I 55. mm I I .5 77 70 82 95.S! 44 I I 1 I 40 .5 87 78 92 97 99 113 104 96 109 114 119 133 124 114 36 42 49 44 40 46 57 51 46 55 - 48 46 50.5 58.5 I 91 92 96 100.5 101 102 106 i1l1 117 121 122 122 127 132 137 141 142 142 I ' i m~' 1555 1195 962 1320 1847 1452 1195 1590 2507 1963 1521 2290 3370 2734 2124 3217 4477 3739 3019 ~072 5741 4657 3848 5281 7163 5945 4118 6648 7390 7698 10029 8495 7238 9331 10207 11122 13893 12076 10207 I I prednosti samo oni s prednosnimkorakom. .5 81 82 86 90. l :g 54 65 76 70 64 73 86 72 83 96 88 80 93 98 101 114 106 98 III 116 121 134 126 116 78 48.5 61 62 66 70.S . . mm 42 46 1 d. 522 " Uzeti su u obzir svi navoji prve prednosti (debelo tiskani).8.5 69 62 72 85.48 12 I 8 8 12 9 3 9 14 10 4 10 16 10 4 10 16 12 4 12 18 12 4 12 20 12 12 14 6 14 22 14 14 14 6 14 24 3 i 46. 60 60 60 65 70 70 70 75 80 80 80 85 90 90 90 95 lOO lOO 100 105 110 115 120 120 120 125 130 135 140 140 140 .5 49 49 51 ' 52. od navoja druge .S I 53 60 68 65 62 70 78 75 72 79 88 84 81 89 98 94 90 99 104 108 117 113 109 118 123 128 137 133 128 50.Trapezni Oznaka" Tr 48x 3 Tr 48x 8 Tr 48x12 Tr SO 8 x Tr 51x 3 Tr Slx 8 Tr Slx12 Tr 55 x 9 Tr 60x 3 Tr 60x 9 Tr 6Ox14 Tr 65xl0 Tr 70x 4 Tr 70xl0 Tr 70x16 Tr 75xl0 Tr BOx 4 Tr BOxl0 Tr BOx16 Tr 85 x 12 Tr 90x 4 Tr 9Ox12 Tr 9Ox18 Tr 95 x 12 Trl00x 4 Tr 100x 12 Trl00x20 (Tr 105x 12) Tr 110x 12 (Tr lIS x 14) Tr120x 6 Tr 120x 14 Tr 120x22 (Tr 125x 14) Tr130x14 (Tr 135x 14) Tr 140x 6 Tr 140x 14 Tr 140x24 .5 43 39 45 56.5 59.5 71 72 76 80. mm 44.5 50 44 54 65.5 39 I I DJ mm I D.

navoji (nastavak) . mm 147 152 157 161 162 162 167 172 177 181 182 182 13070 13685 14741 18385 15837 13'273 16972 18146 19359 22966 20106 17671 21382 22698 24053 28652 25447 21642 27759 34967 30791 26016 33979 41910 36644 32047 40 115 47916 43744 37325 46759 55990 50671 44488 54739 64 692 50671 I 58965 I 18' 18 18 8 20 33 20. 8 20 36 20 8 22 36 22 12 22 40 24 12 24 40 24 12 24 44 187 192 197 201 202 202 212 221 222 222 232 241 242 242 252 261 262 262 272 281 282 282 292 301 302 302 I ' . 523 .Z10x20 Tr220x 8 Tr 220x20 Tr220 x36 Tr 230 x20 Tr240x 8 Tr 240 x22 Tr240 x36 Tr 250 x 22. mm 14 16 16 6 16 28 16 16 16 8 18 28 145 ISO 155 160 160 160 165 170 175 180 180 180 185 190 195 200 200 200 210 220 220 220 230 240 240 240 250 260 260 260 270 280 280 280 290 300 300 300 138 142 147 157 152 146 157 162 167 176 171 166 176 181 186 196 191 184 200 216 210 202 220 236 229 222 239 254 249 240 258 274 268 260 278 294 288 278 129 132 137 153 142 130 147 152 157 171 160 ISO 165 170 175 191 180 166 188 211 198 182 208 231 216 202 226 247 236 218 244 267 254 238 264 287 274 254 Oznaka* (rr 145 x 14) Tr150x16 (rr 155 x 16) Trl60x 6 Trl60xl6 Tr 160 x28 (rr 165 x 16) Tr170x16 (Tr175 x 16) Tr 180x 8 Tr 180 x 18 Tr180x28 (rr 185 x 18) Tr 19Ox18 (rr 195 x 18) Tr200x 8 Tr 200x20 Tr 200x33 Tr . d. od navoja druge prednosti samo oni s prednosnim korakom. I~' 11311 139 154' 144 132 149 154 159 172 162 152 167 172 177 192 182 168 190 212 200 184 210 232 218 204 228 248 238 220 246 268 256 240 266 I 276 256 2881 134 D. Tr260x12 Tr26Ox22 Tr 260 x40 Tr 270 x24 Tr280x 12 Tr 280 x24 Tr280 x40 Tr 290 x24 Tr 300 x 12 Tr 300 x24 Tr 300 x44 * Uzeti su u obzir svi navoji prve prednosti (debelo tiskani).

182 r 1.vijka d .298 27.711 38.2HI .5 2.86777P Dubina navoja na matici (= nosiva H2=0.769 4. Pilasti navoj upotrebljavamo za vretena koja mnogo rade.471 0.589 0.matice DI = D . dok sve druge mjere navoja ostaju nepromijenjene.884 15. a treci jos samo u starim konstrukcijama.231 3.474 4.5 5.826 3.977 4.988 2.5 9 10. a prenose velike sile.603 3.391 2.678 10. HI 1.75 7.236 0. ali samo u jednom smislu.339 5.vijka dl = d .913 96 P + H A = d127t!4 =d + 1.826 22.994 1.070 -1981) Profil pilastih navoja Korak navoja P Teoretska dubina navoja H = 1.249 0.824 0.73205 P Dubina navoja na vijku HI = 0.178 1.562 24.240 34.620 17. 13.182 H.5 0.471 4.0.25 3 3.240 4.5 18 19.373 0.413 1.734 2.maticeD = d Mali promjer navoja Srednji promjer Presjek jezgre ViSevojni pilasti navoji .711 5.497 0.243 1.942 1.060 1.120 2.769 31.353 0.468 Veliki promjer navoja .Pilasti navoji (JUS M.355 2.736 2. Razlikujemo tri prednosna stupnja pilastog navoja: prvi je za obicajnu upotrebu.BO. 524 .2H2 d2 = DI .707 0.062 3.480 3.621 0.5 15 16.491 1.298 3.091 20.884 2.413 12.H Korak navoja P n-vojnih pilastih navoja veti je n-puta od koraka jednovojnog navoja.074 6.740 P 16 18 20 22 24 26 28 32 36 40 44 H.485 2.117 77 P r = 0.649 0. drugi za posebne slucajeve.118 1. 12 13.237 2.982 3.942 7.810 8.75 4.971 5.124 27 P Zaobljenost P 2 3 4 5 6 7 8 9 10 12 14 Mjere profila pilastog navoja (mm) b r H.207 6.746 0.75P ~r dubina navoja) Zracnost b = 0.5 21 24 27 30 33 b 1.149 1.25 6 6.355 19.870 0.050 14 P .

954 46.116 22.5 29.5 12 23.586 14.954 53. A mm' 33.5 39 64 55 46 D.852 22.3 123 64.528 9.794 34.794 27.089 mm 10 12 12 16 16 20 20 24 24 24 28 28 28 32 32 32 36 36 36 40 40 40 44 44 44 48 48 48 52 52 52 60 60 60 70 70 70 6.116 26.5 33.954 42.863 50.909 25.058 52.i81 59.322 10.116 31.954 20.453 67.232 mm 7 9 7.272 63.817 45.5 13 10 17 14 19.4 408 293 156 564 370 168 745 514 273 951 609 403 1 182 797 422 1438 914 580 1720 1 141 763 2358 1547 1001 3123 2 177 1401 .545 43. prveprednosti D d.4 215 134 277 184 80.174 42.954 24.5 23 17 31.181 41.954 27.116 27.528 6.636 17.5 36 30 47.909 29.5 16 27.545 25.058 18.636 13.954 31.545 29.Pilasti Oznaka.644 42. 48 52 52 52 60 60 60 70 70 70 mm navoji d.5 26 43.794 19. mm 8.794 21.702 63.174 46.636 10.181 33.852 23.644 30.954 39.227 33.636 9.5 16.586 18.322 14.644 34.174 54.954 35.545 39.954 14.272 18.794 25.181 37.794 12.5 20.590 22.058 16.817 57.5 27 21 35.380 35.644 38.227 35.5 46.528 8.794 44. Upotreb1javati treba u prvom redu debelo ozna~ene navoje 525 .5 57.5 40 34 55.794 38. 70 X 10 S 70 x 16 p mm 2 2 3 2 4 2 4 3 5 8 3 5 8 3 6 10 3 6 10 3 7 10 3 7 12 3 8 12 3 8 12 3 9 14 4 10 16 d mm 10 12 12 16 16 20 20 24 24 24 28 28 28 32 32 32 36 36 36 40 40 40 44 44 44 48 48.528 13.272 21.590 18.1 36.794 15.794 31.817 49. S 10 X 2 S1Zx2 S lZx3 S 16 x 2 S 16 X 4 S 20 x 2 S 20 X 4 S 24 x 3 S 24X5 S 24 x 8 S 28 x 3 S 28x5 S 28 x 8 S 32 x 3 S 32 X 6 S 32 x 10 S 36 x 3 S 36 X 6 S 36 x 10 S 40 x 3 S40x7 S 40 x 10 S44x3 S44X7 S 44 x 12 S 48 x 3 S 48 X 8 S 48 x 12 S 52 x 3 S 52 X 8 S 52 x 12 S 60 x 3 S 60 X 9 S 60 x 14 S 70 x 4 S.5 25 39.

998 232.760 144.907 194.058 79.818 190.909 149.760 131.451 251.907 174.724 291.Pi I a s tin a v 0 j i prve prednosti (nastavak) mm 73.526 52 756 44 618 34 827 61 213 52 420 39 280 .726 97.909 110.174 65.290 157.817 244.116 148.174 238. D mm 80 80 80 90 90 90 100 100 100 120 120 120 140 140 140 160 160 160 180 180 180 200 200 200 220 220 220 240 240 240 260 260 260 280 280 280 300 300 300 navoje mm 74 65 56 84 72 63 94 82 70 111 99 87 131 119 104 151 136 118 168 153 138 188 173 152 208 190 166 228 207 186 242 227 200 262 244 220 282 264 234 D.272 73.290 109. 526 Upotrebljavati treba u prvom redu debe10 oznacene .998 215.348 149.634 252. A mm' 4192 3082 2143 5418 3758 2712 6801 4923 3348 9432 7193 5258 13 189 10 514 7597 17574 13 733 9747 21 673 17 381 13 562 27 206 22 368 16 391 33 367 26 965 19488 40 156 31 990 24751 44 928 38 644 28.174 58.089 140.453 123.545 167.520 239.089 87.404 186.644 52.453 104.174 258.586 132.726 160.232 111.578 259.058 62.702 81.179 214.817 263.272 91.817 86.348 223.724 271.272 81.348 210.702 98.174 221.760 93.817 283.818 177.545 206. mm 77.545 224.578 279.817 77.726 178.451 234.998 135.404 166.818 129.362 195.116 185.362 115.634 269.462 206.586 115.520 226.909 130.058 69.116 168.116 201.636 Oznaka.232 83.996 d.634 155. S 80 x 4 S 80 x 10 S 80 x 16 S 90 x 4 S 90 x 12 S 90 x 18 S 100 x 4 S 100 x 12 S 100 x 20 S 120 x 6 S 120 x 14 S120x22 S 140 x 6 S 140 x 14 S 140 x 24 S 160 x 6 S 160 x 16 S 160 x 28 S 180 x 8 S180x18 S 180 x 28 S 200 x 8 S200x18 S 200 x 32 S 220 x 8 S220x20 S 220 x 36 S 240 x 8 S240x22 S 240 x 36 S 260 x 12 S260x22 S260x40 S 280 x 12 S280x24 S280x40 S 300 x 12 S 300 x 24 S 300 x 44 p mm 4 10 16 4 12 18 4 12 20 6 14 22 6 14 24 6 16 28 8 18 28 8 18 32 8 20 36 8 22 36 12 22 40 12 24 40 12 24 44 d mm 80 80 80 90 90 90 100 100 100 120 120 120 140 140 140 160 160 160 180 180 180 200 200 200 220 220 220 240 240 240 260 260 260 280 280 280 300 300 300 d.586 95.545 187.181 69.

348 578.634 D mm 340 340 380 420 460 500 540 580 620 Dl mm 322 274 362 393 433 473 504 544 584 A mm2 80010 54588 101321 118701 144384 172580 195053 227622 262704 S 14x S 14x 2 3 S 18 x 2 S 18x 4 S 22x S 22x S 22x S 26 x S 26x S 26 x S 30 x S 30x S 30 x S 34 x S 34x S 34 x 3 5 8 3 5 8 3 6 10 3 6 10 Pilasti navoji druge prednosti* S 38 x 3 S 75 x 4 S 170 x 6 S 38x 7 S 75 X10 S 170x16 S 38 x 10 S 75 x 16 S 170 x 28 S 42 x 3 S 85x 4 S 190 x 8 S 42 x 7 S 85 x 12 S 190x18 S 42 x 10 S 85 x 18 S 190 x 32 S 46x 3 S 95 x 4 S 210 x 8 S 46x 8 S 95 x 12 S 210x20 S 46 x 12 S 210x36 S 95 x 18 S 50 x 3 S 110 x 4 S 230 x 8 S SOx 8 S 1l0X12 S 230x20 -S 50 x 12 S 110x20 S 230 x 36 S 55 x 3 S 130 x 6 S 250x 12 S 55x 9 S 130x14 S 250x22 S 50x 14 S 130x22 S 250x40 S 65 x 4 S 150 x 6 S 270x 12 S 65 X10 S 150x16 S 270x24 S 65 x 16 S 150x24 S 270x40 S 290x 12 S 290x24 S 290x44 S 320 x 12 S 320x44 S 360x 12 S 400x 12 S 440x 18 S 480x 18 S 520 x 24 S 560x24 S 600x24 S 640 x 24 S 185 x 8 S 185x18 S 185x32 S 195 x 8 S 195x18 S 195 x 32 Pilasti navoji treeeprednosti* S 105 x 4 S 125 x 6 S 145 x 6 S 165 x 6 S 105x12 S 125x14 S 145x14 S 165x16 S 105x20 S 125x22 S 145 x 24 S 165x28 S 115 x 6 S 135 x 6 S 155 x 6 S 175 x 8 S 115x14 S 135 x 14 S 155x16 S 175x16 S 115x22 S 135 x 24 S 155x24 S 175x28 * Upotrebljavatireba u prvomredu debelooznaene navoje t 527 .348 538.174 263.726 447.817 407.996 371.174 388.726 487.348 dz mm 331.760 428.760 498.636 359.634 563.817 309.Pilasti navoji prve prednosti Oznaka S 340x 12 S 340 x 44 S 380 x 12 S 420 x 18 S 460x 18 S 500x 18 S 540x24 S 580x24 S 620 x 24 P mm 12 44 12 18 18 18 24 24 24 d mm 340 340 380 420 460 500 540 580 620 d1 mm 319.760 468.726 523.634 603.

883 44.175 18 14. Rd 22x 'I.767 41.142 56. = 0.460 10. = d.254 8.412 26.41n Teoretska dubina navoja H = 1.757 0.084 1.142 23.0 Rd 9x Rd IOx Rd 11x '/.vijka r = 0. = 0.malice - - 0.8 Rd 8 x '/.175 3.540 10 2.081.730.4 32.270 1. 52 x 'I.412 18.175 4.588 2. = d-2H.=D-2H. I d2 mm 6. 32x 'I.714 6.460 9. 36 x 'I.083SOP Zracnost a = 0.158 75 0.175 3. Rd 24x 'I.12700 D.460 d.423 44.412 24.BO.825 34.254 9.05P Zaobljenost. n mm mm mm mm mm mm mm I I I I I I I I I I IJ I 2.423 48.142 32.825 16. r R a H.625 d D=d+2a d.114 10.4mm n Korak navoja (mm) P = 25.318 21.825 22.730 ' 10.423 40.540 10 7.702 0.142 26. + H.117 3.883 40.412 24. 10 10 8 8 2.175 11 12 14 16 8.175 3.175 24 26 28 340 409 484 Rd 26 x 'I.412 30.175 0.936 1.767 49.767 37. Nosiva dubina navoja H.318 26.212 0.0 10 10 2. 48 x 'I.2Tt/4 1952) D Obli Oznaka normalni navoji P (JUS M. Rd 14x'/.190 39.233 4.254 I D.31750 0.142 35.254 9.540 3.650 0.730 mm 8.825 14.318 17.561 0.825 24.412 32.318 13.254 7.318 15.460 8.7 Rd 16 x 'I.142 20.3 92. I 0.175 3.0 '/.412 14.BO.175 3.233 6. Rd 28 x '/.0 Rd 12x 'I.767 45.825 28.318 33.883 48. Rd 20x 'I.883 52.825 30.412 16.Obli navoji (JUS M.318 11.730 11.318 27.190 43. 40 x 'I.265 0.86603 P Dubina navoja vijka i matice H.460 6.714 A mm' 23.142 28.606 0.081d I I n mm I t mm 8 9 I mm 5.matice R = 0.2 70.175 20 22 16. R.318 22.233 4.318 28.540 3.730 12.190 47.0 129 8 3.423 36.190 222 278 8 8 8 3.211 65 0.825 22.233 4.825 18.540 2.1952) Profil oblih navoja Broj navoja na 25.23851P .142 12.142 25.175 3.412 20.25597P R. 44 x 'I.353 0.142 19.714 9.22105 P Mjere profila oblog navoja (mm) P H.825 12.412 36. Rd Rd Rd Rd Rd Rd Rd 30 x 'I. Rd 18x 'I.350 1.175 4.. 7. d2= d-H.714 43.318 29. I mm 5.530 vijka matice vijka Yeliki promjer navoja Mali promjer navoja Srednj i promjer Presjek jezgre .412 20. A = d.813 1.825 18. = 0. 8 8 8 6 6 6 6 3.515 I 1. 'I.233 30 32 36 40 44 48 52 565 652 846 1005 1242 1505 1792 528 .142 172 8 8 3.540 2.5 P.404 I 0.010 1.

767 85 80.650' 136. .4 30.650 : 186.423 85.767 90. = 1.67mm d = 50mm D = 50.233 70 65.) JVJ.635 164.190 82. Rd 160x 'I.233 85.650 176.143 Rd 74 x 7 74 65 69.767 4..350 120 '4 16.883 62.4 " 36.Obli normalni navoji (nastavak) p d n Ozriaka mm mm.190 i 4509 5123 81. 87.233 70. ' 10145 12008 14029 16207 4! 6.4 I 31.350 200 I 193.233 75.825 : 200. RdlooX'/6 Rd 110 x 6 6 6 6 6 6 6 6 6 6 50. mm ' A mm2 51.423 80.4 I 40.4' 45.233 75 4. H.3mm (D2 je srednji promjer matice. = 3. 1963 56.423 J IUt°.233 55 4.423 60.5 39. 130' 4' 6.285 26 489 29453 Rd 200 x 'I.143 'I. 166.650 I 146.5 49.650. Dimenzije grubog oblog navoja: P '= 7 mm.635 mm d.5 74.825 '160.883 77. 150. Rd 140x'/. R = 1.285 Obli grubi navoj za ieljeznicka vozila (JUS M.4 Rd 59 x 7 '59 50: 54.423 D.825 ! 170.285 18542 21034 Rd 170x'/.4 25.5 79. '4 6.D. 173.704 mm d2= 46. mm I d.883 Rd 55 x '1.1952) Profil toga navoja u principu je isti kao u normalnoga oblog navoja 5 promjerom vijka 50 mm i korakom navoja 7 mm: Oznaka: Rd 50 x 7 (odn.350 170 163.825 i 120.5 64.883 67.BO.650 I 156. Rd 6Ox'/6 Rd 65x'/6 Rd 70x'/6 Rd 75x'I.883 92.285 : ~ 1 : I ' I ' I I I I Obli navoj za ie/jeznicke spojke (JUS M.5mm D2= 47.233 60 ! 55.423 70.285 Rd 180x'/.).75 mm R.767 4.423 90.423 65.233 ! 95 4.233 4. 55.4.883 57.143 I 1256 1590 Rd54x7 54 45 49.635 114.143 3318 71. 6. D.190 ' 2024 2443 56.4 46.190 66.143 2827 Rd 69 x 7 69 60 64.650 I 196.6mm H2 = 0.143.143 I Rd49x7 49 40 44.635 1194.190 7203 96.5 44.4 60.4 65. 160 153. 61.4 51.1952) Profil se toga navoja razlikuje od profila normalnoga oblog na.190 I 2900 76. Rd BOx '.4 76.883 72.143 50. 14 .5 54.825 190.350.650 1116.4 35.BO.767 80 4.350' 190 I 183. r = 1. 4 6.635 I 124. = 43 mm D.767 4.190 5777 86.285 23 683 Rd 190x'/. D2 Oznaka I d 'd.285 130.G.285 123.4 41.4 Rd64x7 64 55 ' 2376 59.635 ' 174.! 4 .635 184.5 mm.OJU I 113.825! 180.285 Rd 150x '/. = 4.635 144.825 I 150. Rd 85 x '1.143 707 Rd 39 x 7 39 I 30 34.635 ' 134..350. = 43.190 3933 61. 140. 4 6.350 180.5 69.190 6471 91.143 962 Rd 44 x 7 44 35 39.650 ' 126. 1 l I d2 mm 52.5 34.4 j 70.J. 6.4 66.350 I 140 I !4 ' "U 100.R. 90.'oja time ~to mu kul nosivih povrlina teoretskog profila iznosi 15° 56'.5 59.082 .233 : 100 95.75 mm A d2 '1 D .767 ' O.55 {TIm.6mm P = 7 mm H. Rd 120x 'I.423 75.883 97.J'U 1 I D mm 55.767 4.635 154. Rd 80x'I.083 .883 JUO. mm2 I mm.767 65 60. 6.4 3848 Rd 79 x 7 79 70 I 74.65 mm. = 1. 143.4 .190 3397 71. Rd 90x'/6 Rd 95x'I.) 35 Strojarski prirutnik - 529 .767 4.350.5 mm R = 1.423 95. Rd 50 x 7 lijevi) -Dimenzije: r = 1. I mm I mm! mm mm mm 491 Rd 34-~ 7 ' 34 25 29.825 133.825 .883 I .

.Navoji za bicikle (JUS M.70 26.53 9. mm 9.15 33.934 Jol.822 3.29 Bi 1.26 23.05 32.59 12.61 14.212 0.05 I mm 8.36 13.202 34.564 r mm 0. I mm 9. Edisonovi navoji (JUS M.798 26 26 20 24 24 p mm 0.163 0.415 Bi 1.5327P 'Zaobljenost r = P/6 Veliki promjer d Srednji promjer dz = d.176 1952) d.37 24.025 1.670 Bi 0.60 I mm 8.85 26.45 d.96 30.HI Mali promjer dl = d. D DI Oznaka r-:-I 14 9 7 6 4 p mm 1.4 mm Korak navoja Zaobljenost Veliki promjer Mali promjer Veliki promjer Mali promjer (mm) vijka vijka matice matice '. 530 J .977 0. 2.484 9.BO.058 HI mm 0.520 0.56 12.00 D.187 1.850 d.34 12.4/n Dubina navoja HI = 0. D.55 36.525 10.564 0.16 13.086 Profil navoja Broj navoja na 25.234 d.10 24.677 0.822 1.50 39.531 0.629 4. mm 9.BO.45 26.2HI Oznaka Bi Bi I d mm 9.611 32.288 32.95 Profit navoja 1957) Broj navoja na 25.95 30.97 26. Gornji i donji brojevi ozna~uju grani~ne vrijednosti.05 35.350 . mm 8. I r mm 0.176 0.55 33.4 mm n Korak navoja (mm) P = 25..058 1.550 14.45 30.004 10.05 39.638 33.89 13.36 30.814 . E 10 E14 E27 E33 E40 .29 12.45 36.51 8.15 40.4/n r d dl. "I.509 12.66 24.163 0.78 9.90 35.270 1.37 'I.233 6.55 33.766 34.76 8. n Q P = 25.029 13..977 1.520 0.65 39.

0.76 0.588 1.5 3.67 0.26 19.48 45.1 1.3 NI8 NI 9.30 37.00 54.2 2.588 1. mm O'7 I m mm 0.17 0.588 d.5 Rel6 Re 21 Re . = d-2H.61 0.9 4.6 2.15 0.BO.BO.1952) Broj navoja na 25.40 22.54 36.78 35.17 0.17 Navoji s~oremih vijaka (]{.6 I :m 4.50 15. d mm 12.86 17.15 0.00 47.15 0.14 0.5 NI 6.1 1.81 2.1 ~ Oznaka NI 4.54 H.6 I mm 3.6 2.24 53.2 2.15 531 .89 14.15 0.59 1.9 6. I p mm 1.60 20.090 .78 d.595875 P HI = 0.41 1.IOO .83 27.17 0.15 0.24 46.9 4.81 1.41 1.93 19..588 1.41 1.76 0.6 4.3 8 9.5 3.67 0.20 18.76 0.15 0.27 1.00 59.06 .1983) Veliki promjer Mali promjer Korak navoja Sirina vrha navoja d d d.4 mm Korak navoja (mm) P n Profil navoja = 25.IS M.Navoji za oklopne cljevi (JUS M.2 I mm 2.50 28.16 26.9 3.73 21.28 13. 0.4/n Teoretska dubina navoja Stvarna dubina navoja Zaobljenost Veliki promjer navoja Mali promjer navoja . d2=d-H.588 1. mm 11.48 57. mm 11.1 .76 0.12 I m mm 0.15 0.12 2.2 I mm 1.17 0.41 0.2 7.1 d.2 4.8 d.8 NI 5.9 3.76 r mm 0.8 5.29 Re 36 Re 42 Re 48 I n 20 18 18 18 18 16 16 16 16 16 I p mm 1.1 1.Srednji promjer navoja H = 0. mm 0.67 0.5 6. P m P I Oznaka NI NI NI NI NI 2.06 21.4767 P r=0.107P d d.67 0.48 52.2 2.53 17.9 3.41 1.24 58.30 Ozoaka Re 7 Re 9 Re 11 Re 13.15 0.34 0.

da dopu~tena naprezanja u materijalu ne smiju prijeci granicu elastienosti.dop Dopu~teno naprezanje. odredena koeficijentom sigumosti v. nakupina itd. Za proracunavanje konstrukcijskih dijelova jednostavnih i isku~nih oblika. napose 0 koeficijentu oblika te 0 trajnom (statickom i dinamickom) opterecenju (str. kada odredenom plasticnom deformacijom postiZemo djelomicno ukruCivanje materijala. To znaCi. 532 . No.) U praksi su uvedena d 0 P u ~ten a nap r e z a n j a. omjerom (vlacne) cvrstoee i dopu~tenog naprezanja od 2 do materijala.DOPUSTENA NAPREZANJA U konstrukcijama se ne smiju pojaviti trajne plasticne deformacije. koje smanjuju nosive presjeke i mogu izazvati znatna zarezna naprezanja. U takvim slueajevima treba evrstocu i dopu~tena naprezanja odrediti posebnim studioznim proracunima i ispitivanjima. tj. vec mora sva konstrukcija stalno ostati u podrucju elasticnih deformacija. mozemo upotrijebiti dopu~teno naprezanje koje je iskustvom odredeno za slicne slueajeve. kao ~to je na primjer smanjenje presjeka zbog gubitka materijala pri habanju. na koje djeluju potpuno poznata opterecenja. veoma ovisi i 0 posebnim faktorima koji utjecu na cvrstocu materijala. Osim toga. Taj se koeficijent mijenja prema zahtijevanoj sigurnosti 10. mjehura. Tako postupamo u praksi pri' proraeunu jednostavnih strojnih elemenata uzimajuCi dopu~tena naprezanja prema iskustvu (sabrana u tablicama na str. npr.).Udop na savijanje Utdop na smik (tangencijalno) Tsdop na torziju (uvijanje) Tt. takav naCin proraeunavanja nije vi~ dovoljan. Zdrav materijaI mora biti homogen i ne smije imati unutamjih gre~aka (~upIjina.no stanje materijaIa. Pri proracunu eelicnih konstrukcija uzimamo za njih posebna dopu~tena naprezanja (vidi tablicu na str. koroziji itd. (Iznimke su posebni slucajevi. - - Dopu~teno naprezanje Udop = Rmlv Dopu~teno naprezanje ovisi 0 osnovnim vrstama opterecenja jemo dopu~tena naprezanja: pa razliku- na vlak Udop na tlak . Za odredivanje dopu~tenog naprezanja posebno je vai. zbog sigumosti (u slueaju pojavljivanja nepredvidenih dodatnih opterecenja.. treba pri odredivanju dopu~tenog naprezanja uzeti u obzir joS i druge okolnosti koje utjecu na cvrstocu. 533 do 535). 536). za sve novo oblikovane konstrukcijske dijelove. dinamickih) materijal neeemo naprezati ni do granice elasticnosti. Medutim. 537 do 542). . napose za komplicirane oblike i optereeenja. dakako.

420 520.. .90 40.60 50.trajnu dinamicku evrstocu za savijanje (slueaj Ill).8040. ...200115.55 110.600 220........ 120 520.40 35 .140 80..170 350..85 70. 240 1 380.380210..180 110...150 t.380 600...neobraden 40. .280 tL. 40 SL20 SL25 SL30 160....280 100. 0361 220..50 45. 0300 180. ... 230 340..420 160... ..80 SL 15 - 30. .240 130..270 150. . 130 90.330 180..0500 250..360 1 1 C..140 80.J2. 180 120....1973) . . . ....020 ..... 130 1 1 90. 300 110..... . .. I III . . 50 BTeL40 CfeL 35 CfeL 38 Temperovani lije~ (JUS C. .140 t. 0400 220.0461 240.. 160 90.. .130 450. 180 60.... 190 100... 380 80.(dogovorno) naprezanje tecenja evrstocu na vlak..720 280.....120 70. .. 400 100..280 420...75 40. .340 500.95 80.. . - mirnom optereeenju.110 BTeL35 I 200..J2...normalno laren 80. 0600 280. . ... ..410 130.850300. . 150 1 50.... 450 170. 0261 200.. 130 80.pri kolebanju optereeenja izmedu pozitivne i negativne maksimalne vrijednosti.. .80 60.170 533 . .. "450 160..... 110 t.320 tL.110 380.011 . .0561 340..J3... 210 140. ..021 ...230 tL. .. .150 110.1970 i 1972) .260 1 140.360 110.250160.pri kolebanju opterecenja izmedu maksimalne vrijednosti i nule.1958) 320... . 160 80... .210 150. 1973) .. 0645 320.... vrijede pri temperaturi okoline......60 250. 110\ 65 .... 30 25 .pri dopu~teno naprezanje na tlak. 45 45 .420700...95 t. 120 75.BO..185 105.. . .240380. 600 200..... .520 180. . 100 1 I Celicni lijev (JUS tL.. 0545 280. .. 200 1 110....... 60 25.60 30... .Dopmtena naprezanja najvaZnijih kovinskih materijala U slijedecim tablicama znace: RpO...110 200.. 110 Opei konstrukcijski celici (JUS C....0745 340.130 600. 120 t.. .. 250 370.500 190..180 100.. 160 95.70 1 1 1 1 210..... ". 85 80. .230 75.620 300. 140 100....75 60.. . ......700 \ 220.normalno zareni t...500 .200 110......350 180.250 130.. 100 60.. 90 \ 40 .. i to: Sva naprezanja Omaka po JUS R pO 2 ' Sivi lijev (JUS C. 200 120.... 100 t.. 70 50... . ...220 110... 140 90... .... ...2 Rm Gor Udop I 11 III . 110 55....

...5431 700.4120 C.400 240.280 } } 534 .... 900 950.. .. 1430 1100. 1530 I C. .. 90 120.... 9501000. ..11001100.B9..350 240. 800 800.... ..330 200..320 260......1531 1360.250 C.020 .170 600 600.. 380 230.. 800 ~OO.4733 700.360200.. 700....1300350......280 200.....170 150..260 C.260 }300.4130 550..620 320. 4732 650. 950 500..vidi sIr.200 130..270 150...... .1100380... 3801 500.. 700 700..500300..!00.650320... . 450 I 550... 520bo..280 C. 650bo......3130 500.......380 800....500280..400220..300 200...nakon kaljenja (Podaci vrijede za svojstvajezgre pri debljini ispitnog uzorka 15 do 40 mm) ~: mnb50.....2801110.400210.260 170.....150 140..........250 C.1000360.... 4320 C..230 190.....260 C. 600.4830 650..420320. 800 800.250 160. 1200 320.....300 220.2001110.....1431 }I 330.380 240. 650 750. 400.260 160.021 . 360 500.. 5430 650..330 270. .3201170. 650250..4131 550.1701120..1100 1100.280 200...200 230...... 420 300..1000 1............370 90...1974) ....290 200....480260........1450 360....260 C. 800 1 270.280 210.280 210.. 1220 C.440 Celici za poboljsanje (JUS C.. ... 4721 C. 800 800..1501 90.1250450..1350500.. 850300.1050400....360 250... 5432 800.2001130....4731 550.1501 90...150 C...580310.1000340...280 180.1450520..300 220..110 120.4321 C....260 C.230 C.....330 200..400 250.......240 130. .......350 220........ ...360 230.300140. 1200 480.....420 950 1100.600320..240 160..400 300.170 C. 850300...... 750...2201150.... 9501000.. 360 9501000.1350500.1450 520..B9.125 C..460 320.....180 C.1050320...480 340..230 C.....1221 C...480260..580320. C.115 C.380 250.120 I 70....... 900 950.380 230.1200 460.4734 800.4730 450...420 650..5421 3001 420..580 300.......1974) -:-poboljsani ~: mnboo.500 I 600..Dopustena naprezanja najvainijih Znaeenje oznaka naprezanja Oznaka po JUS ..1100400.I731 440.600 700..550 300..380 230..... 5420 C...170 C....260 800 800.. 533 III Celiciza cementiranje (JUS C.270 C.220 180....1450 400.......1100 320. 1730 C..2701140..3401190..250 170.

..40 20...130 60.900420..120 100.. 40 20..40 20. 90 40.40 170... u .......pobolj~ani 1100.........400 1 1 1 1 Bakrene slitine za lijevanje (JUS C.300 90... 80 . 90 70.....160 510..551 ...120 40.60 30.. 80 u 150.610 180.....D2.200 110.taren -vu~en 110.... 60 CuZn10 t 220..50 ( 20... 90 OCvninuto.60 30.. 50 70.D2...60 [ 300...300 60.70 m 50... C. ...130 60.880 420..110 40.100 170......16001350..40 120.30 50. 2133 I B"........18090.150 160...220 80.. 80 30.. ...002 ...130 m 70.90 30.....120 140.100 60..cuZn40Pb......70 40..150 370.180100.. 50 30.60 70...100/30.. ~U'S.40 50..110 50...150 50.650 720.40 20..60 30...40 50...kovinskih materijala (nastavak) Sva naprezanja vrijede pri temperaturi okoline.40 20 Cisti bakar JUS C...50 40.. 60 CuZn28 t 210...02~ 80. h .200 50..300/301 .1700580..01 AI Si 6 Cu4.60 10.50 380.1972 140..40 20.....150 90.5001300....CuZn33Pb2..120 .OCvninuto.30 30.380 C. 50 20.220 230.140 CuSn6 360.... 90 40.0 60. t ..60 30.1982 P. 90 70...220 90.440 ) 100. .....01 AI Si 12.20 20. 90 140...60 20. 40 30........70 Bakrene slitine za gnjeeenje (JUS C... Posebne oznake znare: m ..200 100....430 140....290 80.460 140..260 70. 80 90..80 30....60 70... 60 70. .....40 Alumipijske slitine za gnjeeenje (JUS C..160 170..BO.180110.120 40..... 80 200..100/101l102 CUZ 39Pb2 m 100......40 20.400 1 1 1 1 Aluminijske AI Si 12....hladno 1982) 60.....60 I gu 220.170 50....290 70.........70 40....320 280....260 380....110 150:..480 130. .....120 50.70 40.70 30.... 700750. 80 150..200 40.100 ..tvrdo.180 AI S"1M I g AI M 2 g Cu-Ijevan .1400 1300....100 250.110 40.C2.....1967 AI Cu4 S' M m 80.C2..5201320...70 50.200 90.meko.210 m h 70.. I Bm ~ 1 N/mm' Celici za opruge (JUS C.250 C..............60 30..110 30.30 K.30 70. 70 30.........280 350..1983 40........150 m 70.70 20.... 4830 1200......150 1250...70 180.....170 80..100 240..70 40.....02 AI Mg 5 SL01 slitine za lijevanje (JUS 70...D1.140 180...1500 550.220120. 90 n t 120...350 170....450 120.02 AI Si 6 Cu4.1984) ......420 120.120 50.40 20....250 80.. 535 .120 50. 70 20.100 60.120 90...60 30...... 90 70....50 50.

36000 Beton neanniran 9 0.:141 0.9 1 - 1. horizontalnih bocnih sila..3 6. kocne sile..11 7. b) za opterecenje koje se ne sastoji samo od glavnih sila (kao pod a). korisnom tezinom teZinom snijega.5 0.1430 Dijelovi CL.13 7.L 11 14000 1000 . Vrijednosti u tablici vrijede pri temperaturi okoline 20°C. "j 2 1218..0370 od C. bukva cmogorica "11 .OOOO C.5 Materijal Drvo brast.. sile zbog temperaturnog rastezanja.15 i zglobova 20Q 220 180 200 100 110 950 1200 850 1000 500 600 * Pod »boenim pritiskom« podrazumijevamo pritisak zakovice iIi vijka na dosjednu povr~inu provrta (rupe).OOOO Te.0501 Idaj a SL.0370 Zakovice od C.0370 od C. * DopuJteno naprezanje za nekovinske materijale Modul elasticnosti E Dopu~tena naprezanja na vlak tlak smik O'dOD -Odo ~sdop N/mm' 10.5.0246 Vijci u nosacima od C. . :.5 1 2.OOOO 120 120 C.Dopusteno naprezanje za ceJicne konstrukcije DopuJteno naprezanje za kovinske dijelove Sestavni dio konstrukcije Doputena naprezanja na vlak tlak smik 'dop °dop -odop N/mm' a b a b a b 140 160 120 120 140 160 96 96 112 128 120 120 140 160 85 100 85 100 200 180 45 85 110 85 110 220 200 50 96 96 112 128 240 240 280 320 240 240 280 320 Boeni pritisak* p a b Nosaei od C.8 536 .ini C. i to: a) za opterecenje glavnim silama: vlastitom tezinom. vec i od dodatnih: sile vjetra. Odlucan je onaj proracun opterecenja koji daje vece nosive presjeke.OOOO od C....0246 u nosaCima od C.L 11000 550 14000.0370 VIJCI od C..el.

13 1.95 1. Koeficijenti Vrsta Oblik zareza I Razdioba naprezanja pri savijanju oblika Ctk za najobicnije slucajeve ! oPt~:ee-1 Nazivno naprezanje I r Koeficijent oblika a.05 0.55 1.1 I 0. I 4F 11: D-2h)2 ( I 0.64 1.3 1. U obicnim slueajevima koeficijent oblika dostiie vrijednost 3.Utjecaj obllka predmeta KO<!predmeta.2 1.22 1.12 2.3 1.6 I 2.0 1.1 0.32 1.38 1.2 1. koje zami§ljamo da je jednoliko raspodijeljeno po cjelokupnom presjeku. f1t nje . a osobito 0 dubini zareza i zakrivljenosli njegova Ijemena. a u posebnim slueajevima i do 10.3 1. »Koeficijent oblika« Ctk -k.3 1.4 1.05 12.2 2.22 1.55 za hID = '. 11: (D-2h)' 16 T I 2.48 1.58 1.3 1. nije razdioba naprezanja vi§e jednolika po cijelom presjeku.7 1.05 I 0.7 1.1 12. 0010) Razdioba naprezanja pri vlaku Koeficijent oblika Ctk prakticki ovisi samo o naeinu optereeenja i vanjskom obliku predmeta.6 1.2 1.javlja matno veCenaprezanjeO'max koje maZe biti nekoliko puta veCe od nazivnog aaprezanja a. I Veliki porast napn.5 1.78 1. h IPO r savijaIF _N.01 0.01 0.1 0.43 1.2 0.2 2.1 32 M.65 1.1 0.3 (.85 0.05 0.65 1. dakle opCen ilo 0 o§trini zareza.01 0.<zanja zbog oblika doveo je numo do opsemih sistematskih ispitivanja "zareme evrstoCe«.45 1. I D 0.35 1.9 1. kojima se presjek matno mijcuja.4 1.42 1.N Gmax G = I 00.13 2.5 1.025I 0. wC se na mjestima gdje se presjek mijenja (osobito kO<! naglih prijeIaza).1 torzija 11:D-2h)' ( 537 .2 0.4 1.65 1.

45 2.35 2.2 1.1 h a h 1. 538 .1 2.2h) r a 0.8 1.01 0.15 1.2 1. Opeenito se pri promjenljivom optereeenju znatno povecava osjetljivost za zarezna naprezanja.62 1.6 1.55 1. pri djelovanju udaraca. vlak F b(a .1 0.025 0.95 1.5 2.KoeJicijenti oblika ak za najobilnije s/ulajeve (naslavak) Oblikazareza Vrsta opterefenja vlak Nazivno naprezanje F b(a .2 1.28 2.025 0. h I r savijanje b(a 6Mf -t-f\ a .2 0.5 0.025 0..8 1. a .6 1.65 1.45 1.42 1. naptezanjima Zarezna se osjetljivost jako povecava ako opterecenje nije mimo.h3 a 1.3 0.4 2.58 1.05 0. U tom slueaju govorimo 0 »dinamickoj Hi udamoj zareznoj evrstoCi«.45 2.31 1.45 1.h) 6Mf b(a .8 1.1 1.05 0.05 0.8 2.6 1. pa je tvrdi eelik mnogo osjetljiviji prema zarezima od mekoga.25 1.4 1. tako da vrlna opterecenja cesto ne treba ni uzimati u obzir pa mozemo racunati s nazivnim naprezanjem.5 1.18 1. kao ~to je to npr.85 1.6 1.62 1.4 2. koje zami~ljamo da je jednoliko raspodijeljeno po cijelom presjeku.55 1.95 1.2 0. Lijevano reljezo prakticki nije osjetljivo prema zareznim zbog svojih »unutamjih zareza« (grafitni listiCi!).3 :$ m -.h)' F b(a-2h) 3Mfh I 2.3 2.8 1.1 0.03 savija- nje 2b (-})'.81 1.05 2.32 1.58 2.88 1.92 1.15 1.3 2.5 1.2 2.0 1..64 Pri mimom opterecenju vecina zilavih materijala nije posebno osjetljiva na zarezna naprezanja..2h)' om 0.15 1.2 Koeficijent oblika ak za h/a = 0. ~to nuzno traZi dublje istraZivanje i studij 0 razdiobi naprezanja.8 1.1 0. vlak 2.05 2.55 1..23 1.55 2.6 V JsN.28 . Osjetljivost celika prema zareznom naprezanju je veca ako mu je granica plasticnosti vi~a.15 1.1 2.25 1.05 0.9 rh IF /'I savijanje 0.43 2.5 1.9 2.88 1.7 1.52 1.

. Dinamicka cvrstoCa ovisi 0 tome kako se kolebaju naprezanja. OdgovarajuCu evrstoeu materijala koja vise ne ovisi 0 trajanju optereeenja nom statickom cvrstoeom (vidi str. vee se neprestano mijenja (koleba. 321). Dijagrami dinamicke CvrstoCe (Smithovi dijagrami. Pri promjenljivom naprezanju cvrstoca se smanjuje s poveeanjem broja titraja. 540 do 542. Najcesee odredujemo »pulzirajucu (titranju) dinamicku evrstoeu«.. Nazivamo je »d i n am i ck 0 m cvrs t oeo m« (vidi str. titra). vec djelomice tek nakon dufeg vremena. i »njihajnu (kolebljivu) dinamicku cvrstoeu«. To kolebanje optereeenja uzrokuje i kolebanje naprezanja u materijalu. kako bismo uspjesno sprijecili zarezno djelovanje.rastereceni prijelaz sa zaobljenom udubinom na predmetima gdje se ne moze naCiniti pristupni prijelaz. 539 . Menje sprecavamo tako da materijal opteretimo manje nego je to dopusteno za kratkotrajno opterecenje. Cvrstoca materijala dakle ovisi 0 trajanju opterecenja pa je ona to manja st~ optereeenje duze traje. Pri vrlo velikom broju titraja evrstoCa se pribliZava vrijednosti pri kojoj viSe ne ovisi 0 broju tilraja. nazivamo t raj - - Utjecaj promjenljivog opterecenja Cvrstoea materijala znatno opada ako optereeenje nije jednoliko. Ne mozemo li izbjeei ostri prijelaz. sir. pri kolebanju naprezanja izmedu apsolutno jednakih vrijednosti vlaka i tlaka. a nazivamo je v rem e n s k 0 m s t a ti ck 0 m cv rsloeo m. Svakom trajanju optereeenja odgovara odredena evrstoea materijala. 321) za neke konstrukcijske celike sabrani su na str. 320).postupni prijelaz (parabolicnog ili bar kruznog oblika) od promjera d do promjera d. valja takvo mjesto pojacati veeim dimenzijama ili upotrijebiti evrSCj materijal. Tu pojavu vremenskog zaostajanja deformacija iza optereeenja nazivamo p u zen j e m materijala. pri kolebanju naprezanja od 0 do neke vrijednosti vlaka ili tlaka. Pri stanovitom manjem optereeenju pufenje moze prestati.Da smanjimo zarezno naprezanje Gmax' U konstrukcijama se dosljedno klonimo ostrih zareza i prijelaza pa izvodimo st~ je moguee postupnije prijelaze: . Utjecaj trajanja optereeenja Pri opterecivanju do odredenog naprezanja ne moraju se sve deformacije pojaviti odmah.

r /./ .. .Ttmed' Sva SUnaprezanja u dijagramima dana u N/mm2.Dijagrami dinamicke cvrstoceU dijagramima dinamicke cvrstoce nekih konstrukcijskih eelika oznaeene krivulje predstavljaju ." / . tmec 100/ -JO . 400 dmed drmed rlmod o/ -100 -200 V V - -300 Obienikonstrukcijskiee/ik C. 1 3001/ 200 1/ P. 0545 . N/mm2 -100 -200 300 dmod drmod Ttm8d Obieni konstrukcijski ee/ik C.- GD za vlak i tlak GDf za savijanje TDt za torziju i to ovisno 0 srednjim naprezanjima Gmed.../ TCl 300 200 100 vI1/ ./ / / / 300 400 dmod d'me.Grmed..- Konstrukcijskieelik C. 0461 (TO (Tor 400 .0361 N/mm2 -200 ObiCni konstrukcijski celik C. '-'V V.. .I // / ! 1001 o1/ -100 1/ -200 1 / " IQO 112 IQ 300 / / . / 1/ / N/mm2 /i i .i.0561 540 / -300 ..-../ --7 1/ 1/ / .-.

1 /. / " / / 400 SOO IImed "M .:./ OD 500 IIDt TOt 400 -- ./ v .00 2. .' .0754 N/mm2 ./ 1/ o 1/ / o 500 600 700 800 9C 11 med °tmed Ttmed 400 500 600 -100 Dmed dfmed f'tmed -200 / "/ /' / -300 / / -400 1/ Malo legirani Mn./ / I 11/. /' / 500 400 300 200 100 v / J' . 1/ lA' '" j . L/ ./ . 1.0645 700 600. N/mm2 0'0 600 11 . /. r~ 500 'v 1/ [7 V L/ // 1/ I / / .Si celik za poboljsanje C.00 o .'- / / Konstrukcijski celik C.3130 -400 Nelegirani celik za poboljsanje C. / / . -100 / / -200 -300 / O'med Ttmed / ./ / ! /./ 100./ j.0 ../ ./ . -.200~ / -3001./ 300 200 100 .23'400 .1530 -500 541 . .Konstrukcijski celik C.

/: . Cr..V-celik t. .-/ // . / / 200 1/ / li .-./ / / _L .. fanje t. " 0 600 '/ V v:- v: V' / 7 / .V-bdik za pobolj!anje t.4130 Leg./ / 600 400 1-' . Cr.ran.ran. Cr-celik za poboljfanje t.Mo./ . >od 1'. od Legiran./ / ./ / 1/ . za pobolj!anje 4830 . 600 400 200 l/ 1/ ./. Id -400 / -400 (1." / / V l' /Ii /V 1/ 200/ .4731 Leg.4 0 // / / .4734 542 . ./ . o ¥ 400 600 800 dmod dlmod 1// 1/ Tlmod 200 o/ -200 -400 -200 -400 -600 Leg..'7 / I1 .--. Cr-Mo-celik 'za pobolj./ 800 (1" od (1" >od I'll od /v.. o/ 600 800 1 000 (1. N/mm2 600 400 200 .. o/ JIP.' /. " / / /.ran./ /' ./ / / / 400 .

(lijevi dio slike). tj.5 3 3 3.8 0.5 2 2 2 2.6 0.dopusteno smicno d naprezanje zakovice..5 1.4 0.5 .za celicne konstrukcije (JUS M.5 15. d mm 10 13 16 19 22 25 28 31 34 37 mm 11 14 17 20 23 26 29 32 35 38 d. koju moze prenosti limena traka debljine s i sirine.za kotlove pod tlakom (desni dio slike). je F = (t - d.5 2 2 2 2.5 23 25.5 0.dopusteno =A 'I"dop = dlSPdop ! - .5 18 20.5 4 a mm' Proracun zakovicnih spojeva Zakovice r!lcunamo s obzirom na presjek A u zakovanom stanju. :.. A mm 1 1. .5 23 25.B3. Sila F. Zakovice za reliene konslrukcije .5 10 12 14 16 18 20 22 24 8 11 13. gdje su: Odop .021-1984).5 Zakovice za kOllove pod lIakom mm 18 23 30 35 40 45 50 55 60 67 D h mm 7 9 12 14 16 18 20 22 24 26 R mm 9. Nazivni promjer (sirove) zakovice d Promjer zakovane zakovice d.5 18 20. D h R mm mm mm mm 16 21 26 30 35 40 45 50 55 60 6.)s Odop vlacno naprezanje zakovice. ~ I I ~ . prema promjeru rupe d" sto je zakovica pri zakivanju gotovo sasvim ispuni.5 28 30.5 1.I 543 L . Pdop dopuSteni bocni pritisak (izmedu zakovice i lima).5 28 30. Duljina sirove zakovice I ovisi o ukupnoj debljini limova h. '1'. Presjek zakovane zakovice A = d121t/4 Dimenzije zakovica se vidi u donjoj tablici.5 4 95 154 227 314 415 531 661 804 962 1134 mm 1 1.8 1 1 1 1.5 34.5 12 15.5 8.5 3 3 3.NERASTA VLJIVI SPOJEVI Zakovicni spojevi Zakovice S poluokruglom glavom . jednake razmaku t medu zakovicama u redu. op .

0H Naziv ava - 1980) Znak .001 - 1971) Sueeoni spoj ~~~~~~+ Preklopni SPOI Prilezni spoj T-spoj Kri!ni spoj Trokraki spoj ~ I-av Ugaoni spoj ~ ~"'~~ Prirubni sueeoni spoj ~- Prirubni ugaoni spoj W- Vrste Javova i njihovi znakovi (JUS C. I Jl av X-av Korijenski zavar X '=" Kolutni av v 0 :§: Dopunske oznake za obIik pov. I ! 1 ' V-av polovieni Y-av Polovicni Y-av U-av polovieni I W! V Kutni - av f: I ! ! y : : W/"" Wly V Koritasti av !In Toekasti U-av !W//i W' /.Zavarl Oblici zavarenih spojeva (JUS C.T3. I i1 Presjek i Znak 11 Naziv ava Sav iz priruba Presjek r r..sine ~ava: ravna: ispupeena: t"'\ udubljena: s ravnim V-v tjemenom Kutni av 5 udubljenim tjemenom 544 \l X-av s ispupeenim &- tjemenom U-av 5 ravnim korijenskim zavarom & - .T3.. !W/! :IJl ! i ! V-av V ...

_.65 0.. vrsti zavarenog spoja i izvedbi zavara.6. Dopu~tena naprezanja u zavaru (7dopzav znatno su manja od normalnih dopu~tenih naprezanja (7dop: (7dopzav= at(7dop' Koeficijent zavarivanja at veoma ovisi 0 statickom i dinamickom optereeenju..- F aliI + a2/2 aJ =0.6. .~. 0.." 02 = 02' + Q2" M ~ ~ ~~~?. .1.dvostrani 0. (7f= W gdje je W .0.... (7= F F .0"' " 0.moment otpora zavara..-tY1.Strojarski prirufnik B_~ ~~ -rEJ-f .6.0. 0. aka je zavar na prekrivenim plohama spoja Proracun zavarenih spojeva Naprezanja na vlak (tlak) (7 zbog djelovanja sile F i naprezanje na savijanje (7fzbog djelovanja momenta M iznose u osnovnim slucajevima zavarenih spojeva debljine zavara a i duljine I: F (7=al 6M (7f= a21 Naprezanja /1 u dvostranim If zavarima: 11 .7 0..6 Pri obicnoj izvedbi zavarenog spoja te se vrijednosti mogu smanjiti i do 50%.2..6 0._..8. .0. 0.. . .7.Oznacivanje Prikaz zavara na nacrtima - strelicom Oznacivanje ~~~ ---- nad crtom strelice.6.6 I 0.7 Dinamicko optcreeenje: sUCeo~isp~j .. Vlak (tlak) Savijanje sUeeO~ispoj .~ . 545 .. ako je tjeme zavara na suprotnoj strani strelice kroz crtu strelice. 0. .65 0.5.3 . '" 2 36 ...3..0.__.' + a. Njegove su vrijednosti priblizno u slijedeeim granicama: . ako je tjeme zavara na strani strelice pod crtom strelice.0.9 T-spoj -jednostram 0..8 I I Staticko optereeenje: :i I Smik 0.0..7 \ 0.9 ' 0.: 1. ~o T-spoj 0. .4 0.

CvrstoCa lijepljenih spojeva posljedica je adhezije izmedu Ijepila i slijepljenog dijela (dok je znaeenje mehanickog usidrenja mnogo manje). 38 N/mm2. ne smije biti vece od Ts~ Tsdop CvrstoCa na smik je najveCa pri debljini lemnog sloja 0. str. Cvrstoea lemljenih spojeva mnogo ovisi takoder 0 dinamickom optereeenju (npr. I I 546 . 0. a da pri 109 titraja jo~ nije pastignuta trajna dinamicka evrstoca). .~irina spoja. CvrstoCa mekih lemova veoma ovisi i 0 temperaturi (pa npr. pri 150°C moze iznositi jo~ samo 15% od vrijednosti pri 20°C).). kod termicki obradenog duralumina) ili kod vrlo tankih dijelova. umjetnih tvari.duljina spoja. Pri njihovoj upotrebi treba se strogo priddavati uputa proizvodaea. stakla. CvrstoCa se lijepljenog spoja mnogo smanjuje pri vi~im temperaturama (ako npr. metalon itd. . gume. Sila F. Naprezanje Ts U spoju. Meki lemovi pri opterecenju puze. samo jo~ 170 N/mm2. I . bostik.2 mm.a pri debljini 1 mm joil samo 15 N/mm2).) Lijepljeni spojevi Lijepljeni se spojevi upotrebljavaju pri spajanju kovina i nekovina (drveta. meki lem S.) Nadalje cvrstoca lijepljenog spoja mnogo ovisi 0 broju titraja (pa se moze izmedu 103 i 108 titraja smanjiti za 80%. njihova evrstoca s vremenom jako popu~ta (npr. Proracun lemljenih spojeva Lemljene spojeve racunamo uglavnom na smik. Za medusobno spajanje kovina dolazi u obzir lijepljenje naroeito tamo gdje treba sprijeciti gubitak svojstava. pri + 150°C moZe se smanjiti na samo 2 N/mm2.05 . porculana itd. . araldit.). postignutih termickom obradom (npr. srebrni lem pri 104 titraja ima evrstoCu 210 N/mm2.Lemljeni spojevi o lemovima v. Kao Ijepila se upotrebljavaju tvari na bazi umjetnih smola (trgovacka imena.Sn 40 ima kratkotrajnu evrstocu na smik 35 N/mm2. reduks. izmedu -50 i +80 °C iznosi oka 25 N/mm2. a pri 107 titraja. a nakon 105h samo jo~ 2 N/mm2).05 mm moze iznosti npT. Deblji sloj Ijepila ima manju evrstoCu (pri debljini 0. 414 i 415. iznimno na vlak. . optereeenom dopu~tenog naprezanja Tsdop na smik. iznosi F = bh:s gdje su: b . koju prenosi lemljeni spoj opterecen na smik.

Relativna deformacija E rukavca i obruca (s obzirom na prvobitni promjer rukavca) iznosi E = (D) - d2)/D1 = c. .Stezni spojevi Stezne spojeve dobivamo navlacenjem obruca unutarnjeg promjera d2 na rukavac veeeg vanjskog promjera Dh i to .~ ml ] + ~ 1 + (diD2)~ E2 [ 1 . Prijenosni moment M) steznog spoja je Mt = (d2/2)F 547 .To uzrokuje pro~irenje obruea za c. T) .19 (za srednje tvrdi eelik oko 0.d2 > c. UI i U2 .05.dl gdje su: To okoline. .(d-zlD2)2Jf2 ~ O"ldop[l .dh dok zagrijavanje obruea za temperaturnu razIiku T2 . Ukupna promjena promjera treba da je veea od trafene stezne deformacije - .16). T2 temperatura zagrijanog obruea. potrebne pri navlaeenju: .d2: - c. 157).obicno .dID) i obruca u stegnutom stanju ovisi Pritisak p na plohi izmedu rukavca o d?pu~t~nim naprezanjima p u rukavcu 0") i obrucu 0"2dop: dop P ~ O"2dop[l.Poissonovi koeficijenti za rukavac i obruc.temperatura = UIDI(To - T1) C.moduli elasticnosti za rukavac .(d)/D)2Jf2 Po Hookeovu zakonu vrijedi za rukavac i obruc p - E .temperatura ohladenog rukavca. ml i m2 -L m2] gdje su: El i E2 .d Prijenosna sila F steznog spoja je F = JlDlnlp gdje je I duljina korisne prijenosne povdine rukavca. str.To) C.~ 1 + (d)/D1)2 E) [ 1 (dl/Dl)2 - .(d-zlD2) i obruc.d2 = u2d2(T2 .d = D1P(Elp) Temperaturnerazlike.hIadenjem rukavca i zagrijavanjem obruea. HIadenje rukavca za temperaturnu razliku To TI uzrokuje sufenje rukavca za c. Koeficijent trenja JI na plohi izmedu rukavca i obruca u stegnutom stanju iznosi 0.d) + c.0.koeficijenti temperaturnog rastezanja rukavca i obruca (v. Stezna deformacija c.

0 4.1 12.2 6.17 17).5 13.020 .5 2.7 3. h .260 260)..5 24.1 3.1 2.C2.6 15.9 1. .2 6.5 4..9 4...380 90 100 80 40 24.8 11.. .1 4..85 85).. .6 3.9 5..8 3 4 5 2 5 3 4 6 2 1.3 4.4 6..5 6.Plosna..2 7.7 3.9 3.6 45 27.4 2.10 6).22 10)..C2.3 13.4 2.- .3 2.0 3.7 5.440 440).95 95). Pera d ..1 15. ..58 58).5 4..75 75). .230 230).4 6.C2. .0 19..5 3.0 4. 44).1 0. .170 170).7 4.5 6. .8 5 6 6 6 7 7 8 9 9 10 11 12 14 15.020 .8 25 28 32 32 36 7 8 8 9 10 11 12 14 14 16 18 20 22 3.1957).RASTA VLJIVI SPOJEVI Razlikujemo K/inov. 30 30)..7 19.3 2.0 6..7 3..5 1.6 22.2 6.na glavini za pera Osnovni standardizirani kIinovi i pera prema JUS: K/inov..6 18.9 12.9 10.2 3.7 1. .8 4.9 1. .4 16..1 2... ..150 150).1957).9 4.8 4.1957).4 2.44 .7 27.1 7.7 3. .1 12.9 8.C2.8 5.5 8.C2.3 19. n.7 4 - - - - 1.Pera.0 2..6 3.6 1.4 9..promjerosovine b .na osovini '..8 1.7 9.8 1.6 8. (JUS M. . visoka (JUS M.8 7.4 8.9 8.9 4.1 4...7 10.0 2.4 1.i k/inovi (JUS M.7 12.6 22.7 9.021 M. ..C2.6 2. .12 8). pera dubina utora: 1 . .3 2. .-"-.9 16 4.0 9.061 mm mm mm mm mm 12)..3 13.130 130).110 110).290 290).. .9 2.1 6.9 1. .0 19.9 7..7 4.9 3..060 ..3 19.0 1. mm I mm mmjmm ' h 1 " I mm '2 I I JUS JUS M.65 65).9 7.8 7. . JUS d mm b mm JUS M.- .. Spojevi klinovima kIinove (s nagibom 1 : 100) i pera.? 600 N/mm2.ska (JUS M.4 8..4 3.1 2.. hll 3 6 8 10 12 14 16 18 20 22 25 28 32 36 40 22).3 17.5 2.2 18 5.1957).- - - - -1- - Za klinove i pera upotrebljavamo celik cvrstoce Rm .1 11.061 .6 14..2 2.5 5.5 6.3 2.500 548 45 50 56 63 70 330)..4 6.6 5.4 2. ..5 30.9 4.5 8.9 11.7 2..330 380).5 SO 30..4 6. .3 17.50 50).2 3. .9 1.1 1.6 14.8 1.5 3.4 2.Per~..C2.38 38).060 M.3 1.5 1...5 6..4 1.9 7. .2 11.200 200)..6 3.2 1.visina } khna odn.C2.021 .8 2.Sirina ..0 3.1 .4 2..6 5.-"-.7 - -..9 11.9 1. .2 1.7 4...17.2 2.0 8.4 11..9 5.2 3.2 3.na glaviniza kIinove 12.7 4.4 .8 1.

100 mm .8 .C2. .1952) ...C2..204 1952) d = 0... 100mm Poluobrac:teni s velikom giavom (JUS M.8.Utomi spojevi Unutamji promjer Vanjski promjer Utorni spojevi s ravnim bokovima (JUS M. .1958) - d D D) za laku izvedbu za srednju izvedbu D2 b Sirina utora Broj utora d n b I mm 11 13 16 I D.1952) - .201 . 50 mm u tolerancijskom polju h 8 (JUS M.6..5 2 2.1954) d = 5 . b b I mm 8 9 n 8 I 8 26 30 32 36 40 6 6 6 6 6 8 8 I I 10 8 62 68 78 88 98 108 120 65 72 82 92 102 112 125 10 12 12 12 14 16 18 8 8 10 10 10 10 10 Svornjaci Spojevi svornjacima i zaticima Standardizirani promjeri d 3 4 5 6 8 10 12 14 16 18 20 22 25 28 30 32 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 Obrac:teni bez giave(JUS M.50mm u tolerancijskom polju m6 (JUS M.C2. 58 I mm 48 54 D.1954) d = 6. mm I mm I 18 21 23 26 28 32 36 - mm 3 3.1952) d = 0.205 1952) d = 0.8 . (promjerd mjerise na uiem kraju) (JUSM. svomjaci { s malom giavom (JUS M. . 100mm svomjaci{ s malomgiavom(JUSM. SO mm 549..202 . ..020 1954) d = 3 . .5 n I d mm 42 46 I mm 46 50 D.. 60 14 16 6 6 20 22 25 28 32 34 38 42 4 5 5 6 6 7 6 7 6 52 56 62 72 82 92 102 112 .C2.u tolerancijskom polju h 11 (JUS M.41O.C3. - Zaka1jeni cilindricni zatici (60 HRC) .022 .203 . D.8 1 1.u tolerancijskom polju m 6 (JUS M.C3.C3.. .5 3 4 5 6 8 10 13 16 20 25 30 40 50 Cilindricni zatici d = 0. .C3.04O 1954) d = 3 . 50 mm d= 1.021 -.C2.6 0.Cl. 100mm Zatici Standardizirani promjeri d 0.20 mm Konicni zatici (1: 50)...

bez propisanih mehani~kih svojstava. . .220 lOO.Bl... .1972) Duljine tijela I (mm): 2 (7) 14 (28) 45 75 (105) 140 200 2.B1..200 40.!~. . 13> 2oomm.057/060-1976. 91 84 97 90 103 96 109 m-'"32 36 41 46 50 55 60 65 . .5 8 10 11 13 15 16 18 19 22 24 26 29 31 34 4 34 38 42 46 50 54 60 66 72 78 84 90 32 36 40 44 48 57 61 5.. .220 70.Bl.c za 1= 125). ~ I 4 I 4 16 18 22 26 ""30 navoJabvlJka Dimenzije glave vijka i matice I M 5 M 6 M 8 M 10 M 12 (M 14) MI6 (M 18) M20 (M 22) M24 (M 27) M 30 (M 33) M 36 (M 39) M 42 (M 45) ' 30. . s navojem do glave: JUS M..220 120. Treba se kloniti duljina tijela u zagradama! Duljine navoja b: za I~ 125 mm b = U+ 6mm .. . s finim navojem: JUS M.5 8 16 30 50 80 110 150 220 3 (9) (18) (32) 55 85 (115) 160 240 4 10 20 35 60 90 120 170 260 5 (11) (22) (38) 65 (95) (125) 180 280 6 12 25 40 70 100 130 190 300 .Bl.5 7 8 10 12 13 14 15 17 19 21 23 25 26 13 17 19 22J 24 . .220 50.220 180.../2 = 125).. Vijci sa sesterokutnom glavom izrade A: JUS M.. sterokutnom glavom i maticom (ISO). Nazivne du/jine tijela vijka i duljine navoja (JUS M. 220 140. ..220 - 52 65 56 69 60 73 66 79 72 85 78 .019 ..200 mm b = U + 12mm " .. . navoj se izvodi do glave vijka.220 100.220 60.. . .. ..052 -1976..5 5 6.600 ..B1.Vijami spojevi Najobieniji su vijci sa §e- Standardiziranih vijaka i matica ima mnogo. .. . 10 8 27- I M 48 (M 52) 60. .. . .220 M. 550 .220 80.220 60.OI9-1972:/1 1102 108 116 115 121 129 28 30 33 36 38 42 70 75 80 PremaJUS ~ 125mm. . 50 25.220 45. . za/>200mm b=U+2Smm Ako je I ~ b. . 150.200 mm.Bl.220 100.220 55. .1965) Materijal: relik iIi mjed .050/051 .Mjereu mm ~ $ - Nazivni pro~jer I Normalne dUljini tijela I D~lji..Bl.053/055 -1976.220 20.. .100 35. izrade C i B (JUS M.1976) Vijci sa iesterokutnam glavom Sesterokutne matice za opce svrhe (JUS M. 80 - - - h I m I s I e 4 9 3..

. 0.8 M2 M 2.9 I) 360 480 540 600 .9 640 800 . 1400 1260 1400. 1200 1080 1200. Mn ~ 0.5 19. 1000 900 1000. .~lici (C ~ 0.25 1..1 1.0.5%.5 29.. prod.4 M 1.32.. S ~ 0... 300 280.5 551 .. ') Mo . .8 8.1975) Razred Naprez.1 M 1.8 320 300 5. .5 Oznaka navoja M 12 M 14 MI6 M 18 M 20 M22 M24 M27 M30 M 33 Promjer svrdla mm 10.tenja Re R. 370 330.07%) i ~Iici za automate (P ~ 0.19.. .5 17. . 215 HB 170. .... . 440 400.2 N/mm 4.0.9 ') 12..8 7. .2 5 6 6.2 12 14 15. .6 5.6 I) 240 4.5%) i legirani (C = 0.75 2. 170 HB 140.05 2.3 3. navoja M1 M 1. nelegirani (C = 0.5 Oznaka navoja M36 M39 M42 M45 M48 M52 M 56 Promjer svrdla mm 32 35 37.06%. 245 HB 225 . .. 1600 8 10 ') 12 14 I) Nelegirani ~lici (P ~ 0.5 Oznaka navoja M M M M M M M M M M 3.8 6. 700 Matice Postot.58%.6 M 1. S ~ 0.9 3.85 0.2 M 1. A... .150%).5 9.6 1.8 J) 400 6. 550 500 .5 40. .6 Vijci Vlana evrstoea Rm N/mm' 400 .5 4 4.Kvalitetni vijci i matice (JUS M. .110%.9.B1.8 0.0. .5 M3 Promjer svrdla mm 0. .95 1.9 0. P ~ 0.9 14. .5 21 24 26.rstoCa Tvrdo6l evrsto.30.003 ...9 0. Pb ~ 0. .023 .1983 i 028 .5 43 47 50.B1.5 5 6 7 8 9 10 11 Promjer svrdla mm 2.9 12...45%).5 10.5. ') Pobolj~ni ~lici...34%.5 14. .75 0..% 25 14 20 10 16 8 12 12 9 8 7 Tvrdoea Razred o.8 10..7 4..9 1. 800 J) 8. Preporuceni promjeri svrdla za rupe pred narezivanjem navoja (JUS M.N/mm' HV re 110.35%).52%): Razred evrstore: Cr+Mo+Ni+V~ 8. evrsto. S ~ 0. .5 S) Nelegirani ~lici (C ~ 0.0.2.510 HV HV HV HV 4 5 6 S) 400 500 600 800 1000 1200 1400 302 302 302 302 353 353 380 J) 6..45 1.1..2 M2.12%.1972) Oznaka .

/'

i' provrta za vijke s metarskim (JUS M.B1.004 - 1986) D_...._=...... I f Promjeri navojem

I Oznaka navoja

I

I

s

I

g

I "-'JM ]4 M ]6 M 18 M 20 M 22 M 24 M 27 M 30 M 33 M 36 M 39 M 42 M 45 M48 M 52 M 56 M 60

I

f

I

s

I

g

I ..-.-,- I
M M M M M M M M 64 68 72 76 80 85 90 95

[

I

s 70 74 78 82 86 91 96 ]0] 107 112 117 ]22 ]27 132 137 147 ]58

I

g

M] M 1.2 M 1.4 M 1.6 M 1.8 M 2 M 2.5 M 3 M 3.5 M 4 M 4.5 M 5 M 6, M 7 M 8 M 10 M ]2

f fina izrada (za finu mehaniku, precizne strojeve i alat); s - osrednja izrada (za opee strojarstVo); g gruba izrada (za grube dijelove, lijevane rupe).

.-

1.1 1.2 1.3 1.3 1.4 1.5 1.5 1.6 1.8 1.7 1.8 2 2.0 2.1 2.2 2.2 2.4 2.6 2.7 2.9 3.] 3.2 3.4 3.6 3.7 3.9 4.2 4.3 4.5 4.8 4.8 5 5.3 5.3 5.5 5.8 6.4 6.6 7 7.4 7.6 8 8.4 9 ]0 ]2 ]0.5 ]] 13 ]3.5 14.5

]5 17 19 2] 23 25 28 31 34 37 40 43 46 50 54 58 62

]5.5 17.5 20 22 24 26 30 33 36 39 42 45 48 52 56 62 66

]6.5 ]8.5 2] 24 26 28 32 35 38 42 45 48 52 56 62 66 70

66 70 74 78 82 87 93 98 104 109 ]14 ]]9 ]24 ]29 ]34 144 ]55

74 78 82 86 9] 96 ]01 107 112 ] ]7 122 ]27 132 137 144 155 165

M 100 M 105 M]IO M 115 M ]20 M ]25 M 130 M ]40 M 150

-

Proraeun vijaka a) Vijci za pricvrscivanje Maksimalna sila Fmax, koje moze prenositi vijak presjeka A (s promjerom jezgre navoja dl), iznosi A = d I2nl4 F. < A Aclop maks= Dopu~teno naprezanje
nju teeenja Re (RpO,2)

0dop za vijke odredujeino adop = 0 , 3 R e

obieno ovisno 0 napreza-

Za prednapregnute vijke uzimamo Fmax = (1,3.. . 1,6) F, gdje je Fvanjska sila, kojom opterecujemo vijak na vlak. b) Vijci za prijenos gibanja (obieno s trapeznim ili pilastim navojem) Nosiva sila F odreduje se - osim proraeunom evrstoce (kao pod a) i s obzirom na boem pritisak p dodirnih ploha u navoju

- jo~

- d12)n 4 pn gdje su: d - vanjski promjer vijka; n - broj nosivih navoja.
< (d2
Fmaks

=

Boeni pritisak p kod broneanih matica iznosi:

za vijke od mekog eelika

p

za vijkeod tvrdogeelika
552

p

a 7,5 N/mm2

a 16 N/mm2

STROJNI DDELOVI ZA PRDENOS KRUZNIH GIBANJA
Osovine Okrugle osovine promjera d mogu prenositi moment vrtnje T T= Wp'tdop

gdje je Wp - polami moment otpora okrugle osovine Wp
I I

= (ro'16)d3

= 0,2 d3

a 't dopje dopu~teno naprezanje na torziju. Za osovine uzimamo celik cvrstoce Rm = 420...700 N/mm2. Ako dodatni momenti savijanja nisu poznati, racunamo s dopu~tenim naprezanjem na
torziju Ttdop ovisno 0 promjeru osovine d . d (mm) ,,<Inn (N/mm2)

.. .25
10

25... 50
20

50...80
30

80...
40

Ako su, medutim, momenti savijanja poznati, treba osovinu racunati pomocu sastavljenih optereeenja (v. str. 122). Za prijenos momenta vrtnje T treba promjer osovine d biti

d vrtnjeosovinen
Remenski prijenos

16 = V-;-.

T 'tdop

[5T =1V--;;;;

Moment vrtnje mozemo izraziti snagom P, koju osovina prenosi, i brzinom

P T=- 2nn .

Zbog trenja izmedu remena i remenice sila Ft u vucnoj strani remena veca je od sile F2 u povratnoj strani F.>F2 F,-Fe=~ F2-Fe

gdje su: e - baza prirodnih logaritama, /J

-

(rad) remeoa na remenici, Fe
duljinska masa remena (kg/m),

- sila u remenu
e - gustOCa

- koeficijent trenja, a obuhvatni kut
zbog centrifugalne sile, ml
A - presjek remena, remena,

v - brzina remena. Vrijednosti izraza em a Jl. 0,2 0,4 0,6 0.8 120' 1,52 2,31 3,51 5.34 140' 1,63 2,66 4,33 7.06 160' 1,75 3,06 5,34 9.34 180' 1,88 3,51 6,59 12.4 200' 2,01 4,04 8,12 16.3 220' 2,16 4,65 10,0 21.6

SS3

Obodna si/a F F = F] - F2 = (F] - Fe)(el'a - l)/el'a = (F2 Snaga P, koju remen prenosi pri obodnoj brzini v

-

Fe)(el'a

-

1)

= dnn

P = Fv = (F] - F2)dnn Sila Fh kojom je remen napregnut (u vucnom dijelu): F. gdje su: A presjek remena, Odop - dopusteno naprezanje remena. Prijenosni omjer i je omjer brzine vrtnje n] pogonske remenice i brzine vrtnje n2 gonjene remenice: i = n]/n2. a) Plosnati remeni izraduju se od koze, gume, tekstila, umjetnih masa itd. Sirine remena i remenica (JUS M.C1.231 - 1965) Mjere u mm b b' b b' b b' b 16 20 25 32 40 Promjeri remenica d (mm) 40 56 80 112 160 45 63 90 125 180 50 71 100 140 200 20 25 32 40 50 50 63 .63 71 71 80 80 90 90 100 100 112 125 140 160 112 125 140 160 180 180 200 224 250 280

-

= (F] -

F2)el'a/(el'a

-

1) + Fe

= AOdop

b' 200 224 250 280 315

b 315 355 400 450

b' 355 400 450 500

(JUS M.C1.241 - 1965) 224 315 450 630 250 355 500 710 280 400 560 800

500{560 630 900 1000 1120 1250 1400 1600 1800 2000

Izbocenost vijenca remenice h (JUS M.C1.242 - 1965). Mjere u mm d h d h d h 40.. . 112 0,3 160, 180 0,5 250, 280 0,8 125, 140 0,4 200, 224 0,6 315, 355 1,0 Izboeenost za d = 400. . . 2000 mm iznosi izmedu 1 i 6 mm (ovisi i 0 sirini remenice b'). Specificna snaga PIA, tj. prijenosna snaga remena P po jedinici presjeka A, ovisi 0 materijalu remena, obuhvatnom kutu a, relativnoj debljini sld (s = = debljina remena, d. = promjer remenice) i 0 obodnoj brzini v. Specificna snaga PIA za plosnati koini remen pri obuhvatnom PIA (kW/mm') sld v (mIs) 5 10 20 30 15 25 1: 400 0,013 0,025 1: 200 0,012 0,023 1 : 100 0,011 0,021 1 : 50 0,010 0,019 Prijenosni je omjer kod 0,036 0,047 0,056 0,034 0,045 0,053 0,032 0,042 0,049 0,029 0,037 0,043 plosnatih remena: i ~ 5. 0,063 0,060 0,055 0,047 kutu a = 180'

35 0,065 0,062 0,057 0,048

40 0,063 0,059 0,053 0,042

554

b) Beskonal!ni kIinasti remeni Profil klinastih remena je trapez sirine (dulje) osnovice a i visine h, dok bol!ne stranice zatvaraju kut od 40°. Normalni klinasti remeni (JUS G.E2.053 - 1964) Oznaka . Dimenzije (mm)
profila y Z A B C D E Oznaka pro/Ha SPZ SPA SPB SPC
1

alhlbllpl 6 4 10 6 13 8 17 11 22 14 32 19 25 38

1,6 2,4 3,1 4,1 5,6 8,2 9,7

Lp 200... 1250 5,3 400. .. 2800 8,5 11 560.,. 4000 14 800. .. 6300 19 1400... 9000 27 2240. . .18000 32 3150. ..18000

."

Uski klinasti remeni Dimenzije (mm)
I

~
[
I

~

/

/

,

n .c:

n - neulralna os

'" = 40:t 1°

alhlbllpl 9,7 8 12,7 10 16,3 13 22 18

2 2,75 3,5 4,8

I

8,5 11 14 19

Lp 630.., 3550 800... 4500 1250. .. 8000 2000.. .12500 G.E2.053 - 1964) 2000 3550 6300 2240 4000 7 100 2500 4500 8000 2800 5000 9000 3150 5600 10000 11200 12500 14000 16000 18000 kutu 0(, 0

Racunske

duljine Lp (mm) (JUS 200 355 630 1120 224 400 110 1250 250 450 800 1400 280 500 900 1600 315 560 1000 1800

Snaga P, sto je prenosi klinasti remen, ovisi 0 obuhvatnom najmanjem promjeru remenice dmin i 0 obodnoj brzini v. Snaga P klinastog remena pri obuhvatnom kutu 0( = 180° Oznaka rofila p y ~In mm P(kW)
I

v (mts) 2 1- 4 1 6 1 10 I 14 I 18 1 22 1 26 32 0,037 0,074 0,11 0,16 0,19 0,19 0,15' O,Q58 z 63 0,14 0,27 0,41 0,64 0,81 0,88 0,74 0,88 A 90 0,27 0,55 1,25 1,6 0,81 1,9 2,0 1,9 B 125 0,51 0,96 1,4 2,3 2,9 3,4 3,3 3,5 C 210 0,89 1,75 2,6 4,1 5,3 6,1 6,4 5,9 D 345 1,7 3,3 4,8 11,5 7,7 10,0 12,1 11,2 E 490 2,6 5,2 7,7 15,4 18,1 18,9 11,9 17,5 Pri manjem obuhvatnom kutu 0(valja vrijednosti za snagu P mnoziti s faktoroin k ",0 170 160 150 140 130 120 110 lOO 90 k 0,98 0,95 0,92 0.89 0,86 0,82 0,78 0,73 0,68
I
"

Prijenosni je omjer kod klinastih remena i~

10(..,15).

555

Laoeaniprijeoos Obodna silo Foproizlazi iz snage sto je prenosi lanae pri brzini v, odnosno iz momenta vrtnje Tlaneanika (Ianeanog zupeanika) i promjera njegove diobene krumice do P 2T Fo=-=v do pri eemu brzina lanea, koja je jednaka obodnoj brzini na diobenom valjku, ovisi o brzini vrtnje n v = doRn U laneu djeluje jos i komponenta centrifugalne sHe Fe = m, if
gdje je m( duljinska masa lanea (kg/m). Ukupna silo, kojom je opterecen lanae, iznosi

-

F = Fo+ Fe
Botni pritisak p na dodime plohe clanaka A F P = A < Pdop Dopuiiteni boeni pritisak Pdop ovisi 0 brzini lanea v, a iznosi pri uobicajenim pogonskim prilikama: v (mls) 0,1 0,5 1,0 1,5 2 3 4 5,5 7 9 12 P (N/mm2) 3100 2800 2600 2400 2250 2050 1850 1600 1400 1250 1000 Lancaniei Promjer diobenog valjka do h 1800

do = sin a = hN

a =

Z-

gdje su: h korak lanea; a (") - polovicni kut medu susjednim zupeima; z - broj zubaca laneanika.
z 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Vrijednosti N N z 16 2,0000 17 2,3048 18 2,6131 19 2,9238 20 3,236 1 21 3,5495 22 3,8637 23 4,1786 24 4,4940 25 4,8097 N 5,1258 5,4422 5,7588 6,0755 6,3925 6,7095 7,0267 7,3439 7,6613 7,9787 z 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 N 8,2962 8,613 8 8,9314 9,2491 9,5668 9,8845 10,2023 10,520 I 10,8380 11,1558 z 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 N 11,4737 11,7916 12,1096 12,4275 12,7455 13,0635 13,3815 13,6995 14,0176 14,3356 i 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 N 14,6537 14,971 7 15,2898 15,6079 15,9260 16,2441 16,5622 16,8803 17,1984 17,5166

-

556

za z
Tjemeni valjalc zaz

=

zaz~.26

= 13...25

7... 12

Lancanici za clankaste lance s valjcima

h

Lanae (mm) e 5,5 5,64

Dimenzije laneanika (mm) bl 2,5 2,7 3 4,4 15,4 15,4 18 23 28 28 34 41 b2 8 8,3 b3 U

hi min 3,5 5 8 8 17 17 19 25 28 31 41 48

6 8 12,7 12,7 25,4 25,4 31,75 38,1 44,45 50,8 63,S 76,2

-

-

79 90,2 91 120 147 145 178 233

31,88 31,4 36,45 48,36 59,56 58,55 72,29 91,21

47 53 54,5 71,4 87,6 86,6 106 132

1,3 1,5 2 3 11 11 13 16 20 20 24 29

Lancanici za clankaste lance s tuljcima i svornjacima Tjemeni valjak laneanika:

-

za lance s tuljcima

dk = do + (0,8.. . l)d

za lance sa svornjacima dk

= do + (3. . .4 mm)
u = 0,6 b

*
bl = 0,9 b
b je nosiva ~irina lanca (vidi stc. 558 i 559).

557

Clankasti

lanci

su lanci s valjcima, tuljcima i svornjacima. b

h - korak b - nosiva sirina clanka d - nosivi promjer clanka e- razmak medu clancima

Clankasti lanci s valjcima (JUS M.C1.820 - 1960), jedno-, dvo- in troredni Dimenzije (mm) Prekidna sila (kN)

h 6
8

e
I

jedno- dvoredni redni 3
5 8 8 45 45 55 120 140 180 270 400

troredni

I

Duljin. masa (kg/m) jedno- dvo- tro-' redni redni redni 0,12 0,18
0,40 0,44 2,7 2,5 3,6 6,7 8,3 10,5 16 25

2,8
3

4
5

12,7 12,7
25,4 30) 31,75 38,1 44,45 50,8 63,5 76,2

3,3 4,88
17,02 17,02 19,56 25,4 30,99 30,99 38,1 45 75

7,75 7,75

5,64 -

100 215 250 320 480 700 9

-

-

-

0,36

115 140 300 360 450 680 1000

-

-

8

15,88 31,88 15,88 19,05 36,45 25,4 48,36 27,94 29,21 39,37 48,26 59,56 58,55 72,29 91,21

80

5,4

-

7,2 13,5 16,6 21 32 50

11 21 25 32 48 75

Clankasti lanci s va1jcima:

558

za povecano opterecenje

(JUS M.Cl.821

- 1960)

- s dugimclancima(JUSM.Cl.822 - 1960)
za poljoprivredne strojeve (JUS M.C1.827 - 1967)

Clankasti lanci s tulicima (JUS M.C1.830 -

1960) -

jednoredni

Dulj. masa hlbld siIa(kN) h I bid siIa (kN (kg/m) Dimenzije (mm) I Prekidna (kg/m) Dimenzije (mm) \ PrekidnafUlj. masa 15 14 9 5 45 30 125 12,5 1,20 13,6 60 50 32 160 20 16 12 25 2,15 14,9 200 2S 18 15 65 55 36 18,9 31,5 2,55 30 20 .17 250 40 70 65 42 24,7 4,00 35 22 18 50 80 70 44 315 4,30 31,0 40 25 20 90 80 50 400 63 41,8 5,50 45 30 22 80 100 90 56 500 48,4 7,55 50 35 26 100 9,04 J
Clankasti(Gallovi) lanci sa svorniacima (JUS M.C1.84Oj841-1960) jednoredni

h I bid sila (kN) (kg/m) h I bid sila (kN (kg/m) Dimenzije (mm) Prekidna ulj. masal Dimenzije (mm) \prekidnafUlj. masa Laid lanci 20 8 7 50 20 11 40 2,5 2,76 0,26 25 12 5 5 60 22 12 60 3,14 0,35 35 15 8 70 25 14 80 12,5 0,69 3,31 40 18 10 25 80 30 17 100 1,25 4,50 TeIki lanci 2 2 45 30 17 100 3,5 0,75 0,07 6,4 6 4 50 35 22 150 3 1,25 0,16 10,6 6 55 40 24 200 3,5 1,5 0,25 15,5 10 8 4 60 45 26 250 2,5 0,40 18,0 15 12 5 5 70 50 32 375 0,70 33,5 20 15 8 80 60 36 500 12,5 1,10 38,2 25 18 10 25 90 70 40 750 1,75 53,0 40 100 80 45 1000 30 20 11 3,4 76,6 22 12 35 60 110 90 50 1250 4,5 90,0 40 25 14 112 80 120 100 55 1500 4,7
I

Bro; clanaka lanca x

x= 2 a ZI + -+-+h

2

Z2 h a

(-

Z2-ZI

2

~
559

pri eemu ZIlaCe: - razmak osi; h - korak lanca; z. ~ broj zubacamaa
log laneanika; z2- broj zubaca veIikog laneanika.

Zupbmi prijenos Prijenosni omjer i je omjer brzine vrtnje pogonskog zupeanika n. i gonjenog zupcanika n2, odnosno broja zubaca gonjenog zupcanika Z2 i malog pogonskog Z. i

= n1ln2 = z2lz.

i > 1 - prijenos na manju brzinu; i < 1 prijenos na vecu brzinu Standardni profil evolventnih zupcanika (JUS M.C1.016 - 1958) - s novijim oznakama po ISO (DIN 876) osim oznaka po JUS:
p.mll

-

tjemona linija 0.

oD d

E

~

srediSnjica
1

standard'1ogaprofilo korijensko linija

VII,

r\
;!;O,02m

----

Standardni profil koji treba upotrebljavati pri projektiranju i kradbi evolventnih lelnika (cilindrilnih zuplanika)

Korekcija profila lroju, u slulaju pOlrebe,trebakvest;somanaglavizupca Oznaka ISO JUS
mn In hk hf hn cn mn {In h

VeliCina standardni modul korak visina zubnog vrha visina zubnog korijena visina ravnoga dijela visina zaokrufenja polumjer zaokrufenja visina zuba kut oagiba botoi kut m
p
haP

= d/z
=m" =m

hIP ~m+c hwp = 2 m cp = 0,17 m; 0,25 m; 0,3 m £lIP = 0,25 m; 0,38 m; 0,45 m hp =2m+c ap = 20" 2-ap

Standardni moduli m (mm) po ISO (JUS M.C1.015 - 1965): 1 1,375 2 2,75 3,5 4,5 6 8 11 16 22 32 45 1,125 1,5 2,25 3 (3,75) 5 (6,5) 9 12 18 25 36 50 1,25 1,75 2,5 (3,25) 4 5,5 7 10 14 20 28 40 Upotrebljavati' valja u .prvom redu debelo tiskane vrijednosti modula (1. prednost), tanko tiskane u slueaju opravdanih razloga (2. prednost), a vrijednosti u zagradama samo iznimno (3. prednost).

560 =-

Parovi celnika (cilindricnih zupeanika) kama pO ISO) ravno ozuptanje a

(JUS M.C1.012 - 1958) (5 oznakoso ozuptanje pod kutom f3 . I q

VeliCine par ova celnika Modul Zahvatni kut Diobeni ci/indar - promjer

ravno ozubljenje

koso ozubljenje m, = mr/cos fJ a, = arc tan (tan ap/cos fJ)

m = mn. a = (ap = 20°) d = ml p=m1t Pb=pcosa Pe = P cos a = Pb s=p/2+2xmtana s=p/2-2xmtana e=p-s dn = d, - 2(hfP - x,m) df2 = d, - 2(hfP - x,m)

-

korak osnovoi korak korak medu evolventnim bokovima Debljina lUpca - pri vanjskom ozupeanju - pri unutar. ozupeanju

d = m,l = m"vcos fJ p, = m,1t = mn1tlcosfJ Pbr = p, cos at
Pet = p, cos at = Pbl s, = p~2 + 2xm, tan a, s, = p~2 - 2xm, tan at

Sirina medw;ublja Promjeri korijenskih cilindara - pri vanjskom ozupeanju za pogonski zupcanik za gonjeni zupeanik - pri unut. ozupeanju za pogonski zupeanik za gonjeni zupCanik Promjeri osnovnih cilindara Promjeri tjemenskih ci/indara - pri vanjskom ozupcanju za pogonski zupcanik za gonjeni zupeanik - pri unu!. ozupeanju za pogonsld zupeanik za gonjeni zupeanik Promjeri kinematil!kih ci/indart - pri vanjskom ozupeanju za pogonski zupeanik za gonjeni zupeanik - pri unutar. ozupeanju za pogonsld zupeanik

e. = PI- s.

dn = d, - 2(hfP- x,m,) df2= d, - 2 (hfP - x,m,)
dft

dn = d, - 2(hfP- x,m)
df2

db

= dcos

= d, +

2(hfP + x,m) a

1

= d, 2(hfP x,m,) df2 =d, + 2(hfP + x,m,) db = dcos at

-

-

dal da2

= 2(a = 2(a -

O,5df2 O,5dft

- c,) - c,)
a = razmakosi

dat = df2 - 2(a + c,) da2 = dft + 2(a + Cl) dwl = 2a1(i+ 1)" dw2 = 2ai/(i + 1) = idwl dwt = 2aI(i - 1)
I

za gonjenizupeanik dw2= 2ai/(i 1) = idwl . mn- normalnimodul(modulu normalnoj avninipresjeka). r
prirucr.ik

-

37 - Strojarski

561

Pomak profila osnovne ozubnice izrazava se umnoskom koeficijenta pomaka profila osnovne ozubnice x (koji je ovisan od broja zubaca i upadnog kuta a) i modula: (Xmin = 1 0,5 z sin2 a) pri ravnom ozupcanju: xm (Xmin= 1 - 0,5 z sin2 a,) pri kosom ozupcanju: xmt

-

Pomakom profila osnovne ozubnice povecava se nosivost, sprecava pod rezivanje pri malom broju zubaca (z < 17), a smanjuje relativna brzina klizanja. Razmak osi

-

pri ravnom ozupcanju pri vanjskom ozupcanju: a = 0,5 m(zj + Z2) cos aIcos aw

pri kosom ozupcanju

- pri unutarnjem ozupCanju: a = 0,5 m(Z2 - z,)cos aIcos aw

a= 0,5 m'(Z2 7 Zt) cos a.tcos aWl

dok za pogonski zahvatni kut aw odn. awl vrijedi: - pri vanjskom ozupcanju: inv Uw, = 2(x, + X2)/(ZI + Z2) . inv aw = 2(xj + X2)/(Zl + Z2) . tan a + inv a . tan a, + inv a,

.

-

pri unutarnjem ozupCanju: inv aw 2(X2 Xj)/(Z2 - z,) .

=

. tan a + inv a

-

inv aWl= 2(X2

. tan a, + inv a,
a) - vidi str. 33!

- Xj)/(Z2

-

Zl)

.

Vrijednost evolventne funkcije inv a (= tan a Mjerni brojzubaca

-

k

= ...L(tan :Tt

ax

- inv a)

-

tan 2axt k-:Ttcosf3t,

- ...L

(

- inv at )-

- 2xtana +05' :Tt
pri ce~u je t _ anax- , an2 a + 4(x/z)(1 + x/z) cos2'a

tan axt
sin f3t,

2x tan at + 0,5 :Tt

It

=

tan2~,+ 4(x/z)(1+ x/z)
COS2 at
f3 cos Un

= sin

pri cemu je an

= ap

Mjerni broj zubaca k zaokruzujemo na najblizi cijeli,broj. Ako je x = 0, dobivamo: k = za/:Tt+ 0,5 k = z( at + tan a, . tan2 fJb)/:Tt+ 0,5 Mjera pomocu zubaca:
W

=m

cos a [:Tt(k

-

0,5) +

W

=m

cos a, [:Tt(k

-

0,5)

+ Z inv a, +

+ z inv a + 2 x tan a] 562

+ 2 x tan at] . cos fJb

Tolerancije parova evolventnih celnika (ISO) (JUS M,C1.031 - 1966) Za sve tolerancije parova celnika s evolventnim zupcima predvideno je 12 bUteta - osim za tolerancije razmaka osi, za koje je predvideno 6 kvaliteta, K:walitetaizrafava stupanj tocnosti, tj. odgovarajucu veliCinu tolerancije, Granicna odstupanja koraka zubnog profila Ato i dopu!teni zbroj odstupa. /wraka zubnog profila TTto Ato ICvaIitela 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 gornje (tml Ato 0,66 'Pp + 0,10 'Pp + 0,16 'Pp + 0,25 'Pp + 0,40 'Pp + 0,63 'Pp + 0,90 'Pp + 1,25 'Pp + 1,80 'Pp + 2,50 'Pp + 3,55 'Pp + 5,oo'Pn + donje

.,

1
0,80 1,25 2,00 3,20 5,00 8,00 11,00 16,00 22,00 32,00 45,00 63,00

Ato'f (I'm
'

<tun)
0,25 VN + 0,60 0,40 VN + 1,00 0,63 VN + 1,60 1,60 VN + 4,00 2,50 VN + 6,00 3,55 VN + 8,00 5,00 VN + 12,00 7,10 VN + 17,00 10,00 VN + 25,00 14,00 VN + 33,00 20,00 VN + 50,00 N = O,5zmlt m (mm)
1,00

TTto

VN +

2,50

Ato d =

=

- 'Ata,g,

'Pp = mn + O,25y;r mn (mm), d (mm)

Granicna odstupanja pri osnovnom - za zupcanike s ravnim zupcima Ato,g AtBb,g - za zupcanike s kosim zupcima
AtBb,g

koraku bokova zubaca

=

AtBb, d
AtBb,d

= Ato,

d

= Ato,g

. cos f30

= Ato,d . COS o P

Tolerancije profila Tev i bocne linije zupca TfJ

Kvalitetni razred 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

Tev (J.IIIl) 0,06 'Pp+ 0,10'Pp + 0,16'Pp + 0,25 'Pp + 0,40'Pp+ 0,63 'Pp+ 1,00 'Pp+ r,60 'Pp+ 2,50 'Pp+ 4,00 'Pp + 6,30 'Pp+ 2,00 2,50 3,00 4,00 5,00 6,30 8,00 10,00 16,00 25,00 40,00

TfJ (I1m) 0,315Vb+ 0,40 Vb+ 0,50 Vb+ 0,63 Vb+ 0,80 Vb + 1,00 Vb+ 1,25 Vb + 2,00 Vb+ 3)5 Vb+ 5,00 Vb+ 8,00 Vb + 12,50 Vb+ b (mm) 1,60

2,00 2,50 3,00
4,00

5,00
6,00

10,00 16,00 25,00
40,00

10,00 'Pp + 63,00

63,00

'Pf= rn. + O,lVd rnn (mm), d (mm)

Tolerancije kruinog toka Tr Kvalitetni razred 1 2 3 4 5 6 0,224 0,355 0,56 0,90 1,40 2,24
'Pp

Tr (I1m) 'Pp + 3,00 'Pp + 4,50 'Pp + 7,00 'Pp + 11,00 'Pp + 18,00 'Pp + 28,00 + 0,25 Vd

Kvalitetni razred 7 8 9 10 1) 12 3,15 4,00 5,00 6,30 8,00 10,00

Tr (I1m) 'Pp + 40,00 'Pp + 50,00 'Pp + 63,00 'Pp + 80,00 'Pp + 100,00 'Pp + 125,00

= rn.

rn. (mm), d (mm)

564

00 12.00 10.00 4.20/pp 14. 0. T.24 2.00/pp + + + + + + + + + + + 4.T.00 180.aktivna Iirina zupcanika 0.00 90.00 0. pri kontroli zahvatom u etalonski zupcanik s.32/pp O.25 1. .odstupanje s obzirom na 1 korak .32 0. (Registriramo odstupanja razmaka osi.) At .25/pp+ 2.OO/pp 3.60/pp 7.56 0.00 22.osi 565 .00 56.50 t:.50/pp 5.razmak osi b.tolerancija porasta odstupanja t:.80/pp l.00 28.80 3. pri kontroli zahvatom u etalonski zuptanik bez boene zraenosti postiZemo elasticnim radijalnim pritiskanjem zuptanika na etalonski zuptanik sralnom sHom. .00 3.00 16.55 4.224 0.00 56.Tolerancije pri tangencijalnoj kontroli zahvatom tj.) Ai' .16 0.00 25. Dozvoljena devijacija Tp" = Tpl2 mn (mm).odstupanje s obzirom na 1 korak - K valitetni razred 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Tt I (JUD ) O.konstantnim l2IZJIIJIkomosi.00 6.00/pj..45 0.50/Pp 0. (Registriramo odstupanja stvamog kuta rotacije mpeanika.00 45. d (mm) A'P. koja je odredena jednom osi i okomicom'na nju do druge osi. a .tolerancija odstupanja Ti' = TT10 + Toy .00 9. koja je paralelmi s jednom osi i okomita na inklinacijsku ravninu.' = A1o. Dozvoljena inklinacija Tp' = Tp Devijacija osi Aa" je komponentno odstupanje paralelnosti osi u ravnini.25Vd Tolerancija paralelnosti osi Inklinacija osi Ap' je komponentno odstupanje paralelnosti osi u ravnini.odstupanje s obzirom na 1 okretaj M{ .odstupanje s obzirom na 1 okretaj M( .20/pp 4.10/pp 9.00 6.00 /Pp = mn + 0.90 1.00 36.00 16.00 40.00 112.00 71.g + Toy nazivnim gonjenog Tolerancije pri radijalnoj kontroli zahvatom ~to tj. ll.80 2.00 140." (JUD ) /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + 2.

d)/COS + 2Aa.5 IT 7 6 Donje odstupanje: Aa..g. AWl d + AW2 d Imax = ..5 IT 8 2 5 0.d tan aWl .izmedu stvamog i nazivnog razmaka osi.d tan aWt . 5 fa.donje granicno odstupanje AW. (I'm) 4 1 0.g pomnoZimo slijedeCim koeficijentima: niz j h g fed c b a koeficijent +1 0 -2 -4 -6 -8 -10 -12 -14 niz z' y' x' w' v' u' t' s' r' koeficijent -18 -22 -26 -30 -34 -38 -42 -46 -50 Primjer oznacivanja kvalitete tolerancije za mjeru pomocu zubaca: npr.bez posebnih zahtjeva k == 18....g Kruina zracnost . + 2Aa g tan aWt R.5 IT 9 0.g)/cos aWl + 2A.za zupeanike s kosim zupcima .Tolerancije za mjeru pomocu j .5 IT 6 0.5 IT 11 3 0. zubnih bokova. drugo .. R. + AW22Aa. mora .. . Kvalitetni Kvalitetni Gomje odstupanje Gomje odstupanje razred razred Aa.d Odstupanja dobivamo tako da gomje granicno odstupanje koraka Alo. (11111) Aa.50 .g + AW2.d + AW2.za alatne strojeve k = 18.- . ...r'.. + cos aWl cos . - AWl.. Da sprijecimo interferenciju biti Orijentacijske modulu mn (istodobno prekrivanje) jmin> 2(Tjt" + Tin tan awt vrijednosti za kruznu zracnost u ovisnosti 0 standardnom mn (mm) j (I1m) j = k(mn + 1) pri cemu faktor k iznosi: k = 26. ..cos aWlcos. Granicna odstupanja razmaka osi Odstupanje razmaka osi Aa je algebarska razlika. .g tan aw aw (AwI. ...gomje granicno odstupanje Aw.5 IT 4 0. 38 . Imin .d = -Aa. 32 ..u automobilskoj industriji 566 . od kojih oznacuje zubaca oznacujemo dvama slovima iz niza prvo ..za zupcanike s ravnim zupcima jmax jmin == - (AwI.

...I pra:jzni instrumenti 'I .. I I 2 ..Izbor kvaliteta tolerancije zupcanika Kvalitet tolerancije zupeanika odabiremo S obzirom na upotrebu... 6 6.6 6..I I 4Kvalitet tolerancije I 5 I 6 I 1 .. 4 I I 4... ..1 ... .. ... 8 8....10 10. 8iIodnu bninu i naein obrade. 'I grubi " automobili strojevi" I I I I opCe strojarstvo Izbor S obzirom na obodnu bninu Obodna brzina (mts) > 20 I I I I I (. .... 8 19 I I I I i. I I I I I Izbor S obzirom Nain na nacin obrade I obrade bru!enje brijanje ptecizno odvajanjerestica osrednjeodvajanjerestica obino odvajanjerestica Razred povrsinske I I2 I3 I ..... ' kamioni i ....I I I 110111112 I obrade (orijentacijski) I Standardni modul rn.20 4 5 "7 I T I 91 TU I I 567 I I I-II .. (mm) 1.. :' 20. fJ I' :1 ctalonski zupCanici . " ..... : pra:1ZD1ngom p I .3 I I 3 <3 I 4Kvalitet tolerancije 110111112 I 5 I 61 1 I 8 ! 9 I ....... 2 I I 2 I 3 I 4Kvalitet tolerancije 110111112 I 5 I 6 I 7 I 8 I9 2.... Izbor S obzirom Upotreba I na upotrebu I I 2 I 3 I 4Kvalitet tolerancije 110111112 I5I6I1!8I9 I I ..16 16.

355) l..750 1. HV 650.. . ..najmanji koeficijent sigumosti s obzirom na jamieenje (~ W) SFmin najmanji koeficijent sigumosti s obzirom na trajni lom (~ 1. .750 140.. HV 650..500 0.40..1650 500. ... legiran ZM .200 200....200 200..dinamicka - ~irina korisnog dijela boka zupca Tvrd.karakteristika Tvrd. 115) 0.400 OHlim (N/mm2) 1450....310) evrstoea za naprezanje u korijenu zupca Materijal celik za cementiranje eelik za pobolj~anje.. 400 200.43 HV + (115.. legiran Uf6m .610 1..400 2 3t OHlim (N/mm2) 350.. I SHmin ZM OH6m .. nelegiran legiran eelicni lijev.ProraCuD evrstoCe eelnika (po DIN 3990) Prvi proracun -za osnovu Za poznati okretoi moment na pogonskom zupeaniku promjer diobene krumice pogonskog zupeanika d1 TI izracunavamo: - ~ V2 IL bk .7) OH6m dinamicka evrstoea za bocn! tlak (Hertzov tlak) Materijal eelikzacementiranje eelik za pobolj~anje.400 200. ~.195) 0. .=EL + E2 ) Kombinacije celik eelik celik celik - materijala celik celicni lijev sivi lijev bronca ZM(~ 268 267 234 219 I 568 I ~~ ..120) materijala ( ~ El l.25 HV + (245.67 HV + (55.. QH modul gdje su: bk - i prijenosni omjer SHmin... . . . nelegiran legiran celicni lijev.10HV+ (210.40 HV + (40..

0 8 9 10 12 16 QH.77 1.korekcijski faktori QHA I) QH = QHA QHB QHD QHB {P-O.. stepenica pri bu~enju).zaobljenost u korijenu.1 < 1 < 1 Toato ozuptanje I) Po .5.20 0.6 2.75 =-1 =.3) Ako SUu prijelaznim dijelovima bokova zupca zarezi (npr. 1 > 1 > 1 1 0.1.0. .20.50 1.. p:' 30.1.8 2.. . .55.30 1. 569 . . .6 3.YF . kutu nagiba boate linije f30i koeficijentu pomaka profila osnovne ozubnice X) 3.koeficijent oblika zupca (ovisi 0 broju zubaca z.80.. QHD QF = QFA QFB QFD (>t Grubo ozupcanje > 1 >1 1.2 2... .77 0.kut nagiba bOCnelinije.1.0 2.45. (It . QF .2) Ako u prijelaznim' dijelovima bokova zupca nema zareza.

Bp= [ Bp Bq ]COSPb :! [tan 2 Otkl + i tan Otk2 - (i + 1) tan Ot] tanOtk = V(dk/db)2-1 mnn Y.KH«KHP KFx QF' Yp Y..KF«KFP dok pojedin i (bezdimenzijski) koeficijenti iznose: I) koeficijent brzine (~ 1)* Z..kut zahvata Pb-kutzavojnicena osnovnom valjku 1/ 4- Z.75 Y.koeficijent oblika boka zupca ZH = !!. 570 . ZR QH' . koeficijent razdiobe sHe Bq=- bAsinpo dk promjer tjemenog valjka db -' promjer osnovnog valjka bA sirina aktivnog dijela bokova zupca - - - - Yp = 1.Po/120 ~ 0. KIK.->SFmin 2l YF QF' bkdol 1 . V tan Ot cos Ot eos PlOt Z.koeficijent zahvata -'.Ko n t r 0 I a podataka iz prvog proracuna - Koeficijenti sigurnosti moraju biti: s obzirom na jamieenje dOl O'Hlim 1 SH= '-.ZHZ.Z.8..koeficijent zareza (~ 1)* Yp koeficijent nagiba zupca Y.' ~=~.= V ~(I-Bq)+. i + 1 V bk i s obzirom na trajni lom ZM QH' pri cemu su: m O'Flim 1 SF=-'-. samo su orijentacijske. KL KHx VKIK.->SHmin - 1/2 !j .. ZR koeficijent hrapavosti (= 0. . . 1)* - - ZH . = I/Bp I) Vrijednosti oznacene zvijezdicom .

35 1.. -" :jJ 'Kp.i). koeficijent razdiobe 15 . jednoliki Rad pogonskog stroja t jednoliki nejednoliki udami 1.10 q9 O~ M 10 Kp.10 1.7SKH6 KH6= 2bJbA 571 .. = I + 2(I/Zi-l)(qL-O..5) KH6.25 1.80 1. velicinski koeficijenl ("" I).82.85 K.20 AtBb site u ravnini pro fila 30 1Jm 50 I ~ I1 1 ..5 b.50 I 1. KHx .koeficijentrazdiobesite po ~irinizupca KH6 = 1. - KH..11 0... KI koeficijenl udamog optereeenja - i..= 1 + 2(8p-I)(QL -0.S) 0.KL koeficijenlmaziva(= 0. 1I .velicinski koeficijenl ("" I)..00 nejednoliki 1. koeficijenl razdiobe site u ravnini profila KH.-- -! -udarni I - - Rad radnog slroja .25 1.75 1.12 0./bA Kp6 - koeficijent razdiobe site po ~irini zupca pri jednolikoj razdiobi oplereeenja Kp6 "" (I + KH6)/2 1 < KH6< 2 pri nejednolikoj razdiobi oplereeenja 1 < Kp6:. Kp. - dinamicki koeficijenl ("" I).O.

Udaljenost vanjske tjemene kruznice hae sin 0 = dJ2 . + 02: ~ Korak 01 = arc tan sin I i + cos I i sin I l+icosI ~=aretan sin 02 -i-. cot 0 hae sin 0 K = Re cos 0 - - Kut tjemenog stosca Kut podnoznog stosea oa = 0 + Da or = 0 "'-Dr T Da= arc tan (haJRe) Dr= arc tan (hrJRe) ..1980) Prijenosni omjer je i=l!L=. n2 zubaca pogonskog i gonjenog zupcanika. i Z2- Kutovi kiTJematickih stoiaca 0.=~ 0 2 sin 2 sin 0 Promjeri tjemenih kruinica: dae = de + 2hae cos 0 dai = dj + 2hai cos 0 Promjeri korijenskih kruznica: 2h.lucni = 2 nlz TI/T2 z2lz. brojevi gdje su: n.2hfi COSO - hke (hre) i hkj(hfi) su visine vrha (odn. = i = PI = Td/2= dnlz = ml n Modul I 572 . i n2. K .kutni .k. cos 0 d. korijena) zubaca za vanjske i nutamje duljine izvodniee stosea. dfi = dj .Zl Mjere stoinika Promjeri kinematickih kruinica: vanjski de = 2 Re sin 0 nutamji dj = 2 Ri sin 0 gdje su duljine izvodnice stosca: Re vanjska. Ri unutamja - - R e =~.brzine vrtnje pogonskog i gonjenog zupcanika.Parovi stoznika (DIN 3971 . sin 0.k.. Z. = d. i ~ ovise 0 prijenosnom omjeru i te 0 kutu medu osima I = 0. z.

ZI i Z2brojevi zubaca pogonskog i gonjenog zupeanika.oben. 1=-nl =-Z2 n2 ZI gdje su: nl i n2 .=W-~ ~~.ma . a a = dOl + a= d02 = mn 2 ZImn 2 1 (~ cos POI cos P02 . . ) kutov. za prijenosni omjer .z2mn 2cosP02 - Za kut medu osima E = POI+ P02 = 90' iznose: razmak os.gonjenogzupCanika -'~ "02-.:yl akoje -+-=.Parovi hiperboloidnib zu~anika Evolventni hiperboloidni Prijenosni omjer je parovi zupcanika .brzine vrtnje pogonskog i gonjenog zupCanika.ba bobie l.znos.zlmn 2cosPOI .ca: - - pogonskog zupCanika -' "01-. = 1 a = sin 2PoI 1 .zlmn (sinPol +COSPOI) pIi eemu je SIRPOI = . Promjeri d.h kruzn. Kut metlu os.nije POI. nog.. tanPol<. E = POI + P02 gdje su POI i P02 kutovi nagiba boenih linija u pogonskog i gonjenog zUpCanika. +~ ) 2a ~~ - 2 ( COSPOI + sinPol .~ } razmak os. P02 I V.(1+ y1 + 4K2) 2K2 K = a/zlmn I1 .

brzine Cilindri~ni . Kut medu osima I je po volji. ZI (oblika bokova I) i ZK (oblika bokova K).5 2.) Debljina zupca (~irina meduzublja) na sredgnjem . U posebnim slu~jevima mote visina vrha zupca biti ne~toveca iIi manja od Visina korijena zupca hn pri ~em je Cl = 0. 4 20 Promjer sredgnjeg valjka drnl = m q I Ptltna karakteristika q: 1. = 0. valjka dfl = drn.1. 0.25 10 12 16 5 6 8 Puini vijak b. obi~no je I = 90. Px = ZI m n ha.putni prijenos (ISO) (DIN 3975 . Promjer tjemenog valjka Promjer podnotnog = drnl + 2 ha..1976) S obzirom na oblik bokova zubaca pumog vijka. ZN (oblika bokova N). Prijenosni omjer je pri remu su: nl i n2 . kroz os Korak zavojnice Visina zu~anog vrha valjku u ravnini presjeka = m n/2 = z.lq) = arc px=mn Srnx = emx Pzl tan (m zlldrn.2 hn 574 . . da.. Moduli m (mm): 2 3 1. = m = m(1 + c. razlikuju se parovi cilindri~kog putnog prijenosa ZA (oblika bokova A). vijka i putnog kola. koji je ovisan 0 postupku obrade. prednost: 8 7 10 9 12 11 16 14 20 I 18 Kut sredi~nje zavojnice Yrn Osni korak = arc tan (z./n2 putnog = z2lz.brojevi zubaca pumog vijka i pumog kola..5 1 1.3 (c.) m. ZI i Z2 vrtnje .2). i = n. prednost: 2.

5(dm1 d2)+ xm + - * IzboT velilina za pui...3 + 0. 17m na = m (mm) -2. . x koeficijent pomaka profila.0. ...0.0.90 0.2)..15 15.85 0. 8 aluminijske slitine 4. Razmak osi a = O.3 (C2 '" 0..x + C2) - - - : pri rem su: C2= 0.78..55.43 v..no kolo Promjer diobene kruznice Korak Promjer tjemene kruZoice d32 d2 = Z2m P2 = m :It = d2 :n:Jz2 = Px = d2 + 2 m(l + x) Promjer tjemenog valjka de2=da2+m Promjer anuloidne kru:znice TK = a (d32f2) Promjer podnome krumice dfl = d32 2 m(2 + C2) Visina zupca h 2.1 Zl) a zatim ga odabiremo s obzirom na dm = mq (str..0.. 574).65.. mm) P Z2 P (Nfmm2) pri cemu ocjenjujemo bocni pritisak S obzirom na materijal puznog kola: materijaJ p (Nfmm2) Modul procjenjujemo prema jednadzbi 3 m '" 0.75. 30 > 30 z\ 4 3 2 1 17m 0.Pui...10 10..4 + 2£) za navureni pu:znivijak dm '" 2 m (5.1.80 Okretni moment na pu:znom kolu T2 proizlazi iz okretnog momenta pumom vijku T..h 32+ h f2 Visina zupeanog vrha h32 =: m(l + x) Visina zupcanog korijena hf2 = m(l .!f 5 sivi lijev bakrene slitine s kositrom 2 .7 Promjer sredi~njegvaljka pumog vijka dmocjenjujemo s obzirom na modul m i broj zubaca puznog vijka Zl: za puni puzni vijak dm '" 2 m (1. . ... 3 .88 0.L T2 (N . 575 -~- . 0. . prijenosnog omjera i i mehanicke korisnosti 17m T2 i T...ni prijenos Broj zubaca puznog vijka Zl i mehanicka korisnost 17m ovise 0 prijenosnom omjeru i: is.

5) 10-3 :. .~ ~. . . 0. .8 :.005. u kojem se koeficijent trenja snizuje na /J = 0.m mu~ '. .0. d . _:co 'o--~. . .promjer rukavca.4 Re/ativna zracnost 1/1 lefaju. .sila.promjer rukavca. . 1) 10-3 (1. . . U tom je stanju potrebno ulje utiskivati pod tlakom u lefaj.7.01 (a zatim s poveeanjem brzine vrtnje opet raste) . Zbog toga se u pocetku pogona pojavljuje »suho trenje« s razmjerno velikim koefin trenja /J = 0. 576 :. iznosi u Uzimajua u obzir razlicite koeficijente temperaturnog rastezanja.3. a prelazi uglavnom na mazivo.0.35 sivi lijev guma (u vodi) 1/1= (D . .2. . .1 . stvara se izmedu rukavca i blazinice uljni film i podmazivanje prelazi postupno u hidrodinamicko. .2..5. 15 15. zbog cega se mazivo mora hladiti. T?plinski lznOSI 1/1 (0. Mo.promjer blazinice. . . l)d.aa.5) 10-3 (2. : tok <P.5. 3) 10-3 (0. . . Prosjecni pritisak Pmed za razlicite materijale blazinica pribliZno je u slijedeam granicania: materijalPmed (N/mm2) materijal Pmed (N/mm2) bijela kovina olovna bronca 5..nosiva duljina rukavca: / = (0. . .a-:. 1. . Prosjeeni pritisak Pmed u lezaju je Pmed l LEZAJI Klimi leiaji U stanju mirovanja klizne se plohe rukavca i blazinice lefaja dodiruju neposredno.2) 10-3 (2. / . preporucljivo je odabrati slijedece relativne zracnosti prema materijalu blazinice: materijaI bijela kovina olovna bronca aluminijske slitine Toplina trenja . 0. . 0. j .8 . /JFv.d)ld gdje su: D . 1. Vrijednosti relativne zracnosti vide se u slijedecoj tablici: Brzina vrtnje n malena velika Relativna zracnost 1/1 malen Pmed velik Pmed (0. . 3) 10-3 <P = materijal 1/1 sinterovano reljezo 0. d . . 4) 10-3 I .- -~. .5. .6) 10-3 (1.5. cijentom = Fld/ gdje su: F . . Relativna zracnost 1/1ovisi 0 prosjecnom pritisku Pmed i brzini vrtnje n. koji nastaje Zbog trenja Pri ...I' Kako se brzina vrtnje n poveeava. . . potrebna za nastajanje uljnog filma..:: -J!!I . . 2) 10-3 umjetne tvari (3.. koja djeluje okomito na lefaj.

.4 12.3 5.5 0.5 6..5 1.4 3.6 9.. 62.2 2.6 32 34 40 43 43 56.5 39 I !!i - .15 4. BN i BG (JUS M.5 0.4 13.98' 3 3.---.1.5 2.C3.3 17 22 :1 !! If 45 50 55 '1 .Valjni Kuglieni leiaji leiaji (ISO) Nizovi BC.601l611/621 .2 4. 597) Niz BN: jednoredni kuglicnilezaji s kosim dodirom Niz BG: dvoredni kuglicni lezaji s kosim dgdirom lednoredni Oznaka Niz BC 10 10BC 10 12 15 17BC 10 20 25 30 BC 10 35 40 45 BC 10 50 55 01 -I-.5 1.3 21.2 24.9 2. 60 BC 10 65 70 75 BC 10 80 85 90 BC 10 95 100 105 BC 10 110 120 Niz BC 02 10 BC 02 12 15 60 65 70 15 80 85 90 95 100 105 110 120 IQ 12 15 95 100 110 115 125 130 140 145 150 160 170 180 30 32 35 18 18 20 20 22 22 24 24 24 26 28 28 9 10 11 2 2 2 2 2 2 '2.1966) Niz BC: jednoredni kuglicni lezaji.85 4.5 0. obicni (a = 0.3 8 8 9 10 12 j'} 13 14 15 16 16 18 3.5 1 I 1.5 1..5 2 kuglicni leiaji d 10 12 15 17 20 25 30 35 40 Dimenzije (mm) D b 26 28 32 35 42 47' 55 62 68 "f5 80 90 Nosivost (kN) C Co 1.j..5 59 22. vidi str.5 31.4 5.5 1.6 45.3 17.5 5 7 8.5 10 12 12.Strojarski prirucnik lIi 11 J!II .5 48 48 57 64 67 3...5 2.1- " W r 0.5 3 3 3 I I 1 19.8 24 30 31.95 7. : .5 1..-1-.55 2.5 26.7 16.85 577 I I 38 .

5 1.5 3.4 6.5 2.5 3.7 24.8 10.5 2 2 2 2.5 2 2 2 2 2.5 3.4 14.6 17. 2.5 I 1.4 12.5 39 42.5 .3 7.5 1.4 25 27 32.5 2.1 10 13.5 78 85 93 102 110 120 137 19.5 1.6 22.5 1.65 10.5 54 61 69.5 Nosivost (kN) C.Jednoredni kuglicni lezaji (nastavak) Oznaka Niz BC 02 17 BC 02 20 25 30 BC 02 35 40 45 BC 02 SO 55 60 BC 02 65 70 75 BC 02 80 85 90 BC 02 95 100 Niz BC 03 10 BC 03 12 15 17 BC 03 20 25 30 BC 03 35 40 45 BC 03 50 55 60 BC 03 65 70 75 BC 03 80 85 90 BC 03 95 100 Niz BC 04 17BC04 20 25 30 578 d 17 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 10 12 15 17 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 17 20 25 30 Dimenzije (mm) D b 40 47 52 62 72 80 85 90 100 110 120 125 130 140 150 160 170 180 35 37 42 47 52 62 72 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 215 62 72 80 90 12 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 28 30 32 34 11 12 13 14 15 17 19 21 23 25 27 29 31 33 35 37 39 41 43 45 47 17 19 21 23 1.5 3.5 2.4 14.3 21 26 32 35.5 2.5 45.5 50 55 63 71 80 90 6.5 3 3 3 3.3 7.5 55 63 72 81.5 3.5 2.6 19.5 47.6 22 26 31.55 7.5 48 55 63 72 80 88 98 112 132 12.1 16.5 2.5 4 4 4 4 2 2 2. 26 29 34.2 6.5 40 44 46.5 3 3 3.55 8 8.5 40.6 22 30 35.2 9.5 42.5 1.8 10.5 3.7 16 18.6 4.5 .3 .9 19.5 16.3 5. C 4.

.2 4.5 4 4 4 5 5 I Nosivos! (kN) C Co 31.5 lOO 95 106 102 120 112 134 122 Oznaka Niz BN 03 17 BN 03 20 25 30 BN 03 35 40 45 BN 03 50 55 60 BN 03 65 70 75 BN 03 80 85 90 BN 03 95 lOO zlJe (mm) d.I( 0 .6 25 30 35.2 70 79 86 90 118 127 137 143 153 Niz BC 04 35 BC 04 40 45 50 BC 04 55 60 65 BC 04 70 75 80 BC 04 85 90 lOO 110 120 130 140 150 160 180 190 200 210 225 25 27 29 31 33 35 37 42 45 48 52 54 lednoredni kug/ibzi /elaji s kosim dodirom Oznaka I zlJe (mm) d.. D.5 106 116 127 137 156 170 190 Niz BN 02 15 BN 02 17 20 25 BN 02 30 35 .I( 0 70 BN 02 .3 23..5 30..7 19.5 41.35 10.5 72 73.3 14.5 54 62 69. -" 75 80 85 BN 02 90 95 lOO 105 BN 02 d = 105 D= 190 b = 36 110 BN 02 d = 110 D=200 b = 38 .lednoredni Oznaka kugliCni /elaji (nastavak) I d 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 Dimenzije D (mm) b r 2. 0 40 BN 02 U III 45 SO i! -c 55 BN 02 60 "8 65 .. D.2 29 39 45.5 37.5 45.6 26 21.5 49 51 53 56 57 58.5 3.5 54 62 72 83 93 104 116 129 143 170 186 216 11.6 12.5 38 33.5 78 88 96.5 26.5 46.5 64 65..3 21.5 47 53 63 71 79.3 17. -" r I i j ! ii i! ! 105 BN 03 d = 105 D=225 b = 49 110 BN 03 d = 110 D=240 b = 50 579 L liJ .5 106 116 127 138 148 3 51.7 16.5 3.5 85 86..5 61.4 8.8 11.65 7.8 9. b Den-I Nosivos! (kN) Co C 6.3 19.5 3.3 7. 0 U III I:! -" "8 .5 3 3 3.15 5.2 29 24.8 13. b I Dien-I Nosivos! (kN) C Co 7..

3 68.3 12.' d 10 12 15 17 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 15 17 20 25 30 35 40 45 SO 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 105 110 Dimenzije (mm) D b 30 32 35 40 47 52 62 72 80 85 90 100 110 120 125 130 140 150 160 170 180 42 47 52 62 72 80 90 100 110 120 130 140 150 160 110 180 190 200 215 225 240 14.6 8.5 43 49 63 69.5 2.5 68.5 43 55 65.5 106 127 150 160 9.5 2.6 5.6 26 34.4 49.7 41.3 36.6 60.0 77.5 2 2 2 2.2 25.95 7.2 52.9 36.9 17.8 11 15.6 23.5 54 66.4 30.5 2.7 18.5 1.5 3.5 20.6 20.4 28 32.2 30.5 2.7 63.2 54.0 58. 85 BG 33 90 95 100BG 33 105 110 580 .7 44.2 22.5 71 71 78 95 102 118 137 146 13.8 82.2 34.5 3.9 15.3 19.8 27.2 30.5 3.1 39.4 55.5 2.3 25 33.8 7.5 11 13.5 2 2 2 2 2.5 80 86.5 4 4 4 4 4 4 Nosivost (kN) Co C Niz BG 32 10 BG 32 12 15 17BG32 20 25 30 BG 32 35 40 45 BG 32 50 55 60 BG 32 65.5 3.5 1.1 r 1 1 1 1.0 30.5 37.5 100 114 132 137 156 113 196 216 236 255 275 Niz BG 33 15 BG 33 17 20 25 BG 33 30 35 40 BG 33 45 50 55 BG 33 60 65 70 BG 33 75 80. 70 75 BG 32 80 85 90 BG 32 95 100 - I 4.3 17.5 2.2 33.6 87.5 56 73 80 96.5 1.6 18.5 3 3 3 3.0 22.5 47.3 73.S 39.3 44.0 73.5 3.5 1.9 14 20 27 36 45.5 3 3 3.3 92.5 71 80 96.7 20.55 5.S 112 129 140 160 180 212 240 265 300 320 6.5 38.Dvoredni kuglicni /eIaji (s kosim dodirom) Oznaka .5 1.4 49.5 38 42.0 15.

5 1. 45 SO SSRU 10 60 65 70 RU 10 75 80 85 RU 10 90 95 100RU 10 110 120 B d 25 30 35 40 45 SO SS 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120 - Niz RA: u oba smjera aksijalno pomicnidvorednilefaji s vodecim vanjskim prstenom. Ni<..5 68 69. RT.5 3 3 r.1:12. RJ.5 10.2 24 25 26.5 I. Niz RD-K: u oba smjera aksijalno pomicni dvoredni lezaji s vodecim nutarnjim prstenom i konicnom rupom.S 28.S 29 42. RA.2 15.5 55 60 63 65.5 2.Q konus .5 1. 0.3 18. RN.S 2 2 2 2 2 2 2 2.Valjkasti leiaji Nizovi RV.S 93 102 10 13.8 0.5 1.6 21. .6 22.5 1.5 1.S 44 53 58.5 1. Niz RV: u oba smjera aksijalno pomicni leiaji s vodeCim vanjskim prstenom. Za sve nizoveje a = 0 (vid. RA in RD-K 1966) (JUS M. b b.S 37. D Dimenzije (mm) b r 12 13 14 IS 16 16 18 18 18 20 20 22 22 24 24 24 28 28 1 1.RJ: u jednom smjeru aksijalno pomicni leiaji s vodeCim vanjskim prstenom.631/632163S/636/637/6411642 - RU {.5 0.4 13. RD-K lednoredni va/jkasti/eiaji Oznaka Niz RV 10 25 RU 10 30 35 40RU 10.5 2 2 2 2 2 NosivosI kN) ( c.5 1.~ "'I .sIr..C3.5 1. Niz RT: aksijalno neporniCoi leiaji.S 102 110 581 47 SS 62 68 75 80 90 95 100 110 115 125 130 140 145 ISO 170 180 . 597). C 7.5 39 47.2 16 18.5 2. Niz RN: u oba smjera aksijalno pomicni lezaji s vodeCim unutarnjim prstenom. ( Cl RN { _._.5 1.8 I I I 1.5 65.4 24 27.

Jednoredni va/jkasti

leiaji (nastavak) Dirnenzije (mm) D b r 47 52 62 72 80 85 90 100 110 120 125 130 140 ISO 160 170 180 52 62 72 80 90 100 110 120 130 140 ISO 160 170 180 190 200 215 240 260 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 28 30 32 34 IS 17 19 21 23 25 27 29 31 33 35 37 39 41 43 45 47 SO SS 1,5 1,5 1,5 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 . 4

Oznaka
Niz RU02 20RU02 25 30 35 RU 02 40 55 50 RU 02 55 60 65 RU 02 70 75 80 RU 02 85 90 95 RU 02 100 ' Niz RU03 20 RU 03 25 30 35 RU 03 40 45 50 RU 03 55 60 65 RU 03 70 75 80 RU 03 85 90 95 RU 03 100 110 120

d 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 20 25 30 35 40 45 SO 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120

r,
I 1 1 1 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 I 2 2 2 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 4

NosivOSI (kN) C. C

8 9,65 12,9 18,6 24,5 27 29 34,S 41,S 49 52 61 69,S 80 93 110 122 10,6 15 20,4 25 32,S 40 SI 58,S 72 81,5 90 108 118 129 153 166 193 220 270

11,8 13,2 17,6 25,S 33,5 34,S 36,S 44 53 62 64 75 85 98 118 137 153 16,6 22,4 30 36 45,S 58,S 71 85 102 114 125 158 160 180 208 224 260 300 355

Nizovi RN 02, RJ 02 i RT 02 imaju iste dimenzije i nosivosti po tablici kao niz RU 02. Nizovi RN 03, RJ 03 i RT 03 imaju isle dimenzije i nosivosti po tablici kao niz RU03.

!ednoredni Oznaka Niz RU04 30RU04 35 40 45 RU 04 SO 55 60 RU 04 65 70 75 RU 04 80 85 90 RU 04 95 100 110 RU 04 120 Niz RU 2S RU 30 35 40 RU 45 50 55 RU 60 65 70RU 75 80 85 RU 90 95 lOORU 110 120 22 22 22 22 22 22 22

va/jkasti lezaji (nastavak) d 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 lOO 110 120 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 lOO 110 120 Dirneozije (mm) D b r 90 lOO 110 120 130 140 150 160 180 190 200 210 22S 240 250 280 310 52 62 72 80 85 90 100 110 120 125 130 140 150 160 170 180 200 215 23 25 27 29 31 33 35 37 42 45 48 52 54 55 58 65 72 18 20 23 23 23 23 25 28 31 31 31 33 36 40 43 46 53 58 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 5 5 5 5 5 6 1,5 1,5 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 2,5 2,5. 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 5 5 5 5 5 6 I I I 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5
Nosivost (kN) Co C

32 41,5 53 60 73,5 81,5 98 108 137 160 183 208 232 255 285 320 355 13,2 19 28,5 34,5 37,5 40,5 47,5 62 75 80 86,5 102 118 134 163 186 224 265

51 63 80 90 112 118 143 156 200 232 265 305 345 365 405 455 500 16,6 23,2 35,5 41,5 44 45,5 54 71 85 90 96,5 114 132 153 183 204 255 300

Nizovi RN04, RJ04 i RT04 imaju iste dimenzije i nosivosti po tablici kao niz RU04. Nizovi RJ 21 i RT 22 imaju iste dimenzije i nosivosti po tablici kao niz Run. 583

Jednoredni valjkasti lelaji (nastavak)

Oznaka
Niz RU 23 25 RU 23 30 35 40 RU 23 45 50 55RU23 60 65 70 RU 23 75 80 85 RU 23 90 95' looRU23 110 120

I

d 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120

Dimenzije (mm) D b r 62 72 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 215 240 260 24 27 31 33 36 40 43 '46 48 51 55 58 60 64 67 73 80 86 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 4

r,
2 2 2 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 4

Nosivost (kN) Co C

I

23,2 28,5 34 49 57 73,5 83 106 110 134 166 183 196 220 255 300 405 510

31,5 37,5 44 61 75 93 108 132 143 170 212
224

.

245 270 310 365 500 620 5,3 5,85 7,5 7,5 13,7 13,7 15 16,3 16,3 24 26 32,5 35,5 37,5 45,5 49 51 73,5 78 78 98 104 104 kao niz

Niz RU 49 10 RU 49 10 '22 13 4,3 0,5 12 12 24 13 0,5 5,1 15 28 13 6,55 ,15 0,5 17RU49 17 30 13 0,5 6,55 20 20 37 17 12 0,5 22 22 39 17 12 0,5 25 42 17 25 RU 49 0,5 13,7 28 28 45 17 0,5 15,6 30 47 30 17 0,5 15,6 22 32 RU 49 32 52 20 I 35 35 55 20 I 24,5 40 22 40 62 1 31 45 RU 49 45 68 22 I 34,5 72 50 50 22 38 I 55 55 80 25 1,5 47,5 60 RU 49 60 85 25 52 1,5 65 65 90 25 56 1,5 70 70 100 30 78 1,5 105 75 RU 49 75 30 85 1,5 80 80 110 30 85 1,5 85 85 120 35 2 108 90 125 35 9ORU49 2 116 95 95 130 35 2 116 Nizovi RJ 23 i RT 23 imaju iste dimenzije i nosivosti po tablici RU23. 584 ~ --

ii -

DlIOredni valjkasti leiaji Oznaka Niz RA 49 100RA 49 105 110 120 RA 49 130 140 150 RA 49 160 170 180 RA 49 lOO 200 220 RA 49 240 260 280 RA 49 300 320 Niz RD 30X. 30RD30K 35 40 45 RD 30K 50 55 6ORD30K 65 70 75RD30K 80 85 9ORD30K 95 lOO 1I0RD30K 120 130 14ORD30K 150 160 proer d lOO 105 110 120 130 140 150 160 170 180 lOO 200 220 240 260 280 300 320 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 lOO 110 120 130 140 150 160 Dimenzije (mm) D b 140 145 150 165 180 190 210 220 230 250 260 280 300 320 360 380 420 440 55 62 68 75 80 90 95 lOO 110 115 125 130 140 145 150 170 180 200 210 225 240 40 40 40 45 50 50 60 60 60 69 69 80 80 80 lOO lOO 118 118 19 20 21 23 23 26 26 26 30 30 34 34 37 37 37 45 46 52 53 56 60 r 2 2 2 2 2,5 2,5 3 3 3 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 2 2 2 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3 3,5 3,5
Nosivost (kN) Co C

104 108 110 137 166 176 224 236 245 305 325 390 415 455 640 680 900 915 21,2 26,5 34,5 42,5 46,5 57 63 67 83 86,5 102 110 129 134 140 200 216 275 285 335 375

98 lOO 102 125 153 160 208 216 220 285 290 365 380 400 600 620 830 850 25 31 39 46,5 49 62 65,5 67 85 88 106 110 132 134 137 208 216 275 285 325 365

.

Niz RD 30 K ima konil!nu rupu s konusom I: 12. Vrijednosli za nutamji d odnose se na uZu stranu rope. 585

Baevasti

leiaji

Nizovi SR, SE in SD (JUS M.C3.651f655f657 - 1966)

Q

"to

Niz SR: jednoredni samopodesivi lefaji s radijalnim dodirom i vodeCim nutamjim prstenom (a = 0, vidi str. 597) Niz SE: dvoredni samopodesivi lefaji s kosim dodirom i prstenastim uloskom Niz SD: dvoredni samopodesivi lezaji s radijalnim dodirom i vodecim nutarnjim prstenom

Jednoredni bacvasli /eiaji Oznaka Niz SR 02 25 SR 02 30 35 40 SR 02 45 50 55 SR 02 60 65 70 SR 02 75 80 85 SR 02 90 95 100 SR 02 110 120 130 SR 02 140 150 d 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120 130 140 150 Dimenzije (mm) D b 52 62 72 80 85 90 100 110 120 125 130 140 150 160 170 180 200 215 230 250 270 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 28 30 32 34 38 40 40 42 45 r 1,5 1,5 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 Nosivost (kN) C Co 14.3 16,3 24,5 30 32 38 48 56 64 73,5 78 90 112 122 146 160 208 228 245 290 335 15 17,3 25 .30 32 37.5 47,5 55 62 71 75 85 100 120 140 156 196 216 232 275 310

I
l

586

lednoredni Oznaka Niz SR 03 20 SR 03 2S 30 35 SR 03 40 45 50 SR 03 55 60 65 SR 03 70 75 80 SR 03 85 90 95 SR 03 100 110 120SR03 130 140 150 Niz SR 04 2S SR 04 30 35 40 SR 04 45 50 55 SR 04 60 65 70 SR 04 75 80 85 SR 04 90 95 l00SR 04 110

bacvasti lefaji (nastavak) d 20 2S 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120 130 140 150 2S 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 Dimenzije (mm) D b 52 62 72 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 215 240 260 280 300 320 80 90 100 110 120 130 140 150 160 180 190 200 210 230 240 250 280 15 17 19 21 23 25 27 29 31 33 35 37 39 41 43 45 47 50 55 58 62 65 21 23 25 27 29 31 33 35 37 42 45 48 52 54 55 58 65 r 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 4 5 5 5 2,5 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 5 5 5 5 5
Nosivost (kN) Co C

14,6 20 28 34,5 46,5 53 68 78 96,5 112 122 146 163 183 204 224 245 290 345 400 475 530 34,5 46,5 53 68 78 96,5 112 122 146 183 204 224 255 270 . 290 340 380

16 21,6 30 36,5 50 56 71 81,5 100 116 129 146 166 186 .212 232 250 300 355 400 475 540 36,5 48 58,5 73,5 85 106 120 129 150 190 212 250 280 310 335 375 430 587

Dvoredni bacvasti /eiaji Oznaka Niz SE 13 20 SE 13 25 30 35 SE 13 40 45 50 SE 13 55 60 65 SE 13 70 75 80 SE 13 85 90 95 SE 13 100 105 110 . d 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 105 110 Dimenzije (mm) D b 52 62 72 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 215 225 240 15 17 19 21 23 2S 27 29. 31 33 35 37 39 41 43 45 47 49 50 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 4
Nosivost (kN) Co C

19 27 38 45 60 78 83 98 114 137 156 176 196 220 245 265 310 340 375

28,4 30,5 43 49 63 76,5 88 104 118 140 160 180 196 220 240 260 300 325 360

Prema JUS M.C3.655-1966 standardizirani sujo~ i dvoredni baevasti lefaji (samopodesivi) : niz SO 22: d = 25 ...200mm niz SO 23: niz SD 30: niz SD31: niz SD 32: niz SO 40: niz S041:

D= b = d = D= b = d = D= b = d = D= b = d = D= b = d = D= b = d = D= b =

52 .. .360mm 18 ... 98mm 40 ...200mm 90 .. .420mm 33 ... 138mm 110 .. .400m11l 170 .. .600 mm 45 .. .-148 mm 110 ...360mm 180 ...600mm 56 ...192mm 90 ...500mm 160 .. .920 mm 52,4.. .336mm 120 .. .36Omm 180 ...54Omm 60 ...180mm 110 . ..300 mm 180 .. .500 mm 69 .. .200 mm

Standardi JUS za te lefaje ne propisuju nosivost Co.i C.
588

Stofasti leiaji Niz KB (JUS M.C3.735 - 1966)

Niz KB:
Stoiasti le!aji podnose velika sastavlje- lradijalna i aksijalna) optereeenja. VanjL i nutarnji prsten mogu se montirati ;lllJl5Cbice.

Omaka Niz K.B02 20 KB 02 25 30 35 KB 02 40 45 50 KB 02 55 60 65 KB 02 70 75 80 KB 02 85 90 95 KB 02 lOO 105 110KB02 120 130 140 KB 02 150

I

d 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 lOO 105 110 120 130 140 150

Dimenzije

D 47 52 62 72 80 85 90 lOO 110 120 125 130 140 150 160 170 180 190 200 215 230 250 270

b

(mm)

bl 12 13 14 15 16 16 17 18 19 20 21 22 22 24 26 27 29 30 32 34 34 36 38

,
1,5 1,5 1,5 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4

'I 0,5 0,5 0,5 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 I I 1 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,5 1,5 1,5

I

Nosivost (kN) C C. 12,9 15,6 20,8 26,5 31 36 40,5 52 56 65,5 71 81,5 88 106 120 132 156 170 196 216 232 280 325 18,3 19 26 32,5 38 42,5 46,5 56 62 73,5 78 85 96,5 114 127 137 lOO 176 196 220 240 280 310 589

14 15 16 ,17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 28 30 32 34 36 38 40 40 42 45

I

Stolasti Oznaka

lelaji

(naslavak.)

I

d 20 2S 30 3S 40 4S SO SS 60 6S 70 7S 80 8S 90 9S 100 !OS
Sirina

Dimenzije

D S2 62 72 80 90 100 110 120 130 140 ISO 160 170 180 190 200 21S 22S

b

(mm)

bl 13 IS 16 18 20 22 23 2S 26 28 30 31 33 34 36 38 39 41

T

TI

I

Nosivosl (kN) C CO 16 21,6 28,S 37,S 4S S7 67 78 91,S 108 122 137
'

Niz KB 03 20 J(B 03 2S 30 3S KB 03 40 4S SOKB 03 SS 60 6S KB 03 70 7S 80 KB 03 8S 90 9S KB 03 100 10S Oznaka
I

IS 17 19 21 23 2S 27 29 31 33 3S 37 39 41 43 4S 47 49

2 2 2 2,S 2,S 2,S 3 3 3,S 3,S 3,S 3,S 3,S 4 4 4 4 4 Oznaka

0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 1 1 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1',S I,S I,S I,S I,S

IS3
170 190 228 2SS 270

22,4 30 37,S 48 S6 68 78 90 108 12S 140 IS6 173 193 212 250 27S 290 NosivoSI (kN) Co C

NosivoSI
I

Sirina
I

(mm) b b, 20 23 23 23 23 2S 28 31 31 31 33 36 40 43 46 SO S3 S8 17 19 19 19 19 21 24 27 27 27 28 30 34 37 39 43 46 SO
le

(kN) Co C 27,S 36,S 40,S 46,S 48 63 76,S 93 93 102 116 137 166 186 212 24S 27S 340 32 43 47,S S2 S3 67 80 98 98 104 120 137 163 186 208 240 260 30S
T

(mm) b b, 21 24 27 31 33 36 40 43 46 48 SI SS S8 60 64 67 73 77
diD

I

Niz KB 22. 30 KB 22 3S 40 4S KB 22 SO SS 60 KB 22 6S 70 7S KB 22 80 8S 90 KB 22 9S 100 10S KB 22 110 120

iT, isli su kao kod odgovarajucih veli/!ina niza KB 02. 590

.

Niz KB 23" 20 KB 23 2S 30 3S KB23 40 4S . SOKB 23 SS 60 6S KB 23 70 7S 80 KB 23 8S 90 9S KB 23 100 10S

18 20 23 23 27 30 33 3S 37 39 42 4S 48 49 S3 SS 60 63

22,8 32 43 S4 67 81,S 102 120 140 160 183 212 236 27S 31S 34S 40S 4S0

29 40 S2 64 7S 90 110 127 146 170 190 216 240 27S 31S 34S 390 430
T i

Promjeri

diD

polumjeri

..

Promjeri

le polumjeri

TI isti su kao kod odgovarajucih veli/!ina niza KB 03.

Aksijalni kugliCni lefaji Nizovi TA i me (JUS M.C3.701/705 -1966)

I

o

TA
Niz TA: jednoredni aksijalni kuglifui lefaji (podnose aksijalna optereeenja u jednom smjeru). Jednoredni aksija/ni kugiicn; /eiaji Oznaka
I

me
Niz TDC: dvoredni aksijalni kuglifui lefaji (podnose aksijalna optereeenja U oba smjera).

d 10 12 15 17 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 100 110

Dimenzije

(mm)

D 24 26 28 30 35 42 47 52 60 . 65 70 78 85 90 95 100 105 110 120 135 145

h 9 9 9 9 10 11 11 12 13 14 14 16 17 18 18 19 19 19 22 25 25

r 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 I I I I I I I 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5

I

Nosivost (kN) C Co 11,4 12,5 13,7 16 22 29 32,5 39 52 57 62 76,5 93 96,S 104 112 116 125 156 220 236 5,7 6,1 6,5 7,2 9,65 12,2 13,2 14,6 19,6 20,8 22,4 27 32 33,S 34,5 36,S 37,5 39 50 69,S 73,S 591

Niz TA 11 IOTA 11 12 15 17 TA 11 20 25 30 TA 11 35 40 45 TA 11 50 55 60 TA 11 65 70 . 75 TA 11 80 85 90 TA 11 100 110

Jednoredni aksijalni kug/icni /eiaji (nastavak)

Oznaka
Niz TA 12 IOTA 12 12 15 17TA 12 20 2S 30 TA 12 35 40 45 TA 12 50 55 60 TA 12 65 70 75 TA 12 80 85 90 TA 12 100 110 Niz TA 13 25 TA 13 30 35 40TA 13 45 50 55 TA 13 60 65 70 TA 13 75 80 85 TA 13 90 100 110 TA 13 120 130 140TA 13 150 160 592

d
10 12 15 17 20 2S 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 100 110 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 100 110 120 130 140 150 160

Dimenzije (mm) D h 26 28 32 35 40 47 52 62 68 73 78 90 95 100 105 110 115 125 135 150 160 52 60 68 78 85 95 105 110 115 125 135 140 150 155 170 190 210 225 240 250 270 11 11 12 12 14 15 16 18 19 20 22 25 26 27 27 27 28 31 35 38 38 18 21 24 26 28 31 35 35 36 40 44 44 49 50 55 63 70 75 80 80 87

r 1 I 1 1 1 1 I 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1;5 1,5 1,5 1,5 1,5 2' 2 2 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 2 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3,5 3,5 3,5 3,5 4

Nosivost (kN) Co C

14 15,6 20,4 22 31 41,5 48 64 76,5 86,5 91,5 132 146 156 163 173 180 220 270 340 375 51 65,5 86,5 112 134 166 204 220 236 280 325 355 405 405 490 585 720 780 930 1000 1200

7,2 7,8 9,5 10 14 18 19,6 26,5 30,5 32,5 34,5 49 53 55 57 58,5 61 72 86;5 108 114 22,8 28 36 45 53 63 76,5 81,5 85 98 112 116 132 132 156 180 216 232 260 270 320

--

-

=

lednoredni Oznaka Niz TA 14 2STA 14 30 35 40TA 14 45 50 55 TA 14 60 65 70 TA 14 75 80 85 TA 14 90 100 110 TA 14 120 130 140 TA 14 150 160 lednoredni Oznaka

aksijalni kuglicni leiaji (nastavak) d 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 100 110 120 130 140 150 160 Dimenzije (mm) D h 60 70 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 210 230 250 270 280 300 320 24 28 32 36 39 43 48 51 56 60 65 68 72 77 85 95 102 110 112 120 130 r 1,5 1,5 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 4 4 5 5 5 5 6 Nosivost (kN) C C. 73,5 104 127 170 200 250 300 360 405 455 510 560 620 680 880 1020 1100 1460 1460 1630 2000 33,5 44 53 68 78 95 108 127 140 153 170 183 196 212 260 290 310 380 380 415 480

aksijalni kuglicni lezaji (nastavak) d 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85
prirutnik

I

Dimenzije (mm) h D 10 32 15 40 20 47 25 52 30 62 30 66 35 73 40 78 45 90 50 95 55 100 55 105 60 110 65 115 70 125 22 26 28 29 34 36 37 39 45 46 47 47 47 48 55 5 6 7 7 8 9 9 9 10 10 10 10 10 10 12 1 1 1 1 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5

r 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 1 1 1 1 1 1 1,5 1,5 1.5 1,5

Nosivost (kN) C C. 20,4 31 41,5 48 64 76,5 86,5 91,5 132 146 156 163 173 180 220 9,5 14 18 19,6 26,5 30,5 32,5 34,5 49 53 55 57 58,5 61 72 593

Niz TDC 22 15TDC22 20 25 30 TOC 22 35 40 45 TDC 22 50 55 60 TDC 22 65 70 75 TDC 22 80 85
39

- Strojarski

--

.
Dvoredni aksijalni kuglicni leiaji (o3Stavak) Dimenzije (mm) Oznaka d D h a , d,
Niz TDC 22 90 TDC 22 100 110 120TDC22 130 140 Niz TDC 23 2STDC 23 30 35 40 TDC 23 45 50 55 TDC 23 60 65 70TDC23 75 80 85 TDC 23 90 lOO 110TDC23 120 130 140TDC 23 150 160 iz TDC 24 25TDC 24 30 35 4OTDC24 45 50 5STDC 24 60 65 70TDC 24 75 80 85 TDC 24 90 100 5 90 75 135 100 85 150 110 95 160 120 100 170 130 110 190 140 120 200 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 100 110 120 130 140 150 160 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 lOO 20 25 30 30 35 40 45 50 55 55 60 65 70 75 85 95 100 110 120 130 140 15 20 25 30 35 40 45 50 50 55 60 65 65 70 80 52 60 68 78 85 95 105 110 115 125 135 140 150 155 170 190 210 225 240 250 270 60 70 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 210 62 67 67 68 80 81 34 38 44 49 52 58 64 64 65 72 79 79 87 88 97 110 123 130 140 140 153 45 52 59 65 72 78 87 93 101 107 115 120 128 135 150 14 15 15 15 18 18 8 9 10 12 12 14 15 15 15 16 18 18 19 19 21 24 27 30 31 31 33 11 12 14 15 17 18 20 21 23 24 26 27 29 30 33 2 2 2 2 2,5 2,5

"
1,5 1,5 1,5 2 2 2

Nosivost (kN) C Co 270 340 375 390 510 540 51 65,5 86,5 112 134 166 204 220 236 280 325 355 405 405 490 585 720 780 930 1000 I 1200 73,5 104 127 170 200 255 300 360 405 455 510 560 620 680 880 86,5 108 114 118 150 156 22,8 28 36 45 53 63 76,5 81,5 85 98 112 116 132 132 156 180 216 232 260 275 320 33,5 44 53 68 78 95 108 127 140 153 170 183 196 212 260

1,5 0,5 1,5 . 0,5 1,5 0,5 1,5 I 1,5 I 2 I 2 I 2 I I 2 2 1,5 2,5 1,5 2,5 1,5 2,5 1,5 2,5 1,5 2,5 1,5 3 1,5 3,5 2 3,5 2 3,5 2 3,5 2 4 2 1,5 1,5 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 4 1 1 1 1 1 1 1 1 1,5 1,5 1,5 1,5 2 2 2

I

C3..8 23 26 28 29 29 32 32 35 38 41 41 41 45 rJ 3 3 3.5 4 4 4 5 5 5 6 6 6 6 6 2.1 I 595 .71l/7I5 1966) Niz TS: samopodesivi aksijalni leiaji s nesimetrienim baevastim valjcicima.Aksijalnj baCvasti. D a 108 117 130 139 150 162 172 183 194 202 212 225 235 245 259 268 58 64 70 76 82 87 92 96 103 110 116 125 135 148 Oznaka Niz TS 92 200 1'8 92 220 240 2601'892 280 300 320 1'8 92 340 360 3801'892 400 420 440TS 92 460 480 500 Niz TS93 1001'893 110 120 1301'893 140 150 1601'893 170 180 190 2001'893 220 240 260 d 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 220 240 260 D 280 300 340 360 380 420 440 460 SOO 520 540 580 600 620 650 670 170 190 210 225 240 250 270 280 300 320 340 360 380 420 Dimenzije (mm) h h.aji Nizovi 1'8 i 1'8A (JUS M.5 4 4 4 5 5 5 5 6 Nosivost (kN) Co C 1140 1250 1800 1860 2000 2450 2600 2700 3250 3800 4050 4900 5000 5200 5700 6000 585 750 950 1080 1250 1290 1500 1560 1860 2160 2550 2650 2800 3600 425 430 630 640 680 850 880 915 1160 1270 1320 1600 1660 1660 1900 1930 280 345 430 490 550 570 655 670 800 930 1060 1080 1120 1460 t. hk 48 48 60 60 60 73 73 73 85 85 85 95 95 95 103 103 42 48 54 5S.? 3. Niz TSA: samopodesivi aksijalni leiaji sa simetriCnim baevastim valjcicima. 60 60 67 67 73 78 85 85 85 95 15 15 19 19 19 21 21 21 25 27 27 30 30 30 33 33 14 16 18 19 20 20 23 23 25 27 29 29 29 32 24 24 30 30 30 38 38 38 38 42 42 46 46 46 55 55 20.lef.5 3.5 3. .5 3.5 3 3.5 3. f I f ! 1I .

D = 210...300 mm.5 3 3 3 3. .C3. 490 585 680 780 915 950 1080 1220 1370 1530 1660 1860 1900 1960 2360 2800 2800 Standardizirani su (JUS M.5 3.715 nih baCvastih lefaja: 1966) jo§ i slijedeei nizovi aksijal- niz TSA 92: d = 240.670 mm.5 3.500 mm. D = 130. .5 4 4 5 5 5 5 6 6 6 6 6 8 8 8 8 8 Nosivost (kN) C Co 3750 4500 4750 5600 5850 7100 7350 7650 8500 9500 9650 10 200 404 520 570 670 720 830 965 1160 1370 1600 1860 2000 2280 2600 2900 3250 3600 4050 4250 4500 5500 6400 6400 1500 1800 1830 2200 2240 2700 2800 2900 3250 3550 3600 3650 232 275 300 345 375 425. niz Th'A 93: d = 120....540 mm. . Standardi JUS za te nizove lefaja ne propisuju nosivosti Co i C.500 mm. niz TSA 94: d = 60. D = 340...Aksijalni batvasti leiaji (nastavak) Oznaka Niz TS93 280 TS 93 300 320 34OTS93 360 380 4OOTS93 420 440 460TS93 480 500 Niz Th'94 60TS 94 65 70 75TS94 80 85 90 TS 94 100 110 120TS 94 130 140 150TS94 160 170 180TS94 190 200 220 240TS 94 260 280 300 d 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 60 65 70 75 80 85 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 220 240 260 280 300 D 440 480 500 540 560 600 620 650 680 710 730 750 130 140 150 160 170 180 190 210 230 250 270 280 300 320 340 360 380 400 420 440 480 520 540 Dimenzije (mm) h hr hk 95 109 109 122 122 132 132 140 145 150 150 150 42 45 48 51 54 58 60 67 13 78 85 85 90 95 103 109 115 122 122 122 132 145 145 32 37 37 41 41 44 44 48 49 51 51 51 15 16 17 18 19 21 22 24 26 29 31 31 32 34 37 39 41 43 43 43 48 52 52 46 50 53 59 59 63 64 68 70 72 72 74 20 21 23 24 26 28 29 32 35 37 41 41 44 45 50 52 55 59 59 59 64 68 10 a 158 168 180 192 202 216 225 235 245 257 270 280 38 42 44 47 50 54 56 62 69 74 81 86 92 99 104 110 117 122 132 142 154 166 175 r 6 6 6 6 6 8 8 8 8 8 8 8 2. 596 . . 750 mm..

aksijalno (centricno) opterecenje radijalnih odnosno aksijalnih lezaja pri kojem nastaje ukupna plasticna deformacija od 10-4 promjera valjnog tijela.66 O.38 0..) * StatiCkanosivost Co ne smije biti manja od ekvivalentnog statickog opteteCenja Fo Co ~ Fo .44 cot a 0. a je kut dodira (kut izmcdu dodime osi i okomicena os lefajnog provrta).44 F. - a) Ekvivalentno staticko opterecenje za radijalne leiaje pri Cistom radijalnom opteteCenju (Fa = 0) Fo=Fr uz istodobno radijaIno i aksijalno optereeenje - uzimamo veeu od slijedeeih dviju vrijednosti Fo Vrsta radijalnog Kugliati Jdaji lemja = XoFr + YoFa lednoredni I Fo=Fr leZaji Vrijednosti za Xo i Yo imose: Xo Yo I Dvoredni Xo ldaji Yo s radijaloimdodirom I 0. a = 2S..853. 597 .6 J J J J J J J O. cot a. Staticka nosivost Co za pojedine vrste leiaja danaje u tablicama (s(r.S2 0.S 0.22 cot a I b) Ekvivalentno staticko optereeenje zd aksijalne leiaje istodobno aksijalno i radijalno optereeenje. 577 do 596) Ekvivalentno staticko optereeenje Fo ovisno je 0 radijalnom optereeenju Fr i aksijalnom optereeenju Fa.3 Frtancx (Za jednaredne aksijaIne leZaje ta jednadzba viSe ne vrijedi toeoo ako je Fr > 0.S O.42 0. Staticka nosivost je nosivost u mirovanju. Proracun staticke nosivosti (JUS M.S O. 856 .C3. + 2. ono radijalno odn.=400 Samopodesivi kugliati ldaji Valjkasti Jdaji 0. tj.C3. - Fo = F.S8 O. (1.S O.26 I 0. a = 30.S 0.1965). a = 3S.851-1963).44 cot a Kugliati lemji s kosim dodirom a ="20.S O.22cota 0.6 O.S O.76 0.S O.84 0.Nosivost valjnih leiaja (prema ISO) Staticka nosivost lefaja (JUS M.33 0.29 0.S O.

/VFr:.C3.852 - 1%3) Trajnost valjnog lefaja odredena je brojem okretaja (iIi satima rada uz konstantnu brzinu vrtnje) pri kojem se pojavljuju prvi znakovi umora materijala.00 X Y I Fa/VFr> e X Y 2.04 1.34 0. rastavljivi valjkasti lefaji Jednoredni lefaji F..71 1.45 1.19 0.056 0. Proracun dinamicke nosivosti (JUS M..15 1.- .2 1.56 598 X Y 2.56 -.jednoredni s radijalnim dodirom.28 0. e I Co 0.028 0.38 0.30 0.99 1..42 0.XFr + YF..11 0.56 1 0 0.55 1.42 0.31 1. 577 do 596). Dinamicka nosivost radijalnog odn.15 1. Nazivno trajanje skupine jednakih lefaja je onaj broj okretaja (iIi sati rada uz konstantnu brzinu vrtnje) ~to ga dostigne iIi prema~i 90% lefaja jz te skupine prije pojave prvih znakova umora materijala.30 1. aksijalno konstantno optereeenje kojim mozemo opteretiti skupinu jednakih lefaja s nazivnim trajanjem od 1()6 okretaja.26 0.55 1.99 1.00 0. I:>inamicka nosivost C za pojedine vrste lefaja dana je u tablicama (str. pri eemu faktor V iznosi: Vrsta radijalnog lefaja I Unutarnji prslen se okreee I miruje kuglieni lefaji samopodesivi .45 1./VFr> e I - s radijalnim dodirom s kosim dodirom 1.857/858/859/8fIJ 1964).31 1.17 0.44 0. aksijalnog lefaja je cisto radijalno odn.30 1.Dinamicka nosivost lezaja (JUS M.084 0.71 1.za aksijalne letaje F= V. a) Ekvivalentno dinamii!ko opterecenje F pri radijalnom opterecenju Fr i aksijalnom opterecenju Fa .04 1.28 0.C3.2 lefaji Vrijednosti X i Y za radijalne kugliene lefaje s radijalnim dodirom F -2 e I Dvoredni F.014 0.2 1 1 1.22 0.

58 1.69 1.56 0.70 0.39 0.75 2.55 0.40 1.02 1.13 1.00 1.52 2.34 1.11 0.44 0.57 1.057 0.40 0.40 2.17 0.21 "2.63 1.58 .36 0.29 2.17 1.47 1.014 0.12 1.52 0.35 1.32 0.63 3.:.76 1.68 0.07 I Fa/VFr> e X Y 3.54 0.82 1.88 1.28 0.23 2.26 1.17 0.57 I I 100 0.14 1.28 2.45 0.37 0. i- broj rcdova kuglica u jcdnom leZaju.18 1.78 2.10 1.40 0.64 1. 0.78 0.086 0.06 2.47 0.63 2.5 I X = 0.30 0'231 o 34 .11 0.50 0.30 0.42 1.46 1.00 1.00 1.46 1.87 Ot7\. 1Co 0.29 0.41 0.028 0.78 2.00 1.95 1. Xi Y vrijednosti su iste kao kod kuglicnih letaja s radijalnim dodirom (str.00 0.67 0.50 0..49 0.93 1. 0.60 0.38 0.55 ISo 0.01 1.43 0.75 1.39 1.39 2.43 0.43 0.14 Za e.42 0. 598) I 1.92 0.Za rastavljive jednoredne vrijedi radijalne kuglicne leZaje s radijalnim dodirom Fa/VFr > 0.07 0.26 1.36 0'291 0.058 1.78 2.87 1.63 1.72 1J1' 25° 300 35° 400 - I I I .087 0.00 0.65 1.57 1.57 0.41 1.50 Vrijednosti X i Y za radijalne kuglicne leZajes kosim dodirom et I .014 0.12 0.57 0.74 3.029 0.98 1.17 0.80 0.87 1.66 0.66 0.44 1.' e leZaji e I I Fa/VFr>e X Y X Y 2.63 1.46 0.41 1.27 1.029 0.38 0.36 2.34 1.12 1.015 0.19 1.2 {Y = 2.63 0.26 0.09 0. 0.12 1.38 1.44 0.056 Jednoredni leZaji Dvoredni Fa/VF.55 1.29 0.23 1.71 1.085 0.78 0.56 0.63 0.56 0.Fa.18 2.23 1.66 1.52 0.40 0.24 1.47 0. 599 .54 0.79 1.16 1.93 5° 0.11 2.

67 I tan« !1..52 0.e I X Y Fa/F.67 cot« Za «=0: F.90 3.5tan« X Y - dvoredni 0.92 0. 1.4 cot« 0.4 cot« 0..66 0'591 1.65 cot « Samopodesivi valjkasti lefaji jednoredni dvoredni - o 0. + YFa Vrijednosti X i Y - Vrsta aksijalnog lefaja Kuglimi lefaji s kosim dodirom « = 45. i aksijalnom opterecenju F.> e 1./V F..66 0.42 cot« 0.=O.45 cot« 0.54 a...67 I 0.92 1. =0.65 0. « = 60" « = 75.66 tan « I 1 I 1 1.5 tan« X Y F.25 I 2.lefaji I Y X Fa/F.67 0.5 tan« I Za «=9QO: F.17 4.40 0.. X= 1 b) Ekvivalentna dinamicka aplerecenje F pri radijalnom opterecenju F.89 11'18 11.Vrijednosti X i Y za samopodesive radijalne lefaje Vrsta radijalnog lefaja Samopodesivi kugliarl lefaji jednoredni FJV F. Samopodesivi valjkasti lefaji Dvosmjemi lefaji e I I Fa/F.5tan« 0.66 0. >e X Y Jednosmj... > 1.4 0. Y=1 * Trajnost lezaja L ovisi 0 dinamickoj reeenju F te iznosi nosivosti C i ekvivalentnom (106 okretaja) opte- pri Cemu je eksponent m: za kuglimelefaje m = 3 za valjkaste lefaje m = 10/3 600 . za aksijalne letaje F=XF.

.. ZamaJcena (kompaundirana) ulja mj~vina su mineraInih i biljnih iIi zivotinjskih ulja. Biljna i livotinjska ulja (ko~tano. 601 . Mineralna ulja s dodacima {aditivima} imaju bolja svojstva od ~istih mineralnih. ricinusovo. no ujedno i trajniji te imaju dobru mazivost ako nisu previ~ rafinirani. poznat je. Veeinu destilata treba jo~ i rafinirati. naftna imaju ne~to veeu. KvaIitetna stabilna ulja na parafinskoj osnovi imaju gustocu oko 870 kg/m3. plami~te. aIi se pri upotrebi pretvaraju djelomice u smolu i razgraduju. Opeenito so 80stoCa i viskoznost tim manje ~to ugljikovodici. jer sprije~avaju nakupljanje taloga i izgorjelih ~estica u motoru. Zato je njihova mazivost osobito dobra. veeu gustoeu. Pri izboru maziva za odredenu svrhu od1u~na su fizikalna i kemijska svojstva: 8OstoCa. Sintetska ulja iz ugljenog katrana doseiu gustoeu llOO. pjenjenje i rdanje. Tzv. cio niz posebnih masti izradenih npr. Dobivamo ih destilacijom iz sirovog zemnog ulja (nafte). neutralizacijski broj i druga.. kaplji~te. Stoga se vrlo rijetko upotrebljavaju posve sama. medutim. * K v a lit e t m a z i v a i mazivost prosudujemo s obzirom na ovlaiivanje i prianjanje na kovinske pomine i otpornost prema starenju.) sve vi~ tehnici zbog specijalnib svojstava. GustoCa pri 15 DC gotovo je za sva ulja manja od 1000 kg/m3. koroziju. a ulja s asfaltnom osnovom jo!. od kojih je sastavljeno doti~no mineralno ulje.MAZIVA S obzirom na i z v 0 r m a z i v a razlikujemo slijedeee vrste: Mineralna ulja se naj~~ upotrebljavaju kao maziva u tehnici. »detergenti-disperzanti« osobito su potrebni za motorna ulja. aIi bde stare nego cista mineralna ulja. Dodaci sluze za pobolj~anje mazivosti i viskoznosti. kruti~te. Rafinati su skuplji. Neka se sintetska ulja (silikoni i sI. Natrijeve masti tvore S vodom emulziju pa izdrre vi~e temperature. primjenjuju u suvremenoj Masti (za strojeve i vaIjne lefaje) su smjese sapuna i mineraInih ulja. viskoznost. sprije~vaju autooksidaciju. te omogucuju detergentno djelovanje i mazanje pri visokom tlaku. na osnovu aluminijeva iIi drugog sapuna. masti. 1200 kg/m3. repicino ulje) veoma su masna pa bolje maZu od mineralnih. Uglavnom razlikujemo litijeve i natrijeve. sadrie vi~ vodika.

. juo konacnom izboru najpravilnijegmaziva. uz propisane uvjete.lako ulje.. . dok je pri snirenom tIaku (npr.b 30 Za letaje s velikom brzinom vrtnje i malim optereeenjem potrebno je ulje ma20 15 nje viskoznosti... Tim ocjenjujemo upotrebljivost ulja pri niskim temperaturama. Kapljiite je temperatura na kojoj se pojavi prva kaplja tekuCe masti kad se ona zagrijava u odredenoj posudi.. u 5 vrucim prostorijama) potrebno je ulje veCe 30 £0 50 60 70 "C 100 120 viskoznosti. 602 o temperaturi te se s porastom temperatu50 re znatno smanjuje. Penetracija je mjera za tvrdoeu masti (tj. Ispituju se odnosno ocjenjuju slijedeea svojstva: sposobnost prianjanja i debljina sloja maziva na plohama. Mjere za viskoznost (kinematicku) vidi str. oksidacijska stabilnost.. dosegli smo goriite. - . uskladiti s uvjetima koji. Viskoznost veoma ovisi I I * Buduci da laboratorijska ispitivanja spomenutih fizikalnih i kemijskih karakteristika nisu uvijek dovoljna za ocjenu radnih svojstava. Zbog upotrebe ulja pri visim temperaturama i katalitickog djelovanja kovina u prisustvu kisika iz zraka. Ono veoma ovisi 0 tlaku.. pa ulje »stari«. u kompresorima) plamiste je znatno vi~. pri poveeanom tlaku (npr.ac odredenih dimenzija. odlucub . u vakuum-pumpama) znatno nife. dubina do koje se. uvedena su i ispitivanja za specijalna rnaziva i neposredno na strojevima.. Neutralizacijski broj jest broj mg kalijeva hidroksida (KOH) kojije potreban da se neutraliziraju slobodne organske kiseline u I g ulja.... Mnoge se masti razgraduju vee mnogo prije nego su dosegle kapljiste. Ako ulje nastavi dalje samo gorjeti. a osobito na motorima s nutamjim izgaranjem. 65..~ 70 200 5 100 "'-. svi zajedno. a za promjenljive pogonske priDijagram o~isnosti viskoznosti v 0 like potrebno je ulje s blago polozenom kritemperaturi T vuljom viskoznosti. u uzorak masti utisne stoz. Neutralizacijski broj. pa zato ono mora biti znatno vi~ od pogonske temperature lez. detergentnost i dr. Te osnovne upute treba a polutelko (srednje) ulje. Za veea optereeenja i pri 10 visim pogonskim temperaturama (npr. 1 ""'. Krutiite je temperatura pri kojoj ulje vi~ ne teee. koje je 30 do 40 stupnjeva vi~ od plamista. Te metode obicno nisu standardizirane. Plamiite je temperatura pri kojoj se uljne pare prvi put zapale kad im se priblizavamo s otvorenim plamenom.. Plamiste moramo uzeti u obzir samo ako su pogonske temperature blizu plamista.aja. " '" a - Viskoznost je najvazniji podatak pri izboru ulja za odredenu svrhu.. u mineralnim se i zamaSCenim uljima stvaraju nakon dureg vremena slobodne organske kiseline.

. pri 50. 38 -5 140 srednje LD .1973) .. - I I lako te~ko Osovinsko ulje (JUS B. .6 super super lako 90 -30 3 CP 3 super lako 110 -20 7 CP 7 ekstra ekstra lako 140 9 -20 CP 9 ekstra lako 160 -16 14 CP 14 posebno lako 165 -15 20 CP 20 vrlo lako 170 -15 27 CP 27 lako -10 180 37 CP 37 srednje -10 200 50 CP 50 te~ko 200 -10 75 CP 75 vrlo te~ko 210 100 -5 CP 100 osobito te~ko 215 150 -5 CP 150 ekstra te~ko 220 -5 215 CP 215 ekstra ekstra te~ko 230 -5 300 CP 300 super te~ko 230 425 -5 CP 425 super super te~ko I I I 603 .za protocno mazanje Leiajno ulje .desti~at(JUS B. 75 0 160 te~ko LD 100 80..Lezajna.za optocno mazanje . .H3.H3..230 .. 110 0 160 Cirkulacijsko ulje (JUS B...3000/301 ..60 55 . .C 80 -40 CP 2 1.. . vretenska.1956) pri 50.313.30 21. 45 -15 130 te~ko VI' 60.3211323-1956) . 316 .C lako OL 45.310/311.. 60 -15 150 I te~ko OT 90.za protocno mazanje pri 20.C min. 85 I -15 I 130 Vretenskoulje.za osovine tracnickih vozila pri 50..170 Vretensko ulje (JUS B. 52 -5 150 polute~ko LD .H~..H3. Plamte .H3.1956) .45 40. osovinska i cirkulacijska ulja Vrsta Oznaka Viskoznost mm2/s Krutite O.C lako LD ..C maks.1956) . ..C lako VL 20.destilat(JUS B. 110 0 .

.1973) ZU 40 40 -25 ZU 55 55 -20 ZU 80 80 -18 ZU 110 110 -15 ZU 150 150 -12 ZU 190 190 -12 ZU230 230 -10 ZU305 305 .8 210 MP575 < 3300 >4.8.31.9 -20 -15 -12 -10 o 1955) 150 165 180 200 220 U/je za otvorene zupcanike (JUS B..5.2 -15 190 MP 4-140 25..5 (...801) UVP.11. 604 - za zupeane prigone. .. "- za pufne pri.270. Ulje za visoki flak (JUS B.5.7) 200 11 gone...5 .9 42.H3. 272 OZ 5 33 OZ10 72 OZ 15 125 I I I 190 190 190 U/je za zatvorene zupcane prigone (JUS B.319 .5 (-25) 160 MP 5 . . UVP751) 1 3268 1 UVP.. 25..19..12 14.1 25.. 29 53. 76 91...31.5 -20 170 MP490 16. . .1962) Plamisle °C min.H3..3D2/303.5..211.goe Krulisle Doe maks.. 215 .9<J2) UVP-I4()2) UVP-25()3) 22.1 . .. " - za mjenja~ i diferencijale.1973) MP4-80 <23000 9..Ulje za visoki tlak.2.190 8.19.H3. zupcanike i zupeane prigone Oznaka' -17. 42.11.90 < 76000 16.2 (-18) 180 MP 5-140 25..5 ZU 455 455 5 I I - 180 190 200 210 220 230 235 240 240 U/je za mehanicke prigone motornih vozila (JUS B...2 150 MP5-80<llOOO 9...8.H3.

42 44. . 270 .. ! I CU 250 CU 300 I I pame cilindre I pri lOO. I I Plami~te .za vodne.C lako KU-L 35. . turbiosko i cilindarsko ulje Vrsta I ! Oznaka I V...21 -25 160 !ako HU-L 30.210 - 1976) .. Turbinsko u/je (JUS B.. S02. . .8 1970)-za 190 210 I 220 250 .141 ..C maks...120.za stapne i rotacijske kompresore pri 50.. . . kompresorsko..144 ... CO2...8 .H3. ..C ekstraekstralako HU-EEL 10.C min. \ 200 le~ko KH-T 36.140 .. 50 -20 175 srednje ..33 34. 12.C 16...26 -35 160 1 180 srednje KH-S 26..5 250 U/je za rashladnekompresore (JUS B. .105 -10 195 vrlo t~ko KU-VT 110. . 52 ' + 5' 44.5 230 ekstra t~ko KU-ET 220...53 -10 220 vrlo t~ko HU-VT 61. .KU-S 52. 1 Hidraulitko u/je (JUS B.50 I -20 I I I .Hidrauli&o...17 -40 135 I lako KH-L 18.341 za zasicenu paru za pregrijanu paru I 25. pame i plinske turbine vrlo lako lako I ...H3.151 ... 95 I -10 I 240 Kompresorsko u/je (JUS B.5 215 posebno t~ko KU-NT 150.1962).52 1956.72 -15 185 t~ko KU-T 75. -25 .C: I 30.1962)..... pri 50.H3....12 -35 81 ekstra lako HU-EL. k t IS o~os mm /s Kruti~te .. 382 - .200 . .36.24 I I -10 I 180 srednje TU-S t~ko i TU-T Cilindarskou/je (JUS B. 128-1963) za uljno-hidraulickenaprave pri 50.H3.. 34 -20 200 srednje HU-S 38.8' .75 -10 I 230 posebnote~ko HU-NT 80.. . .. 156 .C vrlolako KH-VL 10.. freone i sI.55 + 5 I I 310 605 .. TU-VL TU-L pri 50. 14 -30 100 wlo lako HU-VL 17..za kompresore za NH3.H3.42 -15 210 I~ko HU-T 49..

.3 .12. ni ovisnost njegove viskoznosti 0 temperaturi). Motomo upotrebljava ulje za dvotaktne benzinske se pomijeSano s benzinom. Plamiste °C I min. Zfmska u/ja SAE 10 Z SAE 20 Z Ljetna ulja SAE 20 I I 5. .. D I I tezi motori laki } dizel- Razdioba po viskoznosti Po SAE (Society of Automotive Engineers) motoma su ulja podijeljena u gradacije po viskoznosti (pri !!emu nisu uzeti u obzir ni kvalitet ulja..8.. 9.. (Ulje koje odgovara gradacijama SAE 10Z i SAE 30..6.6. 9. SC i SE (od SA do SE s porastom dodatka) te CA i CB (od CA do CD za poveeani stupanj kompresije motora).3 7.7 I -10 240 »Svesezonska ulja« obuhvacaju viskoznoscu viSe gradacija. motore je ulje s dodacima. detergentno ja!!e detergentno jako detergentno Upotreba I SB I I tezi moton laki } benzinsi SD CC CD I Klasifikacija API poznaje jos i kvalitete: SA.l29/139/149/169 - 1974) Razdioba mineralnih motornih u/ja po kvaliteti Klasifikaciju API su (1970/71) zajednil!ki izdali: API (American Petroleum Institute) i ASTM (American Society for Testing Materials) Klasifikacija Karakteristika I po JUS Kvalitet A B C API.6 9.Motomo uIje (JUS B. a ..8 -20 I 205 220 230 I -15 -10 I 16.9...30).8°C: 98. . -25 -20 .3..9 12. Gradacija po SAE I -17.. I ulja inhibirano inhibirano..H3.4. I 200 205 SAE30 SAE 40 SAE SO - I 7.9°C Viskoznostmm2/s 2400 9600 : . ozna!!enoje sa SAE 10Z . 7. 16. I Krutiste °C maks.22. 606 J .

0 .H3.526... N5 pri 50.17 1970) pri 20.42 12..C 30 I 120 120 140 160 I I -15 -20 -15 I lzolacijsko u/je (JUS B..561/562 za transformatoR pri -30. . .C 20 .H3.5 -10 I neakt ut Ivna!Ja ' .37.. .eliDsko.160..C IIU-T I 1800 I --45 I 130 140 za sklopke IIU-p pri -15..5. .S -10 -10 12 ..C 40 I -30 I Dielektribla ~toCa ulje 30 kV. 37.25 26.1973) -20 6. 37 I -25 pri 50. 163 iostrumcnte i lake radilia: vrlo lako lako srednje tdko IVZT-VLI VZT-S VZT-T I VZT-L 1958) - pri 20...C maks....... otopine u vodi u omjeru kotlcentrat/voda = 1 : 50. I2oladjsko alje i alje za obradu Vrsta Viskomost mm2/s Kruti~te .37. I PlamBte °C min. tehnilko (JUS B.S -10 12 . UUai tekueine za obradu - za hladenje i mazanje alata pri odvajanju Neemulgiraju~a ulja (JUS B.H3.C 18.. za preradeno 6:stica s kovina izolacijskih ulja IU-T i IU-P iznosi: za nepreradeno ulje 50 kV. za precizne Vazelinsko u!je.12 12 .5 -20 I aktivna ulja N~O NEP I NVEP A 10 A 25 { VA I 90 100 140 160 100 140 140 Emu Ig i r aj u eau Ij a isinteticnetekucine (JUSB.... 6..5 -20 6.C 3.. 37. 1 : 40 (1 : 60).H3. 607 .C I 800 pri 20. .12 12 .536-1974)-za emulzije s vodom u omjeru uljeJvoda = 1 : 10.Vllt. 1 : 1000.5. .

1977) 200....za visoketemperature(JUS B.325 AV-55 AV-65 I - AV-75 I - 90..666 I MMo-l MMo-2 1 >40 >40 310. min.1974) .340 meka VM-2 > 40 265.1974) vrlo meka MVP-l - 310.295.150 1 30.1955) tdka °Z-20 310.624 . Antikorozijsk.295 1 -15 -15 175 180 Sadrti: > 3 % Mo~. 295 srednja MKL-3 > 35 220.. ....H3.H3.bdenovim disu/fidom MoS2 (JUS B.H3...250 srednja Saddi: 2. . 2 % vode..H3. 4 % grafita. 295 1 meka MVP 2 I srednja MVP-3 I 220..za vi~ namjena 175 vrlo meka VM-l -15 > 40 1 310.213/274 ..za klizne i valjne lefaje pri povi~enim temperaturama i tIakovima (JUS B.. 250 I 175 180 185 ...H3.ranamast (JUS B.80 I 55 65 75 608 j ..H3.H3...645 .H3.250 -15 150 I 1 1 1 I Grafit.1974) ..644/648 1965) tvrda MVT-4 175.205 briketna I 1 160 I MVT-B 1 - 1 < 80 - 180 Masti na osnovi Li-sopuna (JUS B.681 .....za valjne lefaje MKL-2 -15 140 meka > 35 265~. I I I I -15 I 1976) " 95 I - Masti s mo/....340 - vrlo tdka 1 0Z-41 1 1 290.Masti za mazanje Vrsta Oznaka Viskoznost Krutgte Kapljite Penetracija mm2/s °C °C (po gnje50°C maks.. vaze/.661 .634 .1970) LMG-3 > 37 200.. 8 % pepela.340 1 265...n (JUS B..310 I Masti za visoki tlak i temperatuTu . na osnovi Na-sapuna (JUS B. eenju) Masti za otvorene zupcanike (JUS B.. -15 180 srednja VM-3 > 40 I 220. 250 -15 185 1 I I I 1 Mast. 340 265 .

..15oo n= 1500.. 3000 n > 3000 t=60. 3000 - podmazivanje n1dCu n > 3000 t = -20.. 125°C: normalno optereeenje u_'''.700 O°C: n < 50 n = 50..Izbor mazlva * Pogonski Mjesto i na<!in I uvjeti podmazivanja n - t temperatura eC) brzina vrtnje (okr. 3000 n > 3000 t> 90°C: n<7oo n CP-loo CP-37 CP... 40°C t=O.. cirkulacijsko iIi prstenom t> - podmazivanje m~u t< t< t> n< 50 n=50.3000 n.. ru(!no ili mazalicama podmazivanje uljem... . ...Jmin) - Maziva po JUS I - Lehji Klimi letaji podmazivanje uljem.> 3000 O°C 60°C: mazalicama tIacno 60°C LD lOO LD60 LD45 CP-loo CP-75 CP-50 CP-37 CP-20 CP-7 KH-S LMG-3 MVP-2 MKL-3 KH-T CP-37 CP-20 CP-7 Valjni letaji podmazivanje uljem t = -25.60°C: n < 700 n = 700 ...2oo n = 200.... .. 700 n=700..90°C: n < 700°C n = 700 .-!'tereeenje 609 . ..20 CP-3OO CP-215 CP-75 = 700 . .. 200 n = 200 .

.. 70.1000: P< 11 P= 11..tempcratura(.C) ..1000: P< 11 P=11..normalnei niske .65 P>65 n = 350../min) blZina vrtnje pogonskog Pogonski uvjeti Maziva po JUS ZU-80 ZU-40 ZU-55 ZU-80 ZU-I90 ZU-40 ZU-55 ZU-80 ZU-80 ZU-190 ZU-305 ZU-55 ZU-80 ZU-I90 ZU-40 ZU-55 ZU-80 CP-20 ZU-40 ZU-55 OZ15 - podmazivanje u uljnoj kupelji - podmazivanje cirkulacijsko ili u uljnoj kupelji = 2500. ..50 P>50 n = 1000..C: veliko opterecenje manje opterecenje t = 0...tzup<!anika(okr. 37 P> 37 n .. Mjesto i na<!in podmazivanja Zupcani prijenosi Zatvoreni zupcanici podmazivanje cirkulacijsko n P ..C t Puini prijenosi .prenesenasnaga (kW) t=-20.lzbor mazi....1 P> 15 t < 60...niske CeliQ1a ud u 610 t .niske t - normalne MP4-140 MP4-80 MP4-90 }(H-T OZ5 Lanci i uhd Gallovi lanci - normalne ..5000: Otvoreni zupcanici P<4 P=4.C: n < 350: P< 18 P= 18.65 P> 65 n = 350...50 P> 50 n < 350: P< 18 P= 18...2500: P<7 P = 7 ..20..

C I CU-300 CU 250 D-SAE 30 D-SAE40 D-SAE 20Z D-SAE 30 - Dizel-motori (stabilni) Vertikalni motori cilindri i Iclaji I I I PI < 120kW PI> 120kW PI < 40 kW I Horizontalni motori cilindri i Iclaji Regulatori Protoeni regulatori PI > 40 kW I TlaCniregulatori Stapni kompresori za I t .3000 I TU-VL TU-S I Stapn i parn i strojevi Cilindri I Temperatura pare: tp < 320.C I TU-S KU-T KU-S ' TU-S KH-L regulatore I 611 . velika brzina t < 15.niske t> lOoC t < 10. (nastavak) Pogonski uvjcti Mjesto i nal!in podmazivanja I t P.C srednja i velika optereeenja.C: optereeenje < 3.normalne .T I TU-S Horizontalni potpomi i grebenasti lefaji Svomjaci statorskih lopatica. vodivi podvodni Iclaji Glavine Kaplanovih turbina Par ne turbine LeZaji I I I mala optereeenja./min) snaga po cilindru (kW) - btzlna - Vodne turbine Potpomi Iclaji sa cvrstim potpomim prstenom s pomicnim segmentima I I I t < 50.C tp < 260.5 N/mm2 I TU.. - n tem~tura (~C) vrtl\JC I Maziva po JUS (okr. mala i srednja brzina t < 6O.w'..C mala i srednja optereeenja servomotor servomotor U osovini u glavini I TU-S LMG-3 I CP-300 TU-S n> 3000 n = 1500.normalne t .

. N2. CO. kompresori za koksni iIi rasvjetni plin kompresori za metan.5 bar: / < /> p < 8 bar /< p> 8 bar: / < /> malo optereeenje veliko optereeenje 140°C 180°C 180°C 140°C 180°C 180°C KU-S KU-VT KU-ET KU-S KU-VT KU-ET LD-30 LD-60 . ~H2 i sI.cirkulacijsko podmazivanje - tIaeno podmazivanje Rotacijski kompresori Jednostepeni Dvostepeni Alatni Vodila 612 strojevi p < 2. .< - - kompresori za vlabli zrak iIi plin rashladni kompresori 1< 135°C' { / > 135°C za NH) i CO2 za freon i CH3CI za S02 Lefaji i pogonski mehanizam .zimi -Ijeti unutra p < 100bar: 1< 140°C 1< 160°C / < 190°C I> 190°C 140°C / > 140°C / < 140°C { . butan - p < 6 bar: vani . propan.lzbor maziva (nas/avale) Pogonski uvjeti Mjesto i nafin podmazivanja .Hidraulicki strojevi Stapne pumpe Rotacijske pumpe Stapni kompresori Cilindri i br/ve mali jednostepeni zraeni kompresor vikstepeni kompresor 1 - konafna temperatura kompresije (0C) tlak (bar) p - Maziva po JUS normalno optereeenje normalno optereeenje veliko optereeenje HU-VL HU-S HU-VT KU-L KU-S KU-S KU-S KU-T KU-NT KU-ET KU-S KU-T KU-T KU-S KU-VT KH-S KH-T KH-T CP-75 CP-50 - - za zrak.5 bar / < p> 2. NH3.

16 nefeljeznih 1 2.2 3. Jezgrenici su modeli za izradu pjescanih jezgara. 5 7. 14 12.129.. 5 4.. ..3800 3800)... 0.5 .. plasta.3 1. 4 6..4 celicni lijev magnezijski lijev 2.4 4.5 1.15 14.... 3 3..10 9.. sivi lijev.7 6. aluminij.).ViSekratno upotrebive modele koje izradujemo od kovine (eelik.. 6 3 . .. 6 5.8 1....3 2....pri pojedinacnoj 613 . koje Cc biti obradene. Dodatak za obradu' u mm sivog lijeva 1 II 2.5 1..lednokratno upotrebivi modeli izraduju se od voska (kojega po konacnoj izradi pjescanog kalupa istalimo zagrijavanjem) ili od plasta (UF Hi pjenastoga PS koji se dodirom s vrucom talinom ispare)......TEHNOLOGUA Lijevanje Mod e I i po kojima se izraduju kalupi za lijevanje dijele se na: . .5 lijevani Mn celici bijela kovina Na plohama. 8 7.5 1.16 16. Nadmjere Lijev sivi lijev nodularni lijev lijevova (JUS K..3 2 . 9 9.18 - 24........3 3.7 7 ..21 5400)...1200 1200). - 3.5400 - 2..11 7.2 1.10 10. ..200 200) ...6 5....6 2..5 4.crni.. 4 3.. 800 800).. 9 4. drveta Hi sadre.5 2...6 14.. 4 4. 13 12..AI-Mglijev } - . 8 4.1 .2600 2600)..5 0.....7 1.10 6.2 2. 9 8. 500 500)......0 0.5 3. 300 300)...0 - ... Stoga su dimenzije modela za nadmjeru povecane s obzirom na konstrukcijski nacrt....8 - za odljevke od celicnog lijeva 1 II 6..... .. mjed itd.0 1.75 lijevana bronca lijevana AI bronca 2.. 7 6..)800 1800)...3 0..9 9. .H5..3 - netareni faren. Osnova za izradu modela je konstrukcijski nacrt...5 1.. .... tareni ... 13 12.30 18..pri masovnoj izradi odljevaka. Moraju biti dijeljivi i s kosim bocnim plohama da ih nakon kalupljenja mozemo izvuci iz pjescanog kalupa.. .11 10..0 0.. 7 8. Pri dimenzioniranju modela valja uzeti u obzir kontrakciju lijeva pri skrucivanju i ohladivanju.0 1.24 izradi kovina II 3.8 1..AI-Cu-Mg lijev 1... 12 10...050-1959) Nadm'era % veci manji Lijev odljevci odljevci 1...18 11...5 5. temperovani lijev netareni bijeli. . 5 5..0 1.2 1... ...1 1..16 1 ...5 0..3 lijevana mjed cincani lijev aluminijski lijev N adm' era 0/0 veci manji odljevci odljevci 1..3 2.4 5 ....1215. treba na modelu dodati za obradu: Najveca dimenzija odljevka mm . II . . faren.

). kokilnom. zajezgre (do 5% gline). Ljevacki pijesak sastoji se pretezno od kremenih zmaca (Si02). ali manju cvrstocu. Kalupljenje moze biti rucno (pri pojedinacnoj izradi odljevaka i pri velikim odlj~vcima) ili strojno (pri masovnoj izradi manjih odljevaka). Vezemo ih dodatkom veziva. Razlikujemo: . modro rote crte. zeleno 'rote ertctuto crvene crte.. polumasni i masni pijesak. moraju biti i kod tih lemperatura dovoljno evrsti i porozni za odvodenje nastalih plinova. Polumasni pijesak upotrebljavamo za svjeze kalupe. Osim posebnih vrsta anorganskih veziva (gIine s odredenim mje~avinom AI203 i Si02 uz dodatke K. Manje se plobe oboje tom bojom u cjelini.).Kalupe za jednokratnu upotrebu.najvere evrstoee .5 mm (u ovisnosti od tra!ene gIatkoce ploha odljevka i njegove velil!ine). 614 .. modro Povriine modela i jezgrenika povriine na kojima ostaju odIjevci neobradeni povriine na kojima Ccse odIjevci obraditi mjesta za rashladne ploCei ulotene tmove sastavi dijeljenib modela jezgreni oslonci crveno crveno crveno crveno crni rub cmo . ima visoko tali~te (1720 0c) te postaje gnjecav tek povrh 1600 QC. ne smiju s njom reagirati. od plasta . . 0. Po kolicini gline u Ijevackom pijesku razlikujemo suhi.celicni lake rovani kovine kovine sivo rote erte.PF.. centrifugalnom. koje izradujemo nabijanjem Ijevackog pijeska. Li 'ev teke tempe. Kalupi moraju izddati visoke temperature taline.. kontinuiranom itd.15%). .za su~ene kalupe. Kremenova zma sama su sipka. ~krobna. narol!ito pri izradi jezgara i Ijevackih maski (za velike serije malih odljevaka . a masni . UF i sl. Suhi pijesak ima najvecu propustivost za plinove.) upotrebljavamo i organska veziva (uljna.06.30%) uz dodatak vlage (5. Mg i sI. UpotrebIjavamo ga npr. Kalupi su pomocno sredstvo u kojima se uljevena kovinska talina hladenjem skrucuje u odljevak. Boje model a sivi crveno rote crte* modro nodularni IjubiCasto rote erte. Debljina zma krere se izmedu 0.Zbog vea: preglednosti pri izradi kalupa i upozorenje za koji je lijev predviden pojedini model (nadmjere!) oznaeuju se pojedine plohe na modelima posebnim bojama. Modeli nisu potrebni pri posebnom nal!inu lijevanja (tlaenom.po Croningu). Najoubifajenije vezivo je gIina (2.

.Kalupi za vlSekratnu upotrebu izraduju se od kovina. Zbog velikih temperaturnih opterecenja je njihova primjena ogranicena na I' I I mn 345 izradu odljevaka od slitina nizeg talista (Sn. . 71 2 6 1 2 6 54 8Kalup za model (od plasta) za jednokratnu upotrebu: 123456- El . Pri kontinuiranom lijevanju se kovinska talina ulijeva u obostrano otvorenu kokilu (zatvorenu samo pri pocetku postupka). grafita iIi keramike. kako bi pri ulijevanju nastalim plinovima olaksali izlaz. .ulijevak 4 . debelim odljevcima) mora se talina odrtati tekucom (toplinskom izolacijom iIi dodatnim zagrijavanjem) sve do skrucenja odljevka.jezgra 3 .3.kalup 56. mjedi).Pjescani kalupi Dijeljeni kalup za model za visekratnu upotrebu: 1 . Pri dijeljenom okviru za kalup moramo gornji dio cvrsto spojiti s donjim dijelom. ucvrscujemo ih osloncima i opteretimo utezima. Pijesak u kalupu valja na mjestima probosti (zracnici). da se ne bi dignuo zbog hidrostatskog uzgona. Zn. Da uzgon u talini ne bi skrivio iIi srusio jezgre. Kokile su kovinski kalupi (obieno od eelika iIi sivog lijeva) pomocu kojih je moguce izraditi vrlo tocne odljevke (s toler. Pb Centrifugalno lijevanje.05 mm). Zbog vise cijene upotrebljavamo kokile pri masovnoj izradi odljevaka. . . I I 615 . Mg.. I I vanjskunjenustijenku. Za odvod zraka valja namjestiti na najvisim mjestima modela odusnike. 2 .AI.razvodnik privodnik odljevak pojilo jezgreni oslonac kalup ulijevak razvodnik privodnik odljevak pojilo (odusnik) U pojilu (koje mora biti dovoljno veliko pri punim. da nastane dovoljno cvrsta vanjska kora. .-.prikladno za izradulijevanih je kolutai cijevi. Talina se u kokili skrucuje toliko. koja omogucuje izvlacenje odljevka. Postupak je prikladan za kontinuirano lijevanje punih iIi supljih profila (u duljinama koje ogranicava samo vanjski uredaj radnih prostorija). :to. pri kojem se talina zbog rotacije kokile sabere uz . koji mogu takoder preuzeti ulogu pojjla. u dijeljenim kokilama su jezgre od pijeska. :to.. Talina se ulijeva u kokile otvorenim mlazom. da bi se sprecilo stvaranje lunkera u odljevku. U potpunim kokilama su i jezgre kovinske. .

:t3 1- - 30).5 Celieni lijev meno strojno vel.Dozvoljeno odstupanje pri dimenzijama neobrad. +3 -2 - kaIupljenje* .. +7 . .. 80 80).5 :t2. . .5 +2 :t3.1250 - +3 -2 +4 -3 +6 -4 +7 -5 +10 -7 :t7 +4 +5 :t8 -2 -3 :t4 :t4. Sivilijev kaluprenje* meno strojno vel.5 -1.. . 30 kalupe). - od- . 50 SO). . 2000).-2 +4 :t2 +3 :t4 -2 :t5 :t3 1250)..-4 -2 +10 :t 15 +8 :t7 -5 .5 -6 +9 -5 +12 -6 +5 -3 -+13 +11 --7 -6 +15 - - . . 315 315). .2500 vel... deblj.. duljina).. . deblj... odljevaka od sivog i lelilnog tolerancija lijeva i za 00- Preporueene smjernice (pri dimenzijama bez propisanih Ijevkeu pj~ne Nazivna mjera . 180 180). deblj.. :tl :t 1.. . 10 10).2000 +6 -4 +13 -9 +8 -5 (promjer.:t 16 -4 :t8 +4. 616 ....-4 :t6 +9 :t13 -4 +3 .. ..5 +11 -2. deblj.5 +7 :t11 -3 :t5 -4 +8 :t12 .. odstupanje -8 +16 -8 +18 -9 +20 -10 -7 - +14 pri velieini odljevka ~irina.... vel. stupanja pri debljini stijenki. vel. 400 400). 500 500). ... 120 120). .. deblj.1000 1000). 630630). 800 800).5 :t2 +2 -1.5 :tl :t2.1600 1600).5 :t3.Mjere u mm. 250 250). 18 18).5 +6 :t9 -3 +5 +2.. 6 6). ..5 -1.

4 :tl. .4 :!:2.6 dij. 18 18). .pri jednodijelnim kaJupima.5 +4. plamenim iIi luenim rezanjem.4 :tt . .2 :!:1. - 617 .pri dijeljenom kalupu. jez.Mjere u mm..priljevci (ulijevci i pojila) odstranjuju se piljenjem. .. Eventualne gre~ke odljevaka popravljaju se isjecanjem iIi zavarivanjem. u okretnim bubnjevima.5 -3 :!:2 80).8 :!:2 10).1 :tI..8 I-:!:1.. ...5 -2 +3 -2 :!:1. 30). vel. .2 :tl.6 :tl. :!:0. . brusnom ploeom.5 f--:t2.6 jez.6 :!:2 jedn.6 :!:1.2 :t2.2 jedn.. . .5 Odljevci lakih kovina kaJupljenje fUmo stmjno dij.za debljinu stijenki.5 -2. :!:0.5 :t2 +2. 30 50 80 :t2 +3.2 :tl.2 :1:3. .5 -1 +1.5 +2 +2...5 :t2.. 315 :t4 :t3. .5 +3 -2 :!:1.2 :!:1. 150 bar). 50). sast.5 :!:1.za velianu odljevka.9 :t2. .3 :!:3 sast. . . Odljevci tekih kovina Nazivna mjera . .pneumatski Hi mehaniekim bacaeima. deblj.400 Oznake za odstupanja: vel.5 I-- +5 -4 :t3 :tl. . 250 250).9 :tl.8 :!:0. :!:1 :!:1. deblj.5 :t2 :!:2.grubim Ciseenjem odstranjuje se say pijesak i to rueno ilili strojno (pneumatskim dlijetima. :to.2 315). :tl :!:1.za kalupe s jezgrama. 6). . 180 180).6 :!:1.2 jez.120 120). CBcenje odljevaka Postupak egcenja odljevaka: istresanje pijeska obavlja se rueno iIi strojno (vibratorima)..8 :!:2.. vodenim mlazom .Dozvoljena odstupanja pri dimenzijama kovina za neobradene odljevke neieljeznih tolerancija i za Preporurene smjemice (pri dimenzijama bez propisanih odljevke u pjeRanim kalupima)..2 :tt. :!:1.5 -1.9 :t3. 6 10 kaJupljenje fUmo stmjno vel.5 +2 -1.6 :tt.pri sastavljenim kalupima. :tl :tl. :tl.25 . .8 :!:3.. dij.6 sas!.. deblj. . jedn.bru~enjem se poravnavaju neravnosti ploha po odstranjenju priljevaka i sI.8 :t2. pjeskaranjem kremenovim ili eelienim zrnjem . :!:1.

tj. limu) plasticnom (trajnom) deformacijom promijenimo oblik. \. I1. Stoga je velicina deformacije pri preoblikovanju ogranicena.je radni postupak u kojem krutom kovinskom materijalu (sirovom odljevku ili vec prije preoblikovanom poluproizvodu. Pri kovanju u hladnom materijal jako ocvrsne. Pri prevelikoj deformaciji materijal se kida. Preoblikovanje se zbiva u podrucju prisilnog tecenja kovine Hi slitine. Pri malenoj. pri cern materijal ne ocvrsne. Kujemo obicno u toplom. Pri valjanju lima ili profila medu dvama valjcima smanjujemo debljinu izratka za razliku I1. Znacajna je brzina deformacije. mogu se iarenjem odstraniti..-t-.h (= ho b Va/janje 618 ~ 'q'i<' - h) koja je ovisna od promjera valjaka 2 R i koeficijenta trenja /l "" . tj.. a upotrebljava se pri pojedinacnoj izradi i pri velikim otkovcima.h~ 2 R(l . nad temperaturom rekristalizacije.rucno ili strojno . nakon cega se materijal moie dalje preoblikovati. pri cem materijal ocvrsne (povecavaju se cvrstoca i tvrdoca uz smanjenje rastegljivosti). daje tocnije dimenzije otkovka. traka) u otkovke. Kovanje u kalupu (b) sastoji se iz manjeg broja udaraca.sastoji se iz velikog broja udaraca. pri cem se ujedno promijeni i struktura materijala. Najznacajniji su primjeri preoblikovanja: Kovanje Kvalitetne dijelove kompliciranih oblika i s velikim razlikama presjeka izradujemo najjednostavnije kovanjem valjanih profila (stapova. pod temperaturom rekristalizacije. Fino valjanje (»glacanje«) je fina obrada tokarenih iIi brusenih kovinskih ploha plasticnom deformacijom pri kojoj povrsinski sloj jako ocvrsne.. a tada su moguce . Porastom deformacije rastu i naprezanja u materijalu.. S obzirom na temperaturu preoblikovanja razlikujemo: .samo male deformacije. a upotrebljava se pri masovnoj izradi.l/ViT+l) . - - preoblikovanje u toplom. npr. . Slobodno kovanje (a) . Na taj nacin moiemo postepenim preoblikovanjem i meduiarenjem postici vrlo velike deformacije materijala. koja nastaju zbog ocvrscivanja pri preoblikovanju u hladnom. brzini deformacije materijal ce se prognjeciti do u dubinu presjeka. Naprezanja. pri velikoj brzini stici ce deformacija samo do manjih dubina. o "" . jer se pritom nastala naprezanja usput gube.preoblikovanje u hladnom. .cos a) = 2 R(l .Plasticna obrada Plasticna obrada preoblikovanje .

d) Hi postepenim razvlacenjem preko modela (e). Duboko izvlacenje Duboko izvlacimo lim iz pripremljenih odrezaka pri jedno(platina odn. Cu i sI.c) oblikujemo ~tapove. profile. b) iIi protiv patrice (protusmjemo . b) iIi valjke (c) dobivamo vua cene profile i ticu.a. kruZno izrezanih rondela) stavnim proizvodima u jednom stupnju.).pomocuvaljaka (c). Zn. a c Odrezivanje Odrezivanje je postupak pri kojem smicnim optereeenjem odvajamo cestice izratka.Utiskivanje Utiskivanje patrice (utisnog alata pozitivnoga oblika) u materijal izradujemo razne gravure ili udubine (negativnog oblika). u kalupima (c. b). Istiskivanje Hladnim istiskivanjem materijala kroz matricu (istosmjemo . stvaranjerupa ulimu-a- - stih (b) Hi s prirubom (c). cijevi (u prvom redu od Sn. pri kompliciranijim u vge stupnjeva. Savijanje Savijamo u prvom redu lim i trake i to: slobodno (a. AI. 619 . Vucenje (kalibriranje) Vueenjem odvaljaka kroz matrice (a. Smicno preoblikovanje Smicno preoblikovanje upotrebljavamo npr. za savijanje ~tapa u koIjenCastu osovinu (a). Pb.

molibdenovih iIi tantalovih karbida Zilavim vezivom. Mje~avinu komponenata u obliku pr~ine (velicine zma 1. Temperature sinterovanja su: za bakrene slitine 600 .. VeliCinom zrna komponenata.02. Primami oblik plasta za preradu su pr~ak i zmje. . . da bi ih nato pri visokim temperaturama sinterovali (difuzijski stopili). . npr.3 mm).. 1300 °C.500 J1I11) ponajprije stisnemo (hladno Hivruce) velikim tlakom (1 . . npr... Ni. Cd. slitine za elektricne kontakte: sinterovanje volframa ili molibdena (tvrdoes) s bakrom iIi srebrom (vodljivost)... . korunda) kovinskim vezivom. Co) s kovinama vrlo niskih tali~ta (Zn. 800 kN). slitine za eetkice kolektorskih elektricnih strojeva: sinterovanje grafita (klizavost) i bakra (vodljivost). slitine komponena~a vrlo raznolikih tali~ta: sinterovanje kovina razmjerno visokog tali~ta (Fe. mehanicke (400. kobaltom. .. 10 kbar) u konacni oblik. . za zeljezne slitine 1000 .»dijamantne kovine«: sinterovanje dijamantnog zrnja (iIi drugih tvrdih tvari. a za preSanje upotrebljavaju se pre~e (tijeskovi) i to: ruene (50 . za Mo.J . Dodatnim razvlaeenjem izraduju se folije (debljine 0. cijevi.. .termoplast. . - - 620 .10000 kN). 2000. .0. W.. SINTEROVANJE Sinterovanjem spajamo materijale (kompozite) iz komponenata koji se drugim tehnoloskim metodama ne daju spajati (iIi veoma te~ko). .. . no mnogo vi~ ih oblikujemo tlaenim lifevanjem u kokilama (proizvode kabastog oblika) Hi istiskivanjem kroz sapnice (profile. Duroplaste lijevamo Hi pre~amo u kalupima (tlakom 150. .. Ta i sI. . Termoplaste mozemo lijevati (teZinskim Hi centrifugalnim postupkom). 1000 bar pri temperaturama alata 140. . ploce). od duroplasta ih je manje.. za karbidne tvrde metale 1400 .vrlo evrsti strojni dijelovi Primjeri upotrebe: karbidni tvrdi metali: sinterovanje tvrdih i krhkih volframovih. slitine za filtere i klizne leZaje: sinterovanje kovina i kovinskih spojeva reljene poroznosti (kod leZaja valja pore napojiti uljem). tlakom vanja utieemo na poroznost sastavljenoga volumenski udio pora do 60% do 30% pri tlacenju i temperaturom materijala: upotreba filteri klizni leZaji sintero- - 15. . .1500 kN) iIi hidraulicke (150.20% do 5% . Pri tlacnom lijevu i istiskivanju materijal se potiskuje puznim vijkom Hi klipom.strojni dijelovi . 180°C). 1600 °C.f Oblikovanje plasta Vea je dio oblikovanih proizvoda i poluproizvoda od plasta . 800°C. 2900 °C. Pb)..

dezoksidiramo povriine (npr. 7. 4. Ceono zavarivanje elektrienim otporom a) Zavarivanje pritiskom je postupak u kojem propu~tamo jaku elektricnu struju kroz oba dijela ~to ih zavarujemo. 6. Aluminotermijsko zavarivanje pritiskom. koja se zavaruje. . Dijelovezagrijemo toplinom egzotermne reakcije aluminija s oksidom kovine. oba dijela zavarimo jakim pritiskom. Dijelove zagrijemo visokorrekventnom 'strujom te ih zavarimo pritiskom. Kad sepostigne temperatura zavarivanja. a zatim ih zavarimo pritiskom. Dijelove zagrijemo trenjemizmel1udodirnih ploha mirujueeg i rotirajuceg dijela te ih zavarimo pritiskom. ali su pritiskivaci izvedeni u obliku koluta koji valjanjem po dijelovima ~to ih treba zavariti J I - daju neprekinutzavar. mo na limu u stanovitim razmacima b) Ko/utno zavarivanje srodno je toekastom zavarivanju. Hladno zavarivanje. Plameno zavarivanje pritiskom. OOraksom) te ih zavarimo udarcima eekieem. Dijelovezagrijemo u peCi do bijelog :tara. a koji se izmjenieno dotieu i razmieu. Uvjet za uspj~n difuzijski proces je velo cista dodirna povriina. Indukcijsko za varivanje. Kovaeko za varivanj e. 10. Zavarivanje ultrazvukom.ZA VARIV ANJE KOVINA Zavarivanje pritiskom (JUS C. a koji su u stalnom dodiru. Kad se dostigne temperatura zavarivanja.001 . Za var i vanje trenjem.T3. 11. Za var ivanje difuzij om je spajanje kovina ukrutom stanju u odreI1eni Cas pri odgovarajueoj temperaturi i umjerenom pritisku. 9. c) Bradavicasto zavarivatife je tockasto zavarivanje na pojedinim posebno ispupeenim mjestima lima (bradavicama) kroz koja prelazi elektricna struja. Zavar i vanje eksplozijom je spajanje dvaju dijelova pritiskom ~to ga stvara sila eksplozije. Dijelove dovedemo do tjesnog dodira te ih jako stisnemo.1971) 1. To ponavljapo toekama. a katkada i za~titna atmosfera. Pri tom se pojavljuje medusobno prodiranje elementarnih Ccstica iz jednog dijela u drugi pa se oni kovinski spoje. 5. 3. 621 . Preklopno zavarivanje elektricnim otporom a) ToC/aJsto zavarivatife je zavarivanje dvaju dijelova stisnutih izmel1u dva pritiskivaea. 8. te ih zavarimo jakim pritiskom u preSama. kroz koje dovodimo elektricnu struju. oba dijela zavarimo jakim pritiskom. Dijelovi se zagriju toplinoin trenja zOOg ultrazvucnog titranja. 2. Na mjestu dodira stvara se Jouleova toplina pa se dodirno mjesto jako ugrije. b)' Zavarivanje iskrenjemjepostupak pri kojem propu~tamo elektrienu struju kroz 000 dijela ~to ih zavarujemo. Dijelove zagrijemo plamenom te ih zavarimo pritiskom. Dodirno se mjesto obaju dijelova ugrije Jouleovom toplinom te se zavari pod pritiskom. tako da se pojavi iskrenje zOOg kojega se dodirno mjesto jako zagrije.

talimo Jouleovom topIinom ~to se razvija pri prolasku elektricne struje kroz trosku. Termitni pra§ak. smjesa aluminija i feljeznog oksida u prahu. ~topovisujetemperaturu na mjestu zavarivanja).00l 1971) 1.polofenom elektrodorn b) Lueno zavarivanje u zaJtitnoj atmosferi u inertnom pIinu (Ar. Po potrebi dodajemo .zicom za zavarivanje jo~ i dodatni materijal.elektrodom s jezgrom . Postupak se moZe obavljati u slobodnoj iIi mtitnoj atmosferi. izgara pri visokoj temperaturi uz oksidaciju aluminija i oslobadanje zeljeza iz feljeznog oksida. Na:jbolji plamen daje acetilen s kisikom. He itd. 622 - MAG pIinova - CO2) J . s. 6. rasvjetni pIin. Lucno zavarivanje kovinskom elektrodom Plameni luk nastaje izmedu kovinske elektrode i predmeta koji zavarujemo. ugasi se plameni luk. Z a v a ri v a nj e p Ia men 0 m. Kad se skupi dovoljno troske koja pokriva rastaljenu kovinu.T Zamivanje taljeajem (JUS C. sluzi jo~ i kao dodatni materijal. Zavarivanje pod troskorn Proces pocinje kao kod postupka EPP. vodik Hi tdki ugljikovodici (benzen. Lucno zavarivanje ugljenom elektrodom Plameni luk nastaje izmedu dviju ugljenih elektroda iIi izmedu elektrode i predmeta koji zavarujemo. Aluminotermijsko zavarivanje taljenjern. Kao dodatni materijal sluZe tice za zavarivanje koje talimo u plamenu. sluze samo za stvaranje elektricnog luka. 2. Ako se elektroda tali. koju primieemo. Pokvareni dio. a upotrebljava se za tanke Iimove i za kutne zavare. preIijevamo taljevinom dok se mjesto kvara ne zatali. dobiva se taljenjem dodatne zice u plamenom luku. tdki benzin) s kisikom iIi zrakom. ugraden u poseban kalup. 4.golom elektrodom . Za stvaranje plamena sluze acetilen. a dodatnu zicu.. .T3.) volframovom (»tungsten«) elektrodom (postupak TIG) kovinskom (»metal«) elektrodom (postupak MIG) - I I I - u ugljicnom dioksidu (CO~ kovinskom elektrodom (postupak u vodenoj pari iIi smjesi mtitnih I pod mtitnim prahom (postupak EPP) pod mtitom vodika atomiziranjem (disocijacijomvodikovih molekula i njihovim ponovnim spajanjem.elektrodom s pl~tem . Kovinske elektrode koje se ne tale (volfram). a) Lucno zavarivanje u sJobodnoj atmosferi . a ako je potreban dodatni materijal. 3. RastaIjenim se feljezom zavaruju eeIifui dijelovi. Ljevacko zavarivanje upotrebljavamo uglavnom za popravak pokvarenih odljevaka.

7. vec samo u tockama. .~toje dovoljno da se materijaI pod pritiskom zavari.termit ..2. Otpomo zavarivanje Za zavarivanje potrebna toplina stvara se u dodiru medu dijelovima koje treba zavariti kao Jouleova toplina Q=Ult=12Rt gdje su: U .2. .sastoji se od jednog dijela aluminijskog pr~ka i triju dijelova zeljezni~ oksida (okujina) . b) Zavarivanje plazmom Kovinu talimo toplinskom energijom plazmenog luka. pri cem se oslobada znatna toplina (temperatura dostize2800. 15 8 8.. (Plazma nastaje disocijacijom i ionizacijom plina..12 12.l Postupak je prikladan za zavarivanje te~kih strojnih dijelova.3 0. tracnica i sI. Debljina pojedinog lima mm 0... .3000 0C): . . Pri eksotermijskoj reakciji (redoks) termita reducira aluminij zeljezne okside te i sam oksidira.. . Reakcijska smjesa . R . 3 FeO + 2 AI -+ 3 Fe + AI203 + 835 kJ Fe203 + 2 Al -+ 2 Fe + Ah03 + 820 kJ - - ..kao eksotermijskog dijela smjese te sitnih celicnih otpadaka i legirnih dodataka za dodatnu kovinsku masu.0. Mogu se zavarivati vrIo sitni predmeti. I .0 1.vrijeme..1. c) Zavarivanje laserom Kovinu talimo usmjerivanjema laserskog snopa na mjesto zavarivanja. Ne moze se zavarivati neprekinuto.5 1 2 3 4 5 6 asti lim 400 500 800 1200 1500 1900 2300 Pritisak elektrode N oksidirani lim 800 1000 1500 1900 2400 2900 3500 623 L..0 3 izoad 3 Promjer elektrode mm 5 6..4. Posebni postupci zavarivanja a) Zavarivanje elektronskim snopom Kineticka se energija ubnanih elektrona pri udaru u kovinu pretvara u toplinu kojom talimo materijal. 1480 DC. Aluminotermijsko zavarivanje Aluminotermijsko zavarivanje je postupak zavarivanja kemijskom energijom koja se oslobada pri eksotermijskoj reakciji medu aluminijem i zeljeznim oksidima.) Rastaljenu kovinu ~titimo za~titnim plinom.struja.napon. .. 10.1.10 Debljina pojedinog lima mm 0.elektricni otpor i t . . . . U medusobnom dodiru obaju dijelova moze se postici temperatura 1260..

.15 . .5.6 3.3 .. u svicima do mase 40 kg. 8 5.. Zavarivanje acetilenskim plamenom Kisik Debljina potroak predmeta pretlak bar Vb mm 0...5 - .0 6. 2.. 4. .2.dodatnom oznakom s tri simbola koji oznaeuju mehanicka svojstva Zice i to (redom): vlacnu evrstoeu Rm u N/mm2." Zavarivanje plamenom :l:ice za zavarivanje plamenom (JUSC.0) (1.. . KV = 100 J oznaka: P-343 Promjeri Zica: (1...25 50 85 165 325 500 750 1200 1700 2500 Acetilen potroak Vb 50 75 150 300 475 700 1100 1600 2350 celik Bmna zavarivanja mIh lake kov....12 7.5.5 0.051-1981) Za zavarivanje plamenom celika upotrebljavamo eelicne Zice koje se oznaeuju dvostrukom oznakom i to: .15 4..5 0..0 2. 1... .25 1.. A = 29%...5.opCom oznakom P. 0. .5 3. 8.7 0.2 . . .70 70. 100 l 624 I 2. . .7.25 3 3.2 30..0 5.9 0.6) 2...8 ..50 50.30 0...i .5 1. 4.0..5 2..5 3500 4750 7350 3300 4500 7000 0.75 2 2.75 1 1.. ...2 2.1 1. 0.2.0.. postotno produljenje A u % i prekidnu energiju (udamu Zilavost) KV u J: Cvrstoea Rm N/mm' Simbol Postotno produljenje A % Simbol Prekidna energija KV J Simbol 340 340 400 430 470 510 550 590 0 Z Y 1 2 3 4 5 6 - 14 14 18 22 26 30 0 Z 1 2 3 4 5 30 30 60 90 120 150 Z 1 2 3 4 5 Primjer: svojstva Zice: Rm = 480 N/mm2.H3. .1.. ..14 14...0.9 9....3 . Duljina Zica: u komadima od 1000 mm.5 1. 7.75 1.2 10.3 mm.5 1.7 4.10 6. .6 6. .12 . .. 12.9 ....3.20 20.6 ..6.4 4.

0 20..7 3.0 13.5 1..5 16 11 7.75 2.4 4.75 1 1 1. .5% je rezanjem plamenom moguee jedino dodatnim zagrijavanjem.5 0.5 0..1 rasvjetnog plina potro!ak Vb 80 130 270 500 Rezanje kovin3 POlro!ak rasvjetnog plina Vb 200 350 600 1200 1.....0 polro!ak Um 65 120 215 580 1240 2180 3125 5650 POlro!ak acetiJena Um 13. . Upotrebljavamo gotovo sam kisik..0 111. ..5.0.6 pretlak bar 0..0 10. 41 .0 5..0 22... pri eemu se iskori~tava toplina izgaranja (oksidacijska) zeljeza.Zavarivanje vodikovim plamenom Debljina predmela mm 0..5 9.5 1. pri tvrdem eeliku C > 0.....2 2.3 1..10 6.9 4.0 258.5 pretiak bar 1 1.2... Razliciti posebni postupci rezanja plamenom omogucuju rezanje i u slueajevima kad obiean postupak nije upotrebljiv.25 1.. bakar i lake kovine rezemo pro t a Ij i van j e m plamenom ili elektrodom (rezne povrlinenisu osobito Ciste). 1 1...75 Sivi lijev.25 1.2 2.5 Baina zavarivanja mlh 4.3.0 190...0 155.5 2..5 6 5 3.3%.5-.7 Zavarivanje plamenom Debljina predmeta mm 0. Posebno se lako plamenom reze nelegirani ili slabo legirani meki celik C < 0..5 Kisik polrok Vb 35 75 150 300 500 Kisik Potrooak vodika Vb 140 300 675 1350 2250 Baina zavarivanja mIh 7.0 Baina rezanja mIh 22 19.. Rezanje plamenom nelegiranih celika Debljina predmela mm 5 10 20 50 100 150 200 300 Kisik pretlak bar 2.0 7.5.0 3... Rezanje plamenom legiranih eelika ovisno je od pojedinih legirnih komponenata.0 4..Slrojarski priru~nik 625 .0.5 57.3..2 Re z a n j e k 0 v i nap I a men 0 m (»autogeno«) upotrebljava se za eelik.2.

H3.020 .: 110 . . oznaka oznaka tipa pla~ta. .510 433 24 -20 24 -30 434 435 24 -40 1 510 18 +20 511 18 0 512 510.osrednje debeo (TiO.1982) Oznaku elektrode sastavljaju: .1982) je omjer kovinske mase rastaljene dodatne tvari i ukupne mase Gezgre i pla~ta) ispitivane elektrode.. tj.120 .. .) rutilan .ElektroluCno zavarivanje Za elektrozavarivanje na vanj~tinu razlikujemo celika"upotrebljavaju se celicne elektrode.e 430 20 +20 431 22 0 432 430. - - .oznaka mehanickih svojstava. elektrode s pla~tem (oblozene). .opCa oznaka. 1) Opca oznaka elektrode je: E 2) Oznaka mehanickih svojstava: Postotno Temperatura koja Vlana vrstob.011 . Oznaka iskoristivosti navodi se samo u slueaju. iskoristivosti.H3. ako je njena vrijednost veCa od 105% i to uvijek zaokruZeno na pune desetice.oznaka vrste struje.610 20 513 -20 20 514 -30 20 -40 515 I - - Vrsta plta kiseo kiseo ruillan baziean celulozan 3) Oznaka vrste pl~ta Oznaka A AR B - e Vrsta plta oksidan rutilan .debeo ostale vrste Oznaka 0 R RR S 4) Iskoristivost (JUS C. elektrode s jezgrom. produljenje odgovara udamoj A Zilavosti Oznaka Rm % N/mm' KV = 28 J min. .130 .oznaka poloZaja zavarivanja.140 itd. Obloiene elektrode za rucno zavarivanje nelegiranih ili slabo legiranih lelika s malo ugljika (JUS C. J 626 . S obzirom gole elektrode..

rudarne vlacne cvrstoce zilavosti KV polozajima za zavarivanje u svim izmjenicnom strujom i s naponom praznog hoda 50 V ili istosmjernom strujom na pozitivnom polu: oznaka elektrode: E 43 2 R 13 Opla~tena elektroda.3 3H 1 P rim j e r i z a oznake elektroda: iznad Opla~tena 71 J pri elektroda + 20°C i iznad s rutilnim 20 J pri pla~tem osrednje debljine.5 mm. 7) Za bazicne elektrode (B) oznacuje se i kolicina vodika u cistoj kovini zavara: Kolicina vodika u ml Oznaka u 100 g ciste kovine zavara mV100 g H 3. produljenja A iznad 22% i udarne zilavosti KV iznad 47 J pri -20°C. postOI. Pri manjim je promjerima potreban vi~i napon praznog hoda.. uz koliCinu vodika u Cistoj kovini zavara 1.. s bazicnim pla~tem.. Rm iznad 500 N/mm2.. postot. produljenja A iznad 23 % .20°C. . vlacne cvrstoce Rm iznad 560 N/mm2.5) Oznaka polozaja zavarivanja: Polozaj pri zavarivanju svi polozaji svi polofaji osim okomito prema dolje svi sucelni i kutni polofaji u horizontalnom i horizontalno okomitom poloiaju svi sueelni i kutni spojevi u horizontalnom polozaju svi polozaji u koritastom polozaju 6) Oznaka vrste struje Izmjenicna struja Istosmjema struja nazivni napon praznog hoda preporucen polaritet + +ili- Oznaka 1 2 3 4 5 Oznaka 0 1 - + +ili- 50 V 70V 90 V - + +ili+ 2 3 4 5 6 7 8 9 Tablica vrijedi za elektrode promjera d ~ 2.2 ml!100 g: oznaka elektrode: E 51 3 B 16020 2H - 627 .5 2H 1.. za zavarivanje u svim poloZajima osim okomito prema dolje pomocu istosmjerne struje. iskoristivosti 158%.

1984.4 C. 627 (pod 5 i 6). .vidi Pr i m j e r oznake elektrode: Elektroda s pl~tem sa Cistom kovinom zavara FeNi (55/45%). legirao iz pla$ta felik slitina nikla i zeljeza slitioa nikla i bakra nikal aIumioijska brooca kositreoa brooca Ozoaka elektrode FeC I FeC2 Fe NiFe I) OpCa oznaka elektrode: 2) Oznaka kemijskog sastava: Vrsta elektrode karakteristiCoi sastav.03 Si zeljeza oa osoovi nikla Fe + 53 Ni. s grafitnim pl~tem.15 C. Vrsta slitioe Cistekovioe zavara sivi lijev sivi lijev. 30Cu. 4.Elektrode s pial/em za rucno zavarivanje sivog lijeva (JUS C.0 Si Co + lOA! Cu + 5 So Co + 8 So {NiCu I NiCu2 Ni CoAl na osnovi bakra ( CuSo 1 CoSo 2 Navedeoe su zaokruZeoe prosjeene vrijedoosti karakteristicnih sastavioa.0 Si 55 Ni.5 Fe 85 Ni. 4. 3) Ozoaka vrste pla$ta: . u % skupioa Fe + 3.H3. 8 Fe.9 Si oa osoovi Fe + 0. 4.5 Fe 65 Ni. Podroban kemijski sastav svih navedenih elektroda vidljiv je u staodardu JUS C. Vrsta pla$ta bazieao grafitao baziean s grafitom oa osoovi soli i celuloze ostaIe vrste Ozoaka B G BG S V 4) Oznaka polozaja zavarivanja i vrsta struje Ovdje vrijede jednake oznake kao kod elektroda za zavarivanje celika str.016 . 2.1984) Oznaku elektroda tvore: opCa oznaka oznaka kemijskog sastava oznaka vrste pla~ta oznaka poloZaja zavarivanja i vrsta struje. samo za horizontaIni poloZaj zavarivanja istosmjemom strujom na pozitivnom polu iIi izmjenicnom strujom pri naponu praznog hoda 75 V: oznaka elektrode: E (NiFe) G 49 I l 628 J . 0. 0 16 . E. 40 Cu. H3. 4.

. 4.190 5 190.25.260 6 230. 3. 4. 5 3.25 4 130.25. 4.160 3. 350 Razmak limova b mm 0 0.250 6 240. elektrode s tankim platem i elektrode s jezgrom promjer mm jakost struje A 2 50.. 4. 5.25.. . s tans debelim kim pldtem.5 1. 5 4.Potrebna jakost struje Gole elektrode.110 2.130 4 140. . 4. .. 5 3.25 4 4 4 4 4 Priprema celika za zavarivanje (neki slucajevi) Slika .. 80 60. 5 4.5 90.. . 5.5 1 2 2 2 1 Promieri elektrode mm gole... 70 3 90. b 8 10 12 14 16 14 16 18 20 25 2 2 2 2 2 1. 4 3.. 5.25..25.j b ! 1 1. 4. 4..5 3 3. 5. .25. 4.. a U /N 50 60 70 80 30 36 42 48 20 24 28 32 60 60 50 50 60 60 60 60 90 100 110 120 54 60 66 72 36 40 44 48 50 50 45 45 50 50 50 50 629 : " .330 Debljina lima s mm Elektrode s debelim pla!tem promjer mm jakost struje A 2 50. . 5 4.. 4. 5 4.25. 5 3. 5 4. 5 4..5 4. 5 3. 4.. . 5 5 5 5 5 12 1. 5 4.5 2 2 - b 4.5 1.25.5 2 3 4 5 5 6 . . 5 4. 4..200 5 180. 6 6 - 6 6 Priprema rubova za zavarivanje celika pri vecim debljinama Dubina Kut Debljina lima otvora otvora Skica s a b a mm mm mm . platem s jezgrom 2 2 2 2 2 2.5 1. 4 3. 5 3. . 4.

30 Cu 2... ....500(.. Pb 2..1..Priprema rubova za zavarivanje za dvostruki Debljina ploa s mm 140 160 U-zavar kod debelih ploca: Oblik utora I a mm 60 70 Olvor utora I b mm 16 18 I x mm 20 30 40 50 60 70' y mm 8 10 12 14 16 18' Samo kod debljine ploea s Priprema celicnih ploca za celicne konstrukcije = 160 mm. Cu 2. ..12 1.. 15.. .. .s kovinskom elektr . ..2.. ..1.5 0....3 30 15 3 8 30 30 30 35 18 3 10 3 35 I 12 I Jo 35 Deformacije konstrUkcija zbog skupljanja zavara ' Uzdufua deformacija Zavar Kut delorm. 100) 1. 25 2..40000 mm2) (do 10000 mm2) 2 x 12 2 x 5 0.3 ~ ~ ~~~ ~ ~~mm 7 a.2x2 Cu slit.!.40 2..5 1... .8 (0.u argonu .100 0.5. . .u vodiku za materijal lake kovine ostale kovine Cu..30.40 1.. 0..1.20 - ...2. mjed (do 500 mm2) Cuslit.40 - - Cu slit. ~ mm 5 6 ~ amm aO smmlamm aO 11° 2.1000) 1.40 2..40 (..pod prakom rezanje plamenom 5.s ugljenom elektr.1. Izravnavanje deformacija Q am m smm 2 2. 3 &5 1~ ~~ u~~ Upotrebljivost najznacajnijih postupka zavarivanja i rezanja plamenom Debljina mm Naan zavarivanja eelik elno iskrenjem tokasto kolutno plamenom elektroluo .2 Cu2......1. . 10 - - J 630 ....

visokofrekventnom strujom. organska Ijepila (od naravnih ili umjetnih spojeva ugljikovodika. ali su krhkija. - Meko lemljenje Za meko lemljenje celika i nezeljeznih kovina upotrebljavaju se: meki lem (vidi str. ili su suho umetnuta medu spajanje plohe te lijcpe pri dovodcnju toplinc. no postojana su samo pri nmm temperaturama (do oko 150°C).pomoena sredstva: borni spojevi (npr. epoksidne smole) vezuju fizikalno ili kemijski. do temperature nad taMtem lema pri posrednom zagrijavanju lema (umetnutog) putem ugrijanih spajanih dijelova. 415). . vruCim alatom. Plasti se zavaruju vruCim plinom (zrakom. trenjem itd. du~ikom). 10 H20) s dodacima fluorida. Be). - Ljepila za Ijepljenje kovina: 631 . dok su taIila fluoridi i kloridi lakih kovina (Li. fosfata. boraks Na2B407 . bakreni ili mjedeni (str. 414) ili srebmi lem (str. LEMUENJE Lemljenje (Iotanje) je spajanje kovinskih dijelova pomoeu lema kao dodatnog materijala. Dodime plohe spajanih dijelova ciste se mehanicki. dok se duroplasti De mogu zavarivati. kolofonij. koje pri Ijepljenju ishlapi. Jednokomponentna Ijepila su pripremljena kao pasta s prikladnim rastapalom. Za lemljenje aluminija upotrebljavaju se posebni lemovi (str. a time i njegovo oCvrlCivanje. dok se spajani dijelovi samo zagriju: do temperature pod tali~tem lema uz neposredno zagrijavanje lema (Iemilom iIi plamenikom).pomoena sredstva: cineani klorid ZnCh (sa solnom kiselinom HCI). - UEPUENJE KOVINA anorganska Ijepila (mineralnih. . npr. keramickih ili staklastih sastavina) su postojanija pri vi~im temperaturama. Pri lemljenju se lem rastali. kemijski i pomoCnim sredstvima. Zilavi su. silikata i sI. Pri dvokomRonentnim Ijepilima djeluje na Ijepilo (kao pastu ili tekuCinu) tik pred Ijepljenjem primje~ani otvrdivac koji izaziva polimerizaciju Ijepila. 414). salmijak NH4CI. - Tvrdo lemljenje Za tvrdo lemljenje celika i nezeljeznih kovina potrebni su: tvrdi lem. 415).Zavarivanje plasta Od plasta prikladni su za zavarivanje termoplasti i elasti.

Najveci se dio energije utro~en na o~trici alata za odvajanje strugotine pretvara u toplinu. = hJh = cos «P - y)/sin rp > 1 alata. a.gustoea. - - 632 .zbog trenja izmedu alata (na strafnjoj plohi) i izratka te izmedu alata (na prednjoj plohi) i strugotine. kutu rezanja rp i prednjem kutu y v.spec. dok je strugotina pri obradi krhkih materijala izlomljena i rastrgana.prednja ploha d . Neprekinuta strugotina nastaje ako materijal mofe postiCi neki minimalni stupanj deformacije.T.alal b .T = (T2 T2 i temperature materijala Th (. top!.'c < 4> T1) temperaturna razlika izmedu temperature strugotine gdje su: lJ. Faktor sabijanja iznosi 8t.brzina rezanja. = Vc sin rp/cos (rp - y) = vd8t. Brzina deformacije materijala u ravnini rezanja iznosi Vs = Vc cos y/cos (cp - y) Pri obradi filavih i mekih materijala redovno nastaje neprekinuta (tekuca) strugotina.specificna sila rezanja (sila po jedinici povdine). c . Vc . Nastali toplinski tok iznosi 4>=Avckc gdje su: A .' . Toplina nastaje: . . kc . - sin y)] Za y = O.slraInja ploha c . Toplinski tok koji zagrijava strugotinu iznosi 4>' = lJ.presjek odvojenog materijala. kapac. je cp= arc tan [lI8t.kut rezanja i y. Strugotina klizi po prednjoj plohi brzinom vp koja ovisi 0 brzini rezanja VC.] Faktor sabijanja ovisi 0 brzini rezanja VC.strugotina gdje maCe: rp .zbog kidanja atomskih veza u obradivanom materijalu (u podruCju rezanja).OBRADA KOVINA ODV AJANJEM Osnovi CESTICA a Pri obradi materijala odvajanjem ces'tica nastaje strugotina debljine hc' koja je veca od debljine rezanja h. A vc!.prednji kut rp = arc tan [cos y/(8t. materijala.

[asetom na oItrici ifi [asetom PWM.kut klina a: - Oblici oUrica .kut nagiba - mni kut astri klin zoobljenast astrice faseta no astrici fa seta no prednjaj plahi na prednjoj Pojacanje klina zaobljenjem. ~ foseta no prednjaj plahi na Odvodenje strugotine olaklavamo prednjoj plohi udub/jenjem ill [asetom 633 .~~ stramji (slobodni) kut y smjer uZduin~' Pasmaka sn1er popreCnog posmaka ~ 1 .Geometrija oitrice Kutovi alata -+i ! P .- - ~ / / prednji (radni) kul £ postavnikut A...~ stepenicc zo aDlikavanje strugatine udubljenje stepenicom.

posmak.'.21 0.1731 C.18 0. f jalu. glavna sila Fe' iznosi F.5421 C. - dubinu . koja mora svladati otpor rezanja materijala.18 0.4732 kc1x1 N/mm2 1990 2110 2260 2220 2130 2100 2260 2240 2500 Cc Obradivani materijal kc1x1 N/mm2 Cc 0.0645 C.posmienu silu Ft .14 0.25 0. ovisan 0 materi- Specificna si/a rezanja kc IxI i eksponent Cc Obradivani materijal relik C..postavni kut.glavnu silu Fe F=YFl+Fp2+F/ Glavna sila Fe iznosi Fe b = alsin" h=fsin" gdje znare: kclxl debljinu strugotine.' ) 634 .0545 C.26 0..slitine 1160 2060 1780 780 640 280 0. - standardnu debljinu strugotine 1 mm.26 0. = kc1x1 bh(hslht' .' = F.~irinurezanja..4731 C.Tokarenje Si/a rezanja alata F.odrivnu silu Fp' . C Si~45° Cc C( sIn. rastavljamo u tri komponente: .26 0.30 0..specifienusilu rezanja.30 0. h hs geometrijsku ap rezanja.17 0.17 0.1531 C.19 0.4320 C. b . . Cceksponent debljine.slitine Mg .26 sivi lijev SL 25 tvrdi lijev bronca mjed Al .0745 C.19 Za odredivanje posmicne sile Ft i odrivne sile Fp cesto upotrebljavamo omjer koji vredi za postavni kut " = 45°: Ft : Fp : Fc = 1 : 2 : 5 Vz drukCiji postavni kut .

.. ..5 mm.4 220 185 5..... s .Kutovi o/trice i brzine rezanja pri tokarenju celika alatom od tvrdog metala Obradivani materijal vrsta evrstoea Nlmm' < 520 -rg !! tvrdi metal') m PlO Not prednji kut i kut nagiba (")3' .4 5.4 5.700 m telik v m tvrdi 700.. Vc..8 1.4 5.10 3.. prekinuti rez s dubinom rezanja do 6 mm i posmakom do 0.5 30 18 18 25 65 40 18 - - - m K 10 6 s K 10 6 -5 m PlO 12 s P 20 12 0 m K 10 0 s K 10 0 -5 15 45 25 12 - .10 0..5 3..1 0. : vc.. Kut fasete na stratnjoj plohi at = 6°. .....10 0.veliki presjek... v .4 - 0.10 0.0..10 0.89 635 - .0.1000 v telik 1000. 633.\ Y Yt Brzina rezanja vc..10 135 110 - - 110 90 - -3 -3 0 -7 -3 -7 5.4 5.4 - 80 23 1) m mali presjek..brzina rezanja za postojanost T = 240 min.) 0.. .. .vidi str..4 5.') m/min pri >osmaku((mm/okr.. neprekinuti rez s dubinom rezanja do 3 mm i posmakom do 0...3 mm...10 5...1800 P 30 PlO P 30 PlO P 30 PlO P 30 PlO P 30 PlO P 30 PlO P 30 K 10 K 10 K 10 KIO P 20 P 20 6 6 6 6 6 15 12 12 10 10 8 6 6 4 4 8 - -5 -5 -7 -3 ..10 4.10 0.2 0. .4 5..4 0....26 : 1 : 0.10 O. prekinuti rez s dubinom rezanja do 10 mm i posmakom do 1....so = 1.5 do dva I:0smaka..... . Za druk~iju postojanost alata vrijede ovi omjeri brzina rezanja: vc.: VC"...6 mm..4 30 5.... . a = 8°. ') Vrste tvrdih metala c... 3) Kutovi na aJatu-vidi str.6 v teliCni 520.6 165 135 5.....".osrednji presjek..700 m v lijev m > 700 v meki m < 500 telik v polutvrdi 500...1400 m v legirani telik m 1400.700 lijevani nerdajuCi telik 600. 390.Ytje kut fasete na prednjoj plohi..700 kovani 1500. ~irokeod 0.10 0...10 70 60 250 210 95 80 40 32 27 75 65 30 25 22 50 45 20 17 14 180 150 85 70 60 155 130 65 55 45 110 85 45 35 25 55 45 22 18 14 25 15 15 20 50 30 15 15 - 0 0 -5 4 4 -5 0.1800 s Mo tvrdi m telini s lijev Mn tvrdi m elik s kovani nerdajuCi telik 600..4 85 65 5....

.5%5i AI-slitine > 13..4 6 5..4 O.. ....120 50...250 . 6 0...4 0 5..Obradivani materijal vrsta tvrdoca HB . .300 120.7 -5 0 65 70 45 55 45 40 60 50 45 40 35 28 - vanflijev bakar.3 0 0 10 8 = 28 8 6 = 16 < 13..200 aluminij.1 0.5%5i - m s m s K 10 8 K05 8 6 = 11 0 0 100.............150 70..250 sivi lijev legirani bijeli tempero250.....4 5. bronca 85...60 60.250 200.......85 cmi tempera- m v m v m s m s m s m s m s K 10 7 P 20 7 K 10 K 10 K20 K20 K20 K 20 K20 K 10 7 7 5 5 5 5 6 0..1500 150....4 0 5..7 6 0...... mjed 12 10 = 15 10 8 8 6 150.2300 250...4 3 5.2 0.700 ..7 Brzina rezanja vc'I mlmin pri posmaku f (mmlokr..400 .500 80. prednji i nagibni kut (")31 a 7 7 7 7 6 6 af 5 5 5 5 4 4 y }..200 150.7 0 0 0...110 8 0... AI-slitine Al-slitine AI-slitine .200 sivi lijev 200.40 45.. E :> m v m v m v tvrdi metal2) K 20 K 20 K 10 K 10 K 10 K 10 Not stratnji..400 150...400 120..500 = 12 = mjed.90 6 = 8 .7 6 0..) 0.S1.6 75 45 23 70 65 50 45 40 35 30 27 21 20 18 16 vanilijev 35...

20 12 12. 383! ') Kut nagiba )... GIavna sila rezanja (pri blanjanju iIi dubljenju) iznosi - Fe = ke1x1 b(hslh)Cc gdje su: ke I x I = alsin X h = fsin X sila rezanja. j. j. . Pri gibanju stola odn. 500 500 . . Za specificnu silu rezanja ke1x1 i eksponent Ccvalja odabrati iste vrijednosti kao pri tokarenju (vidi str. ..84 lIe60: lie24. j. = -6. 0.: lie'" = 1.. j.. ..h...nof ne refe. ..0.-10 - I) Vrste tvrdih metala (P 40.: lie'" = 1..~irina rezanja.. 390! .Blanjanje i dubljenje Pri blanjanju se giba stol s izratkom pravocrtno prema suportu s nofem. 900 No! rezni') materijal 'p 40 h.debljina rezanja.6 60 48 40 28 23 20 55 45 38 21 17 15 40 35 30 14 11 10 50 40 30 25 18 14 55 45 35 32 26 24 - -5.. 20 4 y. f .85 637 . .. hs ..dubina rezanja.5 Brzina rezanja lie'" mlOOn) pri posm. Uz drugu postojanost :>lata vrijede odnosi brzina rezanja: - = pri obradi eelika pri obradi sivog lijeva lIe60: lIe24.standardna debljina rezanja 1 mm. b . . j. . a .5 5 . X postavni kut.. pri dubljenju (horizontalnom iIi okomitom) giba se suport s norem pravocrtno prema stolu s izratkom.. K 20 h.5 1.. 15 4 -5. . P 40 h. noZa za dubljenje iznosi vrn = 2 VdVp/(Vd+ b vp) gdje su: vd .26: 1 : 0. 800 750. f mm 0.brzina rezanja pri radnom hodu. - Prosjecna brzina gibanja stola odn. K20 h. P 40 h. Vp brzina pri povratnom hodu. h .specificna - - Kutovi na noievima od tvrdog metala ili brzoreznog celika i brzine rezanja pri blanjanju ili dubljenju celika i sivog lijeva Obradivani malerijal fvrslaCa Rm vrsta I N/mm2 tvrdoca HB meki celik polulvrdi eelik rvrdi celik sivi lijev sivi lijev 400 . 140.20 8 15 .-10 0.5: 1 : 0.posmak (pri dvojnom hodu). ... .15 8. j.. noZa za dubljenje razlikujemo: - radni hod pri gibanju napred nof rere povratni hod pri gibanju natrag .10 10.« brzorezni eelik vrhunskog haIiteta . K 20) vidi str. -150 3) lIe24.. . kutovi (")') y 15.vidi str. je brzina rezanja pri postojanosti alata T 240 min.220 HB 10.0 1. Cc eksponent debljine ovisan 0 materijalu.180 HB 200.. 634)..

legirani .slitine Mg - evrstoee Rm > 700 N/mm' za poboljsanje.posmak za ostricu.2 4600 3700 3450 3050 2450 1900 1500 1600 1150 750 pri f (mm/okr.20 40.4 4000 3200 3000 2650 2050 1500 1150 1250 850 550 0. 40 30 40 18. Sila rezanja za ostrice Fez = dfzkJ2 = dfkJ4 kc (N/mm') gdje je kc specificna sila rezanja (za jedinicu presjeka).0545 C. bronca mjed AI .promjer svrdla. 638 Naziv »spiralno« svrdlo. Obradivanimaterijal eelik Rm> 900 N/mm' C.evrstoCeRm < 700 N/mm' - 3:L sivi lijev bakar.za obje ostrici At = dfJ2 = df/4 A = dfz = df/2 .) 0. .Busenje i razvrtavanje Vijaeno svrdlo' reze s dvije ostrice. . bronca AI .0745 C.slitine Mg slitine - 0..0645 C.6 3500 2850 2700 2350 1750 1200 900 1000 650 400 0. . Obradivani materijal eelik Kut uspona ..slitine 30 25 35. tvrdi meki bakar. .posmak (za 1 okretaj pri cem su: d .3 4300 3450 3200 2850 2250 1700 1300 1400 1000 650 . Kut uspona zavojnice i vrsni kut svrdla ovise 0 materijalu koji treba obraditi.1 5000 4000 3700 3300 2700 2100 1700 1800 1350 900 0.5 3750 3000 2850 2500 1900 1350 1000 1100 750 475 0.0245 sivi lijev.f svrdla). kako se eeslo naziva.45 VtSni kut tp(0) 118 118 118 118 140 130 140 100 Presjek odreska - za jednu ostricu .fz . nije ispravan. Prostoma krivulja po kojoj su smjestene ostrice je zavojnica. ...45 40.

40 112 1. n okr.00 450 1.10 112 1.25 140 0.0 18. d (mm) .20 710 0.4 11. n okr.50 90 1. n okr.50 112 0.20 224 0.12 355 0.28 280 0. n okr.10 560 0.3 i 10 mm -0.lmin fmm/okr.16 224 0.00 90 0. n okr.10 18 0.S 22.0 22.31 224 1.12 71 0.90 140 0.63 56 1.08 1400 0.16 355 0.10 16 25 40 224 0.71 45 0.32 280 0.90 28 0.40 140 1.2 28.25 180 1. n okr.22 560 0.lmin fmm/okr.45 112 0.3 355 0.10 900 0.5 n okr.80 280 0.lmin fmm/okr. n okr.18 710 0.71 280 1.40 28 1.90 710 0.lmin f mm/okr.2 mm za promjere 6.3 1800 0.0 n okr.lmin fmm/okr.32 56 0.6 14.25 355 0.25 45 0.36 63 180 0.2 5.25 90 0.16 1120 0.12 56 1.5 1.56 450 0.90 180 0.B u ~ e n j e svrdlima od brzoreznog relika Obradivani materijat relik 500 N/mm2 Brzina Brzina rezanja Vc vrtnje n i m/min posmak f 35. sivi lijev do 200 HB sivi lijev iznad 200 HB bakar i bakrene slitine lake kovine 6.25 63 35.40 180 0.40 71 1.lmin f mm/okr.lmin fmm/okr. n okr. celik 700 N/mm2 legirani relik sivi lijev do SL 20 sivi lijev do SL 25 6.80 Promjer razvrtala.4 mm za promjere 40 i 63 mm 639 .20 560 0.25 450 0.56 90 0.14 Promjer swdla d (mm) 10 16 25 40 1120 0.12 280 1.45 140 0.90 180 1.lmin fmm/okr.45 710 0.56 71 0.20 140 0.3 mm za promjere 16 i 25 mm -0.0 2.36 224 0.lmin fmm/okr.lmin fmm/okr.2 0.40 11.00 112 0.80 1120 0. n okr.45 Ra z v r t a van j e razvrtalima od brzoreznog celika Obradivani materijal relik do 700 N/mm relik iznad 700 N/mm2 Brzina Brzina rezanja Vc vrtnje n i m/min posmak f 7.12 560 0.22 450 0.lmin fmm/okr.24 11.18 900 0. Odstupanje od promjera: -0.40 .28 355 0.

. .. . 45 20. 3...5. 8 5.5 4..5.5 4. . Pi/jenje kruinim pi/ama Obradivani materijal sivi lijev eelik mjed. . ...... 10 8...7 2. 10 6...14 25. . ... 5 4..5 2. 300 400 ..3 3.5 1..3..8 6.40 40 automatska navojna glava g Piljenje kovina Piljenje okvimim pi/ama Cvrstoea obradivanog materijala N/mm' .Rezanje navoja na tokarilicama brzoreznog eelika Obradivani materijal . . 55 35 .... 12 2. . .75 1.6 4.5 3..9 3. Obradivani materijal bakar mjed.6 4.30 60 20... . 12 20 30 (i revolverskim tokarilicama) alatom od Brzina rezanja Vc (m/min) tokarski ili navoj. .. 1.5.6 9.2 1. I 4..12 6..... .5 3.12 4..8 5. .....5.5 2. 1300 Pi/jenje tracnim Brzina rezanja Vc m/min srednja 30 20 14 pi/ama Broj hodova (dvojnih) u min 140 pri hodu pile (mm) 150 160 93 108 98 73 67 63 50 47 43 Brzina rezanja Vc m/min 80 lOO 400 ... 3 2....1000 1000 . 600 100... ... 1200 najveCa 47 32 22 Obradivani materijal sivi lijev' konstrukcijski eelik alatni eelik Brzina rezanja Vc m/min 20... 6000 50 .... 6 5. . 8 25 25 25 25 30 40 40 40 14..4 1. .5 4.8 4.3 3.... 12 1....... .9 8. crveni lijev lake kovine Priljevci s grubom.4 4.. . .4 1. ....30 tvrdom korom.... .6 2. bronca lake kovine Hladno rezanje brzina brzina rezanja Vc posmaka vf m/min mm/min 15.. . .5 2..3 4.5 2. "_u ureznici i Dareznice 2. ..5 2.. .5.8 12.5. . . 12 8... ... ..200 100.... 10 6... . 4 4. 12 2..3 2...4 3..5. 700 700...300 Vruee rezanje brzina brzina rezanjaVc posmaka vf m/min mm/min .... ... ... . .3 2.18 12.5 4.... 250 640 ..5 9. 12 10...10 6..3 3. . 12 9....5 4.. .. ... .4 3. 55 30..5 3.5 2.. 60 100.4. 4..20 4.. ... 14 9. ....34 30.4 3.. .. 16 10.. 12 2. .. . 4.8 6.... korak navoja P (ml1!t nof 6. . .. 10 8....

5421 <'::.21 0. Brzina rezanja iznosi Vc= d:lt n gdje su: d . 0. Z .18 = arc sin (2B1/d) Obradivani malerijal eelik <'::.14 0.30.1531 C.26 0. Pri obodnom glodanju razlikujemo protusmjerno glodanje (glodanje protivno smjeru posmaka) i istosmjerno glodanje (glodanje u smjeru posmaka).dubina glodanja d ..4732 sivi lijev tvrdi lijev = Sz sin xl d .promjer glodala B . gdje su: kc I x I .4320 <'::. Zj . Prosjecna glavna si/a pri glodanju Fzmed = bhmedkclxl(hslhmed)C. n .17 0.brzinu - = flZfn .promjer glodala.20 0.Glodanje Glodanje povezuje krutno gibanje glodala (brzina rezanja) i pravocrtno gibanje izratka (posmak).l2n = n/180. Posmak za svaki zubac gIodala fz gdje znace: f posmaka.0545 <'::. ovisan 0 materijalu.brzina vrtnje trna glodala.specificna qJs Zj = ZfqJ.1731 N/mm2 2050 2200 2200 2300 2200 kClxt b = alsin" hmed qJI Cc 0.standardna debljina strugotine 1 mm.eksponent debljine.26 0. b .geometrijska ~irina strugotine.prosjeena geometrijska debljina strugotine.0745 C.0645 <'::.19 041 B21rh) N/mm2 2200 2300 2300 2600 1050 2100 kC1X1 42 Strojarski prirufnik - . . hmed . Zf broj zubaca glodala.~irinaobradivane plohe Obradivani malerijal eelik <'::.prosjeCni broj zubiju gIodala koji refu u zom kuta qJs(rad).26 0.26 0. Zj sila rezanja. Glodanje mofe biti obodno ili ceono.4731 <'::. (B 11qJI + IP2 = arc sin (2B2/d) Cc 0. qJ: Ceono glodanje Obodno glodanje --en b=B hmed= 2 asiqJsd qJs= arc cos (1 - 2a1d) a . hs .

..- 14 16 16 9 16 18 18 8 - 18 20 . 201 30140 vretenasto valjkasto 6 - valjkasto-a:ono kutno feono ploeasto ravno ozupCano krimo ozup&no promno.Smjernice za broj zubaca na glodalu od brzorez 1UJgcelika (za obradu normalnih materijala) Glodalo la duge rupe I I ' Broj zubaca gIodala za promjer glodala (mm) 3 I.. 7:) i 90 i I JO i 13011501200 ! - ..5 61215 3 610 5 1220 10 20 61512 3 5 5 51212 510 7 7 15 15 61020 567 625 15 6 812 615 12 8 25 20 8 30 25 5 12 0 3 8 -5 410 +5 410 +5 6 15 410 3 6 6 15 4 12 3 10 8 25 8 25 + 10 +5 +5 +20 +12 -5 +30 +30 7 1520 61215 5 710 61520 61520 61215 8 25 50 8 25 30 82550182530 642 .. zatokareno odvaljno za utore T IJ - . kut nagiba) Glodala od brzoreznoga:lika Glodalne s I ploeasta glave s glave odnozevima tvrkrizno nOZevima dog metala ozup&na " y l " y l vretenasta valjkasta " y l " y l " y l kut..8 .. .34 40 44 .I 8 56 10 10 64 12 OpCenito je za obradu ~ilavih i tvrdih materijala potrebno a za lake kovine manje nego za normalne materijale..-. Smjernice za kutove na glodalima od brzoreznog celika i glodalnim glavama s noievima od tvrdih metal a (ex - strawji Obradivani materijal sivi lijev tvrdi lijev temperni lijev a:li(!ni lijev a:lik 600 Nfmm2 900 Nfmm2 1000 Nfmm2 bakar mjed bronca AI-slitine Mg-slitine prednjikut..6 6 =1= 6 8 8 10 10 6 6 8 8 8 10 12 12 14 16 10 12 14 16 18 20 22 24 I 50 160 ..'20 16118 14 16118 .. vi~e zubaca..- 8 8 10 12 12 10 10 12 14 14 10 10 10 12 14 12 10 10 9 9 8 JO 12 12 - za navoje ravno ozup&no vijeano ozup&no pilasto glodalneglave (s nOZevima) - 8 12 14 10 12 ....-8 .. )' - - - I 71230 4 815 61230 61030 81530 71020 6 615 61245 61235 6 JO 30 JO 25 40 JO 25 40 61240 4 830 5 1240 51240 7 1545 61240 5 835 6 20 45 61545 51240 .

l!eona 16.50 60. 4732 bakar mjed bronca (Sn) alurninij aIumin.05 0..100 120.2 0..05 0.28 17... ..25 0.06 0. 4732 bakar mjed bronca (Sn) aIuminij aIumin....03 0.. 4730 C..12 0..2 0.22 18.06 .2 0.glave s plocasta vaIjkasta reona nozevima tvrdog met.08 0.15 0...116 0.05 0..15..15 0..15 0.07 0...2 0. slitine magnez..20 30.05 0...25 12..1 0.06 0...00.16 12..22 12. slitine l!eliCni lijev (mmlzubac) pri protusmjernom glodanju vretenasta 0. .03 0..16 14.2 0.04 Glodalne Glodala od brzoreznog relika glave s nozevima od vaIjkasto. ..04 0. 0500 l!elik 500 N/mm' 600 N/mm' 700 N/mm' C..20 40.17 14.28 18. .22 12.15 0.50 25.1 0...28 18. 0500 l!elik 500 N/mm' 600 N/mm' 700 N/mm' C.28 17.22 20..18 16.18 11...1 0..400 200..2 0.4730 C.2 0...07 0.2 0.07 0.200 150.3 0.2 0..60 40.1 0..500 glave s nofevima 17.1 0...07 0.50 300.20 10.1 0.160 80...25 0..50 30.Bn:ine rezanja Vc(mlmin) pri protusmjemom Obradivani materijal sivi lijev SL20 SL25 reliCni lijev CL.15 0...2 0.1 0..20 12....20 12..2 0.28 15. slitine glodanju GlodaIne glave s no...1 0..100 40..12 0..25 0.70 100.60 400.06 0.06 0.. .04 0.....40 250.200 100.. .. slitine magnez....25 18.05 0... ....07 0...400 200. .....1 0.22 14.08 0.1000 GlodaIa od brzoreznog relika vretenasta 16.20 16.02 0.. 0.24 18.2 0.. ...3 0.25 10..1 0..15 0..2 0.15 0. .250 300.