PRVI

DIO

MATEMATlKA Matematicki zoakovi

'*' -

111

*
< >

jednako istovjetno, identicno nije jednako pribliZnojednako slicno sukladno, kongruentno okomito usporedno, panllelno paralelno i jednako manje od vece od
manje Hijednako veee Hijednako

lal tf"

V

V
10& Ig In are sin eos tan eot !

00

const <I: n +

-

beskonacno konstantno kut luk plus zbrajanje minus - oduzimanje

apsolutna vrijednost a na (potenciju) m kvadratni korijen n-ti korijen logaritam za bazu b dekadski logaritam prirodni logaritam arkus sinus kosinus tangens kotangens faktorijela a povrh b imaginarna jediniea
(i2

1

()

-

I
I

puta

- mnozenje

lim .....

to
6. d

dijeljenje razlomkova erta kosa razlomkova erta

limes teZi k funkcija raz1ika diferencijal

= -1)

0
[) {}

okrugla

y' =%
y" = 0 d2

prva
druga

uglata viticasta I zagrada .. . od-do . . . ( od - do iskljuCivo % postotak, procent %0 promil ppm dijelovi na miljun (partes pro millione)

I derivacija

ox

parcijalna derivacija suma, zbroj integral oznake vektora.

L
f a

razloga) .
2 - Strojarsk; priru~nik

.

U ovom su prirucniku

vektori oznaceni:

ii- u slikama, a - u tekstu (iz liskarskih

Posebnirnate~ntkiznakovi E $. C U je element skupa nije element skupa saddan u skupu unija skupova a je element skupa A) b nije element skupa A) skup A sadrzan je u skupu B) unija skupova A i B sadrZi sve elemente, koji su u skupovima A ili B) (A n B: presjek skupova A i B sadrZi sve one elemente, koji su ujedno u skupovima A i B) (aEA: (b$.A: (A C B: (A U B:

n presjek skupova

*
V nabla (Hamiltonov deriviranja) operator 6. Laplaceov operator

*
N = {I, 2, 3, . . .} Z = {O, I, -1,2, -2, . . .}

N prirodni brojevi Z cijeli brojevi R realni brojevi (racionalna i iracionalni brojevi) Q racionalni brojevi (razlomci)
.1

Q

= {mIn; rn, n E Z; n * =a +
bi
}

O}

lracionalni su svi realni brojevi koji nisu racionalni-(mogu se prikazati kao neperiodiski beskona~ni decimalni razIomci), npr. Y2, n, e C kompleksni brojevi C

I~

i

- imaginama jedinica
(i2

= -1)

a - realna komponenta
b - imaginama komponenta

a, b E R

Vaine vrijedDosti Ludolfov broj: n = 3,141592 (6535. . .) ('" 22/7, '" 355/113)

2n = 6,283185...
3n = 9,424778...

4n =
n/2 = n/3 =
n/4 =

n/6 =

= 0,636620. . . = 0,954930. . . 12,566371.. . = 1,273240. . . 1,570,796... = 1,909859. . . 1,047197... = 0,101321. . . 0,785398... 1I3n = 0,106103. .. ~ = 0,564190. . . 0,523599... 1I4n = 0,079577. .. 'l/1I2n= 0,398942. . . Inn = 1,144730. .. Ign = 0,497149.. .

= 9,869604. .. y;; = 1,772454. .. yz;;= 2,506628. .. l/n = 0,318310. .. 1I2n = 0,159155. ..

n2

2/n 3/n 4/n 6/n 1In2

*
Eulerov broj: e = 2,718282. . . e2 = 7,389056 . . .

y;
2

V;= 1,395612. . .
1ge = 0,434294 . . .

= 1,648721. . .

(Osnovaprirodnihlogaritama) lIe2 = 0,135335. . . lie = 0,367879. . . -..[lk = 0,606531. . .

RACUNANJE

S POTENCIJAMA

I KORIJENIMA

"-ije

Korijeni
Q

.. = Q

- a . . . (n-puta)

Q - osnova, baza n - eksponent

fj; = al/n a - radikand n - korijenski eksponent

.. = 1
.'. = a

a*O ~=a
liman=O za O<a<1 n-+aJ 00 za a> 1

Taki eksponenti

(a > 0)

Lihi eksponenti

(a > 0)

(:ta)2n +1 = :ta2n +1

*
-lln 1

a
d"n = (d")" = (a")m d"a" = am + " £. a" = am-n

=y;;

d"1"= 'J7o = (\Tat

a"b" = (ab)"

\TaVb=~

y;; % *
0"= 0 limJ =
"
0

w=o
00

n

limJ = 0 n n-+'"
izrazi: I~, 0°, 00°, 0/0,00/00,0. 00, 00 - 00 3

Neodredeni

v
,.'
Logaritmiranje je racunska poznate potencije c i baze a LOGARITMI operacija, pri kojoj trazimo eksponent b iz

Broj b je logaritam broja c za bazu a

b
(gdje su a i c pozitivni brojevi).

= log"c

Za bilo koju bazu a > 0, a '* 1 vrijedi: logaa = 1 log" 1 = 0

lirrJ8gx

= + '"

-

00

za

a> 1

za O<a<1

+'" za a>1 lirrJ2gx = - '" za 0 < a < 1

Racunanje s logaritmima
log" (u v)

= logau

+ log" v

log,,~ = log"u - logav v logauV= vlogau
loga V;;

= ...!..Iog"u v

Primjer 2a3~ log~

= log(2a3Yb)
1

.r.-

-log(3c2d)

=

= log2 + 3loga +Tlogb - log3 *
Pretvaranje logaritama logau

210gc - logd

= Mlogbu

(M je modul pretvorbe)

U upotrebi su dekadski (Briggsovi) logaritmi s bazom a logaritmi s bazom a = e (e = 2,718282...)

= 10

i prirodni

4

Dekadski (Briggsovi) logaritmi imaju bazu a Oznacujemo ih
npr. Ig 10

=

10

log IOU

= IgU
Ig 10" = n

=1

Svaki se dekadski logaritam sastoji od: a) k a r a k t e r i s t i k e (cijelog broja u logaritmu), tj. potencije broja 10, koja odgovara mjesnoj vrijednosti prve brojke u danom broju u; b) m ant i s e (decimale u logaritmu), koju za redoslijed brojaka u danom broju u potrafimo u tablicama na str. 6 i 7. Primer: u 642 64,2 6,42 0,642 0,0642 I Karakteristika IglO2 = 2 IgI0' = 1 Ig10. = 0 19 10-1 = -1 19 10-2 = -2
Prirodni logaritmi

Mantisa .,8075 (iz tablica za redoslije brojaka 642)

19u 2,8075 1,8075 0,8075

0,8075 - 1
0,8075 - 2

imaju bazu a
Oznacujemo ih npr.

= e = 2,718282...

Ine = 1

logeu= Inu Ine" = n

*
Odnos dekadskih i prirodnih logaritama Igu = 0,4343 Inu lzraeunavanje

Inu = 2,3026 Igu

prirodnih logaritama iz dekadskih

In 6,42 = 2,3026 . Ig 6,42 = 2,3026 . 0,8075 = 1,8593

*
Prirodni logaritmi brojeva od 100 do 999 sabrani su u tablicama na str. 8 i 9. Za sve se druge brojeve izracunavaju pomocu In 10 = 2,3026 i In 10" = 2,3026 n :rpI".
:!::IhA2

In 642 = 6,4646 (iz tablica)

= In

(642/100)

= In 642

- In 102 = 6,4646. - 2 . 2,3026 = 1,8594

5

,.
Mautlse dekadskih lopritama u 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 6 0 0000 0414 0792 1139 1461 1761 2041 2304 2553 2788 3010 3222 3424 3617 3802 3979 4150 4314 4472 4624 4771 4914 5051 5185 5315 5441 5563 5682 5798 5911 6021 6128 6232 6335 6435 6532 6628 6721 6812 6902 6990 7076 7160 7243 7324 1 0043 0453 0828 1173 1492 1790 2068 2330 2577 2810 3032 3243 3444 3636 3820 3997 4166 4330 4487 4639 4786 4928 5065 5198 5328 5453 5575 5694 5809 5922 6031 6138 6243 6345 6444 6542 6637 6730 6821 6911 6998 7084 7168 7251 7332 2 0086 0492 0864 1206 1523 1818 2095 2355 2601 2833 3054 3263 3464 3655 3838 4014 4183 4346 4502 4654 4800 4942 5079 5211 5340 5465 5587 5705 5821 5933 6042 6149 6253 6355 6454 6551 6646 6739 6830 6920 7007 7093 7177 7259 7340 3 0128 0531 0899 1239 1553 1847 2122 2380 2625 2856 3075 3284 3483 3674 3856 4031 4200 4362 4518 4669 4814 4955 5092 5224 5353 5478 5599 5717 5832 5944 6053 6160 6263 6365 6464 6561 6656 6749 6839 6928 7016 7101 7185 7267 7348 4 0170 0569 0934 1271 1584 1875 2148 2405 2648 2878 3096 3304 3502 3692 3874 4048 4216 4378 4533 4683 4829 4969 5105 5237 5366 5490 5611 5729 5843 5955 6064 6170 6274 6375 6474 6571 6665 6758 6848 6937 7024 7110 7193 7275 7356 5 0212 0607 0969 1303 1614 1903 2175 2430 2672 2900 3118 3324 3522 3711 3892 4065 4232 4393 4548 4698 4843 4983 5119 5250 5378 5502 5623 5740 5855 5966 6075 6180 6284 6385 6484 6580 6675 6767 6857 6946 7033 7118 7202 7284 7364 100...549 6 0253 0645 1004 1335 1644 1931 2201 2455 2695 2923 3139 3345 3541 3729 3909 4082 4249 4409 4564 4713 4857 4997 5132 5263 5391 5514 5635 5752 5866 5977 6085 6191 6294 6395 6493 6590 6684 6776 6866 6955 7042 7126 7210 7292 7372 7 0294 0682 1038 1367 1673 1959 2227 2480 2718 2945 3160 3365 3560 3747 3927 4099 4265 4425 4579 4728 4871 5011 5145 5276 5403 5527 5647 5763 5877 5988 6096 6201 6304 6405 6503 6599 6693 6785 6875 6964 7050 7135 7218 7300 7380 8 0334 0719 1072 1399 1703 1987 2253 2504 2742 2967 3181 3385 3579 3766 3945 4116 4281 4440 4594 4742 4886 5024 5159 5289 5416 5539 5658 5775 5888 5999 6107 6212 6314 6415 6513 6609 6702 6794 6884 6972 7059 7143 7226 7308 7388 9 0374 0755 1106 1430 1732 2014 2279 2529 2765 2989 3201 3404 3598 3784 3962 4133 4298 4456 4609 4757 4900 5038 5172 5302 5428 5551 5670 5786 5899 6010 6117 6222 6325 6425 6522 6618 6712 6803 6893 6981 7067 7152 7235 7316 7396

Mantise dekadskib logaritama 550... 999 u 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. 69. 70. 71. 72. 73. 74. 75. 76. 77. 78. 79. 80. 81. 82. 83. 84. 85. 86. 87. 88. 0 1 7412 7490 7566 7642 7716 7789 7860 7931 8000 8069 8136 8202 8267 8331 8395 8457 8519 8579 8639 8698 8756 8814 8871 8927 8982 9036 9090 9143 9196 9248 9299 9350 9400 9450 9499 9547 9595 9643 9689 9736 9782 9827 9872 9917 9961 2 7419 7497 7574 7649 7723 7796 7868 7938 8007 8075 8142 8209 8274 8338 8401 8463 8525 8585 8645 8704 8762 8820 8876 8932 8987 9042 9096 9149 9201 9253 9304 9355 9405 9455 9504 9552 9600 9647 9694 9741 9786 9832 9877 9921 9965 3 7427 7505 7582 7657 7731 7803 7875 7945 8014 8082 8149 8215 8280 8344 8407 8470 8531 8591 8651 8710 8768 8825 8882 8938 8993 9047 9101 9154 9206 9258 9309 9360 9410 9460 9509 9557 9605 9652 9699 9745 9791 9836 9881 9926 9969 4 7435 7513 7589 7664 7738 7810 7882 7952 8021 8089 8156 8222 8287 8351 8414 8476 8537 8597 8657 8716 8774 8831 8887 8943 8998 9053 9106 9159 9212 9263 9315 9365 9415 9465 9513 9562 9609 9657 9703 9750 9795 9841 9886 9930 9974 5 7443 7520 7597 7672 7745 7818 7889 7959 8028 8096 8162 8228 8293 8357 8420 8482 8543 8603 8663 8722 8779 8837 8893 8949 9004 9058 9112 9165 9217 9269 9320 9370 9420 9469 9518 9566 9614 9661 9708 9754 9800 9845 9890 9934 9978 6 7451 7528 7604 7679 7752 7825 7896 7966 8035 8102 8169 8235 8399 8363 8426 8488 8549 8609 8669. 8727 8785 8842 8899 8954 9009 9063 9117 9170 9222 9274 9325 9375 9425 9474 9523 9571 9619 9666 9713 9759 9805 9850 9894 9939 9983 7 7459 7536 7612 7686 7760 7832 7903 7973 8041 8109 8176 8241 8306 8370 8432 8494 8555 8615 8675 8733 8791 8848 8904 8960 9015 9069 9122 9175 9227 9279 9330 9380 9430 9479 9528 9576 9624 9671 9717 9763 9809 9854 9899 9943 9987 8 7466 7543 7619 7694 7767 7839 7910 7980 8048 8116 8182 8248 8312 8376 8439 8500 8561 8621 8681 8739 8797 8854 8910 8965 9020 9074 9128 9180 9232 9284 9335 9385 9435 9484 9533 9581 9628 9675 9722 9768 9814 9859 9903 9948 9991 9 7474 7551 7627 7701 7774 7846 7917 7987 8055 8122 8189 8254 8319 8382 8445 8506 8567 8627 8686 8745 8802 8859 8915 8971 9025 9079 9133 9186 9238 9289 9340 9390 9440 9489 9538 9586 9633 9680 9727 9773 9818 9863 9908 9952 9996 7

7404 7482 7559 7634 7709 7782 7853 7924 7993 8062 8129 8195 8261 8325 8388 8451 8513 8573 8633 8692 8751 8808 8865 8921 8976 9031 9085 9138 9191 9243 9294 9345 9395 9445 89. 9494 90. 9542 91. 9590 92. 9638 93. 9685 94. 9731 95. 9777 96. 9823 97. 9868 98. 9912 99. 9956

f

PrIrodni

Iogaritml

brojeva od 100 do 549

u

o

1
4,6151 4,7095 4,7958 4,8752 4,9488 5,0173 5,0814 5,1417 5,1985 5,2523 5,3033 5,3519 5,3982 5,4424 5.4848 5,5255 5,5645 5,6021 5,6384 5,6733 5,7071 5,7398 5,7714 5,8021 5,8319 5,8608 5,8889 5,9162 5,9428 5,9687 5,9940 6,0186 6,0426 6,0661 6,0890 ~,1115 6,1334 6,1549 6,1759 6,1964 6,2166 6,2364 6,2558 6,2748 6,2934

2
4,6250 4,7185 4,8040 4,8828 4,9558 5,0239 5,0876 5,1475 5,2040 5,2575 5,3083 5,3566 5,4027 5,4467 5,4889 5,5294 5,5683 5,6058 5,6419 5,6768 5,7104 5,7430 5,7746 5,8051 5,8348 5,8636 5,8916 5,9189 5,9454 5,9713 5.9965 6,0210 6,0450 6,0684 6,0913 6,1137 6,1356 6,1570 6,1779 6,1985 6,2186 6,2383 6,2577 6,2766 6,2953

3
4,6347 4,7274 4,8122 4,8903 4,9628 5,0304 5,0938 5,1533 5,2095 5,2627 5,3132 5,3613 5,4072 5,4510 5,4931 5,5334 5,5722 5,6095 5,6454 5,6802 5,7137 5,7462 5,7777 5,8081 5,8377 5,8665 5,8944 5,9216 5,9480 5,9738 5,9989 6,0234 6,0474 6,0707 6,0936 6,1159 6,1377 6,1591 6,1800 6,2005 6,2206 6,2403 6,2596 6,2785 6,2971

4
4,6444 4,7362 4,8203 4,8978 4,9698 5,0370 5,0999 5,1591 5,2149 5,2679 5,3181 5,3660 5,4116 5,4553 5,4972 5,5373 5,5759 5,6131 5.6490 5.6836 5,7170 5,7494 5,7807 5,8111 5,8406 5,8693 5,8972 5,9243 5,9506 5,9764 6.0014 6,0259 6,0497 6,0730 6,0958 6,1181 6,1399 6,1612 6,1821 6,2025 6,2226 6,2422 6,2615 6,2804 6,2989

5
4,6540 4,7449 4,8283 4,9053 4,9767 5,0434 5,1059 5,1648 5,2204 5,2730 5,3230 5,3706 5,4161 5,4596 5,5013 5,5413 5,5797 5,6168 5,6525 5,6870 5,7203 5,7526 5,7838 5,8141 5,8435 5,8721 5,8999 5,9269 5,9532 5,9789 6.0039 6,0283 6,0521 6,0753 6,0981 6,1203 6,1420 6,1633 6,1841 6,2046 6,2246 6,2442 6,2634 6,2823 6,3008

6
4,6634 4,7536 4,8363 4,9127 4,9836 5,0499 5,1120 5,1705 5,2257 5,2781 5,3279 5,3753 5,4205 5,4638 5,5053 5,5452 5,5835 5,6204 5,6560 5,6904 5,7236 5,7557 5,7869 5,8171 5,8464 5,8749 5,9026 5,9296 5,9558 5,9814 6,0064 6,0307 6,0544 6,0776 6,1003 6,1225 6,1442 6,~654 6,1862 6,2066 6,2265 6,2461 6,2653 6,2841 6,3026

7
4,6728 4,7622 4,8442 4,9200 4,9904 5,0562 5,1180 5,1761 5,2311 5,2832 5,3327 5,3799 5,4250 5,4681 5,5094 5,5491 5,5872 5,6240 5,6595 5,6937 5,7268 5,7589 5,7900 5,8201 5,8493 5,8777 5,9054 5,9322 5,9584 5,9839 6,0088 6,0331 6,0568 6,0799 6,1026 6,1247 6,1463 6,1675 6,1883 6,2086 6,2285 6,2480' 6,2672 6,2860 6,3044

8
4,6821 4,7707 4,8520 4,9273 4,9972 5,0626 5,1240 5,1818 5,2364 5,2883 5,3375 5,3845 5,4293 5,4723 5,5134 5,5530 5,5910 5,6276 5,6630 5,6971 5,7301 5,7621 5,7930 5,8230' 5,8522 5,8805 5,9081 5,9349 5,9610 5,9865 6,0113 6,0355 6,0591 6,0822 6,1048 6,1269 6,1485 6,1696 6,1903 6,2106 6,2305 6,2500 6,2691 6,2879 6,3063

9
4,6913 4,7791 4,8598 4,9345 5,0039 5,0689 5,1299 5,1874 5,2417 5,2933 5,3423 5,3891 5,4337 5,4765 5,5175 5,5568 5,5947 5,6312 5,6664 5,7004 5,7333 5,7652 5,7961 5,8260 5,8551 5,8833 5,9108 5,9375 5,9636 5,9890 6,0137 6,0379 6,0615 6,0845 6,1070 6,1291 6,1506 6,1717 6,1924 6,2126 6,2324 6,2519 6,2710 6,2897 6,3081

10. 4,6052 11. 4,7005 12. 4,7875 13. 4,8675 14. 4,9416 IS. 5,0106 16. 5,0752 17. 5,1358 18. 5,1930 19. 5,2470 20. 5,2983 21. 5,3471 22. 5,3936 23. 5,4381 24. 5,4806 25. 5,5215 26. 5,5607 27. 5,5984 28. 5,6348 29. 5,6699 30. 5,7038 31. 5,7366 32. 5,7683 33. 5.7991 34. 5,8289 35. 5,8579 36. 5,8861 37. 5,9135 38. 5,9402 39. 5,9661 40. 5,9915 41. 6,0162 42. 6,0403 43. 6,0638 44. 6,0868 45. 6,1092 46. 6,1312 47.6,1527 48.6,1738 49. 6,1944 50. 6,2146 51. 6,2344 52. 6,2538 53. 6,2729 54. 6,2916 8

Prlrodnl Iogarltml brojeva od 550 do 999

"01234567891 55. 6,3099 6,3117 56. 6,3279 6,3297 57, 6,3456 6,3474 58. 6,3630 6,3648 59. 6,3801 6,3818 60. 6,3969 6,3986 61. 6,4135 6,4151 62. 6,4297 6,4313 63. 6,4457 6,4473 64. 6,4615 6,4630 65. 6,4770 6,4785 66. 6,4922 6,4938 67. 6,5073 6,5088 68. 6,5221 6,5236 69. 6,5367 6,5381 70. 6,5511 6,5525 71. 6,5653 6,5667 72, 6,5193 6,5806 73, 6,5930 6,5944 74, 6,6067 6,6080 15. 6,6201 6,6214 76. 6,6333 6,6346 77. 6,6464 6,6477 78. 6,6593 6,6606 79. 6,6720 6,6733 80. 6,6846 6,6859 81. 6,6970 6,6983 82.6,7093 6,7105 83. 6,7214 6,7226 84. 6,7334 6,7346 85. 6,7452 6,7464 86.6,1569 6,1581 87. 6,7685 6,7696 88. 6,7799 6,7811 89, 6,7912 6,7923 90. 6,8024 6,8035 91. 6,8134 6,8145 92. 6,8244 6,8255 93. 6,8352 6,8363 94. 6,8459 6,8469 95. 6,8565 6,8575 96. 6,8669 6,8680 91. 6,8773 6,8783 98. 6,8876 6,8886 99. 6,8977 6,8987

6,3135 6,3315 6,3491 6,3665 6,3835 6,4003 6,4167 6,4329 6,4489 6,4646 6,4800 6,4953 6,5103 6,5250 6,5396 6,5539 6,5681 6,5820 6,5958 6,6093 6,6227 6,6359 6,6490 6,6619 6,6746 6,6871 6,6995 6,7117 6,7238 6,7358 6,7476 6,7593 6,7708 6,7822 6,7935 6,8046 6,8156 6,8256 6,8373 6,8480 6,8586 6,8690 6,8794 6,8896 6,8997

6,3154 6,3333 6,3509 6,3682 6,3852 6,4019 6,4184 6,4345 6,4505 6,4661 6,4816 6,4968 6,5117 6,5265 6,5410 6,5554 6,5695 6,5834 6,5971 6,6107 6,6241 6,6373 6,6503 6,6631 6,6758 6,6884 6,7007 6,7130 6,7250 6,7370 6,7488 6,1604 6,7719 6,7833 6,7946 6,8057 6,8167 6,8276 6,8384 6,8491 6,8596 6,8701 6,8804 6,8906 6,9007

6,3172 6,3351 6,3526 6,3699 6,3869 6,4036 6,4200 6,4362 6,4520 6,4677 6,4831 6,4983 6,5132 6,5280 6,5425 6,5568 6,5709 6,5848 6,5985 6,6120 6,6254 6,6386 6,6516 6,6644 6,6771 6,6896 6,7020 6,7142 6,7262 6,7382 6,7499 6,1616 6,7731 6,7845 6,7957 6,8068 6,8118 6,8287 6,8395 6,8501 6,8607 6,8711 6,8814 6,8916 6,9017

6,3190 6,3368 6,3544 6,3716 6,3886 6,4052 6,4216 6,4378 6,4536 6,4693 6,4846 6,4998 6,5147 6,5294 6,5439 6,5582 6,5723 6,5862 6,5992 6,6134 6,6267 6,6399 6,6529 6,6657 6,6783 6,6908 6,7032 6,7154 6,7274 6,7393 6,7511 6,7627 6,7742 6,7856 6,7968 6,8019 6,8189 6,8298 6,8405 6,8512 6,8611 6,8721 6,8824 6,8926 6,9021

6,3208 6,3386 6,3561 6,3733 6,3902 6,4069 6,4232 6,4394 6,4552 6,4708 6,4862 6,5013 6,5162 6,5309 6,5453 6,5596 6,5737 6,5876 6,6012 6,6147 6,6280 6,6412 6,6542 6,6610 6,6196 6,6921 6,7044 6,7166 6,7286 6,7405 6,7523 6,7639 6,7754 6,7867 6,7979 6,8090 6,8200 6,8309 6,8416 6,8522 6,8628 6,8732 6,8835 6,8931 6.9037

6,3226 6,3404 6,3578 6,3750 6,3919 6,4085 6,4249 6,4409 6,4568 6,4723 6,4877 6,5028 6,5177 6,5323 6,5468 6,5610 6,5151 6,5889 6,6026 6,6161 6,6294 6,6425 6,6554 6,6682 6,6809 6,6933 6,7056 6,7178 6,7298 6,7411 6,7534 6,1650 6,7765 6,7878 6,7991 6,8101 6,8211 6,8320 6,8427 6,8533 6,8638 6,8142 6,8845 6,8947 6,9047

6,3244 6,3421 6,3596 6,3767 6,3936 6,4102 6,4265 6,4425 6,4583 6,4739 6,4892 6,5043 6,5191 6,5338 6,5482 6,5624 6,5165 6,5903 6,6039 6,6174 6,6307 6,6438 6,6561 6,6695 6,6821 6,6946 6,7069 6,7190 6,7310 6,7429 6,7546 6,7662 6,7776 6,7890 6,8002 6,8112 6,8222 6,8330 6,8437 6,8544 6,8648 6,8752 6,8855 6,8957 6,9057

6,3261 6,3439 6,3613 6,3784 6,3953 6,4118 6,4281 6,4441 6,4599 6,4754 6,4907 6,5058 6,5206 6,5352 6,5497 6,5639 6,5779 6,5917 6,6053 6,6187 6,6320 6,6451 6,6580 6,6108 6,6834 6,6958 6,7081 6,7202 6,7322 6,7441 6,7558 6,7613 6,7788 6,7901 6,8013 6,8123 6,8233 6,8341 6,8448 6,8554 6,8659 6,8763 6,8865 6,8967 6,9068 9

.

-.
TRIGONOMETRUSKE FUNKCUE U pravokutnom su trokutu: kat e t e - stranice a i b uz pravi kut, hip 0 ten u z a - stranica e nasuprot pravom kutu. Trigonometrijske funkcije kuta a su omjeri stranica pravokutnog trokuta: sin a
cos a

Ll
b sinus kosinus
Vrijednosti trigonometrijskih

= ale = ble

tangens
kotangens

tan a
cot a

= alb = bla
su

Vrijednosti trigonometrijskih funkcija kutova od O. do 90. sabrane u tablicama: za sin i cos na str. 12 i 13, a za tan i cot na str. 14 in 15. funkcija re~ potrebnih kutova

a= sin a

.

rad

O.
0 0 1
0
:too

30.
n/6

45. n/4

60.
n/3

90.
n/2 1
0 :too
0

180. :n: 0
-1 0
:too

270. 3n/2 -1
0 :too
0

360. 2:n: 0
1 . 0
:too

=

cosa= tan a = cot a =

! !v'Z h'3 1 Iv'3 1£ !

lv'3 v'3
:ta :ta

1 1

lv'3

v'3

Trigonometrijske

cp=

.

funkcije u razIiatim podruCjima kutova

rad :t + :t :t

90. :t a (n/2) :t a + cos a
=+=in a s

180. :t a 270. :t a 360. :t a :n::ta (3n/2) :t a 2:n::t a =+= a sin -cos a :t tan a :t cot a -cos a :t sin a =+= a cot =+=tana
funkdja

sin a cos a tan a cot a

=+= a cot =+=tana

:t sin a +cosa :t tan a :t cot a

Omovni odnosi trigoDometrijskib sin2a + cos2a tan a
cot a

=

1
a

= sin = cos

alcos a
alsin

tanacota=l

sin a = VI - cos2a cos a = VI - sin2a 1 + tan2a = lIcos2a 1 + cot2a = lIsin2a

10

TrigoDometrijske funkdje dvaju kutova sin (a :t fJ) cos (a :t fJ)
tan (a :t 13)

= sin a cos 13:t cos = cos a cos 13 =+=sin =
tan a :t tan 13 1 + tan a tan 13

a sin 13
a sin 13

Za a

= 13 vrijedi:

cot (a :t 13) = cot a cot 13=+= 1 cot 13:t cot a sin 2a = 2 sin a cos a cos 2a = cos2a - sin2a tan 2a = 2 tan aI(l - tan2a) cot 2a

= (cot2a = 3 sin

-

1)/2 cot a

NadaIje vrijedi: sin 3 a a

cos 3 a = 4 cos3a 3 cos a 2 sin2a = 1 cos 2 a

-

- 4 sin3a -

2 cos2a = 1 + cos 2 a

sin a + sin 13= 2 sin.!!...:!..1!...cos~ 2 2

sin a - sin13 2 cos.!!..::t.../Lsin~2 = 2 cosa+cosfJ=2cos.!!..::t.../L cos~ 2 2
cos a - cos 13=

-2 sin.!!..::t.../L 2 2 sin~

sin (a :t 13) tan a :t tan 13= cos a cos {3 sin (13:t a) cot a :t cot 13= sin a sin 13
2 sin a sin {3 = -cos (a + fJ) + cos (a - 13) 2 sin a cos {3 = sin (a + fJ) + sin (a

-

13)

2 cos a cos {3= cos (a + fJ) + cos (a - (3) 11

Tr!gODometr!jske fimkdje:

I

,f

i1

cx 0° I" 2° 3° 4° S" 6° 7° 8° go 10" 11" UO 13° 14° 15° 16° lr ISO 19o 20° 21" 22° 23° 24° 25" 16° 27° 28° 2go 30" 31" 32° 33° 34° 35" 36° 3r 38° 3go 40" 41" 42° 43° 44°

0' 0,00000 0,01745 0,03490 0,05234 0,06976 0,08716 0,10453 0,12187 0,13917 0,15643 eJ,17365 0,19081 0,20791 0,22495 0,24192 0,25882 0,27564 0,29237 0,30902 0,32557 0,34202 0,35837 0,37461 0,39073 0,40674 0,42262 0,43837 0,45399 0,46947 0,48481 0,50000 0,51504 0,52992 0,54464 0,55919 0,57358 0,58779 0,60182 0,61566 0.62932 0,64279 0,65606 0,66913 0,68200 0,69466 60'

10' 0,00291 0,02036 0,03781 0,05524 0,07266 0,09005 0,10742 0,12476 0,14205 0,15931 0,17651 0,19366 0,21076 0,22778 0,24474 0,26163 0,27843 0,29515 0,31178 0,32832 0,34475 0,36108 0,37730 0,39341 0,40939 0,42525 0,44098 0,45658 0,47204 0,48735 0,50252 0,51753 0,53238 0,54708 0,56160 0,57596 0,59014 0,60414 0.61795 0,63158 0,64501 0.65825 0,67129 0.68412 0.69675 50'

sinus od 0° do 45°, kosinus od 45° do 90° sin« 20' 30' 40' SO' 60' 0,01454 0,03199 0,04943 0,06685 0,08426 0,10164 0,11898 0,13629 0,15356 0,17078 0,18795 0,20507 0,22212 0,23910 0,25601 0,27284 0,28959 0,30625 0,32282 0,33929 0,35565 0,37191 0,38805 0,40408 0,41998 0,43575 0,45140 0,46690 0,48226 0,49748 0,51254 0,52745 0,54220 0,55678 0,57119 0,58543 0,59949 0,61337 0.62706 0.64056 0,65386 0,66697 0,67987 0,69256 0.70505 10' 0,01745 0,03490 0,05234 0,06976 0,08716 0,10453 0,12187 0,13917 0,15643 0,17365 0,19081 0,20791 0,22495 0,24192 0,25882 0,27564 0,29237 0,30902 0,32557 0,34202 0,35837 0,37461 0,39073 0,40674 0,42262 0,43837 0,45399 0,46947 0,48481 0,50000 0,51504 0,52992 0,54464 0,55919 0,57358 0,58779 0,60182 0,61566 0,62932 0,64279 0,65606 0,66913 0,68200 0,69466 0.70711 0' 8go 88° 87° 86° 8S" 84° 83° 82° 81" 80° 7go 78° 7r 76° 75° 74° 73° 72° 71" 70° 6go 68° 67° 66° 65° 64° 63° 62° 61" 60° 59° 58° 57° 56° 55° 54° 53° 52° 51" 50° 49° 48° 47° 46° 4S" cx

0,00582 0,00873 0,01164 0,02327 0,02618 0,02908 0,04071 0,04362 0,04653 0,05814 0,06105 0,06395 0,07556 0,07846 . 0,08136 0,09295 0,09585 0,09874 0,11031 0,11320 0,11609 0,12764 0,13053 0,13341 0,14493 0,14781 0,15069 Q,16218 0,16505 0,16792 0,17937 0,18224 0,18509 0,19652 0,19937 0,20222 0,21360 0,21644 0,21928 0,23062 0,23345 0,23627 0,24756 0,25038 0,25320 0,26443 0,26724 0,27004 0,28123 0,28402 0,28680 0,29793 0,30071 0,30348 0,31454 0,31730 0,32006 0,33106 0,33381 0,33655 0,34748 0,35021 0,35293 0,36379 0,36650 0,36921 0,37999 0,38268 0,38537 0,39608 0,39875 0,40141 0,41204 0,41469 0,41734 0,42788 0,43051 0,43313 0,44359 0,44620 0,44880 0,45917 0,46175 0,46433 0,47460 0,47716' 0,47971 0,48989 0,49242 0,49495 0,50503 0,50754 0,51004 0,52002 0,52250 0,52498 0,53484 0,53730 0,53975 0,54951 0,55194 0,55436 0,56401 0,56641 0,56880 0,57833 0,58070 0,58307 0,59248 0,59482 0,59716 0,60645 0,60876 0,61107 0,62024 0,62251 0.62479 0,63383 0,63608 0,63832 0,64723 0,64945 0,65166 0,66044 0,66262 0,66480 0,67344 0,67559 0,67773 0,68624 0,68835 0,69046 0,69883 0.70091 0.70298 40' 30' 20' COScx

12

Trigonometrljske funkclJe: sinus od 45° do 90°, kosinus od 0° do 45°
ex 45° 46° 47° 48° 49" 50° SI" SZO 53° 54° 55° 56° 57° 58° 59° 60° 61° 62° 63° 64° 65° 66° 67° 68° 69° 70°
71"

0' 0,70711 0,71934 0,73135 0,74314 0,75471 0,76604 0,77715 0,78801 0,79864 0,80902 0,81915 0,82904 0,83867 0,84805 0,85717 0,86603 0,87462 0,88295 0,89101 0,89879 0,90631 0,91355 0,92050 0,92718 0,93358 0,93969 0,94552 0,95106 0,95630 0,96126 0,96593 0,97030 0,97437 0,97815 0,98163 0,98481 0,98769 0,99027 0,99255 0,99452 0,99619 0,99756 0,99863 0,99939 0.99985 60'

10' 0,70916 0,72136 0,73333 0,74509 0,75661 0,76791 0,77897 0,78980 0,80038 0,81072 0,82082 0,83066 0,84025 0,84959 0,85866 0,86748 0,87603 0,88431 0,89232 0,90007 0,90753 0,91472 0,92164 0,92827 0,93462 0,94068 0,94646 0,95195 0,95715 0,96206 0,96667 0,97100 0,97502 0,97875 0,98218 0,98531 0,98814 0,99067 0,99290 0,99482 0,99644 0,99776 0,99878 0,99949 0.99989 SO'

20'

sIn ex 30' 0,71325 0,72537 0,73728 0,74896 0,76041 0,77162 0,78261 0,79335 0,80386 0,81412 0,82413 0,83389 0,84339 0,85264 0,86163 0,87036 0,87882 0,88701 0,89493 0,90259 0,90996 0,91706 0,92388 0,93042 0,93667 0,94264 0,94832 0,95372 0,95882 0,96363 0,96815 0,97237 0,97630 0,97992 0,98325 0,98629 0,98902 0,99144 0,99357 0,99540 0,99692 0,99813 0,99905 0,99966 o99996 30' cos ex

40'

SO'

60' 0,71934 0,73135 0,74314 0,75471 0,76604 0,77715 0,78801 0,79864 0,80902 0,81915 0,82904 0,83867 0,84805 0,85717 0,86603 0,87462 0,88295 0,89101 0,89879 0,90631 0,91355 0,92050 0,92718 0,93358 0,93969 0,94552 0,95106 0,95630 0,96126 0,96593 0,97030 0,97437 0,97815 0,98163 0,98481 0,98769 0,99027 0,99255 0,99452 0,99619 0,99756 0,99863 0,99939 0,99985 1.00000 0' 44° 43° 4ZO 41" 40° 39" 38° 37° 36° 35° 34° 33° 32° 31" 30° 29° 28° 27° 26° 25° 24° 23° 22° 21° 20°
19"

72° 73° 74° 75° 76° 77° 78° 79° 80° 81" 82° 83° 84° 85° 86° 87° 88° 89°

0,71121 0,72337 0,73531 0,74703 0,75851 0,76977 0,78079 0,79158 0,80212 0,81242 0,82248 0,83228 0,84182 0,85112 0,86015 0,86892 0,87743 0,88566 0,89363 0,90133 0,90875 0,91590 0,92276 0,92935 0,93565 0,94167 0,94740 0,95284 0,95799 0,96285 0,96742 0,97169 0,97566 0,97934 0,98272 0,98580 0,98858 0,99106 0,99324 0,99511 0,99668 0,99795 0,99892 0,99958 o 99993 40'

0,71529 0,72737 0,73924 0,75088 0,76229 0,77347 0,78442 0,79512 0,80558 0,81580 0,82577 0,83549 0,84495 0,85416 0,86310 0,87178 0,88020 0;88835 0,89623 0,90383 0,91116 0,91822 0,92499 0,93148 0,93769 0,94361 0,94924 0,95459 0,95964 0,96440 0,96887 0,97304 0,97692 0,98050 0,98378 0,98676 0,98944 0,99182 0,99390 0,99567 0,99714 0,99831 0,99917 0,99973 0.99998 20'

0,71732 0,72937 0,74120 0,75280 0,76417 0,77531 0,78622 0,79688 0,80730 0,81748 0,82741 0,83708 0,84650 0,85567 0,86457 0,87321 0,88158 0,88968 0,89752 0,90507 0,91236 0,91936 0,92609 0,93253 0,93869 0,94457 0,95015 0,95545 0,96046 0,96517 0,96959 0,97371 0,97754 0,98107 0,98430 0,98723 0,98986 0,99219 0,99421 0,99594 0,99736 0,99847 0,99929 0,99979 1 00000 10'

18°

lr
16° 15° 14° 13° 12° 11° 10° 9° 8° 7° 6° 5° 4° 3° 2° I" 0° ex

13

09335 0.81461 0.08749 0.05241 0.84407 0.36397 21" 0.32492 19° 0.48773 27° 0. od 0° do 45°.27107 0.31530 0.62487 0.84906 0.62487 33° 0.01746 2° 0.56962 0.41763 0.46631 0.50587 0.90569 0.36397 0.17633 11° 0.88473 0.04658 0.28675 0.15243 0.75812 0.38386 0.55051 0.67451 35° 0.34758 0.49858 0.79070 0.60086 0.62892 0.81946 0.44523 0.78129 39° 0.96008 0.83910 41" 0.58905 0.43828 0.78598 0.67451 0.10510 7° 0.72654 0.46277 0.55431 30° 0.06700 0.08163 0.82434 0.57735 31" 0.35740 0.06408 9.46631 26° 0.42791 0.26795 16° 0.64117 0.93252 0.54296 0.42447 24° 0.87441 0.09629 0.47341 0.77196 0.24933 0.19740 0.24008 0.27732 0.21864 0.44175 0.48773 0.68301 0.26483 0.48055 0.10510 0.00582 0.90040 43° 0.27419 0.19438 0.57348 0.52798 0.55812 0.91633 0.45924 0.15838 0.60881 0.53920 0.85408 0.11394 0.74900 0.24316 0.14648 0.14054 9° 0.52057 0.11983 0.40065 0.40403 0.67875 0.08749 6° 0.19136 0.39055 0.28990 0.70891 0.17033 0.80978 0.37388 0.58513 0.21256 13° 0.33136 0.86419 0.38721 0.72654 37° 0.25862 0.42105 0.09923 0.43136 0.39727 0.14351 0.28675 17° 0.44872 0.70021 36° 0.13758 0.05533 0.33783 0.83415 0.Trlgonometrljske fankdje: tangens 20' 0.07870 0.72211 0.33460 0.22475 0.02910 0.12869 0.53545 0.18835 0.69157 0.66608 0.37057 0.35085 0.02328 0. '" .64528 0.20952 0.49134 0.13461 0.06993 S° 0.34108 0.70455 0.89515 0.66189 0.67028 0.00873 0.30255 0.50953 28° 0.11099 0.18534 0.36068 0.63707 0.54673 0.32814 0.80498 0.24624 0.45222 0.76272 0.70021 0.40741 0.41421 0.20042 0.4348 i 0.46985 0.86929 42° 0.78129 0.19438 12° 0.88992 0.25242 0.98270 30' cot".01164 0.73547 0.39391 0.29621 0.13165 0.68728 0.00000 0' 89° 88° 87° 86° 85° 84° 83° 82° 81" 80° 79° 78° 7'76° 75° '74° 73° 72° 71" 70° 69° 68° 67° 66° 65° 64° 63° 62° 61" 60° 59° 58° 57° 56° 55° 54° 53° 52° 51" 50° 49° 48° 47° 46° 45° '" 0' 0° 0.71329 0.34433 20° 0.23087 14° 0.16435 0.73996 0.96569 1.51319 0.10805 0.80020 0.61280 0.23393 0.94896 0.92170 0.40403 23° 0.22169 0.31850 0.64941 0.34433 0.56194 0.65355 0.04949 0.14945 0.37720 0.26795 0.59297 0.17333 0.95451 o 98843 20' SO' 0.16734 0.90040 0.49495 0.93252 44° o 96569 60' 14 10' 0.74447 0.30573 0.38053 0.38386 22° 0.12278 8° 0.20345 0.60483 0.85912 0.69588 0.02036 0.32171 0.25552 0.83910 0.15838 10° 0.06993 0.28360 0.92709 0.03492 0.20648 0.36727 0.05824 0.26172 0.64941 34° 0.00000 1" 0.45573 0.57735 0.75355 38° 0.87955 0.50953 0.03201 0.31210 0.47698 0.09042 0.06116 0.80978 40° 0.42447 0.16137 0.55431 0.21256 0.29938 0.71769 0.65771 0.59691 0.44523 25° 0.79544 0.86929 0.12278 0.17933 0.56577 0.17633 0.14054 0.21560 0.50222 0.35412 0.91099 0.63299 0.73100 0.52427 0.05241 4° 0.61681 0.23087 0.28046 0.22781 0. kotangcns 30' 40' 0.08456 0.32492 0.94345 o 97700 40' tan".82923 0.01455 0.30891 0.62083 0.77661 0.51688 0.53171 0.01746 0.23700 0.93797 097133 SO' 0.41081 0.10216 0.75355 0.07578 0.76733 0.15540 0.12574 0.24933 15° 0.11688 0.53171 29° 0.03492 3° 0.58124 0.30573 18° 0.48414 0.03783 0.04075 0.02619 0.99420 10' od 45° do 90° 60' 0.04366 0.60086 32° 0.18233 0.07285 0.29305 0.00291 0.

3007 19.42815 1.32704 1.81649 1.75556 1.79802 2.53865 2.67128 6.59575 8.12369 1.2900 00 0' 44° 43° 41° 41" 40° 39" 38° 37° 36° 35° 34° 33° 31° 31° 30° 19° 18° 17° 16° 15° 14° 13° 11° 21" 10° 19° 18° 17° 16° 15° 14° 13° UO 11° 10° 9° 8° 7° 6° 5° 4° 3° zo I" 0° ex 15 .69116 7.16530 4.41421 2.0811 28.74748 2.02355 1.27085 3.19175 1.08094 2.69766 1.29541 1.67128 6.49597 2.41934 1.2505 15.44942 4.11061 1.37504 2.47330 1.87700 3.02039 2.62791 2.17749 2.93470 2.04766 1.43484 7.07237 1.51436 11.68909 3.03553 1.7267 18.55555 10.34496 9.87080 6.48741 3.61074 1.82906 1.39336 1.24227 1.97576 6.86760 1.82391 2.56046 2.29984 2.40195 1.14451 2.09131 1.60509 2.96823 7.14435 9.07237 1.14363 1.33693 2.5418 42.93189 3.09770 1.35968 1.06553 2.7501 50' tangens od 45° do 90°.Trlgonometrljske ex 45° 46° 4r 48° 49" 500 5r 51° 53° 54° 55° 56° 5r 58° 59" W 6r 61° 63° 64° 65° 66° 6r 68° 69" 700 7r 71° 73° 74° 7SO 76° 7r 78° 79" 80° 81" 81° 83° 84° 85° 86° 8r 88° 89" 0' 1.34323 1.24969 1.73205 1.77955 1.58261 2.96261 2.9038 38.11537 8.73205 4.94858 2.25530 11.26374 2.16398 1.27085 3.13972 3.11256 4.57981 1.25717 1.19430 2.73205 1.77035 9.15037 1.80405 1.27471 4.22857 2.39552 5.78817 11.04749 3.03526 2.08444 6.13029 1.11233 2.64256 1.03553 1.1969 17.35142 1.62125 1.51436 11.98940 5.26873 8.1693 24.4316 49.16090 2.42815 1.31826 2.34023 3.27230 1.22566 5.6363 57 2900 60' fankdje: 10' 1.49190 1.51715 2.90421 3.7062 16.05378 1.0750 26.1039 343 774 10' od 0° do 45° 60' 1.21933 4.89400 1.59002 1.06613 1.31375 7.77254 2.24604 2.47509 2.9398 40' 1.50133 1.31904 1.32704 1.74748 2.36800 1.20593 1.30928 5.00569 2.37638 1.68643 1.23490 1.33511 1.85023 3.23490 1.76749 1.55966 1.98869 3.27994 1.90741 1.9641 171.3678 85.01170 1.70463 6.3854 12.21310 1.96261 2.05994 1.07768 3.57638 6.35585 2.01078 4.60509 2.90421 3.19703 6.44598 1.4301 14.6363 57.91364 4.82694 7.33148 4.11713 1.60033 1.85462 1.86671 4.65109 2.92098 2.10842 3.63825 5.69853 2.88073 1.4301 14.28167 2.4704 34.14451 2.00983 10.2416 68.80405 1.37638 1.70901 1.17085 1.52043 1.82083 4.74375 1.2056 31.14435 9.0811 28.77689 10.38484 1.96165 4.72047 1.73205 4.37594 3.07768 3.76937 6.45451 2.95302 9.51084 1.3007 19.53987 1.77595 4.0594 13.77286 5.11537 8.63185 1.14455 5.19882 1.09654 2.22031 1.35585 2.8262 14.70463 5.06107 4.33148 4.56055 7.42871 8.20406 3.00000 1.21132 2.67462 2.18474 1.27994 1.17777 1.11061 1.05030 2.22758 1.65337 1.3499 22.48256 1.41061 1.60033 1.46411 1.84300 5.30521 3.02952 1.96004 3.05030 2.52609 3.54972 1.99116 2.43422 2.23714 3.72281 2.00583 1.53987 1.97680 2.79174 1.56969 1.45501 1.51071 4.01761 1.15715 1.1885 114.19175 1.04158 1.01078 4.30323 1.885 ZO' 1.57363 4.66428 1.08496 1.44951 3.60588 3.12832 2.48256 1.64705 3.14455 5.39449 2.56557 3. kotangens taDex ZO' 30' 40' 50' 1.91516 5.43703 1.0780 12.28764 1.31375 7.48741 3.589 30' cot ex 1.38969 4.84177 1.48451 6.13694 1.31110 1.53010 1.26471 1.07864 1.15037 1.47509 2.7119 13.24604 2.06584 5.17159 3.67530 1.6048 21.41236 3.66428 1.10414 1.88073 1.9244 20.01783 3.

a h = (ble)Ve2 p = 90. .a b.866a & a . e b = Vc2 .a h sin a = ale cos p = ale b.h=acosa a a a a.a2 p = 90.a e." a) Pravokutni Izraamavaoje trokut (y = 90.b2 cos a = ble sin p = ble b=altana=acota e = alsin a a = b tan a = blcot a e = blcos a a=esina b=ecosa trokut = (ale)Vc2 . h=bsina p = 90. a b) J ednakostranicni a p = 90. h= 16 . ..) stnmica i Iwtova trokuta a+p=90. V3 "" O.b e = Va2 + b2 tan a = alb tan p = bla a.a = (b) = (c) "a = (P) = (y) = 60.a2 b2 p = 90. ale = sina = cosp = hlb ble = cosa = sinp = hla alb = tana = cotp bla = cota = tanp Visina nad hipotenuzom Poznato h ~ = able TraZimo C Pitagorin pouQik a2 + b2 = c2 a.e a = Ve2 . h = (d2) sin 2 a p = 90.

- (a + y) a.a2)/2bc cos fJ = (a2 + CZ. .Strojarski priru~nik 17 . sin a = sin (fJ + y) cos a = -cos (fJ + y) Sinusov poucak Kosinusov pouCak aIsin a = b/sin fJ = cl sin y tl. a. b. - (a + fJ) a. b. y =b sin y/(a - b cos y) fJ = 180.2ab cos y tan a = a sin y/(b .2ac cos fJ CZ= a2 + b2 .CZ)/2ab y = 180. b.c) Kosokutni trokut a + fJ + Y = 180.2ab cos y Projekcijskipoueak a=bcosy+ccosfJ b=acosy+ccosa c=bcosa+acosfJ Visina (nad stranicom c) h = a sin fJ = b sin a Poznato TraZimo cos a = (b2 + CZ.b2)/2ac cos y = (a2 + b2 .b2 sin2a a 1 realno rje~enje za: = b sin a 2 reaIna rje~enjaza: sin fJ = (b/a) sin a y a > b sin a = 180.({J+ y) 3 .a cos y) tan fJ a. {J. a c = b cos a Z Va2 .2bc cos a b2 = a2 + CZ. .y b = a sin f3/sin ({J + y) C = a sin y/sin (fJ + y) a = 180.(a + fJ) c = Ya2 + b2 . c.= b2 + CZ.

b) (s .£.YA) + XC(yA . B(XB. - ..povr~ina.ye) + XB(yC. (n 2) Pov~inu odredujemo rastavljanjemvgekuta na trokute. d sin a 2 o .y a + {J + Y = 180. A = ab o = 2(a + b) Romb D o 0(= b) '" h. a = 90. Opseg je zbroj svih stranica.YB)] Dijagonala D Visina h Kvadrat ~~} a 0(= b) = h. D=oV2 ~b o Pravokutnik a '" b = h. A=ah=obsina 0= 2(0 + b) h = b sin a Trapez A ~ 18 o '" b '" c '" d (a 11 c) 2 O=o+b+c+d = J! :t. (c.c a. (y. 0 .c) 2s = a + b + c = 1/2 . a".a) (s . ye). 90. YB). h=dsina 3. {J. A = a2 0=40 a = 90. ViSekuti (poligoni) Broj stranica n Zbroj unutamjih kutova 180. c) A(XA' YA)..opseg 1. <5) = % . ac sin (3 = 1/2 . O=a+b+c=2s 2. [XA(yB. b. Trokuti C b~O ~ A c A A A A B = hc/2 Stranice Kutovi Zbroj kutova Visina na c Koordinate v~aka a. A=ah=a2sina h=asina 0=40 Ub a c Paralelogram 0 '" b '" h. h = 0 sin {J (h J.{3. d) Kutovi a. bc sin a = 1/2 . a '" 90. LIKOVI I TIJELA Povriiua i opseg likova A .b.I. Cetverokuti Stranice a. ab sin y = 1/2 .£. C(xc. h = J! :t.

(= duljina kruZnice) Kruzni isjecak i odsjecak Polumjer r. b A = ab1t 0== 1t[l.d2)1t/4 Uski vijenac ~irine i5 =R - Srednji polumjer (! A = 2(!1t6 6. Elipsa = (R + r r)12 Poluosi a.5° 5..5(a + b) - \lab] 19 .cosf) = Ao A i .. a X k Ir = 2'1' = T Kruzni vijenac Vanjski i unutamji polumjer R.3764a 1. r Vanjski i unutamji promjer D. sredi~njikut 'I' Ij!(rad) Luk I = rlj! Tetiva t-= 2r sin h f '1') Visina odsjecka Povr~ina odsjecka = r (1 . ~.1547a 1. (Ij! - sin P .ma Is)e.5981a2 4.6132a d O.5774a a l. promjer d A = ~1t = d21t/4 o = 2rn = dn.4142a 3 4 5 6 8 1t/3 60° 1t/4 45° 1t/5 36° 1t/6 30° 1t/8 22.n05a2 2. ovr.8284a2 0 3a 4a 5a 6a 8a D l. Krug Polumjer r. .- J'ravilni viSekuti sa n stranica SrediSnji kut Povrlina 0= na Opseg Promjer opisane kruznice D = a/sin'I' Promjer upisane kruznice d = a/tan 'I' Pravilni likovi trokut kvadrat peterokut Sesterokut osmerokut n Q1 Ij!(rad) 21j! = 21t/n 2'1' = 3600/n A = n (a2/4) cot 'I' 'I' A 0.7321a 2. d A = (R2 .4142a 1.~)1t = (D2 .7013a 2a 2..433 a2 a2 1.

Va/jak V = Aoh Uspravni valjak 5 polumjerom r V= ~1th Ao = ~1t A = 2rn(r + h) Suplji valjak 5 polumjerima R i r V = (R2 ~)1th Ao = (R2 . Ao povrSina osnovke (baze). b.b) .I' Povriine i volumeoi tijeIa V - volumen. A . e V=abe A = 2(ab + ae + be) Dijagonala Kocka 5 bridom a V=a3 Dijagonala d d Va2 + b2 + e2 Aa = a2 A = 6a2 d=aV3 h=a . Piramida 1 V = "3 Aoh Kvadratna piramida sa stranicom osnovke a i visinom h V = a2hl3 Kut a izmedu osnovke i pobocke tan a = 2hla Prikraeena kvadratna piramida sa stranicama 05novki a i b i visinom h Visina piramide h V 20 = h(a2 + ab + = hal(a b2)/3 .~ "LCt=:J 2.oplosje (ukupna povrSina).~)1t Suplji vaIjak 5 tankom stijenkom Debeljina stijenke 0 = R . h visina - - - povrsina 1. Ap plaSta. Prizma V = Aoh Pravokutni paralelepiped sa stranicama a. obujam.$ UW - 3.r R + r Srednji polumjer p=2 V = 2(J1toh Ao = 2(J1to .

.polumjeri osnovki h . b Greben c V = (2a + c)bh/6 Ap = (a + c) fh2+b2/4 A = Ap + ab 5 Scalae V Ap + b Vh2 + (a .-.-r = hRl(R .polumjer osnovke . promjer D 4 1 V = 31tR3 = 4.0944 R2h odsjel!ka Ap = 21tRh 21 .visina Visina sto~ca H ~ ---.:-.)1th/3 6.5236 DJ A = 41tR2 = 1tD2 Kuglin isje~k i odsje~k Visina odsjel!ka (kalote) h polumjer kugline paralele a volumen odsjel!ka Vo = Vh(2r= 1th2(R h) h/3) - volumen isjel!ka Vi = povdina pldta .c: A = r1ts r) = ff+h1 Prikraceni R.- Klin Stranice osnovke a. Kugla = (R - . r ..1th = r1t(s + stoZac r S .c?14 = + '.1888 R3 = 61tD3 = 0..r) r)lh :t Kut sto~ca tan(a/2) V = (R2 + rR + '. 1tR2h = 2.. R ~ Polumjer R.

-tog razreda: . .1) = konst .3. .I)! K.al)/(n . .2.)! V.! (n ( . + n3 = +n2(n + 1)2 22 i ~I .1) d. . = AritmetiCki niz n f an = 1 a. .. D3.(n) = n' NIZOVI I REDOVI Ni z: ab a2. pen) =~ n' medu kojima je m jednakih B. a + d.oj va.ijacija n elemenata .(n) = ( ).oj kombinacija n elemanata .1 K. Suma n clanova aritmetickog niza Sn Neke sume: SI S2 = = ~ (al + an) = ~ [2al + (n n 1 + 2 + 3 + . d = an .(n) = . . . . .-. .. . . + an + . )= (n + . . a + 3d. + n = 2(1 22 + 32 + . . . .KOMBINA TORIKA Broj pe. . . . . a + 2d.(n) = n! I)! B.s ponavljanjem V. Red: al + a2 + a3 + . + n2 1 l)d] + n) + 1)(2n + I) = 12 + = 6"n(n S3 = 13 + 23 + 33 + .. an.mutacija (poredaka) pen) za n razlicitih elelJlenata = n! = 1. . . . .an-I = (an .s ponavljanjem ( )= n+. . .bez ponavljanja . a + (n .! = ~ n! (n .n Broj pennutacija za n elemenata. .-tog razreda: ~ - bez ponavljanja .

L 12 + . 2 2 3 n 1 11 1 = 11.. = konst Suma n clanova geometrijskog Sn niza = a 1 . 3 1 X-l 5 x>O ] = xII! = ... aqn-I..+ . + -4.x2/2 :t x3/3 .. . + -. . . -1 < x < 1 n . . +-S x+l . q = aJan-l ==YaJa. --:r = ---z.---z+ ---z n 1 2 3 -_ 4 1 2 +.=. .. .. .realni broj 23 .i:. X-l Inx=2-+-[ x+l sin x cos x I X-l 3 x+l x3/3! + x5/S! ( ) ( ) +.. ... . q.Geometrijski oiz a. . al.....2/6 3t L a - (-1)"-1.l +~ I! x +~2 2! x + ~3 3! x + . .L + -4. - 2/12 Vatniji Taylorovi redovi X. . . . =T n=1 1 " ~ 00 oo + 2" + 3""+ .x4/4 :t .+ . ...x6/6! + . .. .. aq3... =1:tx+x2:tx3+. + ..1 Vainiji redovi 00 "1 ~ -..x2/2! + x4/4! . -1 < x < 1 1 l+x (1 + x)n = 1 + ( )x ( ~ + ~ )X2 + ( ~ )x3 + . .L n2 n=1 n=1 = . . a>O -1<x<+1 In (1 :t x) = :tx ... . aq. 1 1 1 nemakonacnesume .x717!+ 1 .!.

reda all al2 al3 a2l a22 an I = all 1 a3l an a33 =all (a22 a33 . reda Determinanta 2. vrijednost determinante jednaka je nuli: 24 L .al2 (a2l a33.: all al2 a13 al4 a21 a22 a23 a24 a3l an a33 a34 a4l a42 a43 a44 a22 an a24 an a33 a34 I = all a23 a24 a2l 1 al2 I a33 a34 a3l Q43 Q44 Q41 I + Q42 Q43 044 a24 a21 a22 a2l a22 a23 + an I a34a3l an Q44 Q41 Q42 1 - al4 I a3l an a33 Q41 Q42 Q43 1 Vrijednost determinante se ne mijenja. npr. da skalamo pomnotimo kojigod redak Hi stupac sa subdeterminantama tog retka Hi stupca.an an) .a3l an) + + an (a2l an .a3l a22) Vrijednost determinante n-tog reda izracunamo tako. reda Determinanta 3. ako zaokrenemo glavne dijagonale (za 180°): all al2 an a2l I determinantu oko all a2l a3l a22 a23 a33 i a31 an I al2 a22 an al3 a23 a33 I Ako su u determinanti dva retka Hi dva stupca jednaka Hi proporcionalna.DETERMINANTE Determinanta 1.

. =-A. da svaki element u matrici pomnotimo k A sk = [k aik1m. nazivamo matricu (stupnim) vektorom a1 a2 . . matrica je kvadratna. n ima m redaka i n stupaca all a12 a21 a22 - Ako je n = 1. n je r-tog ranga. a nesimetricna. n Matricu A = [aik1m. ako: medusobno zamijenimo dva stupca (dva retka) . ako je A' Matrica A = [aik]m. a2n A= A= Dvije su matrice jednake. n A + B = [aik + bik1m. a sve vi~eredne determinante pa su jednake O. iB = [bikln.MATRICE Matrica A dimenzije m. . p je matrica n C = A B = [Cik]m. aln .m'ako redom zapi~emo retke u stupce i stupce u retke (bik = aki)' Ako je m = n. ako je A' = A. a svi su njeni elementi O.. - 25 . n motemo kriZanjem redaka iIi stupaca svih redova. + ain bnk' . p gdje je Cik = ail blk + ai2 b2k + .n B = [bik]m. . 'K:vadratna matrica je simetriena.. . Svakoj je kvadratnoj matrici pridrutena determinanta jednakog sastava. tvoriti determinante Iz elemenata matrice A = [aik]m.stupac (redak) pomnoZimo proizvoljnim brojem te ga pribrojimo k drugom (stupcu) retku. n mnotimo sa skalarom k (realnim brojem) tako. Matrica 0 ima kojugod dimenziju. K matrici A = [aik]m. Rang matrice se ne mijenja. Matrica A je regulama.elemente nekog stupca (retka) pomnoZimo brojem k (k "* 0) . Zbrajati motemo matrice samo jednakih dimenzija: A= [aik1m. ako imaju jednake dimenzije i odgovarajuCe elemente jednake. ako je determinanta razlicita od O.ndobivamo transponiranu matricu A' = [bik]n. ako je bar jedna determinanta r-tog reda matrice A razlicna od 0. n Umnotak matrica A [aik]m.

.APSOLU1NA I SREDNJA VRIJEDNOST Apsolutna vrijednost Definicija apsolutne vrijednosti lal realnog broja a glasi lal = {-aa za a ~ 0 za a < 0 broja a definirana je jednadzbom Apsolutna vrijednost kompleksnog lal =+ v-. ~+~=~+~~-~ ~-~=~+~~-~ ~:t~=~:t~W~~+~ 26 ..+. + an) .l.n n = 1.k)! =1.. .geometrijski prosjek G G 1 = -. .k .&.r+t... .. (n * k + 1) = k!(n . ..harmonicki prosjek H H=. . ..3.l. . . an bit ce: . . . . .-(al + = Val a2 a2 + . an . . 2.. al an ) n n-k b k n n l) b BINOMI (a :t b)2 = a2 :t 2ab + b2 (a :t b)3 ( + b) n = a3 :t 3a2b + 3ab2 :t b3 a- - n . .. .. + ..aritmeticki rosjekA p A . . + ( -1 ) k (k )a .+. = + v. . n ( .a :t 1 a n(n () - n n-l b + . + (n! (k )= n! n 1) (n 1.. . ..3 . .+. .3.2 a lal = I-al a=a-bi =a + bi Za proizvoljne kompleksne brojeve a i fJ vrijedi lafJl = lallfJl Ilal .IfJll la + fJl~ lal + IfJl ~ Poprecne vrijednosti Za n realnih brojeva at> a2..2. ..l.... a2 .l.2) . 2 .

27 .2 = (-b :t Ybz .bzY Rje~enje gIasi = bZCl -azb. Na isti nacin izracunavamo nepoznanicu y.4ac Diskriminanta jednadZbe Za <1 > 0 ima jednadzba dva razliCita realna korijena. .ALGEBARSKEJEDNADZBE JednadZba n-tog stupnja a"xn+an-IXn-. +. Y Iz obiju jednadzbi dobivamo nepoznanicu = (Cl - a. alb2x + b. za <1 = 0 ima jednadZba dva jednaka realna korijena.a2x)lb2.b.) rje~avamo jednostavno Sistem dviju linearnih jednadtbi s dvije nepoznanice (x. c) Metoda suprotnih koeficijenata Jednadzbe mnozimo takvim brojevima. za <1 < 0 su korijeni jednadzbe konjugirano kompleksni brojevi.x)lbl = (C2 . u opcem slucaju.x + bly = Cl Metode a) Metoda Iz druge b) Metoda rje~avanja: supstitucije jednadzbe Y komparacije azx + bzY = C2 = (cz - a2x)lbz uvr~tavamo u prvu jednadzbu.X2 in JedDadZbu viSeg stupnja (treeeg.x . +alx+aO=O an"'O ima u opsegu kompleksnih brojeva n korijena. y) a. p = -(XI + X2) cetvrtog.4ac )/za <1 = bZ . Korijene takve jednadzbe odredujemo.. vrijedi q = X.cz albz . pozeljnom toCno~cu metodama numericke matematike.azb. JednadZba prvog stupnja (Iineama jednadzba) ax+b=O a"'O ima jedno rje~enje x = -bla JedDadZbadmgog stupnja (kvadratna jednadzba) a '" 0 axZ+ bx + C = 0 ima dva rje~enja xl. .blbzY= -b1cz x = b2c. Ako su XI i Xz korijeni jednadzbe x2 + px + q = 0.. . samo ako je mozemo brzo rastaviti. a potom ih zbrojimo. da dobijemo pri clanovima s istom nepoznanicom suprotne koeficijente.

Cl y = ~ 28 A = a. . . . . = bn = 0. . .azb. sistem nije homogen. . aln aZI azz . a. aZn Xz =. .&.n bz azz . bz glasi rje~nje x I = Cz. ako je b. aZn all alZ . .!!l. A' X n =-. . bz C. . Cz. + alnXn= bl anlx. . bz An = Za nehomogen sistem dviju linearnih jednadZbi s dvije nepoznanice a. .Sistem 6ueamih jednadZbi Sistem n jednadZbi s nepoznanicama XI>Xz. . . . Cl bl =~ I I A I = al bz . aln aZI bz . .. Xn allx. . + al2xz + .. . . X + b. = bz = .. Nehomogen sistem jednoliko je rje~iv. . . al2 . aZZ .A ' gdje su: b. . y = Cl az x + bz y za koje vrijedi A = I:~ :~ I = a. + annXn = bn Sistem je homogen. .bl Cz a. b. aZn A= Rje~enje sistema glasi tada -. .az bl .. .az Cl al bz . ako je determinanta sistema all a1Z . - az bl * 0. . Ako je ma i jedan bk * 0. az.& XI . + anzXz + . A' all b.

Korijene dobivamo pri vrijednosti y .n)/m * Numericno rjeSavanje jednadibi U opcem slucaju mozemo korijene transcedentnih dama numericke matematike. x =b a > 0. Za jednadZbu sin (mx + n) = a traZimo iz tablica kut u mx+n=u te dobivamo rjesenje x = (u .. npr. -=. sin (mx + n) = a m '*' 0.. za a < 0 a a Kvadratnu nejednadzbu s jednom nepoznanicom ax2 + bx + c ~ 0 mozemo rijesiti grafom funkcije y = ax2 + bx +c tako.. prikazemo tablicom ili graficki. = O. 29 . da funkciju y = f(x). gdje je y ~ O. jednadzbi odrediti metoRealne korijene jednadZbe f(x) = 0 pokusavamo izracunati numerickim metodama tako.TRANSCENDENTNEJEDNADZBE Eksponencijalne jednadibe Jednostavna se eksponencijalna aX = b jednadzba a > 0. koja mora biti neprekidna. da iz slike ustanovimo intervale. a '*' 1 rjesava logaritmiranjem (naravnim ili dekadnim logaritmima). potrebne su tablice vrijednosti trigonometrijskih funkcija ili odgovarajuce racunalo. Rjesenje glasi x = In blln a Logaritamske jednadibe Jednostavna logaritamska jednadiba log. NEJEDNADZBE Linearna nejednafdba s jednom nepoznanicom ax+b~O ima dva rjesenja: -b x~za a>O x:.!!. a '*' 1 ima rjesenje Trigonometrijske jednadibe Za rjesavanje jednostavnih trigonometrijskih jednadzbi..

fn:1 I.Yo) l\n:2 I \ I i I ..1 0.Y2) Potendjalne krivulje \ \ yt J!L__!O JI/ Parabole kroz tocku Po (XO.Yt) (XI . 1/.4 0. Yo) yx'" = YoXi:' = konst ~onstrukcija krivulje 1 + tan fJ = (1 + tan a)m Npr..25 je m tan fJ 1.3 0.336 1.X2) = (x - Xl) pravca kroz dvije zadane to~ke Pt (XI>Yt) in P2 (X2' Y2) XI) (Yt . za tan a = 0.367 30 . t ~ Y = Yo n = 1 Y = Yo(xlxo) n=2 Y = Yo (XIXO)2 (:J (pravac) (kvadratna parabola) (kubna parabola) n=3 Y = Yo(xlxo? Hiperbole kroz to~ku Po (xo.Yt = m(x Jednadfba (y . I -"'0 '. /.307 1.ANALmCKA GEOMETRIJA u ravnini Pravac OpCi oblik jednadfbe Ax + By + C = ° Eksplicitni oblik jednadfbe y=mx+b Segmentni oblik m=tana b odsjetak na osiY - xla + ylb koeficijent m) =1 Jednadfba pravca kroz zadanu tocku Pt (XI>Yt) uz prikloni kut a (priklonski Y ..2 0..278 1.

Yo) Sredgnja jednadZba za sredi~te u ishodgtu (xo = 0. Yo= Elipsa a.s ordinatnom Zari~ta F (p12. da njene krajnje toeke kliZu po medusobno okomitim pravcima.x2 0) osi kao tan- . b) Presjeci~ta krufnica s polumjerima a i b iz zajedniekog sredgta 0 s proizvoljnim pravcem p odreduje toeku P elipse.poluosi (u smjerovima x.xO)2 + (y . Yo= 0) 2 22 x+y=r Tjemenska jednadzba gentom (xo = r. aju duljinu a + b toeka P dijeli na krakove a i b.CunjosjeCnice Kruinica Opta jednadZba (x .parametar . pomieemo tako. opisuje toeka P elipsu. Yo) (y - YO)2 = 2p(x OpCi oblik jednadZbe (za os u smjeru ordinate y) y = ax2 + bx + c Konstrukcija parabole: Simetrala udaljenosti ~to je presjeca proizvoljni pravac p kroz zari~te F s vodilicom v i paralela s osi parabole kroz presjeci~te odreduju toeku P parabole.: elipse: a) Ako doZinu.0) osi kao tan- l = 2px 2p . JednadZba parabole za tjeme s koordinatama (xo.YO)2= ? . 31 . b .s ordinantnom i = 2rx . Parabola Tjemenska jednadZba gentom in s koordinatama ~ ~ VIY x .xo) Za parabolu s osi u smjeru ordinate y su u jednadZbi koordinate x i y zamijenjene.za sredi~te u toeki (xo. y) = 1 Sredi~nja jednadZba x21a2 + ilb2 Tjemenskajednadzba i = (b2Ia2) x (2a - x) $ ~ -~ Konstrukcij.

sin r) = r(1 .l = a2 CildiCke krivulje (trohoide) Cikloida nastaje pri kotrljanju kruZnice po pravcu x y r - = r(i . - .sin mt/J) cos t/J .y21b2 = 1 Tjemenskajednadfba y2 = (b2Ia2) x (x .1 - - Jt n = Rlr t/J= rln 32 .cos r) kut kotrljanja i( rad) Epicikloida nastaje pri kotrljanju kruZnicepo vanjskoj strani druge kruZnice x Cl:: Jt y m n = rem = rem = = Rlr sin t/J .2a) Kod istostrane hiperbole (a = b) su asimptote medusobno okomite i zatvaraju s koordinatnim osima kut 45° X2 .cos mt/J) (R + r)lr = n + 1 t/J = rln Hipocikloida nastaje pri kotrljanju kruZnice po nutranjoj strani druge kruZnice x = rem sin t/J sin mt/J) y = rem cos t/J+ cos mt/J) m = (R r)/r = n .Hiperbola (A y - asimptote) SrediSnja jednad!ba x21a2 .

013779 0.014148 0.051838 0. da je u intervalu la.016092 0.029975 0.006361 0.031917 0.049976 0.042201 0.funkcijska vrijednost - la.f(x» Elemeotame funkcije u ravnini x. 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 0' 0.032583 0.007025 0.049064 0.047276 0.056720 50' 0.029348 0.038287 0.033947 0.d = inv a d 40' 0.xn + an-tx"-' + .039047 0.028729 0.052788 0.023577 0..026931 0.016920 0.Evolventa (involuta) nastaje pri odmatanju oboda s kruZnice x y = R(sin .058765 FUNKCIJE Ako je svakoj vrijednosti X za a ~ x ~ b pridruZentocno odreden realni broj y.014904 0.x + ao 4 .036798 0.015689 0.011071 0.010158 0..007735 0.024660 0.033260 0.057736 \ x \ a.009025 0. + atX + ao an '*' 0 Razlomljena racionalna funkcija je kvocijent dvaju polinoma f( ) = bmx"'+ bm-. Polinom iIi cijela racionalna funkcija n-tog stupnja je f(x) = anxn + an-tx"-t + .054728 0.019583 0. b] dana funkcijaf.. ~to se pge y = f(x) x - argument iIi neodvisna varijabla f(x) .009866 0.034644 0.037537 0.019120 0.022018 0. = R(cos i r i cos .035352 0.026350 0.030613 0.025214 0.006577 0.016502 0.048164 0.041395 0. + b.012 373 0.021514 0. y. kaie se.014523 0. d(rad) .008234 0.027521 0.013 063 0.x"'-' + .010456 0.) a y = Rlcos i = tan a rp = tan a i.011 709 0.020533 0.043017 0.017345 0.012038 0.006150 0.043845 0.007982 0. + a.011387 0.015293 0.039819 0.053751 Evolventna funkcija inv a = tan a 20' 30' 10' 0.x + bo x a.020054 0.008756 0.009299 0.045537 0.Strojarski priru~nik 33 .044685 0.024114 0.046400 0..025777 0.013 418 0.. b] definicijsko podruCje funkcije Oraf funkcije f(krivulja f(x» je skup svih toeaka (x.050901 0.036069 0.018217 0.006798 0.021019 0.007256 0. .031260 0.023049 0.012715 0.040602 0.017777 0.008492 0.028121 0.007493 0.018665 0.055717 0.) + fsin .010760 0.009580 0.022529 0.

Kntne funkdje Sinus Y Kosinus Y = sin x = cos x -1 Tangens y -1 Kotangens x x Pomaknuta sinusoida y r y=rsincp - amplituda sinusoida Za fazni kut E pomaknuta Yl = rsin (cp + E) 34 .. a '*' 1 x Logaritamske su funkcije inverzne eksponencijalnim funkcijama. a '*' 1 = IT a > 0.Eksponendjalna i Iogaritamska funkdja Eksponencijalna funkcija Y Logaritamskafunkcija Y = log.x y a > 0.

.. Medu njima postoje slijedeee veze: arc tan (-x) = -arc"tan x arc sin (-x) = -arc sin x arc cos (-x) = it . Yi+1 w Yi i Yi+I su ordinate dvaju susjednih ekstrema.arc cos x arc sin x + arc cos x = nl2 Hiperbolne funkdje Tangens hiperbolni arc cot (-x) = it arc cot x arc tan x + arc cot x = nl2 - Sinus hiperbolni eX .e-x sh x eX.2!. Ciklometricne funkcije Arkus sinus Arkus kosinus y=arcsinx Arkus tangens y=arctanx I Arkus kotangens y=arccotx y=arclsinx " I[ o x -2 Ciklometricke su funkcije inverzija kutnih funkcija.Krivulja prigwenog y titranja y = ce-ax sin (wx + E) \.e-x sh (x :t y) = sh x ch y :t ch x sh y ch (x :ty) = ch x ch y :t sh x sh y sh2x = (ch 2 x ch2x sh2x = 1 1 th2x = 1/(ch2x) cth2x 1 = 1/(Sh2x) - sb2x=2shxchx cb 2 x = ch2x + sh2x - - 1)/2 ch2x= (ch2x + 1)/2 35 . T = 2nlw Logaritamski 11 dekrement = In 1L a ..e-x y=shx= 2 Kosinushiperbolni eX+ e-x y = ch x = 2 Osnovne veze medu hiperbolnim funkcijama: y = thx = ch x = eX+e"x Kotangens iperbolni h chx eX e-x + Y = cth x = shx = e' .

u(x)v'(x)]/(v(x)f {u(v(x)]}' = u'(v) .x Igx In x sin x cos x tan x cot x arc sin x arc cos x arc tan x arc cot x y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' = = = = = = = = = = = = = = = nx"-I n .EL dx-+O ~ dx Osnovna pravila deriviranja (u(x) :t v(x)]' = u'(x) :t v'(x) (e . u'(x) e = konst (u(x) .) aXIn a eX 1I(x In a) 11(2. v(x)] = u(x)dv + v(x)du d(u(x)/v(x)] = (v(x)du . v(x)).u(x)dv]/(v(x)f Ako je f'(x) derivacija funkcije y = f(x).3026x) 1Ix cos x -sin x 1Icos2X = 1 + tan2 x -1/sin2 x = -(1 + cot2x) l/~ -l/~ 11( + X2) 1 -l/( 1 + X2) dy = f'(x)dx = df DiferencijaIWnkcijey = f(x) u tocki x je Osnovna pravila pri ratunanju diferencijala d(u(x) :t v(x)] = du :t dv d(e.f(x) =.DERIV ACIJA FUNKCIJE Derivacija funkcije y = f(x) v totki x y' = f(x) = lim f(x + M) .reaIni broj 1I(2V. tada je derivacija drugoga reda (druga derivacija) r(x) = (f'(x)]' = y" = d2yldx2 Derivacija n-tog reda funkcije f(x) fn>(x) = [fn-l>(x)]' = y(n) = dnyldx" 36 . v'(x) y' = 0 x Derivacija elementarnih y funkcija =e y = x" y= y = y = y = y = y = y = y = y = y = y = y = Y= Y= aX V.. eX log. = u'(x) v(x) + u(x) v'(x) (u(x)lv(x)]' = (u'(x)v(x) . u(x)]' = e . du Derivacije viSega reda d(u(x) . u(x)] = e.

gdje je [' (x) = 0: maksimum (A): ['(XA) = 0 !"(XA) < 0 minimum (B): ['(XB) = 0 !"(XB) > 0 InfIeksijafunkcijef(x) ce biti u tocki (C)..-< x Ekstremne vrijednosti funkcije f(x) bit ce 11locki.2!E.(ex. I ~o ~ y) - ((x.koordinate sredi~ta kruznice zakrivljenosti p = x -(y'(1 Pardjalna derivacija + y'2)){y" q = Y + (1 + y'2){y" Parcijalnu derivaciju funkcije z = f(x.EL = lim (ex. y = yet). po varijabli X .polumjer kruznice zakrivljenosti ["'(xc) * 0 x . IX I = [x(t) y(t) . dok nezavisnu varijablu y pritom smatramo konstantom.. Geometrijsko macenje derivacije funkcije Derivacija funkcije [' (x) jednaka je koeficiIeDtu naklona tangente na krivulju f(x) u tocki X ['(X) = tan a Tangenta na krivulju f(x) v tocki Y PI (XI> YI) y y:{(x) .. Parcijalna derivacija po y funkcije z = f(x... y + ~y) .£!£. = V(1 + y'2)3/1y"l . y) .y) = 0 y'(x) = -. da nezavisnu varijablu X deriviramo. y) ex cz = lim ((x + ~.Derio'8dja parametarski zadane funkcije Za funkciju x = x(t). zadanejednadZbom tp(x. Parcijalna derivacija po X funkcije z = f(x. gdje je t parametar. pricem je tockom oznacena derivacija flmtcije 5 obzirom na parametar t.racunamo wo.xd --.i (t) Y(t))![x(t)j3. y) Totalni diferencijal funkcije z ax ay 37 .YI = ['(XI)(X YI = [-lI['(x. y) .))(x XI) Pt (XI> Yt) Normala na krivulju f(x) v tocki Y - . gdje y je r(xc) = 0 in Za krivulju Y = f(x) su: ..' ... y) ay 6y-+0 ~y Derivacije implicitne funkcije y (x).npr. bit ce y'(x) = y(t)!x(t) .

-1 f (lIsin2x)dx = -cot x + e f (lIcos2 x = tan x + e x)d f (1/~)dx = arc sinx + e f [11(1 + x2)] dx f (l/YxZ - a )dx = arc tan x + e = In (x + YxZ .a ) + e Uvodenje nove integracijske varijable x = x(t) dx = i(l)dl f f(x)dx = f f[x(I)] i(l) dl Primjeri: 1.f v(x)du Neki osnovni integrali fadx=ax+e f x"dx = (x"+I)/(n + 1) + e f (lIx)dx = Inx + e f u'dx = aXllna+ e f e'dx = eX+ e f In x dx = x(1n x-I) + e f sin x dx = -cos x + e fcosxdx=sinx+e f tan x dx = -In cos x + e fcotxdx=lnsinx+e n *.INTEGRAL Neodrec1eoi iDtegral ff(x) d x = [(x) + e. e = konst integrala Osnovna pravila za izra~unavanje neodredenog f[u(x) :t v(x)]dx f[e. f (a + bx)n dx = f t"(lIb)dl = (lib) (a + bx)n+l/(n + 1) + en*' a+bx=1 dx=(llb)dl 2. f en%dx (1In) en% e = + nx = I dx = (1In) dl 3. gdjeje ['(x) = f(x). u(x)]dx e f u(x)dx = Parcijalna integracija (inlegratia per parIes) =f u'(x)dx :t f v(x)dx f u(x)dv = u(x) v(x) . f 1I(xZ + 4) dx 1 f sin n x dx = -(1In) cos n x + e x/2 = I = (114) f 1I[(xl2)2 + 1] dx = (112) arc tan (xl2) + e 38 .

iy) dt I. Duljina luka s krivulje b = a v'i:"""+7 dx J ds = VdxZ + dyZ Povclina A lika izmedu luka krivulje i osi x b A = I f(x) dx 2.__.Odredeni integral b f a f(x) dx = [1(x)] = l(b) a b lea). Krivuljaje zadana polarnim koordinatama r=r(lp). 3. ~ X ~ b. -+. y = yet). Krivulja je zadana parametarski x = x(t).~ f s = " viZ + yz dt Povi"Sina A lika o )( A = +j'(XY . s 1. kjer je l(x) = f f(x) dx L'potreba odredenog integrala Proracunanje du/jine /uka krivulje i povrsine lika .z(lp) dlp 39 . Duljina luka s krivulje ~ s=f~a dlp Povr~ina A isjecka ~ o A x = +fa . a~lp~/3. Krivulja je zadana jednalUbom y = f(x).. t1~ t ~ tz y Duljina luka s krivulje I.

NUlDe~aa integradja Cesto treba izraamati vrijednost odredenog integrala gdje je funkcija f(x) zadana u obliku tablice ili ne poznajemo njen neodredeni integral. pa je b [f(X)dx = h(+YO + Y. . Xn= b. 106 do 108.+ . + Yn-I+ +Yn) 40 . b] podijelimo na n jednakih Konaene tl>tke k-toga podintegrala su Xk-I delova ~irine h Xk = (b . a ~ x ~ b. y yof(x} Pomina A rotacijskog tijela b A b x Volumen = 2xfY~ dx V rotacijskog tijela b V = x[ ldx Guldinova pravila: y y=f(x) Povriina A rotacijskog tijela jednaka je umno~ku duljine luka s krivulje i opsega kruZnice ~to ga opisuje njeno teti~te T: x A = 2xyos Volumen V rotacijskog tijela jednak je tlmno~ku pomine plohe A. Trapezna jednadiba Interval [a. likova i tijela . f(Xk) = Yk.Izralunavanje povrline i volumena rotacijskih tijela Rotacijsko tijelo nastaje rotacijom krivulje Y = f(x) oko osi x.vidi st. = Xo + (k - l)h = Xo + kh pri eemu vrijedi: Xo = a. .a)/n. ispod krivulje i opsega krmnice ~to je opisuje teti~te T: x v = 2x YoA. Teti~ta linija.

z) na podrucju V izracunavamo jednadibom b n(x) t2(X. integrala x = r.Viiestruki iutegrali Dvostruki integral Dvostruki integral funkcije f(x.rcosc:psinft. y) E D v = ff [Z2(X. y) Transformacija trostrukog integrala u polarne (kugline) koordinate: y=rcosc:psinft z=rsinc:p x=rcosc:pcosft fff f(x.rsinc:p)r2cosc:pdrdc:pdft v VI 41 . r sin c:p)rdr dc:p D DI Povr~ina podrucja Dl A =D ff dx dy Volumen tijela ~to ga nad podrucjem D omeduju plohe. y)] dx dy Trostruki integral funkcije f(x.cos y=rsinc:p 'P ff f(x. y) in Z = Z2(X. y) gdje su: (x. y. y.. y) D Trostruki integral Zl(X. y. y)dx dy = ff f(r cos q. Y) fff f(x. z)dz v a n(x) tdx. z)dx dy dz = f dx f dy f f(x. z)dx dy dz = ffff(rcosc:pcosft. y) na podrucju D izracunavamo jednadibom b Yl(X) Y Y=J2 (x) fff(x. y)dy D a n(x) x u polarne Transformacija koordinate dvostrukog q. y. y)dx dy = f dx f f(x. dane jednadibama: Z = ZI(X.

eklX = (Cl + ovisno je 0 korijenima k I i k2 karakteriy + C2ek2X - razliCiti realni brojevi jednaki realni brojevi: k) kh k2 . otkuda proizlazi karakteristicna jednadtba f<2+ alk + a2 OpCe rje~enje diferencijalne jednadtbe stiene jednadtbe: kh k2 kh k2 =0 = C. reda rje~avaju se metodom Nehomogene linearne varijacije konstanti.DIFERENCIJALNE Diferencijalna jednadiba JEDNADZBE s rastavljivim varijablama f(x)dx = g(y)dy Opee rjdenje fI(x)dx = f g(y)dy + C Homogena diferencijalnajednadtba C = konst y' = ~7) Rje~avamoje supstitucijom y = ux. reda Lineama diferencijalna jednadtba OpCe rjdenje y' + g(x)y + h(x) = 0 gdjeje G(x) = f g(x)dx Homogena diferencijalnajednadtba 2. diferencijalne 42 . reda s konstantnim koeficijentima y" + atY' + azY = 0 Rjdenje pomocu y' = kelu.2 Y = a :t ib Y C~)elu = e"'(C1 cos bx + C2 sin bx) jednadtbe 2.konjugirano = k2 = k kompleksni brojevi: kt. OpCe rje~enje y' = u'x + u I f(u)-=-U du + C 1.

).) (koordinatama) vrijedi Ia 1= Va. Slobodni se vektori mogu pomicati u svojem smjeru ili paralelno kamo god u prostoru. a. f3 i y. a oznacujemo ga sa r z - p Njegove koordinate su i koordinate tocke P(x. a. Vektori mogu biti s lob 0 d n i Hi v e Zani.) su jednaki.) i b = (bx>by. kutna brzina). ali ako djeluju u razliCitim tockama. odredene intenzitetom . a Hi debljim simbolom. radnja. koji vodi od koordinatnoga P u prostoru. moment para sila). Ako je vektor zadan svojim komponentama a = (ax>ay.VEKTORI Skalari su velicine potpuno odredene samo jednim podatkom (npr. a sa a .cos y = . npr. b. geometrijski ih prikazujemo orijentiranim duZinama*. ako su im jednake sve komponente a. sila. sila. ubrzanje itd.. = b. Skalare oznacujemo simbolima. npr. Apsolutna vrijednost vektora Ia I= a je duZina kojom prikazujemo vektor. a njihovo hvatiste moze biti svaka tocka u prostoru (npr.(apsolutnom vrijednoscu) i smjerom (npr.). energija. Vektori su velicine. bit ce smjemi kosinusi vektora r x cosa=r cos f3 = 1'. U ovom su prirucniku vektori oznaeeni sa ii . y.. y. Vezani se vektori mogu pomicati samo u svojem smjeru. z) Ir 1=r = Yx2 a + y2 +Z2 x Ako vektor r zatvara s osima koordinata kutove a. npr. Vektore oznacujemo znakom iznad simbola. a. + a. . vrijeme. brzina.u tekstu (iz crtackih i tiskarskih razloga). to su vezani vektori. masa. 43 .Vise sila koje djeluju u istoj tocki su slobodni vektori. a. ishodista 0 do tocke Radij vektor je vektor. temperatura itd.u slikama.£ r r . z) r = (x. + ax= bx ay= by r= OP a~ Vektori a = (ax>ay. moment. a njihovo hvatiste moze biti samo neka toeka na pravcu u kojem djeluju (npr.

. a+b=b+a (a + b) + c = a + Cb+ c) o = 0 = (0... koji je proizvoljan realan broj Vektor ma leti na istom praveu kao i vektor a.. = a. 0) Mnoienje a)' Mnozenje vektora vektora Ikalarom m. + b.~ b a a-a=O .. I..-'f---~~~// a - / I S.r Zbrajanje i oduzimanje vektora Vektore zbrajamo i oduzimamo po zakonu paraJelograma.b. d.. Zbroj vektora s =a + b Koordinate zbroja s = ('x.) su dx= ax-bx dy = ay-by (..... Razlika vektora d = a - b Koordinate razlike d = (dx' dy. = Iail b 1 cos IX IX kut m~u vektorima a i b. dobivamo ga iz je cos IX = ab/<I a 11b I) a ab = ba IX 0: = IX n/2: = 44 Ca+ b)c = ac + bc ~b=lallbl ab=O . a njegova je apsolutna vrijednost Imal = Imllal Za m > 0 vektori a i ma su istog smisla za m < 0 vektori a i ma su suprotnog smisla b) Skalarni produkt dvaju vektora a i b je skalar ab = axbx + ayby + a.) su Ix=ax+bx Iy = ay + by . d..= a.-b.'y. 0.

b i c je skalar (a. c)1 d) Rastavljanje vektora u ravnini i prostoru Ako vektori a = (a.'~ (a. tada svaki cetvrti vektor d u prostoru rastavljamo u obliku d=ma+nb+pc gdje su skalari rn.aybx (a + b) X c = a x c + b x c a xb= 0 za paralelogram A Za a = 0. c) p = (d. b i c nisu u istoj ravnini (mijebni produkt (a.a_" ~ b c=axb koji stoji okomito na ravninu vektora a i b.. Koordinate vektorskog produkta c = (c. koji leii u njihovoj ravnini rastavlja u obliku c=ma+nb gdje su m i n skalari. omedenoga vektorima a i b.ay bx Ako vektori a.. b. c) odredeni jednadibama: n'. aY' at) i b = (b.atby a x b = -b x a Cy= atbx . b. Njegova apsolutna vrijednost jednaka je povr~ini paralelograma.. c) 45 . tada se svaki treci vektor c = (c. Cy' Ct) su: ::7 -- Cx= aybt . odredeni jednadibama: n = ax ell .. by.. b. b. b.. koju odreduju vektori a i b.b. a.av Cx ax by .axbt je Ct = axby. 1t za trokut A = 1/21a x bl POvrSina A. b i c u prostoru V = I(a. c) = a(b X c) = (a x b)c Apsolutna vrijednost mje~ovitog produkta jednaka je volumenu V paralelopipeda. konstruiranoga nad vektorima a. bt) nisu paralelni (a x b '*' 0). je = la x bl c) Mjesoviti produkt vektora a.c) (a. b. b) (a.. odreden po pravilu desnovojnog vijka. Vektor c ima smisao. nip rn= (d.c) Vektorski produkt dvaju vektora a i b je vektor ~ .. c) '*' 0). CY'Ct).

-oz ) ox ay ou ou ou Divergencija vektorskog polja V je skalamo polje. i.~ R oz 'oz ox 'ox ( ay ay ) 46 . b + y'2 + Z'2 dx Za krivulju danu u vektorskom obliku jednadzbom r = (x(t). z). z) Vektorsko polje V = (X(x. i(t») bit re: infleksijska zakrivljenost I . y. z») Operator derivacije (nabla): 'i1 = (a:' Gradijent skalamoga ~. Z(x. Y(x. z = z(t) za Ako je krivulja dana jednadzbama y = y(x). lz) ='i1u polja u je vektorsko polje gradu= (ox ' -ay . odredeno jednadzbom div V = 'i1 v = oX +R + ~ oZ . y.Ii' x i'I Q-ifr torzijska zakrivljenost . bit ce duljinaluka = I'll = r(t) . y. s za a ~ x ~ b jednaka s Z = z(x). y.:. y(t). z(t») i' = (i(t).R oX .) 't Ii' x i'12 Skalarnai vektonka polja Skalamo polje u = u(x. y(t).l = er.. odredeno jednadZbom rot V = 'i1 x V = az . .. a ~ t ~ f3 proracunavamo jednadzbom fJ s = fVi2 + y2 + i2 dt a y = y(t).jJ£ Rotor vektorskog polja V je vektorsko polje.Krivulje u prostoru Duljinu luka s prostome krivulje x = x(t). z).

Z(t)] a'(t) = (X'(t).Vektorsko je polje V potencijalno. :!: nb'(t) Funkcija a(t.ds integral vektorske funkcije a(t) = (X(t). s) ima dvije parcijalne derivacije at =( at' at at' da ax ay az ) = atdt ax ay az a. ako je izvedeno kao gradijent skalamoga polja u V=gradu Vektorsko je polje V solenoidalno (bez izvora). ako je potencijalno. f Z(t) dt) a odredeni integral za a S t S fJjednadZbom r n a(t) dt = r X(t) ( n dt. ako u njem nema ni izvora. ni vrtloga. Vektorsko polje Vje harmonicko (Laplaceovo). Vektorsko polje V nema vrtloga. r n Y(t) dt.-' fu' fu ( ) i totalni diferencijal Neodredeni + a. ako je rot V = O. Y(t). Y i Z (koje su skalame funkcije) Y'(t). Y(t). f Y(t) dt. Derivacija zbroja i razlike vektora (ma(t) :!: nb(t»)' = ma'(t) Derivacija skalarnog produkta (a(t)b(t»)' = a'(t)b(t) + a(t)b'(t) Derivacija vektorskoga produkta (a(t) x b(t»)' = a'(t) x b(t) + a(t) X b'(t) Vektor a(t) s komponentama ima derivaciju X. Z'(t)] a(t) = (X(t). Z(t») danjejednadZbom f a(t) dt = (JX(t) dt. r ) Z(t) dt n 47 . Bezvrtlozno je vektorsko polje samo tada. ako je div V = o. Tada postoji takvo skalarno polje u kod kojega je a2u a2u a2u gdje je ax2 + ai + aT a2 a2 a2 fl = --axr + ay2 + aT = flu = 0 Laplaceov operator Derivacija j iDtegracija vektorskih fuokcija Definicije vektorske funkcije a(t) realne varijable t i njene derivacije su iste kao pri skalarnoj funkciji.= a.

W- a2] ebt ch at l! .[(0) L{fn>(t)} =xnF(x) x"-1[(0) r2f'(0) .a2] .a2) . i (x 48 W.b)/[(x . sh at 1/[(x - . ebt sin at - .. eb. xfn-2)(0) fn-l)(o) = (-1)" F(n)(x) Primjeri transfonnacije: [(t) t" ea' sin at cos at I F(x) 1/x I [(t) sh at F(x) a/(x2 x/(x2 1/(x nI!x"+1 1/(x ch at teal t sin at t cos at .a2) a)2 a2)/(x2 + a2)2 ..I)! 1 1/x" 1/(x ..W+ a2] eb.b? + a2] b)/[(x 1/(1 + ax) 1/[(x (x t"-lea'/(n .a)n . F(x/a) dt xeC + b L{g(t)} Svojstva transfonnacije: L{a [(t) + b g(t)} Za L{f(t)} = a L{f(t)} L{f(at)} a>O L{e-a'[(t)} = F(x + a) L{f'(t)} = xF(x) L{t"[(t)} .I)! 1/a . e-da 1/a .cos at 1/a .a) a/(x2 + a2) X/(X2+ a2) 2ax/(x2 + a2)2 (X2 - Primjeri inverzne transfonnacije: F(x) [(t) 6(t) (impulsna funkcija) t"-l/(n .LAPLACEOV A TRANSFORMACIJA Laplaceov transfonnat F(x) funkcije [(t) (za realni broj t) definiran je 00 jednadZbom F(x) = L{f(t)} = o e-tx [(t) J = F(x) = je: l/a .

1~ X = X +nL. Statisticki Najznaeajnije varijanca.ST A TISTIKA Matematicka se statistika bavi metodama vrednovanja pokusima dobivenih podataka. Statisticka vjeroi/1tnost Relativna ucestalost p dogadaja A odredena je omjerom m p=. oko kojeg su hanizane n . /-1 (XI-X) Zbroj odstupanja vrijednosti slueajne velicine XI od njene prosjecne vrijednosti x jednaka je 0 n L(x/-x) =0 /-1 5 . . Ako su vrijednosti XI brojcano velike.broj ponavljanja pokusa m broj koliko se puta dogadaj A zbio. Relativna je ueestalost uvijek O~p~1 - pri cemu vrijedi za p = 0 je m = 0: dogadaj za p = 1 je m = n: dogadaj nije moguc ni pri jednom opa:zanju. + xn = ~~ n nL.Strojarski prirucnik 49 . pokusima vene vrijednosti slueajne velicine X= gdje su n XI Xl + x2 + . . uzimamo. Ako je broj n vrlo velik. mOZemo odabrati sjeenu vrijednost X i racunati s razlikama priblimu pro- - . I-I Xi - broj jednakih pokusa vrijednost slucajne velicine pri i-tom pokusu. da je relativna ucestalost p priblizno jednaka statistickoj vjerojatnosti dogadaja A pri pokusu. Prosjecna karakteristike prosjek velicina su prosjeena vrijednosti dobi- slueajnih vrijednost x je broj. se zbiva pri svakom opa:zanju. da bi ustanovila vjerojatne zakonitosti opa:zanih slucajnih pojava i velicina.n gdje znace n .

Mjera rasapa S2 (varijanca) je pri n pokusa dobivena prosjecna vrijednost svote kvadrata odstupanja slucajne velicine Xi od njene prosjecne vrijednosti i Standardna devijacija s je realni korijen mjere.. Y2. koji pokazuje ucestalost vrijednosti slucajne velicine. . X Ako pokusom izmjerimo dvije slucajne velicine X i y.y) * Za vrlo veliki osnov~i skup vrijedi ukupna devijacija o =V ~ t . Iz grafikona razdiobe ucestalosti (a) dobivamo spajanjem sredine vrhova iz. Pokusom dobiveni histogram je priblizenje zakonu razdiobe slucajne velicine.srednja vrijednost. 50 .. a pri n mjerenjima dobivamo za njib vrijednosti: Xb X2.. m .. !ito je sitnija podjela na apscisi.=1 (Xi - m)2 gdje su: N . U njemu se na apscisu nanose mjerene vrijednosti.. Yn broj s. . = n ~ 1 L i-I (Xi - i) (Yi .if 100%) Relativna standardna devijacija (koeficijent varijacije) je =+ X (= +. a na ordinatu ucestalost.Xn in y. lomljenu crtu (b) koja se to vge priblizava neprekidnoj krivulji..!asapa s =+ V v n~ 1 :t isl (Xi .kardinalni broj (brojnost osnovnog skupa). . ". . . Razdioba ucestalosti Histogram je dijagram. (kovarijanca) to ce za veliCine X i y biti karakteristiean n S.

oissonova.. ako u njoj ukupDU devijaciju a zamijenimo standardBOlDdevijacijom s. Cjelokupna pov~ina lika medu Gaussovom krivuljom i apscisnom osi iznosi A= a pomine iznose: x= -00 rydx=1 f!1edu Gaussovom krivuljom i apscisnom osi u pojedinim intervalima u u u u intervalu m :t intervalu m :t intervalu m :t intervalu m :t 0.399/a Od te vrijednosti krivulja vrlo naglo pada simetricno s obje strane i ima infIeksiju u toekama x = m :t a.242/a = x x = m :t =m 2a Y = 0.67 a a 2 a 3 a A A A A = 0.srednja vrijednost. razdioba i itd.standardna Gaussova krivulja protefe se od -co do +co. a simetricna je s obzirom na vrijednost x = m. gdje je ucestalost x = m :t a "adalje vrijedi Y = 0.k.955 = 0. a ..054/a = Y = 0. P 51 . Studentova.607 Ymaks 0.5 = 0. a kod veCih (1je polofita.004/a :t 3a Kod manjih vrijednosti a krivulja je normalne razdiobe strma. gdje je najveea ueestalost . Druge znacajnije razdiobe: OOM>mna. a srednju vrijednost .683 = 0. prosjeenom vrijedno~ X. x =m Ymaks = I/a& = 0.011 Ym.997 Gaussovu krivulju (koja vrijedi za vrIo veliki broj pokusa N) mofemo doyoljnom tocno~cu upotrebiti i pri maDjem broju pokusa n. = 0.Norma/no razdioba Pri normalnoj razdiobi teee krivulja ueestalos~ po Gaussovu zakonu 1 '(x-m Y = -e-2--q ~ ) devijacija ~je su: m .135 Ymaks 0.

a to je razlika izmedu izmjerene vrijednosti x. - = (y - a)/x = tan a Vrijednosti broja a i b odredujemo metodom najmanjih kvadrata. s razlienim vrijednostima i predznacima (npr. Zelimo ustanoviti funkcionalnu zavisnost (korelaciju) Y = f(x). gre~ka Sistematske greIke pojavljuju se pod jednakim okolnostima i uvijek s jednakom vrijedno~u i jednakim predznakom.Regresija i korelacija . 52 .Y= ~(x Sx - .koeficijent smjera b y. X. Ne mozemo ih predvidjeti. netoenost = gre~ka mjemog uredaja). b . Zbog slueajnih gre~aka postaju mjerni rezultati nepouzdani.nx2) I =I = y .y) Grdke mjerenja Pri svakom se mjerenju bez obzira na okolnosti X - pojavljuje mjerna greIka ~x. a otuda proizlazi 'i JednadZbe regresijskog pravca b= it ~= XiYi I . a ne mozemo ni popravljati mjerne rezuItate. Linearna kore/acija Pravac regresije (p) y=a+bx a odsjecak na osi ordinata. nepravilnog mjernog postupka. Y2..x) X .x = ~(y . trenja i sl.bx Sy Y. nazivamo regresijskom krivuljom odgovarajuCih velicina X i Y. koju po potrebi valja popraviti (npr. i stvame vrijednosti X ~x = Xi - Iz izmjerene vrijednosti. S/ueajne greIke javljaju se po mjestima i vremenu potpuno nesredeno." Y. . Ovu manu mozemo smanjiti samo veCim brojem mjerenja. proizlaziti mjerni rezu/tat. Mozemo ih lako ustanoviti i odgovarajuCe raeunski ispraviti (npr. mjemog uredaja) ili naknadno preracunati. X2. zbog istro~enosti. i ordinatama Yt. U suprotnosti sa sistematskim i slueajnim gre~kama koje prate svako mjerenje. .nxy a / )(. s apscisama XI. " Krivulja koja spaja pokusom dobivenih n toeaka. su mjerne greIke. o~teCenog ili pokvarenog mjernog uredaja itd.t x7 .). Mjerne gre~ke treba bezuvjetno izlueiti pri ocjeni mjernih rezultata. a to su mjerna odstupanja koja potieu od zabuna mjerioca.

Jedinice koje odgovaraju velicinskim jednadZbama su dim e n z i j ski to her e n t n e j e din ice. Broj osnovnih jedinica veoma je malen. mehanicke Imasa. opravdane su samo veliCinske jednadzbe. magnetske itd. mogli bismo fizikalne zakone prikazati samo jednadzbama u kojima bi kao parazitne koeficijente . / Fizikalni zakoni odreduju medusobnu zavisnost raznovrsnih velicina. sila. Osim tih. Novi me dun a rod n i sus t a v j e din i c a (SI) odlikuje se dimenzijskom koherencijom za sve znacajnije veliCine u fizici i tehnici. Svaki matematicki izraz. npr. Brojcane se jednadZbe upotrebljavaju samo kada se njima zeli prikazati medusobni omjer velicina (npr. vec samo b r 0 j can a j e d n a d z b a. Kinematika treba vec dvije osnovne jedinice: za duljinu i vrijeme. ~azivamo ih 0 s n 0 v n i m j e din i c a m a. rad i snaga).trebalo uzimati u obzir i medusobne omjere razlicitih jedinica. Takav matematicki izraz. prilagoden povoljno odabranim dimenzijski nekoherentnim jedinicama. :. U svim slueajevima kad su fizikalne ovisnosti poznate. Od dimenzijski koherentnih jedinica mozemo samo neke odabrati po volji. dijelimo velicine na geometrijske.mna. tezina. Brojeane jednadZbe Ako se pri izboru razliCitih veliCina ne bismo obazirali na jedinice ostalih velicina. a elektricne i magnetske veliCine traZe jo~ i cetvrtu: za jakost elektricne struje. vremenske. temperatura. Sve ostale jedinice koje odredujemo iz osnovnih jedinica s pomocu odgovarajucih velicinskih jednadZbi (»definicijske jednadZbe«) nazivamo i z v e den i m j e din i c a m a. elektricni otpor itd. Sus t a v i j e din i ca povezuju osnovne i izvedene jedinice u zajednicku dimenzijsku koherenciju. - - . elektricne. U ovome su priru~niku sve jednadfbe pisane u veli~inskom obliku. svjetlosnu jakost i kolicinu tvari (materije).' Velicine mjerimo usporedivanjem s odredenom vrijedno~cu iste veliCine. 53 . toju smo odabrali za mjeru. potrebne su jo~ osnovne jedinice za temperaturu. U kinetici moramo tim dvjema dodati i trecu: za masu. Izmedu razlicitih mjera odabiremo najprikladniju jedinicu. prema rezultatima mjerenja kod pokusa) kojih medusobna fizikalna ovisnost Go~) nije poznata. nije vi~e veliCinska jednadzba. Za sve geometrijske veliCine dovoljna je samo jedna osnovna jedinica: za duljinu. Po srodnosti fizikalnih pojava s kojima su vezane. koji pokazuje samo medusobno zavisnost velicina zovemo '-elicins k om j e d n adz born. Sve druge jedinice mozemo izvesti iz tih osnovnih jedinica.: put.SUSTAVI MJERNIH JEDINlCA Velicinske jednadZbe i koberentne jedinice Vel i c i n a je svaki (fizikalni) pojam koji se moze mjeriti.

Giorgi predlofio novi »apsolutni sustav jedinica«.amper . a na 14. 54 .kilogram . u Francuskoj su uredovno ustanovljene jedinice: duljinu i k i I 0 gr a m za masu. generalnakonferencijaje god. struju. napose u mehanici. preimenovan u kelvin) za temperaturu i k and e I u zajakostsvjetla. Novi zakon 0 mjernim jedinicama i mjerama objavljen je u veljaCi 1984.kandela . 1967. koji ima. s vaZno~Cu od 17. 1971 dodana je jo~ i sedma osnovna jedinica - m 0 I kao osnovna jedinica za koliCinu tvari. dok je metarski sustav upotrebljavalo vee vi~ od 120 dlfava. ustanovljena je nova definicija za sekundu. je prof. povezivao sve najznaeajnije elektrotehnicke jedinice. 1954. 11. Godine 1901. osim osnovnih jedinica (metra. koji je bio prvobitno sastavljen za potrebe elektrotehnike te je. Stoga ga je 9. kojoj su postupno pristupale nove dlfave clanice. odredila mnogokratnike jedinica i novome sustavu jedinica dala ima Mectonarodni sustav jedinica SI (Systeme International d'Unites).mol m kg s A K cd mol U Jugoslaviji je medunarodni sustav jedinica SI uzakonjen g.sekunda za temperaturu za jakost svjetla za koliCinutvari . generalna konferencija za utege i mjere u Parizu god. 1960. Taj (»Giorgijev«) sustav jedinica je pokazao velike prednosti i na drugim tehnickim podruCjima. Za primanje zakljueaka Medunarodne metarske konvencije bile su zadurene Generalne konferencije la utege i mjere. definitivno primila kao opCe prikladan sustav jedinica. Na 13.metar . generalnoj konferenciji god. a nazvan je. Godine 1875.kelvin . dodala je jo~ dvije osnovne jedinice: stupanj Kelvina (godine 1969. svibnja 1984. Osnovne jedinice medunarodnoga sustava SI su sada: za duljinu za"masu za vrijeme za elektricnu struju . generalnoj konferenciji god. generalna konferencija god. tako da je konvencija nakon st~ godina imala 43 clanice potpisnice (medu njima i Jugoslaviju). 1976. po tim osnovnim jedinicama »sustav jedinica 10. u Parizu je 17 dlfava potpisalo Medunarodnu metarsku konvenciju. kilograma i sekunde) jo~ i eetvrtu osnovnu jedinicu - a m per kao jedinicu za elektrienu MKSA«. 1948.MEDUNARODNI SUSTA V JEDINICA SI met a r za Godine 1799. osim jedinica metra i kilograma te se k u n d e kao jedinice za vrijeme.

dio srednjeg Suneeva dana. 17. generalna konferencija za mjere i utege u Parizu je g.prvobitno je bila odredena 13. molekule. Osnovna jedinica za vrijeme se k u n d a (s) kao 86400.k e I v in (K) . dio temperatumog intervala izmedu apsolutne nule i trojne to~ke vode.jest ona koliCina tvari sustava koja sadrZi toliko elementamih eestica koliko je atoma u 12g ugljika 12C. - .met a r (m). Broj eestica u molu odreduje Avogadrova konstanta 55 . elektroni i druge eestice iIi pqsebno oznaeene skupine takvih eestica.je jakost svjetla jednovalnoga zraeenja frekvencije 540 . generalna konferencija za mjere i utege 1967.vidi str.je istosmjema elektri~na struja koja protje~uCi u vakuumu kroz dva ravna i medusobno 1 m udaljena paralelna vodi~ beskona~ne duljine i zanemarljivo malena presjeka uzrokoje medu vodiCima po svakom metru duljine silu od 2 .01325 bar. Osnovna jedinica za temperaturu (termodinami~ku) . 57) Jedinica za koliCinu tvari - m 0 I (mol) . odredila now definiciju metra: to je duljina puta koju u vakuumu prevali svjetlost u L'299792458 sekunde.16.Osuome jediuice SI: Osnovna jedinica za duljinu . To mogu biti: atomi. - - je odredena masom Prakilogram je najprije bio odreden masom 1 dm3 destilirane vode pri 4 DC i tlaku 1. je bila najprije odredena razmakom dviju crtica na medunarodnom prametru od platine i iridija pri temperaam 0 DC. k i log r a m (kg) Osnovna jedinica za masu medunarodnog prakilograma od platine i iridija.je 273. W i sr . Osnovna jedinica jakosti elektriene struje . moraju elementarne eestice biti posebno oznaCene. 1983. Osnovna jedinica za jakost svjetla . Kad upotrebljavamo mol. 1012 Hz i snage 1/683 W/sr. (Hz. i to kao Djegov 10-milijunti dio.k and e I a (cd) . ali je kasnijim mjerenjima ustanovljeno neznatno odstupanje od te definicije (kraCi je za 0.000028 dm3 vode pri 4 DC. Prametar je bio odreden mjerenjem Zemljina kvadranta. god u Parizu utvrdila je i now definiciju sekunde: to je trajanja 9192631 770 perioda zraeenja cezija \33Cs. ioni.a m per (A) . 10-7 N.2 mm). koji stvarno odgovara masi od 1. Kasnijimje mjerenjinia ustanovljeno odstupanje i pri izradi prakilograma.

Nm = J »dZul (J)« - nazvana - je rad sile 1 N na putu od Im. slijedi dimenzijski koherentna jedinica za napon .mls2 za volumen m3 za kutnu brzinu .W/A = V Ta jedinica napona .kg mls2 = N Ta jedinica sile .VIA = Q Ta jedinica elektri~nog otpora .je ona sila koja tijelu mase 1 kg daje ubrzanje 1 mls2. za silu . Jedinica za - energiju (rad) je dakle i J = Ws. koja je samo pose ban oblik energije. iz kojeg slijedi dimenzijski koherentna jedinica .nazvana »om (Q)« . po kojem je napon V jednak umno~ku struje I i elektrienog otpora R (V = I R) slijedi dimenzijski koherentna jedinica .Izvedene jedinice SI Od osnovnih jedinica medunarodnog sustava jedinica SI izvedene su dimenzijski koherentJle jedinice geometrijskih i vremenskih veliCina: za povriinu m2 za ubrzanje . U medunarodnom sustavu jedinica SI J je istovremeno i koherentna jedinica za toplinu. izvrien u 1 s.je otpor izmedu dviju vodi~ medu kojima pri naponu od 1 V tere istosmjema struja od 1 A. - * . da je sila F jednaka umno~ku mase m s ubrzanjem a(F=ma). Iz Ohmova zakona.nazvana »njutn (N)« .nazvana »volt (V)« . Na te glavne dimenzijski hoherentne jedinice medunarodnog sustava jedinica SI nastavljaju se jedinice elektrienih i magnetskih veliCina. da je rad W umnozak sile F s putem s (W dimenzijski koherentna Ta jedinica energije = Fs) slijedi jedinica za rad (rada) .lis za brzinu . 56 J .mls za kutno ubrzanje . Definicija za snagu P. Slieno su definirane i ostaIe koherentne jedinice medunarodnoga sustava jedinica SI. Iz definicije. Iz zakona 0 snazi P istosmjeme elektri~ne struje.je potencijaIna razIika izmedu dviju totaka vodi~ u kojem se pri protoku istosmeme struje od 1 A tro~i medu tim t~kama snaga od 1 W. t~a za elektrieni otpor .lIs2 - Jedinica za silu proizlazi iz Newtonova zakona. koja je umnoZak napona V i struje I (P = VI). koja je rad W obavljen u vremenu t (P = WIt) daje dimenzijski koherentnu Jedinica za snagu jedinicu za snagu .J/s nazvana »vat (W)« =W je rad 1 J.

J/kgK. kg/m3. W/m2K.herc (hertz) I Hz za silu . m3/s. K) (ne: W/mK) Jednakovrijedni na~in pisanja 1~ mK (ne: Nm). N/m2. W/m2K4 Pri jedinicama.njutn (newton) I N = I kg m/s2 dzul (joule) IJ =INm za energiju vat (watt) I W = I J/s za snagu za tlak paskal (pascal) I Pa = I N/m2 za koli~inu elektriciteta kulon (coulomb) I C = I As za elektri~ni napon volt I V = I W/A za elektri~ni otpor om (ohm) I a = I V/A za elektri~nu vodljivost simens(siemens) I S = I a-I za elektri~ni kapacitet farad I F = I C/V za elektri~ni induktivitet henri (henry) I H = I VS/A za gustocu magnetskog toka . valja medu umnozenim jedinicama ostaviti vidljivprostor Hito~ku (znak za mnozenje). Nslm2. 5-1. m3. J/K. npr. W/(moK). - = 1 W/m K = 1 W/(m K) = 1 W/(m 0 K) ='1 Wm-l K-1 57 . koherentne jedinice medunarodnog sustava jedinica SI su i sve jedinice izvedene neposredno iz osnovnih jedinica mnotenjem Hi dijeljenjem. Nm. N/m3. m2. kg/s. 5-2.Izvedene jedinice medunarodnoga sustava jedinica SI koje nose posebno ime: za frekvenciju . kg m iJi iz vec izvedenih jedinica s posebnim imenom. N m = Nom W/m K = W/(m . m2/s. rad/s J/kg.prostorni kut/4rt za prostomi kut Osim navedenih izvedenih koherentnih jedinica koje imaju posebna imena. m/s2. m4. K-1 m/s. npr.tesla IT = I N/A m za magnetski tok veber (weber) I Wb = I Tm2 lumen Ilm = I cd sr za svjetlosni tok za razsvijetljenost luks (lux) I Ix = Ilm/m2 za radioaktivnost bekerel (becquerel) I Bq = I S-1 za apsorbiranu dozu zrarenja grej (gray) I Gy = I J/kg za ekvivalentnu dozu zrarenja . koje su mnozenjem izvedene iz osnovnih jedinica Hiizvedenih jedinica s posebnim imenom. kg m = kg 0m (ne: kgm).sivert (sievert) I Sv = I J/kg Koherentne jedinice medunarodnoga sustava jedinica SI su i jedinice za kutove: = IS-I 0 - za ravninski kut radijan I rad = puni ravninski kut/2rt steradijan I sr = puni . npr.

dm'. hi. die je ogranicena. 1O-9m = 1 nm (ne: = llLmm). decimalne se mjeme jedinice razlikuju od izvedenih jedinica koje su umnozak osnovnih ili izvedenih jedinica s posebnim imenom. MN.mA kN. ustanovljeni su u medunarodnom sustavu jedinica SI i decimalni vi~e kra tnici jedin ica obiljezeni posebnim predmecima: predmetak deka hekto kilo mega giga tera pela eksa znak da h k M G T P E vrijedllost predmetak deci 1()2 centi 101} 103 mili 106 mikro 109 nano 1012 piko 10" femo 1018 ato . izrafenim potencijom (npr.) Dakle: (lQ-3m)2 = IQ-6m2 (ne: = I m (m2) = 1O-3m2) Ins-I = (1Q-9s)-1 = 109s-1 (ne: = I n (s-I) = 1O-9s-l) I mm2fs = (lQ-3m)2fs = 1O-6m2fs (ne: = I m (m2fs) = 1O-3m2fs) 1 mm2 = Upotreba vi~ekralnika da. mN. dl. ms. km. ILS. kW. volumen. K) = metar-sekunda = metar-njutn = vat po metar-kelvinu Pri svakoj je decimalnoj mjemoj jedinici moguc samo jedan predmetak. Ireba ih upolrebljavali samo u slijedecim slucajevima: dag. npr. ILm.N W/m K = W/(m . frekvenciju itd. znak d c m IL vrijednost 10-2 . Pisanjem predmetaka tik uz mjerne jedinice. ms mN W/mK = milisekunda = milinjutn = vat po milikelvinu m s =m . MJ. pri kojima se mora ostaviti razmak (vidi str. dm' ha. GW. mg. mm. npr. MW. h.s m N =m .DedmaIDe mjeme jediuice S obrirom na to da se mjerena velicina gdjekada mora izraziti neprikladno velikim ili malim brojem jedinica. jedinicama za povr~inu. dm. cm2. dalm. kJ. Tako treba razlikovati npr. 57). cl. a pgu se ispred Jihjedinica i tik uz njih (bez razmaka). cm' 58 . dag. 106g = 1 Mg (ne: = I kkg) Decimalni se vi~ekratnici ne dodajujedinicama. 10-1} 10-3 10-6 10-9 10-12 10-13 10-18 n P f a Ti se decimalni vgekratnici dodaju svim osnovnim i izvedenim jedinicama s posebnim imenom. cm.cm). .

L) = 1O-9m3 = 1 ml (I mL) = 1O-6m3= I cl (1 cL) = IO-Sm3= 1dl (1 dL) = 10-4 m3 = 1 hI (1 hL) = 10-1m3 = I dm3 10-6] (10-6L) 10-31 (l0-3L) 10-21 (lo-2L) 10-11 (10-1 L) I02I (102L) rijecnom . 59 . Volumen (obujam. Oznake za litar: 1 i L su jednakovrijedne.. Duljina I.0cm 103m 1 852 m metar (m2) 1 mm2 Druge mjere kvadratni milimetar kvadratni ccntimetar kvadratni decimetar ar hektar kvadratni kilometar = = = = = = IO-6m2 1 cm2 1 dm2 la 1 ha 1 km2 IO-4m2 IO-2m2 102m2 104m2 = 100 a 106m2 = 100 ha 3.I (I !J. Ploha. povrsina A. Smije se upotrebljavati .111 = milimetar 1 mm = ccntimetar 1 cm = dccimetar Idm = 1 km = kilometar = morska milja2.JEDINICE I MJERE VEUCINA (dozvoljene jugoslavenskim zakonom 0 mjemim jedinicama i mjerilima) Geometrijske veliCiDe 1. put s Jedinica SI 1 metar (m) Druge nijere Iom = nanometar mikrometar 1 iJ. S Jedinica SI 1 kvadratni 1O-9m = lO-6mm IO-6m = 1O-3mm 1O-3m 1O-2m = 10 mm 10-1 m = 1. zapremina) V Jedinica SI 1 kubni metar (m3) I mm3 I cm3 1 dm3 Druge mjere kubni milimetar kubni centimetar kubni decimetar = = = IO-9m3 1O-6m3 10-3 m3 Mjere za volumen litar" mikrolitar mililitar centilitar decilitar hektolitar i zracnom saobraeaju. samo za oznaavanje udaljenosti u pomorskom. - tekucina (i sipkih tvari) 1I (I L) = 1O-3m3= I!J.

34 1.70 0.021 9.30 1.30 kutovi. Ravninski kut ex.652 84.420 51.128 49. oznakama ex.48 0. . Merimo ga duljinom luka medu sjeci~tima pravaca i krutnice sa sredi~tem u vrhu kuta i to omjerima duljine luka i opsega krutnice ili duljine luka i polumjera krutnice (m/m = I)..954 plenus .34 0.50 1.961 40.236 89.150 59.88 0.232 34.381 89.18 0.523 36.06 0.64 0.506 83.107 41.46 1.36 1. mjerene u radijanima.50 0.481 20.08 0.08 1.96 I 55.755 69.22 0. oznaka: pIa (lat.48 1.502 28.584 5.42 0.ii Ravninski kut je dio ravnine izmedu dva pravca koji se sjeku u vrhu kuta.339 74.72 0. pri kojem je luk jednak polumjeru krutnice.80 0. ji. y.171 65.26 0.76 0.485 75. Puni kut je kut pri kojem je luk jednak opsegu kruinice.62 I 0 rad 0.68 0.691 45.944 87.253 42.10 0.84 0.66 0.815 38.292 3.24 0.064 25.442 56. p.146 2.794 30.32 0.875 8.32 1.879 63.14 1.16 1.459 12. Opeenito su u upotrebi mjere za kut ex: kutni stupanj 1° = puni kut/360 kutna minuta I' = 1°/60 kutna sekunda I" = 1'/60 = 1°/3600 Druge kutne mjere: gradus iIi gon 18 = puni kut/400 pravi kut = puni kut/4 Jedinica SI za lucnu mjeru (= analiticki ravninski kut) ci je I radijan (rad). no medunarodno jo~ nije usvojena.52 1.047 72.12 0.004 57.57 I 0 73.10 1.06 1.38 1.399 43.40 0.609 68.317 66. 62). .40 1.04 0. Pretvaranje radijana u kutne stupnjeve I I I I ° 0.12 1.42 1.798 85.086 33..54 0. p. = puni kut).090 88.38 0.82 0.670 37.01 0.58 0.588 60.772 22.28 1.52 0.918 24..92 04 I 0 rad 1.545 44.605 13.20 1.274 50.751 14.193 rad 1.068 80.463 67.025 64.983 48.56 0. oznakama ci.20 0.940 32.78 0.043 17.438 4.734 61.922 79. Jedinica puni kut potpuno odgovara jedinici jedan okretaj 60 . q.566 52.730 6.28 0. :" rad 0.360 82.630 76. angulus (vidi str. lucne mjere.26 I 0 18.24 1.22 1.29578° = 57° 17'45" Zbog razlikovanja su u ovom prirucniku oznaeeni: - I.901 71.167 10.04 1.210 26.335 19.18 1.16 0. Predlozena je (po DIN-u).776 77.44 0.90 0.356 27.86 0.60 0.189 rad 0. Radijan je kut.648 29.296 58.712 53. mjereni u stupnjevima.573 1.46 0.313 11.00 1.14 0.54 1.214 81.44 1.897 16.02 0'981 1.02 0.4.74 0.36 0. I rad = puni kut/21t = 3600/21t= 57.858 0. Prirodna jedinica za ravninski kut je I pun i k ut.56 1. .377 35.837 46.626 21.

5061 0.0175 0.8727 0.187 1.10 I' 0.5585 0.326 1.001 0.002 0.007 0.3491 0.017453 rad o l' = 0.06 0.050 0.2269 0.067 0 0.571 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 .2443 0.006 0.296 7 0.0 5.001 0.3142 o I I rad 0.7 0. Prostomi kut Jedinica za prostorni kut je 1 steradijan (sr) 1 sr = puni prostorni kutf47t 61 .100 0. 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 Pretvaranje kutnih minuta i sekunda u decimale kutnih stupnjeva I I 2 3 I 0 I 4 5 6 " I 0 I 7 8 9 " I 0 I " 0 I 50 60 40 " I 0 0.2618 0.379 1.431 1.4189 0.3316 0.890 I 0.4014 0.001 0.7505 0.222 1.1745 0.6632 0.011 Pretvaranje 0 decimala 0 stupnjeva u kutne minute I " 4" 7" 11" 14" 18" I " 22" 25" 29" 32" 36" I' " 0'36" 1'12" 1'48" 2'24" 3' 0 0.05 " 3'36" 4'12" 4'48" 5'24" 6' 0 0.07 0.274 1.000 0.204 1.366 5 0.5760 0.033 0.134 1.8552 0.9076 0. 0.453 8 0.012 1. I 0.0873 0.003 0.030 1.117 1.08 0.004 0.117 0 20 .006 0.083 0.1396 0.001 kutnih 0 7 8 9 0.333 30.256 o I rad 1.010 0.7679 0.309 1.000291 rad rad 0.008 0.8203 0.005 0.344 1.082 1.9 1.157 I 0.536 1.7330 0.553 1.5934 0.2 0.8029 0.001 0.6981 0.291 1.500 10 0. minuta i sekunda u radijane 10= 0.069 8 0.4363 0.000005 rad I rad 0.017 0.9774 0.01 0.2793 0.009 0.6807 0.008 0.169 1.099 1.7156 0.5236 0.448 1.4887 0.02 0.9425 o I rad 0.466 1.501 1.6109 0.1047 0.003 0.5 I i sekunde 0 I 36' 42' 48' 54' 60' 6' 12' 18' 24' 30' 0.837 8 0.396 1.667 0 " I 2 3 I I I I I I I I 0 I I 0.2094 0.628 3 o I" = 0.9599 0.064 1.133 0.002 0.002 20 30 10 0.000 I 4 5 6 0.4 0.3 0.8 0.04 0.03 0.0349 0.003 50 60 40 0.413 1.6 0.833 1.361 1.Pretvaranje kutnih stupnjeva.518 1.994 8 1.047 1.1920 0.0524 0.3840 0.014 0.1222 0.152 1.9250 0.167 0.150 0.483 1.239 1.09 0.002 0.4712 0.017 0 0.7854 0.5410 0.645 8 0.1 0.

ls)" Druga mjera okretaj u minuti 1 okr. 60).852 kmlh = ~or (milja na sat) Co= brzina svjetlosti 2. Ubrzanje. Frekvencijaf Jedinica SI Druge mjere 1 here (hertz) (Hz kilohere 1 kHz = S-I) = 103Hz megahere 1 MHz = 106Hz gigahere 1 GHz = 109Hz 5. Brzina v. a. s Jedinica SI 1 metar u sekundi na kvadrat (mls2) Druga mjera zemaIjskoubrzanje g = 9.6 mls 0. Kutno ubrzanje E Jediniea SI 1 radijan u sekundi na kvadrat (rad/s2) = .Vremenske ve6Cine 1.736ks Me<tunarodno je predlofena.76b = 31 556." "- .ls Jedinica SI 1 radijan u sekundi (rad/s) 8. 62 . aIi jo§ nije usvojena.458 kmls 3. Brzina vrtnje n Jedinica SI 1 okretaj u sekundi (okr..lmin 7. Kutna brzina Cl) = 1I60okr. . revo/utio okretaj). S Jedinica SI Druge mjere 1/60 mls 103 mls 113. Kruina frekvencija Cl) Jedinica SI 1 sekunda na minus prvu (s-1) 6. V.80665mls2 4. oznaka: rev/s (Iat. Sobziromnaprestupnegodinevrijediuprosjeku: 1 a = 8765.. Vrijeme t Jedinica SI Druge mjere milisekunda 1 ms = 10-3s 1 sekunda (s) kilosekunda 1 ks = 103s minuta 1 min = 60 s sat (hora) 1 h = 60 min = 3600 s dan (dies) 1 d = 24 h = 86 400 s godina (annus)*1 a = 8760 h = 31 536 ks 1 metar u sekundi (mls) 1 mlmin = metar u minuti 1 kmls = kilometar u sekundi kilometar na sat 1 kmlh = 1.5144 mls 299 792.. ". Jedinica okretaj potpuno odgovara jedinici puni kilt (vidi str.

Masa m Jedinica SI Droge mjere 1 kilogram (kg) miligram centigram decigram gram dekagram megagram tona kilotona megatona 1 1 1 1 1 1 1 1 1 mg cg dg g dag Mg t kt Mt = 10-6 kg = 10-3 g = 10-5 kg = 10-2 g = 10-4 kg = 10-1 g = 10-3 kg = 10-2 kg = 10 g = 103 kg = 1 t = = atomskajedinicamase' 2. Upotreba Upotreba je dozvoljena samo u kemiji i fizici. 10-27 g k = 109kg = 106 t 103 kg 106 kg = = 1 Mg 103 t JedinicaSI Droge mjere 3.. 63 10. u = 1. gustoca (specificna masa) Jedinica SI Droge mjere 1 kilogram po kubicnom metru (kglm3) gram po kubnom decimetro gram po kubnom centimetru 1 gldm3 1 glcm3 = 1 kglm3 kilogram po kubnom decimetru 1 kgldm3 megagram po kubnom metru 1 Mglm3 ) tona po kubnom metro 1 t/m3 5. je dozvoljena samo za duZinsku masu tekstilnoga vlakna ili konca.1.660531. Moment tromosti mase J Jedinica SI Droge mjere 1 kilogram-kvadratni metar (kg m2) 1 g m2 1 kg mm2 gram-kvadratni metar kilogram-kvadratni milimetar = 10-3 = 10-6 kg m2 kg m2 . Specificni volumen v Jedinica SI Droga mjera 1 kubni metar po kilogramu (m3/kg) kubni decimetar po kilogramu 1 dm3/kg = 103 kglm3 = 10-3 m3/kg 6. tex" 1 teks = 10-6kglm= 1glkm metru (kglm2) 1 kilogram po kvadratnom 4. Duljinska masa m. . Volumna masa.H. Plosna masa mA Jedinica SI 1 kilogrampo metar(kglm) kilogram po kilometro 1 kglkm = 10-3 kglm teks. .Maseoe veli&e 1.

.. t). mjerene u kg. U svakidanjem zivotu upotrebljavamo »teZinu«za vaganjem ustanovljenu masu (g. = mjerimo je dakle kao silu (N).. Pretok mase qm.A 1. Sila F Jedinica SI Druge mjere 1 njutn. »SpecifiQ\ateZina y« je (zbog prednosti nepromjenljive mase prema promjenljivoj teZini) izgubila svoj sOOsao. q. m ve6&e Jedinica SI Druge mjere 1 kilogram u sekundi (kgls) gramu sekundi gram u OOnuti gram na sat kilogram u minuti kilogram na sat 1 gls tonau sekundi tona u minuti tonana sat 2. od »tefine« (Gewichl).stoga je treba u potpunosti zamjeniti gustofum p (y = pg). . newton (N = kg m/s2) OOkronjutn 1!IN = 10-6 N milinjutn kilonjutn meganjutn 1 mN 1 kN 1 MN = 10-3 N = 103N = 106 N Upozorenje! VeliCine »tezina« i »specifiQ\a tezina« nisu spomenute zakonu 0 mjemim jedinicama i mjerilima. Volumenski protok q. TeZina G je sila. Po DIN-u valja razlikovati »tefinu-silu« (Gewichlskraft). mjerenu uN.025 (1980). 64 . koja proistjeee iz privlaQ\osti Zemlje u jugoslavenskom za masu m (G = mg).Protome 1. To je u smislu JUS A. V Jedinica SI Druge mjere 1 glOOn = 10-3/60 kgls = 10-3/3600 kgls 1 gib 1 kglmin = 1/60 kgls 1 kglb = 1/3600 kgls = 10-3kgls 1 tls 1 tlmin 1 tIh = 103/60kgls = 103/3600 kgls = 1/60 m3/s = 1/3600 m3/s = 1O-3m3/s = 103kgls 1 kubni metar u sekundi (m3/s) kubni metar u minuti kubni metar na sat litar u sekundi litar u minuti litar na sat 1 m3/h 1 Us 1 Umin 1 lib 1 m3/min = 10-3/60 m3/s = 10-3/3600 m3/s Ve6&e za silu 1. kg..

Moment site M.lbar = 10-1 Pa Pa = 1013. s 6. M. Druge mjere = 10-3 N m 1 kN m = 103N m 1 MN m = 106N m = 10-3 N m 1 paskal. kolicina gibanja m v Jedinica SI Druge mjere 1 njutn-sekunda (N s) = = 1 mN s = 10-3 N s = 1 g mls 1 kilogram-metar u sekundi (kg mls) milinjutn-sekunda kilonjutn-sekunda 5. okretni moment T. Tlak P. s = N slm2) Drugamjera milipaskai-sekunda 1 mPa. Kinematicka viskoznost v = 10-3Pa . s Jedinica SI Druga mjera 6 . 'r Jedinica SI.25 mbar »Relativni redovno) atmosferskog tlak Pe« je ralika apsolutnoga tlaka Pa: Pe = P Pa - tIaka P i (nekog drugog ali P > Pa P < Pa Pe > 0 Pe < 0 pretIak podtlak 4. lmpuls site Ft. naprezanje (J. Jedinica SI 1 njutn-metar (N m) Druge mjere milinjutn-metar 1 mN m njutn-milimetar 1 N mm kilonjutn-metar meganjutn-metar 3.2. (pascal) (Pa = N/m2) milipaskal kilopaskal megapaskal kilonjutn na kvadratni metar meganjutn na kvadratni metar njutn na kvadratni milimetar kilonjutn na kvadr. milimetar bar milibar mikrobar standardni atmosferski tlak 1 mPa 1 kPa = 10-3 Pa = 1 MPa 1 kN/m2 1 MN/m2 1 N/mm2 = 106 Pa = 1 kPa = 1 MPa = 1 MPa 103 Pa 1 kN/mm2= 1 OPa 1 bar = 105Pa 1 mbar = 102Pa 1 J. Dinamicka viskoznost'1 Jedinica SI 1 kN s = 103N s = 1 Mg mls 1 paskal-sekunda (Pa .Slrojarski prirucnik kvadratni milimeter u sekundi 1 mm2/s = 10-6 m2/s 6S 1 kvadratni metar u sekundi (m2/s) .

00 K apsolutna nula -273. Stupanj Celzijaje 100.t(°C) = 273.00 °C trojna tocka vode 0. mjerena u kelvinima (K).01 °C 273. toplinski tok <P. Celzijeva se temperatura t mjeri od ledista vode (0.16. jednaka temperatumoj razlici ~t.00 K). T(K) .15 K b) Medu istim je temperaturama temperatuma razlika ~ T. Jedinica kelvin i stupanj Celzija su jednaki: 1 K veliCiDe = 1 °C a) Temperatuma skala Apsolutna se temperatura T mjeri od apsolutne nule (0. Jedinica kelvin je 273. toplina Q veliCine Jedinica SI Druge mjere 1 dzul (Joule) (J kilodzul megadzul gigadZul vat-sekunda vat-sat kilovat-sekunda kilovat-sat = N m) 1 kJ 1 MJ 1 GJ 1Ws 1Wh 1 kW s 1 eV .160219 = 10-3 W megavat-sat elektron-volt 2. Energija E.00 0C).15 °C lediste vode 273.(l Jedinica SI 1 vat (watt) (W = J/s) Druge mjere milivat kilovat megavat gigavat kilodZul u sekundi kilodzul na sat Toplinske 1 MWh= 3600MJ aJ 1mW 1 kW 1MW 1GW 1 kJ/s 1 kJth = 103W = 106W = 109W = 1 kW = 1/3600 kW 1.15 T t Dakle vrijedi: 0. rod W.01325 bar) izmedu ledista i vrelista vode.00 °C 373. Snaga p.Energetske 1. =1u6J = 103J = 1u9J 1 kW h = 1J = 3600 J = 1 kJ = 3600 kJ = 0. Temperatura Jedinica SI za (termodinamicku) temperaturu je 1 kelvin (K). dio temperatume razlike izmedu apsolutne nule i trojne tocke vode Druga mjera za temperaturu je stupanj Celzija eC).16 K vreliste vode 100. dio temperatume razlike (pri tlaku od 1. mjerenoj u stupnjevima Celzija eC): 66 ~T(K) = ~teC) .15 K 0.

toplinski prolaz k Jedinica SI Druga mjera 1 vat po kvadratnom metru i kelvinu (W/m2 K) kilovat po kvadratnom metru i kelvinu 67 .. K) ~ Brzina zagrijavanjai ohladivanja Tit (dT/dt) Jedinica SI 1 kelvin u sekundi (Kls) Druge mjere kelvin u minuti kelvin na sat = 10-6 K-1 1 Klmin 1 KIh = 1/60 kls = 1/3600 kls . Toplinski prije/az a. K) ~1. K) = 103 W/(m . K) = K-1) Druga mjera mikrometar po metru i kelvinu If...U111(m . Ogrjevna moc gornja Hs. Specificna entropija s Jednota SI 1 dZul po kelvinu i kilogramu (JIK kg) Druga mjera kilodZul po kelvinu i kilogramu 1 kJlK kg ~. Specificni top/inski kilpacitet c Jedinica SI 1 dZul po kilogramu i kelvinu (Jlkg K) Druga mjera kilodZul po kilogramu i kelvinu 1 kJlkg K = 103 Jlkg K 5.. i donja Hi Jedinica SI Druge mjere 1 dZul po kilogramu (Jlkg) kilodZul na kilogram megadtul po kilogramu = 103 J/K = 103Jlkg = 106 Jlkg kg 1 kJlkg 1 MJlkg ~:::.: Tmrperaturno raztezanjea. fJ Jedinica SI 1 metar po metro i kelvinu mI(m .:. Entropija S Jedinica SI Druga mjera 1 dZul po kelvinu (JIK) kilodZul po kelvinu 1 kJIK s.. Toplinska vod/jivost A Jedinica SI Druga mjera 1 vat po metru i kelvinu (W/(m . SpecifiCna 1 dZul (J) kilodZul h lkJ = 103J = 103Jlkg = 103JIK enta/pija Jedinica SI Druga mjera 1 dZul po kilogramu (Jlkg) kilodZul po kilogramu 1 kJlkg -. Entalpija H Jedinica SI Druga mjera 6.. K) kilovat po metru i kelvinu 1 kW/(m . .

MolDe "e1iane 1. Ekspozicijska doza ionizirajucegazratenja Qlm (ionizacijom izazvan naboj Q u zraku mase m) Jedinica SI 1 kulon po kilogramu (Clkg) 68 zrarenja s obzirom na rendgensko zracenje: B = 1. Molna masa mm Jedinica SI 1 kilogram po molu (kg/mol) 1 g/mol Druge mlere gram po molu 1 kglkmol kilogram po kilomolu 2. Molna enlropijaSm Jedinica SI 1 dZulpo kelvinu i molu (JIK mol) Druge mjere dZul po kilomolu i kelvinu 1 JIK mol = 1 J/mol 10-3 J/mol = 103J/mol = 1O-3JlKmol kilodZulpo kilomolu i kelvinu 1 kJlK kmol = 1 JIK mol kilodful po molu i kelvinu 1 kJIK mol = 103J/K mol VeIi&e D'8CeDja 1. Aktivnosl radioaklivnogaizvoraA = dNldl (brojjezgri N raspalih u vremenu I) Jedinica SI 1 bekerel. gray (Gy = J/kg) 3. sievert (Sv = Jlkg) 4. Ekvivalenlna doza ionizirajucega zratenja BD = (biolo~ki uan raznih vrsta B=1O Jedinica SI 1 sivert. Molni volumen Vm Jedinica SI 1 kubni metar po molu (m3/mol) Druga mjera kubni metar po kilomolu 1 m3lkmol = = 10-3 kg/mol 10-3 kg/mol = = 1O-3/mol 3. Molni loplinski kapacilel Cm Jedinica SI 1 dZulpo molu i kelvinu (J/mol K) Druge mjere dZulpo kilomolu i kelvinu 1 JlkmolK kiloZdul po kilomolu i kelvinu 1 kJlkmolK kilodZul po molu i kelvinu 1 kJ/mol K = 1O-3J/molK = 1 J/mol K = 103 J/mol K = 5. Molna enlalpijahm Jedinica SI 1 dZulpo molu (J/mol) 1 Jlkmol Druge mjere dZulpo kilomolu 1 kJlkmol kilodZulpo kilomolu 1 kJ/mol kilodful po molu 6. Apsorbirana doza ionizirajucegazratenja D = Elm (energija zrarenja E. npr. Koncentracija/Van (molarnosl) lIVm Jedinica SI 1 mol po kubnom metru (mol/m3) Druga mjera kilomol po kubnom metru 1 kmol/m3 103 mol/m3 4. dovedena tijelu mase m) Jedinica SI 1 grej. becquerel (Bq = S-I) 2. za zrarenje a je .

Elektricni otpor R Jedinica SI Druge nijere I om (ohm) (0 = V/A) miliom I mO kiloom I ill otpor e (Q m) milimetar na metar I Omm2/m = 10-6 Om = 10-30 = 1030 6. E/ektricna vod/jivost G Jedinica SI I simens (siemens) (S = I/U) 69 . Kolicina e/ektriciteta Jedinica SI (e/ektricni naboj) Q (C I kulon (coulomb) = A s) = = = = 10-3 C 103C IC 3600 C Druge mjere milikulon kilokulon amper-sekunda amper-sat I mC I kC IAs I Ah 3 Elektricni napon V Jedinica SI I volt (V Druge mjere mikrovolt milivolt kilovolt megavolt = W/A) IfJ-V ImV IkV IMV = 10-6 V = 10-3 V = 103V = 106V 4.. Ekktricna struja J Jedinica SI Druge mjere Elektricne velicine I amper (ampere) nanoamper mikroamper miliamper kiloamper (A) I nA I fJ-A J mA I kA = = = = 10-9 A 10-6 A 10-3A 103A :. Specijicni (e/ektricni) Jedinica SI Druga nijera I om-meter om-kvadratni 7. Elektricna jakost po/ja E Jedinica SI Druge mjere I volt po metru (V/m = N/C) milivolt po metru I mY/m = 10-3V/m kilovolt po metru I kV/m = 103V/m volt po milimetru I V/mm = 103 V/m 5.

Jakost svjetla I Jedinica SI 1 kandela (candela) (cd) 3. sr) Jedinica SI 70 I luks (lux) (Ix = Im/m2) . I mH 10. Magnetski tok tI> Jedinica SI 1 veber (weber) (Wb = T m2) I mWb = 10-3Wb Druga mjera miliveber 12. Rasvijetljenost I kandela na kvadratni I lumen (lm E metar (cd/m2) = cd . Jakost energetskoga zracenja Jedinica SI 1 vat na steradian (W/sr) 2. Svjetlosni tok Jedinica SI 5. Magnetska jakost polja H JedinicaSI Druge mjere 1 amper po metru (A/m) miliamper po metru kiloamper po metru amper po milimetru I mA/m I kA/m I A/mm = 10-3A/m = = 103 A/m 103 A/m Svjetlosne velil!ine 1. Gustoca magnetskoga Jedinica SI toka (magnetska I tesJa (T = N/A in =Wb/m2) = 10-12 H = 10-9H = 10-6H = 10-3H indukcija) B Druge mjere nanotesla mikrotesla I nT lILT = 10-9 T . Luminancija B Jedinica SI 4. I farad (F = C/V) pikofarad nanofarad mikrofarad milifarad IpF I nF IILF ImF = 10-12F = 10-9 F = 10-6F = 10-3F 9.8. militesla I mT = 10-6T = 10-3 T 11. lnduktivitet L Jedinica SI I henri (henry) (H = Vs/A) 1pH Druge mjere pikohenri nanohenri I nH mikrohenri I ILH milihenri . Kapacitet C Jedinica SI Druge mjere .

fathom =.9144 m/s = 0.387 .3048 m/s = 0. pound per cubic yard 1 lb. 1 ur 1k = 2240 lb. = 100 cu. (') = 1 yd. ft. per sec.lcu.4 mm 12" 3' 2 yds.3048 m = 0.32 dm3 = cu. long ton karat (metricki) 1q 1 hyl lib. Za brzinu foot per minute foot per second yard per second 1A = 1 11 = 1 in.903 .83613 m2 1 1 1 1 cu.1 nm 1 I1m 25. (") = 1 ft.3048 m/s2 = 0. in pound per cubic foot 1 lb. = 16. ~.yd. per sec.2903 dm2= 92. yard per sec.16 . = R. = 6. = 1 fm.lsec. 1 ft.387 cm3= cu.9144 m = 1.832 m3 1 ft. (angstrom) mikron paIac. 1 ft.32 .59328 kg/m3 7. Za volumen cubic inch cubic foot cubic yard registarska tona 4. Za gustocu pound per cubic inch 1 lb. ft.STARE JEDINICE I MJERE (ukljuCiv~i i anglosaske mjere) Zakonom 0 mjemim jedinicama i mjerilima (1984) ove su jedinice z a bra ~j e n e z a j a v n u up 0 t r e b u u Jugoslaviji. Za ubrzanje 1 Gal = 1 cm/s2 gal foot per sec. =9.lcu. T. in. = 0.lsec.05kg = 0.lmin. = 100 kg = 9. ft. 10-6 m2 1 sq.lsec.Za duljinu - ongstrem.45359kg = 1016. foot jard (yard) fadom.lcu.017 kg/m3 = 0.9144 m/s2 5.8288m 1b = 100 fm2 = 10-28m2 1 sq. pound (libre) long-tona. = 0.4516 cm2= 645. in. ft. 10-3 m2 1 sq. 1 yd. 71 . Za masu kvintal.metricka centa hyl funta.80665 kg = 0. = 0. Za povrsinu barn square inch square foot square yard 3. yd. = 16.2 g = 27680 kg/m3 = 16. sec. 6. = 28.0254 m = 0.lsec. sec. Za ufa strucna podruCja jopuStene su iznimke (koje proizlaze iz medunarodnih ugovora Jugoslavije).00508 m/s = 0. 1 yd. = 10-10m = 10-6m = 0. col.01 m/s2 = 0.76455 m3 2. 10-3 m3 0. 10-6 m3 28. yd. inch stopa.

5Pa = I kp/m2 = I mm H20 = I at = 133. Za dinamicku viskoznost centipoaz poaz (poise) dekapoaz 11.10-6 N = 9.1N/m2 = I pz = I kN/m2 = = = I bar I hpz = I in. Za kinematicnu viskoznost centistoks stoks (stokes) Imp Ip I kp IMp I dyn 1st °1pd.80665 = 103kp =IOILN = 10-'N =I03N = 101325 .8 ~ 76.8.88 Pa 5.80665 Pa 9.ievi po Engleru °E: °E 1.00 1.82 2. s.80665 N = 9. Za si/u miJipond pond kilopond megapond din sthene poundal 9.82 3.66 ~ ~ ~ U ~ U ~ ~ ~ mm2/s 16.80665. H20 = I p. = I p.8 68.5 Pa 9806650 Pa 10-1 Pa 103Pa 10' Pa 3386 Pa 249.2 52. f. I cP IP I daP I eSt 1St = 10-3Pas = 10-1 Pas = I Pas = I mm2/s = 10-6 m2/s = 10-4m2/s 2.323Pa = 9.4 45.6 1.0 H. s. Hg = I in.1 Pa 6895 Pa 47.92 5.41 9. 103 N = 0.po kvadratnom centimetru I kp/cm2 - po kvadratnom milimetru = = = I kp/mm2 I barye = 0.80665 Pa 98066.1 29.0 1. y.0 stupn. = I p.80665 .9 60.4 Iznad IOOE= 76 mm2/s treba za svaki IOE dodati 7.7 21.138254 N = 760 mm Hg Pa = I kp/cm2 = 98066.5 37. n . i.5 1. f.8 mm2/s 1.po kvadratnom metro barye pieze hectopieze inch of mercury inch of water pound per square inch pound per square foot pound per square yard long ton per square inch long ton per square foot 10.2 1.1 1. i.25 7.3 1.4 1.6mm2/s. s. 10-3 N = 9. I atm I at I mm Hg I mm H20 I kp/m2 = to-3p = 1O-3kp = 9. = I L/T s. Za tlak i naprezanje fizikalna atmosfera tehnifka atmosfera stupac live (0 0c) stupac vode (4°C) kilopond .08 6.320 Pa 15444151 Pa IOn51 Pa . = I LIT s.

Za velicine zracenja za aktivnost radioaktivnoga izvora za apsorbiranu dozu ionizirajuceg zracenja za ekvivalentnu dozu ionizirajuceg zraeenja za ekspozicijsku dozu ioniziranoga zrarenja x of = 2.-Ib.80665 W 1 kp mls kilopond-metar u sekundi konjska snaga 1 KM (KS) = 735. Za elektricne velicine 1 gauss za gustoeu magnetskoga toka 1 maxwell za magnetski tok 1 oersted za magnetsku jakost polja 16.10-' C/kg 73 curie rad rem rontgen = 1 Ci = 1 rd = 1 rem =IR .917cd = 1. vrelgte vode 212 of.32) °C = 2. Za temperaturu stupanj Fahrenheita eF) je definiran temperaturama: ledi~te vode 32 "P.01 Gy = 0.12.-lb. Za energiju.055 . Prerarunavanje na temperatumoj skali 9 9 15. toplinu kilopond-metar konjska snaga-sat kalorija kilokalorija litar-atmosfera erg foot-pound horse power-hour british thermal unit 1 kp m 1 KM h (KS h) 1 cal 1 kcal 11 at 1 erg 1 ft. = 1. (x . 106J 1. rad. 106J 4.3558W foot-pound per second 1 HP = 745.499 W 1 calls kalorija u sekundi = 4. 648 .0665 J 10-7J 1.7W horse power 1 BTU/h = 0.lsec. 103J 13.. (x .02cd = 104 cd/m2 nit phot = 1 nt = 1 ph = 1 cd/m2 = 104Ix = 3. 1010Bq = 0.3558J 2.1868 W 1 kcallh = 1.685 .58.80665J = = = = = = = = 2. Za snagu..1868 J 4186.= 10-4T = 10-8Wb = 103/4n Nm = 0. 1 HP h 1 BTU = 9.01 Sv = 2. Za svjetlosne velicine 1 hefnerova svijeca za jakost svjetla 1 medunarodna svijeea = 1 sb stilb za luminanciju za rasvijetljenost 17.163W kilokalorija na sat = 10-7W 1 ergls erg u sekundi 1 ft. toplinski tok = 9.7 .32) + 273 K .293W british thermal unit per hour 1~.8 J 98.

6434 kg/dm3 Za preracunavanje vrijedi (I = 144.. . .. . 5 6. ... 102 vihor 11 103.0 kg/dm3 N = 66 oBe pri (I = 1.. .9768 kg ugljicnog dioksida Volumen »standardnoga kubnog metra« je za razlicite temperature razliCit pa iznosi za idealni plin pri temperaturi.117 12 > 117 orkan .N) (kg/dm3) je Baumeova skala vrijed- gustOCe (I ~ 1 kg/dm3 odredena nostima N N = 10 oBe pri (I = 1. 19 20 ..634 veoma ° 1 100 1...r POSEBNE MJERE 1. zastarjela mjera (u jugoslavenskom zakonu 0 mjernim jedinicama i mjerilima uopee nije spomenuta).. .2505 kg du~ika 1..C volumen m3 -100 0. .321(134.32 b) Za kapljevine .32 N) + (kg/dm3) 3.. 61 8 62.32/(144.4290 kg kisika 1.Standardni (nonnni) kubni metar« je masa plina koja pri standardnom stanju (pri temperaturi ° .: 1. 49 jaCivjetar bofor v km/h 7 50..013 25 bar) zaprema volumen od 1 m3.? 1 kg/dm3 odredena je Baumeova skala vrijednostima N N = ° oBe pri (I= 1. 28 vjetric 29 .366 1000 4. .663 (Pritom nije uzeto u obzir odstupanje realnih plinova od pona~anja idealnih. 74 olujni vjetar 9 75.. . 88 10 89 . niti njihova disocijacija pri visokim temperaturama. 38 39 .0 kg/dm3 N = 90 oBe pri (I = 0.. .) »Standardni kubni metar« je nepregledna.8427 kg/dm3 Za preraeunavanje vrijedi (I = 144. npr. a) Za kapljevine gustoCe (I. .8aume-ova areometarska skala« slufi za odredivanje gustOCe kapljevina pomoeu stupnjeva Baume-a (OBe). .. 2.8eaufortova skala« oznacuje brzinu vjetra (u meteorologiji) pomocu posebne mjere »bofor« u ovisnosti 0 brzini vjetra v: - bofor 1 2 3 4 5 6 74 v km/h 1 .C i tlaku 1. 11lahor 12 . To je masa plina (kg) koja je brojcano jednaka njegovoj gustoci (kg/m3) pa ima stoga za svaki plin drugu vrijednost..

675 10-24g o elektron 0. Broj elektrona u svakoj Ijusci je ogranieen (2n2): Ijuska najveci broj elektrona K 2 L 8 M 18 N 32 0 P Q (SO) (72) (98) EIektronima su sasvim popunjene samo Ijuske K.1nm = 1O-lom.160. MiN. Sve 1PC)jevemOZemo rastaviti na eIemente koje dalje ne mozema rastavljati nikatYim kemijskim sredstvima. N.160. uranov atom (Z = 92) relativne atomske mase A = 238 sastoji se iz 92 protona i 146 neutrona. daje »maseni broj A« (relativnu atomsku masu) elementa. . prema lojem se sastoji atom svakoga elementa od jezgre. 0.neutroni. J2: 22: 32: . L.9108. Npr. a jezgru okruzuju negativno nabijeni elektroni. P i Q (kojih se polumjeri odnose kao kvadrati cijelih brojeva. M. protona i neutrona. 10-27 g -0. (Pro- .10-18As . tj. gdje su sabrani nukleoni. Pri elektricki neutralnim atomima je broj elektrona jednak broju protona (= rednom broju Z).).. Ukupan broj nukleona. . Dio elementa koji dalje ne motemo vi§e dijeliti nazivamo atom. pozitivno nabijeni protoni i elektricki neutralni neutroni. Mase i naboji nukleona i elektrona iznose: masa naboj proton 1.TVARI SASTAV TVARI Tvar (materija) se sastoji od kemijskih elemenata iIi qjihovih spojeva.672 10-24 + 0. n =. tj. e = elektroni Naboj jezgre odreden je brojem protona koji je jednak »rednom broju Z« dementa.10-18 As g neutron 1. Tim su nabojem odredena kemijska i fizikalna svojstva elementa. Elektroni kruze oko atomske jezgre po odredenim stazama (kruwim odnosno elipticnim) koje teku po energetski razmje§tenim Ijuskama K.) Nuklearna je fizika po svojim otkricima razviJa (Bohrov) model 0 zgradi atoma. 75 . U jezgri atoma (promjera reda velicine ::: 10-14 m) skupljena je gotovo sva masa atoma. p ""'" protoni. tj. . atoma iznosi po redu velicinepribliwo 0. L.

72 72.93 S8.92 78.91 91.91 83.4 I K 1 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 L M N 0 I 1 2 3 4 S 6 7 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 1 2 3 4 S 6 7 8 8 8 9 10 11 13 13 14 15 16 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 1 2 2 2 2 1 2 2 2 2 1 2 3 4 5 6 7 8 8 8 9 10 12 13 14 15 16 18 1 2 2 2 1 1 1 1 I .9 106.4S 39.59 74.91 95.80 8S.eljezo kobalt nikal bakar cink galij germanij aTSen selen brom kripton rubidij stroncij itrij cirkonij niobij molibden tehnecij rutenij rodij patadij 76 I Simbol H He Li Be B C N 0 F Ne Na Mg AI Si P S Cl Ar K Ca Se Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn Ga Ge As Se Br Kr Rb Sr y Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Z 1 2 3 4 S 6 7 8 9 10 It 12 13 14 IS 16 17 18 19 20 21 22 23 24 2S 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 A 1.81 12.00 20.1 102.09 30.99 24.003 6.62 88.94 55.98 28.96 79.18 22.01 16.) Element vodik helij litij berilij bor ugljik duJik kisik fluor neon natrij magnezij aluminij silicij rosfor sumpor k10r argon kalij kalcij skandij titan vanadij krom mangan t.37 69.939 9.90 SO.S4 65.94 (99) 101.94 S2.85 58.08 44.06 3S.22 92.96 47.00 19.47 87.71 63.31 26.008 4. redni (atomski) broj Z (= broj atomska masa A (s obzirom na ugljikov izotop 12(.9S 39.012 10.01 14.10 40.97 32.Kemijskl Simbol.OO 54.

2 195.8 127.9 137.3 138.7 121.8 118.5 180. terbij disprozij bolmij erbij tulij iterbij lutecij bafnij tantal volfram renij osmij iridij platina zIato Ziva talij olovo bizmut polonij aslat radon francij radij aktinij torij protaktinij man 74.9 144.9 131. relativna i raspored elektrona po Ijuskama (K do Q) Element srebro bdmij mdij kosilar antimon idur jod benon azij barij lantan a:r praseodim neodim prometij samarij europij I Simbol Z Ag Cd In Sn Sb Te J Xe Cs Ba La Cc Pr Nd Pm Srn Eu Gd Tb Dy Ho Er Tm Yb Lu Hf Ta VII Re Os lr Pt Au Hg TI Pb Bi Po At Rn Fr Ra Ac Tb Pa U 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 A I K 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 L 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 M 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 N 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 20 21 22 23 24 25 25 27 28 29 30 31 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 0 I 2 3 4 5 6 7 8 8 8 9 8 8 8 8 8 8 9 8 8 8 8 8 8 9 10 11 12 13 14 15 16 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 20 21 P Q gadolinij.4 207.9 173.3 132.4 152.0 157. 107.9 I 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 1 2 3 4 5 6 7 8 8 8 9 10 9 9 1 2 2 2 2 2 77 .0 I I 183.2 209.0 (210) (210) (222) (223) (226) (227) 232.9 162.1 140.0 175.9 112.2 192.4 114.9 167.3 168.0 200.6 204.6 126.0 178.1 197.0 (231) 238.3 158.9 186.9 140.2 190.dementi ona u atomu).2 (145) 150.5 164.

poznamo tri izotopa: vodik H = tH (s protonom i bez neutrona). Pozitivni ioni (kationi) nastaju od atoma. Medu elementima. pri jednakom broju protona) broj elektrona moze biti veCi ili manji. Podaci se iz raznih izvora znatno raz1ikuju. F. AI. 0. ali s razliCitim relativnim atomskim masama (masenim brojevima).Transurani su umjetno dobiveni (radioaktivni) Element neptunij plutonij americij kirij (curij) berkelij kaliCornij ajntajnij [ermij mendelevij nobelij lavrencij kurtatovij Simbol Np Pu Am Cm Bk CC Es Fm Md No Lw Ku Ha (Bo) .). Co itd. VeCina kemijskih elemenata su kovine. Tosu tipiene k 0 v i n e (dobrovode elektricnu struju). Takav atom. deuterij D = 2H (s protonom i jednim neutronom) i tritij T = 3H (s protonom i dvama neutronima). koji pod odredenim okolnostima formiraju jedne ili druge atome. koji nije vi~ elektricki neutralan. Izotopi se vladaju kemijski potpuno jednako. P. koji mogu primati elektrone. koji imaju na vanjskoj Ijusci sedam iIi ~est elektrona (pri elementima smalimbrojemprotonaimanje). Pri jednakom pozitivnom naboju jezgre (tj. Negativni ioni (anioni) nastaju od atoma. pri jednakom broju protona) moguee su razlicite atomske mase A (zbog razliCitog broja neutrona).714 % izotopa mU i 0. koji imaju na vanjskoj Ijusci samo jedan ili dva elektrona (pri elementimasveCim brojem protonai vi~). Pri vodiku npr. Na. kojih u prirodi nema: Z A* :::::: 93 (237) 94 (242) 95 (243) 96 (247) 97 (247) 98 (249) 99 (254) 100 (253) 101 (256) 102 (253) 103 (257) 104 (261) 105 (262) izotop. nazivamo izotopima. koji formiraju samo katione ili anione. npr. a vrijede za najstabilniji . hanii [OOriD elementi. postoje elementi. ilazivamo ion.280% izotopa 238U. Elementi sa eetiri elektrona u vanjskoj Ijusci samo ponekad formiraju ione. od takvih. "78 . razlikuju se samo po fizikalnim svojstvima. od takvih. tj. (Samo 22 prirodna elementa sastoje se od samo jednoga izotopa. Na primjer: prirodni uran sadrZi 99. koji mogu odavati elektrone. Prirodni se elementi sastoje veCinom od stalne mje~avine svojih izotopa. Pri jednakom rednom broju Z (tj.006% izotopa 234U. Elemente s jednakim rednim brojem (s jednakim nabojem jezgre). Tosu tipicne ne k 0 v i n e (nevodeelektricnu struju). tj.

I k 13 In 81 Tt 3 Se 2\ - -9 2 He 7 14Si 32 Ge 50 Sn 82 Pb - 8 - N 15P 33 As Sb O. .. 79 U sporednoj skupini su svi elementi samo kovine...Periodli!ni slstem elemenata Brojcvi povrh simbola su redn. 2 4 7 25 Mn 26 Fe 8 27 Co 28 Ni I - Ti 22 5 29 Cu 30 Zt. Z = 90.103: aktinidi-. (po Mendeljejevu) Omaka +: elementi (kovine). SO.6 7 K Ca 19720711]: Ga RbSr 55 Cs 87 Fr 56 Ba 88 Ra JUJUfBi 83 Po 84 I At 85 I Lijevo i pod debelom crtom 4 kovine.Z = 58. 39 Y 40 Zr 41 Nb 42 Mo 43 Te 44 Ru 45 Rh 46 Pd 47 Ag 48 Cd La Hf Ta 74 W 75 Re 76 Os 77Ir 78 Pt ----5771172736 ". koji tvore samo pozitivne ione (katione). desno i iznad debele erte Sporedna skupina 6 5 23 V 24 Cr .71: Hg Ae 104---WS 89"-. koji tvore samo negativne lone (anione). Omaka -: elementi (nekqvine).-1 Ku Ha lantanidi-. Glavna skupina Period I I H 3 Li Na 11- 11 I III I IV I - V I - VI I VII I VIII - 1 2 3 1 . Au -----:... MgA\ 12.nekovine. 16S 34 Se Te F 17Cl 35 Br J 10 Ne 18 Ar 36 Kr 54 Xe 86 Rn -JP ---. brojevi Z.5 --.

I Vreli~te I Gustoea I I °C -259.1 29. 3.393 0.323 0.084 530 970 860 1530 1900 I I I I I I I .7 63 39 28 0C -252.4 186 97.5 271.1 2 2 2 2. 4.234 0. 3 2770 1110 1440 1380 1640 2550 2060 2071 1450 1460 4830 2300 2700 2270 1740 -195. 2 3 5 5 5 - 630.169 0.6- I -183.250 0.154 0.7 1370 892 770 680 690 (20°C) kg/m' 0.8 119. 3. 3 3 3 3 1. 0.8 156.502 0.270 0.349 0. 2 2. 2 4.8 280 610 1440 1420 1820 1740 1550 2600 3500 2300 2699 5910 7310 11 850 2220 2330 5360 7298 11 340 1.--.290 2 6.364 I.3 -210.429 0.383 0.232 0. 5.0 44.165 1820 5730 6620 9800 1. 3.225 0.-0.332 2070 4810 6240 Borova skupina B AI 111 Ga In TI Ugljikova skupino C Si IV Ge Sn Pb Duiikova skupina N P V As Sb Bi Ha/kogeni VI 0 S Se Te 0. 4.282 0.279 0.448 2 1280 650 850 770 704 2300 660.2 2.476 0.540 TaJi~te I Elemen~ skupina slmbol H A/ka/ne kovine Li Na I K Rb Cs Zemno-alka/ne kovine 11 Be Mg Ca Sr Ba Valencija. 6.0 220 450 Va/encijaje broj vodikovih atoma koje atom elementa moze vezati u molekulu ili ih u njoj moZe nadomjestiti. 2 4 4 4.6 680 1390 .313 0.3 -218. 0.212 0.316 0.9 327.Svojstva Promjer atoma nm 0. 5.4.106 0.342 -.320 0.4 300 3700 1430 958 231.0 444.216 0.4 3.314 0. 80 .

elemenata Promjer atoma nm 0.288 0.9 2996 3380 3170 2700 2443 1769 1063 -38. 1 4.495 0.6 -189.5 1750 2415 2625 2500 1960 1552 960. 1 5.4. period 6.440 0. 5 I. 5.319 0.249 0.382 0.7 58 183 -268.267 0.288 0. 3. 4 2 3 3 1820 1735 1930 1245 1539 1492 1453 1083 419.136 0.275 0.270 0.8 320.2 1.252 0. 3 2. 3.4 7.Strojarski .488 5. 3 4. period Co Ni Cu Zn Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Ag Cd Hr Ta W Re Os Ir Pt Au Hg priru~nik 0.4.275 0.310 4. 2 3.4 1 2 4 5 6.194 0.317 0. 6 3.2 114 -271. 2.578 3. 7.8 -152 -108 Gus toCa I (200C) .4 2.271 0.294' 0.400 0.304 0.6 I 4540 6000 7190 7430 7870 8900 8900 8960 7133 6500 8570 10200 11460 12200 12440 12000 10490 8650 11400 16600 19300 20000 22500 22 500 21450 19320 13 550 81 2.271 0.663 3.4 -248. 5 I. 5 7 3.282 0. 2.166 0. 6 4.257 0.280 0. 2 6. 3. kg/m' 1. 7 0 0 0 0 0 Pkmeniti plinavi He Ne VIII Ar Kr Xe Kovine sporednih skupina Ti V Cr Mn Fe 4.4 -157 -112 I Vreli~te ° C -188. 3.9 -246.250 0.270 0.6 4.255 0.0 -185.839 1. 5. 3 6.320 0. 1 2 4 5.226 0.277 0. period 7 . 2.293 0. 1 1.9 5100 3400 2500 2150 2740 2900 2730 2600 906 5050 3300 4800 4900 4500 4000 2210 765 3700 6100 5930 5900 5500 5300 4410 2970 356.2 -34.294 0.275 0.000 3120 4930 .250 0.270 Tali~te I Elemen~ skupina stmbol Halogeni VII F Cl Br J Valencija I I °C -223 -101 -7.

S porastom broja atoma u molekuli prelaze te tvari iz plinovitih u tekuCe i potom u krute. Ionske su veze karakteristifne za kovinske okside (npr. nekovinski oksidi i hidridi (C02. da kovinski atomi odaju vanjske (valentne) elektrone (jednoga iIi vi§e) te postaju pozitivnim ionima kationima. S02. U plinovitom ill tekueem stanju (ili u otopini) su pozitivni i negativni ioni slobodno gibljivi. Na20) i hidrokside (opr. nekovinski atomi pak primaju vanjske elektrone i postaju negativnim ionima . elektrovalentne) Ionske veze nastaju medu kovinskim i nekovinskim atomima na taj nafin. Kovinske veze Kovinske valentnih - veze su veze medu kovinskim re!etkama. npr. su atomi elektroni U kristalnim elektrona - - odavanjem medu pozitivno valentni pa se kreeu ojima u re!etki razmjerno slobodno. Kovinske su veze karakteristifne za sve kovine i njihove slitine. posebno su znafajni organski spojevi. Ne vode elektrifne struje. Alomske veze (homeopolame. npr. tvari dijamantnog tipa (s visokim tali§tima i vreli§tima) s vrlo jakim atomskim vezama (tvrdoea!). do veoma velikih molekula. Tima su slifni takoder nekovinski nitridi (BN. priprostih ugljikovodika (C~. H~) i spojevi nekovina (SCI2. dok u krutom stanju formiraju skupnu kristalnu re!etku. sve atomima. npr. °2. u taljevini ill otopini vode elektrifnu struju. NH3. Si3N4). B4C). N~. kovkost). PCI3). 82 . Anorganski spojevi 5 atomskim vezama su: pretemo plinovite tvari (s niskim tali§tima i vreli§tima). pri eemu su ioni nosioci naboja. ~~). kovalentne) Atomske veze su veze medu nekovinskim atomima. Spojevi 5 atomskim vezama (molekularnu zgradu) obuhvaCaju razmjerno m~i broj anorganskih spojeva. koje su spojevi pozitivnih (kovinskih) i negativnih (oekovinskih) Iona (NaCI = Na+ + a-). NaOH) a narocito za sol i. koje tvore nabijeni. 2. 3. kovine. i to od priprostih dvoatomnih do vrlo velikih molekllla 5 vi!!: stotina iIi vi!!: tisuCa atoma. Zajednifki elektroni vi~ atoma tvore molekule. nekovin- - ski elementi (H2.anionima. Organski spojevi sefu od malih molekula. npr. a odlikuju se narocito dobrom elektricnom i toplinskom vodljivo§Cu te tvrdoeom i gnjetljivo§Cu (mogucnost preoblikovanja. dijamant (C) i nekovinski karbidi (SiC. Soli imaju visoka tali!ta i vreli!ta te su pravi elektroliti.KEMDSKl SPOJEVI Kemljske veze 1. Ionske veze (heteropolame. polivinilklorida (~H3Cl)n.

Negativno nabijena jed.54 -87.771 987 19. tekuci ili kruti (nekovinski su hidridi plinoviti ili tekuCi). pri endoterreakcijama se toplina tro~i (dovodi.C :-.4 -83. " Pozitivno nabijena jednovaletna skupina NH.9 kJ/mol O2 = CO2 .4 0.7 0.282.4 1.50 5. H-5 H3J' .66 -35. 2.35 0.WDovitom stanju ~ :":c Pri eksotermickim reakcijama se toplina oslobada (odvodi.7kJ/mol C + 2" O2= CO .1 -33.'ojstva vodika i nekovinskih T'Iar I molekularna Relativna hidrida Vrelite . Hidridi Hidridi su binami spojevi vodika s nekovinama ili nekim kovinama. +): 1 - + O2 = H20 .5 -14 -252.oksidacija (»red-oks«) nastaju iz djelomiCnih reakcija =iakcije (oduzimanje kisika spoju) i oksidacije (spajanje s kisikom).0 3.7 -92.8 -82.01 17.2 g 1.9 -133.92 127.4 (4 bar) -61.46 80.po medustupnjevima ili neposredno (Hessov zakon).7 kJ/mol + O2 = CO2 .090 voda (H oksid) H peroksid amonijak Ouorovodik Idorovodik bromovodik jodovodik sumporovodik fosforovodik ciianovodik Ii'CN" 100.Kemijske reakcije ~edoIadZbe kemijskih reakcija prikazuju koliCinske odnose sudjelujuCih tvari 2 H2 + O2 2 mola 1 mol 2.03 20.0 1000.t H: F§dridi 3-0 H:02' '3 :1 RF He HBr a.406.53 26 688 3 Voda i vodikov peroksid su istodobno hidrid i oksid.124.286. Hidridi ~ pIinoviti..OWc) 1465 152. 83 .5 -50.C GustoCa kg/m' (O.18 g 2 m3 ~. -).00 -89 -77.3 -112 -88.:J = H2 + + O2 + 286.01 36. Reakcije redukcija .novaientna skupina CN.91 34.64 -67.= »cijan.00 27.03 -259.0kJ/mol CO + C + '-'.t = »amonij«..C) Opaska masa Talite .02 34.9 kJ/mol ?n kemijskoj reakciji odvedena ili dovedena toplina nije ovisna 0 toku reakcije .08 34. S.7 1.32 g 2 m3 1 m3 = 2 H20 2 mola 2. .8 1.016 18.

O.06 SO. masa Relat.977 C dioksid 1.5 - 141.250 C monoksid -91. 108. Kovinski oksidi Na. I C (s Tilte = sub!.01 64.01 N.19 63.978 1.94 I 23. 46.3 -161 -9.90 81.O.69 231. ZOO 84 215. CrO 94.O MgO Cao BaO Al.3 3. korund Fe(U)oksid Fe(Ill) oksid Fe(II).94 223.5 2630 173. I 32.O. PbO PbO.01 N. N.5 16.) -218.98 I 1710 P pentoksid Si dioksid.90 2200 196 1235 1420 1595 1538 1650 1080 1705 535 - - WO.08 SiO.01 76.7 -151 21.1 1943 2387 2320 P trioksid 60.20 40.96 68.5 - 1. Fe(III) oksid Mn(II) oksid Mn(Ill) oksid Mn(II). CU. I 1 1.90 231.0.8 0C I VreIilte -183.00 Nekovinski oksidi CO 28.34 101. N trioksid N pentoksid S dioksid S trioksid 1.85 159.O.99 143.94 157.01 CO.O 61.O CUO FeO Fe.926 1923 N (I) oksid N (11)oksid.0 I (O°C) Gust kgfm Opaska I P.5 s -102.01 44.00 350 2500 2572 s 1923 2050 1275 2000 2250 2270 2320 3550 3400 5720 4000 magnezija I p«eno (tivo) vapno - - Cr.O.37 1750 - - - - 5210 2800 6000 6400 5990 5240 5180 5090 4500 4856 5026 9500 9365 Cr(U) oksid Cr(IlI) oksid Cr(1V)oksid Cu(I)oksid CU(U) oksid glinica.01325 bar) Tvar I molek.O.19 239.O. Fe.08 153.4291 -191. Elementi s vie valencija mogu imati i vie razlicitih oksida.O. Mn(1I1)oksid Mn(1V)oksid Pb(lI) oksid Pb (IV) oksid 5500 12110 5606 1373 1700 s - 7160 I W(lV)oksid W(VI)oksid cinkovo bjelilo .Oksidi Oksidi su binarni spojevi kisika s elementima te su plinoviti.0 44.8 250 s s -10.340 1447 1447 2050 2. Kisik 0. 44. CrO.81 86.O. TiO 151.O NO 30.87 228.06 I0995 P. 80.08 79. N monoksid N dioksid N (Ill) oksid.01 NO. MnO Mn. WO. SO.3 -103 30 s -75. kremen K. Svojstva kisika i oksida (pri Pa = 1.54 70.8 -207 -78.54 71.31 56. tekuci iIi kruti. MoO. Mo.99 99.

95 104.96 59.91 194..39 106.71 I I 4830 3500 I ) gustoea amorfnoga 1970 kg/m' brusni materijal karborund s vodom: C. -. ~ 12.01 55. S'JOjstva duIika i nitrida Re1ativna 1 medu nekovinama pak na- TaMte T-/JIdik .H. Karbidi su tvrde (i vrlo tvrde) tvari visokog taliMa. C: a.. 'i' 85 .95 2730 s 2200 (4 bar) 1500 200 2050 3360 3220 2320 I -195.91 62. le s nekovinama B i Si. me -~ Crli Fe.70 237.01 284..25 40. Ok C:k F=.8 I 1.82 40.) 3700 > 3500 °C 1 1 kg/m' (O°C) 2220 3510 Opaska I ~i'9it ~ ~t.10 180.10 64.92 192.95 61.86 24.01 1-209.83 107..:........ masa 1 °C (s = sub!... .e 2350 2700 s 2300 1890 1665 1837 2570 3500 3877 3140 2830 2777 2857 5500 4300 3900 I 2515 3170 2220 6680 6950 7680 6890 8400 8200 13960 4250 5380 15700 16060 cementit u &licima ) tvrdi karbidni metali Nltridl Nitridi su binarni spojevi du~ika s kovinama. roCiio s B.00 125.00 179.95 195.86 379.55 176.c S.99 66...~ molek.91 64. masa °C (s = sub!.~ '..01 12.U.:-C ca. " ~.Karbidl Karbidi su binami spojevi ugljika s kovinama.2511 2255 3050 6350 6570 8260 14100 5190 5630 u ~elicima za nitriralije re. .C ~ YoC ~ 7:£ TIC ~-c ~~ "'..) Vreli~te 0C I Gustoe~ _ I kg/m' (O°C) Opaska I 28. ~ . SPOjstvaug/jika i karbida Gustoea _ Relalivna Tali~te Vremte 1 - T~ molek.

75 211. a medu nekovinama ato sa C (i H .63 112.99 160.Sulfidi Sulfidi su binarni spojevi sumpora s kovinama. I I 444'61 2046 1960 2070 1261 2020 4100 5600 5780 I monoklin ortoromban 46.76 248.6 I kg/m' w.70 198.C 5umpor 120 kristaliean amorfan I 256.07 159.13 150.12 84.S.6 1110 1350 1130 {1100 Opaska I (s =. ZnS 1185 1114 882 1850 (150 bar) 4000 4800 7500 5080 7500 4087 I pirit Fosfidi su birani spojevi fosfora 5 kovinama.03 I 280 I 2690 2200 1820 plamite 725 .1 83. At.92 44. CrS Cu.73 252.P Cu.0 -111.8 {119.921 123. SnP. MnS 87. 83). Svojsrva fosfora i fosfida Tvar Fosfor cmi crveni bijeli Fosfidi CrP Opaska 123. Svojsrva sumpora i sulfida naro- .3 1550 s - - I FeS FeS.20 95. str.90 119.76 142. Fe.P Fe'p MnP 86 221. PbS SnS WS.92 610 (43 bar) 1123.48 32'061 5ulfidi CS..P.C subJ.) 444.5 CuS 76.54 85.96 86.44 1193 1171 220 - - 4600 5010 5000 kubiean ortoromban 1375 s 1240 1200 s Fosfidi MoS.C - Cu.95 415 1290 1100 1190 - - - 5700 6700 6350 4100 6560 6740 5390 .07 239.vidi: hidridi.C I plamiJte400 .27 150.04 97.

Hi pak nastaju pri reakciji nekovinskih oksida s 'IIOdom (»kiseline s kisikom«)... npr. kojih moiekuie Hi ioni lako odavaju protone (vodikove . Daze su hidroksidi. Kiseline su vodene otopine spojeva vodika s halogenima iIi drugim ne.Iim OH. §to vrijedi i za taljevine Z22. natrijev hidroksid kalijev hidroksid kalcijev hidroksid (ga§eno vapno) amonijev hidroksid - = = = = = = = vodena vodena vodena vodena vodena vodena vodena otopina otopina otopina otopina otopina otopina otopina HF HCI HBr HJ H2S H)P HCN NaOH KOH Ca(OHh N~OH 2 Na + 2 H20 -+ 2 NaOH + H2 Na20 + H20 -+ 2 NaOH 2 K + 2 H20 -+ 2 KOH + H2 t t K20 + H20 Ca + 2 H20 Cao + H20 NHJ + H20 -+ 2 KOH -+ Ca(OHh -+ Ca(OHh -+ NH40H + H2 t Karakteristiena sastavina baza je negativno nabijena jednovalentna sku. dok je drug! dio kiseline negativno nabijena neko-.Kisellne i baze Kiseline su tvari. koji je u vodenoj otopini ?OZitivnonabijen ion H+. npr.»hidroksi1«..: NaOH = Na+ + OH- 87 . koji nastaju pri reakciji odredenih kovina. .:czgre H +).: - kiseline bez kisika iluorovodicna klorovodicna (solna) bromovodicna jodovodicna sumporovodicna fosforovodicna cijanovodicna kiseline s kisikom ugljicna H2CO) (C02 + H20 -+ H2CO) sumporasta H2SO) (S02 + H20 -+ H2SO) sumpoma H2S04 (SO) + H20 -+ H2S04) du§icna HNOJ (N20s + H20 -+ 2 HNOJ) fosforna HJP04 (P20s + 3H20 -+ 2 H)P04) Karakterlstieni sastojak svih kiselina je vodik.kovinskih atsida ili amonijaka s vodom. Vodene otopine baza sadrfe pozitivne kovinske ione i negativne hidroksil:le stupine (te su dobri vodici elektricne struje). kojih molekule ill ioni lako primaju protone.ilia ill atomska skupina: HCI = H+ + CIH2COJ = H2+ + colBaze (lufine) su spojevi.llD't'iDama(»kiseline bez kisika«).

8 modar zut 6 .4 tut . Topivost (O°C) koncentracija max.za .kalijeva lulina - - - .4 580 86 213 (39) 1388 1320 1834 1508 1834 1764 2130 2044 NH.10 100 45 69 0. HCIO.% 0.amonija(!na vodica gdcno vapno Vrijednost pH Mjera za stupanj kisclosti vodenih otopina je »vrijednost pH« (= potentia hydrogenii).4 228 I °C I Vrelite 0C I Wc) Gust kg/m I Opaska Kise!ine H2SO.11 74.% 00 823 2210 2. H.4.4 360.67 0.P CO..05 -77 - - 2239 sumpoma kisclina dui(!na kisclina fosfoma kisc1ina kIoma kisclina (cksplozivna) vodcnc otopinc: natrijcva lulina .6 g/kg vodc 6.02 98. masa Relativnal 98.2 tuto crven 5 .04 0. HNO. koja je definirana negativnim dekadskim logaritmom koncentracije vodikovih iona a (mol. npr.00 100.7 0.00 56.7.14) Vrijednost pH mjerimo pomocu elektrokemijskih jeniti raznobojnim indikatorima koji pri odredenoj boju.24 lOO Talite Kiselina = vodena otopina H.4 3.4 00 molck. 1-1): Otuda .za pH = -Iga proizlaze vrijednosti: kiscle otopine neutralne otopine «(!ista voda) bazi(!ne otopine a> 10-7 a = 10-7 a < 10-7 pH < 7 pH = 7 pH> 7 (.Svojstva kiselina ( baza Kiselina = vodena otopina HF HCI HBr HI HCN Tvar I Topivost (O°C) koncentracija g/kg vode I max. SO. a motemo je ocivrijednosti pH promijene ~ crven 3 crveno 4.: Indikator metilorant metilno crvenilo lakmus bromtimol (modri) fcnolftalein 88 mjerila..5 modar bezbojan 8 -10 erven - 4.08 63.S H. Baze NaOH KOH Ca(OH)2 10.6.PO.34 18.47 40.OH 35.za .35 -112 318.5 -42 42.

vapnenac CaSO.Pb sulfid lmena soli iz kiselina s kisikom svrbvaju na -at (it): Na2C03 . barit NaO kuhinjska sol I Na2CO. NH. BaSO.Ca ftuorid Cu)p . - Posebno znacajne a/ka/ne soli I Na Ca CaCl1 Caco.Na karbonat KCI04 K K K K K K klorat silikat kromat bikromat manganal AI sulfal NaHCO) .K cijanid AgBr. KNO. sadra Ba BaOl BaCO.Cu fosfid NaCI . kalcinirana soda Na2SO.SoIl Soli nastaju pri reakciji kiseline 5 bazom: Ha + NaOH ->-NaCI + H20 djelovanju halogena na kovine CI2 + 2 Na ->-2 NaCI djelovanju nekovinskih SO) + Cao ->-CaS04 2 HCI + Zn ->-ZnCI2 + H2 oksida na kovinske okside Hi baze CO2 + 2 NaOH ->-Na2CO) + H20 kovinu ili kovinski oksid Soli nastaju i pri: - djelovanju kiselina na nep]emenitu t H2S04 + CuO ->-CUS04 + H20 Nazivi za soli Imena soli iz kiselinabez kisika svrbvaju na -id: CaF2 .+ NH. tilska salitra indijska salitra .Ag brom~d K4Fe(CN)6 K Fe(II) cijanid KJ . (NH.K jodid K)Fe(CN)6.hSO. potm K1SO. 89 NaNO.CI salmijak (NH.hCO.K Fe(III) cijanid PbS .Na hidrokarbonal Na2SO) Na2S04 Na2S20) NaNO) Na)P04 Na2HP04 NaH2P04 Sol klorid karbonat sulCat nitrat - K2SiO) K2Cr04 K2Cr207 KMn04 KAI(S04h Na sulfil Na sulfal Na liosulfat Na nitrat Na fosfat Na hidrofosfat Na bihidrofosfat K KC] K2CO. I I NH.Na klorid KCN .NO.

09 898.2H2O - 172.19 976 240 968 236 - I 2703 2732 2690 permanganat .02 74. KH2PO.68 126.16 3080 310. °C I e kg/m' Opaska masa = sub1.28 174.) Ut (O°C) Relat'j (sTali!le Ivr C !GUstoeal 962 1560 3856 208.10 25 200 100 2316 CaSiOJ CUCI2 CuS CuCOJ " Cu(OHh CUS04 CUS04" 5H20 FeCI2 FeClJ FeS04" H2O FeS04" 7 H2O KCI KCN 116.60 221.21 169.04 194.16 134. 100. KCIO. CacoJ" MgCOJ CaSo4 Caso4 " 2 H2O CaJ(P04h CaHP04" 2 H2O CaCr04.Svojstva Sol BaCI2 BaCOJ BaS04 Ba(N°Jh molek.08 159. K2Cr207 90 154.40 1453 595 3245 261.12 138.6 610 1069 400 300 1560 2180 2267 2664 2100 2564 cijankalij K.55 150 896 588 337 1340 252.09 138. bikarbonat pepeljika (potUa) indijska salitra - - 2338 2525 K2SiOJ KMnO.92 278.41 2960 sadra (gips) 136.21 174.35 1380 4500 baritno bjelilo 233.12 1540 498 103 20iJ 200 110 672 282 - 2905 993 3054 220 4600 4000 650 I 3600 150 2284 1023 2988 315 2894 - - - modra galica Fe(lI) klorid Fe(III) klorid zelena galica 64 776 634.35 4600 253.29 158. K2CrO.14 1450 128 163 2320 172.11 212.27 101.25 4430 197.6 s dolomit 184.56 65.60 249.99 2711 vapnenac.5 300 1417 3040 1898 1989 KHCOJ K2COJ K2S04 KNOJ KJP04 K2HPO. kreda 100.33 782 1600 2152 110.20 294.75 162.18 136.14 1670 - BaCr04 PiCI2 Caco.45 95.09 192.

10H20 Na2HP04.06 114.8 100 95 100 1088 48 5425 107.01 84.99 122.49 97.25 323.39 K]Fe(CN)6 ~Fe(CN)6 .5 60 100 169. °C ~ c kg/m3 masa l (5 = subl.6 1412 900 - 200 1702 1449 1393 1300 1500 1750 1894 1850 2316 3010.48 41.IOH20 NaNO] Na]P04.) C I (O°C) 92 Opaska I KAl(S04h.99 286.soli Sol _ I Relai lTaJi§te V Ii§t Gustoea molek.03 239.99 344. (N~hS04 N~N03 (NH4hHP04 N~H2P04 PbS PbS04 Pbcr04 ZnCI2 ZnS ZnC03 .04 I 322.32 120.09 177.38 - 70 712 350 1124 150 993 801 756 665 563. 329.18 136.28 97.44 102.06 248.95 79.25 303.7 270 860 884 306. 3H20 MgCI2 MgCO] MgS04 MgS04 7 H20 NaF NaCI NaBr NaJ NaCN NaHCO] Na2C03 Na2CO] .14 142.99 137.t2 H20 474.2H20 NaH2P04. .43 125.04 132.10 H20 Na2S04 Na2S04.01 105.22 84.26 422.19 84.) 210 umjetno gnojivo 1114 1000 844 283 1020 300 730 91 .10 132.90 149. 2660 1636 2790 2165 3203 3665 2221 2533 1446 2698 1465 2267 2536 2066 1910 2400 1750 1527 2429 1573 1770 1725 1619 1794 7500 6380 6300 2910 4102 4440 I stipsa (alaun) crvena krvna sol futa krvna sol I magriezit Igorka sol I kuhinjska sol soda bikarbona kalcinirana soda kristalna soda Glauberova sol cilska salitra 380 200 70 fiksirna sol salmijak (ni§ador) bijela sol (fat.99 58.41 95.06 115.14 80.89 49.37 246.18 53. H20 Na2SiO] Na2S20] 5 H20 NH4Cl NH4Br NH4HCO] (NH4hC03' H20.

npr. koji se vefe u lance (Ianeani = aciklicki. CO2 ugljicni disulfid CSz CN ugljicnu kiselinu H2CO) cijanovodik karbonate npr. Stoga su nezasieeni ugljikovodici kemijski vrlo aktivni pa se takode spajaju u velike molekule (polimeri). U organskim spojevima prevladavaju u prvom redu atomske veze. 1 2 3 4 Nazivi organskih spojeva po broju atoma C u molekuli: atom: met5 atoma: pent9 atoma: nonatoma: et6 atoma: heks10 atoma: dek-. U principu su u organskim spojevima moguCisvi elementi. etin CH=CH - Nezasiceni ugljikovodicl teze pretvorbi u spojeve sa stabilnijom vezom (u zasieene). metil -CH) etil -C2Hs propil butil -C)H7 -C. alifatski spojevi) iJiu kolute (kolutni = cikliCni spojevi). npr. AlikiJi (opea oznaka -R) su atomske skupine koje imaju jedan vodikov atom manje nego Ji odgovarajuCi alkani.-C-H I I I H H H H H H I I H I H I H I I H-C-C-C-H I H H H H H-C-H I I CH)-CH2-CH2-CH) H I I H-C-C-H I I H-C-C-H I I H H H H - Ugljikovodici mogu biti: zasiceni nezasiceni: s dvojnimvezama s trojnim vezama . npr. CaCz i sI. Organski su spojevi najee~ sastavljeniod ugljika i vodika (ugljikovodici).Orgaosld spojevi U svim organskim spojevima sadlfan je ugljik.H9 pentil (amil)-CsHII 92 . eesto jo~ i s N i S. npr.HIO I I I H-C-C-C. CaCO) cijanide npr. atoma: prop7 atoma: heptatoma: but8 atoma: okt- Za molekule organskih spojeva karakteristiena je atomska struktura ugljika. etan CH)-CH) . u organske spojeve ne ubrajamo sJijedeee anorganske spojeve sa C: ugljiene okside CO. eten CH2=CHz alkini.alkani. butan C. Medutim.alkeni. Molekule jednakog sastava mogu imati razliene strukture (izomeri). KCN karbide npr.

=CH-CN vinil dietileter metiletanat klorepoksipropan etilamin propanamid propennitril ( vinilcianid) -0-COO=c--"O"--C= -NH. Sistemske skupine organskih spojeva ime Skupina karakteristicni sastav CnHzn+z CnHZn CnHZn-2 -OH (hidroksil) -CHO (aldehidna skupina) -COOH (karboksil) -CO(karbonil) Broj atoma C u molekuli 1 CH.H. sadrze i druge elemente.H. etan 3 C.H. propan iokani Iparafini) *cm (oIefini) .-CONH.) C. -CONH.H.H.H.H. propin C. p Primjeri znacajnih organskih skupina Spoj eteri esteri epoksidi amini amidi mtrili Karakteristicna atomska skupina Primjer C.o.) I C.-COO-CH. CH..-O-C. C.H. CH.H.COOH etanska k.H. metan 2 C. propen C.CHO propanal C. C.H.CI-HC'O CH.acna kemijska svojstva). eten C.COOH propanska k.H.Organske spojeve koji.-NH.CHO etanal (acetaldehid) CH.H.OH etanol (etilalkohol) CH. CH. -CN Aromaticni ugljikovodici (beozenskog tipa) beozen (benzol) C6HsOH C6HsCH) C6HsC. (octena k.OH propanol (propilalkohol) C. etin (acetilen) C.H.kini (acetileni) Wanoli (alkoholi) oOkanali (aldehidi) . (mravlja k.) alkanoni (ketoni) CH. osim C i H./tanske kisline (karbonskek. mozemo '3ZVmati s obzirom na karakteristicne skupine atoma (prema kojima imaju .H) C6HsSO)H C H 6 6 CW"'CH-CH'CH 'CH=CH"'-(fenil -C6Hs) ksilol tereftalna kiselina fenol toluol stirol sulfonska kislina C6H4(CH)h C6H4(COOHh 93 .OH metanol (metilalkohol) HCHO metanal (formaldehid) HCOOH metanska k.

05 42.9 56.703 2. CH COOH klsehna 3 proka mravlja kiselina octena kiselina klsehna H COOH ' 74.11 -4.10 58.09 17.04 30.111 »etilen«u »propilen«" »butilen«" acetilen metan etan propan n-butan izobutan ciklobutan n-oktan izooktan eten propen buten ciklobuten etin propin CIi4 H6 C3Hs C4H1O C4H1o C4Hs CsHls CsH1s C21i4 C3H6 C4Hs C4H6 H2 C3H4 C4H6 CH30H C2H.08 -81 72.717 1.8 46.6 -23.5 -47.09 -182.019 2.C) / I -161.7 -6.OH C3H7OH C4H9OH HCHO - butin metanol etanol propanol butanol metanal 693 792 789 804 810 metilalkohol etilalkohol propilalkohoJ butilalkohol formaldehid2> 32.5 2** -83.8 99.500 733 1.07 -112 60.C masa 16.23 114.05 54.2 27 64.cHO HCOOH 44.668 703 764 691 1.915 2.07 54.356 2.5 -11.7 -32.6 92.S 792 290 1260 maslana kiselina aceton glicerin J) Zastarjela imena! 2>Rastopina formaldehida u vodi = formalin.1 -0.04 -97.4 97.S 75.Reiat: Spoj I 1 Tali~te I molek.8 1220 118.09 26.12 56. 94 L---8 ---- .7 butanska kiselina C3H7COOH propanon (CH3hCO propantriol (CH2OHhCHOH 58.3 -159.4 -169 -185.08 -22 88.9 30.07 44.3 -130 -1 -81. ** 972 mbar. * 968 mbar.7 78.04 40.CHO C3H.05 -123.5 58.03 60.S -102.23 28.7 100.260 1.7 -138.12 58.05 8.6 -42.08 56.03 -92 783 807 817 etanal propanal butanal metanska kiselina CH3CHO C2H.7 -88.11 114.12 -79.08 -94.6 16 20.11 -99 46.6 -50 -57.7 10* 125.8 117 -21 0.10 -127 74. .1 1049 141.0 -107.2 Svojsrva nekih Gustoea Vreli~te kgJm' Opaska .5 -172 -187.2 49.3 -103.1 164 992 964 etanka.C (O.

91 102.08 227.ClhS gIiceril(02NO)3C3Hs nitrat trinitro(N02hC6H2CH3 toluen (162.82 I Tali§t~ I Vreli§te °C I °C -97. molek.(OHh oH1.49 84.392 216 1279 160 13.6 197.16 183.11 93. CH Cl 3 CH2CI2 CHCI3 CCl.3 (20mbar) 1601 280 81 1654 ekspl.8 24. HOC6H.2 -116.6 -111 -155 -127 -139 -160 80.4 I Gustoca kg/m' (00C) 1.12 62.2 14.COOH fosgen COCI2 iperit (C2H.9 80.13 74.50 128.92 159.14).04 . CFCI 3 metilklorid metilen klorid kloroform 137.52 '62.3 -15.93 119.11 94.33 RH freon 1 diftuordiCF Cl klormetan 2 2 mnoftuordlklorm.9 -29.5 -22.- celuloza (C6HJoOs).785 1.38 153. nitrogliceri trotit (TNT 95 .5 13 -12 217.908 1145 879 1071 1022 708 1113 1299 R12 freon 1 R21 etilklor vinilklorid naftalir »benzo fenol anilin glikol C H Cl 2 S C H Cl 2 3 CIOHs C6H6 C6HsOH C6HsNH2 (C2HshO C2H.13 146 226 s 159 -104 14 - 1350 1544 - dekstro .09 227. monokloretan monokloreten naftalen benzen hidroksibenzen aminobenzen eter etandiol fenolftalein CHFCI 2 1426 917 0.7 -63.336 1489 1595 1494 Opaska I monoklormetan diklormetan triklormetan tetraklormetan mooftuortrlklorm.2 5.7 -96.37 120.1 182 184.12 98. masa 50.07 318.2 76.2 1. gIukoza C6HI206 saharin C7Hs03NS salicilnakis.6 261 -24 -40 61.za salicil 1443 8.organskih spojeva Spoj I Relat.18 78. 180.19 138.92 64.5 42 -6.4 34.

. prieem nastaju makromolekule koje sadrZe medusobno povezane monomeme molekule kao osnovne skupine. sinteticki kauCuk: polietilen polipropilen polistirol polivinilklorid poliakrilnitril bona S bona N silikon 96 - (C\2H\4). Relativna molekulama masa polimera iznosi prosjefuo oko 104 do 107. BuduCi da je broj kemijski vezanih molekula (monomera) u molekuli polimera vrlo velik. Pojedine molekule polimera nisu jednake veliane. naravni kaucuk (CsHs). Najobifuiji oblik makromolekule proizlazi iz laneanog nizanja monomera. to manje raz1ike u veliani makromolekula neee bitno utjecati na promjenu njihovih svojstava.monomera. Stoga se stupanj polimerizacije moZe smatrati samo prosjefuim. Kopolimerizacijom nastaju polimeme tvari aja svojstva mogu biti u ~irokim granicama prilagodena potrebama za njihovu primjenu. Polimere dobivamo iz monomera sinteticki ili pretvorbom Glavni postupci za dobivanje polimera su: prirodnih tvari. fvrstoCa. Brojem molekula . alkanola. i to bez nastajanja nusprodukata. halogenida). (C3H3N). c) Poliadicija je organska kemijska reakcija spajanja razliatih spojeva s malenim molekulama u makromolekulame tvari. Primjeri najznaeajnijih polimera: celuloza (CJ{\oOs). je odreden stupanj polimerizacije.Polimeri Polimeri (umjetni organski spojevi) su makromolekularni koji nastaju nizanjem molekula osnovnih tvari organski spojevi . a) Polimerizacija je organska kemijska reakcija spajanja jednakih ili raz1iatih nezasieenih spojeva s malenim molekulama u makromolekulame tvari. poliamid (~~). topivost itd. (~H3Cl). (C.).monomera . b) Polikondenzacija je kemijska reakcija pri kojoj se osnovne tvari s malenim molekulama veZu u makromolekule uz izluavanje nusprodukata (naroato vode. (C6HuON). (CsHs).u makromolekule s vrlo velikim brojem atoma (do 1000 i vi~e). Kopolimerizacija je polimerizacija barem dvaju raz1ifuih monomera. mogucnost preoblikovanja. od kojih se sastoji molekula polimera.HgN). bez nastajanja nusprodukata. (RSi02). (C3H6). S porastom stupnja polimerizacije mijenjaju se i svojstva polimera (viskoznost.

plinova I krute pjene tekucir. krutina (sol u vodi) krute otopine otopinski kristali (austenit) plinoviti dispergenti (aerosoli) tekucina (magla) .plinova: koloidna pjena (sapunica) tekucina: koloidna emulzija (mlijeko) . . - tekucina (alkohol u vodi)' -. "" .a (plovucac) -krutina: suspenzije velicina eestica > lOOnm koloidni eutektik Ta/oienje (sedimentacija) (eestice se talore zbog tefine Hi pomoeu centrifuge): .Pregled tvari elementi Ciste tvari spojevi homogene smjese (molekulama disperzija) velicina eestica < Inm cisti elementi (samo jedan red atoma) mijeani elementi (najmanje dva izotopa) anorganski spojevi organski spojevi plinovite smjese (zrak) tekuce otopine . .suspenzije se filtriraju kroz obiene filtre (otvori oCica 100 nm).koloidi se filtriraju kroz specijaIne filtre (otvori oCica 1 nm).krutina (dim.IOOnm - kruti dispergenti . koloidne otopine taIore se pomoeu (ultra)centrifuge.prave se otopine ne mogu filtrirati...s> .. - Filtriranje: .Strojarski priru~nik 97 .grubodisperzne suspenzije lako se talore.plinova (C02 u vodi) (prave) otopine oS c ].krutina: koloidna otopina heterogene Smjese smjese (disperzni -jedna sistemi) tvar u raznim fazama (voda iled) iIi vik tvari (voda i ulje) velicina eestica > Inm - koloidne otopine velicina eestica 1. prave se otopine ne taIore.. 8 .. prah) tekuci dispergenti ..

10100 bronca. Masu odredujemo usporedivanjem s drugim tijelima poznate mase (tj. Odredena je masom m tijela i ubrzanjem zemaljske sile teze g = 9. kojom Zemlja privlaCi tijela.78 do 9.tekuCi 8220 8900 . TeZina nije konstantna. . 81 kiseline. . 8800 . .MEHANIKA Masa i teiiDa M a s a m (kg) je svojstvo tijela koje se oCituje u ustrajnosti protiv promjena gibanja i u uzajamnom privlaeenju drugih tijela. 86 organski spojevi Tehnilke kovine i spojevi . 8200 cink. . = e V. 95 masu Cisti elerrumti i spojevi GustoCa Cistih elemenata i spojeva sabrana je u podacima Cisti elementi str. . . . .kovani.teZina« i vaganjem ustanovljenu (g. 8800 mjed(mesing) 8580 monelkovina 10640 olovo tekuce 11340 . kg.brzorezni 98 6480 6900 7000.aluminijska 7400 . . 8920 . G = mg.kovano 19250 zlato. 7200 7850 7850 8100..lijevano 10400 . 84. . .. U svakidaSnjem Zivotu oznacuje . oksidi str. . 80. . .tekuCi .83 mls2). 8950 . . 2900 s bakar. T e z i naG (N) je sila. 88 str.tekuci 7025 7200 . Masa se ne mijenja s promjenom polofaja. . 9000 bijelakovina 7500.. 85 soli karbidi.lijevani . . 90. G u s t 0 c a e (kg/m3) je odnos mase m i volumena V: e Gustocom izrafena masa: m = mIV. . vec se mijenja s promjenom ubrzanja g sile tefe (koja se mijenja od ekvatora do polova od 9. 10500 10500. 9000 8600 2800 1800 elektron konstantan 8800 kositar . .lijevano 2500 . 2650 silumin 7250 sivilijev srebro.lijevani .lijevano duralumin deltakovina - . (Vidi upozorenje na str. . baze hidridi. .80665 mls2.kositrena8730 . vaganjem pomocu utega). .valjani . 94. 91 str. t).kovani eelik. 10600 . . 64!) Gustoea telmi&ih materijala (kg/m3) 0 tvarima: str. Masa je takoder vaganjem odredena koliCina tvari. .lijevani 8300.kovani aluminij lijevani - 2750 2560 aIuminijevelitine 2600 . nitridi str.vaIjani 8800.lijevani 8400 manganin 8400 .elektrolitski .

1020 760. . . . Kap/jevine (pri 15°C) - benzin -.. . . .920 910 . . . . . . 3000 1200.. .910 1080 780 . .smedegugljena repicinouIje ricinusovoulje solna otopina (NaCl).10% terpentinskoulje ~ kamenog ugljena 1020. . . . . ...... 3250 2000 . pepeo pluto poreulan smirak smola. 1250 - 980. 900 911..1040 1300. 860 . 900 1100. 2600 2100. . 1500 1400 ... 890 880. . umjetna ~amot ~ecer ~krob tinjae treset. 1400 1300 .te~ki cilindarsko uIje katran iz kamenog ugljena . voda 999. 3000 1250. 3200 800 .. . 1380 2100. 1200 - .. 1071 860 .. 1018 t. .4000 1800.. . 2600 1420 1380 2200 . . drveni ugljeni briketi vapnenae vapno zivo ga~eno vosak vuna zemlja Zemlja (planet). 1300 1150. 2000 5530 Ukupna masa Zemlje iznosi 5960..1700 900. . 1600 2500 ... ..nafte . ... . 1800. prirodna staklo svila. .. ..2650 2200 2950 880 . 720 930 I < 760 - plinsko ulje iz katrana 880 . tvrda gumeni proizvodi kaucuk. . .smedeg ugljena laneno ulje morska voda nafta parafinsko ulje petrolej 680 . . 1700 1000 .. 2400 200.. 1600 1800. . . . .. . . . 980 1020. .smedeg ugljena katransko ulje iz kamenog ugljena -.. .. .. . 2500 1150 . 974 . ...350 2150. 1500 1250 1500.1040 900. . . 1080 860. .13 99 . .2450 4000 1250. . . 960 1480 700.. . . . . 1090 3750..1330 2400 .. .laki -. . .3900 1600. 1900 1070. .. 2800 1200 2400. .2600 1610 1530 2600 . 1080 - ulje za lozenje lako tclko 890.930 1600. .Nekovinske krutine asfalt azbest azbestna Ijepenka boksit celofan celuloid cement grafit guma. .1200 850. .918 959... sirovi keramicki proizvodi koks kolofonij korund kreda kreinen (kvare) kremeno staklo kriolit led (H20) mast pamuk papir 1050.. 2000 910. 1040 940 1020 1030 - 700... posu~en troska ugljen ugljen.

. 900 650 . grasak jecam.nabijen 1650 680 slama 45 voce 360 zob snijeg . . . Ijevaonicki krumpir 750 . 700 700 .. . . . 800 700 .raZ ugljen. . 1250. 800 800 . voce . . 50° 27 . . . lOb koks 100 40° 35° 40 . 45° 35 . .suha 1600 jecam 650 pijesak. . . ilovaca zemlja 1600 . . . . gaseno 1150 .od tvrda drveta 200 materijal 800 . 750 550 . . . pijesak. 1250 1000 fivo troska (sljaka) 1060 zemlja. .rastresen - - Kutovi prirodnog pokosa cement grah.Gradiva zid od prirodnog kamena: granit. . 1900 . . . 35° . . 35° 45° 35 . 600 550 . .suh vapnenac 1400 .vlaZan 2000 vapno. .smedi zemlja 25 . 800 1700 sljunak . .rastresen 1200 psenica 760 raZ . 450 I . . . . .od meka drveta 150 koks 320 .kameni . 800 briketi. . . . . . . .mokra 2100 fito. 520 . 500 Sipke tvari 750 . 900 . . . krumpir. porfir mramor pjescenjak gust vapnenac porozan zid od umjetnog gradiva: obicna opeka porozna puna opeka porozna suplja opeka suplja opeka fbuka: cement sadra - - 2600 2700 2400 2600 2200 1800 1100 1000 1450 2100 1200 vapno vapno-cement beton (od sljunka) drvo (prosuseno) borovina brezovina bukovina hrastovina javorovina jelovina lipovina smrekovina topolovina 1700 1900 2200 600 . .nabijen. 50° psenica. kameni smedi za nasipavanje: 700 . . . ugljeni cement . 2000 ugljen drveni drvo u cjepanicama 330 . . 900 ugljen. rastreseno 500 . . . 600 450 . sol 1250 1200 . . . 1400 treset 300 .svjefe zapao 80. . 2000 . 190 550 -mokar 200 .. .prirodnovlaZna 1800 brasno. 600 500 . . .

Fy.STATIKA Sila 1 Sila F (N) je uzrok promjeni gibanja i oblika tijela.Yo) komponente Fx. Yo' zo) Fx. F. Si/a u ravnini F . Fz komponente ex.sila s hvati§tem (Xo. p. y kutovi osima x. Sila je vektor odreden velicinom. smjerom i hvati§tem.rezultanta trokl1t sila paralelogram sila ft. z - - - §to ih zatvara sila F s ~=F~IX F= Fx + Fy + Fz ~=h~P ~=h~y = I y F=VFi+F/+Fl COS21X+ COS2p + oos2y Silstav!janje dviju si/a u ravnini Sile koje sastavljamo Kut medu silama Ukupna sila Graficko rje!enje: Fh F2 . y. + F2 = AnalitiCko rje§enje: VRi + Ri R = VF..2 tanlX=F.2 + F22+ 2F. /FoX y y Sila u prostoru F sila s hvati§tem (xo.!!-o/7. Fy IX kut §to ga zatvara smjer sile F s osi x - - F=Fx+Fy Fx= FooslX F~= FsinlX F2 F= V x + F. R = F..F2oosy Rx i Ry su projekcije rezultante R na osi x i y Rx = FI + F2cos y Ry = F2sin y 101 .komponente y R .

koje se ne sijeku sve u istoj tocki Graficko rjdenje: c.I) $ . Sastavljanje vile si/a sa zajednickim hvatiltem Graficko rjdenje: poligon sila n AnalitiCko rjdenje Projekcija I R=2FI I-I rezultante na os x (y) jednaka je zbroju projekcija svih kompoRx nenata na os x(y): = I-IFix 2 n R. Rastavljanje si/e F u vile komponenata (\. = I-IFt. = Culmannov pravac spaja sjeci~te pravca djelovanja sile F i jednog od zadanih pravaca sa ~eci~tem ostalih dvaju pravaca. 102 .' 2 R Fi. 2 i 3). I Sastavljanje vile si/a s raz/icitim hvatiltima Graficko rjdenje: verimi poligon F. 2 n Hvati~te rezultante je u hvati~tu sila.' 0 AnalitiCko rjdenje DaIjnje rjebvanje n R=2Fj I-I (0 . .Pri sastavljanju dviju paralelnih sila FI i F2 dodajemo dvije jednake. aIi suprotne sile +F' i -F'.po volji odabrani pol) - pomocu projekcija kao u prij~njem primjeru. p.

Moment sile u ravnini Momenti komponenata sHe F y Moment sile F -M" = F"yo My = Fyxo + My = My-M" n MR a 01 '0 M=(-M.2+Mi+ Ml Spreg sila (par sila) su dvije jednako velike. 101): - ukupni moment M=VM.iera sile F) M=Fa Po dogovoru moment je pozitivan ako niegovo djelovanie ima smisao suprotan smislu kazaljke na satu. Te se dvije sile ne mogu sastaviti u rezultantu.Stati&i moment sUe Statii!ki moment sile M (Nm) s obzirom na neku tocku (polO) je umnofak sile F i njena kraka a (tj.) Zbrajanje momenata s obzirom na istu tocku (os) = I-I MI ~ osi x./ 103 r Spreg sHa mo~ se u istoj iIi paralelnoj ravnini po volji premj~tati ili zamijeniti drugim spregom sila koji ima isti moment: .. okomite udaljenosti te tocke od sm. Moment sile je vektor kojemu je smjer okomit na ravninu odredenu smjerom sHe i kraka.. usporedne i suprotno usmjerene sHe F i -F s medusobnim razmakom a. y i z (vidi sliku: sile Moment sile u prostoru Momenti s obzirom na pojedine koordinatne u prostoru na str. Moment sprega sila iznosi ~/ M=Fa . gledan u suprotnom smislu. Vektor momenta sile ima takav smisao da je moment. pozitivan.

z=O Stoga moraju Rx biti i rezultante n = ~FIx = 0 i-I n Ry = I-I Fly= 0 ~ mora biti jednak n MR I-I Pri .grafickom rj~avanju poligon sila mora biti zatvoren nuli (R = 0).Fj=O . b) Zbroj svih momenata = ~M.uu (odn.ue giba.=O I-I n Zato moraju zbrojevi momenata s obzirom na pojedine koordinatne osi takoder biti jednaki nuli n n MRx= ~M.ua sta.-1 komponenata jednake nuli n Rz=~F. na kojeg djeluju.x I-I =0 MRy= ~M. nuli R=~. Reakcije Nepomicni u osloncima oslonac (smjer) Pomicni oslonac Njihajni oslonac 104 . Stabilnost Tijelo je stabilno s obzirom na prevrta.ue ako je ~ momenata Pri tome raeunamo stabilnosti > ~ momenata prevrtanja sve momente s obzirom na brid prevrtanja. ne mije. Uvjeti ravnoteie a) Rezultanta svih sila mora biti jednaka n . ostaje u mirova.Ramotefa sila Sile su u ravnotezi ako kruto tijelo.ua).y 1-1 = 0 MRz = ~M'r I-I =0 U sila koje imaju isto hvati~te nije potreban uvjet za momente.

x).. . a nalaze se u ravnotezi.=Fh Ay=F (C. 2 H er em on in plan sastavljen je od (zatvorenih) poligona sila koje djeluju u svakom cvoru.3 .7 ) 105 ... Najprije odrel1ujemo reakeije u osloneima A i B. A .Nosai!i Nosac na dva oslonca Reakeije u osJoncima -I -I -I Zidni (okretni) nosac Reakeije u osloncima I A"... Zatim crtamo plan tako da kod svih cvorova uzimamo u obzir redoslijed sila kakav je na sliei.s (- + vlacno naprezanje tIacno naprezanje ID . = Culmannovpravae) J)1 U A -i -i I H " H I Re§etkasti nosac (re§etka) Reakeije u osloneima A=B=!. .& .p.=B". .. pri <!emutreba usvojiti isti smisao promatranja (npr. .

= 3r/n 0::0. Tezina jedinice duljine p = Aflg (N/m) presjek uieta - fl g 1. = r =ex ex= n/2 = 90° ex= n/4 = 45° ex= rr/6 = 30° h b+c «(rad) y. Tezi~te je'na 2.h Duljina uzeta 2s = 2V j2'+ 2/h Progib Ufe ce poprimiti oblik lan/!anice . = 2r/n ~ 0.x2 Duliina uieta 2s 0::I Tezina uieta G ~ pi Progib 10::p12/SH Prikloni kut tan ex~ 4//1 Sile u uietu: komponente V 0::pl/2 Ho:: p12/S1 rezultanta S 0::pl/S . a y. Obod trokuta polovici duzine. ProizvoUni pro gib Y = h/2 (e"/h + e-xlh).=-. = 2r/n. Maleni pro gib - - (ukupni) gustoea materijala uzeta ubrzanje teze (= 9.9549 r 106 .2 a+b+c 3.6366 r Y.9003 r Y. Krumi luk s polumjeromr i kutom ex sinex y. Uie Ce poprimiti (dovolinom t<>a10~cu) oblik parabole y ~ 4//12 . h = H/p ~ 12/S[ Tezina uzeta h Prikloni kut 1= h/2 .Statika uieta Uie upeto na razmaku I s progibom A K J. (~/2h + e-I/2h) - G = 2ps tan ex= s/h Sile u uietu: komponente V = ps H = ph rezultanta S = p(f + h) TeZiJta Jinija 1. V2 0::0. Duzina.SI m/s2). V(l/f>2 + 16 2.

Pravilni vi~ekut i krug.- 8. Oh --p\ "" . 2 = . Paralelogram.- 7. . Kruzni odsjeeak 2 Yo H I 1 sin3et oc(rad) sin et cos et !- = 3r 2 u. Sastavljeni lik Pojedine povriine Ai koordinate tezi~ta Xo = 2: (Alxl)/A Yo I-I (A/y.)/A 2: . Tezgte je u sredgtu. 5. Isje~ak kruznog vijenca R3-r3 sinot Yo = 3.r.6366r n ~t 6.Tefi§ta IIkova 1.6002r 4r Y = .~ O. KruZni isjeeak Yo 3 n et = . = I-I y n H A =2:Aj 1-1 ~I 107 . T ~ o. T a. . /)/2 /)/2 0 -I h y =-.. Tezi~te je u sjeci~tu duagonala.I '"I I 1 2r Yo = .U- 2 sinet - et(rad) ' ~ 0. Trokut h YO="3 2.~ 04244 r 0 31: 4J12 Yo = -r 3n -I .. -I 4.c: >.= 90.(rad) . R2- r2 .a + 2b 3 0 +b 3 Trn".

~ . 4. Tezi§te je u sredi§tu. Polukugla 3 yo=-r 8 5. (VjZj)/V i-I 108 . Kuglin odsjecak (kalota) 3 (2r-h)2 Yo=-'-4 (3r-h) 6. Kugla. Piramida i stoZac h YO=4" 3.Tdi§ta tijela J.(2r-h. SastavUeno tijelo Pojedini volumeni Vj koordinate tezi§ta " Xo = '2. Kocka i prizma. Kuglin isjecak 3 Yo =. ( VjXj)!V I-I " Yo = '2.K:J 2. Kuglina zona Yo= a = Vh. (VIYj)/V I-I " V='2.) -3(a4-b4) 6h(a2 + b2) + 2h3 b = Vhb(2r-hb) 8. (2r-h) 8 7.Vj j-I " Zo = '2. Tezi~te je u sredi~tu.

65 0. 0.5.05.oI Ijezo iIi broncu kovina na drvo drvo na drvo kola na kovinu kola na lijevano zeljezo Koeficijent suho: 0. . I. ..ia I suho I 0.10 0.ia - u svakom polofaju kosine ako je F. fe- 11 - koeficijent tren. sredstvu za podmazivanje i 0 okomitoj (normalnoj) sili Fn. led: 0. kojom jedna ploha tla<!idrugu.20 .10 0. = lIoFn = floGcos ex 110.0. ..01 ...2. 0.:.19. Trenje tijela Fn na kosini G Sila okomita na podlogu = Gcosex - tezina Sila u smjeru podloge (niz kosinu) Fo = G sin ex Tijelo miruje Pi.50 .35.ia giban. 0... ex (10 (1 - - kut trenja mirovania kut trenja gibanja 109 . ..20 0. 0. .60 10..16 0.. 0.02.12 1- 10.10 I suho I 0. . . ..ia 3.0.0.20.05 0.1 .5.05 0..56 I 0..10 0.. 0. .0. . ex tan tan (10= flo tan(1 =11 120.. Sila trenja Ft ovisi 0 hrapavosti i materijaIu kliznib ploha. 0. beton): 0.04.30 iI 11 podmazano 0.18 0.50 . Koeficijenti Parovi materijala <!elik na <!elik <!elik na lijev.12.. . .:.10 I I podmazano I 0.28 trenja 11 za gumeni kotac na dobroj cesti (asfalt.12 10.40 0. .0.:.16.20. vlazno: 0.22 0... Trenje mirovanj a flo Sila trenia ~ Trenje gibanja F.65 0.15 4. .20 0. snijeg: 0.40 . 0.65.Fo Kut trenja zbog tren..TRENJE Trenie je otpor pri klizanju dvaju tijela koja se dodiruju plohama.. 0.0. . = IIFn trenj a - koeficijent trenja mirovania Sila tren..0.

T r e n j e u k Ii n as tom u tor u pri djelovanju sile F na klin F = 2 Fn sin a Trenje mirovanja Ft = /lo 2 Fn = -!!J1-. Trenje u k I i zn 0 m le z aj u u kojem djeluje sila F na povr~inu A Specificni pritisak p = FI A Moment trenja: za radijalni lezaj promjera d (polumjera r) i duljine 1 M =W F P = FIId za aksijalni lezaj s polumjerom rukavca r i polumjerom otvora u lezaju ro M = 2/3 . trenja isti je kao i za vijak 7. Korisnost + p) 1/ = Fo/F = tan altan (a + (!) F = Q tan (a (!o) =Q Sila samokocnosti P Uvjet samokoenosti = Q tan (a - vijka a ~ Po.. Fo = Q tan a Sila gibanja s trenjem P + 2rm itl1 2rmit .ri) 110 .F = /lo' F Stn a Koeficijent trenja klina /lo' = jIoisin a 6.5.r03) p = Flit(r . /Jp it(? . rt1 rm dl Srednji polumjer Kut uspona a Koeficijent trenja rm = tan a tan d + do 4 --L= 2rmit (! = 11 Q: F' ~ Djelovanje vijka nasuprot sili opterecenja Sila gibanja bez trenja . b) Vijaks trapeznim navojem Koeficijent trenja /J' = /J/cos (/3/2) Say ostali proracun s plosnim navojem. Trenje 1 vijka a) Vijak s plo s n a t i m navojem .I1P 2r ..

valjak). Trenje kotrljanja Kota/! (kolut. Kolutno obodno trenje Trenje ureta iIi trake na obodu koluta Obuhvatni kut «(rad) = 180/x.. kugla.8. .03. ceste) Jl > fir. 0. Kotrljanje pOCinje siimo pri nagibu podloge tan a > fir. 0. reli/!ni lijev iIi sivi lijev f= 0.3. pijesak do 0. Hvati§te (prema sredi§tu kola uperene) sile otpora R pomaknuto je za krak f pred kotarem. makadam ::.0 a) Trenje na u!nici F> Fo Najveea obodna tarna sila F.01. (1. kotrlja se po ravnoj podlozi zbog sile kotrljanja F koja na nj djeluje odnosno zbog momenta kotrljanja M. beton ::. Pri kotrljanju zbog momenta kotrljanja M mora biti koeficijent trenja izmedu kotal!a i podloge (tral!nice. valjci) na relil!noj podlozi (kotrljajua le!aji) f = 0. 9.01 mm relik. 0.5 mm na reliku (vozila na traancama) drvo na drvetu f= 5. optereeen silom (npr.mu = F Fo = F(e"u-I)/e"u Najveci obodni tarni moment - Mtmu = Ftmaar = Fr(e"u-l)/e"u b) Trenje na zavornom kolutu F> Fo Tarna sila Ft = F-Fo = Fo(ePu-l) I Tarni moment 111 l .015. te!inom G). Komponete sile otpora R: Rn = G Rt = F Trenje kotrljanja: fIr = Rt/Rn = F/G Sila kotrljanja i moment: F = fIr G M = fG . Krak momenta kotrljanja f: kaljena relil!na tijela (kugle.0 mm Trenje kotrljanja fIr za gumene kotal!e na cesti (automobili~: asfalt ::.

Potencijalni zakon (ustanovljen na temelju preciznih mjerenja) 8 = etoan vrijedi osobito za sivi lijev. gdje je 17. dok je n = 1.nonnalne sHe Fn djeluju okomito na promatrani presjek S.modu! elasticnosti - koeficijent rastezanja Hookeov zakon vrijedi (do granice linearne proporcionalnosti) za eelik. aluminij i drvo. Deformacijski rad W = q 8/2..4 (zaeelik:10/3) Hookeov zanju zakon vrijedi ako je rastezanje linearno proporcionalno napre8 q = «a = 8E « E = 1/« .za kozu (n = 0. d duljina i promjer epruvete pri naprezanju a.za lijevani cink.[0 reI. produljenje 8 = [/[0 aps.prvobitna du!jina odnosno promjer epruvete (bez naprezanja). do.08 za vlak a n = 1. granit. ufad od konoplje itd. a prakticno i za bakar. ~ - 8/8q = m za sivi lijev m = 5 . produljenje !:J. surenje 8q= ~ /do [0. \ tangencija[na naprezanja T .14. Za neke druge materijale je npr.d = reI. Modul elasticnosti E (N/mm2) eelik 210000 eelicni lijev 200000 nodularni lijev ::::J80000 sivi lijev ::::IOOOJO karbidni tvrdi metali ::::580000 112 AI i AI-slitine Mg i Mg-slitine bakar mjed drvo :::: 70000 :::: 39000 125000 :::: 90000 :::: 10 000 .IS u presjeku S samom i uzrokuju - tangencijalne sHe Ft djeluju T = FlS a) Normalna naprezanja a uzrokuju produljenje ili skraeenje materijala (npr. [. Pri tom se pojavljuje aps.. n> 1 . sUZenje !:J. 1..04 za tlak. 9 Poissonov broj /l = I/m za kovine m = 3.[= [. beton (n = 1.CvRSTOCA Naprezsnja Pri defonnacijama nastaju u materijalu naprezanja koja djeluju suprotno uzroku defonnacija: .. .. i uzrokuju normalna naprezanja a a = F.0:::: I/E. kod vlaka ili tlaka).7).d do.16) n < I .

385E. Pri zakonu vrijedi proporcionalno a nap reza nj a r uzrok su klizanju materijala tom se javlja tangencijalna deformacija y. plo he Statitki moment plohe s obzirom na os kroz teZi~te je nula. npr. Steinerovo pravilo Aksijalni moment tromosti plohe s obzirom na os koja je paralelna s osi kroz teZi~teiznosi Iu=Ix+a2S Q Slrojarski priru~nik Iv=Iy+b2S :I@ ~ o b 113 .:!osti njihovih teZi~ta od izabranog pola (0) = f (>2dS "" L (>/Sj Pri tom vrijedi ~ = x2 + y2 i Ip = Ix + Iy Moment tromosti plohe uvijek je pozitivan. Slitno za podruqe u kojem je tangencijalno naprezanje klizanje (deformaciji y) y= fJr fJ = lIfJ + 1) koeficijent smicanja modul smicanja r = yG G Deformacijski rad W = ry/2. G Odnos izmedu modula elastitRosti E i modula smicanja G = Em/2(m = E/2(1 + /J) (Za telik je m = 10/3 pa je G = 0. kod Hookeovu r linearno nge n cij a I n smicanja).) Geometrijske kankteristike presjeka S tat i t k i m 0 men t plo h e s obzirom na neku os jest suma umnofaka elementarnih povr~ina te plohe i udaIjenosti njihovih teZi~taod izabrane osi Mx = f ydS "" LyjSj a jednak je umn~ku povrline njena teZi~ta T od osi x S i udaljenosti Yu y Mx Moment tromosti = YuS .b) Ta (npr. od osi x iIi y: Ix = f idS Polumjer tromosti i "" V/Sj = ViiS povr~ina Ip Po/ami moment tromosti p/ohe je suma umnofaka elementarnih i kvadrata udaIje. Aksija/ni moment p/ohe je suma umnozaka elementarnih povr~ina i kvadrata udaIjenosti njihovih teZi~ta od izabrane osi.

moment tromosti presjeka S s obzirom na n W .Vlak i dak Optereeenje F.f}.T I = gdje su: 10.lin arni koeficijent temperaturnog rastezanja (K-1) (v.O'maks ~ Qj kS o .: kroz tocku 0). W za najce~ceslueajeve dani su na str. i mogu biti Savijanje Moment savijanja M uzrokuje naprezanje u.moment otpora presjeka W = lIe Progib nosacaf slijedi iz diferencijalne jednadZbe elastiene linije y" = -MIEI Mmax. UT = EaT' f}. 114 .lllo M je lineamo temperatumo produljenje (skraeenje) (v. Maksimalno naprezanje na savijanje umaks +~ ~=r . 115 i 116.prvobitna duljina.temperaturna razlika.~ - ~ 5 Deformacija kOO vlaka (tIaka) . uzrokuje naprezanje + po presjeku () $=\ 5 () t--r ~r kod vlaka +U= ~ kod tlaka -u = . Temperatuma naprezanja ne zavise od dimenzija predmeta . sir. str. I.1= dIE T e m per a t urn a nap r e z a n j a ur pojavljuju se pri zagrijavnju ohladivanju cvrsto upeta predmeta Hi ur=EE=E. \ katkada vrlo velika./ ar 10' f}. f}. 157) f}. Neutralna os prolazi kroz teZi~te promatranog presjeka (na sI. koje zammjamo da je jednoliko raspodijeljeno S.!e na!udaljenija f1 neutralne OSI(za eh ez). cC'-. ' ~ n pojavljuje se.T . 1 IZDOSI od + Um~ = MellI -Uma.f. u toeki koj~. ar . 158 i 159). = MezlI s obzirom na Ako je presjek simetrican n (el = eZ = e). vrijedi Umax Me/I = MIW = I .produljenje (skraeenje) f}.T . koje zami~ljamo raspodijeljeno I po presjeku razmjemo prema udaljenosti od neutralne osi n.

I (-) - QI 1 8 I I I -Q . -13 El QI.a . 1 I ! C (x -1/2) 115 AI C ~ ~l~". I a " B /'~ I i i QI 2 B - Q El .~ 1-0 6. _A. I .B /. x = 0.- /3 8 A (x = 0) a QI Q 5/3 12 -~--D..:. .1 Pro gib f F El 13 3 na mjestu A (x = 0) -I :l ~ ~ 12 B I I '/ I x=Vs --1FI : 8 ___I.~t B /.- 384 C(x=I/2) . nosaca Slika optereeenja Moment savijanja Mmax FI .:I [..- . ~ 384 . (-)~ 12 B.4215 X a I I ! .Moment..I . a . El 3 185 .b. 'C ~: I F 13 : C (x = 1/2) El 192 ~ A .. . prog. - C B i El -.C 8 ' ~ .

. .4 I I I . 12 6 bh2 24 -.5413. tromosti Ix .I d3 E -Ttd4 64 e= (3 Ttd3 32 - i 4/Tt) d = 6 = 0. I poglavlju: Oblici kovinskih poluproizvoda (str.4= 16 = 0.0238 d3 Tt D4-d4 -0-32 D D4-d4 ~O.00686d4 0. otpoTa Wx - .ID Za tanke stijenke s = (D d)/2 T = (D - + d)/2 Ttab2 4 Momente tromosti i momente otpora za standardne 4 eeliene profile vidi ..d4= = O.31 8 e = 2h/3 bh3 36 V3. 426 do 430).c 0 ah3 12 a4 8> ah2 6 a3 - ! i.288 d 8 (- 9Tt 8 )/16. Presjek .Moment. 116 . moment..

117 . a zamiSljamo je jednoliko raspodijeljenom po presjeku S.Smik (Odrez) Popreena sila F. Najvece torziono naprezanje pojavljuje se u toeki najudaljenijoj od tezgta (r) Ttmax -Jp F = (TIJp)r moment = TIWp . U kratkih svomjaka i zakovica mozemo naprezanje na savijanje zanemariti i izv~iti proracun samo na smik. Medutim. naprezanja na smik se raspodijele po presjeku nejednoliko. 118.polarni tromosti presjeka Wp . koja djeluje u samom presjeku. FIS = (4/3) . am se smicanju pridruZi i moment savijanja.polarni moment otpora presjeka Wp = Jp/r = nd4/32 "" Za kruZni presjekje Kut torzije rp npr. Zbog toga se pojavljuje najveee naprezanje na smik: kod pravokutnog presjeka kod okruglog presjeka kod okruglog prstena s tankom stijenkom Tsmax Tsmax = (3/2) . Jp 0. uzrokuje naprezanja na smik Ts'= FIS Naprezanja na smik uvijek su vezana s naprezanjem na savijanje.1 d4 rp= TlIGJp Kut torzije sveden na jedinicu duljine rp(rad) U= TIGJp U(radlm) Polami momenti otpora Wp i kutovi torzije svedeni na jedinicu duljine sabrani su za najvaZnije presjeke na str. FIS Tsmax"" 2FIS Torzija (Uvijanje) Moment torzije T T= Fa uzrokuje torziono naprezanje koje zami~Ijamo jednoliko razdijeljeno po presjeku i razmjemo prema udaljenosti od teZi~ta.

ab2 .ab2 c2 Cl.Po/ami momenti otpora i kutovi torzije Presjek Polarni moment otpora Wp Kut torzije na jedinicu duljine (j (rad/m) 32 1td4 T G od3 16 Q33 Za tanke stijenke s = (D d)/2 1t -0. .D4-d4 D 16 "" 21tsr2 T 32 01t(D4.d4) G T 1 ::::::. I .65 1 + n3 ) .Clab3 G T G \ . -.a4 I --.= 3( I - c2=1-1/=118 a b 0.--21t s r3 G I a2+b2 T r = (D + d)/2 - £ .3i3 of 0...630 + 0.0 2 .208 a3 ..052 n nS 0.

4itnr2 02-2/r .Opterecenje i progib opruga 0.duljina Ziceopruge (Te jednadzbe vrijede samo ako je promjer Zicevrlo malen prema promjeru opruge!) 119 .2 = El F Ir2 Ir 0 = 12-:£ °~ lfi(rad) it F=_o-0-r d3 16 r = 2 TOE f= 64nr3 oL= d4 G 32/~2 oL= itd G .390 1.progib F=-obh2 6 F 0 I 13 4/3 F 2[2 0 f=EfoT=~°F:="3h°F: nbh2 F=~o F 13 4/3 F 2/2 0 f= 1/1 EfoT =1/1ni}h'J oF: =1/10"3h oF: n .broj zavoja opruge I .optereeenje f .nonnalno naprezanje -r..283 1.2d G-d G n .234 1.tangencijalno naprezanje F .315 1.000 1.L ° 1.broj lamela n 1 2 3 4 5 10 ""I 1/1 1.160 1..500: F = bh2 ~o f = rlfi= .

Fk v . ]20 . . J.TS=nJ:2 Te dvije jednadzbe vrijede samo za elasti~no tla~no podru~je. E u I e r 0 v a jednadzba za elasti~no izvijanje F: 2 E/min k=nlT Odatle slijedi naprezanje Ok za elasti~no izvijanje Fk 2 E/min 2E UJc=S=nt. > 105.=~ I gdje znare: 10 slobodnu duljinu izvijanja. 12. tj. Djelovanje te sile na nosa~ presjeka S uzrokuje u njemu naprezanje '. a /min njegov najmanji aksijalni moment tromosti. Stvamu situ Fkojom mozemo opteretiti nosa~odredujemo pomocu faktora sigumosti v F=. za drvo . . kod ~elikaza vitkost J. izvij an j a UJc UJc= ---L Fi S Sita izvijanja Fk i naprezanje izvijanja UJcovise 0 v i t k 0 s t i J. Faktor sigumosti v iznosi: za sivi lijev v = 8. za relik v = 5.Izvijanje Najmanja sila pri kojoj se pojavljuje izvijanje je s it a i z v ij a nj a Ft. = 21 10 = I Polumjer tromosti i I i = V/minIS gdje je S presjek nosa~. v = 6 . i polumjer tromosti Slobodna duljina izvijanja 10za razliCite slu~jeve opterecenja na izvijanje iznosi: F - - '/ 10 .

22 4.14 A 335 .19 1.47 3. w koeficijent izvijanja ovisan 0 vitkosti A i materijalu nosaca.58 200 A W360 WSIII 2.11 1.22 1.1.presjek nosaca. * » Po s t u p a k W«upotrebljavamo za celicne i drvene konstrukcije.17 9.26 14.48 8..13 90 100 1.90 1. .3:.42 2.79 2.25 121 .75 10.tlacna sila kojom je optereeen.43 2.12.00 1.41 110 120 130 140 160 180 1.59 15. .28 1.01 1.39 1.67 2.06 3.11 2.03 1.01 1.50 4. .65 4. v = 6.04 1.45 za drvo A o 10 20 30 40 60 80 100 120 140 150 W 1.28 4.43 5.1.83 za sivi lijev A 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 III 1.11 1.05 1.41 1.31 4.96 6.2.30 A 29.00 1.14 1.08 1. a naprezanje (normalno).85 3.21 1.53 220 240 250 8.00 1.mekan - .0 A + 0.29 A 310 .8.T e t m a j e r 0 v e jednadZbe za naprezanje kojima se sluZimo pri gradnji strojeva: Ok pri neelasticnom izvijanju Materijal sivi lijev celicni lijev celik: E N/mm2 100000 200000 210000 210000 210000 10000 optereeenje ak N/mm2 776 .55 WSIO 1.21 6. u nosacu odredujemo F izrazom Naprezanje Sw=a gdje su: S .00 1.71 1.07 3.0.21 3. F .64 6. - - Koeficijenti izvijanja w za celik cvrstoee 360 N/mm2 (W360)i 510 N/mm2 (WSIO): A 0 20 30 40 50 60 70 80 WJ60 1.z 303 .62 A 470 .05 2. .0.31 7.55 12.06 1.053 .14 1.30 1.08 1.32 5. 10.tvrd CrNi drvo Dopusteno Faktor sigurnosti v iznosi: za manje strojeve za vece strojeve v = 8 .194 A Fk F=-=~ v GkS v Vitkost A A< 80 A < 112 A< A< A< A< 105 89 86 100 .73 10.

/I = Fael/I = -Me2/1 = -Fae2/1 Najveca ukupna naprezanja = -a + a./I = -Fae2/1 art = a + al = F/S + Fael/I ar2 = a = F/S . Ta tlaena naprezanja poprimaju konaenu vrijednost jednaku nuli kad a naraste do vrijednosti a = I/Sel' Poveca Ii se udaljenost a iznad te vrijednosti.u smjeru dijagonale r = 0./I ar2= -a .Slozena opterecenja a) V I a k i savijanje Nosae optereeen na vlak silom F koja djeluje na nj ekscentrieno na udaljenosti a od osi nosaea dodatno je opterecen momentom M = Fa. * St~ se hvatgte sile F vise udaljuje od osi nosaea.Fae2/1 . Sama tlaena naprezanja (npr.a2= -F/S . u suprotnom rubu nosaea pojavit ce se vlaena naprezanja. kod materijala koji ne podnose vlaena naprezanja) dobivamo ako sila djeluje na povrsini j e z g r e presjeka koja je omedena »polumjerom jezgre r« r = I/Sel Polumjer jezgre r iznosi za razlieite nosaee: r = h/6 za kvadratni (sa stranicom h) u smjeru stranice . Najveee naprezanje zbog savijanja +a. dakle st~ se udaljenost a povecava. Naprezanja zbog tlaka Naprezanje zbog savijanja +al -a2 art -a = -F/S = Me.a2 Tlaena sila F koja djeluje na nosae u udaljenosti a od osi nosaea uzrokuje opterecenje na tlak i dodatno opterecenje momentom M = Fa.1179h r = d/8 za okrugli (s promjerom d) za prstenasti (s promjerima diD) r = D/8 . Naprezanje zbog vlaka a = F/S . = Me.Fae/I Nosaee koji su razmjerno vitki (velike duljine s obzirom na presjek) treba proraeunati i na izvijanje. [I + (d/D)2] - 122 . to se vge smanjuju tlaena naprezanja u rubu nosaea koji je nasuprot hvatistu sile F. = -F/S + Fae./I -a2 = -Me/I Najveca ukupna naprezanja b) Tlak o i savijanje = Fae.

(D4 d4)/D Wp = (1t/16) .po Mohru ~=VI+(IX{)T/M)2 - po Bachu - IX{)= adop/2 'doP U svim je slucajevima adop dopu~teno normalno dopu~teno tangencijalno naprezanje (vidi str. Okrugli presjek ima moment otpora polarni moment Kruzni vijenac ima otpora Wp = 1td3/16 W = 1t d3/32 = 2W moment otpora polarni Pojedinacna moment otpora naprezanja W = (1t/32).= T/ Wp = T/2 W - iznose normalna naprezanja zbog savijanja tangencijalna naprezanja zbog torzije Ukupna su naprezanja am-x = ~M/W IX{)= adop/I.35+ 0. savijanja M i okret- U okruglog presjeka (ili kruznog vijenca) pojavljuju se najveee vrijednosti normalnog naprezanja a i tangencijalnog naprezanja .73 rdop 'dop gdje vrijedi ~ = 0. naprezanje. FI7td2 tangenci- jalno naprezanje 't dviju sila uzrokuje - = 16 Tf1td3 = 8F/1td2 iznosi Najveee ukupno naprezanje 'max = 's t 't = (16/3). F/1td2 + 8F/1td2 = 40F/31td2 d) Savijanje i torzija istovremeno momentom ~ -~ r F1 --\ I F Presjek nosaea je optereeen nim momentom T. na rubu na istom mjestu. a 'dop je 123 .(D4-d4)/D = 2W a = M/W . 532).75 (IX{)T/M)2 .) ~ = VI + 0. Sila kroz sredi~te uzrokuje naprezanje na smik 's 's Okretni = (4/3) .d mozemo zamijeniti silom koja djeluje u sredgtu eepa i momentom para sila T = Fr = Fd/2.65V~T/M)i po Huberu(i dr.c) Smik i torzija Silu Fkoja djeluje na obodu cepa promjera. FIS = moment 't (16/3) .3 IX{)= adop/l.

tocke brzina poeetna ubrzanje brzina v=Vo ds dt dv a=- .. . "" 1.I I s = So+(v + vo)t/2 s = So+ (v2.DINAMIKA Dinamika je nauka 0 gibanju tijela.. t ~ . i kinetiku. Vo= 0: vt/2 v2/2a at2/2 at - a = g = 9. koja prouCava utjecaj djelovanja sila na gibanje tijela. '0 v-v -Iconst - Zaso=O: s=vt t so)/v = s/v t t v = (s-so)/t v = sit Jednoliko ubrzano gibanje dv d2s a= .'l' " .= = konst dt dt2 ' \~. Kinematika a) Pravocrtno gibanje materijalne Oznake: put poeetni put vrijeme S So t .= konst dt s=so+vt t = (s dt (a=O) s.81 m/s2 s=h I I 124 v =gt = V2gh t = v/g = V2h/g .kons' t I . S obzirom na sile koje se javljaju pri gibanju. razlikujemo kinematiku. koja proucava gibanje tijela bez obzira .v02)/2a s = So+ vot + at2/2 v = Vo+ at Prirnjer slobodni pad Za So = s= s= s= v= ubrzanje dubina 0.1 Jednoliko gibanje I' I1 Ubrzanje + a Usporenje -a ~ b .. na sile koje na nj djeluju. ~ ~ b tl') ' ds v = Vo= ..

x gibanje amo-tamo pri kojem je ubr- = r sin qJ r - x = rsinwt (p(rad) amplituda = wt (w = konst) 2rt/w I/T = w/2rt rwcoswt -rw2sinwt = -W2X Period (trajanje titraja) Frekvencija Brzina Ubrzanje T= f = v = a = 125 . (Smjer ubrzanja ne podudara se sa smjerom brzine.b) Krivocrtno gibanje materijalne tocke Svako je krivocrtno gibanje ubrzano.'. jer se mijenja smjer brzine./g Visina hica h = vo2/2g sin2ex.= 90° pri IX= 45° c) Kruzno gibanje Oznake: kut . . pri ex./s) u =rw=2rrtn d) Harmonijsko Harmonijsko zanje razmjerno Otklon titranje je pravocrtno putu. x = votcosex..) Kos i hi tac (u zrakopraznom prostoru) Poeetna brzina Vopod kutom ex. hmax = vo2/2g Domet hica I = vo2/g sin 21X Imax = v02/g ~ ~ .dq. . I~Q : " : .-gt2/2 Vy= vosinex.p(rad) vrijeme t kutna brzina kutno ubrzanje W=. Ubrzanje je uvijek usmjereno prema konkavnoj strani putanje. y = votsinex..-gt :t Trajanje uspona (Vy = 0)' th = Vosin ex. = Vocos ex. dt dw £=dt diP =konst dt qJ=wt Jednoliko Trajanje kruzno I okretaja gibanje (period vrtnje) W=- - Kruzna frekvencija Brzina vrtnje Obodna brzina (na polumjeru titranje r) T = 21t/w f = I/T (S-I) n = w/2rt (okr. v.2 .

= 0 b) Zakretni moment T sile Fna kraku r Obodna sila F = Tlr T= Fr c) Ra d W sile F na putu s iIi zakretnog momenta T pri zakretu za kut cp (rad) iIi snage P u vremenu t iznosi p F iT W = f Fds = f Fvdt Kad su vektori F. vrijedi F = ma. 2 2 fo so) .\' m. vis F= konst W= Fs W = f Tdtj! = f Trodt istog smjera vrijedi: T= konst W= Ttj! W = f Pdt P ==konst W=Pt ~~ LW4 '0 Rad pomaka F = Fo = konst t4 '0 126 W = [:ds = F(s so) '0 Elasticni deformacijski rad F= ks k - .s02 = F + Fo (s . .konstanta elasticnosti opruge W = ~ds = k S2 .ma) nazivamo »silom tromosti«." '. az) [Fix = max [Fjy = may Izraz (.F. Fjy. Mehanicki je sl1stavu dinamickoj ravnotezi ako je suma svih vanjskih sila koje na nj djeluju i svih sila tromosti sustava jednaka nuli (D'Alembertov princip) \' r '.a.Kinetika a) Newt 0 no v za k 0 n (osnovni zakon dinamike) »Sila F je jednaka umno~ku mase m i ubrzanja a« F = ma Ako su vektori sile i ubrzanja istog smjera. Suma komponenta (Fix. Fjz) sile Fj koja djeluje na masu m proporcionalna je s komponentama ubrzanja (ax' ay.

koji se mijenja za vrijeme jednog okretaja (27C). 127 . koji ima moment mase J i prosjeenu brzinu vrtnje n. T w.2/2 tromosti Pri kruinom gibanju izrazavamo kineticku energiju momentom mase J (vidi str. povecava kutnu brzinu zam~njaka do Wmax (u tocki I) i smanjuje je do Wmi. potencijalna se energija pojavljuje i kao energija napete opruge Hi komprimiranog plina. tj. -w 2~Cl tromosti g) Potencijalna energija Wp je energija poloZaja (stanja). vis P i pri konstantnoj snazi P vrijedi = e) Korisnost Korisnost nekog procesa. 47C2nmedt5 Prosjecna kutna brzina COmed (Wmax+ = - wmi.)j2 . stroja Hi uredaja jest omjer izmedu korisno dobivene energije W (snage P) i utro~ene energije Wo (snage Po) 1/= WjWo= PjPo< I f) Kineticka energija Wk je energija mase u gibanju. tezine G = mg.)jW". S obzirom na neku ravninu. ~ Stupanj nejednolikosti 15= (Wmax Wmi. iznosi W = J(wmax2 Wmi. ima.cd Primljeni odnosno predani rad zama~njaka. iznad koje se nalazi na visini h. Tijelo mase m. Pri pravocrtnom gibanju izraZavamo kineticku energiju masom m i brzinom v Wk = mt.d) Sn aga P je rad obavljen u jedinici vremena t P = dW = dt Wjt Fv = F ds dt P = Fv P = T dql dt P = Tw = T27Cn U isto usmjerenih vektora F. 129) i kutnom brzinom w Wk = Jw2j2 na Wk = mv2j2 + J(02j2 Za promjenu od potreban je rad kineticke energije Wo = mvo2j2 + Jwo2j2 Zamdnjak Nejednoliki zakretni moment T pogonskog stroja. kao toplinska iIi kemijska energija itd.2)/2 = Jwmcd2t5 = J. potencijalnu energiju (energiju polozaja) Wp=mgh=Gh Osim toga primjera. (u toeki 2).

h) I mpuls s ile Fdt izraZava djelovanje sile F u vremenu t. bit ce Ft=m(v-vo) * Za sustav materijalnih tocaka vrijedi 2: Fj = ao 2: mj gdje je ao ubrzanje tezi~ta. Tezi~te sustava materijalnih tocaka giba se kao da je u njemu zdruzena sva masa sustava sa svim vanjskim silama koje na nj djeluju.v:. a jednak 'je promjeni kolicine gibanja mv Fdt = mdv fFdt=m(v-vo) gdje je vo . = 0 2:m. vrijedi I ! 2:m. Pri rotaciji sustava m!lterijalnih tocaka oko neke osi vrijedi 11 f Tdt = f Frdt Moment tromosti mase = 2: (rjmjv. Za F = konst vrijedi' F t=m(v-vo) Ako su vektori F i v istoga smjera. co - kutna brzina.).2: (rjmjvjo)= J(co.okomita udaIjenost tocke (osi) od smjera vektora brzine v.pocetna brzina.wo) - aksijalni (s obzirom na os x) Jx = f r}dm polarni (s obzirom na pol) J Polumjer tromosti i = f r2dm i =V J/m i = D/2 r2 = x2 + y2 + z2 J = mi2 J = mD2/4 mD2 = 4J Zam~ni moment mD2 128 . J - moment tromosti mase s obzirom na tocku (os). konst : Tdt j'e 'moment kolicine gibanja mv s obzirom i) Moment impulsa na neku toeku (po\) i1ios u: Tdt=rmdv=Jdco 11' fTdt= rm(v-vo) =J(co-wo) gdje su: r . Moment impulsa je vektor koji je okomit na ravninu vektora vir.a. Nemali vanjskih sila (odnosno ako su u medusobnoj ravnotezi pa je njihova rezultanta jednaka nuli).

(D3-d3)e 2 Jz-mrm 3 2 =. he - = 2:.m(a2 + b2) = .~.he (D4-d4)he I 11111'111Vlltjll 1 7t + 1'2) = - Jz= -m(R2 2 32 D Innklh . d3 (114 : krm: 11111'1111 llgh k redi§te) e I) 2R " "Ill I 21' (D + d)/2 (D .d)/2 2 R'-r' Jz=-m5 R3-r3 7t = -(D'-d')e 60 m = 7t/6.. + me2 J.M"". '<' 1 1 Jz = ." Iromosti mase lijela (gustoce e) VIIUllk 6 DL : 1 m 7t Jz=-mr2=-d4he 2 32 = d27t/4. Jz m (R2 + 27t2 Rr2 ( R2 + 1'2) e R m 27t2Rr2e Z.I . .abh(a2 + b2)e 12 12 m = abhe Slclnerovo pravilo J.IUcn 1\ "111 (I) + d)/2 I (D d)/2 Jz m = (D2-d2) mrm2 7t/4.. = J. .moment tromosti tijela s obzirom na os kroz lezi§te tijela J.IUen a l'r'IOII 'I'IIII'II !1t ~ @ -+z . m3she d 4 dm7tshe m Jz I h IllIln " 21' 2 7t = -mr2 = -d'e 5 60 m = 7t/6 .moment tromosti tijela s obzirom na os koja je paralelna s osi kroz tezi§te i od nje udaljena za e III Slrojarski prirutnik 129 .7td4 Se m 6 m 7tdm2se 1'2) = tnnklh .

Uvjeti dinamicke ravnoteze su: Lmrsina =0 Lmreosa Lmrlsina Lmrleosa =0 =0 =0 Sudar je dodir dvaju tijela koji se zbiva u vrlo kratkom vremenu razmjerno velikim silama.95 toplina) 0 < E < 1: slonovaca 0. Zbog gubitaka je (zvuk. = (mtvt = + m.) E 1 potpuno elastican sudar U. deformacija..m. 0..) 130 . materijal obaju tijela E staklo 0.v.)ml/(mt + m.)m. m.v.. -<: -!:: "'.) ml + m. (1 + E)(V. koja rotira obodnom brzinom U odnosno kutnom brzinom w na polumjeru ro (udaljenost tezista tijela od osi rotacije) izn "'2 ~ OSi Fe=mu2/ro=mrow2 "'. V2) E = (U2 . odn. rn. Dinamicka ravnoteia Osovina je u dinamickoj ravnotezi ako na nju ne djeluju nikakve eentrifugalne sile ili se utjeeaji tih sila medusobno ponistavaju (»slobodna osovina«). . Brzine masa ml i m. . ml + m. i m. v. . + .m. .CentrifugalDa sila Fe mase m.)/(m. = VI 2(v. nakon sudara (1 + E)(VI .) - m.6.55 drvo 0. U.) - - Gubitak energije pri sudaru W = (1 - ~)(VI - v.95 celik 0. koje se giblju po istom praveu ~~ .). UI = VI - sudaraju se brzinama (prije sudara) v.v. + m. Koeficient sudara = V./2(mt + m.v. Centralnisudar Mase m. .5 (E U celiku raste s tvrdocom) E = 0 potpuno plastiean sudar UI = U. . v.9 pluto 0./(ml + m2) U2 = V. + 2(v.UI)/(V.

a supratna po .pri "kruznom titranju Period (vrijeme njihaja) T = 1/f = 21t1wo 2. Vd.11lrllnJe I Slobodno nepriguJeno titranje (lIhll Ii se materijalna tocka periodicno s frekvencijom f tako..pri obicnom titranju Wo = Vd...mJeru. 211:f a = -am sin (lOot + '1') - '1' faznu konstantu »kruZna frekvencija« vlastitog - Wo = Vd.vcm ~ dnbivamo Ijesenje diferencijalne jednadzbe = yoe-IJ sin (w t + '1') IIdjc je krutna frekvencija prigusenoga titranja W = V(clm) - A = Wo ~ v = 0 .amplituda Iuml= wYm laml = W2 m Y titranja put brzina Y = Ymsin (lOot + '1') U = um cos (lOot + '1') ubrzanje !Idle 1nuCe: I vrijeme Wo .. 131 - .. bit ce titranje priguseno R = -k(dy/dt) k = konstanta prigusivanja jednadzba Za priguseno titranje vrijedi diferencijalna m (d2y/dt2) + k (dy/dt) + cy =0 IJvndenjem izraza A = kl2m y = VWo v = kl2 . harmonijskoga titranja 11dlferencijalne jednadzbe neprigusenoga m(d2y/dt2) + cy I'ltIllll1zi rjesenje: =0 Ym . bit ce gibanje harmonijsko F = -cy f c . PriguJeno s/obodno titranje Djeluje li na materijalnu tocku sto titra otpor R koji je razmjeran brzini. da je sila I kolll nil nju djeluje razmjema razmaku Y od sredisnjeg polozaja.i ..konstanta opruge harmonijskoga titranja VI/. ali K"protun po smjeru. .tlta frekvencija f neprigusenoga = 1/211:.nepriguseno njihanje v < 1 periodicko priguseno titranje Pri aperiodicnom gibanju (v > 1) nema titranja pa se put y postupno prihlizava nuli.

udaljenom za e + y od sredi§njice osovine u mirovanju.j2n = mg: ll'k Za odredivanje omjera e elasticnog progiba moZese uzeti progib yo osovine u mirovanju §to ga izaziva tezina osovine G c = Glyo = mglyo w > ll'k = ViiYo Naraste Ii kutna brzina w iznad kriticne ll'k smanjit re se progib y osovine pri rotaciji (osovina ce se sama centrirati).jo§ i vanjska sila F.. kriticna brzina vrtnje nk = w. amplituda titranja se povecava i dostiZe maksimum (rezonancija) pri kruznoj frekvenciji w = woYI-2v2 odnosno.r b I I I E 3. n koja zahvaCau teZi§tu. Za takvo titranje m{d2yldt2) F = Fo sin wt vrijedi jednadzba + k(dyldt) + ey = Fosinwt PribliZava Ii se kruzna frekvencija w prisilnog titranja kruznoJ frekvenciji Wo vlastitog titranja. iznosi pri rotaciji kutnom brzinom w Fe = mw2(e + y) = cy ~ Progib osovine pri rotaciji iznosi y = (mew2)/(e m(IJ2) Za kutnu brzinu kod koje bi bilo e = mw2 (ne uzimajuci u obzir prigu§ivanje) bHo bi y = co. 4. uz neznatno prigu§ivanje Wk pri kriticnoj Wo kruznoj frekvenciji Wk = = Yelm kriticne kru- g Pri prisilnom titranju bez prigu§ivanja postala bi amplituda zne frekvencije beskonacno velikom. Prisilno titranje Na materijalnu tocku koja titra djeluje . Tome odgovaraju - kriticna kutna brzina ll'k = "I(d.osim otpora R . Kriticna brzina vrtnje osovine Karakteristika macije y s n je elasticnog progiba osovine omjer e izmedu sHe F i defor- c = Fly Pri ekscentricnosti e tezi§ta osovine mase m djeluje na nju pri rotaciji sila Fe. Centrifugalna sHa. npr. I: 132 . koja dodatno opterecuje osovinu za vrijednost y.

sto ga uzrokuje tezina. do brzine -lIlIllIlIja oko 100 mls. Kinematicka viskoznost v je omjer dinamicke viskoznosti 7Ji gustoee (! v= . ali njime cestb l'uJednostavljujemo racunske probleme.vidi str. Kod nestlacivog fluida mase m jesu volumen V i gustoca (! konstantni V = konst (! = m/V = konst U idea/nom fIuidu nema sila trenja.21. LJ UA ' A A LJ 133 . kao npr.. Iskljucene su tzv.. Viskoznost je otpor fluida protiv tangencijalnih r. Ovisi samo () visini h razine (nivoa) tekucine iznad mjesta mjerenja i gustoCi tekucine (! p = h(!g gdje je g zemaljsko ubrzanje (= 9. sila iIi kutnih deformacija Dinamicka viskoznost 7Jdefinirana je Newtonovim zakonom. medutim.8 I m/s2). katran. lI_rllll. 11 1111 kapljevine (tekucine u uzem smislu) i na plinove do granice do koje ih sve IliAII1l1zemosmatrati prakticki nestlacivima (inkompresibilnima). ne ovisi 0 obliku posude (»hidrostaticki paradoks«).:stica. 212 do 214.Y I je naprezanje na smik. HIDROST A TIKA Hidrostaticki tlak p je tIak u tekuCini. med i sI. dv r = 7Jd". (! Mjere za viskoznost .vidi u tablicama na str. Brojcane vrijednosti za kinematicku viskoznost . dv je razlika u brzini slojeva na razmaku dy. Urea/nom fIuidu postoji trenje IZlI1cdu Cestica - fluid je viskozan. tj. 65 i 72. Takav fluid ne postoji. 7Jje IIpsolutna(dinamicka) viskoznost. Sila tlaka F na horizontalno dno posude ovisi samo 0 hidrostatickom p i 0 povrSini dna A tIaku F = pA = h(!gA ~---~--~ Ta sila tIaka.HIDROMEHANIKA ZlIkone hidromehanike primjenjujemo za fluide (tekucine u sirem smislu). neprave tekuCine.

a hvatiSte mu je u njezinu teziStu (Arhimedov zakon) Fv = mg = (JgV m je masa. na dubini hF=~ hTA gdje je I geometrijski moment tromosti omocene plohe s obzirom na njezin rub u visini razine tekuCine (0). 134 . Po velicini je jednak tezini istisnute tekucine. medusobno ponistavaju. uzrokovan u tekucini silom F na stap povrsine A iznosi -<:: "00. atmosferski tlak u tekuCini ne uzimamo u obzir jer on djeluje i s druge strane stijenke posude. medutim. Pascalov zakon Narinuti tlak siri se po tekuCini nesmanjeno i jednako u svim smjerovima. a (J njena gustoea. pa se djelovanja. Sila tlaka na stijenke Sila tlaka F tekuCinegustoce (Jna ravnu stijenku posude kojoj je omocena ploha povrsine A iznosi h. TIak P na dno posude u kojoj je iznad povrsine tekucine (visine h i gustoce (J) tlak Po ~ A - TIak P na dno posude. ispod teziSta plohe.-=-- Atmosferski tlak Pa na povrsini tekucine prouzrokuje u tekuCini stvami tlak koji je veCi od hidrostatickog i iznosi P=Pa+h(Jg Pri proracunavanju posuda s obzirom na tlak tekucine.==:?. HvatiSte sile Fje.U z g 0 n Fv je sila kojom tekucina djeluje okomito prema gore na tijelo uronjeno u tekuCinu. u odnosu na stijenke. je vertikalna udaljenost teziSta (T) omocene plohe od razine tekucine. V volumen istisnute tekuCine (istisnine).

8 0.1.214 1.7 135 Kinematicka viskoznost v pri razliCitimnadmorskim visinama h: 25 10 15 20 0 5 h km v mm2/s 14.060 1.135 1.0179 30 835.05 12. 193) medu 60 i 100%.5 -24 -37 -50 -56. Pri potpunoj zasieenosti zraka «({J= 100%) pcraturi t: zavisi apsolutna vlaga x 0 tem- x °C -20 -10 2.75 11.195 0.5 7.35 13.86 10 9.008 Zbog vremenskih upliva mijenjaju se: zracni tlak za :t 5%.202 1.14 g/m3 0.1.28 1.526 0.4.61 22.167 1.4 11'.5 -56.1 S tan d a r d n e (n 0 r m ne) v r i j e d nos t i zracnoga tlaka Po' temperature t i gustoce (Jpri razlicitimnadmorskim visinama h (po ICAO .179 1.23 73.5 -11 -17.026 0.910 0.25 2000 upunj lIodi~njiprosjek I 1019 1015 1 016 0 -3 16 7 8 0 1.0889 0.157 1.5 30 31.314 0.10 35.8 8.1 9.25 .736 0.0 1.413 0.03 160.5 -56. temperatura t i gustoca (J Vi~egodi~nji prosjek (po: Mende/Simon) Tlak Po mbar Oodi~nje doba I Temperatura °C t Gustoca (J kg/m3 na visini h (m) o ~'Jccanj 2000 791 799 795 0 2000 0 1.a relativna vlaga (vidi str.945 0.0406 0.23 1.7 13.0 .660 0.883 0 4.111 1. gustoca zraka za .0 350.25 2.091 1.191 1.2 5.International Civil Aviation Organization) t t h (J h (J Po Po °C m mbar m °C mbar kg/m3 kg/m3 0 100 200 300 400 500 600 800 1000 1200 1500 2000 JOB 1001 989 978 966 954 943 921 898 877 845 795 15 14.819 0.007 2500 3000 4000 5000 6000 8000 10 000 12 000 15 000 20 000 25 000 30 000 737 701 616 540 472 356 265 195 121 55 25 12 .5 -56.46 20 17.225 1.Abnosfersko stanje Zracni tlak Po.996 1.5 -42.20%.

ht racunamo formule (str. gustoCa i Vi . Gubitak tlaka lJ. pri kojem se cestice gibaju u beskonacno tankim slojevima. koje izraZavamogubitkom tlaka lJ. brzinom v i gustocom p qm = Avp = konst = = konst Za nestlaCive fluide. + -t- V2 = e = konst V. tj. ~to se klizu jedan po drugome bez mije~anja.1!1 + ~2 pg 2g pg g U tim su jednadzbama: <i . P - s pomoeu Darcyjeve 136 . i volumenski je protok q. Pi = hipg staticki tIak u fluidu (gdje je hi tlacna visina). ... + PT ili gubitkom tlacne visine !!'ht <I + J!. ~to motemo izraziti presjekom A.Pt v2 V2 <. + lJ. V 2 = P = konst .= <2 + . U obzir uzimamo samo njihovo prosjeeno gibanje u smjeru strujanja.. J ed n adzba ko n tin u i te t a glasi daje protok maseqm = konst.p. ono.. . qv = A v = konst BemouIlijeva jednadZba za stacionarno strujanje nestlacivog fluida (bez trenja) glasi. Bernoullijevu jednadzbu mozemo izraziti (za dva promatrana presjeka I i 2) n - speci fie nom e nergij .L + ~ = <2+ t:.HIDRODINAMIKA Promatramo s t a c ion a r n 0 strujanje. za koje vrijedi p = konst. pri kojem se cestice gibaju nepravilno u svim smjerovima.geodetska visina nad po volji odabranim horizontom.L + v 2 = <2Pg+ P2+ P T v 2 + !!.ht 1.L + L.= H = konst pg 2g pg 2g Bemoullijeva jednadZba za stacionarno strujanje realnog fluida uzima u obzir gubitke (od presjeka 1 do 2).Pt iIi tlacne visine lJ. pri kojem brzina u odredenoj tocki ne mijenja s vremenom ni veliCinu' ni smjer.2 t I a k 0 m (energijom za jedinicu volumena) v 2 <.brzina strujanja.pg + p. da je suma svih energija (polozajne + tlacne + brzinske) u svakom presjeku (na svakoj strujnici) konstantna. Laminarno strujanje je ono. 141).pg + PI + PT = <2Pg+ P2+ P2 n.EL om s obzirom na jedinicu mase <Ig + p + T V2 = <2g + J!J . Turbu/entno strujanje je ono. - t Ia c nom vis i nom (energijom za jedinicu tezine) v 2 <I + J!.

pritisak mlaza iznosi R = 2qmv ReakciJ a mlaza koji izlazi s prbtokom mase qm i brzinom v kroz izlazni otvor presjeka A iz posude gdje vlada tIak P iznosi R = qmv = 2Ap 137 . Impulsni stavak ce pod utjecajem vanjskih sita =-R Slruja fluida protoka mase qm promijenil (ko]ih je suma F) brzinu za /:!.vul/2 + f!J. Buduci da su site i brzine vektorske naravi. jest a k t i v n a s iI a. 136.R) identiC/lD sa smjerom promjene brzine /:!.ier mlaza izvr- Ravna ploca 0 koju udara mlaz pod kutom P izvrgnuta Jc pritisku mlaza R = qmvcosp Konveksna I1loCa0 koju udara mlaz u sredini i otklanja RCod prvobitnog smjera pod kutom P izvrgnula je pritisku mlaza R = qmv(l-cosP) i skre- Konkavna ploea 0 koju udara mlaz u sredini cc unatrag pod kutom P izvrgnuta je pritisku R = qmv(l + cosP) Za kut P = O.Z/2 J zzVg + pz + vwl/2 - . dok je sita R kojom fluid djeluje na okoli§-reaktivna sila. '"llIcije sustava. U.IIcrnoullijeva jednadzba za sustav koji jednoliko rotira (s gubicima) :. Osim oznaka navedenihna kraju str. u ovoj jednadzbi znace: 11'. doku pumpama lopatice djeluju na fluid sitom Iq Pritisak mlaza nap I 0 h u Protok mase mlaza je qm' brzina mlaza je v.v = qm(V2-VI) . Sita F kojom okolg djeluje na fluid.lIe F (odn. .u turbinama fluid \ljeluje na lopatice sitom R.v. relativnu brzinu fIuida (s obzirom na rotirajuci kanal).obodnu brzinu qmv .p. Ravna ploea smje§lena okomilo I1l1utaje pritisku mlaza R= qmv na sm. treba istaknuti da je sm.V F=qm' /:!.ier . pritisak mlaza iznosi R = 2qmll Konkavna ploCa 0 koju udara mlaz pod kutom PI i skreCe unatrag pod kutom P2 izvrgnuta je pritisku mlaza R = qmv(COSPI + COSP2) Za kutove PI = P2= O.Vg + PI + VWIZ/2 Vu. (Npr.sekundni impuls.

!. /1p volumenskim pro- b) Kolicina istjecanja tokom fluida q" iznosi kroz olvor presjeka A izrafena 138 . Zbog trenja u mlazu i 0 sapnicu bit ce stvarna brzina man.. 0.ia v = 9'Vo U dobro zaobljene sapnice koeficijenl je brzine 9' = 0.ia kroz maleni olvor iz olvorene posude u kojoj je slalna razina lekucine visine h iznad izlaza (Torricellijeva formula) vo = JI2gJ.ie iz zalvorene tlak /1p vrijedi posude u kojoj je iznad povrsine Za h = 0 (Sto vrijedi qm = OtA e V2(glr + /1pfe) za plinove i pare) dobiva se qm = OtA V2e . Zbog kontrakcije vamo Otje koeficijent istjecanja prolokom mase qm mlaza Jl i uzimajuci qm koji zdruzuje u obzir koeficijenl brzine 9' dobi- = OtAvoe koeficijente konlrakcije i brzine: Ot = Jl9'. Teoretska brzina iSljecanja iz posude u kojoj je iznad lekucine gustoce e pretlak /1p vo = V2(ih + /1pfe) Ako visinu h ne treba uzeti u obzir (kod plinova i para). Kolicina istjecanja a) Kolicina izoosi istjecaja kroz Olvor presjeka A izrafena qm = Ave gdje je v izlazna brzina i e gusloea fluida. . gdje je g ubrzan.95 . Pri istjecanju tekucine iz otvorene qm posude je = OtAe V2glr tekucine pre- Za iSljecan..99. teoretska istjecanja pri pretlaku /1p brzina . vo= V e T 2--.ie sile leze.Brzina istjec:anja Teorelska brzina iSljecan.

676 0.25 0.989 0. a d promjer otvora protjecanja kojemu je prosjek A(= d2n14).043 1.p/p Koeficijent protjecanja a odreden je za svaku vrstu mjernog uredaja u ovisnosti 0 omjeru m = (dlD)2. I1p (l-m)/(1+m)-l1p = 0.1 .020 1.volumenskim protokom qv qm qv = aA V2p .30 0.060 1.029 1.989 0. dolje .55 0.993 0.602 0.048 1. Gubitak tlaka u prigu~nici odnosno sapnici .010 1.645 0.183 0.05 0. Protok izrafavamo: . venturijeve sapnice 0.65 'r prinice 0. t:.608 0.kraci.994 1.999 1.032 1.20 0.p.108 1.m) .dulji oblik) L Protjere Ii najuZim otvorom presjeka A fluid gustoee p.p = aA '12 .067 1.615 0. nastat re pad tlaka t:.10 0.45 0.740 0.1PI ovisan je 0 omjeru m: Koeficient a za m =( 0.660 0. Za odredivanje priguInice protoka kroz cjevovod slufe: sapnice (gore Ven/Urijeve sapnice .598 0.155 - I1Pt (1 .142 1. t:.15 0. I1p 139 .60 0.protokom mase qm .35 0.001 1.081 1.768 sapnice .634 0.50 0.091 1.120 1.005 1.716 0.624 0. gdje je D promjer cijevi.695 0.Protok I.015 1.40 0.

. vec to motemo naeiniti i na geometrijski slienim mode- lima (manjima iIi vecima). y - Kinematieka viskoznost v iznosi (pri 20 GC)za vodu 1.c::1':-:-::-.050 0. za zrak pa 15.osim geometrijske .638 0.622 0. '-.'r 2. I karakteristiena linearna dimenzija. v gdje su: v .629 0. »hidraulieki promjer« Re Re = Vdly = vd'/v I' gdje su: d' = 4AIO A .652 0.01 mm2ts. Za strujanje u cijevima vrijedi Re < 2320 .636 0. Kod okruglih je cijevi promjera d: Opeenito vrijedi: d' je tzv. Kinematieka viskoznost za vodo.639 0. Protok u otvorenim kanalima mjerimo s pomoeu preljeva. Reynoldsovom znaeajkom razgranieujemo laminarno i turbulentno struRe > 2320 janje.4m I t'l 0.630 0.630 0.brzina strujanja.Om H= 1.presjek voda. kinematieka viskoznost.~. 3 kutni preljev visine h i ~irine b vrijedi h(m) qv=~JJhbV2gh JJ ovisan je 0 visinama H i h te iznosi I 0.626 0. Za pravo- I b EJ1.laminarno strujanje - turbulentno strujanje 1~ .638 I 0..'~g. zrak i druge fluide pri razlil!nim temperaturama sabrana je na str. '1' vec ih treba i mjeriti.6m H = 2.628 0. ~~-.pori: stici jo~ kinematieka i dinamieka slienost strujanja.ftuidom omoeeni opseg. U tu svrhu se mora .650 Zakoni slil!nosti strujanja Promjene pri strujanju ne motemo obuhvatiti samo teoretskim sredstvima. Reynoldsova znaeajka (bezdimenzUska) jest omjer silii tromosti i sila trenja i iznosi Re = t!!.400 I 0.~ Koeficijent .100 0. Strujanja.638 0.200 0.627 0.800 H = 0.624 0. Reynoldsova znaeajka Re je najvi~ upotreb!javani kriterij za sHeI I nost strujanja nestlaeivih tekucina u potpuno ispunjenim cijevima gdje tezina ne utjeee na profil brzine.623 0.627 I 0.693 0. 212 do 214.6m H = I. ne moramo mjeriti na predmetima u naravnoj velieini.~ -~-~--~I _.7 mm2ts.025 0. 0 .620 I 0.666 0.V/.. medutim.622 I I 0.

fluida gustoce f! brzinom v daje = 'f!v2j2 presjeka iznosi koji za ravne cijevi kruznog .143 Re)2 aproksirnativnorn uporabivom podrucju Re = 5 .04725 0.Ig (0. d je promjer cijevi.lg(3.018 106 0. gdje je k apsolutna hrapavost (prosjecna visina izbocina) stijenke. I je duljina cijevi.Otpori strujanja u cijevima i armaturama Gubitak tlaka zbog otpora pri strujanju I )I\rcyjeva formula f). Ag = 0.03089 Za prakticko racunanje brookovorn formulom U cijelorn prakticki nje ~:!: 1%.715djk) . 141 zavrsava kod Re ~ 400djk . Cijevi smatramo Re ~ djk hidraulicki glatkima do . Za okrugle je cijevi rp= I pa je A = 64jRe = 64vjvd Pri turbulent a) Hidraulicki nom strujanju (Re> 2320) razlikujemo: glatke cijevi.51/Re J/~ ~ 103djk.p ( In koeficijent gubitaka. 0. . I/V~ = 21g(O. .008 11 108 0. 103 .398 ReVIJ 105 0.005945 Cole- Vrijednosti Agza razlicite Re: Re 2320 104 A.31j(lgO. Koeficijent trenja A Koeficijent trenja A ovisi 0 Reynoldsovoj znaeajci Re i relativnoj hrapavo8. sluzimo se eksplicitnorn. te iznosi A = rp64j Re " je faktor oblika cijevi.1cijevi kjd. 108 iznosi formula odstupa- b) Prelazno podrucje.01165 10' 0. U laminarnom podrucju (do Re < 2320) A ovisi 0 obliku cijevi loRe. u kojern vrijedi Colebrookova IIV~ prakticki = -21g (0. I.269 kjd + 2.1 djk) ~ 2 djk Za proracun Ag sluzi PrandtI-Karmanova formula . = Mjd j 10 koeficijent trenja.

3 0.2.15 Vk/d k (po Richteru) kmm 3 - visine hrapavosti Materijal i stanje cijevi Vu~ene cijevi od bakra. bronce.715d/k)]2 Vrijednosti d/k Ab Ab za razlicite d/k: 40 0.Za prakticko kova formula proracunavanje sluzi eksplicitna. .. .. .108 relativne hrapavosti kid = 10-2.5. . malo zardale -- . 0. 10-6. mjedi.. 104kid + 106/Re) hrapavom podrucju U glatkom je kid = 0.Ig (3.0196 10 0. aproksimativna Peeomi- A = 0.5 ~ 1.15 I . .0.5..1 1.0. .02.10 nove - - nove.10 0.0303 500 0.40 .3 0..002 0.05 ~0..5 1. ..nove - a. . .25/[lg(l5/Re+ 0.1014 i * Sa stanovitim ogranicenjima (k/d < 0.3 .5 2. aluminija. . c) Podrucje pntpune hrapavosti (koje obuhvaca vrijednosti Re > 400 d/k .li~ne cijevi - .. 10-3 + 0.103..0529 60 0. 0.05) i s ne~to manjom tocno~u (:t5%) vrijedi u podrucju Re = 4 .5.07. jednoliko zardale nakon vi~godgnje uporabe malo inkrustirane jako inkrustirane Zakovane ~licne cijevi (prema n~inu izvedbe) nove Pociocane celi~ne cijevi Cijeviod lijevanogzeljeza - nove. .10-3(1 podrucju 3 + V2..25/[lg(3. . prevu~ne bitumenom rabljene. .269k/d)]2 koja vrijedi s maksimalnom pogre~kom od ~ 6% za Re = 4 . .0453 100 0. .107 (dakle u svim podrucjima) Moodyjeva formula A = 5.5..15 ~0..4 0.. 1. 5 . stakla.01 in A < 0. prevu~ne bitumenom rabljene. nove (uporabom postaju glade) Betonske zagladene - sirove 142 .8 0. .1.0.0378 200 0.103. umjetnih tvari itd. Vu~ne malo zardale jako inkrustirane Zavarene ~li~ne cijevi ..0234 1000 0..04.0. dok je u potpuno J'b Re ~ 00 pa formula prelazi u oblik Apsolutne prosjeene = 5. I 0.15 nove inkrustirane cijevi Drvene cijevi.0..10 ~0... u kojemu odredujemo Ab po Nikuradseovoj formuli Ab = 0.715 d/k).25 . ..4 0.

7 1.25 zaobljenje s nastavkom C =0.. 180.47 0.17 45.00 g~ Kru!ni lukovi polumjera zakrivJjenosti r.: 'Id C 1.15 0. 0.24 0.5 (ost.C II1no!itis faktorom n : .10 0.4 Koljena 0. ~ !~'\ .26 2.20 ostra sa stijenkom zaob/jena .8 konicni nastavak C = 0.06 Izlazni provrt . .5d C= 0.32 60.- 30. 0.27 105. s kruznim iIi kvadratnim I'rrljckom i kutom skretanja J = 90. a vrijednosti Ch za hrapave stijenke cijevi.0 1. ISO. 180.50 ost'a bez stijenke C= 1.13 0. Za kutove J = 0 .5 1.) u/hnamo dvostruke vrijednosti.0 1.10 0.3 1. sivi Jijev.04 0.27 0.i .13 1. treba vrijednosti za .80 2. 60. f . 1. 0.05 C= 0. 30. 1.20 0. lim).7 C. 120.00 2.. 90.11 Nllvcdeni C vrijede za tehni~ki glatke cijevi (npr. zide i sI. 11 I '-. > 0.1 143 .. 120. 0.54 Vrijcdnosti Ca vrijede za gIatke.ubovi) C = 1.13 0. Itllk za tehni~ki hrapave cijevi (npr.10 0.68 90.'" Koejicijentigubitaka C U lazna u~ca konicna (konfuzor) C = 0. " 150 Ch 0.5 2 3 4 5 6 10 0. otvori (otvori u stijenkama) tv u stijenki cilindricni nastavak C =0.

35 =40% od 1 prema2i 3 od 1 prema 2.07 0.Odvojci Volumenski protoci: qV! qV2 Gubici .07 0.84 0.04 0.96 0.20 0.91 0.06 0.79 0.10 0.29 1.05 0.88 -0.33 0.u dovodu 2.0 0.74 0. 2: qV) l:1P2 . 0.8 0.50 =40% ~ se odnosi na brzinu v u dovodu 1.u odvodu .4 -0.21 1.96 0.2 0.05 0.47 0.10 0.6 0.18 .brzina u dovodu 1 ~2 (J t?/2 l:1PJ ~3(Jt?12 = = Odvojci jednakog krufnog presjeka (dl qV)!qvI c5= 90° c5= 45° 2 3 2 3 0 0.75 0.0 0.28 0.49 0.4 0. 144 .20 1.89 -0.33 0.04 0.8 0.00 0.35 1.08 0.komadi) s krufnim iIi kvadratnim presjekom povr~ine A u dovodu 1: qv Volumenski protok: Gubici: Protok l:1p = ~(Jv2/2 ~ za AI o~tre rubove = A2 = A3 2 = AJ = O. 3 .u odvojku 1.70 0.66 Odvojci jednakog kvadratnog presjeka qV)/qV! c5= 90° c5= 45° Rac v e (Y 0 2 3 2 J 0.90 = d2 = dJ) 0.04 0.05 0.29 0.65 0.03 0.14 0.15 0.29 0.u odvojku 3: v .55 0.6 0.42 0.88 0.32 0.04 0.SA.75 1.2 -0.u dovodu = qV2 + qV) .35 0.47 0. dok je 3 zatvoren smanjenje ~ pri zaobljenju (r) za 0.

37 1.u prikljucku 3 IllIhld 11 11dovodu 2: ~ P2 u prikljucku 3: ~ PJ hrzina U odvodu 1 krufnog presjeka = ~2Qif/2 = ~J Q if/2 (d1 '1I1111IVl'l c:dnakog J = d2 = dJ) 0.06 -1.50 0.00 0.18 0.' IlIIlIlIJonjc ~ pri 1.2 0.04 0. 3. 1. 2.38 '/I.73 -0.40 2 =AJ = 0.50 1.15 0. u dovodu 2.1111pl'lJllJa 2 i 3' lIill pl'Cllla 2.f//I'I 0 2 J 2 J sas 0.40 0.10 0.90 3.05 0.0 145 slrojll. I/"} QV'2+ qV] .00 1. 3.92 -0.4 0.20 0.05 -0. 3 3 2 2 1 1 zatv.8 0.90 t a V'C i (T ( » k 111111 t i . zatv. zatv.17 -0.'t 111111 vl'l ".~ vredi za brzinu K 11sic i j e v nip r i k I j u c ci (45°) kruznog presjeka. zatv.'.komadi) kruznog ili kvadratnog presjeka A Protok II. qV] . .0 0.lIobljcnju (r) za .30 0. 1.18 -0.ski priru~nik .5AI 0.70 =60 % @ CD =20% v u dovodu 1.60 0. ~Q)I .50 3.37 " " '111" . 0. 3 zatv.50 1. zatv. 1 zatv.1J . AJ ~ za o~tre rubove = A2 = AJ 0.1112 11\1 " 11 prcma prcma prema prcma prema prema 2.I" 0.57 0.50 0.u odvodu 1.0 3. zatv..40 0.I) pnJllla 3.05 0.6 0.47 0.22 0. povr~ine A pri 1IIIIIIvljanju odnosno razdvajanju tokova (priblizne vrijednosti): Protok AJ = A2 = AJ 1111 I IIiI 2 11\1I 11.

3 0.~ 0. .06 0.15 0. 155) Gubici u prigu§nici iIi sapnici ovise 0 omjeru povriine n. 0.6 'I 1.0 0.4 ..36 0.8 81 16 '5.5 0.5 0.8 0.64 0.7 'I 9.6 0..2 0.3 0. = (0..30 0.25 0. .75 2.10 0. .1 0.18 0. 8 .4)[1.5 0. Postupno prosirenje (difuzor) za kut pro§iren.10 Prigu§nice i sapnice (vidi str. 3.8 0.6 0.2 0.50 I I IX.jA2 Venturijeveapnice = AI/A2 s m Armature Normalni ventili Poboljbni ventili Ventili s nesmetanim . . 0.00 0.1.25 0. a odnose se na brzinu u cijevi V Prigusnice Sapnice m = AIIA2 m = A.9 2.4 0. 0..16 0.4 0.(AIIA2)2) Gubitak se odnosina brzinu v.00.2 0. .4 7 3 2 1 0.iezina otvora AI i povr§ine cijevi A2. = 0.8 0.5 .05.16 Gubitak se odnosi na brzinu v.5 0. .2.34 0.0..4 1.25 Gubitak se odnosi na brzinu VI' Za pravilna zaobljenja (r) je: .1..4 0.jA2 0 0. = 0 d Naglo suienje za o§tre rubove A2IA.1 0.Promjene presjeka od povr§ine A..7 0. 0..4 2.25 1.2 0. 0. 14° = .04 1. Postupno suienje (konfuzor) za kutove suzen. A21AI 1.9 0.3.ia IX.4 0.44 0. 30° . = 0..15° = 20 .25.05 Zaklopke (leptiraste) 146 - prolazom (elipticni pres.ia IX.iek) otvoreni otvorene Zasuni (pravilno izvedeni) - ..15 0..00 Naglo prosirenje . 10.2 0. . o 45°: .9 0.0 0.3 0.6 0. . na povr§inu A2 Prije/az okruglog presjeka u kvadratni (iIi obmuto) jednake povr§ine .... = (l-AI/A2)2 A.15 0.1 17 0.2 0.05 0. 2.3 .2.5 4 249 102 53 31 19 9 0.

.1" 11I1I~e: Cr .17 0.47 0..094 1t. A povrSinu kineticki tlak.4 1.68 0.93 0..083 0.20 IJlnce -tj3 -Ef) kllltlll 1"lllIkllllln kllllv.2 0..33 1.34 0. id= 00 l Re > 105 Vd= 2 5 10 20 0.35 IIPltllllllnm l!rom 3 0.98 1.09. .82 0..kl IRa 1"'llIkllNln kllnkllvl In Re> (1.'11I0Ujola u fIuidu.Otpori gibanja u Duidu c 111'01 jllbanja tijela u fluidu (aerodinamicki otpor) iznosi Fr = CrApk .18 Re < (1.1 0.5 2 3 0. Pk - - hhl~IIt'lIi tlak pri gibanju tijela relativnom brzioom u u fluidu gustoCe 1'1'1111.lId = 1 2 5 10 40 00 -lIlIlIk i3 -r?l Re> 5.63 0.04 1.ll 1. 1""I~kl'l'e tlJcla na ravninu okomitu na smjer gibanja.104.78 1..5. .105.74 0.. Strcllca na skiei pokazujc smjer djelovanja otpora - suprotno smjero relativne 147 .0.06 0.5.koeficijent otpora (bezdimenzijski broj).4) 105 0. 4) 105 --Et ---Et bez doa s doom bez doa s doom Re < 9.1 Pk = (!u2/2 ~''''I'I'/~'''I olpora Cr Predmet* k111'"11 ncn I' Cr -+3 Vd = 1 I.52 0.

. ~trcaljke).EJ. 9. vi . od ulaza u sisaljku do izIaza iz nje.sisa/jlal M . - Sisaljke slide za prenos kapljevina s niZega na vi~i polozaj iIi s nizega na vi~i tlak iIi za oboje.2 zadnji clan.IDDRAULICKI SISAUKE STROJEVI CRPKE) (PUMPE.izIazna brzina. a nazivamo je d 0 - bavnom vis in om H H=..::l! (Jg + h + h +-EL r 2g h Pz:.tlakovi u usisnoj i tlacnoj posudi. To poveeanje energije redovno izratavamo visinom stupca crpljene kapljevine.vrijedi = gH = ~ - + g(h + hr) + Ako su tlakovi PI i P2 jednaki zracnome Pa (PI = P2 = Pa) kao npr.zemljino ubrzanje) Potrebnu dobavnu visinu H odredujemo karakteristikom prikljucenoga cijevnoga sistema He P H . Kad je izI3Z!Ia brzina malena.pogonski stroj H =H e =. zanemarujemo 148 . g (g . npr.!:.. (Ulazna je brzina zanemarena..l!l. Ka<Uto slide i tome da . pri - T 2 e = g(h + hr) + T V.!1'Iv gdje su: PI i P2 . Povetanje specifiene energije u sisaljci iznosi e ~trca1jkama . h = hs + hi ukupna geodetska (usisna i tlacna) visina.posebnim uredajem (mlaznicom) postignemo znatniju izIaznu brzinu iz cijevi (npr.) Karakteristika cijevnog sistema mijenja se s pro. pri ~trcaljkama.. tokom. Dobavna visina (napor) SisaIjke povetavaju specifienu engergiju e(Jlkg) kapljevine gustoee (J.gubici u cijevnom sistemu. dok je izIazna - brzina katkad znatna. hr ..

dok pri temperaturi od 15. (Kod bena .C od 70°C voda mora sisaljki pritjecati. "Ima hp sisaljke (ovisnim 0 (geodetska) lisdop za kapljevine gustoce e ovisi donjoj (usisnoj) posudi.7 m o 10. pri turbopumpama U dijagramu od pojave kavitacije.26 80 4. 20 tjevine moraju uvijek pritjecati sisaljki. Lako hlapive kap. Zbog navedenihutjecajane moZegeodetska usisna visina hs u vode s temperaturom biti veea od 7 m.83 100 .3 100 10.24 50 1.-.Dopu§tena usisoa visina 11 tlnku PI (apsolutnom) u prl temperaturi tekucine T. npr.j.C 10.stvarna krivulja upaljivih para!) 149 . dopu§tena geodetska usisna viMina ovisi 0 zracnom tlaku Pa./to. Za vodu su tlacne visine zraka ha (=Pa/eg) Ikoj visini: nadmorska visina ha 500 9. koji se mijenja s nadmorskom visinom. - Posebn i gubici u sisaljci su ovisni: pri stapnim sisaljkama od otvaranja usisnog ventila i utjecaja usisnog vjetrenika.33 ~f=7 6 L (desno) prikazanaje sina vode na povr§ini mora u ovisnosti od ternperature vode.9 TIak zasieene pare Pr ovisi 0 vrsti kapljevine i njenoj temperaturi T. 141).12 20 0.09 10 0.2 2500 m 7.teoretska krivulja zina. time sprijeeavamo nastajanje lako b .7 u ovisnosti 0 nadmor1000 9.33m Gubitak tlaka u usisnoj cijevi racunamo prema Darcyju (str. tlaku PT zasicene pare gubicima u usisnoj cijevi hrs i 0 posebnim gubivrsti sisaljke) Ako je donja posuda otvorena (PI = Pa). Kod vode je tlacna visina zasicene pare hr(=Pr/eg) u ovisnosti 0 Icmperaturi T: - T 5 0. usisna vi.2 300 9.

db/)sn 150 ..50.. .60.0. Volumenski protok iznosi teoretski: .0.. ali se upotrebljavaju i nadalje za male dobave iIi veoma visoke tlakove.95 0. Pri promenljivim uvjetima djelovanja (promjenljiv protok. .85 0. promjenljiva dobavna visina iIi brzina vrtnje) korisnosti se mijenjaju.= . dobavne visine H.95 0.kod jednoradnih stapnih sisaljki promjera cilindra d.90 0.JJL .Snagu. efektivna korisnost. Za kapljevinu gusto&: (! pri masenom protoku qm odnosno volumenskom protoku qv iznosi: teoretska snaga unutarnja snaga efektivna snaga Po = qm e = qmgH = qv(!gH p.95 Te korisnosti vrijede za najpovoljnije pogonske uvjete.55.90 1Im 0. i to osobito znatno kod turbopumpi (vidi str.!J.E. 1Ij p=..0. .dbl2 . .88. . .f9..!l=~ 1Im 11 1Ij1lm 11 11 11 11 - p = .90.0.0. ..80. 1Im - mehanicka korisnost. . = = gdje su: /jj - unutarnja korisnost.90 stapne sisaljke turbopumpe ventilatori /jj 0. . Stapne sisaljke Stapne su sisaljke izgubile svoj nekadunji znaeaj (male brzine).m.l!. potrebnu za pogon sisaljke prorafunavamo na temelju prirasta specifime energije e odn.. stapaja s i brzine vrtnje n 1td2 qvo=~sn I 1 - kod dvoradnih sisaljki 5 promjerima stapajice dbl i db2 qvo I . . I = ~ (2d2 .9.. .f9. I = . koja iznosi 11= 1Ij '1Im Korisnosti za razliCite vrste sisaljki i ventilatora iznose: 11 0.~.. .0. 152).

odnos110jednoradnoj. usisne cijevi. Dobava qv odgovara.4. = 0. c). a na tlacnoj strani su zaStita protiv hidraulickog udara.gubitak visine u usisnoj cijevi. hv .ls). ali la 2 cilindra (s osnacima pod kutom od 180°).. n . jednoradlIoj stapnoj sisaljci. Vjetrenici na usisnoj strani povecavaju usisnu visinu.brzina vrtnje (okr.ls (= 45..75. prema sI. prema sI. kod triju cilindara su osnaci medusobno razmaknuti za 120°. ventila itd. . Pri konstantnoj brzini vrtnje (i nepromijenjenom stapaju) bit re dobava konstantna.. Dobava qv je kod stapnih sisaljki nejednolika. tj. A .98.93. rAs gdje su: a = 4. Usisna visina hs raeuna se pri stapnim pumpama do tIacnog'ventila i iznosi: . b dvoradnoj. polotaju (kutu a) osnaca stapnog mehanizma.presjek radij osnaca.(hv+ an2 :s ) rls cilindra pumpe. . stvami volumenski protok qv.) samo IIdjeje stupanj dobave ). sI.82 s2/m.280 okr. Brzina vrtnje stapnih pumpi iznosi 0.lmin). iznosi zbog volumetrijskih gubitaka (kod stapa. ~ . bez usisnog vjetrenika hsdop . a.duljina usisne cijevi...korisni presjek . 151 .pri pumpama s usisnim vjetrenikom qr =konst qv Ona se mijenja vec prema M - radna tocka gdje su: hrs .gubitak visine pri otvaranju . Is .pri pumpama usisnog ventila ("" 2m).D 0 b a vas i s a Ij k e . Nejednolikost stapnih sisaljki ublaZava se vjetrenicima (zracnim komorama) iIi veCim brojem cilindara (npr.7 okr..0.

23 okr/s (odn... korisnost 7J i snaga P potrebna za pogon sisaIjke ovise 0 dobavi qv (koju mozerno mijenjati priguSivanjern)..Turbopumpe Turbopumpe su skupno ime za radijalne i aksijalne (rotacijske) koje djeluju po Eulerovim zakonima za turbostrojeve.7 . da bi pri dobavnoj visini HI = 1 m dobavljala qv. Za visokotlacne sisaljke kojima je brzohodnost < 14okr/min). sva se snaga pri potpuno zatvorenom izIaznorn pretvara u toplinu (porast temperature kapljevine!). izvedena za dobavnu visinu H (m). nq = 0.100 okr/min okr/s = 100.stvarnorn radu pri prikljucku pumpe na cjevovod d . K a r a k t e r i s t i k e turbopumpi (i ventilatora) Pri konstantnoj brzini vrtnje n dobavna visina H. samo teoretski!).. tocke: a = {(qv) odgovaraju otvoru - radu (qv = 0).. pumpe U praksi se testo sve turbopumpe (radijalne i aksijaIne) nepravilno nazivaju >x:entrifugalnim« pumpama. U dijagramu radijalne sisaljke H H P . 152 .10 nq odgovara 1. (H b radu pri optimalnim uvjetima (7Jmax). = 1 m3/s.. Sve geometrijski slicne turbopumpe koje imaju slicne protoene uvjete (geometrijski slicne trokute brzina) imaju i jednaku brzohodnost. Brzohodnost (specificna brzina vrtnje) nq nq = V~ VV~ pokazuje koju bi brzinu vrtnje morala imati geometrijski slicna pumpa. nq = 1. izabiremo sisaljke s vi~e stupnjeva.23. protok (dobavu) qv (m3/s) i brzinu vrtnje n. na prazno (H = 0.. Ona iznosi za razlicite turbopumpe: radijalne aksijalne (propelerne) Manjoj brzohodnosti dobavna visina. manji protok i veCa nq < 0. C . ako pod simbolima H i qv razumijevamo bezdimenzijske omjere H/H. 600okr/min manja brzina vrtnje. iako su zapravo samo radijalne pumpe centrifugalne.7okr/s = 14. i qv/qV!') . (Prividna nekoherentnost velicina u toj jednadZbi otpada.radu = He). .

11' Ir kllvilacijski koeficijent oza pumpe (po Stepanovu) ovisan 0 brzohodno.n) lid povr~ine I )III'IIAlcna usisna posudi (crpili~tu).Imin u naeelu su sliene karakteristikama turbopumpi 153 ...ls) J'lIrhopumpne redovno ne mogu same usisati tekuCinu. ~ ~ (!g - hrs . Kilo turbostrojevi. 600 okr .zbog male gustoce plinova - ne uzimamo u obzir geodetsku vl_lnu h t:. odnosno dobavnu visinu H izraZenu 11"IUpeU fluida. obieno izraZavamo prirastom (»skokom«) tlaka (»naporom«) /\/' t:.1 . dobavna visina H i snaga P po zakonu afiniteta 3 ~ QV2 ')_1"1111visina = . 10 okr.lnlll napllnjena tekucinom. Kllrakteristika ejevovoda t:..!!L n2 povrlini ulaznoj Io. . oni se pokoravaju istim zakonima kojima i turbopumpe...p = e (! = H (!g IIdJr Je (! gustoca dobavnog fluida. Ventilatori Venlilatori sluze za transport plinova i para pa su zapravo sisaljke za I'!lnnvc i pare u podrucju njihove nestlaCivosti.lmin nq = 1.Ivlllnll nesuvislost u toj jednadZbi ne postoji.Ima.pc (= He (!g) naeelno je jednaka onoj za pumpe . .ls = 70 .pc = P2 - Uj2 PI + t:. pri eemu je nl = 1 okr.likom ~to - . ako pod nq razumijevamo I" lI!lmcnzijski omjer nr/n.ls) o == 0..1"1 I'llImJcni brzine vrtnje od nl na n2 mijenjaju se za jednu te istu sisaljku 1""Ink 'Iv. vec se mora usisna dl"v lIupuniti tekucinom.fJ == P2 (pri () . ..67 okr. ventilatora nq = 0. samousisnih sisaljki u kojih je 11IIIIIIIIIcnposeban uredaj da mogu usisati tekuCinu i kad je usisna eijev nnl"IIIJena zrakom. medutim.. .. . Da bi usisna cijev i za vrijeme pogonskog prekida II. 152). 1.pr+ !IT na: Vcntilatore dijelimo takoder prema brzohodnosti radijalne aksijalne (propelerne) Karakteristike (vldl str."mu ~Io prirast specificne energije e.17 ..287 nq 4/3 1I'. i tzv.!!L n2 hs je vertikalna kapljevine visina hsdop iznosi J:!L = H2 udaljenost u usisnoj () . 1000kr.oH .ls = 6.!!L 2 n2 osi pumpe .1111'1 (okr.III. ugraduje se na njezinu dnu odbojni (»nozni«) vVlltll ili zaklopka...f111.

da je odatle u vrijeme vrinog optereeenja iskori~tavamo. I . veeeg i najmanjeg protoka (qv.]).MOrnO I 3 mjeseca (qv.mi. zbog /!ega se srnanjuje geodetski pad. Poveeani protok izaziva porast vodenih razina. Proto1C je. 154 .. osim toga.. Radi prosul1ivanja rentabilnosti postrojenja i izbora turbine ustanovljujemo osim naji' I . ovisan 0 vlafnosti . jo~ i protoke koji godi~nje traju (ukupno) 3 6 9 12 Irop"Jt lu m. armature itd.) iIi 9 mjeseci (Qv'9)' Nejednolikost protoka izravnavamo akumulacijom vode u vrijeme veCeg protoka odnosno manjeg potro~ka. Pri razmjerno malom padu njegovo je smanjenje vrlo - I osjetljivo i moze unato/! poveeanom protoku prouzro/!iti smanjenje vodne snage Po...) H~ h-hr Tomo odredivanje raspolozivog pada H je . .za.) I . Akumulacija moze biti dnevna iIi tjedna (brane) iIi godi~nja (dolinske brane).VODNE TURBINE Vodna soaga Po dana je raspolotivim protokom menskim protokom qv i korisnim padom H Po = qmKH = qvl}K H gde je I} gu5tOCa vode. Geodetski pad h mijenja se s promjenom protoka. 6 mjeseci (qv. Srednjogorske rijeke (»c« vodne mase qm ili volu- proljeee i ujeseo. 1 U1UIVV VlYDWlIXXXlJCD '~ npr..godine (su~ne i vlaine godine). rame vrste iurbinskih definirano u mel1unarodnim propisima za primopredaju vopostrojenja dnih turbina. 35 godina). 0 razlici vodenih razina na najvi~m mjestu i na izlazu iz turbinskog postrojenja) te 0 gubicima hr u dovodu (cjevovod. Primorske rijeke (»b« .. U posebnim slu/!ajevima vi~kom energije u vrijeme malog optereeenja crpimo vodu u visoko sm~tene akumulacijske bazene. Drava) imaju najveei protok u kasno proljeee i rano Ijeto. kad se u visokim planinama tope ledenjaci.npr. Sava) imaju po dva rnaksimuma - ~ u ~ Korisnj pad H ovisi 0 geodetskom padu h (tj.. .. Neretva) imaju najveeiprotok u doba zimskih ki§a. .npr. a osobito razine na izlazu. Pri ocjenjivanju protoka uzimamo u obzir njegov prosjek kroz duzi niz godina (npr. Visokogorske rijeke (»a« . ..mu i qv. Protok je ovisan 0 karakteristici rijeke kojoj pripada odrel1eno oborinsko podru/!je..

95 I!rektivna korisnost turbina iznosi: za m\lnje turbine za veee turbine 1111 i ne h lHektivna korisnost ovisi 0 promjeni opterecenja P.85 . p ~Itonove turbine F' sporohodne francisove turbine P' .0.75. 7Ji = 7Jh7Jv) IlIko nvisi 0 njenoj brzini vrtnje pa je dobra samo pri odredenim brzinama \IIIIJ~ (n').2 o o 20 La 60 80%100 - p I'lIkllzuje kakvu bi brzinu vrtnje morala imati geometrijski slicna turbina. i to razlicito za razlicite s razllovrsnim sistemima regulacije. protok qv (m3/s) i brzinu vrtnje n. da bi pri kllrlRnom padu HI = 1 m gutala koliCinu vode qV) = 1 m3/s.1111 vrtnje n prikazana je dijagramom u kojem krivulje znace.85 7J= 0. (Koherentnost veliCina nije naru~ena ni ovdje ako pod simbolima Hi qv III/.k kroz turbinu.lImijevamo bezdimenzijske omjere HI/H i qv/qvI') 155 .0. Ovisnost 7J=f(P) pri konstantnoj 111. .6 0). liIektivna snaga P smanjenaje jo~ za mehanicke gubitke (ukljuciv~i gubitke "'I"IRon pomoenih uredaja.kaplanove turbine IIrzobodnost turbinll (specifiena brzina YlllljC) nq - 'I 1~---------------0. za koje su izvedene turbinske lopatice. . 0. ~llIdcna za korisni pad H(m).). Unutarnja snaga Pi smanjena je za unutarnje gubit~. koJc uzimamo u obzir unutarnjom korisno~cu 7Ji Pi = 7Ji Po n Unutarnja korisnost turbina (umnozak hidraulicke ~orllnosti 7Jhi volumetrijske korisnosti 7Jv.'1"" odnosno qvznaci maseni odnosno volumenski I'.brzohodne francisove turbine pr . . .propelerne turbine K . regulatora itd.o. ~to uzimamo u obzir mehanickom k ollRno~cu 7Jrnodnosno efektivnom korisno~cu 7J = 7Ji7Jrn P = 7JrnPi = 7JPo P = 7Jqme 7JqmgH= 7Jqv(!gH = 7J= 0.!'!nllJeIl urbine t I "Clretska snaga Po turbine jednaka je raspoloZivoj vodnoj snazi Po = qme = qrngH = qv(!gH ~oIlt.".

9.100 okr.lmin 1.5.9)n nmaks = (1.0.ls 0.3. .0..17 55. . hd .. ..17.izdrZati i najveeu brzinu vrtnje nm.. .brzohodne 500..5 5. Podruga upotrebljivosti Vrste turbina pojedinih vrsta vodnih turbina: H m 2000. 55 0. .. 45 45 . Turbinu odabiremo tako da ima pri trafenoj brzini vrtnje najbolju korisnost 7J.37 nq okr.s jednom sap..zracni tlak.1.1.8. 105 0.Ima Ii turbina vi~e (i) sapnica (kod peltonovih turbina) Hi vi~ rotora na istoj osovini (kod peltonovih i francisovih turbina). . 70 70.hd)fH gdje SU:Pa .. .0)n Pri normalnom se radu brzina vrtnje turbine po pravilu ne smije povecati vi~e od 10%. Brzohodnost nq odreduje se (na temelju dijagrama ispitivanja) u ovisnosti 0 minimalnom dopu~tenom koeficijentu kavitacije umin (Thominog broja) Umin '" (p. Vodne turbine za velike padove imaju manju brzohodnost.s vi~ sapnica } Francisove . .350 Peltonove ..visina difuzora.3...normaIne . uz slicne protocne uvjete (slicne »trokute brzina«).0..2..67.j(!g.. Redovno su to elektrieni generatori koji imaju odredenu brzinu vrtnje (vidi str..8.. bit ee brzohodnost nqi = nq Vi Geometrijski slicne vodne turbine imaju.801 Izbor turbine ogranicen je kavitacijom. a one za manje padove vefu brzohodnost. 511.67 Propeleme Kaplanove } nq = {(Umin) 35. .1)n nmaks = (2. istu brzohodnost nq.16 0. 2. . ... - 156 .. ..100 100.22 20 .. svi radi sigurnosti rotirajuCi dijelovi turbine i prikljueenih strojeva moraju u slueaju gre~ke na regulatoru . 35 1. . .75 105. .sporohodne ..' koju turbina moze postiCi u slueaju potpunog rastereeenja i potpuno otvorenih privodnih lopatica (»pobjegnuce«) mnogo je veea od normalne brzine vrtnje n i iznosi: kod peltonovih turbina kod francisovih turbina kod kaplanovih turbina nmaks = (1..33.1.02..75. Medutim.. Najveea brzina vrtnje nm. B r z i n a v r t n j e vodnih turbina prilagoduje se trafenoj brzini vrtnje gonjenih strojeva.. .08. .. 266). Regulator koji pravilno djeluje mora sprijeciti da se pri normalnom radu vrtnje turbine poveea iznad dopu~tene vrijednosti..

Vrijednosti '111I'1'llicne entalpije za pare sloune su u tablicama na str.' dV r a s t e za nj e zbog poveeanja tempera- = P VodT rastezanja (K-1). Njegove su vrijed- te m p e ra t u rno . a za vlafni 'Iolk 1111 194 do 197.konstantna. pi~mo Q = cm(T2 - T1) Vrljcdnosti specificnog toplinskog kapaciteta pojedinih tvari razabiru se iz Iolhlkll na str. str. Il. a pV vanjska energija (energija 1'. n 'illllltramo Ii da je koeficijent a konstantan. Illrtlnusi za tekuCine i plinove dane na str. 'I't'mperatuma I in ear not 11111' dTiznosi III ~IIII' MU:a -linearni koeficijent - raztezljivost (dilatacija) e m pe rat u r no r as te z a nj e zbog povi~enja temperadl = a/odT rastezanja (K-1).tlak. Njegove su I ~uhlcni koeficijent rastezanja P pri vi~im temperaturama .'ciIiCni top6nski kapacitet IlIplina dQ mijenja tijelu mase m temperaturu dQ za dT = cmdT .t Ijl'm slueaju . 158 i 159.'lIhcllim kapacitetom« izmedu temperatura TI i T2 Cmed = f cdT/(T2 H . p . V = Vo[1 + P(T p- kubiCni koeficijenttemperatumog bit ee - To)] raste.Spccificna entalpija h« je entalpija jedinice mase s obzirom na . 159.TOPLINA "1. 169 do 191.po volji .prvobitna temperaturnog . inaee opeenito ovisi 0 temperaturi i 0 tlaku. V . gdje je h = O..IJ" MII: raste. 157 .Tt) . K ubi c no 11111'III dT iznosi II. "lIIlIlramo Ii koeficijent P konstantnim.volumen).ishodi~te (npr. 'i prosjecnim specifienim kapacitetom racunamo kao da je konstantan. 'ill1l1lramo li c konstantnim.".llIra.unutamja energija. O°C).prvobitni Yllhullcn.IllIII il. Mjerimo je u Jlkg...hlhrllno . 11''p~cificni toplinski kapacitet tijela (JlkgK). 10. U'idealnih je plinova . l'lll>romjenljivom specificnom kapacitetu racunamo katkada s "prosjecnim "1. vrijedi I = 10[1 + a(T - To)] KUllficijent raztezanja a pri vi~im temperaturama ""MIIIII cvrste tvari dane na str. Vo . .u najpriI'fII.lltalpijaje odredena izrazom = U + PV 11 IlIm je izrazu U .. 163 i 212 do 217.

000 022 8 0.... ...... . .. ..... 0...0000190 I.. . .... . 0. .. .0000181 i 0. . ... .invar (36% . I3%Cr .. .... .... ...... I .... 0.. .. ....0000090 0.... . . . . ...... .legir. .000 0274 0. .. I kadmlJ.. .... .0000129 metali 158 L .0000105 I 0.... ..000 0142 0..... .. mjed (mesing) .. : 0. novosrebro.. ... .0000165 . ..0000209 0. ...000 0220 0... ..... 0. . . 0. . . .0000194 I i 0.. duralumin manganm i I I . . srebro ..0000123 0. (cisto) . 0... ..0000117 0... 0... . . ..000 0160 0.. .. .... .500°C I O...0000197 0. .. ... ...000 006 5 I I I I i 0.... ... . . . 0.0000180 0. .. 0.0000138 0. .0000141 ... ..0000102 0. ..0000165 0. ...0000045 0. ..0000095 0. ... .000 008 4 0.... . .0000292 0...1 %C .0000152 Slitine: bronca (kositrena) crveni lijev . ... .. .. sivi lijev silumin tvrdi I I 0... ... . . . .0000104 0. molibden nikal olovo . volfram ...Linearni koeficijenti Temperaturno podrucje. I 0. .....0000045 0.000 003 4 i 0...0000152 I I I 0....0000115 eelik ... .. oolooO°C Kovine: aluminij bakar ... i 0........0000120 I 0. ... ... .0000168 0. i 0.. .0000360 I kobalt . zlato feljezo .000 0273 0.000 004 6 I I platina .neleg.0000260 I magnezij .0000130 kositar .. . I 0...... . . . . . I temperaturnog I rastezanja at (K-1) O.000 023 8 .. I 0. ...0000152 I konstanan ... .IOO°C 0...... . .. ..000 005 5 I I 0. . ....0000052 0.. .000 0090 0. ....... .0000184 - I 0..000 001 5 0.. . ... .000 023 5 ..0000180 0. .6%C.CrNi . 18Cr8Ni...000 009 5 - 0...... ... 0. . .. 0. . Ni). cink iridij . ..0000267 krom ..0000102 I platina-iridij (10% Ir) ... .. .... ... .000 017 5 0.0000130 I 0. .. .000 029 8 mangan .: . .. ...0000168 0.....

..0000082 0.0000126 0. ..... knrund..0000043 I i ' 0.000 540 0.... ..003 850 0..500°C 10.0000064 0. ..000 180 1 20.000 097 0.. .000780 0.. ...000 060 0.0000123 0.000 740 0...000106 0..1000°C Nckovine: htlton .. -kremeno . .....000 009 3 0. . coluloid .003 661 Plin ugljicni dioksid ugljicni monoksid vodik sumporni dioksid idealni plin amonijak argon duik helij kisik neon I I P 0...... .000 003 6 0.000 380 0..lImpor .0. ... I 0. .. ...0000005 0.0000072! 0.. I'olivinilklorid . Iloliamidi. . I I 0..000 690 0. ... . .. . rnnanezija (MgO) . . . . .. .000 110 I 0..Linearni koe/icijenli I'omperalurno podrucje: I temperalurnog : raslezanja (1 (K-1) O.C 60°C 100.000 003 5.. . . .. ..000 002 0....0000139 amniI.. .. .. ...001 150 0... .000 520 0. ..003 674 0. I'orculan. .003 660 0.jensko .. lIuklo..003 674 0..... I I I Plin i P 0.. .. .. 0...003 726 0...IOO°C 0.003 661 = = 1/273.000 0005 Kubicni koe/icijenli raslezanja P (K-1) Kapljevina voda 0 °C 10..000 008 1 - 1 0.. upcka .. .. .000 090 lemperalurnog 0. . .. .000 080 0. .. . .003 670 0... 1 i l IIOllmanl IImfll .. ..000001 3 ' .... .0000006 I I I 0.000 101 0. ....000 012 0. .000 0040. ......000200 0. .000 160 0. I 0. ...003 676 0. .. ..0. . .15 159 ...003 662 0.C 200°C 1 P -0.001 200 0.003 802 0. .000 008 I ...C.000 006 0.000 0030 0.000 550 Kapljevina benzin benzen (benzol) etanol (alkohol) ulje za mazanje pentan propantriol (gticerin) terpenlinsko ulje transformatorsko ulje ziva P 0.

ishodi!te (npr. Mjerimo je u Jlkg K. trenje. Po)' An erg i j a. koji su moguci samo u jednom smislu (npr. E je maksimalni tehnicki rad !to ga s obzirom na stanje okoline (pri temperaturi To i tlaku Po) mOZemo dobiti iz unutamje energije tvari Ho To(S .). gdje je s = O.so). »specificna anergija« b = To(s . prijelaz topline. 169 do 191. »Specifiena entropija S« je entropija jedinice mase racunana s obzirom na . tj. a So entropija tvari pri stanju okoline (To.so). Joule. kompresija i ekspanzija itd. E k s erg i j a. . 1843. Ljubljana (SV 1955/1 i SV 196211-2). odnosno promjen entalpije Hi tehnickog rada W (dobivenoga ili utro§enoga): ~ dQ = dU + dA +dQ = dovedena toplina I dQ = dH + dW -dQ = odvedena toplina Za slueaj mehanicke r&VDoteZe OZemorad izraziti tlakom p i volumenom JI m dA =pdV +dA. Entropija se zatvorenog sustava pri svim nepovrativim procesima poveCava (dS> 0). kod O°C). a da pri povratku ne ostane u prirodi nikakav trag (npr. kojoj je entalpija H i entropija S: E = H - - Ho je entalpija. 1850.So) je dio unutamje energije iz kojega ne motemo dobiti tehnicki rad.To(s . +dW = dobiveni rad dW=-Vdp -dA. Z.) Dovodenje iIi odvodenje topline Q uzrokuje promjenu unutamje ener.specifiena entropija tvari u promatranom stanju.« (Mayer.« I Po tome razlikujemo: a) povrative procese. -dW = utro!eni rad Entalpijski teorem: H2-H. To(S . Thomson. Rant.po volji odabrano .ho . = Q-W Drug! glami zakon termodinamike »Toplina ne prelazi nikada sama od sebe s hladnijega (Clausius. ho i So su specifiena entalpija i entropija okoline.So). 1851. U tom je izrazu dQ . 160 Te je nazive uvea prof. Njene vrijednosti za pare dane su na str. 1842.) na toplije tijelo. prigu!ivanje.OSNOVNI ZAKONl TERMODINAMIKE Prvi glami zakon termodlnamike »Toplina je ekvivalentna mehanickom radu. i b) nepovrative procese. tvari pri tlaku i temperaturi . mije!anje itd). gdje su: h . one koji su moguci u jednom ili drugom smislu. gije U i apsolutnog rada A (dobivenoga iIi utro§enoga).specifiena entalpija is . isparivanje i kondenzacija. »Specifiena eksergija e« je eksergija jedinice mase: e = h .promjena topline pri apsolutnoj temperaturi T. Entropija je za sve povrative procese odredena izrazom dS=dQ/T.

..IIJngramu predoeena je toplina .dijagramu dobiveni rad Wk' u TS-dijagramu razliku toptioa Qk: Ill' Wk = Qk = Q Qo . rnd I1 I'I ..) desnokretnom kruznom pracesu (tj. Za nj vrijedi i Qk = (T .lIjllgrumu predoeeni su: apsolutni rad A povrsinom ispod krivulje 1"""1"'11" 111I1I)n.uloplioskih pumpi.\ . KruZni procesi 1llIlo"lnom (bez gubitaka i sI. odo. I"" "'lIf \lmcc:1'enezatvoreoom krivuljom povrative promjene stanja predstav111111 J'. koji odgovara Wk (utroseni) i razlika toptioa I'"'' ". tlakp. tehnieki rad Wi toptinu Q. .. temperaturu . u smi..k Irristicnije promjene stanja: 1"lIhurll izobara I kOllsl p = koost ~'~ V J izoterma izentropa " T = konst S = konst ~ - v '~LL J J '\dIJllblll"« znaa promjenu stanja pri kojoj toplinu niti (izvana) dovodimo IIItI I" tltlvodimo. konst.11.III""llcnl:. vidi stiku!). 1111111'"dviju izoterma.To)8. a Qo odvedeoa toplina It' VIt). ati ona moze biti proizvedena u samom sistemu zbog I ""1111'"111. tehnieki rad W povra """111 IIlrvo od te krivulje 'fPdV W= -fVdp 11 1. negativni su i rad Ilk (dohlveoa) (Q < Qo). c 11 11 I 0 v k r u z nip r 0 c e s teee izmedu dviju I 0 I.S ""III'ljletska koristnost iznosi '1 1 TolT (Thomsonova jednadZba) - .'IA I.I 1"''''"111111 ispod krivulje povrative I" "'lIlplII' 111I1I)a Q = f TdS 'V. '11""11111111 A. U idealnom su slueaju (bez gubitaka) adijabata i izen11"III..PromjeDe staoja tvari 1'111"'111*'111 staoja odredujemo uglavoom: VOlUmeDV.QolQ " IIlcvokretnom kruznom pracesu (protivnom smislu u stici).Ill ~""\IJk~ oa satu..lclska korisnost krufnog procesa I' 'lk -= WklQ = 1 . U dovedena. koji odgovara procesu pogonskih strojeva. - 'lIollll\ki prirutnik 161 .. I Mf/.

promjena temperature. P. Jednadtba stanja plina povezuje tlak p. no mnogi se realni plinovi po svojim svojstvima tako priblituju idealnim plinovima da za njih vrijede s dovoljnom tocno~cu navedeni zakoni. CO2.4136m3/kmol Prema tome vrijedi za sve plinove (molne mase mm i gustoce p) Vm = a za plinove medu sobom mml/mm2 = mdp. Iz se molne se entalpije vrlo lako mote izracunati specificna entalpija h = hdmm' 162 .01325 bar iznosi Vm= RmT/p = 22. dT . Ar H2' N2.pri konstantnom tlaku cp = dh/dT . zrak CH4. C2H2. O2.koji pri O°Ci tlaku 1. Opca plinska konstanta (umnotak molne mase mm i plinske konstante R) jednaka je za sve plinove i iznosi Rm = mmR = 8314.pri konstantnom volumenu Cv = du/dT gdje su: dh . C2H4. odnosno specificni volumen v Hi volumen V te masu m i temperaturu T: pIp = RT pv = RT pV= mRT R = plinska konstanta. du . C2H6.re da se pokoravaju zakonu Boyleovu i Mariotteovu (pV = konst pri T = konst) te Gay-Lussacovu (V/T = konst prip = konst). 163. S02. izobarski izovolumetricki Omjer specificnih toplinskih kapaciteta Razlika cp specificnih x cp = xR/(x - toplinskih 1) kapaciteta = cp/cv ./P2' Specificni toplinski kapacitet plinova . NH3 itd. Vrijedl)osti za R . U prirodi nema idealnih plinova.promj'enaspecificneunutamje energije (u = U/m). koja ovisi samo 0 sastavu plina. Tehnicki osobito vaZni realni plinovi jesu: jednoatomni dvoatomni vi~eatomni He. Pri malom tlaku i pogotovu jo~ pri visokoj temperaturi motemo zakone idealnih plinova primijeniti i na H20.Cv = R Cv = R/(x - 1) Entalpija plinova specifienaentalpija h = f cpdT + C. Mjerimo je u J/kgK.promjena specificne entalpije.vidi str. CO. molna entalpija hm = mm f cpdT + C Podaci 0 molnoj entalpiji hm najpoznatijih plinova'11alaze na str.34J/kmol K Avogadrov zakon 1 kmol bilo kojeg (idealnog) plina zauzima pri jednakom stanju uvijek isti volumen Vm.IDEALNI PLINOVI Pod "idealnim plinQvima« razumijevamo tako visoko pregrijane pa. 164. gustocu p.

4 132.00 28. N.9 50.7713 1.9 28. GustoCa.1'1.0 kapacitet. C.2928 1.4 -83. kg/m' 0.1 +111..9 -252.hl~l~ II.7 416.3560 1.6 specificni 1'1111 temperatura Ik . kap.0 33.0899 1.0 + 157.Toplinska svojstva plinova I 'I~/I.4 77. SO.. Vrelite (pri 1.7 -140.04 16.7 184.01 44.6 (1 kg/m' 69 531 31 311 430 310 301 460 524.94 2.96 28..02 32.3 20.01 64.7834 0.6 308.9265 0.04 50.9 188. 1'1111 Broj atoma u molekul.7 282.2500 1.27 1.n.7 263. (1.0 +143.1709 0.41 1.C -268.3 -147.C.9 190.5 308.2 243.1 111111101 ".2 +31.lIlIkll ..5 +9. 235 231 162 370 555 216 210 1.2604 1. CH.8 -195. .2 169.2 289.2 430. simbol He Ar H.5 249. C.03 26.06 17.66 1.07 110 .0 63.2 81.CI.11.7 34. I~II.C i 1.32 1.\'ka konstanta.3 150.49 120.CI CF.I~ '"~ 11.H.H.25 1.2505 1. I .6 78.8 40.0 -30.8 -140.1 1 .3 +35.6 -161. VeliQne kritinog stanja tlak gust.26 1.4 +35.8 488.2 79. -" Pri O.8 287.7 -83. 111.3084 5.4 37. I 11 Ill. NH.66 1.9 113.4290 1.016 28.4 90.ft('i kriticno stanje plinova Kem.5 -10. 1 1 2 2 2 Molna masa mm kglkmoJ 4.6 toplinski Pk bar 2. 0.0 -103.5 405.003 39. 1 .8 129.8 189.7 276.9 -185.20 I'rl (I.7 13.30 1.lInk ""lIlIllnk IIIIIII"llIe IIH Ililt 1IIIIIIIklm HWIIIlI 11I11I"lIlIkle 11IIIII1U J ) ""'I"III~11 11111 1'I/ll. CO CO.7 68.11.I 11 .6 518.1785 1.31 1.8 33.9 -122.29 1.0830 1.7 194.0 296.5 -88.5 133.5 46.7 259.5 -78. C J/kK 5237 523 14245 1038 913 1005 1042 820 607 2055 1511 2156 737 561 1612 1729 . 2 3 3 4 4 5 5 5 6 8 Plinska konstanta R Jlkg K 2078 208.9768 2. '" ~ III~ - III .111 tit III .4 -239.3 66.0 -191.40 1.11 1 1.3 126.8 296.1 51.14 1.11.= 5!.0 -194.H.28 48.7 Specifina topl.3 384.40 1.9 73.0 -33.0 304.01325 bar.2 319.40 1. C. Cv .2 4122 296.3 + 132.7 -24.40 1.1 -118. Tk K 5.4 49.7168 2.013 25 bar) Iv ..05 30. 111111'.6 111. CH.7 164.C -267.3 87.m .. 163 .1 154.2 gustoca Tv K 4.8 -183.

66810 85190 103 730 Zrak 0 2913 5865 8858 11920 15040 18260 21480 24 830 28210 31620 35 080 38570 42 070 45 630 49190 58190 67 330 85 330 104 600 hm kJ/kmol CO 0 2918 5860 8866 11 920 15050 18260 21520 24 870 28 250 31690 35 170 38 690 42 240 45 750 49310 58310 67440 85 940 104 500 I CO2 0 3839 8079 12 630 17410 22 500 27 700 33 060 38 490 44 080 49 690 55 460 61 240 67060 72 920 78 860 93 720 100 400 139 100 169700 I S02 0 4077 8498 13210 18150 23 250 28510 33840 39 250 44 750 50 270 55 840 61450 67 100 72710 78 360 94810 106 900 139000 164 500 I H2O 0 3361 6798 10 320 13 960 17730 21 600 25610 29770 34 060 38 340 42 900 47470 52 130 56 970 61 790 74 340 87150 113 800 141000 .Molna enlalpija hm plinova pri kOnslall/nOIll Ilakll p = 0 (bez obzira no disocijacijll) Temperatura I T °C K 0 273 100 373 200 473 300 573 400 673 500 773 600 873 700 973 ROO 1073 900 1173 1000 1273 1100 1373 1200 1473 1300 1573 1400 1673 1773 1500 1750 2023 2000 2273 2500 2773 3000 3273 Temperatura I T °C K 0 273 100 373 200 473 300 573 400 673 500 773 600 873 700 973 800 1073 900 1173 1000 1273 1100 1373 1200 1473 1300 1573 1400 1673 1500 1773 1750 2023 2000 2273 2500 2773 3000 3273 164 hm H2 0 2897 5819 8765 11 690 14630 17610 20 620 23 630 26 690 29 790 32 970 36 140 39 380 42 660 45 960 54 380 63 040 80 960 99 500 kJ/kmol I N2 I 02 0 2951 5982 9113 12360 15680 19070 22 520 26 030 29570 33150 36 750 40 390 44 040 47720 51450 60 860 70410 89 890 109 900 I 0 2918 5860 8845 11 880 14970 18 110 21320 24610 27 960 31360 34 790 38 260 41760 45 290 48810 57 770 .

/V2 = eie.VI-P2V2> . .ohora V=konst p/T=konst(=mR/V) p.-I .hnll!ki rad W= 0 lopllna "R "P " c.. = T. =1-= -(P.) 1"1.lInn ..'../P2=T'/T2 "".>=-A .o"lIna Q= 0 165 ..rntropa S=konst I'V' konst TV"-.olntni rad A =0 Iphnl~ki rad W= V(PI-P2) R v Q = mc..T~ = mc.. otHHa P = konst V/T= konst(=mR/p) (Gay-Lussacov zakon) V. T (P) 1 "~1 = konst "Iolnlni rad A = ~.J mCp(T2... "-I ] IIIhnlCkirad pri izentropskoj promjeni staQia (= teoretski rad toplinskih "tnJcva> W = "A = mCp(T.T~ = H.(T2.Povrative Oznake promjeoe stanja ptinOYB str. 157 do 162 veliana .> = m -(T2TI) = -(V2V...olerma T = konst P V = konst (= mRT) (Boyleov i Mariotteov zakon) P.nllllni rad A =p.T.-I [ ~ 1 T2 P.V..-I T. =P2V2 V2 PI ~".-1 () ( ) 1- !2 "~I ] =~ I- () V./T2 "'Iollltni rad A = p( V2. = konst .. .-1 I '..) IIIhnlCki rad I"pllna '" I.) (P2-P.lnVI P2 = mRTln V2 = mRTln~ V.V.-I I.-h2) .na .-1 [ ~ ..ln=p.-1 .V.T..T2) . P2 W=A Q = A = W= T(S2-S.VI) = mR(T2 .(T.-1 .V.) = m (T2.T...-I mR =(T. ..-H2 = m(h.TI) I.V..

)=-(P.V.e) Poli tropa predstavlja opcenitu promjenu stan.ia pri kojoj je promjena temperatu upravno razmjerna dovedenoj iIi odvedenoj toplini dQ = mcdT P VI' = konst Apsolutni rad n= c-c c-c.- n-IC n-I VI n-l V2 n-I A = PIVI 1n-I TcbniCki rad Toplina Prol1\iena st~a vedene povrative p n-I mR =-(TI-T~ n-I W=nA IC-n Q=-A IC-I po politropi =- PI VI () ] [ () ] (1-.ia koje su samo n. 101 promjene stan. L.iezini posebni slueajevi. cp :too o 1 IC= cplc..-P2V2) PI T2 [ ~ n:l = PI VI 11 n-I TI * kao opeenita - - obuhvaea sve prije na. PrigaSiTBDje o plinova vrijedi: je nepovrativa promjena stanja za koju kod idealnih izentalpa h 166 = konst T = konst . Usporedba politropa politropa izohora V = konst izobara P = konst izoterma T = konst izentropa S = konst n :too c c. c = c.

T..=1 167 .!ELh.2.=1 n '\'V (1= ~ .c IIIhllllrlllmjcse IIH~11111010 1'1 V P = VI + Vz+ ." I' 8Uparciialni tIakovi pojedinih plinova u smiesi (DaItonov zakon) PI = pVI/V pz = pV2/V .- I --L Cvi m h - .. '1.. p = T= Lm... = PI + pz + .=1 cu." '1I11olulinova vrijedi ista jednadzba stanja kao i za homogene plinove p pV = mRT 1'lIlIlkll knnstanta smjese R i prividna molna masa smjese mm f' . .='\'~ m Cp."ldJnlni volumen -"llIlIIen smjese V' = (PI VI/Tt) .003 MlJr.'llIenl toplinski kapaciteti i specificna entalpija smjese: n n C'.'.=1 Jf m' (1.!EL R..l.lhllll .. 111I11'."I'~I e+Ne+Kr+Xe 0. MII~. T/V temperatura n smjese p = p' + p" + ... T= .cp. I Lm.1o.flll'lepri V = konst 1IIIIIIIjlllnllak p'= (PI VI/TI) t Ihl~ Imjese Itl MII~. .Smjese idealnib plinova 111I. .=1 I n .=1 Lm. I m . R= ~ m .. n oznacujemo veliCine koje pripadaju pojedinim sastavi1 II"II'~ 11Iml..=1 n !.=1 '111111111% "" .=1 temperatura n konst I n Lm. T/p smjese V=V'+V"+..f(lIIlepri ..I) q".T. . .cp.cv. ~ .cv.nJe pUnova (nepovrativi proces) .01 0. ..

h.za pregrijanu vodenu paru na str. bez tekuCine). 1) s = s" + f cp (dTI1) Za pregrijanu paru sastavljene su razne tablice 0 parama. povecanja volumena pri isparivanju if - v' i diferencijal- nogkvocijenta dpldT: r = Ts (v" . Para ima u zasieenom stanju za svaku temperaturu tocno odredenu vrijednost tlaka.v') . Pregled ~ireg podruqa (zasicene i pregrijane) vodene pare prikazuje posebno zorno Mollierov h.PARE Zasicena para je smjesa dviju faza: tekuee i plinovite.s') - Qapeyronova jednadfba prikazuje toplinu isparivanja r kao funkciju temperature zasieenja Ts. RazliCite veliCine stanja pare. Obiroo smatramo pregrijanom onu paru koja nije pregrijana mnogo iznad temperature zasieenja i nju moramo raronati po posebnim zakonima za pregrijanu paru. v. s) funkcije su tlaka I temperature: pv = RT + t. x = 1 s u h a par a (samo para.----- . koja u jedinici mase sadrfi x dijelova suhe x) dijelova tekuCine. 169.h' je realni plin koji je pregrijan iznad temperature zasieenja i ne sadrfi vi~ nikakve tekuCine. napose gustoeu (l.: . 172 do 174 i 188 v. s-dijagram (str. . dok se visoko pregrijane pare postupno pribli2:uju svojstvima idealnih plinova. = v' + x(if v') h. = s' + x(s" . 1) h = h" + f cpdT cp = h (P. Omjer mase plinovite faze (suhe pare) i mase cjelokupne smjese (suhe pare i tekuCine) nazivamo »suhoea pare x«. 168 L--.m 0 k rap - pare i (1 - t e k u c in a (bez pare). 170 i 171). VeliCine stanja pregrijane pare (P. npr. 175 do 187. specifi~ni volumen specifirou entalpiju h i specifi~nu entropiju s ozna~ujemo: pri stanju x = 0 oznakom pri stanju x = 1 oznakom " Temperatura i odgovarajuci tlak te ostale velicine zasieene pare pri stanju x do 191. Za mokru paru (0 < x < 1) vrijedi: specifiroi volumen specifiroa entalpija specificna entropija = 0 i x = 1 nalaze se za najvaZnije pare u tablicama na str. (dpld1) Pregrijana para r = h". v. a r a.za zrak (ako uzimamo u obzir odstupanje od ideainih plinova) na str. (P. S obzirom na x je zasieena para: (v rei a) x =0 o < x < 1 . = h' + x(h" h') s.

01411 0. specificna entropija s.656 6.2 686.359 6.072 6.2 191.800 6.8 475.1 361.07817 II.3 270.3 268. temperatur.204 5.0 195.734 5.01550 0.007288 0.7 686.1 686.8 309.hl"lIllc za specifinu entalpiju 11.2144 0.263 6.023 22 0..415 7.830 4.420 5.1854 0.063 29 0.3 272.5 475." I""MIIIIIIIIIpllrn tkoji pri toenijem racunanju odstupa od zakona idealIIIIt 1'"1111"11) Topllnskasvojstvapr.1 20 bar I 5.02315 0.05380 0.1566 0. n .01283 0.6 374.02703 0.142 6.8 686.8 223.4 207.359 je pri I 0.7K38 0.01072 0.900 6.2 686.2 368.8 s izabrano " 0.1 273.01097 0.221 6.4 686.510 4.938 5.004 512 0.2 471.II.015 6.2716 0. h i specificnu 169 .137 5.0 365.Zrak .1 262.3867 0.3 323.t '1".843 6.7 248.775 I v ml/kg h I kJ/kg 5 bar I kJI:gK 5.046 39 0.6 183.02496 80bar 109.356 1.6 l.9 371.944 5.007604 0. tlaku p .llIrllt volumen v.09766 0.03300 0.9 321.632 5.011 64 0. "MI IIKI III 0 10 IIKI ItKI ItKI - 40bar 144.04908 0.629 4.01811 0.1 " IIMI III 11 III IINI ".584 6.2 60 bar 118.1 I kJI:g K 6.2 252. " I " IIMI III 11 HI IIKI ""I I'MI 11..567 5.1 306.4 100 bar 94.01365 0.003 270 0.1073 0.859 7.005688 0.01529 0.1938 10bar 166.02014 entropiju 170.668 7.987 6.552 5.930 mIlks I h kJ/kg I bar 172.009 564 0. specifiena entalpija h*.1 " III 11 III I'M' IIM' HMI IIMI 0.495I 11.229 5.1 476.114 5.641 5.023 14 0.685 5.06833 0.899 6..01936 0.O?271 0.071 1.10 .7 215.311 6.2 686.056 6.009 955 0.862 6.01750 0.729 5.8 373.006 582 0.9265 1.106 6.097 31 0.03444 0.7 219.9 473.2 311.0 255.425 159./1393 1I.1361 0.454 5.5 474.687 5.3 364.03897 0.0 471.026 7.277 6.8 316.424 6.2 686.0 319.121 6.868 7.030 5.652 5.'lrnll(l1) psolutnoj nuli.460 5.009 328 0.03129 0.479 6.467 6.3J5 5.1273 0.9 372.1 322.04798 11.172 7.0 221.9 470.890 6.403 5.

........ .ai .. ........... o o CD M o o CD M o o ... o o o . M It) on Specificna entalpija h kJ/kg 170 .o ........ o o N o ... o o CD M o 5! M o o .... o o CD o o .. ::}I o oD If) on 0 o CD o o . . o o N . g . M o ai If) a) If) a) If) ......

= I '6 !J.I'111JJ I'll' N I I'k'3\"'Nj'l"..I 1_'. \rt-! :::::- : g. ''''''\....S " Cl> "I '" 0\ ..V. 0 '" 0 0 '" N 0 0 '" N 0 0 " N 0 0 N N HI 1 '!.I 1 . :'::N '0 ::E 1 0> .)f-----i.Jt..1'.: Cl "'" :::..tHJ\ ....."'" :'\ i-IJ--PW f'l H N'V¥ N..\}lt\j1\WfHJliJlJjf'fl:flv'tlf'?: . . 5i 1'.... 'g I :..1'="1_'1""11>" \ 1 I ...l'N"NtJ'iJl'l\'...-"" IV IIIV IV .1\1 VV "" "'... o o N '" o 8 '" 8 '" N o o '" N o o " N Specificna entalpija h kJ/kg 171 .. "I"'" \ \ \....."\. u...:1 1. .'. I- : -LN 11JI N NN r\J{ J....m u... c:>.'.0 0 .!. .

9 398.836 6.00 1 070 0.001 0.026 1.078 0.943 1.1510 0.04241 0.095 82 0.05 9.757 1.001 040 0.001012 0.0010000 0.954 8 7.638 3 8.94 83.258 0.031 66 0.001 026 0.455 0.00 1 004 0.199 2 0.634 7.5 697.55 15.748 6.436 5 8.076 2 0.001 006 0.409 2.129 1.703 5 8.845 3 1.134 7.622 6.001 044 0.98 57.893 3 7.056 22 0.783 0.346 0.0 546.077 1.882 6.385 5 0.614 4.668 1 0.2 106.208 1.193 0.3 567.239 1.134 3.C 0.9 376.892 1.181 7.578 0 0.24 19.250 7.008 718 0. specificni volumen V'.042 2.001003 0.542 0.001 091 0.508 0.158 9.2 653.001 102 108 115 121 128 134 svojstva pri '5' tlak p.504 9 8.001 000 3 0.306 0.473 7.902 8.001001 0.528 7.8 675.40 32.001 0.0 293.7011 0.01227 0.791 6.829 2.224 3 V" m3/kg 206.7 589.001 0.791 1.8310 7.977 1.001 010 0.361 1.4736 0.001 0.01 41.760 5.84 43.075 7.1 785.001061 0.7702 0. V".891 5 0.982 1.216 0.1 440.183 1.00 1 052 0.173 5 0 4 4 8 4 6 5 8 9 172 .023 37 0.202 5.001017 0.985 2.000 0 0.4 77.210 1.419 7.559 0.0 313.679 6.091 2.767 7 7.5 188.Zasitena Toplinska Temperatura Is .7 146.691 1.3610 8.3 482.001 020 0.013 3 1.001 096 0.355 1.001 023 0.188 6.842 1.1 763.001 008 0.993 0.572 1 8.006 112 0.155 4.1 610.480 1.250 1 0.193 7.739 1.242 0.01704 0.582 6.668 0.001 075 0.613 1.001015 0.579 7.03 11.684 1.4 209.001002 0.027 8.9 355.296 3 8.139 2.701 3.1234 0.2 147.663 6.1 272.131 3.157 4 0.705 6.928 6.00 1 085 0.581 8 0.6 167.581 7.0 419.419 1.036 0.001 033 0.687 6.3 719.321 2.015 7.001 036 0.363 7.3 230.008 7.28 12.99 62.0-1 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 105 110 115 120 125 130 135 140 145 150 155 160 165 170 175 180 185 P bar 0.911 0.001 080 0.433 1.392 0.2 461.001 056 0.00 21. h' kJ/kg 0.920 8.433 6.354 0.001 0.6 632.545 1.2 251.8 125.9 334.446 0.073 75 0.046 4.924 10.166 0.832 0.001 029 0.307 7.272 0.001 048 0.296 1.001 065 0.93 25.673 1.001 000 2 0.23 V' m3/kg 0.7 525.992 2.311 6 0.1 741.3 h" kJ/kg 2502 2511 2520 2529 2538 2547 2556 2565 2574 2583 2592 2601 2610 2618 2627 2635 2644 2652 2660 2668 2676 2684 2691 2699 2706 2713 2720 2727 2733 2739 2745 2751 2757 2762 2767 2772 2776 2780 s' s" kJfkg K kJ/kg K 9.86 104.417 1.5 503.

930 5.001 349 0.115 0.5 165.035 0.246 6.218 5.748 2.001 .001 263 0.001317 0.1 155.282 6. 46 80.127 0.001 157 0.465 6.553 3.W.8 186.001 0.1.895 5.719 3.038 0. 70 105.132 0.208 3. 15. 48 .001404 0. 14 98.283 5.00 I 448 0.006 012 0.030 0.400 3.542 5.966 5.1 71 59 74 13 73 54 51 If III 1ft.55 17.001 164 0.9 990.111 '. 6 128.036 6.785 5.00 I 384 0.001 0.021 65 0.01833 0.001173 0.032 0.859 5.7 920.001 142 0.00 I 562 0.976 3.4 3.1\ \Ill \I.398 5.001 529 0.662 3.001 289 0.564 2.06 20 2.176 6.078 35 0.111 4.747 5.001 209 0. 6 0.52 .001 5.008 799 0.001 229 0.001251 0.004 973 "~ '.885 2.001 149 0. 98 6.001 199 0.3 210.628 5.6 943.958 4.17.780 3.140 0.931 2.303 3.060 4.331 2.504 6.4 175.708 5.3 1014 1038 1062 1086 1110 11.78 4.450 3.15 221.115 3.15 1160 1185 1211 1237 1263 1290 1317 1345 1373 1402 14.839 2.425 2.104 0.449 5.023 1. 6 112.002 214 0.001 190 0.610 2.00 I 500 0.103 0.849 6. 50 27.001 181 0.071 6.042 0.015 48 0.283 2.9 852.50 64.006 940 0.002 4.144 v' m3{kg 0.378 2.059 65 0.00 I 240 0.255 3.001 896 0. . s" v" m3fkg 0.16.1 8 2 0 2 63 h' kJ{kg 807. 94 50.156 0. 04' 85.166 0. 20 69. 20 0.814 4.00 I .12 1463 1494 1527 1560 1596 1633 1672 1717 1764 1818 1890 h" kJ {kg 2784 2788 2791 2794 2796 2798 2800 2801 2802 2802 2802 2802 2800 2799 2796 2794 2790 2786 2780 2774 2768 2760 2751 2741 2730 2718 2704 2688 2670 2650 2626 2599 2568 2530 2485 2428 2343 s" s' kJ{kg K kJ{kg K 2.010 78 0.606 3.141 6.050 04 0.7 966.822 5.009 763 0.351 3. 93 92.501 3.071 45 0.0 897.19 74.8 198.001 0.391 6.086 04 0.442 9 173 .55 99 1.00 I 425 0.002016 0.06 59. I' hit r 110 I 11111 11 III I '11 11' I' III I '11 h".003 17 2 107..022 3.318 6.656 2.08 21.01993 0.211 6.054 61 0.343 5. specificna entropija s'.001 276 0.IIIII'III11U 0 do 374. \ '11 . III J"" '"1 "Ill "'~ 11111 .24 19.471 2.001219 0.354 6. 25.1.236 2.518 2.007 859 0.068 3.025 0.065 25 0.586 5.012 99 0.88 55.045 90 0. 5 '74.106 6.428 6.161 3.921 5.15"C od 111"1111 '1anlulpijah'.1 ."1"'I.001 598 0.1.027 0.!~ '\11 0. 9 120.001 .497 5.094 .I~ I~II \~~ \1111 IM 170 1 1.014 19 0.794 2.702 2.669 5.001 639 686 741 809 12.01686 0.5 829.10.25 46.4 875. 146.1.001 473 0.1.011 85 0.

45 55.253 4.758 6.04 0.0 324.909 7.0 201.35 85.500 5.0 2. 's.360 7.303 1.233 1.3 365.7 535.027 3.001 710 0.09 64. s" P bar 0.747 4.4 0.240 3 720..422 5 0.3 317.087 1. 7.8 1.00 1 048 0.001 055 0.4 223.83 49.4 179.747 5.230 8.497 3.12 75.4 0.04975 0.06 0.361 1.066 63 1087 0. .087 7.7 0.001 0.832 7.127 7.344 2. h'.298 7.89 81.C 6.10 14.9 188.7 v' m3/kg 0.418 6.032 44 1214 0.001084 0.6 0. entrop.4 151.993 3.001 068 0.725 8.34 60.9 231.34 73.977 8.3 0.216 2.001 159 0.832 1 0.002 037 439. entalp.208 3.204 5.374 7 640.8 170.9 191.01 do 200 bar TIak p.931 2.6 0.770 7.772 1 0.9 0.001061 0.138 2.74 18.672 1.5 3 4 5 6 8 10 12 16 20 25 30 40 50 60 80 100 120 160 200 174 Is .885 4 0.001 127 0.7184 h' kJ/kg 29.254 6.4 0.Zasicena vodena para (nastavak) Toplinska svojstva pri tlaku od 0.001 008 0.3 120.202.592 5 0.001 093 0.001 027 0.520 9 0.331 8.476 8.3 561.091 1.001 252 0.732 2.'.51 99.6 295.7 340.01428 0.260 7 0. tl".001319 0.001 101 0.001 015 0.07991 962.650 6.819 6.893 2 0.005 877 1 827 - . s'.1060 0.36 9.151 8.67 12.001 022 0.921 3.091 0.519 6.2 127.9441 1.6 251.009 308 1651 0. spec.595 7.671 7.428 1.63 104.3 263. vol.001 139 0. h".9 275.02 0. spec.620 5.607 1.001216 0.447 2.51 28.4 0.5 173. spec.7 417.0 311.53 45.08 0.5 0.001 033 0.069 5.001 030 0.46 121.2 0.6 0.337 6.696 3 0.605 6 0.001 527 0.4 212.4 504.018 04 1408 1492 0.776 1.983 17.001 039 0.5 272.052 6.163 2 0.987 7.6 798.433 7.026 1.6 2.001 453 0.229 3. temper.9 233.001 0.25 0.5 h" kJ/kg 2514 2534 2555 2568 2577 2585 2591 2602 2610 2618 2625 2637 2646 2654 2666 2675 2683 2696 2706 2716 2725 2738 2748 2756 2768 2776 2783 2792 2797 2801 2802 2800 2794 2785 2760 2728 2689 2585 2418 s' kJ/kgK 0.462 2 604.991 6.18 41.0 1008 0.646 2.974 5.184 6.001 000 001 004 006 v" m3/kg 129.099 54 908.797 2.455 1.8 206.860 1.530 1.16 0.4 133.0 289.001 0.001 074 0.99 69.1 0.039 43 1155 0.1 0.533 7.3155 670.891 5.001 384 0.001 012 0.001 286 0.8 158.9 391.583 6.001 020 0.8 113.001 115 0.894 6.7 347.1943 762.4 475.001197 0.435 7.046 2.oJ 0.5 143.6 359.660 6.361 3.95 93.2 67.8 250.98 36.694 1.001010 0.649 3 0.001 177 0.2 1.001017 0.015 s" kJ/kgK 8.1237 858.0 1.554 2.001 043 0.01 34.80 23.6 151.240 2.12 0.941 0.023 53 1317 0.145 1.

34 I 83.548 8.O 167.2 1/1. specificna pri tlaku entalpija p i temperaturi h.471 8.O 83.OOO2 .12 16.5 2611 2649 2687 2725 2763 ~.1.68 30. ' 0.0002 I i I ..449 8.769 8. I 8.6 - 83.184 9.685 8.0.12 bar .21 76.448 8.59 27.0 -0.9 167.5721 8.O 2612 2650 2688 2726 0.0010002 0.IH)! 0002 O.570 10.OOO2 0.2963 0.864 8.296 3 i ! 2575 2612 2650 2688 2726 0.10 bar 1----s:Js4 8.08 I 2689' i .0002 0.UOI001 III O.87 II MII UN' /111 1'111 -0.- .02bar 11 III '11 H' I I tI.089 9.001 000 24.410 Ill' I oil I I' I 67.559 .04 25.659 8.873 8.22 I 83.9 .33 15.CH)! 002 - III 1111 It.5721 ---8.01 bar I s kJ/kg K I ! I tI m3/kg h ! kJ/kg I ! kJ/kgK .77 13.10 15.148 8.5 2611 2649 2687 2725 2764 I 0.740 8.-_J 0.001002 15.0 83.001002 2 0.13 28.7 172.9 .06 bar 0.2963 .UO ItJO ill O.259 8.ooo 2 0.74 11.16 bar I' -.464 8.330 8.125 8.71 4.001008 12.16 10.55 14.Voda i pregr1jana vodena para I'oplinska "'''.230 8.2963 0.785 I' 11 O.233 I I 0.' 11'.0002 9.OOI~ I~I \9.5721 8.193 0.972 .0 2576 2539 2613 2689 2651 0.001008 .3 UM' 21.5' 2612 I .9 0.001002 0. specificna t entropija s S mIlk" I' I kJkg 0.300 9.5' 1111 22.337 8.514 9.08 bar I 8.543 8.2963 8.20 18.46 86.014 8.2963 I 11 III O.2 IH.O 83.061 9.9 .40 2575 2613 I III I'M' I'll 40.552 8.32 11.08 lH.1.001002 0.tH)IOOO2 'I 10\4.O 2538 2576 ! 2613 2651 i .652 0.' 'I"III volumen svojstva tI.0002 8.0010002 0.O .980 9.34 - 2650 2688 2726 0.001008 9.OOO 2 0.167.03 4'.364 8.425 175 I .9 I I I 0.90 '" 11 HI 0.\ Ill' 20.04 bar .581 8.344 17.0010002 I I .84 81.27 2688 I 2726 '2650 0.58 72.0010002 ! 0.

5721 0.982 -0.9 2683 2722 2761 2800 2839 2878 0.6 bar -0.001 029 3.3 bar -0.001002 0.1 2648 2686 2725 2763 2802 I kJ{kgK m3{kg I kJkg 0.5 251.607 3.00 1 002 0.296 3 0.830 7.000 2 0.1 2645 2684 2723 2761 2800 2839 0.611 7.219 8.001 017 0.5 bar 0.418 3.224 8.000 2 0.585 9.0 83.226 8.797 7.8310 7.074 0.001 002 0.001 002 0.1 2647 2685 2724 2762 2801 2840 -0.8310 8.042 4.00 1 000 2 0.312 0.117 8.9 167.001 000 2 0.C svojstva pi s kJ{kg K specifieni volumen v.296 3 0.356 0.5721 -0'00021 0.001017 4.401 5.9I6 8.001 000 2 0.796 3.9 167.296 3 0.178 p= 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 176 0.296 3 0.902 7.0 83.001008 0.9 167.0010002 0.001 008 0.296 3 0.609 7.001 002 0.075 7.801 7.317 3.001 008 0.5721 0.831 0 1. p= I s I v I m3{kg kJkg 0.989 8.844 3.237 7.958 0.488 6.001002 0.001 008 0.5721 0.00 1 008 0.808 7.983 5.310 p= 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 0.022 8.037 8.516 9.001017 5.0 83.9 2681 2721 2760 2799 2838 2877 -0.694 '1 7.648 6.001008 0.051 9.628 0.001 029 2.1 2647 2686 2724 2763 2801 -0.090 8.9 167.25 bar I 0 20 40 60 80 100 120 140 160 0.338 6.075 7.002 3.5721 0.159 .0010002 0.123 8.001 017 6.5 251.4 bar 0.Voda i pregrijan Toplinska t .001017 0.8310 --r.000 2 0.986 8.1 334.695 7.000 2 0.074 I 8.021 8.8310 1.894 7.711 7.515 4.714 6.2 bar -0.983 4.322 8.473 3.5721 0.170 4.864 7.5 251.8310 7.936 8.9 167.901 7.5 251.1 334.0 83.000 2 0. specifieD v .0 83.296 3 0.215 0.001 0002 0.9 167.749 4.413 0.0 83.126 8.5 251.133 8.027 6.279 4.999 8.5 251.001017 8.160 3.980 -0.

996 8.527 7. .696 1..075 --. III '.766 2837 7.574 2758 7.6bar 0.940 8.572 I 0.ll iNII 11111 0.120 2.234 1.588 1.835 2.296 3 0.294 1.075 1.184 3.546 2.0 167.021 8.613 7.000 1 1.300 --I -0.2 335.572 I 251.1 0.001 000 I 0.2679 7.696 7.5721 0.2 0.730 IIHI 110 27f4 2755 2795 2835 2874 2914 2954 419.0 0. specificna ""llIlpija I "C I v m3/kg p= -- v I s I kJkg 0.001 002 84.911 1.00 008 I 11.072 8.vmlcna tlnku para (nasta yak) t entropija s s 1 p i temperaturi h.663 7.00I 000 2 1.601 2.001 017 11.145 8.001 002 0.078 2.530 1.2 0.198 2994 3034 3074 7.776 IIHI 11.830 9 1.246 2.647 2993 3033 3073 7..0 -0.0 2676 2717 2756 2796 2836 2875 2915 2955 2994 3034 3075 1 kJ/kg K 11 W .1 0.001017 0. 251.8309 -0.001008 0.479 7.266 2.436 7.887 1.998 177 IIII'III"kll'rlruCnik .6 251.307 7.2 bar 0.172 2.835 7.365 2.965 'Ill .660 7.--7.100 8.470 2719 7.749 7.001 008 167.1 -0.296 3 0.001 029 2.984 2.639 83.467 7.362 7.00 002 I 11.00 029 I -0.6 0...359 2.001 044 1111 liII 1.889 1.5 251.852 7.043 2.176 8.000 1 0.471 11.001 044 1.379 7.000 1 0.0 419.126 2.075 !'-.750 .9 1.307 7.926 7.237 7.9 0.0 bar 84.132 1.000 I I 334.173 1.651 1111 1.917 7.2963 167.001000 0.718 2.249 8.353 1.566 7.1 84.112 1.001 017 0.952 3.7.413 1.075 1.2963 0.068 3.571 1.453 2. 11 III III fill Nil 11.832 7.217 I' .5721 0.11 1.1 2710 2751 2792 2832 2873 2913 2953 1.001 000 2 0.854 2876 2916 2955 2995 3035 3075 7.573 7.Ill It.0 0.0 167.061 8.987 8.808 1.320 0.1 335.672 2798 7.001 029 I 335.001 008 0.5 0.001 002 0.484 2.111 nil Nil IINI 1111 HII IfoII INil IIHI .340 7.793 1..8 bar 1 kJ/kg K m3/kg kJkg 1.001029 2 1.001017 .8310 0..:.1111 'HII IIHI 2.830 9 1.

5720 I 419.8620 0.001080 0.2962 0.296 3 0.312 7.'" o 0.001002 I 4.631 7.485 7.29621 60 40 100 120 80 180 140 0.7 0.789 7.052 3071 I i 7.3 335. 2 990 1.7 0.822 7.001000 1 0.001029 0.307 1.419 7.7164 I 2907 2866: 0. 0.5720 -0.001008 1 0.591 7.397 7.001008 0.420 7.0 167.2 251.8: 2786 1. 3030 7.001 044 0.6837 06167 251.316 I ' 0.6 0.478 7.8 419.3 1167.8232 0. specificnJ v m'/kg I I h kJ/kg ! s kJ/kg K I °C i i I v m'/kg ! h kJ/kg 2.7 2748 0.2 2818 I 589.495 I I I 2988 3070 3029 I I I 0.258 1.- "'" I 0.6549 I 2985 0.556 7.001061 I 251.7440 I:-2827 I I I I 7.0bar 84.328 7.748 7.830 9 1.934 9 2789 0.222 7025 7:127.1 167.001 000 1 20 0.4 167.230 7.4837 I il I i i i 1.572 0 0.118 'I 0.527 1.671 7.000 I I 0.001 "9 335.739 0.2 335.528 7.000 1 I 0.3 -0.175 1. I 2824 I 2739 I I 0.001029 0.001017 0. 503.1.7840 I kJ/kg K 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 280 300 ' 0.000 1 84.1 160 240 200 220 260 300 280 0:6506 2782 7.001061 503.507 7.-Voda i pregrija Toplinska specificni volumen t I I J svojstva pr.001044 0..075 1.5343 0.001029 0.8308 0.001008 0.001 017 0.307 1.001 000 84.8123 0.9385.171 1.8753 i 0.9763 I 2"9 0.001 017 I I 84.643 '..000 1 0.312 7.001 000 0.269 2871 2911 2951 2 991 3032 3072 I 419.8438 0. i I I 0.400 7.5720 1.528 I.001 061 0.2 503.4 -0.001002 0.0" 7.703 I 0.528 I I 0.7805 I' 2948 0.1 1251'2 0.075 1.5831 0.8308 I 0.900 4 1.8309 1.3.894 I I 0.1 0.340 1.307 1.2 0.001044 419.9: 0.001017 0.".307 ' 0.984 0 2830 1.033 1.5093 0.568 7.717 260 - 1.001061 0.019 1.2 i 503. v.001002 .080 1.128 1.33S.001008 0.001044 0.296 2 0.6012 0.0 -0.5 bar p= 0 2.5589 2860: i 2944' 2902' 7.218 7.S I 0.222 1.001 002 0.6311 3067 3026 i I I 178 . 7.8 .014 2868 2909.1486 0.

830 7 1.3 167.889 7.635 9 0.111 i kJ/kg I kJ/kg K 5 bar 0.785 3 0.4450 0.nO 'HO '.001 080 0.709 7.771 7.3 2758 281.057 7.673 4 0."u para (nastavak) II"~II I' i temperaturi t s .5 84.296 2 0.367 179 0.822 5 0.739 6. ".4 503.001 002 0.088 8.300 7.916 7.U HU IINI I AU 1.8411 0.t.217 8..669 6 0.9 589. .001008 0.5762 0.831 7.383 5 0.403 8.9 251.Uu h.529 3 0.54) 6 0.579 5 0.296 2 0.3 419.u 'HO 504.975 8.001 044 0.560 6 0.482 1 0.503 4 0..522 6 0.0 589..6541 0.947 8.UO 020 MO I I 3062 3104 3145 3187 3229 3271 3313 3355 3397 3440 3483 3526 3569 3613 3657 .075 1..318 8.532 7. specificna entropija v m'/kg p= U III .2 2766 2811 2855 2898 2940 2982 3023 3065 3106 3147 3189 3230 3272 3314 3356 3398 3441 3484 3527 3570 3614 3657 3702 3746 3790 .307 1.7667 0.353 8.. Inu IHU IUU 11U J'\II n.000 1 0.111 r.075 -I -0.369 0 0.250 8.197 8.001000 0..965 7.6172 0.856 7.667 7.5719 0.5 335.165 8.434 4 0..334 6 I I i I i I "'T.598 4 0.450 4 0.032 8.."lilh.527 1. s ! I v m'/kg h I kJ/kg 6 bar I kJ/kg K 0.3165 0.404 5 0.374 7.513 6 0.803 9 0. .571 9 0.497 9 0.142 7.5606 0.461 7.232 7.001 061 0.302 8.581 7.764 6.739 6.058 8.514 7.646 7.000 1 0..3520 0..7481 0.001 008 0.001 043 0.545 0 0.001 002 0.5918 0.700 7 om Illi I~O Inu IHO ~m ~w «0 ~M ~~ 'uu '20 '.466 3 0.6851 0.001017 0.10 ..268 8.601 7.001017 0.638 6 0.6547 0.001 000 0.312 7.732 7.148 7.112 8.385 7 0.001060 0.6921 0.4021 0.863 6. h .445 7.795 7.388 7.966 7.527 1.003 8.n.059 7.4183 0.4841 0.729 4 0.830 7 1.307 1.001 029 0.464 7 0.425 0 0.869 6.001 029 0..452 0.623 0 0.7108 0.143 8..223 7.5 2850 2894 2936 2979 3021 ! 1.607 4 0..001 080 0.

286 9 0.830 5 1.363 4 0.5134 O.000 1 0.001 043 0.075 335.6 504.049 7.396 0 0.8 0.001080 0.198 7.872 7. specificnA' t .001 007 0.372 3 0.348 3 0.3 589.407 8 0.942 6.001029 0.306 1.001 060 0.001000 0.2471 0.573 7.Voda i pregrijana Toplinska svojstva pr! spedficni volumen v.360 3 0.706 7.306 1.3160 0.001 001 0.571 I 251.306 5 0.5017 0.401 0 0.2740 0.7 1.3241 0.125 7.335 0 0.968 7.354 0 0.260 8 0.248 0 0.372 8 0.2169 0.296 0 8 6 3 9 84.454 9 0.923 7.001102 0.527 1.5718 0.818 7.237 9 0.080 8.7 419.258 0.648 7.277 0.1944 0.001 043 0.3 1-0.029 8.296 I 0.5 675.377 7.444 7.160 7.081 7.738 1.1 589.883 6.695 7.030 8.635 7.909 6.000 7 0.6 2791 2839 2884 2929 2972 3015 3057 3099 3141 3183 3225 3268 3310 3352 3395 3438 3481 3524 3567 3611 3655 3699 3744 3788 I I I V m3/kg h I I kJ/kg 10b ! I kJ/kg K 1___-0.235 7. 2827 2875 2921 2965 3009 3052 3095 3137 3180 3222 3264 3307 3350 3392 3435 3478 3522 3565 3609 3653 3697 3742 3787 0.4196 0.589 7.5f51 $ kJ/kg K I I I kJkg 8 bar 0.205 9 0.5 419.2 251.4314 0.942 6.001 060 0.977 8.529 7.403 7.129 '-TIf.001 001 0.C v m3/kg p= 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 540 560 580 600 620 640 180 0.926 7.815 6.001 029 0.8306 1.337 7.287 0.978 8.001017 0.527 1.4104 0.0 168.384 2 0.299 5 0.739 1.467 7.307 7.763 7.075 1.001 008 0.001 000 0.692 6.336 3 0.233 0.9 0.7 335.7 504.509 7.001017 0.382 2 0.4 675.6 168.267 0.3916 0.791 6.754 7.443 2 0.269 7.311 9 0.227 6 0.712 6.812 7.4900 0.344 5 0.466 6 0.998 7.001080 0.134 8.868 7.296 I 1.8 84.184 8.4197 .478 3 0.082 8.325 6 0.001 102 0.

2021 0.10 7.3417 0.001 029 0.10 '1(.1(1) .107 7.001 007 0.120 01.524 6.4 852.222 2 0.956 7.2617 420.4 I 336.075 1.691 6.587 6.001 102 0.942 2.944 7.246 7 0.001 001 0.205 4 0.1) HI) 1(10 110 14(1 11011 12 bar 1.306 1.139 2.000 I 0.001016 252.294 5 0.887 6.139 6.074 1.379 7.1453 0.442 7.1788 0.1310 0.2142 0.874 6.20 MO 0.9 504.526 1.909 181 0.331 6.255 8 0.318 I 0.001 001 0.037 7.941 2.2499 0.9 676.239 7.1879 0.527 1.1 335.1968 0.254 0.044 -0.562 7.001007 168.296 0 0.244 0 0.786 6.502 7.2261 0.177 7 0.806 6.8 419.540 7.482 7.738 1.001 127 0.174 7.2 85.001080 0.232 I 0.704 7.262 0.364 7.650 7.2380 0.732 7.(1 IHO 1(1(1 120 "10 1t.2 2814 2865 2912 2958 3003 3047 3090 3133 3176 3219 3261 3304 3347 3390 3433 3476 3520 3563 3607 3651 3696 3740 3785 -0.001 043 0.001 102 0.315 7.964 7.303 7.626 6720 6.1692 0.677 7.5717 0.001 060 0.9 0.001 060 0.238 6 0.208 2 0.2961 0.001 156 0.165 I 0.109 7.1521 0.1714 0.1) 'HO .0 'IHO (IO 'I I no 40 tlO HO hOO (.8 763.2 504.1900 0.286 7 7 7 7 6 0.333 8 0.196 I 0.1383 0.001 127 0.892 7.1587 0.349 5 .5715 0.424 7.830 I 1. specificna entropija v m'{kg s s kJ{kg K .786 7.1838 0.001028 I 0.001017 0.0 168.278 0.230 4 0.000 999 4 1.248 7.859 7.2139 0.6 675."""IIM pllm (nastavak) 1111 11 I' I tcmperaturi t '111111111)11 fr.3103 0.808 7.001 000 0.5 252.994 8.001 079 0.0 763. I .756 7.1 0.595 7.326 0 0.620 7.6 85.3024 0.220 2 0.034 7.4 2843 2895 2944 2991 3036 3081 3125 3169 I 3212 3255 3298 3341 3385 3428 3472 3515 3559 3604 3648 3693 3737 3782 IHO 1(10 121) 140 1(.4 0.306 1. fr I I i V I fr I kJ{kg m'{kg kJ{kg I kJ{kg K 16 bar p= I) III 41) 1.001 043 0.270 0.000 0 0.7 589.738 1.840 7.4 589.830 4 1.

829 9 1.1900 0.1160 0.1804 0.1561 0.647 7.001079 0.1399 0.001 156 0.753 7.597 7.7 253. specifle t .137 2.194 7.6 763.098 93 0.1034 0.8 943.256 7.2 252.5 86.9 420.305 1.C " I s I " I s I m'/kg p= kJkg 20 bar 2.6 852.209 0 -0.7 2851 2907 2960 3010 3059 3105 3151 3196 3241 3285 3329 3373 3418 3462 3506 3551 3595 3640 3685 3730 3776 0.001 007 0.1669 2.940 2.324 7.9 852.074 1.803 0.1411 0.064 7.849 6.001028 0. 540 560 580 600 620 640 182 0.001 001 0.001 190 0.383 6.730 6.596 7.685 6.0 590.000 (I 0.5711 0.001 007 0.329 2.0000 0.6 2820 2876 2928 2978 3025 3071 3116 3161 3205 3249 3292 3336 3380 3423 3467 3511 3556 3600 3644 3689 3734 3779 I kJ/kg K m3/kg kJkg 25 bar I kJ/kg K 0 20 40 60 80 lOO 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 .1515 0.266 7.000 999 2 0.951 7.295 9 0.1144 0.3 590.594 6.807 6.7 336.330 6.924 6.375 7.001016 0.0 85.001 101 0.Voda i pregrlJA Toplinska svojstva 0 specificni volumen ".526 1.001060 0.5713 0.018 7.146 7.3 763.35r 6.1554 0.001 001 0.1438 0.1200 0.526 1.1610 0.737 1.204 3 0.2 169.543 7.1360 0.381 7.1076 0.094 33 0.001 127 0.737 1.130 7.1995 0.2 336.130 8 0.1118 0.001 028 0.001 043 0.001 126 0.00 I 059 0.647 6.490 7.518 6.1241 0.001 101 0.089 5I 0.9 505.1255 0.702 7.1281 0.305 1.001 043 0.941 2.558 6.1659 0.138 2.1320 0.432 7.207 7.995 7.1477 0.1461 0.697 .880 ' 6.1360 0.5 676.1200 0.1947 0.1630 0.074 1.08436 0.1707 0.1852 0.2 676.1511 0.295 H 0.489 7.001 016 0.494 6.829 7 1.544 7.7 169.650 7.770 6.5 420.083 7.436 7.5 505.000 999 0 0.316 7.1592 0.461 6.001 156 0.1021 0.001079 0.1756 0.1084 0.

135 6. 3120 3 168 I 1 I i 0.1194 ~4O' 0.116 7.1291 600 620 640 I .471 183 I 421.135 2.1095 0.4 944.067 0.073 38 0. I 422.328 6.4.001 0.315 7.001 100 0.068 0.559 7.091 7.I 0. 1 I 0.841 6.081 16 0.wdcna para (nastavak) Ilnku p i temperaturi t .8 676.054 7.907 6.542 6.258 6.001 0.000 I 0.856 6. 7 0.1 I 853.570 6 0.828 9 1.970 7.448 6.3 0.0.1027 0.6 0.235 7. 3490 I 0.629 6.'lInlpija h.001 042 0.086 0.8294 1. 0.098-76 I 0.9 764.368 7.077 155 189 1"6 83 12 1-[ 0.4! 591.073 1.784 6.0.078 66 0.137 2.508 7.1061 0.459 6.138 8 I .261 7.9 "-~2 823 2 885 ' 2 942 1.055 0.073 1.1259 580! 0.0 943.088 71 0.001 000 86.206 7.001078 0. 4.991 7.001028 337.2 505.773 6. I 506.132 3 0.1161 520! 0.081 25 0. specificna entropije I "C' < ! v m'/kg p= kJ/kg 30 bar " r kJ/kg K I I t' m'/kg his kJ/kg i i kJ/kg K 40 bar o 20 40 60 I KO 100 120 I 140 160 180 I 0.0 0.5 I 0.092 32 0.051 0.0009999 i 0.083 81 0.1012 I 0.095 84 0.001 027 0.120 340 .001006 ' 0.701 6.031 7.6 853.088 0.180 400 420 440 460 480 I ! ' I I :~ '2902 1 0. 338.09631 I 0.1036 3536 3581 3627 3673 i 3719 I 3765 . 3456 I 3501 3546 3591 3636 3681 ' 3727 3772 i .085 00 0. i I 87.925 6.001 126 0.160 .5 I 764.001 015 .627 6.1 1 038 I 200 220 240 260 280 300 .1226 560 0.304 1.295 5 0.327 2.292 7.1356 0.001042 0.058 0.402 7.062 0. .420 7.455 7.1128 I I 2 995 3 045 3 094 3 141 j 187 3233 3278 1 ' 1 I I I .07604 3216 3262 3400 I I 3322 3367 3412 0.00 I 078 0.001 0.072 0.515 2.176 7.939 2.000 998 2 .7 I 590.940 2.001 101 0.347 7. 171.702 6.709 6.149 7.364 6.001 0.7 0.524 1.001 058 0.0 i 254. 2962 ! 3018 3070 .001 0.099 31 0.001059 0. 3445 500 I 0.525 1.6.610 I : 677.091 0.001 0.064 0.343 6.546 6.305 0.000 998 -1--.571 0 0.070 125 154 188 228 72 44 83 00 99 87 66 .735 1.736 1.000 2 0.00 I 007 170.2957 0.3.093 34 86 35 84 ! 3308 3354 .001 016 253.224 6.

000 997 7 0.001 058 0.546 6.302 1.053 0.7 1038 1135 2805 2885 2954 3017 3074 3128 3180 3230 3279 3327 3375 3422 3469 3516 3563 3609 3656 3703 3750 I 5.166 7.001 124 0.112 7.051 0.204 7.149 7.05551 0.7 854.4 1038 1135 2857 2926 2987 3044 3098 3149 3198 3247 3294 3341 3387 3434 3480 3526 3572 3618 3665 3711 3757 I s kJ/kg K I v m'/kg s I kJIkg h I I kJ/kg K ':'i I 0.047 0.082 58 0.576 6.089 6.722 6.188 6.053 16 0.001 185 0.651 6.827 8 1.076 62 0.071 1.927 6.06179 0.303 1.03874 0.523 1.977 7.001 152 0.000 999 0 0.001 0.001 005 0.057 7.916 6.291 6.134 2.001 0.884 6.001014 0.942 7.7 507.854 6.000 3 0.6 765.696 2.9 255.698 2.310 7.5 507.1 678.1 765.8 678.6 171.00 I 225 0.220 7.620 6.068 49 0.1 592.734 1.000 999 5 0.733 1.000 997 2 0.001 0.i specificni volumen v.00 I 077 0.064 31 0.6 423.316 6.045 30 0.497 6.080 60 0.042 153 187 226 275 22 89.001 076 0.066 86 0.1 88.057 79 0.411 6.00 1 006 0.069 6.272 ' 0.001057 0.093 7.Voda i pregrijana: Toplinska svojstva pri.07461 0.820 6.072 59 0.8 944.384 6.522 1.689 6.295 0 0.001 041 0.937 2.882 6.036 7.325 2.468 6.S 6.2 944.258 7.001041 0.570 2 0.295 2 0.000 7.828 3 1.936 2.056 59 0.070 55 0.756 6.033 17 0.068 53 .1 172.050 70 0.045 39 0.362 0.000 2 0.063 49 0.001 273 0.881 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 540 560 580 600 620 640 184 0.1 339.7 256.133 2.065 18 0.072 1.324 2.211 6.054 38 31 18 02 82 60 bar 0.04810 0.8 592.789 6.036 14 0.062 18 0.2 853.001098 0.001 026 0.043 30 0.569 8 0.001015 0.041 11 0.001 123 0.049 0.3 338.00 I 0.001 027 0.078 62 0.8 422.060 08 0.06001 0.513 2.001099 0. specificna" t °C v I m'/kg p= I kJkg 50 bar 5.066 42 0.058 34 0.511 2.

1 91.715 5.664 6.8 766.5690 .532 6.001120 0.001 025 0.386 6.7 I h I s I kJ/kg K v I m'/kg p= 0 10 O (.825 7 1.000 997 2 0. 3196 3249 3300 3350 3399 3447 3496 3544 3592 3640 3687 3735 - 0..952 6.001269 1236 0.032 76 0.023 31 0.9'01 6.079 6.031 58 0.069 1.038 0.030 36 0.070 1.000 996 21 0.845 6.001 095 0.662 6.306 6." para (nastavak) IIAII I' I temperaturi t '1I1"lrUnh.10 1110 IHO 400 420 440 4110 4HO '00 '20 '40 560 '"0 toOO 620 1\40 0.047 09 0.688 2.6 595.524 6.001 265 0.318 2.504 2.030 88 0.187 6.876 3.019 7.028 96 0.040 31 89 40 87 30 2787 2879 2955 3023 3084 3142.871 3.0 509.4 342.2 176.0 HO ItKI 0..001 074 0.294 6 0.00 1 398 0.369 6.039 39 0.035 04 0.692 2.731 1.826 7 1.8 855.048 39 0.3 1038 0.033 91 0.03615 0.01926 0..964 7.034 0.848 6.726 6..299 1.8 426.001 040 0.907 6.063 5.568 2 0.032 65 0.001 025 0.508 2.000 5 0. 1135 0.126 0.011 185 1'0 140 1110 IHO IIKI !O WI 1110 1HO 100 120 \. specificna entropija i v m'/kg s I kJ/kg 80 bar 8.1 93.599 6.001 181 0.294 2 0.729 .038 32 0.000 998 I 0.037 0.026 81 0.249 5..786 6.283 6.073 7.021 <.001 222 .02641 0.1.001 322 'I kJ/kg h I kJ/kg K 100 bar 10. 0.001 148 0.001 328 0.037 24 0.794 5.880 6.521 1.001004 0.4 681.050 97 I .127 2.121 6.932 2.934 2.043 08 0.04044 0.3 259.461 6.000 995 3 0.001 183 945. 3375 3425 3475 3525 3574 3623 3672 3720 0.Q41 70 0.044 43 0.2 425.4 174.2 594.001 039 0.001 003 0.056 3.7 0.1.035 0.011 6.1 679.8 341.218 6.024 93 0.957 7.9 945.001 055 0.1 0.029 11 0.9 1038 n34 1235 1343 2784 2883 2965 3036 3100 31':i0 3216 3271 3323.001013 0.001219 0.024 26 0.001 014 0.049 69 0.045 77 0.001075 0.595 6.519 1.0 767.027 79 0.321 2.130 2.001 056 0.726 6.000 4 0.301 1..788 6.5 510.001 122 I 0.001 097 0.5 257.001150 855.449 6.

673 I I I 6.500 2.684 2.265 6.6 1 039 1 134 1 234 1 341 1 461 2 795 2 898 2 982 3 055 3 21 3 82 3 240 3 296 3 350 3 402 3 454 ' 3 05 3 56 3 606 3 656 3 705 ' I I 0.5 347.1 78..001 210 0.309 2.0 512.859 6.C v m'fkg.001 001 0.01969 0. 3175 . I i h kJfkg 120 bar I I Ip = o 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220.023 20 .024 64 0.065 1.031 60 0. 0.639 6.01619 0.517 0.001390 0.000 8 0.01653 i 0.001010 1.293 7 I 0.01104 0.001 174 0.030 68 0.001 024 0. specificna I I .6 ' I 431.1 i 344.2 768.841 5.143 6.684 6. i i 0.021 08 0.646 '5.315 2.578 6.001 254 0.4' 684.023 55 0.001 073 0.8 181.946 6.001 178 0.1 .001022 i 1.001 374 0.178 6.514 1.240 3.421 3.029 73 0.4 428.027 79 0.01427 0.032 52 0.305 6.292 8 0.Voda i pregrijana Toplinska specificni volumen I svojstva pri v.925 i 56.929 2.081 6.000 994 3 0.856 3.01929 0.001 052 1.02171 0.1 596.026 79 0.914 .755 ! i I .463 2. 946.224 3.000 992 3 0.345 6.824 5.028 77 0.020 93 0.067 0.125 I 12.000 996 3 0.6 I 0.001 115 0. 0.001216 0.120 2.001317 0.971 858.001 070 I 1.824'6 ' 0.001 494 0.001 003 0.001 118 0.001 618 0.567 4 ! 0.020 13 0. 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 540 560 580 600 620 640 186 0.494 2.514 6.024 67 0.000 6 I 0.298 0.038 3.866 3.822 5 1.6 264.744 6.295 1.001 142 0.698 6.022 36 0.001094 0. 3297 3355 ! 3410 3465 : 3518 3571 3623 ' 3675 6.001091 0.420 0.8 16.622 6.050 6.001 467 0. I : 2851 ! 5. kJfkg K I 0. j'91 I 1337 1588 11452 I: 2951 3034 3108 .050 3.022 46 I 3237 .01287 I 771.8 .1 ' 98.0 2.491 6.01751 .02575 0.227 6.379 6.001 146 0.6 I 1134 111233 .0 I 514.001 036 I 1.7 682.445 5.001 307 0. 95.9 i 599.000 994 6 0.0 I 261.558 6.001 261 0.033 42 : kJfkg K 1 v m'fkg h kJfkg 160 bar .01811 0.723 1.01842 ! i 5.448 6.727 0.023 93 I 0.001 038 0.001 012 0.01546 0.565 9 0.001 054 0.676 2.802 6.

00 1 445 0.001 139 0.626 I I 2582 i 2774 .01358 0.360 6.01413 0.3 1040 1134 1231 i 517'7 1 I ! 1.108 2.0 687.296 2.0 354.1 107.8" 690.007 580 0.714 1. 2821 2933 3024 3 103 3 174 I --- 5. 0. 1 701 1941 I ' ! .01551 0.288 1.001 050 0.000 8 0.192 3. I 230 .8 .001 089 0. 350.884 I 521.01517 I I 558 I .001018 0.01621 0.562 3 0.01120 0.001 020 0.427 5.01465 0.8178 1. 267..141 6.506 1.001 421 .400 3.001 065 0.00134511331 i 0. I I I 0.115 2.658 2. I 439 ! 0. .008 246 0.01180 0.008 696 0.146 5.001 247 0.920 2.01041 0. 400 420 440 460 4HO ~OO '20 '40 '60 2660 .058 '80 3241 3304 3365 3423 3480 3536 3590 3644 6.000 992 9 0.009 609 0.000 999 2 0.564 3 0.302 6.723 5.479 2.057 6.2 862.146 6.001 238 0.610 3.1 .847 3.000 988 I 0.864 5.001 108 0.4 949.226 6.013 3.609 5.3 ! 437.504 6.001 297 0.01688 0.026 3. I 334 .303 2.001 085 272.0 602.\0 ~~O ~HO lOO 120 \40 \(.013 01 0.719 1..para (nastavak) I'Mku" i temperaturi t IIlnll)l!uh.8: 102.01224 0.8 605. 0. 0.668 2.566 6.00 I 570 0.0 .852 5.291 6..804 4.9 . 3548 I 3605 i ! i i .490 187 M ~ oI w m 0.559 5. __1_- v m'/kg ' 0.000 997 1 h kJIkg s kJ/kg K 250 bar '---.013 99 0.000 9 0.01315 0.1 773.209 3.748 5.IHO 434.292 1.376 3.001 134 I I I I I . 3002 3089 ' 3166 I 3238 3305 3369 3430 I I riOO 620 640 1 .372 6. I I .001 006 0.4 i 775.962 6.510 1.1 860. 189.176 5.001 361 0.-'-25.01816 0. I I 3490 .017 53 0. c ----- h kJ/kg 200 bar kJ/kg K i .290 7 0.001 698 0.002240 0.1 0..062 0.2 ' I 042 I 134 I.059 1.487 2.218 6.836 3. 2902 . .001 068 0. I ' 100 IW I~ IM IHO ~O() !20 1.001 008 0.001 034 0.001169 0.2919 . specificna entropija s .006014 0.001 527 0.440 6.4 1.001 198 0.8 .001 112 0..011 13 0.3Tf-1 5.966 6.1 20.001031 0.5 185. 0.001047 0.018 78 0.009947 0.001 827 0.001 286 951.915 2.01477 0. I 446 1 573 1 743 1 I .574 3.000 990 7 0.00 I 205 0.8204 I : I i .001 164 0.426 6.000 990 4 0.019 38 I 1 .101.01242 0.

371 1. .000 642 0.328 1.S 1.220 0.3 58.001081 0.80 0.423 1.000 772 69.000657 0.06 50.883 0.928 0.000 867 0.s' kJ/kg K s" kJ{kgK KrutifUl I Ugljicni dioksid CO2 para 0.831 0.002 32 26 17 99 16 .000627 0.704 r 1.218' 0.975 0.000 710 0.18 212 224 231 231 1.170 -0.6 .7 0.140 1.0 0 13.059 55.048 0.000686 0.0142 0.045 0.998 0.005 0.7 0.000 738 0.328 13.0 0.022 9 0.296 3.388 1.038 2 0.Zasicena para Toplinska svojstva tlak p.043 0.32 71.357 1.006 0.45 34.209 -0.089 -0.663 0.001019 0.000 931 0.460 13.000 652 - 353 - 359 365 370 375 379 383 387 391 393 396 -0.819 .905 0.000754 0.05 14.4 66.27 16.2 0.6 5.429 61.60 4.000 950 0.726 0.263 0.091 0.140 Kap/jevifUl - - 56.896 . specificni volumen t".400 -1.0 27.509 1.380 0.027 0 0.0195 0.046 0 0.072 2 -150 -319 1-373 -313 -117 -105 85.000 971 0.150 0.72 45.000663 0.15 .92 13.014 1.51 0.002 156 2.189 Sumporni dioksid S02 2.554 2.56.154 13.055 4 0.37.566 6.S 46.252 1.001417 0.196 0.0104 0.7 .860 0.008 85 0.284 4.549 -1.007 52 0.142 0.635 1.072 2 0.30 . v".001 298 0.85 39.245 1.000 697 0 0.050 7 0.001 166 0.186 8.002 0.40 .398 0.S 0.507 25.9 0.20 - .951 0.079 41.50 5.422 1.607 -0.0 24.0166 0.000674 0.465 1.277 1.33 64.S 36.676 -0.10 -100 I 0.566 0.18 6.557 1.89 26.000 639 0.000 661 para 0.802 0.25 .198 -0.119 0.467 -0.001 120 0.101 1.0 0. t.2 42.001 048 0.001 677 0.357 0.47 30.67 22.93 57.108 27.248 -0.001 223 0.1 56.000 723 0.7 108 140 - 50 40 30 20 10 0 10 20 30 40 50 0.097 1 -0.81 19.101 0.049 8 0 0.000 994 0.410 -0.460 2 0 1 3 -1.6 78.000 849 0.004 0.2 0.4 0.197 0.378 50.C v' m3/kg v" m3{kg h' kJ/kg h" kJ{kg .336 0.180 1.10 5 0 5 10 15 20 25 30 31 - 231 233 235 237 237 237 237 237 236 235 232 229 223 214 198 172 140 1.84 10.327 -0.768 0.302 1.012 1 0.254 188 .130 -0.091 2 0.146 -0.139 .000 897 0.

158 4.435 3 -0.903 2.756 4.2 -267.624 0.1658 0.9 93.417 0 14.057 8 0 0.091 3 0.1180 -0.409 11.001 042 0.297 1.0559 0.363 - 0.347 0.001 063 0.188 Diklormelan (metilenklorid) CH2CI2 353 4.001 659 0.433 5.001 680 0.001 004 0.419 0.047 7 0. .294 5.2 28.3286 0.001449 0.001619 0.0 15.496 4.62 1.llIlh Ivarl 1'01'.2 - -0.35 .03 11.3 III III III 11 III III III .108 11. '1'.001519 0.11 11.1704 -0.001 425 0.487 0.001 550 0.175 0.5 -114.6 141.399 1.051 (melilklorid) 3 1 1 - 46.9 31.8 47.263 1.2 - - 91.001 601 0.001 726 0.257 4 -0.f'.331 1.55 0.453 1.797 6 7 8 0 5.056 5 0.299 0.219 11.827 4.5 240.653 5.f" h" klfkg s' klfkgK s" kl/kgK 1 '11 1111 .549 4.11 III III III .061 4.67 15.688 4.001 085 0.0 46.225.509 0.395 1.307 -1..889 6.266 4.643 0.01 4.963 0.241 0.001 022 0.436 4.065 0.001 134 0.8 -136.750 2.42 0.586 8.111 0.33 0.083 7 0.111 0.237 5.469 0.0 31.354 0.001 504 0.0 -0.718 1.378 4.54 20.084 6 0 0.322 4.486 1.371 III III tU II .5266 -0.112 -0. specifina v' m3fkg v" m3fkg Amonijak 9.5 44.001 566 0.521 3.hl.HI 0 0.001 583 0.168 0.8 117.0 1 154 1172 1189 1206 1222 1229 1237 1244 1250 1256 1262 1268 1272 1277 1280 1284 1287 1291 1292 CH3CI 388 394 400 406 411 416 420 424 -1.001 109 0.1662 0.206 0.001 476 0.247 8 0.772 0.980 4.157 fi. .907 5 -0.423 1.. h".92 0.109 0.'IMnn cnlalpija P bar h'.1118 0.'.516 1.902 4.001 490 0.5 0 15.5 .\.131 1.177 1.363 2.909 .001 379 0.772 1.528 0. .000749 - 1.178 3 -0.702 Monoklormetan 0.083 3 0.693 0.345 8 -0.14.408 0.000 986 0.552 4.149 0.103 -0.I50 7.903 5.14 28..128 0.61 0..087 0.610 1.563 1.5 190.523 1.622 4.001 777 -180. III 11 \ I11 I' 111 III III .001 639 0.70 2.23.3 .0 0 23.195 1.290 0.052 .7 64.572 tU.5 69.053 2 1.0 363 368 372 377 0 0.7137 -0.5 358 2.00 I 534 0.558 4.283 H.063 5 enlropija h' kJfkg NH3 -310.232 189 .3 68.120 0.244 0.218 5 1.001 401 0.7 46.II1r<1rnIUri I.

84 89. 0.3854 0.6394 0.5 140.0007524 0.261 1.26 .394 11.000 695 0 0.5 205.96 88.031 0.5 200.68 86.760 0.010 10 0.92 9.000646 8 0.02642 0.000773 4 0.18 39.000 661 9 0.45 22.78 0.000 12.0007173 0.018 04 75 33 82 - - .077 8.000 707 5 monofluortriklormetan 0.103 0.005 49 0.5 125.510 2.10 0 10 20 30 40 - 0.13 I .126 .21 .4 120.000769 0.000 625 0 1.57 11.9 159.092 0.71 34.000717 0.886 5 1.58 35.29 - 0.748 2.22 29. .605 6 0.44 78.007 47 0.157 0.6424 1.70 25.Zasleena parll Toplinska svojstvu tlak p.9 -100 - .18. 81.53 86.05667 0.3 175.52 28.50 43.04 25.000 651 9 0.43 15.5 215.000734 2 0.667 7.230 5.024 0.00 16.4 145.051 0.000695 0.4 195.000842 0.3 185. specifi~ni volumen v'.000802 0.204 6.616 - - 33.000 683 3 0.0007018 0.277 0.000 658 0.963 0.003 829 - 57.43 66.051 8.0006335 0.405 0.1342 0.40 74.402 1 0.000741 0.000672 5 0.211 .000672 2 0. v"l ts °C R 11 40 30 v' m3/kg v" m3/kg h' kJ/kg C F Cl3 h" kJ/kB - - - 20 10 0.4 163.000 8.43.80 60 50 40 30 20 10 0 10 20 190 0.30 - - 44.357 0.000 626 0.8 171.00 33.05542 0.462 19.256 0.0006592 0.005 1.3922 0.01889 0.000 623 4 1.3 150.21' 0.5 210.000 962 0.078 13 0.71 170.1613 0.5 135.58 51.56 84.2270 0.59.042 0.99 82.3 190.15 19.3 0 10 20 30 40 50 0.194 0.434 9.93 89.0006167 2.000 796 8 dijluordiklormetan C F2 Cl2 0.140 0.3 180.086 4.19 31.582 R 13 0.457 17.1107 0.332 6 1.098 2.374 0.000 894 0.407 0 0.86 64.18 54.trijluormonoklormetan 0.000 9.000634 9 0.20 25.817 4.6 130.03774 0.000642 5 0.40 C F3 a -100.001 079 .123 4 .2 154.01373 0.2441 0.191 3.38 26.8 167.533 - 0.000686 8 0.46 - R 12 70 50 40 30 20 0 0.

55.246 0.0008004 0.708 6 1.90 86.2103 0.65 100.50 76.57 .0607 CH Fz 0 0.000 708 4 0.33.000 640 9 0.7 246.532 2.000 752 5 0.34 11.011 25 0.49 monofluordik/ormetan 0.0346 0.000 510 8 0.1084 0.000 523 1 0.48 0.20 53.0929 0.30 98.0818 2.55 82.305 3 0.20 96.69 12.0006092 0.20 79.Ill nil III 111 \11 111 III 11 III W \11 .3050 0.200 3.535 - .83 R 21.2 191 0.340 1.22.059 1.9 193. 0.0006824 0.135 0.7 252.6 198.000723 5 0.56 10.35 18.014 91 0.000 479 5 0.03835 0.000635 2 0.000767 2 0.68 .07 7.000 7.568 6.0004996 0.0194 0.0008830 0.36.01 h" kJ/kg Ill" .39 99.536 0.1491 0.11 \11 .458 7 CH F Oz III 1ft 11 1ft 111 \11 .959 3.2 257.71 .0.54.0258 0.9 183.2 262.014 8 0.4 - difluormonok/ormetan I till MII (.66.5 236.2 158.4 267.8 218.077 18 0.0008244 0.67 39.000 690 3 0.000661 2 8.2 202.111 III III III 11 III III III .33 24.020 6 0.\11 III - 20.8 168.19 15.4 271.0007386 0.000587 2 0.323 0.055 1.000 551 5 0.0007014 0.111 . .908 1 0.70 33.96 69.0804 0.0654 0. h" v' m3Jkg v" m3/kg h' kJ/kg C F3 Br 66.9 207.103 0 0.30 0.560 5.8 188.47 87.92 .76 91.48 42.457 6 - 61.000 462 0 1.12 14.25 88.126 2 1.000758 2 0.445 0.\11 R 13 B 1 .647 2.85 42.008559 0.004 969 - 29.6472 0.dlllhtvarl (nastavak) 1'.0007405 0.000695 0 0.44. H.31 22.7 178.000 8501 0.027 42 0.02 15.169 12.000 536 6 0.955 16.1 216.89 31.047 1 0.454 11.1I11t1.001 6.000 679 8 0.6 241.020 04 0.205 0.222 4.trifluormonobrommetan 0. .00 -108.156 2.8 214.1 III~nBentalpija p bar h'.970 R 22 0.3477 0.775 0.47 20.51 0.91 .7169 0.461 3.1 h'mpcraturi t.000667 1 0.283 5 0.69 94.36 .22 22.006536 0.64 25.000 M.0007785 0.52 53.0 210.3746 1.000 10.0007255 0.000 568 2 0.855 9.000 713 1 0.000 708 6 0.055 11 0.292 8.

135 " = 1.sd c) Izentropa = - Kao kod plinova. Temperatura inverzije iznosi ~esterostruku do sedmerostruku vrijednost kritiene temperature (K). Izobara je. 192 . dakle.= 1.pregrijana para Odgovarajuee temperature i ostale veliCineodredujemo iz tablica iIi dijagrama.SI) = mT(s2 . za koje pri priguSivanjuvrijedi T = konst. A = Apsolutni rad Q = m(h2 hI) V(P2 Pt) Toplina - ° - - - b) Izobara i izoterma 11 11 I U podruCju mokre pare svakom tlaku P odgovara tocno odredena temperatura Ts.Promjene stanja pare racunamo pomoeu tablica odnosno dijagrama za vodenu paru (Oznake velicinQ . upotrebljavamo p VX i kod para za izentropu jednadZbu = konst je podrucju cp gdje je " samo empirijski odredena vrijednost i nije ni u kojoj vezi sa specifienim toplinskim kapacitetima cp i Cv (u zasieenom Vrijednost " iznosi za vodenu paru: u pregrijanom podrucju (p < 25 bar) " = 1. dok se izvan podrucju mokre pare od nje bitno razlikuje.VI) Toplina Q = H2 . = 1) . P = konst Apsolutni rad A p(V2 .za suho zasicenu paru (x = 00). a iznad nje raste. 157 do 160 i 168). ovdje identicna s izotermom..035 + O.Ix .mokra para v" < v .za mokru paru (x > 0. a) Iz 0 h0 r a V = konst v = lip = VIm = konst Za odredeni tlak P uz odgovarajuee vrijednosti v' i v" vrijedi: v < v' tekuCina v' < v < v" .v.HI = m(h2 hI) T = konst Apsolutni rad A = fpdV Toplina Q = T(S2 . str.temperatura se pare pri prigu~ivanjumijenja (»Joule-Thomsonov efekt«) T * konst Ispod odredene temperature (»temperatura inverzije«) temperatura pare pri prigu~ivanju pada.30 u zasicenom podrucju .75) d) PriguHvanje pare h = konst Za razliku od plinova.

IIIIIIUVU zakonu smjesa pare i plina u ravnoteZi s tekuCinom koja je '"1"1'11"1" kllCl1lparcijalni tlak pare p' dosegne tlak zasicene pare Ps pri . III 11v 11 v I a f nos t rp jest omjer parcijalnog tlaka vodene pare p' a - .~.926kJ/kgK r = 2500kJ/kg loplina isparivanja vode (pri O°C) .. Pri padu temperature pada i tlak zasieene I1 I ". 195 do 197. 'I ~Nvlnt.005 kJ/kgK specificni toplinski kapacitet vodne pare cp' = 1. .622p'/(P..I.kll svojstva suhoga i zasicenoga zraka pri raznim temperaturama su ..p') I "" I.nomzraku . I" I It Icna entalpija smjese (kJ/kg*) u nezasicenom podrugu I. "'. m)mz = (R.~'.llIlIlcza zrak i vodenu paru /. 111"1.\kl pr. .622P. Sve se nil I" ""1"111''Innja vlafnog zraka najbolje mogu pratiti u Mollierovu h.'ulllllllli Ilak vodene pare. + 2500) 'IW" . za vlafni zrak (nezasieen) na str.SMJESE PLINOVA I PARA t I~IIl'nl IllIk smjese jednak je zbroju parcijalnih tlakova sastavina smjese .. To je stanje zasieenosti smjese.ncsmjese. "'II'"IPlll1om zasicenju (P' = Ps' x = xs) je h = hs.ruCnik 193 . Iltlll. 1'1 1111 I x (apsolutna vlaga) je omjer vodene pare mv i mase suhog S . 1111111 izhodi~te pri ledi~tu vode.I 'lIIjcslI plinova .t(P 1IIIIIIIIII/IIsicenosti 1/1= x/xs I' . 167).1'1'11111 sir.." ~". p je ukupni tIak smjese.It..314/18 0.dija. '" ""l" III.vidi str. ~1I1I. Pri povecanju "'"1"""11111' rllsle tlak zasicene pare (Ps > p'). ~1.'III~l1hrijednost odnosi se na 1 kg suhog zraka u vlatnoj smjesi.)Rv)p'/(p.p') = O. 11vl1l1. 11'"'lIll'crulura u °C pa je h = 1.1111111Ickucine (s~enje). """" '11 vlllfni zrak (str. 'I. 11' I")' smjesa vi~ ne moZe zadrfati sve koliane pare pa se iz smjese I 1111'IdllrlVllli suvi~ak tekucine (ro~enje). odn. x . 198).' '"lIllIrO) Icmperaturi.926.I..h"'II)1I Ps ffJ= p'/Ps ('" 1/1). 'i~11I1 IllIk suhog zraka. p p' = pz je - I . smjesa postaje nezasicenom (a I'" 11111111 IIn~grijanom). H7kJ/kgK ~ Rv = Rm/mm= 8. te je sposobna primiti nove kolicine pare koje pocinje .'.462kJ/kgK = I . 11. Ps) "11111111" 11rizasicenju (P' = Ps): Xs = O.Un. (gdje je h = 0) bit ce nil h = cpz' + x(cpvt+ r) specificni toplinski kapacitet zraka Cpz = 1.005I + x (1. "" I h.lccnosti se naru~ava promjenom temperature..1. 194. na v I1 .1... Smjesa zraka i vodene pare (vlaZan zrak) .

17 20.09 0.034 609.172 6.905 44.97 18.031 1.810 2.792 0.010 10 39.26 0.27 14.0.916 48.04 0.817 0.813 12.824 16.021 62 0.830 18.762 .106 7.01 0. Zasieeni vlafni zrak x h v kJ/kg m'/kg kg/kg -18.42 29.885 0.1162 1.011 51 0.01912 72.30 0.6 0.057 - 194 .50 1.4 157.12 24.727 -18.780 0.11 0.21 0.739 -11.768 0.03 0.75 81.733 -16.170 1563 1.24 73.117 1106 0.14 0.02 0.04 0.99 0.900 0.750 -10.5 0.043 9552 1.810 29.908 0.778 0 0.248 1.6 123.007 727 0.13 0.002 731 + 2.505 1.7 0.390 2 1.129 9.003 821 9.899 42.014 80.07 0.6 .31 0.49 0.823 0.000 1.08 0.738 -14.39 0.836 51.784 2.01 15.07 0.842 0.049 53 167.062 27 0.013 10 0.985 75.761 .06 0.804 0. spec.77 0.6 578.4 2 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 30 32 34 36 38 40 42 44 46 48 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 t mbar 1.000 642 0.001 932 .7 0.01488 57.58 0.044 12 151'.03 0.398 1.078 15 250.04 0.934 205.10 0.031 04 111.849 65.8.20 0.171 2.745 .22 0.10 0.000 777 -16.024 42 90.767 4.06 0.02 0.C -20 -18 -16 -14 -12 -10 .80 0.852 1 1.001 128 0.847 22.06 0.3.281 6 811.29 0.097 3.40 66.005 098 16.856 0.027 55 100.33 0.42 47.01688 0.78 0.24 0.53 0.18 0.069 77 226.25 0.882 36.1 0.28 0.3 p.888 38.893 40.5 473.82 33.055 55 185.28 0.6 0.819 14.2 250.072 0.865 30.003 234 0.316 3983 1.4 199.001 353 0.5 1.005 868 0.553 spec.18 59.24 0.87 0.37 26.0 701.756 .796 6.853 26.684 4.922 50.039 28 137.01 0.750 0.727 0.957 65.008 841 34.62 23.034 94 0.53 53. entalpija h.055 8.863 81. volumen v Suhi zrak h " kJ/kg m'/kg -20.973 357.23 0.5596 2351 0.943 0.870 32.0 0.345 10.006 740 24. - Subl I zaslcenl vlafnl zrak Toplinska svojslva pri temperaturi t pare p" vlamost x.971 70.36 0.18 0.418 9193 3.11 0.1 1.774 6.60 37.6 385.733 0.925 0.087 52 277.801 8.47 1.41 1.6 0.859 28.78 42.953 0.08 0.44 85.6 0.0 0.235 0.78 0.1 845.876 34.15 0.99 91.459 1.028 90.916 0.20 0.19 0.52 0.6.9 111.55 0.01 0.8.36 0.807 10.-1 311.829 45.parcijalni tlak .892 123.72 12.2 0.08 0.790 4.09 0.842 0.877 0.836 20.8 .371 5.744 -12.71 0.963 0.596 3.7 0.773 .756 0.7 0.154 7 464.928 55.870 0.25 0.17 0.207 4 1.942 60.798 20.001619 .786 13.6.002 300 0.004419 0.000938 -13.911 46.00 100.77 0.002 0.2.

1]/1 vlaznoga zraka " (kJf(1 + X) kg vlaznoga zraka) I In.94 8.14 2.5 29.07 3.27 0.0Z ~.07 4.7 19.35 1I.IH 0. IHIIIIII/lkpnre p' (mbar).06 1.51 4.1 14.8 14.60 5.85 2.5 29.87 1.00 4.5 1 1 195 .02 6.8 16.06 7.00 3.87 2.1.6 I 0.9 13.55 1'2 Z II.16 7.7 29.75 2.2 15.28 5.35 4.94 5.2' 1 4.60 4.68 4.l /' 11 Relativna vlafnost 'P I . I I" I" I 1/1 .3 13.00 9.73 10.22 4.8 23..5 16.5 27.77 1.5S 1.20 5.03 2.69 6.29 5.06 6.6 11.45 8.6 23.14 3.9 15.06 9..I 1.50 8.1 0.64 8.59 5.4 18.07 I' 1nl \ /.9 3 10.75 3.34 2.53 2.17 1.17 6.30 3. I I.30 2.10 9.75 2.40 8.4 18. I ""'1 1 I 0.83 1.44 I 3.13 2.50 3.23 2.48 8.0 () I.8 1.82 9.7 16.4I B 11.55 6.05 8.12 1.64 6. 11'71 1.55 7.~5 6.70 4.61 5.')3 1.1 " 16.HI.29 5.8 11.76 6.7 21.6 20.3 17.62 3.11 3.00 2.54 3.60 11.8 17.65 4.84 /1 14.2 25.69 5.58 9.9 14.42 9.4 I 0.01 2.60 7.3 14.6 24.0 39.53 2.81 11.09 3.89 3.7 1.'1' 1.1 .87 '/.8 19.01 5.8 32.81 ' 3.3 20.92 3.50 7.82 11.67 6.33 2.7 I 0.32 5.9 I 1.65 10.5 23.84 4.1 25.50 3.2 12.36 6.5 I 0.0 III 0.44 8.41 9.68 11.3 1'4012'8' \ () 11' 1'60 3'21 4.80 2. I \ 1. vlafnost x (gfkg suhoga zraka).25 4.4 16.1 26.9' .67 2.11.39 5.6 25.2 12.6 14..40 3.42 9.03 7.59 9.8 34. specificna "1111111.97 4.r.52 3.32 8.9 13.05 3.01 8.1 21.52 7.07 1.80 6.74 /1 I ').10 4.0 1. 3 II.8 I 0.36 8.28 2.4 37.2 16.68 3.50 1.03 4.82 1.23 2.2 31. I" 1.73 11.05 3.70 5.3 27.20 7.9 13.43 7.10 4.09 10.7 5 11.81 4.3 I 0.7 2.45 3.72 n.91 6.8 21.68 5..50 4.4 11.53 3.5 5 2.0 ".09 10.91 4.Vlaini zrak Toplinska svojstva pri temperaturi t I'.38 6.39 6.94 7.28 6.5 19.8 11.2 I 0.5 4.35 7.1 19.14 7.05 7.56 4.04 12.44 1.74 4.4 11.6 12.0 34.61 6.88 5.

1 18.1 52.0 20.1 13.4 14.36 6.9 .3 42.0 25.6 4.2 24.0 4.9 17.8 2.1 11.2 .47 7.VIaiui zrak Toplinska svojstva Parcijalni tlak pare p' (mbar).17 6.0 40. 13.02 12.3 19.01 9.7 38.56 5.0 I I I I I I I I I " 5.3 I 0.I .8 58.4 75.1 34.7 56.27 9.4 51.81 9.85 U.6 22.7 23.75 9.7 14.3 5 I 3 p' 2.4 34.3 12.0 17.8 85.4 31.8 103.0 24.2 p' h p' Z81 x h p 30 x h .36 8.S 38.8 15.0 2.8 31.0 34.57 3.2 I 0.8 '.6 27.0 78.9 14.3 .5 .97 6.0 16.2 .2 60.8 17.46 h 23.6 .4 .7 13.2 70.0 21.6 95.2 69.4 18.6 38.00 10.2 12.35 8.4 16.5 18.3 36.9 .9 83.96 8.1 29.9 23.9 3.4 .4 I 0.1 16.8 196 .3 p' 20 x 11.66 8.0 23.39 5.65 5.5 33.93 10.4 50.4 34.9 20.24 8.5 18 x 1.9 .2 13.0 44.7 2.5 27.4 57.45 10.2 71.4 16.9 15.9 3.4 77.62 7.2 47.3 33.8 47.6 .3 21.2 19.1 47.3 58.06 4.1 46.72 10.8 18.9 21. specificna t . vlafnost x (glkg suhoga zraka).6 47.1 67.25 10.4 h 21.8 30.48 12.9 I 1.4 46.5 I 0.2 24.4 11.1 63.J 24.8 27.S 23.8 .6 I 0.67 7.28 2.7 5.7 14.78 7.8 41.0 21.9 38.8 43.9 .4 16.6 .71 6.5 30.92 4.30 4.7 42.87 7.9 .1 42.32 8.4 86.87 5.41 4.7 42.51 14.56 11.74 7.1 vlainost rp p 16 x h I .6 26.32 10.5 64.2 15.S .4 10.0 2.6 31.5 30.9 3.9 52.19 8.2 53.6 11.6 .7 17.1 34.41 11.2 19.4 28.8 .3 78.4 33.34 21.8 36.54 12.97 9.4 37.6 33.73 5.9 2.S 26.7 93.1 .2 64.3 27. 3.J.3 55.10 4.3 15.49 9.3 15.9 13.83 10.7 2.4 16.8 I 0.1 30.2 39.95 11.2 57.I .7 19.12 6.6 4.6 50.1 18.21 6.4 .9 38.I .7 5.9 43.I I 0.45 7.5 53.8 26.VV 7.9 71.5 21.28 7.7 I 0.8 62.3 43.C I I Relativna 0.0 3.1 47.8 15.1 39.6 13.09 10.35 11.09 10.11 9.3 36.5 65.4 .97 5.36 4.

1'1'.32 1"(..7 74.1 0.8 167.4 I 0.5 1.8 156.7 136.1 20. I 9.6 29.8 33.3 40.6 47.5 226. .3 51. IIIIOltdl" " (I.8 12.1 69.4 153.6 73.2 89.0 76.8 41.3 116.7 21.4 65.1 89.3 80.4 68.7 87.8 68.0 77.U 64.5 96.0 10.2 22.3 204.6 23.9 53.8 39. 16.5 40.0 44.6 I .2 92.'! 113'2 .7 250.0 27." /.6 32.' 5. \.7 52.7 114.7 " .4 ".4 45.4 40.3 34.7 58.66 1.3 19.8 31. 59.3 41'61 47'8153'51 59.6 55. I 46'41 53.3 149.4 44.6 63.0 36.1 70..8 153.3 13.6 59.1' 11.0 49.3 23.3 48.5 82.0 '.7 " 70.3 163.I.4 I \ '96.8 I 0.7 73.7 111.9 32.9 91.9 37.7 101.2 170.5 276.0 69.111.8 104.6 90.7 169.5 131.3 61.1 I "3 " 14 10.2 206.3 11)'1018.5 29.9 197 .71 11.2 123.1 178.6 17.0 60.h2 .U.1 26.9 I'IN.0 66.7 30.5 .2 33.2 57.8 100.8 15.21 (..0 86.0 105.0 84.6 226.8 11.6 21.4 78.4 ' "I " .\I I..5 104.9 44.4 36.2 42.8 24.9 17.1 115.9 95.9 \.8 "I 112'3 24.49 H.0 187.9 185.2 49.1 18.5 112.7 154.9 70.0 15.11 29. I'" " 11.3 34.5 206.0 123.5 I 139.7 54.9 123.8 67.3 100.8 82.7 61.7 168.6 16.0 19.34 14.5 47.5 44.8 1111\ 7.3 25.4 136.9 'K.8 81.5 86.I.6 I 0.5 81.4 33.1 50.1 111.t"' 111"1" 'IIIUI'I.9 127.3 84.7 72.I 11.0 78.7 10.5 I 0.2 39.8 55.5 54.8 30.0 49.3 I"" 1/' \ ' 27.6 251.6 55. III I I '.6 125.1 91.'P 7..7 49.6 31.7 184.9 49. I.5 17.75 15.1 :" 6Z.0 140.1 I 0.9 42.4 26.7 K.4 22.0 59'61 66.0 26.2 ' 35.1 59.1 126.2 CI.5! 33.2 37.2 113.8 I.0 .0 '.1 127.0 27.7 I 0.2 37.4 73.3 7.9 23.3 187.3 151.2 CI(. 79.IK 14.2 35.5 68.9 43.7 120.6 23.3 26.8 28.05 14.0 31.3 114.5 23.7 21.3 88.7 19.5 62.4 95.1 77.1 39.3 I 0.8 39.0 139.9 I 21.6 32.9 202.2 24.0 13.6 29.9 20.7 35.1 103.0 227.2 104.4 .3 98.8 44.1.35 12.4 110. '/11 I x) kg vlaznoga zraka) Relativna vlaznost Ip 11.8 62.3 36.3 65.1 143.8 .lO 16.2 75.

. !! I 198 . 1"'1 .g. '< . 'El ..

pri eemu se vlafni lrllk ohladi do temperature I' « (1).Promjene stanja vlainoga zraka (hi I MIJdanje vlainoga zraka s vlainim zrakom '/'''M"I'IJr vlainosli Mljl!Auli se vlafni zrak.xr)/(cpz + xc v) = = (h - 2500x)/(I.926 x) five se te veliCine mogu direktno oCitati iz dijagrama h. moze se smatrati da je nastalo mije~anje vlafnog zraka Ilnnja 2 i granicnog sloja na rashladnoj povr~ini stanja Ro. + m2x2)/(ml + m2) h = (m. Vlafnost se smanjila od x do . koja ima temperaturu 10 nau od tomperature rosi~ta (R). "'IIIJljlrIlture 12i vlaZnosti X2 (stanje u tocki 2). '" ~I' ~C'zu smjesu proracunati: x. mase suhoga zraka m2. mase suhoga zraka mz. i vlaZnostix. Hladenje do lemperature pod rosiStem Pri hladenju rashladnom povr~inom. XI + mv/mz + hv mv/mz ]99 . Promjena slanja pri x = konsl (izohigra) I'n zagrijavanju (od stanja 1 do 2) ugrije se vlaZni zrak za temperatumu tut. mase suhoga zraka "". x za stanje smjese 1Iltll'kl M.x')IJ 4. a time i osu~i. + m2h2)/(m. (stanje u tocki 11 ~ vlut. Odvesti treba toplinu Q = mz(h2 I je konacna temperatura u cC. vlaZnosti XI i specificne entalpije hI> dobivamo: - vlafnost smjese X2 . '''lIIperature I. x2 x vlu1nost specificna entalpija temperatura u °C x = (m.. Vlaienje vodom ili vodenom parom Dodavanjem mase mv vode Hivodene pare.h. 3. koja je odredena omjerom M2IMI = mt/m2' ~..) "'. h. Je masa suhoga zraka.OOS + 1.nim zrakom.x.h' .x').llku 12 . jer se izluCila masa vode mz(x . + m2) I = (h .. I'ri hladenju medu istim stanjima vlafnoga lIuku (od 2 do I) valja istu kolicinu topline () ndvesti.specificnu entalpiju smjese h2 = = h. pa je stoga 1"tlrebno dovoditi toplinu Q = mz(h2 .I. . specificne entalpije hv vlaZnom zraku. a specificna se entalpija povecava od hI do h2.(x .

Pri procesima strujanja. a je produkt koeficijenta smanjenja presjeka (kontrakcije) mlaza Jl i koeficijenta bnine Ip. avim fluidom) 2 2 - PI + (Jmed( VI 12) = P2 + Qmed( V2 /2) BniDa istjeamja V2 = vo): Teo re ts k a brzin a is tj eca nj a Vo (bez trenja) iznosi (za VI = 0 i Vo "= a) pri svim razlikama tlakova b) pri malim razlikama tlakova «(J = V2(h. 200 . . 0. . s prosjemom gustoeom (Jmed"" konst (sli/!nost s nestla. U kojoj moremo ra/!unati sa zanemarljivo malom promjenom gustoee. vrijedi dQ dH = dWk' a pri izentropskom procesu (dQ = 0) jo~ i -dH = dWt> odnosno izrafeno specifimom entalpijom hi bninama v - .koeficijent nine (= 0. dok su druge veliane promjenljive od mjesta do mjesta.dh = vdv hi - h2 = (vl . bninll v i gustoCu (J qm = A v (J = konst (vidi str. gdje ne dobivamo niti tro~imo rad (dW = 0). - h2) konst) Vo = V2(PI . H - - dW = dH + d Wk W - dovedena iIi odvedena toplina. = aAovo(J qm iznosi: = aAo(JV2(hl b) pri malim raz1ikamatlakova «(J konst) qm = aAo V2(J(P.STRUJANJE PLINOVA I PARA Pri s t aci 0 n a r n om s truj a nj u (pri kojem se na bilo kojem mjestll bnina ne mijenja s vremenom ni po veliani ni po smjeru) protok mase je q".98 u dobrozaobljenihsapnica).P2)/(J S t v a r nab r z i n a is t j e can j a v je zbog trenja 0 stijenke i restica fluida medu sobom ne~to manja v = IpVo gdje je Ip Korisnost pri istjecanju s koeficijentom Ipje '1 = Koli/!ina istjecanja Koliana istjecanja (protok) mase qm a) pri svim razlikama tlakova "= . konstantan.vI2)/2 B ern 0 u 1I i j e v a j e d n a d z b a za plinove i pare vrijedi za male razlikc tlakova f1p = PI P2.P2) - h2) Ao je asti presjek otvora sapnice.95 . b qJ. tj. JednadZba kontinuiteta stacionamog strujanja povezuje presjek A. - dobiveni iIi utro§eni tehni/!ki entalpija. . 160) uzmemo 11 Pr e t v 0 r b a e n erg i j e pri'strujanju Ako u prvom glavnom zakonu tennodinamike obzir i promjenu kineti/!ke energije Wk' vrijedi dQ gdje je: Q rad.

) = V2["/(" + I)]RT. + vJ212 = h2 + vl/2 Ako je brzina slrujanja malena le je mozemo zanemarili (pri obicnom slrujanju u cijevima. dvoatomni plinovi 1. .40 0.h2). 192)..546 zasiceni vodena para 1.'1[2/( + I )] .135 0.64 .hz).-I) Taj kriticni omjer tlakova ovisi samo 0 fluidu (. . (P. armaturama...Istjecanje iz sapnica IIrzina istjecanja Vose povecava ako se povecava razlika tlakova PI I postite najvecu vrijednost Vz (»Lavalova brzina«) pri kritickom P2 omjeru - Ilnkova pz/P.. a u para T '*' konst (str. a u konacnom presjeku tlakom P2 i = brzinom V2 = V2(h. Prigusivauje Pri prigu~ivanju se suma energija ne mijenja h.. gdje je a koeficijent istjecanja i iznosi: " " kod dobro izvedenih sapnica pri o~trim rubovima a = 0.30 0.65 Pro ~ire n a sap n i c a (De Laval) Stanje u najuzem presjeku je odredeno kriticnim omjerom tlakova P!Pl i Lavalovom brzinom Vz V2(h. + I)] .. stapnim strojevima itd. q max. = [2/(" + I W/I><--1) TiT. .vukai najveca je brzina koja se mote pojaviti u najufem presjeku sapnice Vz = V"p!(!z S pomocu jednadtbe stanja plina mozemo pisati jo~ i (!z/(!. 201 . U (idealnim) plinovima je tada T = konst. gdje su temperatura..98 a = 0../(!.aA mmV 1t. = [2/(" + I)r/(. = 2/(" + I) VZ= V2["/(. tlak i gustoea ispred sapnice T.). Plo (!. postignuta brzina Vzjednaka je brzini I. .0. NajveCi protok mase qmax koji protjece najuzim presjekom Amin pri kriticnom omjeru tlakova pIp. mozemo pisati h = konSI.530 pregrijana vodena para 1.) i iznosi za razlicite fluide: " pz/P.0. iznosi P'''Y(><--l) p .95.577 Pri kriticnom omjeru tlakova pIp. a u najuzem presjeku sapnice Tz' Pz' (!z.

4 za lozi~ta na ulje i ugljenu pra~inu za plinska lozi~ta A. = 1. Sastav goriva odredujemo s obzirom na jedinicu kolieine . Omin + (H2'/2 + CO'/2 + CO2' + N2' + CH4' + C2H4' + O2') 202 . C'/12.2 (u eistog ugljika: u = I. u lakih: u < 1.«iznosi: za ruena lozi~ta A.1. du~ika N te pepela (p) i vlage (v).IZOARANJE Izgaranje je ekzotermni proces oksidacije goriva pri kojem se razvija ogrjevna toplina H.2 . 1. kisika 0.21 Stvarna kolicina zraka Z = A.Zmin gdje »faktor pretieka zraka A.= 1. . 1.. u tekucih gorivaje 17> 1.3.za kruta i tekuca goriva s obzirom na jedinicu mase C' + H' + S' + 0' + N' + p' + v' = 1 (kg/kg goriva) za plinovita goriva obieno s obzirom na jedinicu volumena H2' + CO' + CO/ + O2' + N2' + CH4' + C2H4'+ H20' = 1 (m3/m3goriva) Procesi izgaranja osnovnih sastavina krutih i lekucih goriva ugljika potpuno izgaranje C + O2 = CO2 nepotpuno izgaranje 2 C + O2 = 2 CO vodika 2 H2 + O2 = 2 H20 sumpora S + O2 = S02 - - Potreba kisika odnosno zraka a) U krutih i tekucih goriva iznosi najmanja potrebna kolieina kisika Omin = C' /12 ...2.1. vodika H.6 .05.= 1.21.2 - - - KoliCina dimnih plinova a) U krutih i tekucih goriva nastaje dimnih plinova (kmol/kg goriva) D = ). u ugljena: u= 1.0 za mehanieka lozi~ta A.1.21.2 (u tdkih: u=I.. b) U plinovitih u + (H'/4 + 0'/32 + N'/28 + v'/18) goriva) goriva nastaje dimnih plinova (kmol/kmol D = A. 00 r i va su veeinom organski spojevi sastavljeni uglavnom od ugljika C...u kmol/kg goriva u = »karakteristika goriva«: u = 1 + 3 [H' (0' S')/8J/C' U krutih je goriva 0 < u < 1./0..= 1.2.3 ./O.. 1. .6 A.6). b) U plinovitih goriva iznosi najmanja potrebna kolieina kisika Omin = H2'/2+ CO'/2+ 2 CH4'+ 3 C2H4' O2' kmol/kmol goriva Najmanja kolieina zraka Zmin= Omin!0... sumpora S..2).

{Hi Hs {Hs H {Hs H' {Hs Hi I I 124000 296 600 286 700 241 700 3 273 900 3 138900 5 160500 4 980 500 10330 9260 142200 119900 41900 40 200 40 300 38 900 33 910 - 12800 10790 - - 1 365 100 1 230 100 282 900 29 600 26 700 12600 39 700 35 700 64 700 60 700 58100 56100 till I 41..n pllllllvltll goriva kJlkg kJ/m3 (0 . 1.01325 bar) l'tllIl" 1I1I~t'vnc moei sastavina goriva ~I1I1I1Y gorlva 11111 "... Razlikuje se od gomje ogrjevne moo time ~to dimni .(IICCIII .013 25 bar) I h '"1"111lIf.C.11.IICI lIul. " moe sloZeoih i tekuCa spojeva goriva (opr. str.v. " 11 r I I 11" 11111 11 j e v 0 a 100 C Hi (donja kaloriena vrijednost) je onaj dio ~ "'I' "_. 'Mill'"1111Imc (kaloricnu vrijedoost) mjerimo s obzirom na jedinicu koliI 'lit.~ «('.I uIIII'" I vUlIII (H20" . 1.11 . I'U"" "' -)11" I 11111 Ogrjeme moCi 11g r j e V0 a 100 C Hs (gomja kaloricoa vrijednosi) fe sva VII Ill pr! izgaranju.11.11111 I'"II'UII< .11" . 204). '1IIIyn .H'" .Irvlld moci koji dobivamo kad dimoe plioove ohladimo samo do I '''1'' "'Ill'" 11.C.1noo C' + 101700 H' + 6300 N' + 19100 S' .2000 H20' odrediti (u kJlkg) moze se toeno 1/.h'II'". 889 100 799 100 1 449 200 1 359 200 1 302 300 I 257 300 - - I hlllJII ogrjevna moc fizikalnih smjesa gorivih spojeva (plinovitih goriva) (u ~ 1/11111 "1 I IltOOCO' + 10800 H2' + 35700 CH4' + 60700 C2H4' I ItllI!1I ogrjevna '11111' "kIlRom. " "I .011 alkohol) '_'/ltllllllllllUkll .9800 0' . 1.IIIIdrosi~ta vodeoe pare (i para sumpome kiseline.013 25 bar .II.lrJcvna moc manja od gomje za toplinu isparivanja r vodene pare 'I'" 11'I I 11000 kJ/kmol = 2500 kJ/kg = 2000 kJ/m3 (O. '.(ho I1zol) 111.. ugljeoa) Za kruta sluZi priblizoa formula .""l 11.. ( Il1flaHn) . . Izgaranje IWlllt1lnno izgaranje IItll"'" kJ/kmol 406 900 kJ/kg kJ/m' o .C.n kllllll IlckuCa goriva . .11. ukoliko .ull d Mlllllpor).2500 v' 203 .

. koji uzima u obzir i disocijaciju iznad 1500 qc.kod plinovitih goriva COt H20" N{ Ot = = = = (CO' + CO2' + CH.1. .. 1) Zmin : D Otuda proizlazi molna entalpija dimnih plinova (kJlkmol) hmD 204 = hmDI - Z" (hmDl . C~ itd.Sastav dimDib plinova .1. derpomoCu R os i n 0 v a i Fe h li n go v a hmD. . = 1 i molnu entalpiju hmDoo pri . 164): * Molnu entalpiju dimnih plinova za tehnicka goriva mozemo odrediti tako. f05). Njihov sastav odredujemo kemijskom ana1izom(npr. Orsatovim aparatom).izracunavamo relativni udio zraka u dimnim plinovima Z' Z' = (..1. koliCine dimnih plinova D i poznatog faktora preticka zraka .1. 00 (Cisti zrak). + 2C2H.hmDoo) . 0min) : D (. 0min) : D O{ = (.1.1. 1) Omin: D - Pri nepotpunom izgaranju sadlfe dimni plinovi jo~: CO... = Iz minimalne potrebne koliCine zraka Zmin. Sastav je dimnih plinova pri potpunom izgaranju s obzirom na jedinicu volumena CO2'' + H20" + N2" + O2'' = 1 (m3/m3 dimnih plinova) Udjeli pojedinih sastavina (kmollkmol dimnih plinova) iznose: - kod Cv1'stih i tekuCih goriva COt = C'/12 : D H20" = (H'/2 + v'/IS) : D N{ = (N'/28 + 79121. Eutalpija dimDib plinova Molna se entalpija dimnih plinova hmD (kJlkmol) pri raznim temperatu. rama moZe proracunati uz poznavanje sastava dimnih plinova i molne entalpijc njihovih sastavina pri tim temperaturama (vidi str. .1...1) Omin: D . Iz tog dijagrama mozemo za svaku izabranu temperaturu odrediti molnu entalpiju hmDI za. + 2C2H.) : D (N2' + 79/21 ..) : D (H2' + 2CH. T-dijagrama (vidi str.1.

CH4 itd..t teoretska temperatura izgaranja T pomoeu Ro-I" I ..." . 11 200 LOO 600 800 1000 1200 HOO 1600 1800 T "C Dijagram Rosina i Fehlinga 'Teoretska temperatura Izgaranja ~IIIIIIII ontnlpiju dimnih plinova hmD odredujemo iz donje ogrjevne moei ~"'..111' lco(C02"). sadrZaj CO2 u suhim dimnim plinovima (bez H20).. !ho je veei faktor pretil!ka zraka . = 1/[1 + u(. T-dijagrama.. ''''''11)" lopline.. to je manji udio CO2''. I.lIlIlIvlll1l\. ali ipak tolik da se osigura I"IIIIIIIU 11. .t (> I) mora biti ~to manji...21-1)] I . 1/" ~llCClfil!neentaJpije goriva hg i molne entalpije zriUca hm Z prije iz_.. 205 .illrlnr H" hg.I leak zraka..11111 IUtlllU 11111111' 11111111' 1)1."II.. I ~~ Kontrola izgaranja I NI pcpco. Z i D odnose se kod I!vrstih i tekucih goriva na jedinicu malIudvu. Stvama temperatura izgaranjaje niu zbog ..t.t/O. Itublvonc molne entalpije hm D dimnih plinova odreduje se za odgova"11"'" IlIklor pretil!ka zraka. oslataka (ne- I ".). ni dimni plinovi ne smiju sadrZavati gorivih ". Za ..'ulI goriva.."""8 I' kolll!ine zraka Z i dimnih plinova D hmD = (Hi + hg + Zhmi)ID \'..In I Ickuca goriva s karakteristikom u pri pOlpunom izgaranju vrijedi (COn.Pretil!ak zraka kontroliramo sadrZajem CO2'' u dirnnim 1."'1111111 ~J . CO.IIOranje.. /!ade. 0 kod plinovitih gorivo na jedin!cu tvari I kmol goriva.tI11 III ~ 11111111 111..hIlIlIlOVD "mD..

Et i n yH2 (acetiIen) razvija se djelovanjem vode na kalcijev karbid CaC2' - - Goriva drvo. CO itd. njem iz ~kroba.) iz ugljena. ~pirit) dobiva se alkoholnim vre. benzen). tj. treset i ugljen.Prirodna goriva jesu: kruta (zemno ulje) i plinovita zemni plin. nepotpunim izgaranjem u plinskim generatorima. Generatorski plin dobiva se iz krutih goriva (drveta. . Pogonska u Ij a: laka (benzin. tekuCa - naft" Pregled glavnih metoda preradeprirodnih goriva u umjetna i nacina njillOve upotrebe Prirodna goriva: Prerado : Umjetna goriva: teiko ulJe lmo:tut) poluteiko ulje (phnskoJ lako ulje lbenzin I Nacin upotrebe: vonjsko (u IZgoronjQ loii~fjmo ) 206 .katran. iz kojega su proizvedeni. odnosno polimerizacijom (spajanjem malih molekula u veee) iz zemnog plina (sintetski benzin). zagrijavanjem (pri 900. Udio lakih goriva poveeava se krekiranjem (cijepanjem velikih molekula). zesta. .. Umjetna goriva dobivaju se preradom iz prirodnih goriva iIi drugih tvarl. polut~ka (plinsko ulje) i t~ka (Iozivo ulje. mazut) dobivaju se frakcioniranom destilacijom nafte i katrana. Pri suhoj destilaciji dobiva se jo~ i tekuci proizvod . katrana iIi ostataka nafte.1100 °C) u retortama bez pristupa zraka. Smjesu obaju plinova nazivamo »mije~anim plinom«. Kao gorivo su prakticki cisti ugljik. Koks i drveni u'gljen su kruti ostaci pri suhoj destilaciji ugljena odn. drveta.) Re tor t nip Ii n (rasvjetni i koksni plin) dobiva se iz prirodnih krutih goriva (ugljena. Laka pogonska ulja dobivaju se jo~ i hidriranjem (spajanjem s vodikom) i sintezom (rasplinjavanjem i zdruZivanjem molekula H2. ugljena ill koksa) rasplinjavanjem. drveta) suhom destilacijom. a dodavanjem vodene pare »vo. tj. deni plin«. E tan 01 C2HsOH (etilalkohol. a sadde jo~ i saY pepeo goriva. (Dovodenjem zraka dobiva se »zracni plin«.

.11.11....." .08987 10790 1. '""" ~O .II..20100 27200.5 0.Pregled goriva t~~udvu SaSlav' % (u 1 kg) Oista tvarI .5 3 0." /0 '.H.11.. ~ 11'" IInrlva .. .16700 8400..5 78.I I .. 1. III nllvlln .11. 1111 I "lIn / // 50 51 49 12 6 4 8 8 42 28 23 28 - H2 CO CH. 1111' I HI ogr."k..10 1 kJ/kg 14700.1 '"n ..II'u goriva Sastav 82 % (u I m» CO2 I i CH.I.25 4000 I 207 . ..668 121800 1.250 12620 0. C)H..." .1111 .3 38850 40270 26750 1)1 92. I'"11 .H.34100 '17 0.019 92970 2..011 ."1 11~lftll .12 6000 62 1.I~ .~1i"1I"1 S 0 2. I..50 20 SOO 3 0.10 3. C." 1'14H 11I.1.lc..013 S 2 bar Nz 0.o C2H.7168 36080 1...60 0. 7 27800.(hlln.0 8.. kJ/m) : kg/m) I O°c.7 15 11 11 6.III~II) 1.. C2H2 29 4 32 4 0. . Ill.11 ".3 I Gustoea kg/m) 720 875 940 977 884 794 I Vreli!te °c < 120 <350 >350 I'."" .11110'"0 'C..moeH. 218 80.1111 ""..Ill "" ".. I t IH I 6 7 5 1 1 . ..8 0.10.1111111) 1"1..71 10800 54 1..20 12..260 60570 1..0 1.171 56340 7 0. III ~'11 Sastav % (u H I 1kg) C 85 86 87 93.Donja ogrJevna moe H..1".12 vJaga 10.2 52 I ! 7..0 8 1.5 2.2 3 0.2 - 2 2 5 3 5 8 : Gustoea :Donjaogr.10 1 1 I. ..0 I I pepeo <0. ' II'~II' vl'ijcdnosti..53 19300 3 0..0 I 1 0 N 43'9 0'1 20 1.19 4800 60 1. 1""11 (11111 . IDOnja kJ/kgmoe 42700 41900 41 200 \ .. ..7 1 1. I 'f. C2H.356 63 500 2..8 13 I I I .30300 1 I .1 I CO .ld ... .. .

3 0..9 0.6 0.30 10.120 35.16 3.Doma~1 Rudnik Vrsta Velicina zma mm Kolicina sumpora vlaga pepeo va tvar % I I goriSastav u 43 43 43 43 43 43 20 22 22 22 24 34 21 22 22 24 24 32 19 20 21 22 26 36 19 19 19 19 20 20 8 8 9 9 12 5 12 14 15 16 17 19 9 10 12 13 17 18 7 8 9 11 13 25 13 15 17 18 21 21 49 49 48 48 45 52 68 64 63 62 59 47 70 68 66 63 59 50 74 72 70 67 61 39 68 66 64 63 59 59 0...1 1.8 1.33 10..0 2....1 2..9 2....0 2.65 10.60 16..0 1.6 0.3 0.3 11 300 11 300 11 100 11 100 10 300 12000 18 000 17000 16 700 16 700 15 700 12 500 18 600 18 000 17 500 16 700 15 700 I.17 3..3 >60 30...1 65 >60 40.....3 0..60 15.....18 3.4 % DOIija ogrjevo& moe HI kJ/kg Velenje komad kocka orah grah sitni prah komad kocka orah grah sitni prah komad kocka orah grah sitni prah komad kocka orah grah sitni ksilit komad kocka orah grah sitni prah >120 65.60 17..6 0.0 1...3 0...35 0.5 >60 33..3 0...6 1.6 0.4 2.35 10....1 2.15 5.3 >60 35.. .1 0.....10 0.....2 2.0 1..10 0.} 300 19800 19300 18 800 18 500 16400 10 500 18 000 17 500 17000 16700 15 700 15 700 Trbovlje Zagorje LaSko Senovo 208 .10 0.6 0...60 18.0 2.3 2.3 2.0 2.40 10.10 0.

2 0.3 1.orah .3 0. kJIkg 28 100 27 800 28 400 28 400 26 800 18700 17600 16 600 16 200 21 100 20 800 20 200 19000 18 700 19000 18 800 18200 17400 15 500 14 100 15 100 12 100 10 900 17400 15 800 9600 9300 9700 6800 9800 8200 209 RaSa - Banovici - komad kocka orah grah sitni komad koeka orah sitni 2 2 2 3 3 17 17 18 20 8 8 9 9 9 14 14 15 16 18 33 32 30 30 20 19 48 49 43 36 45 41 12 13 11 10 15 16 20 21 22 21 22 23 27 28 16 17 18 20 25 9 15 20 25 16 23 10 12 14.1 1.sitni J\.komad -kocka .komad sitni komad sitni 'injskoI{csavski "olubara "".6 0.5 30 45 38 Koli<!ina sumpora % 9 8 8 8 8 1.7 0.5 0.5 2.8 0.9 0.1 0.prah .6 0.orah .sitni .7 0.sitni .8 2.5 34 10 21 Kukanj /.4 0.rcka .orah .2 0.3 2.5 1.cnica komad koeka .komad -kocka - .4 0.4 1.6 Donja ogrjevna moe H.4 2.4 1.prah .2 0. Sastav u Rudnik Vrsta vlaga I % va I pepeo tvar gori86 85 87 87 82 67 63 61 58 71 70 68 64 63 70 69 67 64 57 58 53 50 45 64 58 42 39 42.Iolae KIIovo - komad sitni komad sitni I~ Slrojarski prirurnik .2 2.IIgljen.4 0.

K»). Re = vd/v Pr = (! cv/). (! . prijelaz topline ovisi 0 obliku i kvaliteti povr~ine stijenke. = T.= ~ (T1 - T2) A ). a .). 212 do 217.T = T. Nadalje.81 mls2).brzina (mls) . a obrnuto razmjeran debljini ravne stijenke () <P= - T2 f. f3 .K). a kod plinova i para jo~ is tlakom.temperaturna nog rastezanja (K-.6. g .promjer (m).koeficijent prijelaza topline (W/m2K). koji toplinu predaju krutoj stijenki iIi je od nje primaju. . Prijelaz topline na slozen naCin ovisi 0 vrsti.ubrzanje site teze (= 9. T2 T . Nusseltova teorija slicnosti omoguCila je odre\tivanje prijelaza topline pomocu bezdimenzijskih znacajki (brojeva): Reynoldsova znacajka PrandtIova znacajka Pecletova znacajka Grasshofova znacajka Nusseltova znacajka gdje su: d (T. Brojcane vrijednosti)' za razlicite tvari sabrane su u tablicama na str. prolaz topline Q u vremenu t) kroz tvar je po iskustvenim zakonima upravo razmjeran temperatumoj razlici .volumenski koeficijent temperatur- - .je koeficijent top Ii n s k e v 0 d Ij i v 0 s t i a mjerimo ga jedinicom W/(m.kinematicka viskoznost (m2/s). tIaku i brzini plina. po iskustvuje upravno razmjeran temperaturnoj razlici .gustoca (kg/m3). 210 . i povr~ini A. Unatoc veoma opseznom istrafivackom radu. Pr Gr = d3g(TI .PRIJENOS TopliDska TOPLINE vodljivost Toplinski tok <P(tj. v. toplinski je prijelaz opeenito jo~ i danas sasvim iskustvena vrijednost koja se moze izracunati samo u nekim posebno jednostavnim slucajevima. Toplinska se vodljivost mijenja s temperaturom. . razlika T2) . ). iIi obratno. v . i povrlini A - a je k oefi cij e n t pr ij e I a za izrafen jedinicom W/m2 K. temperaturi.T2){3Iv2 Nu = ad/)' (K).koeficijent toplinske vodljivosti [W/(m.6. pare iIi tekuCine. Prijelaz topline Toplinski tok <Pkoji prelazi s plinovite iIi tekuce tvari na krutu stijenku. C.specificni toplinski kapacitet (u plinova je C = cp) [J/(kg' K»). Pe = vd(!cI)' = Re .

65 Turbulentno strujanje ad/A.36 1.40 .0396 Pr. koje su jedna iza druge.= ~ .75 - .= 0.. . Reo. * Najjednostavniji primjeri proracuna mncujke Nu = ad/A.. 159. Pr)O..25 b) Prisilno strujanje pi in ova Strujanje duz ravne ploce duljine I pri v > 5 mls vrijedi aliA. = 0.75 IIllJcza cijevi u poretku sahovskog polja.75/!1+ 0.. PeO. PeO. 16000 W/m2K pri vrenju pri kondenzaciji .23 1.filmskoj 6000. = 0. PeO.47 Strujanje kroz ravnu cijev Brzinu v treba uzeti na najuzem mjestu izmedu dV~ucijevi! ad/A = 0.075 .25 . .za snopcijevi ad/A. PeO. vrijedi: broj redova cijevi 2 4 6 8 10 vrijednost za ~ 1.35 (Pr .i v tekutina I pllnova na str.na tekuCinu ad/A.12000 W/m2K . 212 do 214. 0 = opseg). Za pravokutni je presjek cijevi 2 ab/(a + b).46000 W/m2K 211 . .' < 2300) kroz duge ravne cijevi ad/A"" 3. 40 W/m2K 2000. ad/A. treba za d uvrstiti odgovarajuCihidraulicki promjer 4 A/O (A = povrsina.040.: prijelaza topline pomotu Nusseltove 11) Slob od no strujanje plinova i tekutina I'rijelaz topline 5 vodoravne cijevi promjera d na miran zrak ili viskoznu tllkutinu vodljivosti A.00 1. Vrijednosti za f3 navedene su na str. Za vodu iznosi: 3000.'/' '/'. .na zrak . = 0.7 c) Prisilno strujanje tekutina Laminamo strujanje (koje se javlja u tekutina u uskim cijevima ako je U.75 Strujanje okomito na os cijevi: za osamljenu cijev ad/A.I») Kucficijent prijelaza topline a iznosi: za plinove za tekutine 14. 4000 W/m2K Pri promjeni agregatnog stanja ima prijelaz topline optenito mnogo vere vrijednosti.092. . GrO. .37 .c. = 0. Ako cijev nije okrugla.075 . a vrijednosti za (1. 0.43 1. A.: .kapljicastoj 30000. (Gr.

229 0.066 0.391 0.540 0.400 2.204 0.925 0.508 0.653 0.034 0.020 5 0.013 1.C - - Gustoea e IcgJm' 1.009 1.027 0.0 13.021 3 0.0 13.8 137 181 227 278 332 69. vodljivosti W/(m.674 0.912 1.050 2 2.059 1.596 0.789 0.5 17.6 35.030 0 - 12.073 4 0.870 0. K) 0. .875 0.198 2.037 0. kapacitet c.147 0.1 128 16 240 4.6 98.047 1.021 1.025 0. viskoznost v mm'Is 9.021 1.442 14.101 0.5 42.139 1.373 1.2 49.394 50 100 sumporni dioksid SO.4 21.008 4 5 9 3 7 0 4 0 0 9 5 1 9 1 5 0 2 ).182 0.058 0.9 30.042 1.030 t.034 1. 0. 0 50 100 200 0 50 100 200 - - - amonijak NH.086 9 0.048 0.2 39.010 9 0.76 7.top!.252 1.276 0. kJ/kg K 1.746 0.268 0.164 1.534 1.017 8 0.022 0 0.723 0.980665 bar "= 1 bar) Plin (para) zrak Temperatura t .0 212 .7 17.2 64.092 1.968 0.032 0.50 0 0.720 2.425 0.042 0.023 7 0.83 Spec.65 12.616 1.088 1.004 1.624 0.084 0.65 1.030 0.2 4.168 2.232 14.076 0.026 1.025 1 0.026 0.649 0.0143 0.6 25.toplin.189 1.022 6 0.176 0.318 0.525 ugljieni dioksid CO.828 0.004 1.029 0.1 97.23 10.9 15.6 19.218 Koef.113 1.5 23.09 - 50 20 0 20 40 60 80 100 120 160 200 250 300 400 600 800 1000 1200 1400 1600 vodik H.040 0. Kinemat.013 1.626 0.063 6 0.202 0.164 1.Toplinska Sfojstva tvari Toplinska svojstva plinova i para (pri tlaku 0.017 1.916 0.231 2.232 0.093 0.106 4 0.358 14. - 50 0 50 100 200 - 14.7 24.

C lOO.0. 0.32 1.5 4..593 2.0..876 3.316 0.8 19.734 Spec.0.156 2.0.265 0.375 0.65 6.20.78 2. viskoznost v mm'/s 21.4 0..394 0.10..0.30. topl.0.3 7. 180.067 1.385 0.10.0. 0.8 16.33I 0.380.0.345 0.0.48 6.046 0.0. 160.7 11.0.968 0.343 0.32 3.24 2.58 7. 300 320.041 2.48 4.5 2..371 2.887 0.199 2.. 280...6 2.0.135 2.0..857 4.89 6...964 2. toplin..6 3. 180..1 2.25I 0.294 0. 1. 9 0.585 3.0..3 21.337 0. 3.70. 120.72 838 4.0.30.481 0.841 2.237 0.999 1.487 2391 4.84 7.557 0.042 0.186 2..85 2.4 23.0.33 3.50. Kinemal.k " hili I Temperatura I .973 1.650. 180.43 3.2 35.0.0.0.0.460.16 0.118 2.610.851 2.0..26 5.345 0. 0.02 6.0. 220. 1.149 2.164 2.318 0..4 14.0.0. 160.364 2.834 3. 0.110.041 2.226 2. Oustoc" e kg/m' 0.. 180.040..710. 180.. 2 0.93 9.998 1. 260. 0. 260.. 20.. 160.998 2.88 5. 240.356 0.396 0. 240.75 2.0410.43 8.043 1 0.15 7.0.789 1....963 1. 240 260 280.5 12.529 0.216 2.0.4 32.. kJ/kg K 2. 0. 20...0..330. vodljivosti lW/(m.0.368 0.147 Koef. 220.362 0. 300 320.0.926 0.1 5. 2.598 0.. 0\ I> 8 10 213 . 10..280.0.384 0.268 2..3 0.0..13 8.040..35 6..88 20.356 0.78 4. 9 0.040.13 4.3 13.037 0.277 0.0.44 5. 160.0...486 3.367 0. 240. 140.045 2.047 3.446 0. 4.. 2.58 5.7 1. 260 280.14 4..0.872 1.Top/inska svojstva vodene pare II.0.0. 140..8 0. 240.9 0.70.9 26..0.10.58 2.161 2. 2.123 2.989 2.042 2 0.0.0.144 4.162 2.5 29.... 0..315 2.290. 2.0...50.20. 200 220.265 2.981 1.98 5.043 7 0.2 17. 20.394 4.160.30.569 2.339 3..999 1. 0. 280. 200 220.0..0.2 0.0.3 4.647 1.K) 0.3 .0.0.040. 180.715 1. 200 220.974 5.0.. kapacitel c.33 0.964 1.0.0..

360 0.44 1.Top/inska svojstva tekucina Temporalura t .570 1.693 1.993 2.140 0.40 2.269 1.673 0.20 3.S 16.054 3 0. vodljivosli A W/(m.162 0.356 1.257 4.93 4.141 0. lOp\. kapacilel .093 2.395 4.681 0.143 0.310 0.131 15.646 4. Koef.591 0.684 0.665 0.185 2.120 0.loplin.144 0. 0.199 0.376 0.0 7.018 2.304 0.139 0.0624 0.651 0.685 0.562 4.C 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 250 300 20 40 60 80 100 120 20 40 60 80 100.855 5.478 0.101 2.199 4.215 4.087 0.364 0.383 0.5 9.125 0.555 0.212 0.500 4.138 0.627 0.172 0.850 1.189 0.494 0.123 0.94 3.178 4.295 0.190 4.217 0.772 1.7 8.892 1.644 0.115 Tekucina voda c.91 36.163 10.282 4.122 0.219 4.220 0.124 0.294 3.140 0.658 0.390 4.79 1.223 0.321 0.142 0.01 0.598 0.293 0. 20 30 -20 0 20 -20 0 20 -20 0 20 0 20 GUSIOCa e kg/m' 1000 998 992 983 972 958 944 926 908 887 863 794 700 871 858 845 832 820 807 866 852 842 830 818 771 596 1485 1435 1383 665 639 610 997 960 921 13 595 13546 Spec.934 2.507 1.256 0.137 0.585 0.540 0. monoklormetan CH)Cl uva HS 214 - 1.071 Kinemal.232 4.564 0.642 mazivo uljc transfonnatorsko uljc ugljii!ni dioksid CO2 sumpomi dioksid S02 amonijak NH.198 2.119 0.669 0.3 .182 4. viskoznosl v mm2/s 1.179 0.195 0.680 0.K) 0.69 5.249 0. kJ/kg K 4.

18Cr 8 Ni 36%Ni IIlIr. vodljivosti A W/(m .017 0..393 0.K) 229 395 372 Kovina Gustoca I! I kg/m' 2700 8930 8300 7800 I Spec. cisto na plllti ~lIunin Alvilijev ro arcbl volfl 'am lhtte.234 0.896 0.377 0. /!isti trgovacki hlO ca.912 - 20 20 20 20 20 20 20 0 100 20 20 20 20 20 20 20 1800 7280 1740 :::::8600 8580 8800 11 340 21400 2600 :::::7250 10500 19300 19250 7850 0.voIIlijev ~IIII .460 0.502 0.385 0.500 0. alumin.6%C - O.226 1.133 0. kJ/kg K 0.419 0.134 0.419 kapacitet c alUl Ilnij hllk r. - kositrena IIlnk ~'.446 0.129 0. cisti nov(» srebro ulov0.477 0.O.top!.460 0. toplin.O. lcljelO.Toplinska svojstva kovina i kovinskih slitina Temperatura t °C 20 20 20 20 Koef.Cr-Ni . II111g1 cisti I Il\Jcd (mesing) monel nlkaI.I%C 20 20 20 0 400 8750 7130 8600 7850 - 0.900 0.465 55 113 60 59 0.134 0.ar ezij.352 0. lumin olok ron kosil (kalaj) .381 0.502 0. cisto 20 20 20 20 500 20 20 20 100 7850 7840 7750 7900 - 7880 8130 2700 - 0.607 0.465 181 116 65 143 ::::: 93 26 58 24 35 34 70 159 ::::: 58 417 - - 310 67 215 .13 %Cr .128 0.460 0.383 0.540 0.628 600 - 44 37 50 47 29 14 21 20 16 165 .2%C .

20 20 20 300 300 600 =2100 2900 1000 300 2000 - W/(m .8 "" 0.33 "" 1. .30 = 2600 = 1700 1520 =2220 = 2360 "" 1850 0.9 "" 1.36 2.130 0.2 0. vodljivosti }. .800 0.7 0. .880 0.9 0. zidna 216 staklena vuna 1000 0 20 20 20 100 1000 20 20 20 20 20 20 - 200 50 300 2700 = 1850 0.840 0.60 - 1450 2650 200 500 0. 0. suhi pjenjak porculan silikatna opeka 300 50 20 0 -50 20 20 20 20 20 100 . 2500 .8 "" 1.Toplinska svojsiva anorganskih krutina Materijal azbestne plaCe azbestna vuna beton.2..840 = 0.09 0.30 "" 0..28 2.2 2. . .10 2.75 0.04 0.0 1. top!. 2700 = 400 2210 917 924 .08 .80 .840 1.750 0.20 "" 1.23 0.46 0.710 0.15 0.750 - = 0. K) 0.76 - 0.2 1.7 .036 0.08 1. top!. . .06 1690 0.8 2. 2.670 - = "" 1.10 0. kapacitet c kJlkgK - Koef.880 0. .710 1.840 0. suhi granit kotlovac karbonatni silikatni Temperatura t °C 20 20 Gustoea IJ kg/m3 2000 300 Spec.043 0. . 1200 .800 (silika) snijeg staklo bmotna opeka tlo. .840 0.suha pijesak.930 0.15 0.840 - sulfatni kremen kremeno staklo led (H2O) mramor opeka.840 0. ilovasto vapnenac vuna od troske zid od opeke fbuka.

059 0. Koef.300 1. toplinske kapacitet vodljivosti c A W/(m .28 0.300 0.21 0.050 0.16 k V' 1000 9 176 380 190 1. K) kJ/kg K 0.070 0.840 1.420 1.Toplinska svojstva organskih krutina Materijal Temperatura t °C 20 20 20 20 20 20 20 Gustoca (J kg/m3 2120 1270 81 245 330 1400 1190 1200 224 Spec.06 p 20 - .510 - 1.23 0.6 0.340 1.060 '" 0.055 20 20 1400 '" 550 0.35 '" 0.670 - 0.920 2.420 c g' gl k dl - 0.05 '" 0.390 0.37 0.077 0.260 1.055 0.04 0.10 0.045 0.16 '" 0.16 h P - 1.14 0.215 0.14 dl P pi u' I U: 20 20 20 20 20 20 30 0 0 50 100 20 20 - '" 700 '" 850 200 1000 200 '" 1200 730 1600 147 2.590 1. top!.260 - - 0.380 1.74 0.790 0.06 - - - 0.036 0.300 1.12 0.920 1.

Emisijski koeficijenti tehnicki vafnih tvari sabrani su na str. blizu smjcltenih. (A = A.&20'. Izmjena topline zracenjem peratura T./We<1 - Po Kirchhoffovu zakonu vrijedi (pri jednakoj temperaturi): E = a.= £O'(T/loor A izmedu dvaju tijela apsolulnih koeficijenata &. Ijine 0.66961. + W(I/62 -I)] Ako je ploha AI znatno manja od plohe A2 (co ~ 0). koju odaje pominn »sivog« tijela i energije We koju odaje pomina »apsolutno crnog« tijela: &=W. 219.67 W/m2 K4 Za »siva« tijela vrijedi tI>.Toplinsko zra&nje (lsljavanje) Zraeenje topline jest odavanje energije elektromagnelskim valovima du. > T2) i emisijskih gdje je 0": tI>= 0"[(Tt/1OO)4 - a) u vooma velikih. .toplinski »cmo« tijelo Wa= 0 a= 0 toplinski »bijelo« tijelo Stvama tijela nisu ni toplinski »bijela« ni >>cma«. .10-8 U tehnici se la jednadzba upotrebljava gdje je 0' »konstanta zraeenja apsolutno 0' W/m2K4 u obliku tI>= O'(T/loor A crnog tijela« = 5. vrijedi: c) za proizvoljno 218 smjcltene plohe AI i A2 je 0" = &. 300 (Lm(toplinske . + 1/£2-1) b) ako drugo tijelo (2) potpuno okruzuje prvo tijelo (I) u' = 0'/[1/&. i T2 (T. potenciji apsolutne temperature T tI>= 0'0T4A gdje je 0'0 = 5. ec toplinski »siva«: v o < Wa< W 0< a< 1 Emisijski koeficijent &jest omjer energije W. bira (upija) i sve energije W koja dospijeva na povr~inu tijela a= Wa!W< I Wa= W a= 1 .infracrvene zrake). . Apsorpcijski koeficijent a jest omjer energije Wakoju tijeloapsor. Stefan-Boltzmannov zakon Toplinski tok tI>koji pri zraeenju odaSilje apsolutno crno tijelo upravno je razmjeran povr~ini A i 4. i &2 (T 2/100)4] A paralelnih i ravnih ploha tem- gdje je & emisijski koeficijent sivog tijela. = AI> 0" = 0'/(1fe.8.

966 0. "MLIII oksidiran poliran namaz I 0.93 0.Emisijski koeficijent e povrlinskog zracenja POvrSina II1l1torljnl L 11v In.60 219 .85 0.76 0.025 0.77 0.hllo I I I tamno oksidiran oksidiran poliran oksidiran poliran tamno zardao lijevana povl!ina valjana pomina crveno zardao bruen sjajan.06 0.93 0.80 0.78 0.07 0.058 0.90 0.28 0.94 0.43 0.85 0.lnL <"Ilk I I klllltllr rnm 11\lnll nlklll u'uvo . jetkan sjajan poliran oksidirana polirana poliran oksidirano polirano tokaren polirano polirano blanjano lIokovine: IIrvo krovna Ijepenka '"k.25 0. crvena .rohro l.05 0.07 0. MhlllllllU Emisijski stanje I I I I Tem:ratura 25 230 lOO 20 130 20 20 230 20 lOO 20 20 20 ISO 20 ISO 338 300 lOO 20 130 20 20 20 20 20 20 100 0 20 20 95 20 90 20 1200 I koeficijent & MIIIIII1.025 0.77 0.Iv' lijev .93 0.05 0.24 0.128 0. emajl IlIk za radijatore led mramor opeka papir porculan staklo svilena tkanina lamot gladak poliran gruba.030 0.11 bronzir.045 0.90 0.925 0.22 0.93 0.045 0.30 0.61 0.

+ t5.) (T.)(Tt- T2) = T.Prolaz topline a) Prolaz topline kroz stijenke pri dovodenju loplinskog loka dodirom Toplinski tok koji prelazi s neke tvari (temperature T. i koeficijenta prijelaza 01:. (T.k (I/Ot. 1j = 1/01:.(T. i vodljivost AI> a drugi debljinu 152 vodljivost A2) koeficijent prolaza i topline k racunamo po jednadzbi I/k T. te prolazi kroz tu stijenku (debljine 15i vodljivosti A) i s nje prelazi na drugu tvar (temperature T2 i koeficijenta prijelaza O(2)iznosi <P= k(T. od kojih jedan ima debljinu 15. kroz tu stijenku (debljine 15i koeficijenta toplinske vodljivosti l) te sa stijenke na drugu tvar (temperature T2 i koeficijenta prijelaza Ot~ iznosi za povr~inu stijenke A <P= Q/I = k(T.(Ts.kla + a. ./AI + t5JA2 + I/Ot2 ~' 1 ./IOO)4]/(T.k (I /Otl+ t5. .) na stijenku..T2)./AI+ t52/A2) . ..)i istodobno zracenjem s neke stijenke (temperature T i emisijskog koeficijenta £) na drugu stijenku (emisijskog koeficijenta £s). i koeficijenta prijelaza 01:.Koeficijent k racunamo iz jednadzbe I/k = 1/(Ot+ 01:1) t5/A + I/Ot2 + gdje je Ot= u'[(T/IOO)4. 220 T2)A . Temperature na pojedinim mjestima stijenke mozemo odrediti trokutnim dijagramom (lijevo) Hi jednadzbama Ts. za stijenke od dva sloja.~~a:~ prijelaza topline IX.Ts\) Vrijednost 0' izraamavamo iz poznatih koeficijenata E i Es (vidi str. a temperaturu Ts. u W/m2K. Za vi~lojne stijenke (npr. + t5p + I/Ot2 prolaza topline k mjerimo istim jedinicama ' a. iz jednadZbe TSI = T. .. - T2) = Tt..tj..T2) b) Pro/az lopline kroz slijenku pri dOl'odenju loplinskog i dodirom loka zracenjem Toplinski tok koji prelazi dodirom s neke tvari (temperature T.~Al~~~a . 219).k je koeficijent Koeficijent prolaza top line T2)A koji se dobiva iz jednadzbe kao i koeficijent I/k = I/Ot. = Tt Ts Ts2 - k (1 /Ot.. + t5t/A.

Tz' liT" = Tt" .Tmcd' A Toplinski tok u izmjenjivacu topline racunamo pomocu prosjecne temperatume razlike t:.. t:.T" Ti". Zato u izmjenjivacima topline protusmjerno strujanje ima uvijek prednost pred istosmemim.T' /t:. 22] . medutim.. konacna temperatura tvari koji toplinu prima uvijek nita od konacne temperature tvari koji toplinu predaje.L -1 t72 fin T.) temperaturna r~lika iznosi t:.povrsina izmjenjivaca. protusmjemo i unakrsno strujanje.l 11~" T 1t~ 7.T")ftn (t:. Unakrsno se strujanje po svom efektu pribliZuje protusmjernome. razliku11'1110 istosmjemo.Tmed = (t:.. ri r L.T2" <P = k. !iIobzirom na medusobni smjer strujanja obiju tvari u izmjenjivacu.Tmed gdje su: k .hukNJII..T' = T1' . : To" :J.Tehnicki Toplinski h'lIIl'0rulure " izmenjivaCi pocetne topline temperature Tz' i konacne Tt' i konacne nize tok tP prelazi s tvari Tt" na tvar poeetne temperature vise temperature I Tcmperatuma razlika izmedu obiju tvari na svakom je mjestu izmjenjivaca .T' = Tt' . A .Tz" /:}. 220).l T :1. Pri protusmjernom strujanju moze biti konacna temperatura tvari koji toplinu prima (grijuCi se) visa od konacne temperature tvari koji toplinu predaje (hladeci se)..T - t:. lstosmjerno stTujanje PTotusmjerno stTujanje L. Prosjecna (»Iogaritamska<.Tmed pri protusmjernom strujanju veca je nego pri istosmjernom.' r =r:.' .koeficijent prolaza topline (vidi str. t:. Pri istosmjernom je strujanju.T") Prosjecna (Iogaritamska) temperaluma razlika t:.Tt = t:.

TOPLINSKIUREDAJI I STROJEVI - Simboli sirova voda nei!ista i!ista I \7 vode kemijska priprema parni kotao (}- turbina stapni pogonski stroj para - zrak dimni plinovi gorivi plin [J rtr- =ulje ugljen ventil n parni kotao s pregrijai!em isparivac (transformator pare) 0- elektromotor gonjeni stroj (opcenito) +t:-(}- redukcioni entil v odvodnik kondenzata otvoreni rezervoar tlal!:ni ezervaar r topline mijesanjem povrsinski izmjenjivai! topline povrsinski izmjenjivai! topline odvajai! pare odvajai! prasine (ciklon) ejektor izmjenjivai! .. mjerai! I]) toranj regulator I 222 . IQ] (8) -0 -<D generator (za ulje) gorionik plinski turbopumpa stapna pumpa 6 t topline ispuh potrosai! 4J I-@ {19 turbokompresor ventilator stapni kompresor transportni stroj elektrii!ni generator +> I kondenzator na mijeSanje kondenzator I <$I: povrsinski -0 I $J kondenzator (s povratnim hladeniem) povriinski rashladni ..1.

tj.2800 kW/m2. 202).ki lok tPz = B Z hmz IIdjc su: Z koliCina zraka za iz~aranje na jedinicu kolicine goriva (kmoVkg) (sir. lozi~ta (prostora za izgaranje). .izgaranje u sloju. 400 kW/m3 pri lozenju 170. Presjek loZi~ta Sk (m2) ocjenjujemo na osnovu »povclinskog toplinskog ol'lcreeenja presjeka loZi~ta« (tP + tPz)/Sk = B(Hj + Zhrnz)/Sk koji iznosi za loZi~ta na ugljenu pra~inu 2300.izgaranje u lebdenju.. 2500 kW/m3 Pri izgaranju pod tlakom (ulja iIi plina) dostize specifieno optereeenje l(Jzl~la i do 8000 kW/m3.. .1600 kW/m2 700.ugljenom pra~inom . . 2500 kW/m3 1600. Toplinski tok tP koji s gorivom dolazi u lozi~te izrafavamo potro~kom jloriva B (kgls) i njegovom donjom ogrjevnom moci Hi tP = B Hi Dovodimo li u lozi~te zagrijan zrak za izgaranje. u komori za izgaranje (za ugljenu pra~inu... pomoenih uredaja za lozenje (ro~tilj.molna entalpija zraka (kJ/kmol) (str. . dolazi s njime jo~ i toplin.. 164). 330 kW/m3 . 223 . .. hmz .uljem .plinom 900.. . b) izmjenjivaca lopline (parnog kotla u uZem smislu). stom i sI. . . . 800 kW/m2 na temelju »prostornog Volumen loZi~nog prostora V (m3) ocjenjujemo Inplinskog optereeenja loZi~ta« koji iznosi: (tP + tPz)/V = B(Hj + Zhmz)/V za mehanicki ro~tilj 250. Pominu ro~tilja R (m2) odredujemo na temelju »povr~inskog toplinskog oplereeenja loZi~ta« tP/R = BHj/R kojc iznosi za: ravni rueni ro~tilj mehanicki ro~tilj stepenasti ro~tilj 600. 1000 kW/m2 900. u kojem se izgaraIIjcm oslobada kemijski vezana energija goriva da bi pre~la na dimne plinove. .PARNI KOTLOVI Parni su kotlovi toplinski uredaji koji se sastoje od: a) uredaja za loienje. za komadno gorivo). ulje iIi plin).). LoZiSta su gradena za: . gorionik itd. tj. ro~tilju (ravnom rucnom iIi mehanickom. tj. stepeniea- - . u kojem toplina Ilrclazi s dimnih plinova na vodu odnosno paru.

U parnih kotlova koji upotrebljavaju zagrijan zrak J za izgaranje (Iozi~ta na ugljenu pra~inu. . osobito ako sadrfe mnogo vlage. pri cemu napojne pumpe napajaju kotao protokom vode q (kg/I). nim stijenkama stvarale kiseline koje bi ih najedale). ulje ili plin) smje~ten je na krllJII puta dimnih plinova zagrijac zraka (koji vraea toplinski tok <Pz u lozi~tc). Zato je takoder ha < h'. Vodu odn. . (Specificna entalpija 11' odredena je tlakom p. II~ smije biti manja od 140°C (jer bi se kondenzacijom vlage na hladnim cijev. Proracun velicine ogrjevnih povr~ina pojedinih dijelova izmjenjivacu dovodimo - topline .95 . hoee X = 0. dimni se plinovi postupno ohladuju Konacna temperatura dimnih plinova.) U isparivacu dovodimo vodi-pari toplinski tok <Pb <Pb = q(hb - ha) c) Pregriiac pare sluzi za su~enje pare do potpune suhoee x = 1 (suho 111' sieena para) i njenom pregrijavanju do temperature pregrijanja T. pari toplinski tok <Pc <Pc= q(h . Da se voda ne bi isparavala vee u zagrijacu. m01l1 temperatura Ta biti nifu od temperature zasieenja Ts (koja odgovara tlakll p u parnom kotlu). .0.hb) Suprotno nacelu protustrujnog izmjenjivaea topline dimni plinovi prc' daju toplinu najprije isparivacu (buduei da voda koja se isparava dovoljlll) hladi cijevne stijenke pa ih mozemo smjestiti u podrucje najvi~ih tempern' plin slabo hladi cijevno tura). pri cemu MO pari poveea specificna entalpija na vrijednost h '(koja je odredena tlakOlIl pare p i temperaturom V pregrijacu n. pri cemu joj nara~1I specificna entalpija na ha. i konacno zagrijacu vode. U isparivacu dobivamo mokru paru ~u..96 i entalpije hb = h' + x(h" . (Specificne entalplJ' h' i h" odredene su tlakom p. 221. Zbog odvodenja toplinskih tokova iz dimnih plinova na isparivac i pro. Tv i specificne entalpije hv zagrijava do temperature Ta. grijac pare te na zagrijac vode i zraka. 224 . i njenom isparivanju. paru zagrijavamo pri konstantnom tlakup koji odrZavamo regllh! cijom lozenja. rill' ' likujemo sI ijedeee dijelove izmjenjivaca topline: a) Zagrijac vode (ekonomajzer) u kojem se napojna voda temperatllr. zatim pregrijacu (u kojemu pregrijana para stijenke pa ih stoga ne mozemo smjestiti u podrucje najvBih temperaturll) . paru.h'). S obzirom na razlicite uvjete prijenosa topline na vodu odn.vidi str.) U zagrijacu vode dovodimo vodi toplinski tok <Pa <Pa= q(ha - hv) b) lsparivac je namijenjen daljnjem zagrijavanju vode do temperatulo zasieenja r.Izmjenjivac topline s dimnih plinova na vodu odnosno paru izveden je kill! sistem cijevi. Ta < Ts.

()sim toplinskog kllllovn tnkoder: 4>k 4>a + 4>b+ 4>c = q(h .72.ho) 225 . do 8%.77..hv) toka ~ upotrebljava se za oznaku kapaciteta = parnih 11) proizvodnja pare q (~to nije tocno jer uz istu proizvodnju pare q toplinski hv).T.1~Olloj lemperaturnoj razlici t. do 1%..3/4 lIog kapaciteta kotla.... . IlIk 4>kovisi jo~ i 0 razlici entalpija h h) ogrjevna pov~ina izmjenjivaca A (~to je netocno jer toplinski tok ~ uz hlll~Cjcdnake ogrjevne povr~ine ovisi i 0 koeficijentu prolaza topline k i 0 pro.. i to zbog gubitaka u parnom kotlu (lo1.91 '! .84 T/k= 0.jo~ i iz toplinskog toka 4>0 ga je napojna voda primila ~to prije ulaza u parni kotao iz drugih izvora koji su joj poveeali specificnu entalpiju od ho pri temperaturi To na hv pri temperaturi Tv 4>0 = q(h. uljem iIi plinom) T/k = 0. 11Izoosi za razne kotlove: za manje (5 ravnim ro~tiljem) za vece (5 mehanickim ro~tiljem) za najvece (pri lozenju ugljenom pra~inom. Korisnost parnog kotla T/kje omjer toplinskih tokova ~ T/k = 4>k /4> = q(h - hv)/BH. tj. 11%.. Energija pare 5 obzirom na temperaturu okoline To proistjece . pri 2/3. 0./1koji dolazi u loZi~te s gorivom (~ < 4». 8 .IAtui izmnjenjivacu topline). 221). CH. i 4> zraeenja i prijenosa topline na okolinu do 12%.. topline dimnih plinova do 5%. koji prelazi na vodu-paru bit ce manji od toplinskog toka .83. (Ovdje nisu uracunati dodatni gubici zbog pogonskih prekida djelovanja kotla. itd. . - ho) Ukupna energija pare na izlazu iz kotla izrazena je dakle toplinskim tokom 4>0+ 4>k = q(h ICl Strojarski prirufnik .osim iz loplinskog toka 4>k.0. Korisoost pUDoga koda - Toplinski tok ~.Kapaci'e' (soaga) pUDog kotbl odreden je toplinskim tokom koji u svim tlll~lovima izmjenjivaca topline dovodimo vodi-pari . vidi str. zbog IIcizgorjelihostataka goriva u pepelu Icteceg koksa i cade IIcizgorjelihplinova .78 T/k = 0.) Najvecu korisnost T/k max postize pri naj- ~cAcemopterecenju. - 1/2 31£ 1/1<1'. naziv1/. Krivulja ovisnosti korisnosti 0 oprerecenju I"cc u ~irokom pojasu opterecenja vrlo poloziIll. 0.CO. tj.

lip = 0.9 .teoretska . benzinski iIi dizelski motor i sl.6q qp = 1.jl>. elektromotor i pami stroj.kod turbopumpi. fj. 2 .efektivna gdje znaci: P Po = qp[ (p P =~ . (! . a protok je q ~ 30 1/h.za zagrijac vode (ekonomajzer)..geo~~ vis. hg .Napojnc pumpe Svaki pami kotao mora imati najmanje dva uredaja za napajanje koji dobivaju pogonsku energiju iz medusobno nezavisnih izvora (npr.kod normalnih stapnih.pumpi. .5 bar za napojni regulator.hr) tlaku Pa i tempera- . 226 .p ocjenjujemo s: 0.inu.0.tlak u kotlu.p . 3 bar . . hv -. lip korisnost pumpe.8. K a p a c i t e t napojnih pumpi odabire se tako da bi pri kvaru na najvecoj pumpi sve preostale dobavljale protok qp koji je veci od najveceg protoka q vode-pare kroz pami kotao. .. Pot r e b n a s nag a za pogon napojnih pumpi iznosi: .p + ghg] lip .9.. g = 9. ..). kod kojih moramo uzeti u obzir povecanje gustOCe vode pri napajanju.specificnu entalpiju vode pri atmosferskom turi ispred napojne pumpe.0. razine vode u kotlu nad razinom u napojnom rezervoaru. racunamo teoretsku snagu pumpe pomoeu entalpijske razlike vode Po = qp(hv gdje znare: hr . i to: qp = 1.gustocu vode pri temperaturi napajanja Tv.6. .tlak u napojnom spremniku.5. . .ako pami kotao ima automatsku regulaciju. specificnu entalpiju vode nakon izentropskc kompresije u pumpi. - * Za visokotlacne pame kotlove.Dami kotao bez automatske regulacije. Po .81 mIs2.p~ + fj.za otpore u cjevovodima Koristnost napojnih pumpi lip iznosi: lip = 0.9 .97kod stapnih pumpi s neposrednim djelovanjem pogonskog stroja na stapajicu pumpe. 2. a protok je q > 30 tIh iIi je pogon neposredno s glavnog pamog stroja.25q . Za napajanje sluze ponajvise stapne pumpe i turbopumpe. 1 bar . Pretoene gubitke fj.0.ako. lip = 0.protocne - gubitke.

50m/siznosip-p. h..04.III. Specificna eksergija pare na izlazu iz parnog kotla iznosi e = (h-ho)-b b = To(s-so) adje su: b. 180 QC) vhnn - I~ IlIludllovaraju i vi§i konacni tlakovi (pz = 2 . pri najvi§im tlakovima Ill.poloziva za pretvorbu u mehanicki rad I. tK."h'110nn paCetnim stanjem (PI.. . Medutim.specificna entalpija odn. 42 0c) i sluzi samo za prijenos topline spare na rashladnu vodu 11-lI1poruluri T2 orlgovara u kondenzatoru tlak P2 od 0.~II. T.". . ."nn60u je specificna entalpija pare n. hI kod ispu§nihje strojeva temperatura T2 znatno vi§a (t2 = 102. ho.15 bar). 1. .RADNA SPOSOBNOST PARE Energija pare je upotrebljiva u cijelosti samo kao toplina koju mozemo prenositi s jednog tijela na drugo (grijanje). ..Iijedeeih razloga: I. Temperatura TI i tlak PI odre5 So Ilnlll Il1ecificnu entalpiju hi pare ispred parnog .08 bar).specificna anergija pare. . .1 ..It.. = 5. Eksergija pare je radna sposobnost pare (sposobnost za pretvorbu njezine unutarnje energije u mehanicki rad) s obzirom na temperaturu okoline To.10 K) i prigu§uje . citava energija pare nije na raspolaganju za pretvorbu u mehanicki rad.0.llIuvurII konacnom tlaku P2 koji je vi§i od atmosferskoga za otpore tre". 11lapulnim vodovima (P2 = 1. nego temperaturu T2 koja je vi§a Tz> To.). 3 bar.2bar). hi < h. 1'1kud protutlacnih je strojeva temperatura T2 jOhi§a(tz = 120. 10 bar). koja Tz (tlakom P2): <e 227 . . So . Specificna eksergija pare e pokazuje koji bi se dio energije pare mogao looretski pretvoriti u mehanicki rad s obzirom na temperaturu okoline To.. Raspoloiiyi pad entalpije lHd Eksergija pare medutim nije u cijelosti rII.: pri srednjim tJako- - 2.donll lzentropom i temperaturom I1hd = hl-hz hz stoga vi§<!. 104QC) I ". .T. . . s specificna entalpija odn. "lIka P na PI (uz brzinu protjecanja IU". speciflena entropija vode pri stanju okoline. . U cjevovodu od parnog kotla do parnllll stroja para se ohladuje s temperature r nil Tl (T.apolo!lvi pad entalpije I1hd dan je I' . i I.. ~. speolficna entropija pregrijane pare. . razlikom specificne entalpije hh koja konacne specificne entalpije hz. i to: To malena III kod kondenzacionih je naprava temperaturna razlika Tz 1'1 . . t Na kraju izentropske ekspanzije pare ne postizemo temperaturu oka111111 "0.

h manji je od raspolozivoga zbog unutarnjih gubitaka u stroju (prigu§ivanje pare.h = hJ -h2.hd. i to s obzirom na unutarnju snagu - - qlP. vec i 0 raspolozivom entalpijskom padu fJ.) i iznosi p = 'ImPi = 'I Po = 'Iqt::.. . (Iznimno su parni strojevi gradeni i za pogon drugim parama. zivinim. stvarna specificna entalpija na izlazu iz stroja. $ gdje je h2. 227).hd 5. to su stapni strojevi i parne turbine. ili s obzirom na efektivnu snagu qlP = 1/(. a on ne ovisi 0 stroju.) t::.PARNI STROJEVI Pami strojevi su pogonski strojevi koji upotrebljavaju vodenu paru kao neposredno pogonsko sredstvo.hd) = 11(" . npr.hd) ~to medutim ne pokazuje stvame valjanosti stroja. < t::. Teoretska snaga Po iznosi It Po = qt::. Jedinicni potro§ak pare nije naime ovisan samo 0 korisnosti "i odnosno ".h/t::. 228 . fJ.hd gdje su: "m - mehanicka korisnost stroja " 'I='Ii'lm * - cjelokupna korisnost stroja Valjanost se stroja jo§ gdjekada u praksi izrazava umjesto pravilno korisno§cu »jedinicnimpotro~kom pare".h = 'Iiq!1hd = 'IiPo £fektivna snaga stroja P (na pogonskoj osovini) manja je zbog vimjskih gubitaka stroja (mehanickih gubitaka zbog trenja u lezajima i zglobovima stroja.hd isko- pokazuje koji dio raspolozivoga entalpijskog pada parni stroj stvarno ri§tava i time oznacuje stupanj valjanosti stroja. Unutarnja korisnost stroja 'Ii pare = t::.) Snaga pamih strojeva proizlazi iz protoka pare q i razpolozivog entalpijskog pada Md (vidi str. nepotpuna ekspanzija itd.hd = q(h. toplinska razmjena izmedu pare i stijenki stroja. Unutarnja snaga stroja Pi iznosi Pi = qt::. fJ.-h2) Stvarni entalpijski pad t::.. pogona regulatora itd.

55. On ovisi u prvom redu 0 ulaznom tlaku pare Ph punjenju 8 (dijelu stapaja za vrijeme kojega ulazi para u cilindar) i brzini vrtnje n.. Iznimka su neke novije izvedbe brzih . - 1. n - - brzinu vrtnje.75 stapnih prstenova smanjujemo ogranieavanjem »prosjeene stapne brzine Vmed = 2 s n. a veCe na velike strojeve.8) i manjom brzinom vrtnje n... stapa. a priblizno je jednaka unutarnjoj korisnosti: ITind" ITi' " Mehanicka korisnost ITm takoder ovisi 0 brzini vrtnje n. Danas su stabilne parne strojeve potisnule parne turbine. dok au brodske i lokomotivske parne strojeve zamijenili naroeito dizelovi moton.. 229 .25.0. Najbolje vrijednosti ukupne korisnosti IT= ITiITm ispu~nih stapnih strojeva na pregrijanu paru iznose . S stapaj. Korisnosti Indicirana korisnost ITind= Pind/PO ovisi u prvom redu 0 punjenju 8i brzini n. 1\ na feljeznici jo~ i elektricna vuea.broj cilindara (dvoradnih).0..Stapnl pami strojevi Stapni parni strojevi bili su prvi i stoga posebno znaeajni pogonski toplinski strojevi. Zanemarimo Ii gubitak lopline cilindra na okolinu i gubitke pare zbog propustnosti stapa i ra~vodnika. db Pmed . Prosjeeni tlak u cilindru izraZavamo kao dio ulaznog tlaka Pmed = «PI «< 1 Koeficijent « ovisi 0 punjenju 8 i brzini vrtnje n te raste s veeim punjenjem (8 = 0.>parnih motora«.1 .prosjeeni indicirani tlak u cilindru. Brzina vrtnje n ogranicena je inercijom masa mehanizama u translatornom gibanju. Indicirana snaga Pind IIdje znaCe: dprostoru cilindra).= 0. a iznosi: «~ Tro~nje 0.. stapajice. tj. krizne glave i dijela ojnice (oko 2/5). indicirana snaga Pind priblizno je jednaka unutarnjoj snazi Pi Pind ~ Pi Prosjecni indicirani flak u cilindru Pmed odredujemo i7 indikatorskog dijagrama koji dobivamo indiciranjem. Pind stroja iznosi = (d2- db2)"::' meds2 in P 4 promjer promjer stapajice (u radnom pamog cilindra.75 Manje se vrijednosti odnose na male.: 0.

Pame su turbine brzi rotacijski strojevi koji rade povoljno pri konstantnoj brzini vrtnje.0.. 228). al .. Stoga su idealni strojevi za pogon elektri~nih generatora.ovisne su od raspoloZivog entalpijskog pada u staroru samom (stalnotla~no djelovanje . az izlazne brzine i obodne brzine.dobivamo pri optimalnom omjeru (ulCI)Opt oji k iznosi: 0.hd) pretvara u kineti~ku energiju pamog mlaza koji se .4. Izpu~na je para u njih prakti~ki bez ulja.djelovanjem na .Cl na ulazu u rotorske lopatice i Czna izlazu iz njih . . pame turbine imaju dodu~e manju korisnost nego stapni strojevi. pokretne lopatice rotora .0. Osim toga turbina se moze okretati samo u jednom smislu.kut kut izmedu apsolutne izmedu apsolutne ulazne brzine i obodne brzine.reakcijsko). U usporedbi sa stapnim pamim strojevima pame turbine imaju stanovite prednosti. 230 . u prvom redu jednoli~niji pogon i vecu moguCnost izvedbe od najmanjih do najveCihjedinica (0.5 0. U pamim se turbinama toplinska energija pare (raspoloZivi entalpijski pad l!. npr. kao pomoeni strojevi. Pri naglom rastereeenju mogla bi da pobjegne do brzine koja odgovara omjeru (ulc. ali zu zato jednostavnije i lalli te i u tom slu~ju dolaze u obzir.7 Turbina radi dakle s dobrom korisn~ samo u uskom podruqu obodnih brzina Uodnosno brzina vrtnje n.6. . - - - Obodna brzina U odredena je promjerom lopatienog kola d i brzinom vrtnje n U = dnn Korisnost na obodu lopati~noga kola 7Ju jest omjer snage na obodu Pu i teoretske snage Po (vidi str. Apsolutne brzine mlaza . S n aga tu rb in e n a 0 b od u lopatienog kola Pu je Pu = qu(cl cos al + Czcos az) gdje mare: q protok pame mase.pretvara u mehani~ki rad. . U obodnu brzinu kola (lopatica).. Pame turbine nisu prikladne za rad pri veoma promjenljivim brzinama vrtnje. . ona ovisi 0 omjeru obodne brzine i apsolutne ulazne brzine ulc. . Kod manjih izvedbi.200000 kW i vi~e).akcijsko) ili u statoru i rotoru (pretla~no djelovanje .)max "" 2(ulc1)opt(~to regulator mora sprijeati).) Najvecu korisnost 7Juma. kod akcijskih stupnjeva kod reakcijskih stupnjeva 7Ju = Pu/Po = [(ulc.5.

. 70 450. 500 T ("C) 320. Unutarnja snag a turbine Pj iznosi Pi gdje je Ah Unutamja = qAh gubitke trenja . Izvedene turbine vecinom su kombinacije osnovnih tipova.79 71 . 400 mls. .78 0. 200 500.. Pri regenerativnom zagrijavanju napojne vode (str. i ventilacije: Pi < P u' BuduCi da su ti gubici neznatni. ...80.70 'Im 0. Obodnu brzinu smanjujemo stupnjevanjem brzine u vi~e rotorskih vijenaca lupatica (Curtisovo kolo) iIi izvedbom s vi~e akcijskih iIi reakcijskih stupnjeva.: .68 < 0. 30 40. . nekoliko stupnjeva osobito male Najuobicajenije snaga 71i 0. .0..protutlacne turbine koje iskori~tavaju samo gomji dio entalpijskog pada. .600 vrijednosti tlaka p i temperature mala srednja T pare ispred turbine: velika p (bar) 15.0. je od obodne Pu za unutarnje snazi Pu: Pi "" Pu. Upotrebljavaju se u parnim terrnoelektranama. .86 0. Industrijske parne turbine su turbine prilagodene posebnim potrebama.0. .985 0.60.98 0. . mnogo stupnjeva srednje male. Imaju velik broj stupnjeva (visokotlacnih. . materijal!). 231 .. 450 Vrste tu rbi na: Kondenzacijske pame turbine iskori~tavaju say entalpijski pad (od tlaka svjefe pare do kondenzacijskog tlaka). ...85 0.50 100. srednjetlacnih i niskotlacnih) koji mogu biti rasporedeni u nekoliko kuCi~ta pa i na vi~e osovina. . 0. .0. . 0. uzimamo da je unutarnja snaga Pi priblizno jednaka obodnoj Unutarnja korisnost 71iiznosi 71i = Pi/PO"" 'Iu Najveee vrijednosti unutamje korisnosti turbina kupne korisnosti 'I = 71j'lm parnih 71j. (Upotrebljavaju se takoder za toplane.72. npr.70. imaju manji broj stupnjeva (visokotlacnih i srednjetlacnih) pa su razmjerno manje..turbine na otpadnu paru (iz drugih izvora) imaju samo niskotlacne stupnjeve.). . 228). 236) upotrebljavaju se kondenzacijske pame turbine s odvojcima za paru..97 0. ..stvami entalpijski snaga Pi manja pad (vidi str.'i obzirom na Cvrstocu turbinskog rotora brzine vrtnje n ogranicene su maksiIIIlIlnimobodnim brzinama u koje iznose 120.mehanicke iznose: korisnosti 'Im i cjelo- Vrsta turbine velike. .58.76 0. no veee se vrijednosti lIIogu postiCi samo najboljim izvedbama (oblik kola. .

dobivamo potpuno Cist kondenzat (destilacija!) koji je vrlo prikladan za napajanje parnih kotlova.. Upotrebljavamo Ii tu mjdavinu za napajanje parnih kotIova. U kondenzatoru predaje para pri konstantnom tIaku pz toplinski tok <P. 0..Tk = 0. 25°C . . .100 232 mZ. Zrak u pari (koji se u kondenzatoru ne kondenzira) isisavamo iz kondenzatora posebnim zracnim pumpama iIi ejektorima (vodenim iIi parnim mlazom). 2.30)q Ovisno 0 temperaturi rashladne vode postizemo u kondenzatoru tIak s vodom iz okoline 0. Zanemarimo Ii neznatan neposredni prijelaz topline s kondenzatora na okolinu. . .5 rnIs iznosi koeficijent prolaza topline k = 2900. . .. 221. dopu~tamo samo neznatno zagrijavanje rashladne vode u kondenzatoru: t!J. onda je <P q(hz. koja se pri protoku qv ugrijava od temperature Tvt na Tv2' Ako je c specificni toplinski kapacitet vode.5 K).T = Tv2 - Tv! = 5.. . 15°C b) pri dovodenjuvode iz rashladnog tornja 20. Da bismo postigli ~to vea podtlak u kondenzatoru.. mora rashladna voda biti u odgovarajueoj mjeri oCi~cena (kemijski omek~ana). jezera iIimora O.hk) = qvC(Tv2.) .. Proracun prolazne povrsine kondenzatora vidi na str.KONDENZACIJA Iz parnog stroja otjece protok q vecinom vec mokre pare (x > 0. U kondenzatoru na rnije~anje kondenzat se mije~a s rashladnom vodom pa cistoea takve mje~avine zavisi od Cistoee rashladne vode. 60)q u kondenzatora na mije~anje qv = (25.05 bar s vodom iz rashladnog tornja 0. 10K Zbog toga je potrebna vrlo velika koliCina rashladne vode.. a njezin protok qv zavisi od protoka pare q i iznosi u pov~inskih kondenzatora qv = (50. zbog eega rashladna voda mora uvijek biti hladnija od pare: Tv2< Tk..9) tIaka pz i odgovarajuce temperature Tz te specificne entalpije hz. .zbog cega se potpuno pretvara u kapljevinu (kondenzira) i obicno jo~ ne~to pothladi do temperature kondenzata Tk « Tz) i entalpije hk' !Tz .04. . u kondenzatora na mije~anje para i rashladna voda su u neposrednom dodiru pa se konacne temperature izjednacuju: Tv2 = Tk' Ulazna temperatura rashladne vode TVI iznosi: a) pri dovodenjuvode neposredno iz okoline Ivl .5 . . (Prosjeeno mozemo za protok pare q = 1 kgls racunati s pov~inom od 75. 4100 W/mz K. prelazi toplinski tok <Pna rashladnu vodu.08 bar U pov~inskom kondenzatoru..iz rijeke. . . . .Tvl) = U pov~inskih kondenzatora toplina mora prolaziti kroz stijenke. 35°C. Pri brzini rashladne vode u cijevima v = 1.0. .07. iako je rashladna voda obicne prirodne CistoCe. .iz bunara 5 . .

: 1 5 zbog promjene 1-2 u napojnoj pumpi za + (hv 2-3 3-4 4-5 5-6 6-1 u parnom kotlu u parnomvodu u parnomstroju (turbini) u kondenzatoru u kondenzatnojpumpi - za + (h. 2 Tv P hv 3 T P h 4 T.) Za jednostavno kondenzacijsko parno postrojenje mozemo obicno uzeti daje Tk ~ Tr ~ Tv i hk ~ hr ~ hv pu su u tom slueaju toeke 6.. veeinom za pagon elektricnih generatora u parnim termoelektranama. 6 Tk P2 hk Promjene specificne entalpije vode-pare !!r 11 6 "-T.(h2. PI hi 5 T2 P2 h2.-hk) - stanja: h.) za .PARNA POSTROJENJA Kondenzacijska parna postrojenja namijenjena su iskljucivo za proizvodnju mehanicke energije. Jednostavno kondenzacijsko parno postrojenje s kruznim protokom vode-pare q prikazano je u siijedeeoj shemi: R Pk K C T G Ko Pko - - spremnik napojne vode napojna pumpa parni kotao parni cjevovod paroi stroj (turbina) elektricni generator kondenzator kondenzatnapumpa Voda-para na kruZnom putu mijenja svoje toplinsko stanje. h ~ hJ 233 .- ---~S1. a tako i u Ts-dijagramu: Stanje TempeSpecifi~na na mjestu ratura TJak entalpija 1 T.-. hk) za + (h. Karakteristicna mjesta razlicitih toplinskih stanja oznaeena su u shemi brojevima od 1 do 6. Pa h.(hi . 1 i 2 u Ts-dijagramu gotovo identicne.hv) za -(h-h. Kod kratkih parnih vodova izmedu parnog kotla i parnog stroja (turbine) IlIkoder je T~ TI pll su toeke 3 i 4 takoder i P ~ PI i zato gotovo identicne.h2') za .

hd = Po hz) Unutarnji gubici u stroju tp. Osim toga cesto se iskori~tava jo~ i otpadna toplina ispu~ne pare iz pomocnih parnih strojeva itd. . = 4>k + 4>e 4>0 = q(h = 4>. koja je vi~a od tempera- = q(hz . = 4>d - tp. Para donosi iz parnog kotla toplinski tok 4>.he) qTo(s . ~ "2.h = Pi + 234 . = 4>. 4>.he) Preostalom raspoloZivom 4>d padu entalpije (<Pc 6. - ho) Od toga toplinskog toka za pretvorbu u rad sposoban je samo eksergijski tok = qe = q(h . Zbog gubitaka u kotlu <Pkna napojnu vodu prelazi samo toplinski tok 4>k' Tome se pridruzuje toplinski tok 4>0~to ga dovodimo s toplom napojnom vodom.~I .. jer je njezina temperatura Tv obicno vi~a od temeprature okoline To (Tv> To).. i to stoga ~to je temperatura kondenzata koji pritjece u spremnik napojne vode vi~a od temperature okoline (pogotovu pri hladenju kondenzatora vodom iz rashladnog tornja). - (<Pc + <Pko <Pi)= q6. - smanjuju toplinski tok na 4>.hd = hI - hz odgovarajuCi toplinski tok odreduje teoretsku snagu stroja = 4>e - + <Pko) = q6. = q(hz.i odreduje unutarnju snagu stroja P.So) Za pretvorbu u rad ostaje neiskori~ten jo~ i eksergijski gubitak zbog gubitaka u parnom vodu ~ i gubitak zbog kondenzacije pare pri temperaturi ture okoline To (Tz > To) <Pko Tz. S ugljenom dovodimo u parni kotao toplinski tok 4>.. za zagrijavanje napojne vode.

hd/e 'I'b = 'I. koju posti!emo §to vi§om temperaturom pare i odgovaraju~im visokim tlakom. tako da njihovu razliku motemo zanemariti (Ty ~ To). 650) .C. dalje za rasvjetu i grijanje te napajanje razlicitih elektricnih uredaja u centrali.'Ith''II''Ig'-=~ <I> p. BHj Najlo§ija je korisnost eksergije 'le' Da bi je popravili.Iq f>hd . BHj parne centrale p. onda vrijedi <1>0=0 pa je '1'0' = 'Ik . = 110) - eksergije raspolo!ivog pada entalpije ukupna 'le = e/(h'Id = !!. Temperature su vrlo ograniCene (otpomo~u stijenki pregrijaea) i iznose 360.. lIi = Pi/PO= f>hlMd IIm = P. smanjuje se snaga Pe' §to je centrala predaje l1U'di. '1'01= 'Ik+ -.10% snage generatora p. 'lIb' '1.' - Pel Pg =- Pe. snaga generatora p.. koji iznosi prosjeeno priblimo 8. . 235 ii . ( <1>0 ) Kad je temperatura napojne vode Ty pribli!no jednaka temperaturi okoline To. Korisnost pamog kotla termicka 1Ik = ~/<I> q(h-hy)/BH. jo§ je manja (P.' 'I. 560 (..hd/(h - ho) pamog stroja unutarnja mehaniCka .. Vlastiti potro~ elektriene energije u centrali Pp slu!i za pogon elektromotora za dizalice i transponne naprave (transport ugljena i pepela).. < Pt). = lIi IIm = P. pumpe itd. Za taj potro~. ... .'Id = !!. dok su tlakovi gotovo neogranieeni i iznose 12..Zbog dodatnih mehanickih gubitaka u pamom stroju 9'm smanjuje se unutarnja snaga pamog stroja Pi na efektivnu (stvarnu) snagu na osovini stroja (turbine) Ph a zbog gubitaka u elektricnom generatoTu 9'.. ./Pi 11.ukupna (turbine) elektricnoga Cjelokupna generatora korisnost IIg = Pg/Pt Pe.. 160 (. za ventilatore. 300 i vi§e) bara.. te!imo §to veCoj eksergiji pare.

.na izIazu iz turbine u kondenzator. prudrufuje se jo~ toplinski tok 4>g. voda se u jednom stupnju zagrijava za pribli!no 40 K. iz koje odvodimo kod prvog odvojka I (pri tlaku PI) protok qh kod drugog odvojka 11 (pri tlaku Pn) protok qlJ dok qlJ prelazi nakon preostali protok q ql potpune ekspanzije u kondenzator. u za- grijaCima s mije~anjem ogrjevna mije~a s napojnom vodom.na odvojku I.h2) + qlJ(hlJ. Pri regenerativnom zagrijavanju napojne vode. koja prilazi - 236 . u spremnik napojne zagrijaCima ogrjevna se a kondenzat vodimo vode . . U zagrijaCima Cl in Cn (te s kondenzatom ~to ga uvodimo u rezervoar napojne vode) prenosi ogrjevna para na napojnu vodu top1inski tok 4>g = ql(hl .h - [q(hl . Budue da je hr -< h2. Zato se cjelokupna korisnost poveCava i to prosjeeno za 6 do 12%.~to ga s vec zagrijanom napojnom vodom dovodimo u parni s kotao (vidi shemu energijskog toga na str.hr) + qn(hn .vidi sliku.Regeneratimo grijanje oapojne vode Iz pamog kotla dovodimo pami protok q u kondenzacijsku pamu turbinu s oduzimanjem. Toplinskom toku 4>0. se para Unutamja snaga turbine smanjila se zbog oduzimanja ogrjevne pare protoka ql i qlJ te iznosi Pi = q6.h2)] gdje su specifiene entalpije pare: hi .- U povdinskim para kondenzira. hlJ . bit Cc smanjenje unutamje snage turbine znatno manje od poveeanja topline koju regenerativno dovodimo napojnoj vodi. .hr) gdje je hr specificna entalpija napojne vode u spremniku R. 234). h2 . za ~to se potro~i oko 5 . 10% pare. Oduzetim protocima zagrijavamo napojnu vodu u zagrijaCima Cl in CIJ.na odvojku 11.

- - so) koji se ne da pretvoriti gubitaka parnog Mt. Proizvodnja U kondenzacijskom znatan toplinski tok elektrime i topIinske eoergije (toplane) odvodimo s rashladnom vodom parnom postrojenju 4>2 = q(h2' . a slijedeCi se odvodi smje~taju na drugu turbinu (T2). .)] Medupregrijavanje pare je uvijek zdrufeno i s regenerativnim zagrijavanjem napojne vode. od eksergijskih gubitaka q(e stroja q(4hd .9). opeenito. tako da u svakom slucaju ostane njena suhoea x ~ 0. 237 . Taj se toplinski tok 4>2odvodi pri temperaturi T2' koja je u kondenzacijskom pamom postrojenju samo ndto vi~a od temperature okoline To.9.3= q (h3 pri eemu je q h .) Zajednaku snagu turbine je stoga potreban osjetno veci dotok svjeze pare (q) nego pri turbini bez regenerativnog zagrijavanja.To).v i od unutarnjih h.turbini. Za medupregrijavanje treba nam dodatni toplinski tok 4>2. U obim turbina Tl in T2 dobivamo pri jednakom protoko pare q (tj. Da to sprijeCimo.ho) koji se sastoji od dijela toplinskog toka q To(s u rad.. (Pri peterostepenom regenerativnom zagrijavanju dolazi do kondenzatora samo jo~ 75 . ~to bi u niskotlacnim stupnjevima pamih turbina izazvalo nedopu~tenu er 0 z i j u lopatica.50% pare koja prilazi turbini. 234. pregrijavamo paru u medupregrijaeu (dimnim plinovima parnog kotIa ili svjerom vrueom parom). Medopregrijavanje Pri velikoj ekspanziji s visokoga poeetnog tlaka i temperature do vrlo niskog tIaka u kondenzatoru prdla bi para pri kraju ekspanzije u veoma vlamo podruqe (x < 0. .h2) pregrijac. gdje je dovoljna i mala temperatuma raz1ika T2 . vidi str. pa zato.H. nije upotrebljiva za grijanje (osim za grijanje koparnnih bazena itd. bez odcijepa) unutarnju snagu Pi = q[(h1 .protok pare pri ulazu u medu- - h2) + (h3 - h.4h). U tom je slueaju prvi odvod pare u toeki stanja 2.

Cjelokupno se postrojenje veoma pojednostavnjuje. . . ! t ! 238 L .): P2 (bar) T2 eC) 1 100 2 120 4 144 6 1'59 8 170 10 180 12 188 16 201 'j . a time i unutarnja snaga stroja Pi = qAh. Protutlaena turbina daje toliko mehanicke energije koliko to odgovara potro~ku topline.Povi~enjem protutlaka P2 povisujemo i temperaturu T2 pare iza parnog stroja. Tamo gdje se ne mofe vremenski potpuno uskladiti potro~ak elektriene energije i topline za grijanje. Zato takvu paru vodimo iz parnog stroja . tekstilnoj. nije vge potreban ni kondenzator sa svim uredajima za rashladnu vodu. dok kondenzacijska turbina dobavlja ostatak potrebne mehanicke energije. a kondenzacijskom regulator brzine vrtnje. ali zato ostaje za grijanje upotrebljiv say toplinski tok <P2= q(h2. para iz stroja odvodi neposredno potro~ima topline. Dovod svjeze pare objema turbinama izveden je automatskim regulatorima tako da protutlaenom turbinom upravlja tlaeni regulator.umjesto u kondenzator . Stoga se znatno poveeava ekonomicnost pri skupnoj proizvodnji mehanickog rada za pogon generatora i topline za grijanj~. moramo manjak nadomjestiti oCi~cenom (umek~anom) vodom iz okoline. zbog rega para postaje prikladnom za grijanje. Pri razlicitim protutlakovima P2 post iremo slijedeee temperature T2 koje su prikladne za grijanje zgrada Hi industrijskih naprava (osobito u papirnoj. Ukoliko se say cisti kondenzat ne vraea od potro~aca topline u spremnik napojne vode. Povi~njem protutlaka P2 smanjuje se d04u~ entalpijski pad Ah.k potro~cima topline Q. Zbog povi~enja protutlaka P2 postaje suvi~an niskotlacni dio parnog stroja (turbine). osim toga. Buduci da se.ho). kemijskoj i srodnoj industriji itd. prikladna je kombinllcija dviju turbina .kondenzacijske Tk i protutlaene Tp.

40 bar) koji pri slijedecem . .radi lak~eg paljenja . Za motore s u Zare nom g I a v 0 m (»semidizelske m~tore«) up. Cisti zrak za izgaranje uvodimo u unutra~njost cilindra u kojem ga klip tako snaino komprimira (do 25 . koja se u rasplinjacu (karburatoru) raspr~uju (ne rasplinjuju!) u zraku za izgaranje kao fina maglica. Sistemi Otto i Diesel . 240 lijevo) prema vanjskom mrtvom polozaju (e) pri otvorenom usisnom i zatvorenom ispu~nom ventilu.MOTORIS NUTARNJIM IZGARANJEM Motori s nuiarnjim izgaranjem su klipni strojevi kojima dovodimo prikladna goriva (koja ne ostavljaju pepela.usisni i ispmni.. . na~to u cilindru poraste tlak (25 . .stapaju slliZi za vr~enje rada. 240). .radnom . Izgaranje se zbiva najprije priblizno po izohori (Vk).uz oba zatvorena ventila - i 2-taktni moton - - 239 . U prvom taktu (I) klip se giba od unutamjeg (i vidi sliku indikatorskog dijagrama na str..S is tern Die s e I. koksni. .stapaju za vr~enje rada. Gorivo se za vrijeme kompresije zraka (koja nije tako velika kao u dizelskih motora) ubrizgava u posebnu komoru za izgaranje. smolastih ostataka itd. 4-taktui . alkohol itd. prouzrocen izgaranjem.ne hladi pa je zato 4 t a k t n i m 0 tor i imaju na svakom cilindru po dva ventila . koja se mijdaju sa zrakom u ventilu za mije~anje prije usisavanja ili u posebno konstruiranom usisnom ventilu. U cilindru se stvara podtlak. U motorima sistema OUo upotrebljavamo: . . uvodimo u cilindar u kojem je klip komprimira (do 7. benzen.slika na str. Povecani Hak (60 . tako da nastane uljna maglica koja u vrucem komprimiranom zraku odmah plane. Izgaranje u sistemu OUo zbiva se prilizno po izohori (Vk 1 iI - 1 1 I' t I I I vidi na str. . Smjesu goriva i znika za izgaranje.Si s tern 0 t t o. 240). zbog eega u cilindar ulazi smjesa goriva i zraka (Ouo» odnosno cisti zrak (Diesel). . pripremljenu izvan cilindra. 100 bar). . sluZi pri slijedeeem . ..radnom . polute~ka i te~ka ulja (plinska i dizelska ulja). a zatim se gorivo tek u cilindru pretvara u paru (plin) zbog kompresije i dovodenja topline sa stijenki.~trebIjavamo isto gorivo kao i za dizelske motore. 700°C).x :i 1 II . Pri svr~etku kompresije smjesa se pali elektricnom iskrom. gdje izgaraju i oslobadajuci toplinu povisuju tlak koji djeluje na klip i obavlja mehanicki rad. u tom trenutku ubrizgavamo u cilindar. grotleni ili slican plin).500 bar) ~trcamo gorivo kroz fine sapnice za raspr~ivanje u cilindar.11 bar). U dizelskim motorima upotrebljavamo jeftinija. a zatim po izobari (Pm. a) plinovita goriva (rasvjetni.) zajedno sa zrakom za izgaranje neposredno u unutra~njost cilindra. 40 bar) da se pri koje kraju kompresije postize temperatura paljenja goriva (550 . generatorski. koja se liZarena. Posebnom visokotlacnom pumpom (350. b) kapljevita goriva (benzin.). smjesa odnosno cisti zrak U drugom se taktu (11) .

otvaranje raspora za ispiranje 4 .otvaranje . U usporedbi sa 4-taktnim motorima imaju 2-taktni slijedeee prednosti: vew snagu uz iste dimenzije. Slijedi paIjenje smjese iskrom (Olto).s~tak ubrizgavanja goriva 1 otvaranje ispu!nog raspora Pa E = Vc/Vi Barometarski tlak Kompresijski omjer = (Vk + Vs)/Vk Volumen kompresijskog prastora Stapajni volumen Vk Vs = As = 1td2/4 .poretak ubrizgavanja goriva 6 .promjer klipa. zatvorene ventile Konacno se otvara ispu~ni ventil.povr~inuklipa.IV). Stoga su laki motori sistema OUo veCinoma 4-taktni. 2 . nedostaci su pak: veee toplinsko opterecenje uz iste dimenzije.zatvaranje ispu!nog raspora 3 . a zatim izgorjeli plinovi uz jo~ uvijek potiskuju klip (od i do e) i me nid (treCi takt . a pri ponovnom stapaju (od e do i) istiskuje klip izgorjele plinove iz cilindra (eetvrti takt .zatvaranje raspora za ispiranje 5 . - - Indikatorski dijagram p p v Vs 4-taktni motori sistema alto 1 2 3 4 v 2-taktni motori sistema Diesel .komprimira (od e do i). 240 . Svi se raspori otvaraju u odgovarajucem polofaju klipa. potrebna je posebna pumpa za ispiranje (u malih su motora pumpe nadomje~tene pumpnim djelovanjem kartera). a u sistemu Olto jo~ su i gubici zbog ispiranja izgorjelih plinova gorivom smjesom. s . 2-taktni motori imaju samo kompresijski i radni takt.Ill). a tdki motori sistema Diesel obicno 2-taktni. a izgorjeli plinovi se istiskuju kroz isp~ne raspore.t a k t n i m 0 tor i su veCinom bez ventila. d . ventile nadomje~tene rasporima i jednolicniji zakretni moment.otvaranje . U njih se smjesa goriva sa zrakom (Ouo) odnosno Cist zrak (Diesel) tlaCi (pod malim pretlakom) u cilindar kroz raspore (za ispiranje). ulafenje smjese odnosno zraka i ispiranje cilindra te istiskivanje plinova zbiva se za kratko vrijeme dok su raspori izmedu oba takta otvoreni.zatvaranje ispu!nog ventila ispu!nog ventila usisnog ventila usisnog ventila 5- paljenje elektricnom iskrom 2 .zatvaranje .stapaj.s gdje znace: A . odnosno paljenje goriva ubrizganoga u vruCi zrak (Diesel).

IDadenje je u manjih motora obiblo zrablo. I Budua da se u unutrdnjosti cilindra stvaraju veoma visoke temperature 1 (maksimalno do 2000 GC.. 80 GC... . koja se mote ugrijati za 40. (dvoradni cilindar n. !]JII) pri remu efektivnu snagu motora P OOredimo korenjem.On se sastoji od eksergijskog dijela (neiskori~tene topline koja bi se teoretski jo~ mogla pretvoriti u mehani~ki rad) i dijela koji nije iskoristiv za pretvorbu u rad..640 Pri hladenju vodom najdjelotvomija je svjeta rashladna voda okoline. Hi . topline ispmnib plinova i ostalih gubitaka odvodimo iz stroja toplinski tok 4>2. 2n1z - indicira- = = gdje su: d-promjer i cilindara..30 40.broj klipa.. Pri cirkulacijskom (optoblom) hladenju vodom (vozila!) ugrijavanje je 7. Upotreba zrablog hladenja I ogranirena je zbog malog koeficijenta prijelaza topline a sa stijenki motora na s koeficijentom prijelaza I zrak.donja ogrjevna m~ goriva.s-stapaj.50 60.. . Zbog nepotpunog izgaranja..2 5. pa se zbog toga temperatura 1 stijenki cilindara ustali na 250 . . do konable temperature a: . a u veah vodeno.200 a (W/m'K) 6.. Mnogo topline odlazi iz stroja j~ uvijek s vrlo vruam ispmim plinovima..70 K do konable temperature 70...stapajni volumen svih Prosjecni indicirani tlak Pmed brzih motora ne motemo odrediti jednostavnim sredstvima. Pri hladenju morskom vodom ra~amo s ugrijavanjem za 20.. vrijedi za dva)..350 350. Zbog gubitaka pri izgaranju (nepotpuno izgaranje) samo dio te topline I prelazi na izgorjele plinove. 17 ..Strojarski prirutnik 241 ... Vi cilindara ... moramo motor hladiti.broj taktova (4 ill 2).100100..brzina vrtnje.. 350 "C. ....150160. Pri brzini rashladnog zraka v motemo ra~nati : v (mls) 1. . . z. i Pmed Vi.1020. .7080. No motemo ga izra~ati iz efektivne snage motora P Pmed = P/(Vj . 5.. hladenja stroja. 90 . a mehani~ku korisnost !]mpogonom motora iz stranog izvora. .EkonomiCnost motora 5 nntamjim izgaranjem S gorivom dovodimo u motor toplinski tok gdje su: B 4>1= BHi (kgls)... a prosjefuo matno ni!e).9 bar. Un uta r n j a s nag a motora Pi proizlazi iz raz1ike medu dovedenim i odvedenim toplinskim tokom Pi = 4>1 - 4>2 Unutarnju snagu Pi odredujemo neposredno pom~ prosjefuog nog tIaka Pmed u cilindru Pj Pmedd21f14 .12 30.C.. .210 230. 40K i konablom temperaturom do 50 GC (iznimno i do 60 GC)... Daljnji gubici nastaju zbog prigmivanja i propusnosti klipova i ventila.10K. Prosje~ni indicirani tlak Pmed krere seizmedu .. 2 snlz . 2n1z .potro~ak goriva u jedinici vremena . 80 .

8 (.40 okr..4\ 242 . 0. raspodijeljeni mo ovako: gubici hla<1enjem toplina ispu§nih plinova 28 % 30 % gubici zbog trenja itd. Unutarnja korisnost '1j je omjer izmedu unutarnje snage Pj i dovedenog toplinskog toka <1>1 BHj.26 0.. . 9) = 6. 0.. . . 240): '1j = PjlBHj = [(I k/E"-I) = - gdje znaCe:k faktor. . ostali unutarnji gubici Cjelokupna korisnost a iznosi u najpovoljnijem kod kod kod kod 2% zavisi od optereeenja podrucju rada: motora tJ = tJ = tJ = tJ = 'I = kod lakih benzinskih plinskih motora motora s uzarenom glavom malih dizelskih motora velikih dizelskih motora 0. 35) P = Pi tJm= B Hi tJ mehanicku korisnost.27 . . . u prosjeku. 0. . a motora za vozila dosiZe do 12 mls (iznimno i do 18 mls)..Brzine vrtnje plinskih i dizelskih motora iznose 2. Diesel:k> 1). (efektivna snaga stroja motora P i brzine vrtnje n. . On je u motora sistema Ouo vrlo ogranicen zbog opasnosti od detonacije (kompresija gorive smjesef). . . ovisan 0 naanu izgaranja (Ouo: k = 1. Prosjebta brzina klipa v = 2 s n stabilnih motora ne prem~uje vrijednost od 6 mls.omjer specifiCnihtoplinskih kapaciteta (= cp/cv)' Unutarnja korisnost je dakle to veea §to je veei kompresijski omjer E.22.3\ .lmin). . .. .. . Mehanicka korisnost tJm uzima u obzir gubitke.34 0. gdje znace: tJm - - Cjelokupna korisnost tJ tJ = tJitJm = PIBHi pribli- uzima u obzir sve gubitke u motoru koji su.zbog trenja u mehanizmu elektricnog generatora za sistem paljemotora i pogon pomoenih uredaja nja (Olto) ili pumpe za ulje (Diesel).lmin).35 . tJ . .25 0. lakih motora za vozila 50. . ..ls (120.35 0. ovisi u prvom redu 0 kompresijskom omjeru E (vidi str.. 0.22 .6000 okr. ventilatora za zracno hladenje Hi ventilatora i pumpe za vodu pri hla<1enju vodom itd. " .10 = 8. dok u dizelskih motora taj omjer moze biti znatno veei (kompresija zraka!): - motori sistemaouo motori s uzarenom dizelski motori Efektivna snaga - benzinski plinski E E E E = 5. .ls (3000.. . 2400 okr. 0. .100 okr. .12 glavom motora P iznosi = \2.cjelokupnu korisnost. 25 (.

Daljn.2' = mllh = mCp(TITr) = ~ PI VI 1. i i :_. rashladni uredaji -(12 bar).ia).z = mllhd K K-l h =-PIVI Ilhd [ 1- (.. kernijski procesi (do 1000 bar i vi~). Potrebni rad (a' 2' 0 b a') n Pz (--n/ WI. o Ter-: - ~ 2" P2' 2 - i . Prom~c Potrebni stanja pUna pri kompresiji kompresija (1-0) 1.I-ila' : P1 S2 :b - la SI rot 2. Za vrijeme kompresije treba odvoditi toplinu (a lOb a) Qo = m To(sz sI) WI 0 =mRTo1n~ . Pomoeu njih dobivarno kornprirnirani zrak koji sluii za pogon pneumatskog alata (6.2') .ia upotreba kornpresora su: daljinski transport plinova (36 bar).2) pri s = konst (tj.-h2' Konaena temperatura Tz= TI--= cp '1'1 PI () PZ (K-IJ/K 3. ukapljivanje zraka (200 bar)..) PI Pz (K-n/ l S !!hd 4I. bez izmjene topline s okoli~em i bez unutarnjeg tren.0 : . (_-IJ/Ilh Tr=TI--=TI ~ cp PI [ () l () 243 .n-l PI Konacna ternperatura .7 bar) iIi metaIurSkih peei itd.KOMPRESORI Kornpresori su strojcvi koji kOmprirnirlUu plinove iIi pare na odredeni tJak.pOlitropska kompresija s eksponentom politrope n > K (postize se priblimo kod brzohodnih kompresora bez hladen. lzentropska kompresija (1. Adijabatska kompresija(1.ia). Potrebni rad (a 20 b a) = mCp(TITz) = WI. lzotermna n rad (a lOb a) = m To(sz-sl) pz Konacna je temperatura To = TI = konst.-h2 !! h =h.

C zrak* O.C 100.2"/n T2" = Tl (P2Ip. Potrebni rad (a I 2" 0 b a) WI.4.PI VI [1- (P2IPI)(n-I)/nJ Konacna temperatura Q = (K-n)/(K-l).33 1..2' > W. .56 1. Tlacni omjer svakog stupnja pri ukupno i stupnjeva je .0 1.20 1.o). Kompresija do visokih /lakova Pri kompresiji na manje tlakove (do 30 bar) racunamo s realnim plinovima kao da su idealni.0 1.y.x = Vp2lp. a najblire smo joj pri obilnom hladenju (WI. Poli/ropska kompresija s eksponentom politrope re se priblizno kod hladenih stapnih kompresora). 169.2')' ViSestepena kompreslja Vi~tepena kompresiia omogucuje da se.42 1.98 1.o T2' > T2> Tr> To Najman.80 .0 1.ii je rad potreban za izotermnu kompresiju (Wt. Pri visim tlakovima moramo jednadzbu stanja korigirati faktorom k Vriiednosti faktora p O. Stoga se obicno ogranicujemo na 2 do 4 stupnja.46 1. Za rafunanje sa zrakom kao pregrijanom parom villi str.2 > WI. 244 .0 100 1.71 1.39 1000 1..97 1. bez obzira na vrstu kompresora (hladenoga Hi nehhidenoga) vrlo priblizimo izotermnoj kompre5iji.2"> Wt.2" = nln .C 100.C p v =?k R T k iznose: bar I 0 1. Vi~tepena kompresiia s meduhladenjem poskupljuje uredaj to viSe sto je veei broj stupnjeva. Time stedimo rad koji je predoeen u Ts dijagramu (desno) srafiranom povrsinom 2' I' 2" 1"2'" 22'.15 600 1.I Odvedena toplina (a I 2" a" a) n < K (1- 2") (pasti- .n-t)/n Usporedivanjem razlicitih promjena stanja dobivamo: W.05 0.03 300 1. W1.16 1. Tt lza svakog stupnja kompresije hladimo ugrijani komprimirani pi in po mogucnosti do paCetne temperature To.07 1..2")' Najveci je rad potreban kod nehladenih strojeva (Wt.09 1.

15) V.n zaoslalog plina iz ~tetnog politrope n = 1.04. 0. vee. 7) bar. il broj paralelno djelujuCihcilindara u prvom stupnju (dvoradni cilindri racunaju se dvostruko). .08 (.70 A = 0.0.82 .2" racunamo s eksponenlom Zapravo se kompresija ne zbiva po politropi n. 0. . v 0. Stetni prostor Vo = Dobavni volumen (pri tlaku PI): V' Dobava kompresora s obzirom na volumen plina pri poeetnom tlaku PI (ispred kompresora) iznosi kod jednoradnih kompresora qv = AVslnlil gdje znaee: A stupanj dobave.Stapnl kompresori l Jednostepenim stapnim kompresorima postizemo tlak do 5 (.90 A = 0. . a vi~tepeDim postifemo u svakom stupQju tlacni ornjer 3 . . .2".0. za visoke peCi) kod kompresora za tlak do 7 bar Pogonska snaga za kompresor U nul a r n j a s nag a Pi slapnih kompresora s hladenim cilindrima pribliZno je odredena radom W1. 245 . d ~ prornjer . Stupanj dobave iznosi: kod malih kompresora kod puhala (npr.s gdje znaCe: A ci1indra. 244 pod 4). .92 = WI. . I - A = Ao'lv odreden je ))volumetruskom korisno~u« 'Iv = V' / Vs (koja se znatno smanjuje poveeavanjem ~tetnog prostora) i faktorom Ao « I) koji uzima u obzir ugrijavanje plina pri usisavanju le propusnost slapa i venlila. . . najprije pribliZno po izentropi (n ~ le). s - presjek cilindra.86 .38./' . Indikatorski dijagram iznosi Stapajni volumen V.stapaj. Stupanj dobave - - - . .= As = d2~/4. VsI stapajni volumen u prvom stupnju (niskotlaenom).32. i to pri brzini vrtnje n Pi r I I 1 A> 0.4. .) s konslantnim eksponentom zatim uz znatno odvodenje Pri tom zanemarujemo neznatni rad ekspanzije prostora. a wpline (1 < n < le). . potrebnim za politropsku kompresiju (vidi sIr. (Rad WI.. 1. nl brzinu vrtnje u prvom stupnju. .

Ukupna unutarnja snaga za vi~e cilindara iznosi Stvarno potrebna korisnost Pi=~P.7 (.h zbog vanjskih mehanickih snaga jo~jeveCa P = Pi/tfm = Po/tf = qi::.95. Pri kompresijskim omjerima preko 2..) " Pmed .0.. .Unutarnju snagu za svaki cilindar odredu.2 i brzina vrtnje n gubitaka Po = W. cjelokupne korisnosti tf i izentropske razlike entalpija i::.hd protokom DObaVDU kolicinu mOZemo takoder izraziti poeetnim volumenskim qv i poeetnom gustoeom plina (! 246 . Za vi~e su tlakove potrebni vi~stepeni kompresori.' snaga za pogon kompresora iznosi I I P=~~ gdje je mehanicka stapnih kompresora tfm = 0.2'. .78.98.. . Snaga za pogon turbokompresora Teoretsku Unutarnja gdje je unutarnja Stvarna snagu snaga odreduju izentropski rad WI.n = qi::.5 porast je temperature tolik da je potrebno meduhladenje. U jednom se stupnju postiZu samo manji kompresijski omjeri do 1.2. u obzir da je VI = Vo + V. Kompresija se u turbokompresorima zbiva po adijabati (slueaj 3 na str.. .4).hd je veCa zbog unutarnjih Pi = WI.h korisnost '1i = PO/tfi gubitaka (trenja) = PO/Pi = i::. Turbokompresori Turbokompresori su radijalni (po konstrukciji su sliCni turbopumpama) iIi aksijalni (slicni parnim turbinama). 0.hd/i::.hd q = tfP/i::.iemo takoder pomoeu prosjeenog indiciranog tlaka Pmcd U cilindru presjeka A i stapaja s pri brzini vrtnje n Pt' = pmcdAsn Prosjeeni indicirani tlak Pmed mozemo izracunati iz rada WI 2" (ako uzmemo . 243).hd/tf pri eemu je mehanicka korisnost turbokompresora tfm = 0.95 .W 1. a cjelokupna korisnost tf =tfitfm' ' Dobavna kolicina (protok mase) turbokompresora dobiva se iz stvarne snage P.n = qi::.2 /V.

(T2 . .TI)/'Iik = qcP (Tz' - T. Kao gorivo mozemo upotrijebiti jeftinija tekuCa goriva.0. adijabatska kompresija od tlaka Pa na tIak p. Omjer potro~ka goriva B i protoka zraka q iznosi Blq = 0. adijabatska ekspanzija (s tr~njem) u turbini od tIaka P na tIak Pa' odvodenje topline u okoli~ pri tIaku Pa.protok cp . Krufni Proces plinske turbine motemo prikazati pojednostavljeno (bez vete gre~ke) pomoeu krulnog procesa zraka (vidi dijagram T. 243). . a preostalom snagom generator'G. komore za izgaranje i turbine. s). Promjene stanja zraka 1-2': 2'-3: 3-4': 4'-1.. - patetna temperatura zraka.PLINSKE TURBINE Plinske turbine u ~irem smislu su pogonska postrojenja koja se sastoje . T. 850 . .specificrri toplinski . Kompresor K tIaa zrak iz atmosfere u komoru za izgaranje C. dovodenje topline u komori za izgaranje pri tlaku P....kona~a kona~a unutarnja korisnost kompresora. T2 T2' temperatura pri izentropskoj kompresiji. u kojoj izgara gorivo ubrizgano neposredno u komprimirani zrak (pri konstantnom tIaku). Izgotjeli (dimni) plinovi struje nato kroz turbinu T koja dijelom svoje snage goni kompresor.012 (kglkg) U komorama za izgaranje postiZu se kona~e temperature: u stacionarnim strojevima u mlaznim strojevima 700 . te!Dperatura zraka (vidi str. pomoeu kojeg rafunamo toplinski tok u komori za izgaranje'i snagu turbine.C Pri otvorenom procesu je q protok zraka kroz kompresor do komore za izgaranje. 'lit< - gdje su: q . obi~o petrolej iIi sli~o.stvarno postignuta 247 L . Za adijabatsku kompresiju treba kompresoru snaga Pik = qcP zraka.C 650. 700 .008.od kompresora.pri otvorenom procesu .) kapacitet zraka. dok protok dimnih plinova koji nastaju u komori za izgaranje i struje kroz turbinu iznosi q' = q + B = q a ujedno se nematno mijenja specificrri toplinski kapacitet cp' dimnih plinova.

kona~u - pJinova (=q). 248 . b) temperatura Tt ~to nib. . .Td topJinski korisnost kapacitet q' . l1m Cjelokupna korisnost 11 ovisi u prvom redu 0 omjeru obiju krajnjih temperatura T31Tt (i to tako da raste s porasto~ tog omjera) i 0 tIa~om omjeruplPa. Hi donju ogrjevnu najvi~u temperaturu u procesu (pri zavrktku dovodenja moc goriva.80.5 3 3..5 3. Svakom omjeru temperatura pripada odredeni optimalni tla~ omjer pri kojem je 11maksimaJan. npr.unutamju temperaturu pri izentropskoj ekspanziji.Unutamja koristnost kompresora l1ik iznosi = (Tt <1> T2)/(Tt - T2.8 8.temperatura Unutamja .24 temperatura.potrobk goriva u jedinici vremena (kgls).protok zraka dimnih dimnih plinova (=cp).) = 0. .6 5.3 0.a ona je ograniCenaotpomo~ za izgaranje i turbine.0. . T3 topJine). . T31Tt (pIPa)opt l1max Da bi se postigao ~to vea omjer 2. u sjevemim zem1jamaiJi na veJikimvisinama). a ona ovisi 0 temperaturi okoJine (stoga je korisnost veCazimi. pogon regulatora itd.) manja P= Pjl1m gdje je l1mmehani~ka korisnost postrojenja. .90) U nut a r n j a k 0 r i s n a s nag a cjelokupnog postrojenja pJinske turbine iznosi Pj Pit + Pik = (pri Cemu upotrijebljena snaga u kompresuru Pi!. mora biti: materijaJa komore a) temperatura T3~to vi~a.85. korisnost turbine iznosi l1it = (TJ - Td/(T3 T4) = 0. kod izIaza iz turbine.T2.)/l1e gdje maCe: B . Pri adijabatskoj ekspanziji dobivamo u turbini unutarnju snagu Pit = q' cp' (T3 gdje maCe: T4' - T4)111it = q' cp' (T3 cp' l1it . turbine.18 0. Cj e I 0 k u p n a k oris 11 n os t postrojenja iznosi + Pik)/BHi = PIBHj = (Pit .87 Komori za izgaranje dovodimo topJinski tok = BHj = qcP (T3 .88 (.0. . S t v a r n a k 0 r i s n a s nag a cjelokupnog postrojenja pJinske turbine je zbog vanjskih gubitaka (trenja u lebjima. l1e - - - korisnost gorionika.22 0. T4 . ima negativnu vrijednost). 0.specifi~ni .

hladnjak.(To' . vet plinovi izgaranja stvaraju potisnu (reaktivnu) silu svojim mlazom na izlazu iz stroja kroz naroatu sapnicu. ame smanjujemo potrebnu ukupnu snagu za pogon kompresora Pi!<. C .komora za izgaranje.z.Poboljlanje cjelokupne korisnosti Cjelokupnu korisnost pobolj~avaju: a) vi~stupna kompresija 5 meduhladenjem. ~to smanjuje top1inski tok .T5) zbog kojega plinovi istjero kroz izlaznu sapnicu velikom brzinom v v = tpV2l:1. c) regeneracija topline.kompresori.hd (tp = koeficijent brzine.izmjenjivaf topline. E . l:1. ~to daje potisnu silu F = q'v = q'tp'hl:1. = qCp(Tl - T2') = q'cp(T3 .Pa i zato imaju za ekspanziju do okolnog tlaka jo~ uvijek na raspolaganju toplinski (izentropski) pad l:1. upotreba vruCih izlaznih plinova iz poslj~dnje nubine. Na slici su: Kh K2 . * MIami (reaktivni) motori koji slufe za pogon aviona imaju postrojenje 5 p1inskom turbinom otvorenog procesa. Turbina mlaznog motora goni samo kompresor i tro~i T Pit = Pik/7Jm p gdje je 7Jm mehanifka korisnost stroja u cjelini.hd ' Za vrijeme leta ulazi u mlazni niotor zrak pod velikim dinamifkim pritiskom ~to smanjuje potrebnu snagu kompresora i poveeava potisnu silu mlaza.To') Zbog toga iz turbine istjefu plinovi koji imaju jo~ matan pretlak spram okoline. a njen ufin ne upotrebljava se samo za obavljanje vanjskoga mehanifkog rada na osovini turbine. 249 .hd= ho' . ~to poveCava ukupnu snagu nubina Pit.koji moramo dovoditi.h5 = cp. a snage turbine i kompresora su: Pik Pit !. Da bi postrojenje p1inske turbine (5 otvorenim procesom) postalo ~to jednostavnije (a uredaji ~to manji i jeftiniji) zadovoljavamo se a:sto samo 5 dva stupnja kompresije i jednim stupnjem ekspanzije. 200).p= Po . za zagrijavanje zraka iza kompresora. tj.turbina. b) vi~stupna ekspanzija 5 meduzagrijavanjem. T . vidi str. R .

isparivac. h2 .) 4-1: isparivanje pri Pr = konst (dovodenje topline pri niskoj temperaturi iz okoline). ugijitni dioksid CO2. Eo = <pJP pokazuje koliko »ogIjevnog toka« <Pcdobivamo upotrebljavajua snagu P za pogon kompresora. M . npr.cjelokupnu korisnost. h2.specifienu entaIpiju na kraju izentropske kompresije. hI specificnu entalpiju prije kompresije. V . R 12 = difluordiklormetan CF2CI2. osobito rami freoni (npr.toplinu s nite temperature na visu. 1/. R .regulacijski (prigusni) ventil.). 15 (i vise). Pri malim tIacnim (i temperaturnim) razlikam8'taj je faktor znatno vea od I. . 250 . diklormetan (metilenklorid) CH202. refrigerator (za okolinu: hladnjak) .uz dodavanje . za po go n k 0 m p re s 0 r a (stvarna) gdje znace: q protok pare. C . Kompresijske toplinske pwope su strojevi za hladenje i grijanje. I/m - - . Odvedeni Faktor grijanja to pi in ski <Pc= q(h2. R 22 = = difluormonoklormetan CHF2C1 itd. sumporni dioksid S02. . Krutni praces u kompresijskim toplinskim pumpama obavljaju posebno odabrane pare. .h) Taj toplinski tok mote poslu1iti za grijanje okoline (»ogIjevni stroj«). stvarnu specifienu entalpiju iza kompresora.mehanicku tok - korisnost.TOPLINSKE PUMPE energije Toplinske su pumpe uredaji kojima crpimo . Jednostavna kompresijska toplinska pumpa: K . nadalje monoklormetan (metilklorid) CH)CI. amonijak NH) i sI.kondenzator (za okolinu: v s S n aga zagrijac). Ec = 5 . Promjene stanja pare: 1-2': adijabatska kompresija (s trenjem) od tlaka Pr na tIak Pc 2'-3: kondenzacija pri Pc = konst (odvodenje topline pri viwj temperaturi u okalinu) 3-4: prigusivanje u regulacijskom ventilu od tlaka Pc na tIak Pr (h) = h.kompresor.pogonski motor (elektritni iIi drugi).

max pri temperaturi (0C) -10 0 +40 +10 +20 +60 pri tlaku -20 bar 0.) iz koje opet izlucujemo amonijak grijanjem (vi~oj tempenituri odgovara manje .325 0.378 0.512 0.438 0.347 0.244 0.067 - Za otapanje je potrebna toplina otapanja ra' koja je gotovo neovisna 0 tIaku i temperaturi.: ~ Ta kJ/kg I 0.svaku posebno .152 0.max. = NH3/(NH3 + H20) Najvecu topivost (zasicenje) prikazuje maksimalni omjer .062 .ohladiti najprije na temperaturu okoline.5 0. koji ovisi o tlaku i temperaturi.225 0.483 0.0 1. " .75 42 Toplina isparivanja NH3 (pri +20 0c) iznosi r = 1189 kJlkg. npr.566 0. * Apsorpcijske toplinske pumpe sluze za apsorpcijske rashladne uredaje.615 0. = q(hl Er = 4>IP .2 0.0. Najce~ce se upotrebljava amonijak (NH3) kao rashladno sredstvo. Pri malim tlaCnim (i temperaturnim) razlikama i taj je faktor znatno vea od 1.h4) Taj toplinski tok sluZi za hladenje okolice (»rashladni stroj«).141 0. ali je ovisna 0 omjeru .406 0. Za otapanje (apsorpciju) amonijaka u vodi odnosno u blagoj (nezasieenoj) otopini (malo. a iznosi: .140 0.Dovedeni toplinski tok 4>.364 0.068 0.294 0. Er = 3 (i manje) do 12 (i vi~e). da bi nakon apsorpcije postigli temperaturu niZu od okoline.0 - 251 .475 0.071 +80 +100 ~II - - - 2. U tu se svrhu iskori~tava promjenljiva topivost nekoga rashladnog sredstva u odredenom apsorpcijskom sredstvu. Apsorpcijom nastaje jaka otopina (veliko .314 0.701 0.306 0.25 641 ~ 209 0.418 0. Rashladni faktor pokazuje koliko »rashladnog toka« 4>. a voda (H20) kao apsorpcijsko sredstvo.228 0. dobivamo upotrebljavajua snagu P za pogon kompresora.202 0.) potrebna je znatna toplina r + ra koju otopina oduzima okolini (te je »hladi«). Za grijanje u apsorpcijskom rashladnom uredaju tro~imo znatno vire energije nego .max)' Prije ponovnog otapanja moramo amonijak i preostalu blagu otopinu .0 0.155 0.00 837 I 0. Jakost otopine izrafavamo omjerom koliCine amonijaka i cjelokupne otopine .253 0.pri istom rashladnom uCinu za pogon kompresora u kompresijskoj toplinskoj pumpi.

) snijeg NaCl H2O NaCI NH.NO) Na2SO.CI H2O H2SO.) snijeg solna kiselina (razr.O°C .NO) - 2.4 % NaCl' 20.4°C 36.Rashladne smjese Sastavni Sastavine voda amonijev klorid (salmijak) kalijev nitrat (salitra) voda amonijev nitrat duicna kiselina (razr. Na2SO.) natrijev nitrat (cilska sal.CI KNO) H2O NH.2% NH.2°C -33.5°C -21.6°C -37.9% Na2CO) 10.NO) HNO) NH.) sumporna kiselina natrijev sulfat voda natrijev karbonat (soda) amonijev nitrat duicna kiselina (raze.IoC 2.9% CaCI2 -18. H2O Temperatura poeetna °C +10 } J J I I dijelovi (tezinski) 16 5 5 I I 2 3 4 5 I I I 4 5 6 2 konacna °C -12 -15 -20 -20 -22 -40 I I I +10 +10 +10 +10 I } I I I } +10 natrijev klorid (kuh. H2O Na2CO) NH.I°C -158°C -17.6 % MgCI2 35.7% NH.1 °C -55.9°C -l1.sol) snijeg kuhinjska sol salmijak snijeg sumpornakiselina(razr.7% KCI 18. Hp HCI H2O HNO) H2O CaCl2 I 5 2 I 3 2.) amonijev nitrat natrijev sulfat snijeg H2O NH.CI 41. I \ J 0 0 0 0 0 0 I I I I I -20 -25 -30 -32 -35 -40 8 5 7 4 4 5 kalcijev klorid I I I I I Najnifa ledista vodenih otopina (eutekticnih) 5.NO) HNO) NaNO) H2SO.) snijeg duicna kiselina (razr. Eutektiena vodeDa otopiDa NaCl ima (pri 15°C) gustofu (! = 1170 kg/m) i specifiCnitoplinski kapacitet cp (pri temperaturi t): 0 I °C -20 +20 3362 3320 3341 Jlkg K cp 252 - .5 % K2CO) 29.9 % KNO) 19.9 % NaNO) 2.

Ah=m(ht-h. dok su zagrijae Gt i ovlazivac V iskljuCeni. Stanje zraka u prostoriji P uzimamo kao toeku mijdanja p.KLlMATIZACIJA I SUSENJE KJimatizadja Svrha klimatizacije je odIiavanje temperature i vlage zraka u zatvorenoj prostOriji u granicama teljenih vrijednosti.. Pri prijelazu m (kg) smjese iz stanja . U dogrijacu G2 osu~na' se smjesa zagrije do odgovarajuce temperature T (stanje 4). Klimatizacija obuhvaea niz postupaka pO kojima se iz klimatiziranc prostorije P izJazeCi vlami zrak (stanja 1) mijda u mjeIKu M sa svjezim zrakom iz atmosfere A f5lanja a) u smjesu stanja 2 (koja je ovisna o omjeru mijdanja 3: 1 . Stoga je ukljuCen hladnjak H. nuto je ventilator Vt tIaei u prostoriju P. da bi se u dogrijacu G2 zagrijala do stanja 4. nakon cega Ccta smjesa u hladnjaku H (Ijetni rad) Hiu zagrijaCu Gt i ovlaZivacu V (zimski rad) proJDijeniti svoje stanje do stanja 3.t u stanje 1 smjesa preuzima iz prostorije toplinu Q=m. 1977) iznose o. Konacno stanje smjese na izlazu iz hladnjaka (stanje 3) ovisno je 0 njegolIOj korisnosti. dobivenu iz 5lanja ulamog (4) i stanja izlamog (I) zraka. a rashladna se voda zagrijava. a cada je ventilator Vt tlaci u prostoriju P.) - - pri mirovanju i bez fizickog rada: - \ ~ ~ ~ ~ vlagu my = m.vjek odaje toplinu i iz/ucuje v/agu koje (po VDI2078 Izlucivanje vlage Temperatura zraka Odavanjc toplinc QC W ~ I I 18 12S 3S 20 120 3S 22 120 40 24 liS 60 26 lIS ~ pri polutdkom radu imosi odavanje topline 270W. U hladnjaku H prelazi toplina sa smjese (stanja 2) na rashladnu vodu temperature pod rosi~tem smjese). a) Ljetni pogan Vanjski zrak treba hladiti i su~iti. Ax = m(Xt-x. ..) x ~3 . pri Cemu se smjesa hladi i su~i (od 5lanja 2 do stanja 3).6: 1).

. ZagrijavajuCi ga po izohigri (x = konst) do najvi~ dopmtene temperature Tmax on prelazi u stanje 1'.(h. lu =' m(x. Tako zagrijan zrak nato u su~ionoj komori prima vlagu koja ishlapljuje iz viable tvari te se hladi po izentalpi (h = konst) do stanja 2. treba smanjiti tu kolianu vode do f«:ljene vrijednosti. .xv) . u ovlafivafu V se vlafi i hladi do stanja 3. koja saddi stanovitu kolianu vode. Ta se smjesa zagrijava do stanja 3' i mof«: u su~ari preuzeti vlagu do stanja 4. i izlazne vlablosti Xi koja treba biti ~to veeom. Uzagrijafu G.. Nakon toga se smjesa dogrijava u dogrijafu G2 do stanja 4. Taj se postupak vi~ puta ponavlja (2 Xi X 2' i 2' - 3 i 3' - 4) do izlazne specifii:!ne entalpije h. zagrijava se smjesa sta. a iz viable tvari je zrak preuzeo vlagu Pri optoi:!nom postupku mijdamo izlazni zrak (stanje 4) s ulaznim zrakom (stanje 1) u omjeru koji daje smjesu stanja npr. Za zagrijavanje mz (kg) zraka potrebna je toplina Q mv = m. - X4) Suieaje v1aine tvari zagrijanim znkom Vlabloj tvari.b) Zimski pogon Vanjski zrak valja zagrijavati i vlafiti. i ovlafivai:! V. Stoga su ukljureni zagrijai:! G. Optok treba ponavljati do zatrafene suhore tvari. Zrak za smenje (vanjski) neka ima ulaznu vlablost Xv i ulaznu specifii:!nu en(h) talpiju hv (stanje 1).hv) = mz(x. dok je hladnjak H iskljuren. nja 2 do stanja 2'. a tada je ventilator Vt tlaa u prostoriju P. 3". Pri prijelazu m (kg) smjese sa stanja 4 u stanje 1 smjesa predaje prostoriji toplinu a preuzima od nje vlagu m.= m . 254 .

osiguraf @ @ @ generator istosmjerni generator izmjenifni motor istosmjerni motor izmjenifni CD frekvencije mjeraf ---. rasvjetno tijelo w vatmetar brojilo uzemljenje spoj s masom 4-=- 1 255 ... ventil izvor voltmetar 0.ELEKTROTEHNIKA 51mboU - struja struja istosmjema - vodif vodifa krifanje ----1.L istosmjema i izmjenifna struja "'"'-' trofazni sistem vodifaspoj fusti spoJ rastvljivi vodifa D Y =w trokutni spoj zvjezdasti spoj o @ @ I +-!-D- ispravljaf. tri paralelna = vodifa """'-' izmjenifna + +.mjeraf cos registrirajuCi namot s odvojcima kondenzator kondenzator polarizirani troilo struje.zJotpor promjenljivi ommetar -E3. elekt.sklopka otpor -111) galvski struJe (£) ampermetar vatmetar o-c.--11-- namot @ @ -J- 8 I I ..

a sabrani su za najvamije materijale na str.ISTOSMJERNA ObmOY mon definira otpor R kao omjer napona STRUJA V i struje ] R = UtI V =I R I = VIR je razmjeran s duljinom Dj e I a t n i (ohmski) 0 t P 0 r R upravno I i obmuto razmjeran s presjekom A vodi~ R pHA P = Rll = . no te su promjene pri prakti<!ki vamim temperaturama tako nematne da ga Cesto mofemo smatrati konstantnim. zbroj svih struja jednak je nuli .=1 t t Ij =0 zbroju o U svakom je zatvorenom krugu zbroj narinutih napona jednak umnofaka struja i pripadnih otpora (tj.=1 = t (I R)i Snag.C = 293 K. 257. Koeficijent a takoder se mijenja s temperaturom. Specifi<!ni otpori PI i temperaturni koeficijenti a odreduju se obi<!no pri temperaturi TI = 20. ~2) ili izvedenom jc:dinicom Q mm Im (A u mm'). Specifi<!ni otpor PI pri temperaturi TI povetava se pri temperaturi T2 na P2 po formuli P2 = PI[l + a(T2 TI)] a = je temperaturni koeficijent elektri<!nog otpora mjeren u K-I. tj.=1 Vi =. Specifi<!ni otpor P ovisi 0 temperaturi T. Dj e I a t n a (omska) v 0 d Ij i v 0 St G je recipro<!na veliana omskom otporu R G l/R = Alpl - = Specificna KirdIholrovi moDi vodljivost je y = 1/p. zbroju padova napona) .A za svaki materijal. I Zbroj struja -koje dolaze u neku to<!ku elektri<!ne mrefe jednak je zbroju struja koje iz te to<!ke odlaze. i nd istosmjeme struJe S nag a P istosmjeme struje jednaka je umno§ku napona V i struje I P = V I = ]2 R V21R Ra d W istosmjeme struje jednak je umno§ku snage P i vremena t W=Pt= VIt=I2Rt 256 . P = s P e ci f i <! n i 0 t P 0 r koji je karakteristi<!an - Speaficni otpor P i presjek vodica A mjerimo koherentnim jedinicama medunarodn~ s'!stava jedinica (SI): Q m (= Qlm .

~ orpori {!.0040 0.12.aJuminijska =-- .69 2...0036 0.017 8 0.97 1.08 0.32 14 14. - .srebro -.00052 0.7.6.10 0. .aman .00099 1.3 61 18..s . 105 Q mm2/m. .. 4 7 7..00014 0. ..43 0.04 Za desti1iranu vodu iznosi {! = 1010 Q mm2/m.0041 0.0048 0..specifiCne yodJjiyosti y i temperatumi koeficijenti elektriCnog otpora a razliCitih materijala (pri 20 oq Specifian olpor (! Qmm' m 0.7. ZIiI.. -Iijevani .017 5 0..029 0.29 0..Iijcv sdIro .0 ::IIIIiI.. .mdo 8Ieti ..00006 -0.5 57 56 7.10 0.142 0..21 0.25 0.27..0.059 11 0..0 .00392 0.6. .38 0.42 0.lijcvana ..028 0. 0.odoama«lim 0.0006..5 .00001 -.071 0. .meki - .0013.00392 0..060 0.8 10.5 10 1. .5 2.0040 0.00008 0.03 0.3 23 2.13.12 0..004 0.043 0.Strojarski prirurnik 257 .1 43.006 0. 0.45 1.9 0.. .0041 0.1..0278 Specifima vodljivosl y m Qmm' 25 36 34.001 9 0.3.0 8.1. .-pain 8ibI .040 0. a za morsku je vodu {!= 3 .kosiuena _I .67 0.5 5..0041 0..07.4 36 Tcmperatumi koeficijcnl olpora a Malerijal K-' 0.7 3. -Iimni -ti<:a 88tII: -.0045 0.00007 0.0040 - .38 l.8 2..0045 .894 0.023 0.rvrdo wreni vureni .00393 0..925 16.0040 0.0041 0.63 0.08 0. .09 0.958 10 17 4.0165 0.-lijcvani .wrena 0.055 0.13 0.0045 0.001 0.1.0.0052 0.17 1. 0.0.7..0055 0.00005 0.3 .-.uIfram zIato icIjc:zo(&10) an --- 0. . .6 0.005 - 5 0.0002 0.12 0... . . 0.

R' I I I lIR R. . = 12= . . . . = In b) Paralelno spojeni otpomici pojedinacnih otpora Ri imaju ukupan otpor R koji je reciprocna vrijednost zbroja reciprocnih vrijednosti svih otpora (te je manji od najmanjega otpora). + lIRn jednaka je sumi Ukupna struja I koju propmtaju struja Ii kroz pojedine otpornike ~ . . 3 R ' =. + In c) Elektrieni spoj triju otpora Spoj u zvijezdi (T-spoj) Spoj u trokutu (IT-spoj) Otpor medu stezaljkama R 1i2 Otpor medu stezaljkama R 1i2 = R.Spajuje djelatDib (omsldb) otpora a) Serijski spojeni otpornici pojedinaCnih otpora Ri imaju ukupan otpor R jednak sumi pojedinaCnih otpora (koji je vea od najveeeg otpora) R =i=1 Ri = RI f + R2 + . a dobiva se iz jednadZbe ~ . . . + R2 = RdR23 + R3d RI2 + R23 + R31 :!S8 . . I = i=1 f Ij = 11+ h + .=1 f lIRj = lIRI + lIR2 + . +Rn te propu~taju struju Ii koja je u svim otpornicima jednaka I = I.

~erenje temperatnre otporom Termometri na otpor iskori~Cuju ovisnost djelatnog otpora PTO temperaturi =.841 .67 . (T . .65 +0."'idi str. .398 3676. Ciji j~ temperatumi mdicijent elektrienog otpora a lineamo ovisan 0 temperaturi. to = 0 °C. +0.specifiCni otpor pri temperaturi . Oni rastu s porastom tempe-0 rature. . .77 +0. = 273 K.72 .194 Termonaponi ° Termitki se naponi pojavljuju na lemIjenim mjestiut ma dviju kovina ill slitina. . .To) je dakle temperatura To = NaroCito je pogodna za termometre na otpor platina. -3.47 .637 t °C 550 600 650 700 750 800 850 a 10-6 K-1 3589.091 4023.114 3416.080 3792. +0.557 3618. ~to se iskori~tava za mjerenje temperature.239 3734.20 259 .578 t) 10-6 K-1 a 10-6 K-1 3821.478 3647. 256) PT = po[l + a(T .20 0 +0. .523 3994.035 3445.761 3907.159 3763. . .318 3705.04 -1. 3878.To)] gdje su.88 +2.955 3474.:ermonapon mY +0.7 -3.0.56 .796 3531.000 t °C 150 200 250 300 350 400 450 500 .79 +0. .80 +1.682 3936.50 0 50 100 a 10-6 K-1 4035. +0. a = (3907.90 Kovina (slitina) Ir Ag Cu Au Fe kromnikaJ 1. TermoelektriCni naponski niz (s obzirom na platinu) za temperatumu raz1iku medu lemIjenim mjestima 100 K (100°C i 0 0c) iznosi: Kovina (zlitina) Bi konstantan Ni Pt platinrodij (10% Rh) W Termonapon mY -7. +0. -1. (}o tu QC.876 3502.841 t °C -220 -200 -150 -100 .67 +0. .716 3560.65 .921 3850.94. .602 3965.

000 0.718 5.95 13.87 45.605 5.223 11.85 30.72 42.152 10.260 6.619 4.33 9.34 37.299 0.316 2.530 0.03 29.80 -3.75 33.51 18.80 1.10 9..24 48.16 25.16 47.20 -7.741 11...75 16.732 4.738 14.323 1. platina O°C 20°C I 50 0 50 100 150 200 250 300 350 400 450 500 550 600 650 700 .138 13.70 32.13 8.625 14.039 10.054 -0.457 10.432 8.876 8.41 13.32 7.868 .23 33.60 4.884 9.10 6.23 28.36 46.90 12.30 5.625 6.36 39.22 3.02 4.95 26.025 1.62 35.09 0.00 27.30 35.49 15.11 26.00 2.60 17.98 24.04 48.36 22.33 7.56 -1.15 10.56 19.65 -5.43 32.822 14.224 5.51 0.147 6.337 14.05 1.40 18.65 22.677 7.570 10.70 15.67 41.eljezo- Kromnikal nikal 20°C I Platinrodij .71 19.16 12.37 8.186 0.58 52.628 11.91 27.59 38.336 11." Termoe/ektricni noponi pri temperaturi T za razlifite kovinske parove s obzirom na baZdame temperature 0 i 20°C Temperatura t °C -200 -150 -100 konstantan O°C -8.778 3.423 13.64 39.216 7.221 4.29 16.643 1.78 24. 46.319 8.108 4.55 40.13 10.89 50.80 29.997 9.15 -6.203 2.31 21.25 45.14 31.75 -2.00 2.22 49.755 2.50 34.224 14. 52.89 51.941 I 800 850 900 950 1000 1050 1100 1150 1200 1250 1300 1350 1400 1450 1500 .2.45 44.21 14.54 36.66 0.738 6.138 3.36 11.11 23.113 0.17 48.51 42.251 3.09 49.763 8..14 260 .665 3.536 13.436 1. 750 -9.46 -0.85 21.34 30.025 13.912 1.92 20°C O°C 2.69 .56 38.329 7.31 43.35 41.51 20.67 36.60 -4.65 5.935 12.111 5.822 12.63 53.790 7.935 15.

307 5 0.338 7 0.1180 0.505 7 1.Faradayevl zakonl Faradayeva konstanta F je umnozak Avogadrove konstante - NA = 6.010 44 * Valencija se odnosi na vezu kovine u kemijskom spoju. Drugi Faradayev zakon Mase ml i m2 razlicitlh tvari. odnose se medusobno kao kvocijenti relativnih atomskih masa A i kemijsklh valencija v tih tvari ml m2 =~ = AJ/vJ a2 A2/V2 261 .238 4 0.202 7 Materijal* .0829 0.1929 2.093 2 0. Prvi Faradayev zakon Struja I koja protjeee elektroJitom izlucit ce na elektrodi u vremenu t masu m m = alt gdje je a - elektrokemijskl ekvivalent.1260 0.0395 0.329 4 0.10-18 As F= NAe = 96353As/mol Elektrokemijski ekvivalent a odreden je molskom jom v elementa te Faradayevom konstantom F masom mm i valenci- kg/A s Vrijednosti elektrokemijskog o Materijal* I ekvivalenta nekih materijala a (u mg/A s = 10-6 kg/A s) °a I zluminij bakar - jednovalentni dvovalentni ciok blij tositar - - dvovalentni retverovalentni magnezij aatrij llikal dvovalentn i - trovalentni a mg/A s 0.6151 0.078 9 1. izlucene Istom strujom u istom vremenu.405 2 0.02205 .3041 0.289 3 0.658 8 0. zlato fiva olovo platina srebro !eljezo - - - * kisik (anion) vodik (kation) dvovalentno trovalentno jednovalentna dvovalentna mg/A s 1.1023 mol-I I - elementarnoga naboja e = 0.160.6812 0.0735 0.

Magnetiziranjem Celika do zasicenja u jednom (b) i drugom smjeru (c) krivulja magne-B tiziranja opisuje petlju (»histereza«). ostat ce u Celiku remanentni magnetizam BR. Permeabilnost Jlo = - - - permeabilnost praznog pro- praznog prostora Po je konstanta 1. koji +H -H mozemo poni~titi samo suprotnim magnetskim poljem jakosti HK (»koercitivna sila«). Za feromagnetske materijale prikazujemo ovisnost gustoce magnetskog toka 0 jakosti 'magnetskog polja »krivuljom +8 magnetiziranja« B = f(H). 10-6 Vs/A m. Jakost magnetskog poija H (A/m). b Prvo magnetiziranje Celika prikazuje pOCet" na (»djevieanska«) krivulja (a). kruznom) prstenu (obodne) duljjne I H = lw/I Smjer magnetskog polja odreduje se »pravilom desnog vUka«: podudara Ii se smjer aksUalnog pomicanja vUka sa smjerom struje U vodicu. a znak 0 znaci da gleda suprotno smjeru struje. Relativna permeabilnost Pr (bezdimenzUski broj) ovisi 0 materijalu i jakosti magnetskog poIja H. Smanjimo li zatim jakost magnetskog polja do nule.257.) Gustota magnetskog toka (magnetska indukcUa) B (T = Vs/m2) materija- je magnetski tok <P(V s) na jedinicu povr~ine. Na slici struja ulazi okomito u ravninu crteZa. koju najlakSe odredujemo elektricne struje I.relativna permeabilnost. Pr . U vakuumu (a to vrijedi prakticki i za zrak) relativna je permeabilnost Pr = 1. ~to ga u razIicitim lima izaziva magnetsko polje jakosti H B = <P/A= pH = PoPrH gdje su: A presjek. Po stora (vakuuma). (Znak ~ znaci da promatrac gleda u smjeru struje. 262 . iznosi - na okomitoj udaIjenosti r od beskonacno dugog vodica H = 1/2rrr u sredini kruZnog vodiea (= 1 zavoj) promjera d H = l/d u sredini svitka sa w zavoja na cilindru promjera d H = lw/d u sredini svitka sa w zavoja na zatvorenom (npr. P permeabilnost.MAGNETSKO I ELEKTRICNO POUE magneta ili oko vodimjerenjem Magnetsko polje nastaje oko polova permanentnih ea elektriene struje. magnetsko ce polje imati smjer okretanja vUka.

-' ./ - V 1.20 . 263- Energija svitka iznosi .0 .-.:zici) imaju vrlo (prakti~ki zanemarivo) usku histereznu petlju. Induktivitet svitka sa Zeljeznom jezgrom zavisi od nagiba krivulje magoetiziranja (PoPr = B/H).---:.-/ lY" 060 0. Krivulja magnetiziranja B Krivu/ja magnetiziranja 1./ /'" 1/ .? ..: \'0 L-----..-' / .80 T \60 = f(H) za meki celik i sivi lijev B = f(H) za meki celik (1) i sivi lijev (1l) .dinamo-/im transformatorski /im cd- eelieni /ijev sivi /ijev Nosivost magneta Na nosivim polovima magneta magnetske indukcije B i povdine ~ iz8DSi nosivost magneta F F = B2A/2po Induktivitet Induktivitet L nekog svitka sa w zavoja moZe se prikazati kvocijentom promjene magnetskog toka tP i struje I koja ga stvara L = wdtP/dl Svitaksa w zavoja kojemuje presjekA i duljina I ima induktivitetL L = PoPr w2A/I Induktivitet svitka hez Zeljezne jezgre (za zrak: Pr = 1) je dakle konstan./ 1.I 1aII.-'/ / / / . telici pogodni za izmjeni~ne magnete (magnetski meki .00 B 0..-' .'0 020 ) o '00 I---1--160 250 '00 630 1000 H 1600 2500 / Looo Aim 10000 ab . telici za permanentne magnete (magnetski tvrdi relici) imaju vrlo ~iroku aillereznu petlju.

IO" 10"..elastini tvrdi porculan staklo lak kriljevac tinjac tvrda Ijepenka ulje (Iransformalorsko) 3 . 9 2 ..relativna dielektrienost izolatora.3 100 SS.7 3...12 I 130 8S 264 ... 6. 1012 6 . .. 38 12 .7... 80. 3..8 3S .40 1050 - 1.. = 1. za zrak 8... . 1012 S ... Jakost elektricnog polja E (VIm) izmedu dviju paralelnih ploea medu kojima je napon U..8 -40. 30 4 .C 10" 10" S. 10" 10" 10" mramor parafin 4.. ..854 ..8 20 2. iznosi gustoca naboja D (C/m2) Q D=-=8E=80BrE A ~ gdje su: E .107 4 . 2. +60 3 2. +80 ..S 11'8.S 0. 1S. 10-12 A s/V m Dielektricnost izolatora 8r zavisi od materijala (izmedu ploea) i izoosi za vakuum Br = I. Specificni elektricni otpori. 8 10<. . 4. . .. ...... 2. 2. Vrijednosti za razlicite izolatore sabrane su u slijedeeoj tablici.tvrda kremen mikanit asfalt - 8.S.60 10 .. 30 -30..20 650 6S 60. ..10" 6 .4 20 ...7 10< .dielektricnost...meka .... 6 10" 2 SO SO 30 ..Elektri&to polje nastaje izmedu medusobno izoliranih vodiea pod naponom (i opcenito: oko svakog statickog naboja). izoosi E=!! a Na ploei koja ima naboj Q (C) na povrJini A (m2). . 0.... 7 10.17 10" 2...10 10".. 100 2.S 20 ..8 8 ..30 8 . 20 - - 7S ... 10. . Dielektricna konstanta praznog prostora 80 izoosi 80 = 8. 4 10" .10" S ...4. relativna dielektricnost i probojna cvrstoca elektricnih izolatora Specifibli otpor e Relativna dielektrinost Probojna vrstoCa kV/mm Doputena maksimalna temperatura Materijal am bakelit guma .2 .30 7 .... a njihova udaUenost a.3 S. .006.dielektricna konstanta (dielektricnost vakuuma). 70 - polivinilklorid - ....9.. S..... Er... 4 3 .

na duljini I (m).= Cl + C2+ .DCtskompolju gustoce B (T). Sila F (N) koja djeluje na vodic elektricne struje jakosti [(A).= IjCI + IjC2+ . + IjC. I-I Energija kondenzatora Wc = CV2j2 Vodlc eIektrlcne struJe u magnetskom polju 1. . . . ima kapacitet C C = BOBrAja Kapacitet kondenzatora ovisi dakle 0 relativnoj medu ploeama (izolatora). m 265 l . u ma!. a razmak medu njima . se napon Vj = -w(dtPjdt) Na tome se induciranom naponu Viosniva djelovanje elektricnih generatora. I-I b) u serijskom spoju (poveCavase razmak ploCa)daje ukupni kapacitet C premajednadfbi IjC = L IjC. + C. U vodicu duUine I (m) koji se giba brzinom v (mjs) kroz magnetsko poUe gustoce B (T) inducira se napon Vi (V) Vj=Bvl . F Inducirani napon Vj uzrokuje struju takvoga smjera da se 'IOdic giba brzinom v prema veCoj gustoci magnetskog polja B loje rezultira iz magnetskog poUa gustoee B i magnetskog poUa nastalog oko vodiea struJe jakosti [. Ako se magnetski tok tP mijenja u vremenu t. . Ta se sila F iskori§tava u elektromotorima. B 2. . Spoj vile kondenzatora a) u paralelnom dielektricnosti Br materijala spoju (povecava se pOvrSina ploCa).Kapadtet Kapacitetom C definiramo omjer elektrienog naboja Q sabranog na dvjema dektrodama kondenzatorai napona V medu njima C = QIV Kondenzator kojemu je povrSinaparaleInih ploca A. u svitku sa w zavoja koji llliruje inducirat Cc.. daje ukupni kapa- enet C C = L C. iznosi F=BII Sila F je usmjerena prema manjoj gustoci magnetskog potia koje rezultira iz magnetskog poUa gustoce B i magnetskog poUa §to nastaje oko vodiea struje jakosti 1.

Broj Broj Broj Brzina vrtnje Broj pari pari n polova polova polova polova okr. + lIXLn Kut faznog pomaka rp izmedu struje i napona tan rp = X/R = (XL .ls 6. ta je razlika neznatna.lmin 375 300 250 187. .Xc)/R Ako je XL > Xc.IZMJENICNA STRUJA Izmjenibri napon ~to nastaje u vodiama elektribrih generatora izaziva u zatVorenom strujnom krugu izmjeni/!nu struju odredene frekvencije.25 5 4Y.+ XLn Xc b) u paralelnom spoju lIX =i=1 t = XCI + Xa + . lIwC = XL Xc Jalovi 'je otpor X = wL gdje su: induktivni otpor (induktancija) XL = wL - - kapacitivni otpor (kapacitancija) Spoj vile jaIovih otpora: a) u serijskom spoju X XL Xc = lIwC =. struja prethodi naponu za kut rp.. . 256). X jalovi otpor (reaktancija). ..ls okr . Pri niskim freitvencijarna. ako je XL < Xc.5 5 600 20 40 10 10 12 8'h 500 24 48 6 Kruma frekvencija (pulzacija): w = 21tf Otpor za izmjenimu struju Brzina vnnje n okr.. + XCn + . . medutim.nije jednak djelatnom otporu za istosmjemu struju (vidi str. 266 . - Djelatni otpor za izmjeni(!nustruju .125 4.5 2Y" okr.5 150 125 R - Cjelokupni (prividIrl) otpor Z (impedancija) iznosi: Z = V + X2. Njoj odgovaraju slijedeCi brojevi pari polova p i brzine vrtnje n koje se najvi~ upotrebljavaju: .Imin p 2p p 2p 1 2 50 3000 8 16 25 2 4 1500 10 20 3 6 16'h 1000 12 24 4 8 750 16 32 12.zbog potiskivanja (skin-efekta) . F r e k v e n c i j a f izmjeni(!ne struje ovisi 0 broju pari polova p i brzini vrtnje n generatora f = pn Normalnafrekvencijaizmjeni(!ne struje u Evropi je f = 50 Hz. 3. gdje su: R2 djelatni (omski) otpor. lIXcn lIXi lIXc = lIXc1 + lIXa lIXL = lIXLI + lIXL2 + . struja vremenski zaostaje za naponom. . .=1 L n Xi = XLI + XL2 + .

UI P =V3.. = 3 UrIr= V3. Linijski napon Linijska struja Spoj u zvijezdi U I I -S fa2Di napon fama struja Ca2Di napon Uf = u!V3 If = I Uf --------- Spoj u trokutu =U fama struja Snaga P If = 1!V3 snaga Spoj u zvi. omjer snage Pz = U2/2 (V A) sekundarne strane i snage PI = UI/I (VA) primarne strane. = UI . izmjeniene struje namotu transformatora . Transformacija - prividna snaga vrijednosti Inducirani naponi Uj u primarnom i sekundarnom odnose se kao njihovi brojevi zavoja w Napon Uz na stezalikama Uj t/UjZ = wdW2 sekundarnog namota je zbog gubitaka manii Uz < UI (WZ/WI) Korisnost transjormatora ".ezdi Spoj u trokutu p.92 za velike snage (npr.UlcoslfJ jalova snaga p.= 0. = UIsinlfJ COSIfJ PIP. = V3. tj. razmjerno je dobra (transCormatori nemaju gibJjjvih dije]ova): za male snage (npr.Jednofazni Struja I Snaga p sistem prividna snaga djelatna snaga jalova snaga faktor snage - RadW Trofazni sistem I = U/Z= U!VR2+X2 p.. = PIU I = W=Pt=UltcoslfJ Trofazni sistem izmjenicne struje ima 3 napona kojima su faze medusobno pomaknute za kut 21t/3 (= 120°). 1 kVA) .= 0. UIsinlfJ Rad W W=Pt = V3.985 267 i . 1000 kVA) . UltcoslfJ Pri racunaniu s~age P i rada W Caktor snage cos IfJodnosi se na fame djelatna Ur i If. P = UlcoslfJ p.

66 - - 930 - I 0.za kuhala.00005 0. I c) za radne temperature do 1450. laboratorijske peci itd.) . peei za taljenje.08 0.12 1.45 1.00008 0.000 17 0.za radne temperature do 1700.C. volfram (Mo i W u redukcijskoj atmosferi!) . nikla i kroma (cekas. d) . e) za radne temperature do 2300.C drugi) .06 1.00006 0.C Talite .za peei keramicke industrije.97 cekas 11 cekas ekstra nikrom nikrom V kanta1 A kantal A.C slitine reljeza. kantal itd. peci. kroma. silikarbon do 1400.. nikrom itd.00009 0. molibden.) . b) za radne temperature do 1350.. 1100. omaks 1. - Osnovni podaci idce upotreb/javanih otporniik ih materijala za grijanje Temperatumi koeficijent otpora K-1 0.08 1. .ELEKTRICNo GRIJANJE Jouleova toplina Q (J) je toplina koja se razvija u vodicu otpora R (Q) kojim teee struja I (A) u vremenu t (s) Q = J2Rt Za elektricno se grijanje upotrebljavaju ponajvi~e slijedeei materijali: a) za radne temperature 800.000 035 1100 1300 930 1100 1300 1350 - 1400 1500 1350 1400 1530 1530 1500 268 - .35 1.C elektrografit za elektrode elektricnih peei itd.40 1. kvarcilit do 1450.C rodij.C 1370 Materijal cekas cekas I Specifini otpor Omm'fm 1.000 52 Maksimalna radna temperatura . taljenje i temperovanje te peei u atmosferi sumpornih i drugih plinova.za peei za farenje.00025 0. aluminija i kobalta (cekas ekstra.C karborundni ~tapovi (silit.za laboratorijske peei. industrijske peci.C slitine feljeza.

80 3. .80 2. RI 269 .70 3.10 0.00 0.1roracuna se potrcbnao duljina odabrane I=.2 3.50 5.09 12.00 0.95 2..30 0.35 2.20 1.08 29.7 16.44 3. masa gfm 0.48 1.0 26.81 1.. Iz ukupno potrebnog otpora R (0.90 21.7 3.C: 1* A Struja 1.8 1. .99 4.60 6.) U2 R=- P lice I (m) .008 0. .55 4.7 21.4 0.0 1.6 0.01 q Temperatura fice . * mm aIm PromjerI Otpor 0. Proraam pea .60 0.60 0.65 1.50 0. masa gfm 5. struju I odabere se iz tablice odgovarajuci promjcr RI za duljinu fice 1 m (o.02 1.C Toplina q Jls mm' I 700.* mm aIm Promjcr I Otpor j 0.006 Dopu§tena optereeenja ycraturi fice oko 800.51 17.3 1.004 .10 13.82 1.2 1* A Struja 8. Za traZenu snagu elektriCnih grijalica P uz napon U odredujc se struja I = !.0 2.6 2.37 Dulj.006 I ..62 0. 800 900 I 1000 1100 0.50 0.!!.25 23./m).81 15.1 .C.06 5.10 1.21 18.40 9.3 ficc R.00 1.75 2.88 4.3 6.3 11. U fice i njezin otpor b. .7 4.30 16.65 3.22 1.02 0.29 fice R.8 9.16 6.25 0.45 1.46 10.76 7. 0.31 okrugle fice cekas 11 na §amotnoj podJozi pri tem- I I Dulj.5 7.90 0.45 7.80 2.21 I 2. .8 14.90 1..50 0. Pri800.10 0.58 0.35 12.C Jls mm' 0.00 0.58 1.76 1.30 0.Toplina q (J/s mm2) §to je otpornicka fica za grijanje predaje u jedinici wancna s jedinice povriine pri razlicitim temperaturama fice imosi priblifno: Tempcratura lice Toplina I .0 '12.52 5. 0.40 0.08 25.

1000 100 1000. 40. cnanje i sI.1 18.. fina mehanika. 300 50 300...rad na strojevima. 5000 Pod pojedinim se vrstama rada razumijevaju: grubi rad osrednji rad fini rad vrlo fini rad lijevanje. normalni rad na alatnim strojevima.0. pisanje i sI.8 8. .40.7 12.. zemljani radovi i sI. mjcstu 20 10 30 15 40 20 50 30 75.300 na najneradnog povoljnijem mjesta mjestu 10 50.5 7. 100 20 100..35 Svetlosni tok 4> farulje s.1 9. Potreban svjetlosni tok 4>za osvjetljenje povdine A rasvijetljenoSCu E 4>= EAI1I gdje korisnost rasvjete 11 ovisi0 narlivii naanu postavljanja rasvjetnog tijela te o obliku i boji zidova i stropa (veta je pri svjetlijim zidovima): direktna rasvjeta 11= 0. kovanje. .55 indirektna razvjeta 11= 0..3 10. * Potrebna rasvijetljenost E (Ix) prostoriia Opta rasvjeta Vrsta rada grubi osrcdnji Iini vrlo Iini osrednja 20... zidanje i sI.3 21..1 17.15..0...r I I ELEKTRICNA RASVJETA Svjetlosni tok 4> (Im) je ukupna koliana svjetlosti koju rasvjetno tijelo emitira u svim pravcima. graviranje. Luminancija (sjajnost) B (cdlm2) je svjetlosna jakost koju izvor svjetlosti zraa s jedinice svoje povdine.. montah.6 15. precizni. 40 80 Lokalna i opb rasvjeta opb na na)nepoosrednja volj. atanje. ....0 270 . 150 150..kovinskom niti snage P (kod 220 V) P{W) 15 25 40 60 100 200 300 500 1000 1500 2000 tlI{Im) 112 194 322 555 1070 2500 4070 7550 17100 27500 42000 tlIlP(1mIW) 7.5 13. Svjetlosna jakost I (cd) je svjetlosni tok 4> na jedinicu prostomog kuta w I = 4>lw Prostorni kut w je dio prostora koji obuhvaea pla§t isjetka kugle polumjera r ako je A osnovica isje~ka w Alr2 = Rasvijetljenost (osvijetljenost) E (Ix) je gustoCa svjetlosnog toka 4> kojom izvor svjetlosti osvjetljuje povrsinu A E 4>IA = IIr2 = Rasvijetljenost opada dakle s kvadratom udaljenosti od izvora svjetlosti.

tj. pri poveeanju momenta M - brzina se vrtnje n mijenja samo n~znatno.na otpore pokretaea. dizala itd. tramvaj. Pokretni je moment M. trolejbus). Serijski motori (imaju uzbudni namot vezan u seriji s rotorskim namotom). a brzina vrtnje n pada.ELEKTROMOTORI Motorf istosmjerne struje 1. Trofazni asinhronimotori djeluju na principu okretnog magnetskog polja. Upotreba: elektricna vuCa (elektricne teljeznice. Serijski motori imaju »meku karakteristiku«. motora. - - "t:L M 271 . Brzinu vrtnje istosmjernih motora reguJiramo mijenjanjem uzbude (ekonomieno) ili otpornikom u seriji s rotorskim namotom (neekonomicno) ili mijenjanjem prikIjueenog napona. Pokretni je moment znatan (120. Statorski i rotorski namoti medusobno su odvojeni: statorski je vezan na trofaznu mrefu. Pri porastu optereeenja raste moment M na osovini. i to: koluta . 3. Paralelni motori imaju »tvrdu karakteristiku«. Paralelni (poredni) motori (imaju uzbudni namot vezan paralelno s rotorskim namotom). B za kratko spojeni rotor (otpori iskljueeni). ' "~ n Pri opterecenju . To je najjednostavniji motor i zato u veJikoj upotrebi. 2. znatno veei od nazivnoga (300% i vi~e). * Promjenu smjera vrtnje motora istosmjerne stroje postiiemo zamjenom stezaljki uzbudnog ili rotorskog namota. a) ko/utni asinhroni motor ima rotorski namot spojen - preko kJiznih b) kavezni asinhroni motor ima £otorski namot U obliku kaveza kratko spojen. takoder veei bd nazivnoga. Obrnuto: rastereeeni motor teZi da »pobjegne«. Trofazni asinhroni motor ima tvrdu karakteristiku. Pokretni je moment M.250% nazivnoga). a rotorski je zatvoren U svomu krugu.. Krivulja A vrijedi za ukIjueene otpore pokretaCa. Kompaundni motori su kombinacija serijskog i paralelnog Upotreba: za veee snage (npr. 1. Motorf izmjeol~ne struje .. za pogon u valjaonicama).

4. Brzina vrtnje n je konstantna . Brzina se vrtnje regulira: - . Smjer vrtnje mozemo promijeniti medusobnom zamjenom bilo kojih dviju faza na stezaljkama statora.regulacijskim transformatorom prikljueeni izmedu motora i rnreze. Brzinu vrtnje mozemo regulirati otporima u rotorskom krugu (samo kod kolutnih motora. 200% nazivnoga. Karakteristike kolektorskih motora slicne su karakteristikama motora istosmjeme struje: serijski kolektorski motor ima meku karakteristiku. dizala. Gruba regulacija brzine vrtnje moguea je. pri znatnijim optereeenjima i za korekciju faznog pomaka. odvojcima na statorskim namotima.sinhrona. Upotreba: gdje god je potrebna regulacija brzine vrtnje kod motora izmjeniene struje (papima i tekstilna industrija. pomicanjem eetkica.. mijenjanjem broja statorskih polova preklapanjem (kod kolutnih i kaveznih motora). medutim. i rotor s nizom polova - permanentnih magneta (za manje snage) iIi elektromagneta napajanih preko kliznih koluta istosmjemom strujom iz posebnog izvora (za veee snage). a neovisna 0 optereeenju (momentu M). a pokretni moment iznosi 30 . ovisna samo 0 frekvenciji rnreze. 3. Upotreba: kao maIi motori u industriji i kueanstvu. prikljueenim na rnrero. Jednofazni motor ima takoder tvrdu karakteristiku. Upotreba: tamo gdje je potrebna potpuno konstantna brzina vrtnje. t 1 Struja pokretanja trofaznih asinhronih motora je vrlo velika. Treba ga dovesti na sinhronu brzinu (npr. Sinhroni motor ne moze sam krenuti (osim u specijalnoj izvedbi). 2. a zatim otpore postupno iskljueujemo. paralelni kolektorski motor ima tvrdu karakteristiku.f . posebnim motorom). Jednofazni asinhroni motor stvara okretno magnetno polje radnim i posebnim pomo6um namotom statora. 272 . Kod kratko spojenih rotora (kavezni motori) moze postia osmerostruku vrijednost nazivne struje. Trofazni sinhroni motor ima stator s trofaznim namotom. Pri optereeenjima veam od granienoga (MmaJ sinhroni motor ispada iz koraka te se zaustavlja. elektriene zeljeznice itd. koji pokreeemo uz ukljueene otpore (manja struja pokretanja!). redovno neekonomicno). Kod kaveznih motora veee snage struju pokretanja smanjujemo posebnom preklopkom »zvijezda-trokut«.. Zato se za iole veee jedinice upotrebljava kolutni motor. Kolektorski rrwtor ima kolektor (komutator) (poput istosmjernih motora) koji omogucuju regulaciju brzine vrtnje u ~irokim granicama (aIi je skuplji od asinhronih motora).).

.temperatura.30 ill 60 min). . 10 10. Trajni pogon Motor radi bez prekida i postiZe konaenu stacionarnu temperaturu koja ne smije prem~iti dopu~tenu maksimalnu temperaturu..86 0.92 boor elektromotora Pri izboru snage motora za odredeni pogon odlueno je zagrijavanje motora. tako da za vrijeme rada smije postiCi dopmtenu maksimalnu temperaturu.90 0.88 0.91.100 0. . 3. 19.temperatura okoline.----- To' dostiCi vrijednosti: S obzirom na klasu izolacije motora moZe temperatura 90.. . 155. Prekidni pogon Motor radi u kraCim periodima rada i mirovanja.88. tako da smije za vrijeme rada postiCi dopmtenu maksimalnu temperaturu. .Strojarski prirutnik 273 .vrijeme): 1.78 0. = Tlmoty?' Ulcosq. 130.78. 50 0. t . a za vrijeme mirovanja potpuno se ohladi na temperaturu oJwline. sistem do 1 0. 105.. 0.80 Za snagu motora P kW 2... 267). 10. 120.0. od kojih su najkarakteristienije sIijedece (prikazane dijagramima u kojima su: P . ali se za vrijeme prekida ne ohladi na temperaturu okoline. sist. T ..93 0.85. . 2.0. trofaz.0. To . .65.. str. v.. iznosi: za istosmjernu struju za jednofazni sistem za trofazni sistem Korisnosti elektromotora P P = TlmotUI P = TlmotUlcosq..0.0. Tlmot iznose: Vrsta struje istosmjerna jednofaz.. . Kratkotrajni pogon Motor radi kratkotrajno (npr.Soaga elektromotora Snaga elektromotora koji iz mreze tro~i struju jakosti I pri naponu U (linijske vrijednosti. Razlikujemo razne vrste pogona motora.snaga. . Zbog toga mozemo motor kratkotrajno opteretiti znatno vi~e nego je njegova nazivna snaga u trajnom pogonu. 0.. .86.. ..91 50.90.. 180°C (ill i vi~e).

specifiCni otpor materijala p (C mm2/m) te jakost struje I(A).24 1.2 95 1.Pri izboru snage motora za neki pogon vrijedi pribliZno Ifl.1 I I 16 1. Icosrp = (IIA) eP/U Iz tih jednadzbi mofemo izracunati presjek zice A za odredeni dopu!teni pad napona u. struje peW). Kod niskonaponskih je zracnih vodova za izmjenicnu struju pad napona .9 2. Uz priblizno iste brzine vrtnje vrijedi to i za snagu P - - ELEKTRICNI VODOVI NISKOG NAPONA Pad napona u u vodu je razlika izmedu napona Uo na izvoru elektricne struje i napona U kod potro!aea u = Uo - U Uzmemo Ii presjek fice A (mm2).4 1. M = VL (MD2tD)/t gdje su: M za izbor motora odIuean jednoliki moment vrtnje u vremenu t.8 0.2 2.32 1.6 1. u ne!to veci zbog dodatnog induktivnog otpora.7 1.9 I I 70 1.15 1.15 i I 25 1. iznosit ce pad napona u (V) u vodu niskog napona polofenom u cijevi iIi kablu: za istosmjernu struju u = (21/ A) e 1 = (211A) e PI U u za jednofazni sistem = (211A) e I cos rp = (21/ A) ePIU za trofazni sistem u = (1IA)eJf3.2 I I 35 1.3 1. duljinu voda (ne fice!) I (m).5 1. If. odn.7 I 10 1.36 1.5 1. If.8 2.2 1. napon U(V) i fazni pomak 'P na mjestu potro!nje (za trofazni je sistem U linijski napon. snagu el. U tom slueaju valja proraeunane vrijednosti za pad napona u pomnoziti faktorom iz tablice: Presjek zice mm2 cosrp 0.9 0. MD pojedini momenti vrtnje u pojedinim vremenima tn. vidi str.6 I Dopu!teni pad napona izrazen u postocima nazivnog napona mreze iznosi: za skupni dovod od uvoda do elektricnog brojila za rasvjetne instalacije od brojila do koje god svjetiljke za motorne instalacije od brojila do motora - 274 . 267!).7 I I 50 1.

5 4 6 10 16 Al I rastalnih siguraCa Presjek vodiCa mm' Cu 25 35 50 70 95 120 150 185 Al 35 50 70 95 120 150 185 240 I rastalnih siguraCa I II III Nazivna struja - 2. jednozilni postrojenjima.DUb konstrukcija itd.ZaStita vodova Vodovi moraju biti zaStieeni od preoptereeenja kama) da se ne bi prekornjerno ugrijaIi. u prostorijama s kamenim iIi betonskim podom. spojni vodovi u rasklopnim 50 mm2 Cu iIi 70 mm2 AI. . kod me'.75 I 1. kabelski iIi vi~ezilni vodici koji nisu poIOZeni u cijevima. ZaStitne mjere u niskonaponsklm postrojenjirna I OSteeenjem elektricnih strojeva i naprava mogu vanjski dijelovi postrojaIja doei pod napon i time u sluCaju dodiradovesti u opasnost osoblje koje IIiima rukuje.5 2. izuzev kod rucnih svjetiljki i drugih elektrimill naprava u kotlovima i slienim tijesnim prostorima. Za napone preko 250 V potrebne su z~titne mjere u -u:om slueaju. II: cijevni (oklopljeni) vodici. III: jednozilni izolirani vodici. poloZeni u izolacione cijevi. odgovarajuee sniziti (pri 40°C za 25 odn. pO 55°C za 62 odn. 275 1 . 18%. slobodno poloZeni u zraku.5 4 6 10 16 25 10 16 20 25 35 50 63 I II III Nazivna struja 80 100 125 100 125 160 200 225 260 300 125 160 200 225 260 300 350 500 10 16 20 25 35 50 63 80 16 20 25 35 50 63 80 100 240 - - 350 430 430 I: izoIirani vodici istoga strujnog kruga. Po propisima JUS 0 postrojenjima s naponom do 65 V prema zmlji nisu zaStitne mjere potrebne. Pri vi~im temperaturama vaIja ove vrijednosti pri vodovima. topline i :ill:mijskih utjecaja. vi~ezilni savitljivi prikljucni vodovi. osiguracima (iIi rasklop- Najveea dopuitena trajna struja u vodicima (= nazivna struja osiguraea) Presjek vodiCa mm' Cu 0. izoliranim pIIIlom iIi termoplastom. goIi vodovi presjeka do I Sve vrijednosti navedene u tablici vrijede za temperaturu okoli~a do 25 'C. U postrojenjima s mponom od 65 do 250 V prerna zemlji zaStitne su mjere potrebne tamo pIjc je prelazni otpor covjeka prema zemlji smanjen zbog vlage. 42 %).

1 'b: L--~ -' YT s T R 3. struja defekta kroz uzemljivae prouzrokuje aktiviranje sklopke. »mali napon«. Da bi se to osiguraio. traarice i sI. .). prevlaCimo ih izolacijskim materijalom ill polafemo po tIu prostira~ od gume ill plastiarih masa. 276 . Primjeno malog nopono. Kod nap 0 n s k e sklopke. U vlafnim prostorijama. Obifajno ga dobivamo transformatorom (s odijeljenim namotima!). Nulovanje. kad vanjski dijelovi dodu pod napon.) upotrebljavamo napon najviAe do 42 V. 3 . ZaJtitno izoliranje. ZaJtitne sklopke. 2. Valja paziti da vodovi budu dimenzionirani tako da pri kratkom spoju izmec1u faznog vodifa i nulvoda uistinu t~ struja koja Cc sigurno isklopiti. garazama i sI. 4. pri kojoj je troAilo uzemljeno. Da bi se u slufaju kvara na elektriarim postrojenjima izbjegla opasnost od dodira onih metalnih dijelova koji bi tom prilikom mogli d08 pod napon (kuaAta skIopki.) koji je uzemljen. Tune se postiZe da svaki spoj sa zaStiCcnim dijelom ostane kratki spoj i da struja kratkog spoja izazove isklapanje defektnog troAila. dolazi do isklopa kad se na kuaAtu troAila zbog defekta pojavi odrec1eni napon. tzv. a osobito za prenosiva troAila (ruene svjetiljke. . kotIovnicama. strujni krug zatvori kroz zemlju i da ta struja izbacivanjem osigurafa (b) sama prekine napajanje defektnog troAila. 6. otpori uzemljenja moraju biti dovoljno maleni. Zato se uzemljenje yeah troAila iz ekonomskih razloga izbjegava. U prostorno ograni~nim mrdama (tvornice. pri kojoj je troAilo uzemljeno kroz samu sklopku. vodovod. Nulovanje je spajanje dijelova postrojenja koje Zelimo zaStititi na uzemljeni neutralni vodie. male motore i dr. 5.U niskonaponskim zaStitne mjere: postrojenjima (do 1 kV) primjenjujemo slijedete 1. Vafno je da strana malog napona bude galvanski potpuno odvojena od primarne strane i da ne bude uzemljena. Kod s t r u j n e zaAtitne sklopke. a kod istosmjerne struje akumulatorom. Treba onemoguati istovremeni dodir eventualno bliske vodovodne instalacije. rudnici) s vlastitim generatorima ill transformatorima (s odijeljenim namotima) gdje je vafno odrZavati pogon i u slufaju dozemnog spoja jedne faze. Uzemljenje.. Primjeno siste1TllJzaJtitnih vodova.. ruace polumih prekidafa itd. Uzemljenje (a) ima zadatak da se u slufaju kvara na troAilu. vew se troAila na »sistem zaStitnih vodova« (meta1ne konstrukcije zgrada.

. v M 5 Pokretai! Motori 5 unutarnjim izgaranjem ne mogu krenuti sami od sebe. Nazivni napon instalacije je 6. prekidaea (P) s kon- denzatorom (K). Pri motomim vozilima je pokretac redovno istosmjemi serijski elektromotor kojega nlipaja akumulator.ure~lija za palje~e. . tj.potro~ca u vozilu (V). Valja ih pokrenuti posebnim pokretacem. iznimno i 1000 A). 255). elektromotorom ili pomocu komprimiranog zraka i 51. . vozila samo za vrijeme pokretanja.ELEKTRICNA OPREMA MOTORNIH VOZILA Motoma vozila gone gotovo iskljuavo motori s unutamjim izgaranjem sislema OUo iIi Diesel (str. motorima sistema Otto jo~ i iz .akumulatorske baterije (B) pokretaca (Z) generatora (G) s regulatorom (R) z pri . Posebno je zimi optereeenje najveee kako za akumulatorsku bateriju (u kojoj niske temperature smanjuju brzinu reakcije elektrokemijskoga procesa). 24 V. Uklapanje pokretacke sklopke (tzv. .j paljenje goriva). 12. Pokretac je u spoju 5 motorom motor samostalno krene. pokretac bni rasklopni ure~aj. tako i za motor (u kojem niske temperature poveeavaju trenje u lefajima zbog viskoznijega maziva i koee rasplinjavanje .. 0 eem se brine pose- I I I 277 . Zbog velike pokretne struje smije pokretac biti u pogonu samo kratko vrijeme. Kad se od njega odvoji. Potrebna 'pokretna struja je veoma velika (nekoliko stotina A. indukcionog svitka (T). »brave«) (z) redovno je na elektromagnetski nacin. Za njihovo djelovanje i za dodatne svrhe .mu je potrebna elektriena oprema koja se sastoji u prvom redu iz. razvodnika (D) i svjeeica (S).

Struja visokog Iz- - - napona vodi se nato u razvodnik koji je prenosi na svjeeice. Stoga je njegova brzina vrtnje isto tako promjenljiva kao i brzina motora.5 . §to je prilagodeno mogucnosti preskoka jake iskre.7. lndukcioni svitak je u stvari transformator s primarnim (p) i sekundarnim (s) namotajem. Za vrijeme pogona motora nastajanje iskre prilagodava se brzini vrtnje motora centrifugalnom regulacijom. farovi itd.mm.Generator i regulator Generator motornog vozila sluii za punjenje akumulatorske baterije u kojoj se skuplja za pokretanje potrebna elektricna energija. da generator proizvodi vrlo promjenljivi napon. izgaranjem izveden je uredaj za 278 . mjenicni generator mora imati jo§ i ispravljac. Pri savremenijim motorima s unutarnjim paljenje na principu elektronike. paljenje. 0. Razvodnik je vezan s motorom tako da iskrenje na svjeeicama odgovara potrebnom rasporedu djelovanja pojedinih cilindara motora. Trenutak nastanka iskre (pretpaljenje!) ude§ava se relativnim pomakom prekidnog batiea s obzirom na njegov pogon s osovine. Pri Otto-motorima generator dobavlja i struju za uredaj za. U tu je svrhu potrebna struja visokog napona koju proizvodi indukcioni svitak.). Prekinueem primarne struje smanjuje se u svitku za paljenje magnetsko zbog polje.Ci u vozilu (signalne svjetiljke. generatoru je prikljueen generatorski regulator koji upravlja njegovim pravilnim djelovanj.m. Generator moZe biti istosmjerni (dinamo) iIi izmjenicni (alternator). §to izazove u sekundarnom krugu inducirani napon koji je velikog broja sekundarnih zavoja veama visok (do 30 kV). zvucni signali.. Generator je vezan neposredno s motorom vozila. §to znaei. Elektrode na svjeeicama su razmaknute za 0. a njom se napajaju i ostali potro§a. Preveliko iskrenje na kontaktima prekidaCa (na »platinama«.. Kroz primarni namotaj teee istosmjerna struja (nazivnog napona instalacije). koja sama ne moZe inducirati napon u sekundarnom krugu. da prekine primarnu struju u trenutku potrebne iskre na svjeeici. a u ovisnosti od podtlaka u usisnoj cijevi motora. Ureofaj za paljenje Motori s unutarnjim izgaranjem sistema Otto trebaju jo§ i uredaj za paljenje kojim se stvaraju iskre na svjeeicama motora. Za to je potreban prekidac struje tako vezan s motorom. koje su od volframa iIi slicne kovinske sHtine) smanjuje kondenzator koji uz to inducira vi§i napon. Da bi se dobio potreban jednoHki napon.

4 V.14 kgldm3 '1Je 15. Pri pramjenju (kad pozitivna elekaoda djeluje kao katoda. da bi se potom ustaIio za dulje vrijeme pramjenja na 2 V.8 a .15 V. = 2 V. aIi pri poeetku pramjenja mjesta padne na = 2.) najrdireniji je olovni akumulator.32. Pri punjenju akumulatora (dovodenjem istosmjeme struje) nastaju na pozitivnoj elektrodi (kao anodi) olovni dioksid Pb02 (smedi). Kao elektrolit slufi kaIijeva lufina (KOH).8 V.0 1.2 V. = 2.24 24.. ~ 0 b 120h) t I I 279 Ii .. Nazivni je napon 1.27.... Pri 2.prainjenje Cinom elektriciteta (A h) koju akumuJator. Obje se dektrode u elektrolitu oblofe olovnim sulfatom PbS04.17..Akumulatori ElektriCni akumulatori su sabiraCi elektriene energije u kemijskom obliku. o I 0 v n i a k u m u I a tor ima . Ni k a 1. a pramjenje vaIja prekinuti pri napon 1 V.20..5 . na negativnoj dektrodi (kao katodi) Cisto olovo Pb (sivo). Kapacitet akumuJatora se smanjuje s porastom struje tokom pramjenja..285 29.d m ij s ki a k u m u I a to r djeluje po elektrokemijskom sistemu Ni-hidroksid-Cd te mofe biti hermetski zatvoren.k a.9 pun 1... 1. - Za vrijeme punjenja i pramjenja mijenja se gustoCa (! elektrolita: stanje akumulatora gustoCa(! prazan normaIan 1.8 .punjenje Kapacitet akumuJatora je odreden kolib . bdmijevom i nikalnom elektrodom i dr.7 PrikljuCni napon akumulatorske eelije je kraju punjenja dostife napon do 2. Nazivni je kapacitet odreden strujom pri kojoj se napunjeni akumulator prazni 20 sati.12. mofe dati pri pramjenju. aIkaInih sa eelienom odn...0 1. a negativna elektroda kao anoda) proces je suprotan.u svakoj akumuJatorskoj eeliji po dvije dektrode od olova u razrijedenoj sumpomoj kiselini kao elektrolitu. 1.2 U 2. On je ovisan 0 veliCini i kakvoCi aktivnih povdina olovnih ploCa i njihovom broju u svakoj akumulatorskoj eeliji. Kad napon padne do 1. Osim posebnih izvedbi akumulatora (kao npr. dok se u elektrolitu poveeava koncentracija sumpome kiseline H2S04. vaIja pramjenje prekinuti.26.1 . 1.

Zivini ventili su zrakoprazne cijevi u kojima je katoda Ziva. i to pri naponu U do 106 V. I u Zivinim ventllima t~ struja samo u smjeru od anode ka katodi. Struja u Zivinim ventilima matno je veCa nego u elektronkama: J = 10 . Iz tdarene katode giblju se u praznom prostoru elektrom prema anodi. . Vee i mala promjena napona UM na mreZici izaziva veliku promjenu struje J kr... 280 .106 Izolatori porcuIan "" 1018 Pod razliatim utjecajima imaju poluvotinjae "" 1020 dia svojstva vodi~ ill su bliZe izolatorima.. dok je u suprotnom smjeru ne propmta.: 102 A pri matnom naponu U = 10. . 106V... nama) i izolatorima.. Prema izradi mozemo ih podijeliti na glavne skupine: elektronlce.. Elektronke su zrakoprazne (evakuirane) cijevi u kojima su ugradene anoda A i katoda K. dok su u prostoru cijevi iom Zivinih para.1010 Vodia srebro Ag "" 10-21 Poluvodia Zeljezo Fe "" 1O~1 germanij Ge 102. Zivine ventile i poluvodi~ke ventile. dok je u suprotnom smjeru spretavaju (pri velikom otporu). PoluvodiCki ventili .5 . P 0 I u v 0 d i ~ i su tvari koje se po vodljivosti nalaze medu vodi~ima (kovi.0.l. Napon na mreZici za upravljanje vrlo jako utj~ na tok elektrona.. elektronku. a pri upravljanim elektronkama jo~ i mreZica za upravljanje M.ELEKTRONIKA ElektriCni ventlli Elelctriau ventlli posjeduju svojstvo da provode struju u jednom smjeru (pri malom otporu). "Paljenje« (elektriau spoj medu katodom i anodom) treba izvesti posebnom napravom. ~to maa da elektronka propu~ta struju u smjeru od anode (+) prema katodi (-). Primjeri specifi~nog otpora (! u Q mm2/m: sillcij Si 102. lOs A. S obzirom na razne izvedbe elektronki moZe tea medu anodom i katodom struja J = 10-2.

zona N nastaje.6.. Pri visokom (»probojnom«) naponu poraste struja IK skokomice (te moZe uni§titi diodu). koje daju kristaIu pozitivan naboj. 281 . Porast temperature zapomog sloja smanjuje napon U A i povefava struju h.zona P nastaje. Tada uzrokuju slobodni elektroni . pri Si unA). pri Si diodi do SOOA i vi§e. ++ -m- + + --- + -- N - ~ci Pri neposrednom dodiru zona PiN u jednostrukom kristalu nastaje na obiju zona »zaporni sloj«.2 . Sb). tranzistori. priSi diodi: 0. a na strani zone N katodu K. sastavljeni od dvaju slojeva poluvodi~ P . In).Poluprovodi~ki ventili (diode. tiristori) su zbog svojih dobrih 5izitalnih svojstava i razmjemo niske cijene nadomjestili druge. Na strani zone P ima dioda anodu A.0. ako je u monokristalu 4~ntnoga poluvodi~ prisutan S-valentni elemeEt (npr.nti~o svimpodruqima. . .. vrste ventila na . Diode Diode su neupravljani -zone P i zone N: ventili. Pri difuzijskom naponu (pri Ge diodi: 0.4 V.8 V)pojavit re se struja lA. da izrazito provodd struju . Time nastaju u kristale 8Dj rcletki elektronske prazoine. upotrebljavaju se u prvom redu za ispravljare.samo u jednom smjeru. zaporni sloj Cc se rmiriti i propustiti samo malenu struju (pri Ge u J1A. "A '.) Zaporni smjer PrikljuQ li se na anodu prema katodi negativni napon UK. Ge) prisutan 3-vaIr:&tni lemenat (npr. . oapona UA raste vrlo brzo. koja s daIjnjim povi§enjem !'. smanjit Cc se zaporni sloj. kristainoj re§etki negativan naboj.0. ako je u monokristalu 4Y:!Ientnoga poluvodi~ (npr. Smjer provodnosti PrikljuQ li se na anodu prema katodi pozitivni napon UA. Zbogkarakteristi~og svojstva dioda. (Plosnata izvedba mA dioda omoguQ1je struju: pri Ge diodi do 100 A.

napose diode (za struje do 2000 A pri naponu do 4000 V).1 U I (poluvalno 0. Za elektronske ispravljaee se upotrebljavaju pretdno poluvodicki ventili. L - i induktivno suprotnim optereeenje naponom (kondenzatorima. koje su sklopljene samo Z' vrijeme jedne polovine perioda izmjenicne struje.Ispravljal!i Izmjenicnu . Spojevi ispravljai!a Ispred ispravljaea gotovo redoVDo je najprije transformator koji transformira struju i napon na vrijednost. Kontaktni ispravljaci su elektronicke sklopke.571 p. IOSA pri naponu od U = 50 . . Brzo istro~nje dijelova smanjuje ekonomicnost tih ispravljaea koja ogranicuje njihovu upotrebu jedino na podrucje jacih struja (I = 103. > 3. 2. .L U. Jo~ veca stabilnost struje postiZe se pomoCu dodatnih elektronickih stabilizatora napona ili struje. kondenzatora i prigu~nice (induktiviteta). znaCe: (V) (A) I. U slijedeeiin shemama U. U - - izlazni napon transformatora izlaznu struju transformatora snagu transformatora istosmjerni istosmjernu otporno optereeenje napon (V) struju (A) (VA) I Uc R. prikladnu za ispravljac i ujedno izolira izlaz ispravljaea od mrefe. Jednosmjerni spoj i istosmjernim R. pomoCu motor-generatora. ~ 1.struju ispravljamo u istosmjernu kontaktnih iIi elektronickih ispravljaea.73 U 1 ispravljanje) 282 .1 I 1. .22 U I. ~ 2. 103 V).85 U . p. Sklopkama upravlja bregasta osovina koja se vrti sinhrono s frekvencijom u]aznog napona. Nepofeljne vremenske oscilacije ispravljene struje smanjuju se ispravljackim filtrima koji se sastoje iz otpora. motorima). - akumulatorima I..

77 V 0.57 I p.8 V 1.24 V I [Punovalnoispravljanje) 4.L Vc I ~ ~.74 V I. > 1. - 283 . L e. = 1. IUt - ~L ~ e.48 V I ispravljanje) 3.05 V I 1.74 V 0.48 V I [Punovalno Vc 0. L Vc 0.82 I P. = 0.24 V I 1. : tt tu. = 0. = 0.= 1. > 1.111 1.74 V '" I.05 V '7rofazno punovalno ispravljanje) ~ 4 I u J + I ju. = 1. = 0.11 V ] '" R.11 V I. Mosni trokutni spoj ~ ~ .82 I. . Mosni zvjezdasti spoj R.82 I p.>1.78 I P.L Vc t'. u I + . !U' + e.74 V 0. = 0. I 1. > 1.2. = 0.05 V I 0. Mosni spoj R. > 1. Sredi§njispoj R. Sredi§nji zvjezdasti spoj U. 8[t .111 1.35VI 0.57 VI "l'rofazno poluvalno ispravljanje) 5.82 I 0.05 V I '7rofazno punovalno ispravljanje) 6. = 0.8 V Ir.86 V .75I 1.58I P.

Tranzistor kao pojaealo (sklopka S uklopljena): le =1(lB).12 UeE) (lB. Razlikujemo dva tipa tranzistora: Tip PNP Tip NPN c c +p+ 8 : N: +P+ E Poluprovodne elektrode ~ 8 - _8 T E ~ + - E - sredi~nja zona: vanjske zone: baza (B) emiter (E) kolektor (C) Baza je elektroda koja sluzi za upravljanje.) Emiterska je struja lE zbroj bazne i kolektorske struje lE = IB + le Bazna struja IB ovisnaje od napona izmedu baze i emitera UBE. Tranzistor kao sklopka (sklopka S isklopljena): le = 0.. kolektorska struja le je ovisna od bazne struje IB i napona izmedu kolektora i emitera UeE: IB = I. (Lijeva shema je pojednostavljena i samo naeelna. 300. ' za pojaeala i kao sklopke. . razlicitog tipa vodljivosti. ) Niskofrekventni tranzistori pojaeavaju niskofrekventne (kao i istosmjerne) struje (U < 100 V. koje slijede jedna drugu. Tranzistori se upotl'ebljavaju ~ 1/8 UCE ~ . (Pri tom moze struja IB biti 100 Hi vi~e puta manja od struje le. 1< 500 MA) uz faktore pojaeanja P( = 6. (UBE) le = . Tranzistori snage pojaeavaju (iIi preklapaju) struje do 100 A pri naponu od vi~ stotina V./B) = = 30 . Njenom strujom lB upravlja kolektorska struja le.Tnmzistori Bipolorni tranzistor (ukratko: tranzistor) je monokristalni germanijev i1i silicijev poluprovodni element s tri zone./ef6. le = O.

100000 <1 10 . Upotrebljavaju se zareguJaciju pri upravljanim ispravljaama i za isklapanje velikih snaga (svaka jedinica po vi~ desetina kW). 5 MQ 10 Q .snage Otpor . . . Bazni spoj Rc + \ 1~2 100 . . . . .ulazni izmjeniCnisignal Uz .struje . . 10000 10 . . 1 kQ 0° 100 . . 10000 < 1 100 ..uIazni . 500 1000 . 285 . oprem~ni elektrodom za upravljanje.istosmjerni napojni napon . .1kQ 100 kQ . 500 10 .. .. 10 MQ 0° Pojai2nje Poja~nje struje ~ " I1 E B U2 '2 c U2> U1 lz = 11 'J'imtori Uz = U1 lz > 11 Tiristori (upravljane diode) su eetveroslojni poluprovodni elementi. a po djelovanju sliCni sklopkama (sa stanjem . . . . 500 500 Q .isldjueeno« i »ukljueeno«).Osnomi tranzistorski U1 .napona .izIazni Pojai2nje ~ IU. . 5 kQ 10 Q . . . .. . 10000 10 Q .otpor kolektora .izIazni izmjeniCni signal RE otpor emitera Rc Us spoji - . . 500 kQ 180° Fazni pomak lednostavni stupanj pojaeanja napona <lQ. . .

1500 V) motesepoveeatin-puta dodavanjem predotpora R R = Ro(n 1) Ro - - unutamji otpor mjerila.5 :t5. Kod njega je otklon kazaljke a upravno razmjeran Sistosmjemom strujom I kroz mjerilo: a = cl (c = konst).1 . :to.istosmjemog napona (voltmetar) Mjemo podruCje mjerila napona (45 mV. :to. Mjerilo. Mjerilo izmjenifuog napona ili struje mora biti opremljeno ispravljarem. Mjerilo s okretnim svitkom mjeri lineamu prosje~nu vrijednost istosmjeme struje.O 1. Prosjecna vrijednost Us.0 286 . 1000 R = Ro/(n .2 :to.O 5.unutamji otpor mjerila. - ~ .i) Ro. . .5 0.5 1.l 0.5 Mjerilo-pokazuje prosjefuu vrijednost koja je jednaka efektivnoj samo u slueaju Cistih sinusnih veliCina.MJERENJE ELEKTRICKIH VELIClNA S obzirom na vremenski promjenljive pojave pri mjerenju elektrifuih veliCina valja razlikqvati pojmove: Trenutna vrijednost Utje vrijednost izmjenifue veliCine u bilo kojem promatranom trenutku. . naponski reduktori Tofuost mjerila Mjema ~e~ka % Klasa tofuosti :t2.5 2. . Pri mjerenju izmjenifue struje upotrebIjavaju se pri velikim strujama ili visokim naponima strujni odn.5 :t1.0 :t1. Mjerilo istosmjeme struje (ampermetar) Mjemo se podruCjemjerilastruje (1 mA A) more poveeati n-puta ukljuCivanjem porednog otpora (shunt) R . Upotrebljava se kao mjerilo napona i struje.(transformatori). je aritmeti~ka prosjefua vrijednost apsolutnih iznosa trenutnih vrijednosti.. Efektivna vrijednost u je kvadratni korijen iz sUme kvadrata trenutnih T vrijednosti Ut = f(t) USl = ~ Jolf(t)ldt mjerila Elektrieu8 1.2 0.

Mjerenje elektricnog otpora Elektribti otpor R odreduje se mjerenjem struje I i pada napona t::. . U/I.gaIvanometar (mora pokazivati 0).poznati otpor. 4. Mjerilo S okretnim ielje1. 10-8.om mjeri kvadratnu prosjetnu vrijednost odnosno efektivnu vrijednost mjerene veliane. 3. b) Ferrarisovo mjerilo koristi se vrtlotDim strujama za mjerenje energije izmjenicne struje (elektricna brojila). . a) Oscilograf je brzo pisalo linija za registrlranje velicina pri frekvencijama do nekoliko kHz. Elektrodinamicka m}erila a) Elektrodinamicko mjerilo mjeri umnofak dviju velicina. Elektricni otpor R mote se mjeriti pomoeu Wheatstoneovog mosta Rx Ro G S. Kod prikazivanja periodickih pojava uz vremenski pomak. dok se pri mjerenju struje (ampermetar) ne upotrebljavaju poredni otpori v~ se umjesto toga podijeli magnetski namotaj na me odsjeka za me mjemih podmqa). Upotrebljavaju se u prvom redu za mjerenje frekvencije. Mjerilo s okretpim teljezom upotrebljivo je za istosmjemu i izmjeDibtu sttUju. U kroz otpor: R = t::. dobiva se njegova mirujuCa slika. Upotrebljava se za mjerenje snage (vatmetar).2. SkaIa za dektivnu vrijednost je kvadratna.RI R2 . Elektronska Najpoznatija mjerila elektronska mjerila su: trenutnih vrijednosti = ~. uskladen s frekvencijom pojave. RllRz se izmjeri. Toenost brojenja iznosi 10-7. O*lon kazaljke ex = cIII2 (c = konst). Otklon kazaljke a upravno je razmjeran s kvadratom struje I kroz mjerllo: a = cP (c = konst). . c) Brojila impuJsasu uredaji pomocu kojih se mote prebrojiti broj periodickih pojava (ako ihje moguee prikazati elektribtim impulsima). Pri mjerenju napona (voltmetar) mote se mjemo podruqe poveeati predotporima. b) Osciloskop (katodni osciloskop) je kat(\dna cijev u kojoj se otklanjanjem elektronske zrake dobiva na zaslonu s ftuorescentnim slojem dvodimenzionalni prikaz trenutnih vrijednosti mjerenih velicina. 287 .

77. 770 nm vidnu svijetlost . 10fm A= 10 . .0004 0.035 0.= 1 ....1 .381 0.1000pm A= 1 .= 555 nm) i raspoznavanje boja A DID Boja Relativna osjedjivost na svjedost 0.inasvjetlosti: .1..1.OPl1KA I AKUSTIKA SYjedost Vidljiva svjetlost je dio elektromagnetskih valova koji se . I 450 VlOetna 480 500 520 540 550 555 modra modro-zelena zelena zeleno-tuta narandfasta narandfasto-crvena crvena tamno crvena Bl7. .. 10000m Osjetljivost na svjetlo oka (najveea (koje se prelijevaju jedna u drugu): = 1 pri .. 106 rnIs Lom svjetlosti Clt I Indeks loma n je omjer sinusa upadnog ku!3 al i kuta loma a2 te je jednak omjeru brzina svjetlosti n = s~n at =.061 0. .175 0.1000mm mikrovalove (televizija) radiovalove A= 1 .995 1. 1000fm gama zrake rendgenske zrake .954 0.333 za staklo n = 1.= 1 .. .631 0.dijeli na: .. 390 nm ultravioletno zrafenje A= 390 .00012 400 .0041 0.000 A DID 560 580 600 620 640 660 700 750 tuta Boja Relativna osjedjivost na svjedost 0. kozmifke zrake A= 0.417 288 .520 . 1. 195) 106 rnIs = 122 .710 0. . .139 0.EL sm a2 C2 S obzirom na zrak iznosi indeks loma: za vodu n = 1. .995 0..870 0.:.1. 1000!lm infracrveno zrafenje ..740 za dijamant n = 2. .u praznom prostoru (vakuumu) u vodi u staklu u dijamantu - Co C = 299792 458 rnIs = 224 .. 106 rnIs C C = (176 . . prema valnim dutinama A .323 0..1..= 0.

B17. r/2 B17... dufine t. YF/A(J 20 . Brzina zvuka u kapljevinama i krutinama (pri 20 GC): Tvar c mls I Tvar c mls 5100 3800 5200 1430 4900 1300 2600 3700 voda led (-4 GC) drvo .ina zvuka infrazvuk Q1jni (fiziolo~ki) zvuk .jIT (vidi str. iznosi f= 1121.tvrdo pluto guma opeka staklo 1485 3200 4500 3400 500 50 3600 5000 AI Cu Fe Hg Ni Pb Sn Zn Osnovna frekvencijaf titrajuee strune od materijala gustuee (J.. .Strojarski prirutnik 289 .ina valovnog gibanja c je umnotak c =fA frekvencije f i dufine vala A Refleksija Pri refleksiji valova od ravne plohe je kut refleksije fJ jednak upadnom kutu a fJ=a Na konkavnoj kuglinoj plohi s polumjerom r upadni se valovi reflektiraju kroz Zari~te (fokus) F. a napete silom F.! 2 2 1 (- rosa L ) Pri malim upadnim kutovima a je cos a'" ZYUk ZvuQU valovi dijele se po frekvenciji f na: I. Brzina zvuka u zraku iznosi 332 mls pri 0 GC.. koje je udaljeno od tjemena plohe za razmak t 1= .meko . 20 kHz f> 20 kHz Brzina zvuka u plinovima iznosi c = y. 341 mls pri 15 GC. .prereza A.uItrazvuk f < 16 Hz f = 16 Hz . 201).

soba za sjednice kongresna dvorana ured (sa strojevima) L dB 30 30.Zvucni tlak Efektivna vrijednost zvuenoga tlaka (pri f = 1 kHz): Pa kIavir 0.b h C Stupanj 1. .00 Ishodi~te tonske skale je oktava na granici enjnoga zvuka frekvencije tona c: fe = 16. . . buka ~apat razgovor gIasan govor vika automobilska sirena pneumatski bat zakivanje kotlova reaktivni avion granica bola Tonska skala L dB Dozvoljena granica buke u prostorijama koncertna dvorana bolesnicka soba Citaonica uCionica studijska soba .50 1.059463): des Ton C ~ d ~ es e f ges fu g ~ as a .002 Pa Pa gIasan razgovor 0.89 2.00 1.12 1. .440 880 1760 3520 7040 Hz . Jakost zvuka L u raznim okolnostima: Sum.68 1.00002 ~apat 0. . Jedinica (dB).78 1. f75 10.59 1.02 Jakost zvuka L odredena je izrazom L zajakost zvukaje 1 decibel = 20 Ig . Frekvencije fa tonova a u n-toj oktavi su 2n f: Ro fa 290 27.06 1. . .19 1.35 Hz.0002 Pa razgovor 0. . 35 35 40 40 50.... Stupnjevanje frekvencije tonova u oktavi po 12-stupanjskoj skali = 1.2 Pa orgulje 2 Pa sirena > 20 Pa granica cujnosti 0.33 1. 30 40.5 1 55 2345678 110 220 . . a Po zvuCni tIak na granici .60 55 70 . 10-5 Pa).26 1.L Po enjnosti (2 gdje je P zvuCni tIak.50 70 80 90 100 110 120 130 o kt (stupnjem a v a je podruCje 21/12 tonova od poeetne frekvencije f do konaene frekven- cije 2f.41 1.

ul aznih i izI~~lveIiCina vazd:iS ~ t r ~< ~ 0 ~ fo ~.AUTOMATIZACUA Regulacijska tehnika obraduje oOOose medu uzrokom i posljedicom u tehllifkim sistemima. Prenosna funkcija P je odnos medu vremenski promjenljivom izlaznom i ulaznom veliCinom. REGULACUSKI CLANOVI Regulacijski clanovi su prelazni flanovi regulacij~ stog sistema u kojima se dobivaju iz danih ulaznih I ~Cina Xv odredene izlazne veliCine Xi' Staticka karakteristika regu/acijskog clana U svakom su regulacijskom flanu ulazna i izlazna veliCina medusobno ovisne: Koeficijent (statickog) xi = I(xv) K Xi = K Xv oOOos izlazne i ulazne veliCine poja. o a Ovisnost izlazne veliCine od ulazne nazivamo vremenski odziv Lc ffi i" t. Prorafunava se pomotu Laplaceove transformacije 1 1 i I. U veani slufajeva izrafen je diferencijalnom jeOOadfbom koju jeOOostavnije IjeSavamo u obliku prenosne funkcije P. pes) = Xi« Xv s S» = 0 e -SIXj(t) j dt jj 0 e -SIX. \. Laplaceovom transformacijom prikazane veli&le oznafuju se velikim slovima.(t) dt ri I' Ij I . a u uZim se podrugima festo uzimaju priblifno lineamima. l 29] . O"'''''' Xi o. da se dobiju feljene izlazne veliCine. U regulacijskoj tehnici obraduju se linearni odnosi.(t)] Vremenski je odziv za pojedinu vrstu regulacijskog flana karakteristifan. Prenosna se funkcija P postupno priblifava koeficijentu pojafanja K." '" > >c fo f 0 f xj{t) = f[x. a more biti linearan (K = konst) ill nelinearan (K ~konst): X. Njen je zadatak utjecanje na ulazne veliCine na taj naCin. stacionarnom stanju.canja = Xi/Xv je . Nelinearni odnosi trafe posebne postupke.UPRA VUANJE - REGULAWA . Dinamicka karakteristika regu/acijskog clana U ovisne 0 vremenu Promjen:.~'e je s Laplaceova varijabla.

!!~-1L-o 2. tlak i protok plina u p1inskim cijevDim sistemima clan s usporenjem . Proporcionalni x.1.) x. T: ~n) + ..Vremeusld odzM Vremenski odzivi prikazuju vremenski tok izlazne veliCine u ovisnosti o nekom vremenskom toku ulazne veliCine.d t + - ~-~ PXi = Kpxv Tp nepngukno tltraJno vnJeme d taktor prigmivanja (npr. T T(j( dxi + Xi= Kpxv ~V--f- xi = KpXv (1 .2. .(t) na str.. Tt xi + xi = Kpxv o 292 Primjer: regulacija temperature . x. 201) nazivamo prelaznim funkcijtmUl. stupnja (PT!) x. X. Njihovi su najmal!ajniji primjeri: 1.7) Primjer: pneumatski bat s povratnom oprugom - .. x. dopl'" 0..: '"1 --~ d2x' dxi Tp2 dt2' + 2dTp . Proporcionalni f temperatumo rastezanje. . 4. (f) Xi = Kpxv Primjeri: f poluga. Proporcionalni clan s usporenjem . tlak i protok kapljevine u cijevima ~--~. stupnja (PT2) x. x.e-IIT) Primjeri: o 3. x. Proporcionalni clan s usporenjem ~ - vi~eg stupnja (PT. clan (P) x.(t) x (f) . .. Vremenske odzive kod kojih je vremenski tok ulazne veliCine udama funkcija (»step«-funkcija) (kao funkcija x.

Derivabilni cion s usporenjem (DT1) x. Clan s mrtvim vremenom bez usporenja x. X. o T.1 5.(I) >< ~!. X. Primjer: mije~anje u posudi. zagrijavanje 293 .mrtvo vrijeme Primjer: transportna traka aT. x Tn I Xi = KI f xvdt K( = KplTn Primjer: ~~~I I razina kapljevine u posudi I I I 6. x. Integralni clan (I) 1 x. Clan s mrtvim vremenom i usporenjem X.!)_. 8. x.::~~--- t < Tz xi = 0 t > Tz xi = Kpxv Tz . 7.

P2 = PIXv Xi Xii = Xv2 = P2Xv2 2.faznost + protufaznost XiI Xv3 = Xii = PIXv Xv3 :t Xi2 Xi2 = = P2Xv Xi (P. (Xv :t XR) XR = P2Xi 4. 1. izlaznih signala Xj(s) i ulaznih signala xv(s). koje su omjer. X v X Xi = P. Povratna veza .SpaJauje reguJadjsldh CIauova Spoj clan ova u reguladjskim sistemima najlak~e se prikazuju prenosnim funkcijama regulacijskih clanova(P). Serijski spoj P. = PIP2Xv Xi =~ Xi = PXv P = P. :t P2)Xv Xi = P~v3 = (PI :t P2)P~v 294 . Paralelni spoj Xi = XiI :t Xi2 Xii = PIXv Xi2 = P2Xv Xi = (PI :t P2)Xv Xi = PXv P = PI :t P2 3. Xii P. Sastavljeni paralelno-serijski i-I =+= 'P2 P U jednadzbi: spoj .protufaznost P.osnovni spoj regulacijskih petlji Na slici: + faznost . po Laplaceu transformiranih.

brzina vrtnje iz centrifugalne sile.l.Xi2 = Xv3 t:. P2 = Xi2/Xv = M2/t:J.T= Xv t:J. kapacitivnom. krakovi a.Primjer: mjemi davat temperature rastezni ~tap 1 duljina I1 temperaturna rastez1jivost al 2 pla!t duljina 12 temperatuma rastezljivost a2 3 poluga . specifitni toplinski kapacitet iz izmjerene topline i temperaturne raz1ike itd. Odgovarajua mjemi davaa djeluju na raznim principtma: mehanitkom.l.l1 XiI = t:J.s/(t:J.T = l.T= l2a2 P3 = Xi/Xv3 = t:J. duljinu puta odredujemo iz izmjerenog vremena i brzine. induktivnom itd.s = Xi t:J.s . protoka. .l1/t:J.l2 Xj2 = Prenosne funkcije p.. i Reguiacione veliane su veCinom samo posredno mjerljive (npr. M2) = (a + b)/a Pomak poluge u totki N t:. = Xii/Xv = t:J. frekvencije i sI.prikaz promjene temperature a+b P2)P3Xv = Xi = (P.a. referentne) veliane. Podaci se dobivaju posredno preratunavanjem iz odgovarajuah izmjerenih veliana (npr. Za daIjnju obradu su narooto podesni signali slijede6h veliana: puta.T ZamjeCivuje veliCiDa Veliane i njihove vrijednosti zamjeeujemo osjelnicima djeluju neposredno. Mjerenje mora biti veoma totno. . 295 L . uan iz izmjerenog izvrknog rada i utroknog vremena. itd.). elektritnog napona. jer regulatori obraduju vrlo mala odstupanja velitina. elektritne struje. vremena. temperatura iz temperaturnog rastezanja.-. tj. - = (11 al - l2a2) .). razlike izmedu stvame i zeljene (poredbene.l2= Xii . tIaka. t:J. b - - - Promjena temperature Temperatumo rastezanje Pomak poluge (3) - - rasteznog ~tapa pla!ta (2) u totki M u totki N t:J. a to su: (senzorima) koji - ticala (za duljine i neke druge veliane) mjemi davaei (za veCinu veliana). toplinskom.t:J. site. kontaknom.

a uzimaju se u obzir kao smetnja (poremetajne veliCina) Z. Karakteristicne veliCine objekta regulacije mogu se u veCini slueajeva odrediti jedino ispitivanjem.zvrIna naredba Y = PR X prieem je PR prelazna funkcija regulacijskog uredaja.RegaladJska petlJa Povratnu vezu kod regulacije prikazuje regulacijska petlja. Zeljena veliCina je Xo.pretvarac zeljene 5 6. . u izIaznu veliCinu Y. - veliCine diskriminator pretvarac poremeeajne veliCine Regulirana veliCina je izIazna veliCina objekta regulacije Xi.) - 296 . moraju se signali osjetnika promijeniti u jedinstveni . puta iIi kuta i 51. U diskriminaloru se mora signal reguJirane veliCine Xi komparirati promijenjenom teljenom veliCinom Xo. Izvrina naredba Y i smetnje Z daju ulaznu veliCinu objekta regulacije Xv Xv 0: Y + Pr. Na sve clanove regulacijske petlje mogu uticati vanjski uplivi.objekt regulacije (staza.obicno elektricni . Da bi se omoguCila medusobna komparacija. a to se postiZe pretvaracima. ReguJirana veliCina Xi mora postiCi ill odrZavati odredenu vrijednost teljene veliCine Xo.da slijedi odredenu promjenu. (npr.da se nakon odredenog vremena promijeni. ReguJirana i teljena veliCina sistema mogu biti fizikalno i dimenzijski razliCite.oblik.PY(i on ga pretvara Regulacijsko odstupanje X je ulazna veliCina regulatora.Z U objektu regulacije se ulazna veliCina Xv pretvara u izIaznu veliCinu Xi Xi = PoXv gdje je Po prelazna funkcija objekta regulacije. . Njihova je raz1ika regulacijsko odstupanje X 0: p"xo . a ta mote biti: konstantna. a to je . proces) 2 regulacijski uredaj 3 pretvarac regulirane veliCine - 4 . 1 .

2 . odredivanje regulacijskog odstupanja X s kom: ~e i reljenje veliCine. prirem je pomoena energija elektrima. upravljanje stroja za pranje koje..postavni clan Granitne reguIacijske naprave spreeavaju kao sigumosni uredaj !ir. koja je opet ulazna veliCinaslijedeteg postupka.. reguiaciju koja ima povratnu vezu. hidrauliCb pneumatska.otvaranje . u ~ joS i slijedete funkcije: 1. ~m - unapred obradeno). da imaju izlazne veliane Xi feljene vrijednosli.. _Ct--" 3 -. regulacijski uredaj mora obavljati.'OeIDenskiustaijena (npr. regulacija stalne brzine vrtnje turbine)..mje donje i gomje granime vrijednosti regulirane veliane.' !'ri 1Ipravljanju i regulaciji. - L Y J I I I I L J rl.SablOlli) <RIIlCnski nepromjenljiva . 8zme veliane iz regulacijskog objekta) Xi> odredivanja vrijednosti ~ Xo. ABtomatizacijaje zdrufivanje niza regulacijskih postupaka s automa' ~jem. tako da pri odredenoj uziaznoj veliani dobivamo reljenu iz . popravak regulacijskog odstupanja X odgovarajuam regulatorom.posebno pri regulaciji koja trafi velike sile i b pojataJom.zatvaranje pri dosegu gomje gramme vrijednosti V' zatvaranje pri dosegu donje granime vrijednosti .a&Iu nekog postupka. namje!tanje vrijednosti izvr!ne naredbe Y postavnim tlanom.S obzirom na povratnu vezu: I : upravljanje nema povratne veze (npr. pojaeanje signaia . l ~O . :. alatni stroj koji radi po modelu .. .regulator. pretvaranje regufuane i reljene veliane u fizikalno i dim. Regaladjsld Osim zamjeCivanja i mjerenja stvame urec1aj vrijednosti regulirane vliCine . pd8aku velianu.-: H 2 1--- H - 1 --~-~-6-{==J-~ - . "=' - otvaranje pri padu regulirane veliane otvaranje pri dosegu gomje gramme vrijednosti pri dosegu donje granime vrijednosti A>. Oznake za naan djelovanja regulacijske naprave su (po DIN 2481): otvaranje pri porastu regufuane veliane e eq:.pojaCaio. 3 . koje su (opCenito) postupak kojim utiremo E \'C!iCinuXv na taj naCin. prirem izlazna velicina more biti: (npr. 2. 3.

Regulatod Regulatori su dijelovi regulacijskih naprava koji preraduju signale regulacij'skih odstupanja X kao svoje ulazne veliane.- -~ Z Y . X - Cina) pad razine (regulacijsko odstu- -1-I.fxdt PD I D y y= Kpx I = KDdx/dt PID PI [J L + K. pneumat- Regulatori s pomoenom energijom (elektrienom.-1Je>-+ K.- regulatora - Navedene diferencijalne jedna<Ube vrijede za idealne regulatore. .otjecanje . prikladne pri malim izvriuim silama i brzinama. . Za takve regulatore vrijede zakonitosti regulacijskih clanova. skom) djeluju kontinuirano ili diskontinuirano. Regulatori bez pomocne energije su jeftine naprave. Kod njih utjeee regulacijsko odstupanje neposredno na izvrinu naredbu. Primjer spoja .Jxdt l ---. Primjer: regulacija razine kapljevine y X.=+ KDdx/dt y Kpx + + - L y-----Kpx + = + KDdx/dt Prelazna funkcija: ide~ realmhregulatora . . Regulatori s kontinuiranim djelovanjem Kod njih je izlazna veliana Y ovisna 0 ulaznoj veliCini X...panje)(poremeeajna veliCina) """'.regulator PI: 298 . Vrste kontinuirano djelujuCih regulatora: P I y = K.zapomiventil(izvrinanaredba) x.Jxdt y = Kpx + P. ("'j~ wHZ hidraulickom.

c. .~ ~ vezi regulatora !'~. I Na sliean se nacm mogu stvarati najraz1iCitije kombinacije dBIova u regulatorima. povratnomvezom.AjuO vremensko ponaSanjegotovo svih vrsta regulatora postizava se .. ~ . pomitnoj vezi.c'"lSta povratna veza !'U9ratna veza s pojaeanjem Povratna veza sa slabljenjem Povratna veza s pojaeanjem i slabljenjem . regulacijskih 299 . D D serijskom spoju.paoratna veza s pojacanjem: s regulacijskim clanom PT!> ..~tna veza sa slabljenjem (derivaciona): s regulacijskim clanom D. a to su: . .rsra povratna veza: s regulacijskim clanom P.Na rad regulatorautjere vrsta regulacijskog - pamitna veza s pojaeanjem i slabljenjem: s regulacijskim clanoViina PTt ..

. 300 . y=O s preklopnom razlikom x < Xmin x Y = Ym. regulirana veliana x raste . 0 "m.uz vremensko zaostajanje Tz . = Xmin ~ x=xm. Primjer: relejni regulator (npr. a znakom »-« neprikladno podruCje primjene. bimetalni) ~~O=' "s Y Yrn&II . vec je moguc samo ograni~n broj izIaznih veliana koje odgovaraju ulaznim veliCinama. x < Xs X> Xs x Y = Ym. Y = Ymax y=O .Diskontinuirano djelujuci regulatori Kod tih regulatora nema kontinuirane ovisnosti medu izIaznom i uIaznom velianom.. I + + + ++ Znakom »+« oznaceno je prikladno. Xmax y=O (pri Xrnax:iskIapanje) X=Xma:l~Xmin "- X (pri Xmin: ukIapanje) djelujuCih regulatora s preklopnom Vremensko ponah"iije diskontinuirano raz1ikom(uzimajuCiu obzir vremensko zaostajanje Tz) "m "0 " y yo Izvrina naredba Y izaziva pri vrijednosti Ymax porast regulirane veliane x. : tnL I I ." "..je do vrijednosti 0. regulirana veliana x i dalje opada te poCinje rasti tek nakon vremenskog zaostajanja Tz.dalje do vrijednosti xmax'a tek tada poCinjeopadati. Pri vrijednosti Xo izvdna se naredba ponovno uklapa do vrijednosti Ymax. Podrulja primjene nekih regulacijskih naprava Vrsta regulatora P I PI + + + + + ++ I I Velicina temperatura tlak protok razina kapljevine brzina vrtnje PlD + elektricninapon . Cim ona dosegne vrijednost xm' izvdna se naredba iskljua.

Wiener. U tu su svrhu oznareni znakovima arojkama. Za signale se veCinom upotrebljava elektricna t muja i napon (aIi i put.. U velikom opsegu upotrebljava takoder opec priznate metode . Stoga podaci sadrle u prvom redu broj~ne -osjednosti zbivanja. svjetlost itd. P'odaci se prikazuju u ovisnosti 0 njihovim vremenskim promjenama I(t) i U(t).u skladu s vremenskim donose podatke. Obra!1cue podatke treba nato opet dekodirati u uporabivi oblik informacije. karakteristil!an za kibemetiku (koju je i utemeljio N. Elektronil!ki rafunari mogu preradivati samo one signale podataka koji su izraZeni u prikladnom obliku. tlak. ICZIIIih na zbivanja. dakle 0 mjerenjima njihovih vrijednosti i promjena. Prerada podataka je praces pri kojem se iz uIaznih podataka po odredenom JRradbenom propisu dobivaju izIazni podaci.. procesa i tokova. amplitudom).. .igitalni iIi hibridni. tj. toplina.. slovima ill posebnim znakovima) ill funkcijama kao matematil!kim jllftlpisima 0 vrijednostima. . sillmolilll izvor informacija (okoli!) kodiranje (osjetila) pam~Dje. . tokom veliane prekidno 0 kojoj (poje- s~ - t diskretni signali nifu se vremenski dinamo) i mnofinom impulsa daju podatke 0 opaZanoj veliani. Kodirane podatke motemo spremiti (u memorijama). Podatke obradujemo elektronil!kim ral!unarima koji mogu biti analogni.ELEKTRONICKA OB RADA PODATAKA "'formacija je vijest 0 zbivanjima u okoli~u promatranog sustava i u sustavu _. To postize u prvom redu racunarskom tehnilcom. SignaIi . Prenos podataka oznal!ujemo kao signal.zaporeo i naan opafnja. koji je nosilac informacija. Stoga valja signale I13jprije kodirati. prerada (mozak) dekodiranje (organi pokreta) upotreba informacija (okoli!) Tehnika automatizacije bavi se oblikovanjem automatski reguliranih procesa u fizikalno-tehnickim sistemima. Prosti oblik signalaje harmonijsko titranje (opisano krumom frekvencijom . 1894-1964). u prikladnom kodu. Potonji se sastoje od analognih i digitalnih sastavnih ~elova.po opecm priznanju 30] . . Informatika je grana znanosti i tehnike koja obuhva~ metode i postupke aade podataka (dobivenih u prvom redu automatski). Vijestiprimamou oblikupodataka0 mjerenjima pojedinihveliana. . kontinuirani iIi diskretni: - lontinuirani signali teku vremenski neprekidno . obliku prikladnom za obradu.).

p 6. Za rje~avanje posebnih i zapletenih zadataka moraju biti pojedini sastavni dijelovi analognog racunara medusobno vezani odgovarajuCim redom . q = U(t) elektricno titranje = Primjeri analogriih veliCina: Koliane put kut (analit.M 6. 302 . napon Kapaciteti C = Fls Protoci s a m Q Qc) F T. naboj sila okret.ana- logno fizikalnom procesu. struja Otpori konstanta prigu~ivanja v w qv qm <P = = = = = = ds/dt dlildt dVldt dmldt dQldr dQeJldr I Potencijalne razlike protocni otpor toplinski otpor el. otpor masa moment tromosti el. Takva je npr.plqv ilK = 6.TI<t> R = VII f:r. kapacitet F dvldt M dwldt U ct/ldt = .Prindp analogne tebnike Analognim raeunarima.T U v brzina kutna brzina volumenski protok maseni protok toplinski tok el.) volumen masa toplina el. razlika el. Bit programiranja analognog racunara sastoji se u postavljanju analognog fizikalnog modela kojega treba preoblikovati u matematicki model te ga pretvoriti u radni sistem ra(. nazvanim po analognom naeelu djelovanja. prikazuju se kontinuirano dva razIiCita fizikalna sustava veliCina jednakim matematskim odnosima. slienost medu mehanickim i elektrienim titrajnim sistemom: my + Dj + ky F(t) mehanicko titranje Lq + RiJ + lIC .~ Tromost konstanta opruge { cr = Mla m =- J L el. induktivitet {~r : ~v = 6.unara. moment tIacna razlika temper. Analogni raeunari sluZe u prvom redu za simulaciju tehnicnih problema. Njihovo je djelovanje brzo pa se stoga mnogo upotrebljavaju u tehnici regulacije. Analogni raeunari djeluju kontinuirano (pa se i raeunane veliCine mogu kontinuirano mijenjati). * Najjednostavniji analogni racunar je opCe poznati logaritamski racunar pri kojem brojeve mnoZimo i dijelimo zbrajanjem i odbijanjem njihovih logaritama (predOCt:nih duZinama).

A (10).48 = 1 .»prolaz zatvoren«.9: brojeva. N = 0.. broju ima svaka brojka svoju vlastitu i svoju mjesnu vrijednost s obzirom . 101 + 7 .2. 4.8. Preradu prvenstveno brojl!anih podataka upotrebljavamo pri regulaciji nfunarom (NC . 162 + C . Sadanji digitalni raronari mogu obaviti vire od 107operacija u sekundi. 1. 6. F (15) X = 20C416 = 2 . 5.12=' 1.Heksadecimalnisustav B = 16. h. 6.9.. 7 X = 120. I. B (11).510 .osnova brojbmog sustava. 8° + 4 . 8. jer tehnil!ki potpuno odgovara dvjema stanjima s oznakama: »prolaz otvoren« .Oktalni sustav B = 8. 2° + 1 . C (12). 2. 22+ 1 . E (14). Kod digitalnih raronara je narOCito . Oktalni i heksadecimalni sustav su namijenjeni laJcloj predodfbi 4-bitni binami zapis (kod) decimalnih brojki O. 3. 8-1 = 80. 24+ O. Brojka o 1 2 3 Zapis 0000 0001 0010 0011 Brojka 4 5 6 7 Zapis 0100 0101 0110 0111 Brojka 8 9 Zapis 1000 1001 Primjer zapisa broja 1988: 0001 1001 1000 2000 Matematske operacije tako zapisanih brojeva ureduje program raronara. 2. 7. 21 + 0 . . D (13). . 10° . 81 + 0 . 3. 16° = 838810 U opeoj je upotrebi decimalni sustav. N = 0. 103 + 9 . Optenito vrijedi za svaki broj X: x= fNiBi .k. 5.7. 23+ 1 . .akladan binarni sustav.5.510 .4. 163 + o1 0 . 82 + 2 . 1. 102 + 8 . N brojka u sustavu.8Ibrani brojfani sustav. Z-I = 22.6. 4. 161 + 4 . 303 . 5wako od tih dvaju stanja mac 1 bit (binary digit).3. Primjeri: - - Decimalni sustav B = 10. 9 X = 198710= 1.numeric control).Prindp digitalne teluUke ~ ligitalnom su raronaru informacije prikazane konaaum nizom brojki 8IIip8ros)kojima zapisujemo brojeve.Binami (dua/ni) sustav B=2 N=O 1 X = 10110.=m ~ je B . N = 0.

b. podatak »Srijeda 19. b. . brojki i posebnih znakova. . b. bl 0 0 0 0 0 0 0 I 0 0 I 0 0 0 1 1 0 I 0 0 0 1 0 I 0 I I 0 0 I I I I 0 0 0 I 0 0 I I 0 I 0 I 0 I I 1 I 0 0 I I 0 I I I I 0 I I I I ) I b.. a...: niz decimalnih brojki (cifara) nizvelikihlatinifuihslova niz malihlatinifuihslova niz posebnihznakova A.B1. - U 7-bitnom binarnom zapisuje znak »K« odreden nizom bitova: 1001011.. C. .. takve podatke koje motemo oznaati samim znakovima. 0.slovno-brojcane (alfanumericke) podatke koji se sastoje iz slova.. C. DEL).. redak Y 0 I 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 0 NUL SOH STX ETX -EaT ENQ ACK BEL BS HT LF VT FF CR SO SI stupac X 2 4 3 Z SP 0 ! I A 2 B # 3 C S 4 D % 5 E F & 6 7 G H 8 ( I 9 ) J : + K .Kodiranje cIigitaInihpodataka Digitalni raeunari preraduju digitalne podatke. . I b.30« zapisom: 101 0011 111 0010 110 0101 110 0100 1100001 0100000 011 0001 011 1001 010 1110 011 0011 011 0000 304 . I . tj.= M > N I ? 0 . Znakovi proizlaze iz dogovome skupine znakova. Osim ovih znakova postoje i regulacijski lnakovi (NUL. NAK SYN ETB CAN EM SUB ESC FS GS RS US I 0 I I 0 0 0 I 5 P Q R S T U V W X Y Z S f) C C I 0 6 Z a b c d e f g h i j k I m n 0 I I 7 P q r s t u v w x Y z d C C DEI I b..1982) sastavljeni su iz 0 I I I I 0 0 0 I I DLE DCI DC.002 bitova b7 . < L . 2.. !. Tako razlikujemo: . 1. Znakovi la (ISO-) 7-bitne kode (JUS I. . a rasporedeni su u znakovnim nizovima. #.. . B.. DC. b\: 0 : 0 0 I I . npr... DC.brojcane (numericke) podatke koji se sastoje iz brojki. . .

DEVICECONTROL DE.SHIFT-OUT .srnelak teksta bloka .-" .potvrdaneispravnog primitka NULL .SYNCHRONOUSDLE I .CANCEL ->I: .STARTOF TEXT .BELL .lOaciza kontroluuredaja .poeelak zaglavlja .SUBSTITUTE CHARACTER zamijeniti .lOakza odvajanjepolja vertikalno tabeliranje HORIZONTAL TABULATION LINE FEED ..T NEGATIVEACKNOWLEDGE . .ACKNOWLEDGE ~ .poni~titi .slijedilOakposebnog lOa~nja .potvrdaispravnog primitka .VERTICALTABULATION UNITSEPARATOR .odredivanje J)Ozicije za .Strojarski priru~nik .E . a 0 0 1 1 b 0 1 0 I a I 0 b 0 I a v b 0 I I I Booleove funkcije a Ab avb aAb 0 I I I 0 0 0 0 1 1 0 0 a:::>b 1 I 0 I a=b I 0 0 I a$b 0 I I 0 305 21.END OF TRANSMISSION BLOCK .is .FILE SEPARATOR .pomakninatrag .END OF TRANSMISSION ESC .izostaviti .START OF HEADING .pomaknosaeanatrag . - .RECORDSEPARATOR lOakza odvajanjeslogova .CARRIAGERETURN ::.".nailaza!<lOakova s promijenjenim lOa~nJem .lOakaIanoa .DELETE IX.GROUP SEPARATOR END OF TEXT FORMAT FEED ~K ~lJL WS '0 >: SOH SI' STX SUB SYN l'S ".SHIFT-IN .L'Q .BACKSPACE :.upit .prazan lOak .ENOUlRY EOT .c .DATA LINKESCAPE - END OF MEDIUM znace: .svrielakprenosa .lOakza sinkronizaciju .lOak za odvajanje datoteka znak odvaJanJe blokova .povralakna standardnolOa~nje .poeelakleksta .horlzontalno tatiuliranje - odredivanje pozicije na slijedecu liniju - - Logickozaldjucivanje Booleova logicka algebra sluti se skupom od dva elementa: 0 (krivo) I (pravilno).SPACE razmak .srnetak prenosa .prelaz - kraj medija .ESCAPE Em "'F ~ !Fa J ~ ETX V4 Znakovi upravljanja u 7-bitnom kodu rx . Elementarne funkcije Booleove algebre Funkcija NE (NO) ILl (OR) I (AND) Simbol Funkcija NE-ILl (NOR) NE-I (NAND) Simbol Funkcija implikacija ekvivalencija antivalencija Simbol :::> $ v A v i\ Pomoeu elementamih funkcija Booleove algebre moremo u naeelu prikazati svaku logicku kombinaciju.

veliane 187. 12 mm). Njihova prenosna brzina iznosi 106 bit/so - .... 1500 mm) iskori~tavaju za - Keramil!ke plol!e s magnetskim slojem (NiFe) koji je u vakuumu parom nanesen u debljini od samo (2 .po potrebi :. mnogo su uZe od kartica (npr.Magnetski bubnjevi su od slitina lakih kovina (promjera 500 .uz isti kapacitet . na 45.6 .stanjima 0 i 1.32 x 82. " Magnetske memorije razlikujemo po nosivoj podlozi: Magnetske kartice su od plastil!ne umjetne tvari.Pobraujivauje podataka Kodirane podatke moiemo pohraniti u memorijama i to za stalno (za ~to su prikJadne bmene kartice i trake) i1i s moguCno~ mijenjenja (~to omogueuju magnetske memorije).7m1s.. veliane npr. Te slojeve moiemo lokalno (tol!kasto) magnetizirati i to u dva suprotna magnetska stanja. ali znatno dulje (npr..nalik na bu~nje . . 9) i na dva dodatna retka.. r r .. . 250mm) imaju kapacitet do 1. Magnetske rnemorije iskori~ju magnetska svojstva vrlo tankih (= ll!1lll) feromagnetskih slojeva (NiFe. a njihov broj mora odgovarati upotrebljenom kodu. Na presjeci~tima stupaca i redaka su mjesta za rupice. Obil!no je 6 .. 1. Bukna kartica (od kartona bez elektril!ki vodljivih dijelova. 10-2 J1II1.. 80 i1i 90 stupaca.bri- sati odnosno zamjenjivati. po duljini pa npr.5 mm i recima.znatno manji prostor od bubnjeva.. 306 . nebukno i 1 .Magnetske trake su takoder od plastiCnih umjetnih tvari (debljine 50 !1Ill). Sttujnim udarom preklapaju se izjednog u drugi magnetski smjer. Brzina odvijanja je npr. Svaki stupac pripada jednom kodiranom znaku... x 106 bit/so "Druge izvedbe magnetskih memorija su: Magnetski koluti (diskovi) (promjera 500 . = . NiCo itd... Bukne trake su na veliku duljinu razvurene kartice sa stupcima u razmaku po 2.. Mali magnetski koluti (diskete) (promjera 80 . pre~e od feromagnetskog materijala (u obrure pravokutnog presjeka). 3 . razvurenima u nizove. 20) . 750 m).55 mm) obil!no je podijeljena: po visini na 10 normalnih redaka (0 . sadrZei do 107znakova.Magnetske obrul!ne jezgre. 12 koluta skupljeno u izmjenjivi kolutni slog. smje~taj znakova obje strane i stoga zauzimaju . Izmedu redaka je niz manjih rupica za transport trake. nanesenih na nosivu podlogu. U magnetskim mamorijama spremljeni podaci mogu se . - .).bukno. a svaki redak u stupcu jednom bitu (0 i1i 1). 1000mm). ~to odgovara . BuJene kortice i trake upotrebljavaju Na nje buknjem zapisujemo dva stanja: se za jednokratnu 0 - snimku podataka. 80 x 350 mm.

tastatura . 307 .) predavaju korisniku rezulDIe ral!unara. =. Ral!unska i regulacijska jedinica zajedno sa&ljavaju procesor.J . . Broj demenata Vezivanje 10. ~. *) i odluevanje. 16. SrediInja memorija sprema informacije-podatke i naredbe..organizacijske operacije (prenos podataka i naredbi medu funkcijskim jedinicama rai!unara). Regulacijska jedinica dirigira izvodenje naredbi po programu.Aparatuma oprema Aparatumu opremu &le elektriCni (elektronil!ki) i mehanil!ki sklopovi. .8 = 1 bajt (byte)..100 SSI 50. Peri/erne jedinice obuhvaiaju procesne jedinice (procesnu periferiju. . 32.logil!ne operacije usporedivanje (>. Karakteristil!an le za nju kapacitet za spremanje informacija (jedinica kapaciteta sredi~nje 210 = 1024 rijel!i) te brzina za njihovo un~nje 8eIIlorije je 1 kilobajt = i apljenje. kolute. . bubnjeve). . odbijanje. trake. periZme memorijske jedinice: memorijske kartice. .. mnofenje.jnt~gracijskim brojem«. funkcionalno vezanih (u velikoj gustoCi) na III3Iim ploacama -lipovima (chip).. 60. <. Pri abradi podataka u njima se redaju odredene operacije serijski. 48. 64 i vi!e bitova). Ralunska jedinica obavlja sve zahtijevane operacije: . 12. Podaci i naredbe preraduju se u pojedinim jedinicama ral!unara u elektronil!kim spojevima koji su sastavljeni od logil!kih (pOluprovodil!kih) elemenata. ekran. dijeljenje)..~. Iz/Qzne jedinice (~tampal!.6. .500 MSI > 1000 LSI > 10000 VLSI Osnovni sastav (Small Scale Integration) (Medium Scale Integration) (Large Scale Integration) (Very Large Scale Integration) digitalnog ral!unara rijetka osrednja . Broj u epu zdrufenih elemenata omal!uje se .plotter«. i I I I L I.!: 3 5 I I I I :.). 1 2 3 4 5 - - ulama jedinica perifeme jedinice sredi~nja memorija ral!unskajedinica regulacijskajedinica } procesor 6 - izIame jedinice UlDvul jedinica prima podatke i naredbe korisnika (etal!.aritmetil!ke operacije ( zbrajanje. velika gustOCa vrlo velika ) . Digitalni ral!unari upotrebljavaju se za rjehvanje svih zadataka koji se 8DgU oblikovati u programima. . Podatke i naredbe predstavljaju u digitalnim ral!unarima binarni makovi toji so obil!no zdrufeni u rijel!ima stalne duljine (4.

- - - svaki je korak algoritma izvedljiv jednoznafno. U Diem su pojedini k6raci odredeni tako. tj. Naprave za elektronifku obradu podataka mogu obaviti samo osnovne rafunske operacije i odredene usporedbe po kojima moraju biti izgradeni algoritmi.problemsko orijentirani.Programska Digitalni rafunar je automat u kojem oprema teku informacijski procesi po tofuo odredenimuputama. odredivanje uporabnih funkcija ulaznih i izlaznih poda- taka. Izrada programa ovisna je 0 strukturi i izvedbi elektronifke naprave za preradu podataka (rafunala). . . po svom su sastavu prikrojeni problemima koje treba rje~avati. Programi za korijene i eksponente. Za zadatke iz prirodoslovlja i tehnike festo su potrebni sistemi diferencija1nihjedna~bi. . usporedbene naredbe za logifke operacije itd. tj.planiranje: program se dijeli na programske module (pojedine komponente veCihprograma). tj. nastaje i programski izradak u vi~ faza od kojih su najznafajnije: - specifikacija. izvedba: moduli se dalje detaljiraju i kodiraju (zapisuju u odredenom programskom jeziku). a nisu ovisni 0 uredaju rafunara. trigonometrijske i druge funkcije koje spremati i po se javljaju u praksi veoma resto. Algoritam je temelj programa te je takav popis svih uputa kojima se omogufuje rjeknje odredenog zadatka po koracima. tj.: .strojno orijentirani. sastoje se iz uputa koje imaju jednaki ill slifni sastav kao i naredbe odredenog rafunala. . . a isto tako jednoznafan je i nastavak. S Porastom kompliciranosti zadataka rastu i ~kovi za programsku opremu. mogu se posebno izradeni potrebi ukljuati u drugi program kao potprogram. Te upute sadrfe rafunske naredbe za aritmetifke operacije. Programski jezik oblikuje skup svih uputa za opis algoritama.svaki algoritam sastoji se iz vi~ pojedinih koraka. Programski su jezici: . svaki korak sadrfi osto upute za slijedea korak. Jednostavni zadaci rjebvaju se jednostavnom jedna~bom. a svaki korak iz rafunskih propisa koji predstavljaju neku funkciju. Program je potpuni niz uputa za rjebvanje danog zadatka. ame je osigurano.funkcija svakoga koraka mora biti izvodljiva. Na1ik na materijalne proizvode. da ih rafunar more »razumjeti« i izvesti. Za - 308 . da je s konafnim brojem elementamih operacija ostvarljiva svaka funkcija.

Dijagram toka ra~a se samo pri odluci da ne Simboli za dijagrame od\jjanja operacija programa (JUs A..kacijska veza Povezivanje NapoeDa Z Sortiranje CD bubanj Magnetni --{ 309 .. medusobno ih povefemo i ucrtamo smjer toka.:s:. Dijagram toka programa je raeunska shema kojom je dan cjelokupan tok aIgoritma (programskog niza).FO. putem jednostavnih operacija. da se komplicirani zadaci rje~avaju korakom. Pojedine korake upisujemo u odgovarajure okvire (blokove). Modifikacija programa operacija Ruena Ulaz/izIaz 0 C) Linija odvijanja programa PriIdjuena toeka Ganieno mJesto <::> o Simboli za dijagrame protoka podataka i dokumenata D D '0 Obrada opeenito Pomocna funkcija Ruena operacija Rueno o '9 o Ulaz/izIaz ovisnaod Memorija postrojenja Memorija odvojena od sistema Dokument @ Magnetni disk Matriena memorija izIaz Dustrirani to c::J unDje CJ - o Linija podataka Transport Dosa V 6.. Zdrufivanje RazluCivanje Zdrufivanjel IrazluCivanje o t:::] Q kartica BukDa traka BukDa traka Magnetoa 0 protoka podataka Telekomuni.004 -1971) ~ D DJ Operacija opeenito Odluka Potprogram o V .aIgoritme je karakteristieno stoga.

= b2 - s~tak raCuna. Izracunati d [d = 07] Izraamati . svr~tak = v'idi.2 = (-b :t e)/2a. toka programa: [d> 07] 310 . svr~tak racuna IzraCunatiXI. IzraCunati 4 ae.Pr i mj er: kvadratna jedna~ba ax2 + bx + c AnalitiCko rje!enje:xl. prelaz na karak 6 da: prelaz na karak 7 ne: prelaz na karak 8 x e = -b/2a.2 = (-b :t ei)/2a.2 = Algoritam: Karak 1 [a = 07] Karak 2 Karak 3 Karak 4: Karak 5 Karak 6 Karak 7 Karak 8 Karak 9 Karak 10 Karak 11 Dijagram =0 - :a :t fa Yb2. prelaz na racuna karak 9 da: prelaz na karak 10 ne: prelaz na karak 11 IzraCunatiXI. smetak raCuna.4ac da: prelaz na karak 2 ne: prelaz na korak 5 da: prelaz na karak 3 ne: prelaz na karak 4 da: jedna~bu ne: jedna~ba zadavaljava svaki X je pratuslovna [b = 07] [e = 07] Izraamati X = -db.

a narooto za rje~avanje numeri~ko-matemati~kih.) PROLOG (PROgramming in LOgic) razvijen je za potrebe umjetne inteligencije. Ziirich. - - (Nastao je 1957. slovima. a upotrebljiv je i na komercijalnom podruqu. prirodoslovnih i tehni~kih problema - - (paretak razvoj: 1958 .) PT (Automaticaily Programed Tools) namijenjen tehnologiji obrade. Veoma je rasprostranjen pri malim osobnim ra~unarima.. daljnji razvoj: FORTRAN 77. Marseille. Programskih jezika ima vrlo mnogo. Standardiziran po ISOIR 1539.ALGOL 58. (Po~etak razvoja: 1957.) ALGOL (ALGOrithmic Language) upotrebljava se za prikaz" ra~nskih propisa. Znakovi kao elementi jezika odredeni wodabranim nizovima (brojkama. DIN 66027. REDUCE. posebnim znakovima. (Standardiziran po ISOIR 6160 i DIN 66225. Standardiziran je u: ISOIR 1538 i DIN 66026. SYMAP itd. EXAPT 3 za obradu glodanjem. LTR. Posebno vaZni su naredni: -'aDA(nazvan po »prvoj programerki« Augusti Adi Byron) je jezik za programiranje u prirodoslovlju i tehnici.) _~L (A Programming Language) sluZiza opis algoritama. skup uputa za opis algoritma) jednomaato sasravljen po odredenoj »gramatici«. 1969. RPG. 1983. RTL. (Poretak: 1972. Iz njega su se razVili specijalni jezici: ExAPT-l .za obradu bu§enjem. GPSS. ~PT 2 za obradu tokarenjem. simbolima la rijeCi).) BASIC (Beginner's All purpose Symbolic Instruction Code) prikrojen je u prvom redu za probleme prirodoslovlja i tehnike. (Standardiziran po ISO/R 1989 i DIN 66028. (Standardiziran u SAD g.) FORTRAN (FORmular TRANslating system) upotrebljava se u prvom redu za programiranje problema iz prirodoslovlja i tehnike.Programski jezld Svaki je programski jezik (tj. SNOBOL.) roBOL (COmmon Business Oriented Language) sluZi za potrebe trgovine i ra~unovodstva. LISP. nato ALGOL 60-68. PEARL.) Ostali su programski jezici: CORAL.) PL 1 (Programming Language 1) upotrebljiv"za vi~namjensku primjenu. FORMAC.) PASCAL (imenovan po francuskom matematilaru) sluZiza rjehvanje numeri~kih i nenumeri~kih problema. (Postanak: g. Prvi puta upotrebljen za ra~unare IBM 360. (Poretak: 1954. na ETH. 311 . Standardiziran je po DIN 66025 - za sastavljanje programa za ra~unarom regulirane alatne strojeve za odvajanje restica. (Standardiziran u SAD 1978.

Razvoj tehnologije poluvodiea omoguCio je izradu raeunara znatno manjeg miniraeunar i mikroraeunar. Mikroprocesori .energija nemjerljive smetnje mjerljive smetnje proizvod sporedni i otpadni materijal 9 trafene informacije 10 informacije s drugoga raalDara 11. vodeni raeunarom: CAD CAM C~E CIM CAP CAQ itd. U skladu s ustanovljenim odstupanjima procesor nato utice neposredno na proces. To su analogni signali koji se u pretvaraCima pretvaraju u digitalne signale. U njima je na vrlo maloj volumena (i cijene) povr~ini skupljeno mnogo tisuCa sastavnih elemenata (npr. toeoost i preglednost rada s raeunarom su uzroci za sve opseZniji rad u tehnici pomoeu raeunara. Tako su se razvili znaeajni radni sistemi.proces 2 . (Computer (Computer (Computer (Computer (Computer (Computer Aided Design) za konstruiranje (planiranje) Aided Manufacturing) za izradu (produkciju) Aided Engineering) za optimiranje izradaka (produkta) Integrated Manufaturing) za sastavljenu (integriranu) izradu Aided Programming) za programiranje (planiranje rada) Aided Quality Ensurance) za osiguranje kvaliteta 312 .informacije iz procesa 12 .sirovina 4.izvrSna naredba 5 678- 10 - Procesor dobiva (stalno ill u odredenim vremenskim razmacima) informacije 0 ulaznim veliCinama (sirovinama i energiji). 20000 jednopolnih tranzistora na Cipu povrline od 35 mm2). U procesoru se usporeduju mjemi podaci sa zeljama. 0 toku proizvodnoga procesa (i mjerljivim smetnjama) te 0 izlaznim veliCinama (proizvodu te 0 sporednom i otpadnom materijalu).procesni mikroraeunari veCim su dijelom sastavljeni i programirani za odredenu svrhu.Procesui nCunari Procesni raeunari (procesori) su naprave za elektronicku obradu podataka pri raznim tehnickim procesima. Pomoe nCuDara Brzina.procesor 3. - - 1 .

vidi sIr. U podruqu linearooga rastezanja materijal je elastiCan (tj.= -6. ModuJ elastiCnosti E je odnos naprezanja i postotnog produljenja (u po- prvotnu duljinu Lo Cl Eet »Granica elastienosti« je naprezanje pri kojem osjetljiva mjerila osjete prvo primjetno. nakon prestanka djelovanja sile -£ odn.01. naprezanja vraea se na prvotnu dimenziju). postotno produljenje. naprezanje lea:nja Rp 0. trajno. nastupaju naprezanja 0 koja izazivaju rastezanje. Nap r e z a n j e 0 je odnos sile F i presjeka ispitnog uzorka S (okomito na SIIIjer site) 0=- F S 0) ispitni re se uzorak Zbog djelovanja site F (i time nastalim naprezanjem 5 prvotne duljine Lo rastegnuti na duljinu L.. :I presjek se suzuje: S < So). Epokazuje medusobnu ovisnost naprezanja i postotnog produljenja. postotno je produljenje upravno razmjemo naprezanju). E U ispitnom uzorku (pokusnom ~tapu) materijala.Lo - P os t otn 0 prod u Ij e nj e epruvete je produljenje 5 obzirom na E.L = L . E nastavlja se u smislu tlaCn1b naprezanja. L Tj. . postotno produljcnje materijala (pri jo~ nepromijenjenom presjeku S = So). Poeetno je rastezanje lineamo (tj. drugu elastienosti) E = !!n. 316. Pr o-d u I j e n j e epruvete iznosi 6. Dijagram 0. optererenom silom F. trajno. Povrb te granice (obieno na koncu lineamoga rastezanja) materijal se rastefe plastilno (tj. vec ostaje stanovito.L = ~L L Lo Lo Dijagram 0. 313 . nakon prestanka djelovanja sile ne vraea se 'riSe na prvotnu dimenziju.DRUGI DIO ISPITIVANJE MATERUALA DUAGRAM 0. kad tlaeno naprezaDje -0 izaziva relativno skrarenje -E.

. ojo.5 55 5 :t 0. Pri upotrebi ekstenzometra: mjerna duljina mjera~a produljenja Le (ekstenzora) Leo po~etna mjerna duljina mjera~a Leo mjerna duljina mjera~a nakon ki- t . 1. 314 .0 110 10 :t 0. .5 SO :t 0. Oznake dlmenzlJa ISpltnlh uzoraka 50 Lt .A4..MEHANlCKO ISPITIV ANJE METALA (JUS C. s poCetnom mjemom duljinom Lo (50. 3 mm izrezuju se na §irine b (12. promjera do 4 mm moraju imati poCetnu mjerou duljinu Lo = 200 :t 2 mm ili Lo = 100 :t 1 mm.mjerna duljina' - ~ !J ~ Lo Lt Le -.3 I dugi 11.". . .."'~m_. Ispitni uzorci za limove i trake." k. (~".- ~ -.25 I 28 Pri neproporcionalnim uzorcima poeetna mjema duljina Lo nije ovisna od presjeka So (odn. .3 10 Primjeri kratkih ispitnih uzoraka: VS.150 I Somm2 314 1 Lomm 100 :t 1. 20 mm).j4 proizvoljni kruZni 5.80 mm) i ispitnim duljinama Le (75 odn. = 10 do do mm 20 :t 0. .::. . uzorka Le L . . Vi Lo kratki (normalni) k k y.65 So Lo = 5 do Lo = 11. d kidanja) L.1 .~ mi<ro.65 5 Lo = 5. . 120 mm).-.- S .001-1986) Vlamo Ispitivaoje (JUS C. Ispitni uzorci za Zice i §tapove.povrlmapopreenogpresjekaISpltnoguzorka So . promjera do). .5 odn.002-1985) Za vlaeno ispitivanje slure ispitni uzorci koji imaju rame oblike s obzirom na veliCinu i oblik raspoloZivog materijala i s obzirom na zahvatne eeljusti stroja za kidanje.~' - - .040 I 19. do Uobicajene pocetne duljine Lo su: 4 za proporcionalni ispitni uzorak za presjek ispit."".6 25 :t 0..poCetna povrlinapresjeka So najmanja povrlinapresjeka(nakon L.075 78.A4. uzorka ~ .. debljine 0. 2. Dimenzije ispitnih uzoraka danja Pri proporcionalnom ispitnom uzorku je po a mjema duljina Lo razmjema s korijenom poeetnog presjeka So:Lo = k pa je kod ispitnih uzoraka kruznog presjeka proporcionalna promjeru: ~ Lo = kvSo = k -.ukupna duljina ispitnog uzorka duljina ispitnog dijela ispit.

treba ozoaki A dodati kao indeks vrijednost poretne - .' I I I I LA Dijagram R. An.li.postotno produljenje (/)'LufLo) ..postotnosuZenje nakon kidanja . E = FISo = FdSo (vlacno) nazivno cvrstoca naprezanje - (vlacna) 3]5 . ( PO suZivanju presjeka vrijede ozoake: .cr. dijeljenom s poretnim presjekom 50. . vu""'" SIa I naZlYnI naprezan]a Z ~ . Pri proporcionalnim -mm kruZnog presjeka ozoa~ujemo postotno produljenje nakon kidanja: . 100 = 50 - -5 5u mm2 mm2 % .1S tJ1 = 50 = (/).pri kratkim ispitnim uzorcima As pri dugim ispitnim uzorcima Alo.65. poretne mjeme duljine Lo JIII. /)"L * Nazivna naprezanja R izrafena su silom F. (kontrakcija) n l. E dana su nazivna naprezanja R u ovisnosti 0 postotnom produIjenju E. 11.valja u k A dodati tu vrijednostkao indeks (npr.Lo mm .3)." = c = A = Omaka A ~ona1nog L Lu .produljenjenakonkidanja - produljenje (/)'L/Lo)' 100 % .. .:-ke velicina pri rastezanju i sutivanju !'ri rastezanju vrijede oznake: ~ = . sukladno s dijagramom sile F u ovisnosti od produljenja /)"L.ti proporcionalnih zorakas drugimkoeficijentom (npr.postotno produljenje nakon kidanja vrijedi za postotno produljenje nakon kidanja u slueaju upotrebe ispitnog uzorka s vrijedno§fu koeficijenta k = 5.5150) .ILLo = 80 mm). --71 I I I I L - l1L Pri odredivanju najveee sile Fm mora brzina razmicanja reljusti stroja za kidanje izoositi ~ Le mmlmin (Le V mm). R Rm .).5u/50).postotno sqZenje Dijagram sile F u ovisnosti od produIjenja /)"L snimamo neposredno na stroju za kidanje F (vla~a) sila najveCa sila Fm - suZenj~popre~og presjeka najveee suZenje (nakon kidanja) = (/).Lo mm . Aso). Dijagram F.~u vrijednosti npr.[ ' h J. Pri ~ -. 100 % . V dijagramu R. 100 % .. PO upotrebi neproporcionalnog ispitnog uzorka.

d K r b k i materijali se po poretnom elastiQiom rastezanju kidaju bez (zna~jnijeg) plastickog rastezanja (npr. meki relik). Tako po obliku dijagrama R.ukupno postotno produljenje pri najvecoj sili " 11 /I Ag A.ukupno postotno produljenje u trenutku kidanja . Znatajna postotna produ/jenja Ag.2 %2). Presjek paralele s krivuljom rastezanja odreduje konvencionalno naprezanje terenja pri postotnom produljenju E = x%. I To je »tehnicka granica elasticnosti«.~ 5.6. kOO mekib relika) R Re" R.sivi lijev asfalt) . R:l----11 I I I I I I . sivi lijev).RoB donje.L (npr. A . 2 Dosada zvana »granica plasticnosti« Tok rastezanja u ovisnosti od naprezanja je za razne materijale razliCit i za njib karakteristiCan.01 %1). Naprezanja telenja Naprezanja prirodnog telenja R. E povuremo iz (odabrane) tDtke x na apscisi paralelu s poretnim (linearnim) dijelom krivulje rastezanja.: gomje.2 pri E = 0.bakar - 316 . i to kontinuirano (npr. olovo) ili su gotovo neelastiCni (npr. Rpl pri E = 1%.ol pri E = 0. J ~.postotno produljenje nakon kidanja .neproporcionalno postotno produljenje pri najvecoj sili . E motemo raz1ikovati materijale: R Z i I a v i materijali se nakon poretnog elastiQiog (lineamog) rastezanja rastem do prekida vrlo plab stiQio. d . RpO. Konvencionalno naprezanje telenja Rp (za materijale s kontinuiranim rastezanjem) U dijagramu R. a tvrdi celik t mebki celik b P I a s tic n i materijali se rastem samo neznatno elastiQio (npr. npr.R.. 1 j I I I I rL * Rpo. c .. bakar) iIi u diskontinuitetu s pojavom terenja pri stalnom naprezanju (npr.

30 Mjere uzoraka i uredaja (prema JUS C. Savijanje mora biti polagano i neprekidno do odredenog kuta savijanja a.A4.IspitinDje saYijaDjem (JUs C. . a u sredini ih opterefujemo silom F do prekida.1954) Polumjer pritiskivaea r 10. Uzorak se tlaa do odredene visine (u hladnom stanju do ho/2. IJUIila 317 . Debljina a neka bude veea od 30 mill. uzorka 300 450 650 1000 11ablo ispitivanje (JUS C. kvadratni ill okrugli presjek. * Sivi lijev ispituje se u pogledu fvrstoa: oa savijanje sirovim ill obradenim 2lDrcima u obliku posebno odlivenih ravnih okrug1ih ~tapova promjera do.014 . Uzorak se tlaa lakim i a:stim udarcima rekieem ill prerom. u vrueem stanju do ho/3).1973) u mm Duljina ispil. Za nekovine uzorak je obieno kocka. 60 razmak 1 260 400 600 900 . . a ispituju se i &avi profili. . .005 . . 3do). Pri tome se pojavljuje (tlaau stoiac« po kojem se materijaI ~iri u stranu. odnosno dok se na boku ne pojave pukotine. PreporuCllje se da duljina I ispitnog uzorka bude . . koje aslanjamo 0 dva vaIjkasta oslonca s razmakom I (izmedu osi oslonaca promjera D). 15 25. . . . uzorka do 13 20 30 45 = Fsml/4W Ut = ndo3f32 '" 0. a 1 i I = (D + 3a) :t T Za savijanje slllte dva oslooca s polu.A4.A4. Cvrstoea sivog lijeva na savijanje 0sm slijedi iz najvete site Fsm pri lomu 0sm Promjer ispit. . promjera do i visine ho = 2do (izuzetno je ho = do .1 do3 OsIonci promjer D 20. odnosno do pojave prvih pukotina na vanjskoj strani uzorka.mjerimaR: za a ~ 12 mm R = 25 mm za a > 12 mm R = 50 mm Promjer D vaIjka kojim savijamo uzorak uzima se prema posebnim propisima D materijaI koji se ispituje. 30 50.006 Za tlaau pokus slufi ispitni uzorak koji je za kovine redovito okruglog presjeka. Sirina pravokutnih uzoraka imosi 25 do 50 mm.1985) Ispitni uzorci imaju pravolrutni.

5 1. Kao mjera sposobnosti materijala za izvlarenje navodi se postignuta dubina.. 8.0 7. Za limove i trake debljine do 2 mm sluZi naprava po Eriehsenu.7 0. (1..Ispitiyanje ilea torzijom (JUS C.pri Cu i Cu-Iegurama 0. (5 100 d 1 1 5. (1 200 d 3 5 1..3 .6. koja se stastoji od kaljene reliene kuglice za utiskivanje.0 15.ls) .. Sposobnost materijala za izv1arenje ispituje .0).0 20.5 Broj okretaja Zice do loma mjera je njene sposobnosti pri ispitivanju torzijom.0). (7 50 d 0. 318 ..5)..5 3.5 0..0).5 5.0 3.A4.5).1.. (3 100 d 1 1.5.5 100 d 1 2 1.0 8.A4.1962).A4. Broj pregiba do prekida Zice mjera je sposobnosti Zice za izmjenicno pregibanje. Ispitiyanje sposobnosti za izt'lacenje (JUS C..1986) Ispitivani komad Zice stegnemo u pokusnu napravu u kojoj pregibamo iicu naizmjence u jednu i drugu stranu do njezina loma..0 30. lspitiYanje ilea lzmjeniCnim prepbanjem (JUS C.021 . odn.3. Jednim pregibom smatramo savijanje iz pocetnog (srednjeg) polofaja za 90° u jednu stranu i natrag do poretnog polofaja (a obavljamo ga u 1 s).10.0)..pri reliku .0). matrice i drfa~ limenog uzorka...0 15 15 15 20 20 2.5 3.0 2.0 40. 4..0 6..2... Ispitiyanje ilea navijanjem (JUS C. Kuglica se polagano i jednoliko (brzinom oko 0.. 1.A4.019 ..016 .0 4.5 10.1986)...0. Karakteristiene su mjere pokusne naprave (u mm) d D h d D h 0. 3.7).0 1.... optereeujemo je vlacnom silom koja u Zici ne smije izazvati naprezanja veeeg od 2 % evrstoee reliene Zice..0..5 0. Slobodna duljina Zice 1 i najveCa brzina sukanja n iznose: premjer fiee d (mm) slobodna duljina 1 brzina sukanja n (okr. .018 .1986) U posebnom uredaju suremo Zicu oko vlastite osi do loma.0 25 35 50 75 100 Zieu pregibamo preko valjaka od kaljenog celika. Da bi Ziea pri tom ostala ravna...0 50. 5 % evrstoCe Zice od nereljeznih kovina. .0).~ se utiskivanjem reliene kuglice u limeni ispitni uzorak.1 mmls) utiskuje u uzorak do pojave prvih pukotina.

. vrlo tvrdi retici (11). pri niskoj veoma krhki. austenitni relik (I). keramika.: pn YiSojsu vrlo Zilavi. L~i rad njihajnog bata teZine G. K = G(h. 100) J.A4.-la. lspitni uzorak s V-zarezom /spilni uzorak s U-zarezom . + 0 09 b = 10 mm .'. koji !*la s visine hI te dospije pri lomu na ~u h2 iznosi ~ ~ . Udama energija bata Ghl = 300 (ISO.-etika ovisnost udame Zilavosti od temp. \. Za obi~e retike . T 319 .standardno ~~I~ - = :3(2)mm plit~i zarez ~tni }-.pri uzorku s V-zarezom: KV Udama Zilavost u opeem slu~ju raste s temperaturom. U ~irokom su temperatumom podrugu udamo vrlo Zilave kovine koje moteIIlO gnjeati: AI.standardno + 0 11 mm mm b = 7.~m' / / I i Y- I \ \. Cu. Tim se postupkom odreduje zilavost materijala pri JIIIOift. poduprtogana oslonce.5 (5) mm.A4. aeznatno Zilave su krhke materije: staklo. .1984) (JUS C. Ni.' b ~ ~ = ~ mm . I~ } se uzorak prelama batom (njihalom) koji pri padu udari u sredinu .uskiuzorak -.IspitivaDjem udarom po Cbarpyju Zz ispitivanjem udarom na savijanje po metodi Charpyja upotrebljavaju se -morci sa zarezom.h2) Oznaka udamog rada pri nazivnoj e8ergiji 300 J i pri standardnom ispit80IIl uzorku je: .nelegirane i malo legirane (Ill) zna~jna je.004 .rus C.025 .S obzirom na utjecaj zareza).1984) 55'0.pri uzorku s U-zarezom: KU .

Rezultati kratkotrajnih ispitivanja ne mogu se jednostavno upotrebiti pri dugotrajnim opteretenjima. pri olovu ili plastici vec kod okolimje temperature). Temperatura pri kojoj se pojavljuje ptdenje ovisna je 0 materijalu (npr.ISPITIV ANJE TRAJNE CVRSTOCE Ispitivauje trajne statiCke evrstoee Konstantnom (statickom) sHorn dugotrajno optereteni materijal pocet te se pod odredenim optereeenjem. postupno rastezati. vet nejednoliko (primjer »b«).d) (primjer »c«). U navedenom slueaju omaenjemo to Rm lOOOOCl600. Ispitivanje dinamiCke Cvrstoee (JUS C. Ova se pojava. 1%) za odredeno vrijeme t (npr. Ta naprezanja mogu biti: I a) istosmjerna (primjeri »c« i »d«) b) izmjenicna (primjeri »e« i »f«).d (Tm. Zato odredujemo dinamicka svojstva evrstote materijala za sinusoJ idna opteretenja. 320 . 100 000 h) pri odredenoj temperaturi T (npr. ako se materijal pri rastezanju uevrsti. zaustavlja.A4. pri eeliku od 200°C nawe.035 . Vremensko naprezanje telenja Rp . dok se u protivnom nastavlja do loma. ruM:{Jl U1b Potpuno nejednolika optereeenja nisu prikladna za usporedivanje ispitnih rezultata. Vremenska statilna lvrstoca RmtlT je najvete naprezanje koje materijal podnosi odredeno vrijeme t (npr. 600°C). 400 0c). da stvamu trajnu staticku evrstotu ni nakon !ako dugog vremena ne moremo odrediti.1966) Cvrstoea je materijala matno manja ako materijal u toku vremena t nije jednoliko optereeen (primjer »a« na donjoj slici). Stoga je preporucljivo trajanje statickog ispitivanja za kovine za plastiene materijale t t = = 100000 h 10 000h. ~to bi se za navedeni slucaj napisalo Rp 1/100000I400. 100000 h) pri odredenoj temperaturi T (npr.ltlT je naprezanje pri kojem se materijal rastegne do odredenog postotnog produljenja E (npr. Odrediti moremo u svakom slueaju samo vremenska staticka svojstva evrstote koja vrijede za odredeno ogranieeno trajanje optereeenja. Najvete naprezanje kod kojega se pri odredenoj temperaturi konstantnom silom optereeeni materijal \lire trajno ne rastere (ne ptde) nazivamo trajnom statiCkom lvrstoeom materijala. koju nazivamo puienje. u ovisnosti od temperature. kod kojih naprezanje koleba za otklon (amplitudu) u. (Ta>od1 srednjeg naprezanja Um. Dugotrajnim je pokusima (100000 h) ustanovljeno.

~to mofe evrstoeu znatno sniziti ispod vrijednosti koju materijal ima bez zareza.2 ..01 I 00' .. pri kojem se materijal ni pri bilo bkvom povetanju broja titraja optereeenja ae bi vi~ slomio.u.za mimo optereeenje DO. koje -=ijal podnosibez loma.Strojarski prirua. = f(N) prikazuje »W6hlero. Na dinarnicku evrstocu veoma jako utjeee djelovanje zareza (nejednolika rclZdioba naprezanja).. Dijagram dinamicke cvrstoce (Smithov . ~ Trcljnost materijala ovisi 0 broju titraja opterecenja. . oko srednjeg naprezanja umed. 108 za lake kovine) priblihva stal8Ij vrijednosti <1i>. Smanjivanjem amplinaprezanja u. Zato je dinarnicka evrstoea zavarenih spojeva (zbog zavamog »zareza«) ili predmeta 5 grubo obradenom povriinom (koja se zapravo sastoji od mnogih sitnih »zareza«) IDDogo manja... pri dinamickom optereeenju povecava se broj titraja N. . = Umed = Umax12.za pulzirajuee opterecenje / rn -av'" . Ovisnost u. ~je :: nihajuce iti kolebljivo dinamicko opterecenje (primjer »f«). BuduCi da materijal u konstrukcijama po pravilu ne srnijemo optereCivati iznad naprezanja teeenja RpO.2je tom granicom u dijagramu dinamicke evrstoee ogranieeno podruqe dopmtenog opteretenja. 22 ..Od raznih sinusoidnih opteretenja posebno su zna~jna: : pulzirajuce i/i titrajno dinamicko optereeenje (primjer »d« na slici na str. ~ pri kojem naprezanje utitra (pulzira) za amplitudu Gaizmedu vrijednosti t .ik 321 .... ovisnosti 0 srednjem naprezanju umed za nzna dinamicka optereeenja: d tJ. W6hlerova se -..iiagram) prikazuje dinamicku evrstocu av . ---o ~ ~ logNo ~. . = O. 1 av' = RpO. av" . + av'" -00. DinamiCka cvrstoca <1i> najvete napreje zmje Um. Ua pri cemu je srednje naprezanje Umed = = ~. -0. Crta koja u dijagramu ide iz izhodi~ta pod kutom od 45° prikazuje srednje optereeenje.za njihajuce optereeenje. .ulja pri odredenom broju titraja ND (107 .. Udaljenosti od nje prema gore ili dolje do gomjega odnosno donjega granienog naprezanja jesu otkloni naprezanja. trivulja« (na slici desno). ojom definirctmo »dinak 8fku evrstoeu«.tdik. . pri kojem U koleba za amplitudu Uaizmedu vrijednosti -Umax i + Um.

5 1. 0.807 (1) Primjeri omaka tvrdoee po Brinellu: 350 HBS 5n50 - maCi tvrdofu 350 HB pri upo1£ebi b:liroe kuglice prom- jera D = 5 mmipri vrijednosti pritiska F = 7355 N).5 (31.03 (5) 39.25) .102 F (u zagradi) i promjeri kuglica D (mm) vrijednostima 0. OdlufujuCa je prosjefua vrijednost koja je rezultat barem dvaju mjerenja.9 (62. 11il 11' II! Upo1£ebljavaju se slijedeee sile pritiska F (N) odn.d2) HB = ~ gdje je A povrlina otiska (kalote).102 F= 750 (tj.03 (5) 24.2 (25) I FN (0. pri sill 322 .A4.25) 9.26 (1. Mjeri se promjer otiska d(mm).102 F 2 / = 0.102 F 1tD(D .2 (40) 196..5 (31. Mjera Brineliove tvrdoce iznosi 0.102 F) 10 I 29420 (3000) 1 294. .102 F D' 30 15 10 5 2.326).VD2 . odgovarajuCe vrijednosti rasporedene u skupine po 0.07 (10) 49.003 -1985 i 032 -1986) ~ ~ . Vrijednosti Brinellove tvrdoa: HB za pojedine promjere otiska d sabrane su u tablicama na s1£. 8 s..625) 76.5) 306. .07 (10) 49.61 (7. do tvrdoee 650 HB od tvrdog metala..2 (30) 612.ISPmY ANJE TVRDOCE Mjera za tvrdofu ovisi 0 postupku ispitivanja. IspitmmjetvnIoeepo BrineDuHB (JUS C.8125) 61.29 (6.23 (4) 98.9 (62.5) 12. 1. 324 i 325.2 (15.102 F1D2: - I 0. 15 s. 392.25) 245.25) 153. (Tvrdoea iznad 650 HB ispituje se po Vickersu . Kuglica je: do tvrdoee 450 HB od zakaljenog b:lika. a djelovanje nazivne sile 10 .25 (1500) 9807 114710 (1000) I 4903 (500) I 2452 (250) I 1226 (125) 980. Sila pritiska F mora rasti do nazivne 2 . d mora trajati U Cistu se i ravnu povrlinu pokusnog materijala (kovine) utiskuje odredenom silom F(N) kuglica promjera D(mm).5) 306.7 (100) 2452 (250) 1226 (125) 612.1 (20) 98.52 (2.s1£.

2 :.0 Dmm 5 2.37 0.17 1.83 1.50 1.6 4.43 4.86 1.9 .0 hi .08 0.3 .200 > 200 < 35 35..18 0.. za ugljiCnieelik za legirani eelik .33 0..6 HB Rm = 3.0 3.. d 1 0." '..102 FID' .80 0.3 .A 0.07 1.72 2.38 2.6 3.4 5.19 1.00 10 1.51 0.36 5..40 0.4 4.4 HB Usporedbena tablica (pribliZna)izmedu evrstoee i tvrdoee eelika nalazi se .8 4..8 5.53 0.48 4..92 3.60 .46 1..32 1.34 1.. .6 i.67 2.0 4..83 6.6 2.25 0.a 30 < 140 > 140 < 35 35.08 4. 80 > 80 10 30 5 10 30 1.34 3.91 5.23 1.2 4.A .5tt.67 0.O 2 Za eelik mozemo iz pomate 1IqOvu evrstofu Rm (N/mm2) 0.Cr 323 .04 Brinellove tvrdoee HB pribliZno odrediti Rm = 3.00 3..42 8. feljezo -i bakrene slitine JIIi£tovine i slitine "IIiIRnkositar i Najmanja debljina uzorka (u mm) u ovisnosti od promjera kuglice 1J : promjera otiska d: .5 5 d mm 2.69 0..5 HB .05 1.8 6. 322 i 323..2 5.5 .Cr-Ni Rm = 3.70 4.67 0.-.8 .5 Dmm 2.2 3..10 2.00 .8 3. .46 2.2 .60 1.54 0.Vrijednosti 0.6 5.25 .4 2.38 1.6 '.5 5 10 15 10 15 1 1.02 1..80 2 .n i njegovoj vrdoa: t Materijal .00 .4 3.102 FID2 odabiremo s obzirom na vrstu materijala ispitnog Tvrdoea HB 0.33 6.:.86 7.68 3.84 2.58 0.9 .0 5.92 1.25 2.8 .7 0.29 0.

23 8.55 2.30 0.8 10.70 0.75 1.37 0.6 8.2 18.8 160 107 53.65 0.1 301 200 100 50.Tvrdoca po pri 10 2.55 1.2 12.4 10.1 25.95 3.1 9.2 26.6 239 159 79.1 9.6 21.85 0.5 31.6 35.15 4.83 2.55 3.6 147 97.49 1.8 14.9 13.79 114 76.88 6.4 248 165 82.7 194 129 64.80 0.53 111 74.54 0.3 15.1 16.25 0.8 17.53 1.1 267 178 89.25 3.97 8.95 0.8 13.05 106 70.85 Tvrdoea po Brinellu HB za vrijednost O.40 2.05 3.25 Promjer otiska d.15 3.3 39.3' 38.5 22.05 0.50 2.45 0.74 0.5 215 143 71.7 170 114 56.7 11.85 3.0 151 101 50.2 222 148 74.6 124 82.mm promjeru kuglice D mm: 5 2.90 2.4 21.8 33.4 19.50 0.3 200 134 66.9 207 138 69.5 30.30 0.7 11.3 48.50 9.70 3.8 34.4 11.39 I 30 653 627 601 578 555 534 514 495 477 461 444 429 415 401 388 375 363 352 341 331 321 311 302 293 285 277 269 262 255 248 241 235 229 223 217 212 207 201 1 21.28 0.45 3.2 188 125 62.3 257 171 85.65 0.59 1.29 0.85 2.38 0.5 12.83 7.6 16.63 1.76 0.0 47.5 135 89.84 0.72 8.40 0.42 0.7 48.9 24.9 12.82 103 68.00 4.0 44.5 13.5 17.79 2.85 0.27 0.8 38.3 14.10 4.6 9.3 20.45 2.4 12.75 0.1 9.8 28.75 0.48 0.6 17.4 26.90 3.2 313 209 104 52.1 176 117 58.25 0.2 165 110 55.8 17.7 44.1 37.62 0.3 121 80.29 109 72.26 0.51" 1. 109 54.1 34.2 20.31 0.00 1.73 1.32 0.43 7.9 230 154 76.8 8.3 15.10 1.5 15.4 16.71 1.75 2.95 4.6 41.39 0.9 20.102FID': 15 10 5 2.70 2.4 36.3 17.80 0..20 3.10 3.3 37.24 0.6 46.5 23.0 18.6 29.7 13.2 43.7 10.67 1.1 289 193 96.8 20.35 0.00 3.2 131 87.1 23.40 3.90 0.3 13.81 2.8 25.1 278 185 92.6 32.49 8.4 12.05 4.69 1.60 0.95 0.3 16.3 20.1 19.04 7.77 9.6 182 121 60.20 4.5 27.1 33.66 0.70 0.40 0.0 117 78.60 2.4 156 104 51.82 0.63 7.61 1.30 3.34 0.4 14.56 0.33 0.50 0.65 2.1 18.80 0.5 1.64 0.1 19.20 0.4 40.4 17.80 2.75 3.80 3.35 3.52 0.57 1.77 1.61 101 67.60 3.5 2 1 1.65 1.5 35.7 42.9 22.9 138 92.05 0.90 0.41 0.06 6.60 0.1 11.9 15.36 0.25 327 218.78 0.3 46.3 25.6 41.2 142 95.24 7.0 10.1 11.72 0.3 23.1 27.65 3.0 19.6 39.55 0.00 0.9 21.26 8.2 8.8 19.4 11.68 0.1 10.2 10.58 0.6 9.71 324 .60 0.9 42.9 127 84.3 18.4 14.70 0.6 10.50 3.35 0.1 24.

8 29.46 170 167 0.92 8.85 5.19 4.07 4.10 6.8 11.60 95.5 2 1 .35 5.3 66.66 18.68 5.80 ~.9 41.3 11.96 4.43 3.15 1.90 0.5 10.25 32.55 6.75 4.7 62.9 13.15 2.35 0.0 31.8 41.70 ~.8 12.17 1.24 6.79 3.96 0.1 57.94 3.ll 1.3 65.27 7.3 87.1 32.86 3.20 1.55 5.3 33.4 27.49 0.16 1.8 27.2 17.5 17.1 23.0 16.5 45.102 FID2: 10 5 2.4 35.99 1.47 18.9 93.45 5.94 0.2 16.05 1.90 5.75 2.8 61.07 5.50 ~.5 15.5 29.5 1.39 6.5 47.7 9.40 5.55 5.55 2.45 179 174 0.3 8.1 19.65 5.58 103 101 0.25 2.4 72.7 33.57 5.95 6.96 3.65 4.2 39.46 5.05 5.21 4.00 1.00 5.25 1.15 0.10 4.8 76.60 5.90 2.3 12.37 3.7 49.50 5.Hrmellu H lJ Promjer otiska d mm pri promjeru kuglice D mm: 10 5 2.8 68.50 3.4 22.71 3.10 I.9 13.4 187 183 0.64 3.52 0.43 ~.5 60.5 58.8 7.8 71.85 19.07 1.80 7.7 10.48 0.6 91.42 8.4 79.34 5.81 5.45 1.69 5.10 0.1 21.50 1.87 ~.7 54.1 10.44 7.5 49.6 48.2 97.20 1.2 15.9 20.9 37.73 4.5 52.55 ~.4 38.7 42.5 64.54 156 152 149 146 143 140 137 134 25.35 2.44 30 197 192 15 Tvrdoea po Brinellu HB za vrijednost 0.59 99.25 .92 0.2 83.8 16.3 59.2 14.20 2.03 4.30 2.8 55.9 65.5 51.4 32.48 6.15 1.09 1.26 8.4 89.2 85.57 0.86 0.31 3.9 23.65 ~.02 1.3 11.6 15.7 31.8 55.89 0.38 4.2 13.45 2.1 74.40 1.80 5.5 95.6 13.94 6.0 40.78 6.86 4.70 2.43 5.01 1.50 2.5 10.02 3.6 48.95 0.19 7.3 5.9 56.55 4.75 5.90 ~.6 18.13 4.9 63.30 5.3 0.14 1.03 0.24 5.80 2.3 9.30 5.0 25.40 2.28 4.5 50.4 60.20 1.04 128 126 123 131 121 118 0.9 9.75 ~.1 62.20 6.93 0.10 8.35 1.85 4.5 46.57 3.00 5.19 5.5 16.29 4.3 69.0 34.1 26.13 1.18 98.9 50.12 1.28 9.93 4.9 9.91 0.98 325 .08 1.5 44.UO 2.65 2.99 7.6 53.4 24.6 37.85 2.8 11.06 1.13 5.24 3.9 59.95 5.5 14.88 0.0 51.2 30.5 54.83 4.7 35.09 5.46 4.6 43.94 5.1 28.50 0.8 17.3 81.55 4.98 0.37 4.63 6.45 ~.70 5.60 2.34 6.9 14.11 0.18 1.64 4.8 21.59 8.9 10.95 3.8 16.60 ~.00 1. 5.10 5.55 116 114 0.6 47.19 1.40 ~.46 4.05 1 6.30 1.4 20.6 77.56 III 109 107 105 20.47 163 159 0.95 5.81 5.97 0.1 56.53 0.7 24.6 22.3 53.51 0.75 8.62 7.4 12.1 36.

pri mjerenju mikrotvrdoee (tvrdoee sastavina zmatih materijaIa) i manje sile od 2 F.2 30 HV 30 490. IspitiVIIDjetvrdoee po Vkkersa HV (JUS C. 0. Po pravilu upotrebljavamo slijedeee sile pritiska F. 50 N.06' O 1 2492 1 839 1 413 I 120 2 3 2 576 0.07 10 HV 10 196. 1 145 1 2412 2 336 2 264 1 789 1 740 1 693 1 379 I 346 1 314 I 096 I 072 1 049 326 .1984) U povriinu ispitanog materijaIa utisnemo dijamantni ~iljak u obliku piramide (5 kutom 136°) proizvoljnom silom F.7 100 HV 100 Pri mjerenju tvrdoee veoma tankih slojeva upotrebljavamo sile pritiska od 2. tako da je = 0.2.OOl mm. 326 do 329.07. 1 449 0.1 20 HV 20 294. ..[2 DijagonaIe dl i d2 mjerimo tOCn~ od :tO.03 N (0.I. Za jednake otiske nekon drugom silom F iznosi Vickersova tvrdoea HV' = HV .. koje su rasporedene po zaokrutenim vrijednostima 0. HV 100) sabrane su u tablicama na str.102 F dodajuCi ih (za prikaz upotrebljene sile pritiska) omaci tvrdoee po Vickersu HV: F N 0. . Vickersova tvrdoea HV se rablna iz sile p.056 .08.5 d. 0. .102 F = 5) za promjere otisaka d jednaka tvrdoCi povrh ove vrijednosti raste Vickersova tvrdoea btfe nego Brinellova.ritiska F (N) i povriine utisnutog pluta piramide A (mm ). HV 10.102 F HV 49.102 A F A = 2 sin (136/2) d=~ 2 HV "" 0.05.1891 -. . Vrijednosti Vickersove tvrdoee HV (HV 5.A4. Debljina ispitnog uzorka mora iznositi najmanje 1.03 5 HV 5 98. 1 892 0..09.099 mm 4 5 2 195 1 648 1 283 I 027 6 2 957 2 129 1 605 1 254 1 006 7 2 854 2 066 1 564 1 225 985 8 2 756 2 00$ I 524 1 197 965 9 2 664 2 948 I 486 I 171 946 dmml 0.033 .3 5U HV 50 980..F Tvrdoea po Vickersu HV je do vrijednosti 250 HV broj~o po Brinellu HB 250 HV = 250 iiB 420 HV "" 400 HB Tvrdoca po Vickersu HV 5 pri sili pritiska F = 49. koju odredujemo mjerenjem dijagonaIa d1 i d2 (mm) F d2 HV = 0.

4 62.. 592 585 579 634 627 620 613 606 599 642 542 536 530 525 519 572 566 560 554 548 S.3 7.5 78.j..8 85.2 .4 75.0 70. 247 240 238 251 249 245 243 242 254 253 ':1.0 72.0 .7 62.3 65.Tvrdoca po Vickersu HV 10 pri sill pritiska F = 98.48.3 .549mm . ..9 94. 63.. 66... 181 180 167 163 162 161 169 168 166 165 164 L33. .35.0 84.5 34.2 82..6 73.5 79..4 85.0 .0 66.1 71.2 78.2 79.6.6 76. .38.5 80.5 82. 205 191 189 186 185 183 182 193 192 188 187 .3..5 .7 96.946 933 734 813 803 792 782 772 762 752 743 '.1 68.3 63.4 69.. 71.24.1 . 116 115 108 107 106 106 110 109 109 108 107 -1.0 65.4 88.4 72.53.8 99.8 67. 464 459 417 405 401 397 394 390 387 ':1....i.6 97.9 77.7 75.2 81.. 221 199 198 194 206 203 202 201 197 195 39.7 84.1097 1081 1064 1048 1033 1018 1003 920 907 894 882 870 858 847 835 .2 62.2 .9 86..5 70. 170 154 159 157 156 155 153 152 .4 63.50..9 69.4 98..8 64.1 62..6 64.. 74.1 93.8 .S 65.6 83.8 .8 95. .. 327 .4 94.8 65.32.0 75.2 80.8 2.8 81.0 AS.2 90.100 .6 ' .7 70. 1288 1267 1246 1226 1206 1187 1168 1150 1132 1114 988 974 960 3.5 81.. 508 503 498 493 488 483 478 473 468 9.1 67. 174 173 179 178 177 176 172 171 t. 824 690 681 673 665 657 649 724 715 707 698 :6. 68.1 96.8 61. 131 130 130 129 134 133 133 132 135 135 .8 88.3 68. 80. 140 138 137 136 143 142 142 141 139 138 . 95.2 92.2 73.5 94.3 71.1 61.£5OID I .9 62.9 .8 79. 91.07 N (0..0 83.2 88.6 93..5 98..9 .8 74...3 86.7 .9 82. 128 117 116 121 121 119 119 118 118 122 120 39.2 77.... 297 256 272 264 262 260 258 274 270 268 266 ':6.7 69. 71..1 85.6 68.. 126 125 124 124 123 123 128 127 126 .31.7 72.9 73.4 90.8 92.8 78.6 89. 87..5 66.9 98. 0.5 67..5 .4 1855 1818 1782 1748 1715 1682 1651 1620 1590 1561 1533 1505 1478 1452 1427 1402 1378 1355 1332 1310 .5. 514 441 454 450 446 437 433 429 425 ".6 87..36. 322 279 276 294 292 290 287 285 283 281 25. 160 159 158 145 144 151 149 148 147 146 146 151 150 .3 67.0 64.5 86. 77.8 . 100 99.. . 84. .4 92..9 76...3 73... 237 233 232 216 215 210 209 207 219 218 213 212 29.0 89. 421 413 409 380 376 373 370 366 363 360 357 354 383 339 336 333 330 327 325 351 348 345 342 23304 302 299 319 317 314 311 309 306 ..2 76.102 F = 10) za promjere otisaka d = 0.6 63.1 74.3 64.8 66..0 46. 110 101 101 104 104 103 102 102 105 105 103 1. 112 111 115 114 114 113 113 111 AO.51.6 A9.0 97.3 76.8 90. 224 235 230 228 227 225 222 ':8..2 69.37.6 91..

0.96.7 37.9 47.3 36.1 55.2 24.4 22. 0.9 22. 0.7 54.9 31.3 40.5 51.8 19.6 51.1 34.7 24.0 36.0 37.2 28..6 20. . 0.5 29.2 29.64.7 19.4 19.83.87.7 55.1 35.3 25.58.9 46.0 48.67.7 39.9 40. 0.75.6 22.7 30.1 18.6 34.6 31.4 22.60.6 9 59.3 49.1 23.6 29.6 27.5 23.8 44.5 36.4 28.6 21.7 19.5 22.8 21.7 25.0 30.77.0 44.5 26.3 53.56.1 22.2 48.4 36.8 29.8 46.4 31.8 4 60. 0.5 30.2 ~.9 53.3 D.4 20. 0.9 2 60.81.8 30.5 55.0 28.9 .6 29.6 41.0 31.6 44.3 30.6 28.7 52.7 45.9 30.0 24.5 27.2 35.9 35.0 57.2 21.3 39. 328 0 61.0 19.6 52.9 26.8 3 60.3 19.3 54.3 21.7 44.8 36.1 53.8 24.5 28.9 54.3 41. 0.0 33.4 40.1 32.1 58.4 44.6 43.3 57.0 27.3 59.2 19.1 27.3 43. 0.5 34.4 20.0 47.0 41.3 20.9 39.8 28.0 19.2 40. 0.999 mm dmm 0.7 35.5 37.6 47. 0.8 40.4 32.7 50. 0.2 D~ 23.5 27.6 39.2 58.7 28.6 20.5 47.8 34.1 57.5 49.8 27.5 20.2 ~A 25. 0.9 54.1 39.9 42.89.5 35.8 37.3 20.57.0 ~.3 20.8 19.2 30.0 20. 0.2 20. 0.9 27.1 21.4 29. 0.8 35.9 45.1 24.5 19.3 48.4 52.7 20.0 20.80.3 38.4 31.7 7 59.0 52.6 36.7 29.9 19.7 21.2 31.2 47.2 D~ 32.2 18. 0.0 22.85.1 44. 0.9 28.9 22.1 26.9 55.1 39.0 26.9 19.5 42.2 22.102 F = 10) za premjere otisaka d = 0.8 D~ 33.3 35.66.4 24.5 D~ 23.73. 0.5 25.8 57.4 21.5 20.6 50.3 22. 0.2 37.2 27.9 50.4 24.90. 0.3 27. I 61.6 42.2 52.93.9 43.6 27.3 D~ 23.6 30.95.3 D~ 23.2 45.Tvrdoea po Vickersu BV 10 pri sill pritiska F = 98. 0.2 49. 0.3 ~~ 25.1 19.8 22.2 26.7 24.9 51. 0.0 18.62.4 37. 0.5 24.8 19.9 34.0 28.5 54.5 20.7 41. 0.0 21.2 26.4 22.0 18.0 24.1 24.2 42.6 28.5 22.5 21.5 39.55.70.7 22.7 22.4 35.7 49.88.9 ~~ 24.4 20.86.6 45.7 29.1 31.84.7 56.6 '24.1 37.1 40.7 36.1 38.9 26. 0.5 46. 0.3 18.5 25.0 38.1 ~.1 28.0 21.4 47.0 30.4 21.3 37.0 ~.1 D~ 32. 0.1 43.6 D~ 32.4 D~ 23. 0.92.1 46.1 20.4 26.0 26.82.550 .3 44.63.8 28.2 39.9 56. 0.6 .8 26.6 26.79.0 36.2 29.2 21.4 D.9 21.65.7 27.6 22.3 28.9 38.3 51. 0.0 22.6 35.8 20.71.4 D~ 23.9 20.4 46.9 24.1 36.59.3 31.7 51.6 38.3 21.3 19.9 20.4 30.7 34.07 N (0.1 18.9 29.8 48. 0. .4 58.7 47.. 0.6 40. 0.1 54.4 45.0 50. 0.2 40.5 21.7 26.2 21.1 41.0 43.76.6 21.74.2 18.0 35.3 26.5 DA 32.0 49.2 50.1 30.2 22.4 38.7 26.7 20.3 18.3 43.7 48.6 37.1 27.9 20.7 40.2 DA 23. 0.4 19.5 53.0 34.9 58.0 42.2 41.2 20.8 42.9 27.7 21.0 29.5 19.5 25.3 22.8 22.8 31.3 27.8 52.5 32.99.0 19. 0.0 33. 0.3 45.1 21.9 ~~ 24.6 19.8 49.4 30. 0.3 29.7 31.4 41.0 45.61.1 20.8 25.78.8 38.0 18.9 32.8 24. 0.6 58.6 57.6 26.4 42.8 31.9 34.8 20.69.3 34.91.72.7 43.1 DA 23. 0.97.6 24.3 19.0 32. 0.9 31.0 23.1 32.4 26.6 46.2 19.2 34.5 38.4 34.8 41.8 39.8 21.6 19.3 56. 0.2 19.98.4 43.9 29.1 19.68.4 50.8 5 60.5 22.1 29.7 8 59.7 D~ 32. 0.7 53.5 48.7 6 60.3 28.2 38.2 36.2 46.2 18. .5 31.1 51..4 27..5 56.4 25.1 56.94.3 55.9 21.5 19.

009 1.20 0.3. .2 51..013 1.873 0.09 0.992 0.4 66.983 0..126 1.6 50.0 68.045 1.8 97.00.10 Kug1astapovdina konkavna 1.133 1.940 0.036 1.006 1...031 1.4 96.0 185 153 129 110 94.6 59.994 0.140 0.038 1.141 0.0 55..2 71.973 0..7 64.089 0.903 0.978 0..5 51.868 0.989 0.9 47.910 Kon/aumi jakJori dijagonala otiska.3 49.972 0.3 46.045 0.111 1...8 48. .973 0.884 0.958 0.5 57.122 1.02 0.06 0.1 67.948 0.100 1..22 o 0.956 0.3 79.056 0..980 0.944 0.4 88.982 0. : .0 61.024 1.4.2.6 82.05 0.2 58.952 - - 1.032 1.5 ..1.01 0.18 0.17 0.2 53.. .07 0.08 0.7 N (0.915 0.013 1.949 0.ofmm :":1.2 77...4 d Tvrdoea po Vickersu HV 100 pri sill pritiska F = 980.983 0.9.0 85.5.896 0.006 1.018 1.15 0. :.8 .085 1.980 0.11 0.12 0..13 0.917 0.910 0.7 83.006 1.2 87.3 48..025 0.082 1.2 78..7 .964 1...076 0.043 1. :.4 .3 .037 1.7 62.2 57.024 1.9 56.987 0.019 1.060 1.953 0.03 0.143 konveksna x Valjkasta povdina° konkavna konveksna + konkavna - 1.16 0.069 0.949 0. 1.895 1.012 1.iD 0.4 54..2 76..925 1.015 1.04 0.071 1.3 80...2 . .19 0.3 81..021 1. .930 0.102 F = za promjere otisaka d = 1.5 70. :.986 0.8 .966 0.863 0.009 1..858 0.025 1.6 56.3 100) mm .8 69.8 50.945 0..853 - - 0.974 0..8 49.9 59.049 1.085 1.963 0.941 0.961 0.968 0.015 0.104 1.890 0.988 0.942 x dijagonale otiska pod 45° s osi uzorka + jedna dijagonala otiska para1elna s osi uzorka 329 .8 84.994 0.005 0.951 0.3 60.1 ..0 90.103 1.969 0.6 182 175 171 165 178 168 151 148 145 143 140 138 127 125 123 121 119 117 108 106 105 103 102 100 92. 1..096 1.4 62.2 74.6.0 52.020 1.148 0.srednja konveksna 0.990 0.961 0..978 0..9 162 156 159 135 133 131 I11 115 113 98.905 0.924 0.943 - 11 - - 1.3 73.966 0. .027 1.14 0.878 0..028 1.030 1.977 0.016 1.4 64.8 54.991 0.062 1.945 1.047 1.21 0.935 0.5 75...932 0.7 89.956 0.7 69.9 53.946 0.995 0.920 0.5 65..068 1.3 63.118 1.035 0.0 93.959 1.99 . D promjer ispitnog uzorka - .985 0.118 0.059 1.4 72.8 47.8.900 0.977 0.954 0.950 0. 1.053 1.

Utiskivac se prisloni na pominu ispitivanoga materijala poeetnom silom Fo.7 147. Utiskivac je dijamantni stofac mnoga kuta 120..1 HR30T 29.07 490.3 '" Postupak: FoN Sile F.6 980.9 441. To je ishodi~ni polofaj za koji valja mjerilo za dubinu namjestiti na ishodi~nu vrijednost . N FN HR.8 294. Nato se poveCa pritisak utiskivaea (u vremenu od 4 do 8 s) dodatnom silom Ft na ukupnu silu F. = HRB 98.2 100-1000 e HR45N 29.3 330 - . pri eemu se dobiva otisak dubine ho. .42 411..42 117. lspitiv8llje tvrdoee kovina po RockweDu (ISO. . vec njegova dubina. Potom se ukloni dodatna sila Ft te se pri optereeenju poeetnom silom Fo oCita na mjerilu dubinu otiska e (mm). HR30T i HR45T (za vrlo tanke uzorke ill male ispitne plohe).031-1980) Pri Rockwellovoj metodi utiskuje se odredenom silom u pominu ispitivanoga materijala posebni utiskivac. a) Odredivanje tvrdote swlcem )t . mjed.0«. 'i Najvi~ se upotrebljava postupak HRC (za kaljeni eeliki slitine).07 490.A4. pri eemu se ne mjeri pomina otiska.4 100-500 e b) Odredivanje tvrdote kuglicom . N FN HR.42 264.7 147. Pritisna sila i trdoea su: Postupak: FoN Sile F.3..u posebnimslueajevimao~ i postupci j HRA (za tvrde metale) i HRI5N. JUS C. Najvi~ se upotrebljava postupak HRB (za nekaljeni eelik. I ' .5875 mm.2 mm) ill eeliena kuglica promjera 1.42 117.2 100-1000 e HR45T 29. = 98. broncu). Vrijeme optereeenja ukupnom silom F ovisno je 0 naklonosti ispitivanoga materijala pufenju i traje od 2 s (za materijal bez pojave pufenja) do vi~ od 30 s (za materijal s pojavama pufenja).8 294..7 HRF 98.7 1373 1471 HRI5T 29. Debljina ispitnog uzorka mora iznositi najmanje 8 e. (i polumjera zaolcru!enja 0.07 1373 1471 HRA HRI5N 29. Pritisna sila i odgovarajuCatvrdoea su: HRC 98. za posebne svrhe jo~ i postupci HRF (za bladno valjani tanki lim. bakar).3 588.42 264.9 441.1 HR30N 29. HR30N i HR45N (za tanke uzorke ill male ispitne plohe).3 588.. HRG (za slitine bakra s fosforom) te HRI5T.4 13(1-500 e HRG 98.07 882.42 411.

5 63. .5 51.5 44.0 51.150 0.070 0.060 0..0 72.5 80.0 90.0 91.0 61.010 0.5 80.0 70.0 61.0 30 40 - 50 60 70 80 90 100 HRT 20 30 40 50 60 70 80 90 65.0 52.5 31.5 71.5 42.5 70. HRB HRF HRG 10 d(mm) 16 25 30 40 50 60 70 80 90 HRN 20 30 40 50 60 70 80 90 42.5 93.5 81.0 21.0 43.0 102.0 71.100 0.0 80.0 41.040 0.5 70.5 32.0 100.0 32.5 90.090 0.5 80.5 61.5 82.0 62.0 50.. .5 31.140 0.0 53.5 52.5 80.0 71.0 60.Podrueja upotrebljivosti e mm 0.0 22. 25 HR.5 91.0 41.0 22.0 42.5 90.0 74.0 71.0 80.0 21.5 81. HRC HRA 20 10 d(mm) 16 .0 51.0 71.5 60.0 83.0 90.5 90.0 50.5 51.160 0. 331 I ) 11 .5 52.110 0.5 81.120 0.020 0.130 0.5 90.190 HRC HRA HR 15N 90 80 70 postupka za ispitivanje tvrdoce po Rockwellu razlicitim dubinoma otiska e HR 30N 80 70 60 50 40 HR 45N HRB HRF HRG HR 15T 90 80 70 60 50 100 95 90 85 80 75 70 65 60 55 50 45 40 35 100 95 90 85 80 75 70 65 60 100 95 90 85 80 75 70 HR 30T 80 70 60 50 40 30 20 10 pri HR 45T 1 i I! 70 65 60 55 50 45 40 35 30 25 20 90 85 80 75 70 65 60 70 60 50 40 30 20 70 60 50 40 30 20 10 I1 .5 91.5 41.0 32.080 0.0 90.5 70.0 21..5 61.5 90.5 31.5 22.5 32.5 101.180 0.170 0.5 34.0 41.050 0.5 60.030 0. lij lspravljene vrijednosti tvrdoce po Rockwellu pri ispitivanju tvrdoce no valjkastim (konveksnim) plohama promjera d HR.0 41.0 72.5 62.0 80.5 63.5 .

1270 1220 1190 1160 1120 1090 1060 1020 1000 970 940 920 890 870 840 820 800 780 760 740 332 .PribliZan odnos razliCitlh mjen Brinellu HB Tvrdoca po Rockwellu Vickersu HV HRB HRC 70 1175 1085 68 66 1000 64 930 845 790 735 692 645 608 575 546 520 496 473 454 62 60 58 57 55 53 52 50 49 47 46 45 115 114 114 113 113 112 111 111 110 109 108 107 107 106 105 104 103 102 101 100 99 98 97 96 44 42 41 40 38 37 36 35 34 33 32 31 30 29 28 26 25 24 23 22 21 20 19 18 CvrstOCaeelika u N/mm2 C 2720 2680 2560 2460 2350 2260 2160 2080 2000 1920 1850 1780 1720 1660 1600 1550 1490 1440 1400 1350 1310 1270 1220 1190 1160 1120 1090 1040 1030 1000 970 940 920 890 870 850 820 800 780 760 Cr 2640 2610 2490 2390 2290 2200 2100 2020 1940 1870 1800 1730 1670 1610 1550 1510 1450 1400 1360 1310 Cr-Ni 2560 2530 2420 2320 2220 2130 2040 1970 1880 1820 1750 1680 1620 1570 1510 1460 1410 1360 1320 1280 1240 1200 1160 1130 1090 1060 1030 990 970 940 920 890 870 840 820 800 780 760 740 720 400 388 375 363 352 341 330 321 311 302 293 285 277 269 262 255 248 241 235 229 223 217 212 437 420 404 389 375 363 350 339 327 316 305 296 287 279 270 263 256 248 241 235 229 223 217 212 .

11 :1 ..Brinellu HB 207 201 197 192 187 183 179 174 170 167 163 159 156 152 149 146 143 140 137 133 131 128 126 123 121 118 116 114 III 109 107 105 103 101 99 97 95 92 89 86 Tvrdoea po Rockwellu Vickersu HV HRB HRC 17 207 95 201 94 16 197 93 15 92 192 14 187 183 179 174 170 167 163 159 156 152 149 146 143 140 137 133 131 128 126 123 121 118 116 114 111 109 107 105 103 101 99 97 95 91 90 89 88 87 86 85 84 83 82 81 80 79 78 77 76 75 74 73 72 71 69 68 67 65 64 62 61 59 58 56 54 52 Cvrstoea relika u N/mm2 C 750 720 710 690 670 660 640 630 610 600 590 570 560 550 540 530 520 500 490 480 470 460 450 440 440 430 420 410 400 390 390 380 370 360 360 350 340 330 320 310 333 Cr 730 700 690 670 660 640 630 610 600 580 570 560 550 530 520 510 500 490 480 470 460 450 440 430 420 410 410 400 390 380 380 370 Cr-Ni 700 680 670 650 640 620 610 590 580 560 550 540 530 520 510 500 490 480 470 460 450 440 430 420 410 400 390 390 380 370 360 360 11 .

79 r . Temperatura ispitivanjaje 23 °c :t 2 °c.05 . aja se oprufna sila F (N) mijenja s dubinom otiska h (mm) prema jednadZbama: la postupak Shore A: F = 8.525 -1984) Ispitni uzorak (debljine > 6 mm.065 44.25 60 1.75 40 1. 8.S2.50 . Za tOCnijaispitivanja upotrebljava se postupak IRHD.805 13.0 c = 2.10 a = 350 fi=3W Pritisnom plofum pritisnemo epruvetu na podlogu silom 12.30 4.50 - 17.25 do = 0 0.5 N (Shore A) odnosno 50 N (Shore D).065 .125 -1986 i 0.55 1. kroz koja utiskujemo utisnu iglu odredenog oblika: Shore A Shore D F ~ a = 0 3. a) PostupciShore A i Shore B (JUS 0.0 30 1.75 80 0.006 h la postupak Shore D: F = 44.06 26.5 d = 0 1.31 40.56 35. 334 Jcdinice Dubina tVrdOCe otiska po Shorn F(N) 0 2.60 7.90 2.05 8.3.40 h ~ mm tako da je: H = 0 Sh pri h = 2.70 5.5 50 1. = 0. Ispltivaoje tmloie tvrdote plastiCllih tvari termoplasta i gume upotrebljavaju se postupci: Za ispitivanje la meke ispitne uzorke - postupak Shore A la tvrde ispitne uzorke .00 b = 0 16.25 20 2.15 6.5 10 2.S2. Utisnu iglu utiskujemo u uzorke oprugom.25 100 0 Oprufna sila F(N) Shore A Shore D 0 0.0 70 0.4.80 4.81 31. promjera > 30 mm) pritisnemo na podJogu pritisnom plofum s rupom.5 90 0.8 h Tvrdoea H po postupcima Shore AiD odredena je dubinom otiska h: H = 100 .35 3.8 mm:H = 68 Sh A.305 22.5 mm H = 100 Sh pri h = Primjer oznake tvrdote po postupku Shore A pri nastaJoj dubini otiska h = 0.25 5.555 17.45 2.postupak Shore D.

bridova 10i debljine 3.22 0.85 2.18 0.15 17. .05 18.1986) Po tom se postupku ispituje u prvom redu tvrdoea (meke) gume i 10 IIIisoom dubinom h (mm) reliene kuglice.9 1. 335 . 100 99.45 1.20 1.81 N po metodi A iIi 49.30 1.8 0.).03 N po metodi B.S2.00 18.8 0.6 97.14 0.8 2.95 2.0 60.75 1.65 13.0 2.3 31.50 1.45 1.7 1.6 98.42 0.95 19.16 0.60 1.641.45 0.1 45.8 0.6 85.25 1.30 15.2 0.40 1.55 0.15 1. dodatna 5. glicerinu.0 0.44 VJC8tu h mm .6 80.05 Primjer oznake tvrdoee po postupku Odrectivanje .50 14.40 0.0 D= Imm h mm IHRD 0.70 21.U IRHD: H = 70 IRHD .00 34.9 92":' 91.60 24.4 mm.70 1.7 0.7 K *-'i sillpritiska.8 36.3 2.8 47.90 10. transfoI-_torskom iIi silikonskom ulju i sl.2.000 :t 0.60 1.30 2. temperature smekSav8Dja termoplasta (JUSG.3 N.10 1.65 1.6 93.0 2.02 0.0 73.7 30.80 20.1 90. odredenog promjera D.9 37.6 31. Ispitni uzorak zagrijavamo u tekuCini (npr.00 11.2 1.0 68.4 0.1 83.4 2.06 0.85 20.40 26.0 2.143 .10 2.25 2.4 40.85 11.7 25. .6 58.6 32. a Z2 ilpitivanje kuglicom promjera D: za manju tvrdofu za veliku tvrdofu D=5mm h h IRHD IRHD mm mm - za osrednju tvrdoeu D=5mm D = 2. u parafinu.65 1.s 98.75 1." 94.4 3.26 0.45 14.05 1.9 71.5 mm D=lmm D .3 :.4.00 1.70 12.80 2.25 29.75 22..3 50.2 52.IRHD mm 100 99. 8.6 87.3 N.2 5. promjera krufnog pesJtb 1.32 0. ~ se dubina otiska h koji odreduje tvrdocu IRHD po slijedecoj tablici.5 2..2 89'--" 88'87.35 0.0 0.5 0.95 11.7 41.65 0.0 .90 11.20 1.36 0.9 3.3 97..015 mm utisne 1 mm duboko u uzorak pri optereeenju koje imosi 9.24 0.20 16.15 J.40 14.55 1.6 2.2 65.8 92.34 0.38 0.50 0.6.55 1.po Upotrebljavamo ispitni uzorak oblika kvadratne ploace.20 0.10 0.60 1.5 mm h .8 30.20 32.80 12.30 28.1 38.4 N.S2.2 2.C 962 95.40 0.5 63. Odredujemo temperaturu pri kojoj se utisna igla.35 27.5 1.12 0.3 0.1 0.1 94.70 22.55 13.0 2.7 0.3 56. pri odreIspitne uzorke pri~mo na podlogu pritisnom plorom silom 8.2 77.1 1.10 17.1 42.6 33. a ukupna 5.05 1. Poeetna sila pritiska na kugijcu iznosi 0.7 35.4 13.10 0.6 44.0 23.6 34.28 0.75 12.6 2.50 2.90 1. b) Postupak po medunarodnoj skali za tvrdocu za gumu IRHD (Intenu:rtiRubber Hardness Degree) (JUS G.5 86.80 IRHD 48.35 15.25 16.1 2.4 0.1 2.15 33.3 97.9 30..1970) . 90.9 1.30 0.5 1.35 1.

. koju iskori~tavamo za ispitivanje materijala. popreeno) magnetsko polje.ultrazvuk. E8~ - ~ ~ 336 . a) Za popreeno smje~tene pogre~ke magnetiziramo predmet pomoeo magneta ill elektrienog svitka. dok pogre~ke u smjeru polja na nj bitno ne utjefu. on re se rastezati i stezati s frekvencijom napona. strana tijela) ili sitne. 1500A). Svaka nehomogenost u materijalo (~upljine. eelik) premaiemo slojem rijetkog ulja (petroleja) kojemu smo dodali zeleznog praha te ih magnetizi. b) Za uzduZne pogre~ke ukljufujemo predmet kao otpornik u elektriCni vod kojim tea: jaka struja (200. njegovu deformaciju zbog djelovanja elektrienog polja. One re se pokazati iako su pod povr~inom. pri eemo se i zeljezni prah raspodijeli jednoliko. Suplji predmet mOZemo upotrijebiti i kao sekundarni namot transformatora pa time u njemu otkrivamo popreene pogre~ke (lijeva slika). IzloZimo li takav kristal djelovanju izmjenienog elektrienog napona. Otklon magnetskog polja osobito je jak ako su pogrdke okomite na smjer magnetskog polja.20000 Hz). ~to se oatuje u nejednolikoj raspodjeli Zeljeznog praha oa povr~ini i time se otkrivaju pogre~ke. Ako je predmet ~upalj..ISPITIV ANJA BEZ OSTECIV ANJA MA TERDALA Magnetsko ispitivlllQe ~ Predmete koji se mogu magnetizirati (sivi lijev. kako bismo mogli otkriti sve pogre~ke. tj. U biti'on ima ista svojstva kao i fujni zvuk if = 16. Zato predmet treba ispitivati u magnetskim poljima koja su medusobno okomita. . Ta struja izaziva okomito na svoj smjer (tj. provlaamo elektriCni vodic kroz ~upljinu. Za ispitivanje materijala najCdre upotrebljavamo piezoelektriCni efekt kremenog kristala.. za oko nevidljive pukotine.. Nastat re mehanicko titranje . koje otkriva uzduZne pogre~ke. Kombinirani uredaji omogueujo pregled na oba naana (desna slika). Ispitivanje ultrazvukom Ultrazvuk je mehanicko titranje frekvencijom{> 20 kHz. . ali se ultrazvukom moze prenositi mnogo veca energija. ramo. Magnetsko je polje usmjereno uzdm predmeta te otkriva popreene pogre~ke. uzrokuju otkloo magnetskog polja. U homogenom materijalu nastaje jednoliko magnetsko polje. . Ultrazvuk dobivamo na razliate naane.

koje izviru gotovo iz toeke i sire se pravocrtno.pomocu reftektiranog zvuka c debljinu predmeta. i tako otkrivaju njihove oblike.5 pm).).- . Time nam otkrivaju razw. Na taj naCin mOZemo.an opliZamo bez ostetivanja materijala - pogreske u nutrini materija. ~ . a one manje duljine »tvrdim«.Strojarski priruenik 337 . ~dgeriske zrake. da ih tvari manje gustoce slabije apsorbiraju nego gu&:e tvari. a osvetljavanje traje i po nekoliko dana.timo se uredajem u kojemu je !adgenska cijev pod naponom od 80. Najmanji prekidi u materijalu (vet i zraCniraspor -.1 nm) nazivamo »mekim«. finostrukturno ispitivanje. koje se zasniva na svojstvu rendgendi zraka.ana ih manje apsorbira. koje dobivamo rendgenskim cijevima.. da se u kristaJima ogibaju i odbijaju. y-zrake dobivamo iz radija iIi mezotorija.skoro nepremostiva zapreka. koje se zasniva na svojstvu rendgendo zraka. te -'u novije vrijeme.. to -=-. Pri ispitivanju rendgenskim zrakama slu. :3 . upotrebljavamo .. Ispitivanja rendgensklm zrakama ~enske su zrake etektromagnetski titraji valne duljine 0.ODDultrazvukom) ne mOZemozapaziti rendgenskim zrakama. 300kV (iznirnno i do 600 kV). P. Na tim se zaprekama ultrazvuk odbija. bacaju . -:5upljine. prodire do suprotne plohe predmeta (stijenke) iI8Ii .tome je li tvar gu&:a iIi rjeda.002 11& Znke vere vaIne duljine (oko 0. i)' grubostrukturno ispitivanje. Energija rendgenskih zraka mora biti to veta. Te su JOke tvrde od rendgenskih i stoga dublje prodiru u materijaI. St~ su rendgenske zrake tvrde. N~ taj . ~je sivog lijeva ultrazvukom gotovo da ne dolazi u obzir zbog apsorpcije zvuka u njemu. to la~e prodiru kroz ~ . ar ~ deblji materijaI kroz koji treba da prodru.loo je frekvencija zvuka vi~. Po~u tih zraka mOZemo ispitivati materijal do debljine 250 mm. . Kroz homogeni materijal prodire ultrazvuk veoma ~ Damna prodiranja ultrazvuka ovisna je 0 njegovoj frekvenciji i 0 r.osobito fz izotopa kobaIta 60.r od samo 10-3mm) za ultrazvuk su .Ako je dovoljno jak. Wadgenske zrake.obojna moe iznosi: pri 200 kV 60 mm Fe pri 80kV 40mmAl pri 230 kV 60 mm Cu pri 110 kV 100 mm AI l I - - - Ispitivanje y-zrakama y-zrake su elektromagnetski vaIovi duljine oko 0.pukotine. Sliku st~ je daju zrake dobivamo na fotografskoj ploei.:'""Ibzzmk prenosimo na okolinu prisnim dodirom kremenog kristala predmeta.000 5 nm (= 0. Najfinije pak pukotine (Iroje ustanovlju. 2Ipitivanje materijala. i to za: a'.dIaj atoma u kristalima i smjer osi kristala. pre.2 do 0.~ ~ ultrazvuk ihotkriva. se odbija.3uorescentni zaslon Hi na fotografsku ploeu sjene rl!Zlicite jakosti. trosku itd.

je po zutocrvenim iskrama. medutim. 80 pri brzini bru~nja 20. koje medutim otkrivaju samo sastav pov~inskog sloja. Osjetljivost je toga postupka veoma velika i !la taj se nacin mogu ustanoviti elementi kojih kolicina iznosi 0. razlikovanje pojedinib ~ta eelika. sivoga i temperovanog lijeva te tvrdih metala sluZc" nam slike i boje pri bruknju. 339). W po njihovoj tamnocrvenoj boji (brzoremi eelici!} Tvrdi metali imaju vrlo kratke iskre tamnocrvene boje. Raspomavanje eelika i srodnih kovina po brusnim iskrama zahtije\'2 veliko iskustvo. Za ispitivanje iskrenjem upotrebljavamo polutvrdu brusnu ploeu velicilJl: zma 60. SpektraIna analiza t U uZarenom stanju atomi emitiraju svjetlosne zrake koje imaju za svaki element karakteristicne valne duljine. Cr se u eeliku razazna. Za olak~je raspomavanja sluZe komadi za usporedivan~ toeno poznate vrste eelika. Cr. Ako pak za spektralnu anaIizu izradujemo posebne ispitne uzorke. mozemo je primijeniti i na gotovim predmetima. U imimnim slueajevima pri analizi male kolicine nel!istoea i do I kg. a grubo. bez zvjezdica. . Ugljicni konstrukcijski eelici se mogu po iskrama razlikovati za svakilo. Zato je taj postupak osobito prikladan kod manjih koncentracija. 35 m/so 338 .. za odredivanje primjesa i nel!istoea potrebno je IO do 50 grama. omogucuje i anaIizu sitnih stranih primjesa u materijalu. a u ogranieenom opsegu i kvantitativnu kemijsku anaIizu. To.1 /~ C. Za nju dostaju veoma mali djeliCi materijala. Ni: W u eeIiku smanjuju broj zvjezdica unatoe prisutnosti C. a da ih time ne o~tetimo. Za odredivanje glavnih sastavina dovoljno je nekoliko grama materijala. Ispitivanje iskrenjem pri br~ju Za brzo. Odgovarajuce spektralne crte ovise samo 0 kemijskom sastavu. Spektralnom anaIizom mo!emo nadomjestiti kvalitativnu. njihove su prikladne dimenzije 30 x 5 x 1 mm. Meki eelici daju snop iskara u obliku buzdovana s rijetkim zvjezdicr ma. Za brzo ustanovljivanje pojedinih elemenata u materijalu sluzimo se raz1icitim postupcima karakteristicnih povr~inskih reakcija. S porastom kolicine C mnoZe se i za nj karakteristicne zvjezdice. Spektralna je analiza ogranieena na veoma usko podrucje uZarenog mjesta na povr~ini materijala.01 % i manje. . koje su karakteristiene za pojedini materijal (vidi str. . Ispitivanje iskrenjem ne mOZemo primjeniti na neZeljeme kovine i slitine.ISPITIVANJE SASTAVA MATERIJALA Kemijska analiza Kemijskom analizom odredujemo kvalitativni i kvantitativni sastav materijala. dok "njihov intenzitet ovisi 0 udjelu pojedinih elementa u ispitivanoj tvari. 0.

. Slike iskara pri bruIenju Uglji~ni ~elici meki polutvrdi tvrdi Manganski Ner4ajuci ~lici ~lici Cr-W-alatni ~lici Brzorezni ~lici Tvrdi metali Sivi lijev Temperovani lijev 339 .

19). moramo povriiou pokusoog predmeta izbrusiti smirkom. .5 g kositrenog klorida SnCI2. 8 cm3 koncentrirane du§icne kiseline. za austenitoe eelike: alkoholna zlatotopka (carska vodica) sastava: 8 crW du§ieoekiselioe(I. a potom papir kratko is~ remo vodom i konaeno fiksiramo u normalnoj fiksimoj kupclji (Na2S203). za aluminij i aluminijske slitine - I - - - najprije I g natrijeve luzine u lOO cm3 vode. . 5OOcm3 destiIirane vode i 5OOcm3 alkohola. Da bi struktura postala vidljivom. . 12cm3 soloe kiseline(I. . 3 cm3 koncentrirane solne kiseline i 0. trosku. 2. pukotine.40).5 g bakreoog klorida CuCI2 (to se sredstvo moZe samo krat~otrajoo oddati).0 g bakrenog klorida CuCI2. zatim 5 %-tna du§icna kiselina: 340 za magnezij i magnezijske slitine razrijedena alkoholna dU§iena kiselina. . Za otkrivanje pojedinih sastavioa strukture mora se poliraoa povriioa jetkati.4O).za oerdajuce kromne eelike: alkoholna solna kiselina.za otkrivanje sumpornih segregata Bauroannov postupak: fotografski se papir (srebrni bromid) stavi kratko vrijeme u 5%-tnu sumpomu kiselinu. Metalografski pregl~ Makroskopski pregled (pri poveeanju do npr.otopine amonijaka da se prije nastaIi talog upravo otopi). .za otkrivanje fosfomih segregata: Oberhofferovo sredstvo .. . 1. mjehure. Ot-p-mjed i broncu: amonijaena otopina bakrenog kloridz (lOg bakrenog amonijeva klorida otopi se u 120cm3 destiIirane vode i dodz toliko. Sredstva za jetkanje ovise 0 vrsti materijala i svrsi pregleda.za bakar. i to uvijek finijim.za nelegirane i legirane eelike: 2%-toa (za poseboe slueajeve 4%-tnaj alkoholna du§icna kiselina. Najuobieajeoija sredstva za jetkanje pri metalografskim ispitivanjima su: za celik .0. . za olovo i olovne slitine otopina od 16 (iIi 8) cm3 du§icne kiseline (1. koja je ovisna 0 kemijskom sastavu i uvjetima skrucivanja te 0 naknadnoj obradi matenjala (toploj i hladooj). te konacoo najfioije polirati. a za tim oa staklenu ploeu sa slojem prema gore. 30 g Zeljeznog klorida FeCI). 20 puta) otkriva §upljine. za bakar i bakrene slitine za bakar i Ot-mjed: 109 amonijeva 'pcrsulfata otopljenog u loocmJ vode (otopioa mora biti uvijek svjefe pripremljena).19)i lOOOcm3alkohola iIipakam~ ricko sredstvo: 7. Na sloj pritiskujemo pomno oCi§Cenu bru§enu plohu ispitivanog dijela I do 10 min. 16 (iIi 8) cm3 octene kiseline i 68 (ili 84) cm3 gIicerina. oblik i velicinu kristalnih zma). pOgre§ke u valjanju itd. Mikroskopski pregled (pri poveeanju do 1000 puta i vi§e) otkriva strukturu (raspored. . 30cm3 solne kiseline (1.

Os. Ag. Ir Kovina COa Ti" Zn Mg Dimenzija a c 0. Promjena modifikacije .248 0. Tc. Coa Cop: 420 .294 0. Ce. Neke se kovine mogu pojaviti u vi~ kristaInih oblika modifikacija (pOlimorfizam).295 0.Feo : 1390 .pretvorba . Sb. Ta Dimenzija a 0.286 Promjer aloma d 0.356 0.316 a Takader: Feo.292 0. Rh. Pt.495 0.407 0.318 Promjer atoma d 0.gere Unm): Kubna prostomo I centrirana reIetkD Kovina Fea Dim~ozija 0. Sr.C Fea Fey: 91O. Tl T etragonalna reIetka Kovina ~'a - Sn Dimenzija a c 0. Ru. npr.405 Promjer atOIQ3 d 0.320 0.Tip: 882 . 341 .288 0. Ba.262 0.352 0.520 Promjer atoma d 0.KOVINSKI MATERUALI KristaIDa straktura koYiDa Sve kovine u krutom stanju imaju kristalnu strukturu.260 0. Njeni najCe~ oblicl .362 0.C Tia .286 Kubna ploJno centrirana reIetka Kovina I"'" Fey NI Cu AI a Heksagonalna reIetkD Pb 0.C - - MD i In kristaliziraju kubno i ortorombno. Re.250 0.350 Takader: COp.274 :ID .{.266 0.250 0.302 As. Gd.272 0. Rb.314 0.C Fey .251 0. Pd. Au.583 0. Tip. Nb. Te i Bi imaju kompleksnu kristalnu strukturu. Cd.248 0.473 0.303 0.b--/ :~ : Cr Mo V W 0.256 0.javlja se pri odredenoj aemperaturi.252 0.320 Takader: Zr.

Mnoge slitine tvore (pri najnizoj temperaturi skruCivanja) osobito sitnozrnatu smjesu kristala mje§anaca . nekovina iIi spoj. Kovinske materijale koji sadrZe nenamjerno dodane (npr. Legiranj~m postiZemo mnoga mehanicka i druga fizikalna. Eutektik E je sitnozrnata smjesa kristala ex i p u toeno odredenom omjeru. Slitina se do tog sastava sastoji od homogenih kristala mje§anaca (exin P). Binarni sistemi slitilla (sistemi slitina s dvjema komponentama) Binarne (dvojne) sisteme slitina prikazujemo faznim dijagramima temperatura-sastav. -%8 E 342 . Slitine takva sastava koji prelazi granicu zasicenja (otopinska praznina) mogu se sastojati samo od smjese kristala mje§anaca. A u re§etki B). E . svojstva koja ciste kovine nemaju. a inaee od heterogene smjese kristala (ex. do odredenog sastava . U slijedeeim dijagramima osnovnih binarnih sistema znaee: - - . a u slueaju djelomicne topivosti samo .taljevinu. Sistem djelomicne topivosti Komponente A i B otapaju se jedna u drugoj samo do odredenog sastava (zasicenja). Komponente koje se medusobno otapaju i u krutom stanju stvaraju kristale mjeiance. Slitina je sastavljena od samih homogenih kristala mje§anaca (ex). Slitinama nazivamo samo takve kovinske materijale kod kojih nekoj kovini namj er no dodajemo druge (kovinske iIi nekovinske) komponente. i to u slucaju potpune topivosti u svim omjerima (koncentracijama) sastavina.komponente slitine. ubrajamo u neeistoCe. dok je druga kovina'. Slitine nastaju od komponenata koje se u tekucem stanju taljevini medusobno otapaju.eutektik. pri dobivanju) druge komponente.zasicenja. odn.Slitine (legure) Slit i n e su sastavljene od najmanje dviju komponenata od kojih je barem jedna kovina. A i B .kristale mje§ance pine B u kristalnoj re§etki A. ex i p . Potpune netopivosti nema. t (oto. uglavnom u malim kolicinama. ali podrucja kristala mje§anaca (exi P) mogu biti tako neznatna (sastav kristala mje§anaca pri zasicenju gotovo je jednak cistoj kovini) da djelomicnu topivost mOZemo u tom slueaju zanemariti.eutektik.PiE). Sistem potpune topivosti Komponente A i B otapaju se medusobno u krutom stanju u svim mogucim omjerima sastavina.

male je fvrstoee (180.omafuje promjenu kristalne strukture y u modifikaciju 6. Totka pretvorbe A3 . njegovu izvanrednu sposobnost za magnetiziranje. nemagnetiCio izmedu 768 i 910"C (C izmedu 1390 i 1534 'C. koju nazivamo modifikacijom y (neI118gnetiCia). strukturno identiCiu modifikaciji fJ (nemagnetiCia). koje je magnetiCio do 768 . toji .C. koje saddi ma i nematnu kolianu ugljika.C .ZEUEZO I NJEGOVE SLITINE Cbto zelJezo Pri zagrijavanju astog ieljeza primjeeujemo tri temperaturne (stojne) lOCke.stalne pratioce mangan (Mo) i silicij (Si) te ne-fosfor (P) i sumpor (S). a iznad te granice fJ (nemagnetiCio). Modifikaciju ieljeza do te granice I13Zivamo a (magnetifno). a) kao ieljezo a fJ i 6).Fey izmedu 910 i 1390 'C. priliCio je mekano (45. Najvi§e iskom' . jo§ i (stojnu) totku Al Prema sadIfaju ugljika tehni~ko ieljezo dijelimo na: a) telik sa C < 2.40%).. - kubna prostorno centrirana kristaloa ~ 8 Totka pretvorbe.06% (pri 1147 . nemagnetiCio. Krista1na je - - struktura za obje modifikacije ista reSetka. Zbog male fvrstoee i skupog dobiv .oznafuje promjenu kristalne strukture fJ u kubnu plo§no centriranu re§etku. Pri ugrijavanju ieljeza..C). .C. u kojima odredeno vrijeme zastaje porast temperature (zbog unutamjih bista1nih promjena): Stoji§te A2 768'C (»Curiejeva temperatura«) omafuje temperatumB ~cu do koje je ieljezo magnetiCio. veC u dije postotka snaZno utjete na njegova svojstva. Ugljik ima najveCi utjecaj na nelegirano tehni~ko ieljezo. .06%.C . ~ N/mm}) i vrlo rastezljivo (50. b) kao y-ieljezo . b) lijevano ieljezo sa C > 2.C.910. .06%. (elektro1iza!) njegova je primjena u tehnici nematna.1390 . Cisto je ieljezo pri temperaturi okoline (Fea) razmjerno veoma otporBO prema koroziji. U a-ieljezu otapa se samo vrlo malo ugljika. namjerno dodani radi postizanja odredenih svojstava. Cisto ieljezo u fvrstom stanju kristalizira prema tome u dva oblika: Fea (koje obuhva61 krista1no jednake modifikacije Cl. pi u procesu proizvodnje .55 HB). op 723 . - 8 Legirane vrste tehni~kog ieljeza sadrie j~ i druge elemente. . - Tehni&o ieljezo Tehni~ko ieljezo saddi uvijek ugljik C i nematne primjese. T~te je astog ieljeza na 1534 .A4 . a u y-ieljezu moie se otopili do 2.

.! )0.... i C I I I I I V I+c.. p ..I ) 1201 HO ) ./ .. (N/mm') 250. -:- " 1000 910 900 T 800 768 .6~ % C) eutektik u sistemu zeljezo-cementit (4..J. 700. 2.06 % C) kristalni oblik ieljeznog karbida Fe)C (6. austenit cementit ledeburit perlit graftt je je je je je rastopinski kristal y-zeljeza i ugljika (0.Sistem zeljezo-ugljik Pune linije: metastabilni sistem Fe Fe)C (zeljezo-cementit) Isprekidane linije: stabilni sistem Fe .. 38 .... ..I I( P+js 2.. c" i c.. . t+a lE 1 1 I I I 1+ a+Cs ...HV 90 210 850 220 I postO(.. f - ferit..80 -......\1.burit 2.900 20 Tvrdoo..3 '-5 II+Cp .s _.too. / '...d..C (ieljezo-grafit) 153 1500 -I..69 1.30 "IoC 6. a - austenit.53 a #' /f '/ a+ Cs .C 6. sastavina (prosjetne I Mehanicka svojstva struktumih vrijednosti) Sastavina ferit austenit cementit..03 I I 3 .300 750 700..)o 35 60 10 .L. -t +'cp 1 320 .. . '/..C J uoo :N 1390 I 1300 - : B "'" ""- f!J' t .80% C) kristalni oblik ugljika C.69 '-P(f+-..25 ferit 2 jI/'1'/////// ! t 0 0.801 0'9 .06 '.primami i sekundami cementi' . perlit ////I..I Pics .. r-.30 % C) eutektoid zeljeza i cementita (0.06 r! ..ledeburit. Strukturni sastojci u sistemu ieljezo-ugljik: ferit je kristalni oblik cx-zeljeza... 600 500 K'.30' '.perlit - taljevina. perlit grafit 344 ledeburit I Cm..02 /0..

. V.2eljezni karbid Fe3C (cementit) u ieljeznom Iijevu ima metastabilan karakter. tj. dok ga y-ieljezo moZe prilieno dobro otapati. a manjom (3") iIi prvotnom (3"') 1 brzinom ohladivanja promjenu u martenzit (m).ta martenzitne pretvorbe sv akJ Austenit raspada pri polaganom ohladivanju (I) u grubi perlit PI' a pri briem (2) u fini perlit Pr. Ni. 345 i - .k I raspada austemta I 1 11 80 . . izluet re se i pojaviti u perlitnom cementitu.x. S). §to omogucava izotermni raspad (3') u bainit 10 10's Irf t (b).*) .sv". Cr. osobito Si (te AI.. alOO. a samo se ostatak ugljika izlucuje kao grafit (perlitni sivi lijev). (723°C) u perlit. Pri polaganom ohladivanju (iIi duzem iarenju) ieIjezni se karbid raspada. Taj raspad olak~va prisutnost nekih elemenata.60 HRc) od perlita. Ohladivanje velikom brzinom (3) sprijeeava u kriticnom temperaturnom podrucju (~ 550°C) raspad austenita pa se potife podrucje n~to stabilnijeg pothladenog austenita (~250°C). P). osobito Mn (te Mo.Skrucivanje po metastabi/nom i/i stabi/nom sistemu ze[jezo-ug[jik CeIici se sastoje od struktumih sastavina metastabilnog sistema. pri razmjemo brzom ohladivanju i u prisutnosti izvjesnih elemenata. Pri polaganom ohlacfivanju raspada austenit pri perlitnoj temperaturi . koji sam sadrzi dio ugljika.. .poeetak .. On nastaje (bijeli lijev) pri skrucivanju taljevine sirovog ieIjeza u okolnostima koje sprijeeavaju njegovo raspadanje. M Ms r ~- tak * Time - Temperature - Transformation. Sliku raspada pothladenog austenita prikazuje Bainov dijagram (»TTT-diagram. Martenzit (prezasireno Ot-ieIjezo) je vrlo tvrd (~66 HRc) sastojak zakaljenog eelika. a ugIjik otprije otopljen u austenitu. Bainit je cvriCi i tvrdi (50. a ugljik se izlucuje u obliku kristalnih zrna (listiea) grafita. Utjecaj brzine ohla4ivanja austenita DB strukturU Celika a-ieljezo nema gotovo nikakvih sposobnosti za otapanje ugIjika. Pri djelomicnom izlucivanju ugIjika osnovna se masa sastoji od perlita. Pri potpunom izlucivanju ugIjika osnovna se masa sastoji od rerita. i to u obliku rastopinskih kristaIa austenita. Co. u kojem zrna grafita sadrie say ugljik (feritni sivi lijev). Lijevano se ieljezo sastoji od strukturnih sastavina obaju sistema: metastabilnog i stabilnog.. Martenzit pri ugrijavanju iznad 200°C raspada i prelazi postupno preko struktumih oblika trustita i sorbita iznad 600°C u zmati cementit.

AI. Ugrijani do austenitnog podruCja otapaju se u njemu polagano. Mo. vet ostaju otopljeni u martenzitu. Slitine sa sadnajem dodanog elementa vetim od x imaju. W. dakle. istezljivost u hladnom I" I stanju manja je nego kod austenitnih relika pa zato pri Y ".Utjecaj elemeoata DBstruktoru eelika 1. Austenitno je podruCje suzeno. Pri tome su osobito vaZni Mn. P. Iznad stanovitog sastava y.m. otpomi su prema koroziji. Spreeavaju rast kristala i time podupiru nastanak finozmate strukture. U tu skupinu spadaju Be. austenitnu strukturu postojanu i pri obicnoj temperaturi.. Ni in Co. Ti itd.I.' ne mogu se kaliti. 3. Takve celike "~ nazivamo "austenitnim celicima«. vrlo su tvrdi i veoma otporni prema habanju. V._I-m habanju. 1390 Znacajna su svojstva austenitnih celika da nisu magne910 }' ticni. 11 Karbidi tih kovina su znacajni zbog tvrdote i velikog utjecaja na polaganiju promjenu strukture relika. 346 . i to stoga ~to karbidi u isti mah sprecavaju raspadanje martenzita i zadnavaju tvrdotu (kaljenog) celika i pri radu na vi~im temperaturama (brzorezni relici). zadnavaju dakle raspad tvrde martenzitne strukture i na vi~im radnim temperaturama. ali ti celici pri vetim detormacijama a u hladnom neobicno otvrdnu i postaju vrlo otpomi prema x -I. naginju gruboj kristalizaciji. dodanog za legiranje. evrstota i tvrdoca su im dodu~e razmjerno male. Cr. Elementi koji prosiruju austenitno podrucje U tu skupinu spadaju naroCito Mn. hladnom gnjerenju i manje otvrdnu. Elementi koji stvaraju karbide ~ ~ 2. Elementi koji suzuju austenitno podrucje Neki elementi stvaraju neposredno sa C karbide. Mo. Celici jako legirani s Cr in W koji sadne vi~estruke karbide ("Iedeburitni relici«). (Ugljik pro~iruje austenitno podruCje samo u ogranirenom opsegu. Ti. ni pri kojoj se temperaturi vi~e ne pojavljuje austenit.terit. 910 1 Znaeajna su svojstva teritnih celika da se ne mogu kaliti. Time smanjuju kriticnu brzinu hladenja potrebnu za nastanak martenzita (~to omogutuje kaljenje u ulju ili na zraku) te povisuju temperaturu postojanosti martenzita pri napu~tanju.) Austenitno se podruCje pro~iruje i postiZe temperaturu okoline pri odredenom sadnaju x (%) elementa. 15~ vet imamo na svim temperaturama samo a-strukturu 1390 . Cr. V. otporni su prema koroziji. W. Si. Uz brzo ohladivanje pri kaljenju se ti karbidi ne izlucuju. Takve celike nazivamo "teritnim celicima«.

- + + + + + + + + + + + .::una tilavost + .vanjc tog svojstva.. utjecajima ORffia vatri za izvlal!enje - - OIpomost 5!.Josobnost 5!Josobnost za kovanje bnost za zavarivanje .rstoCa (pri viim IaDpCraturama) + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + :Jiaamieka eYrstoCa OIpomost prema - tan.+ Sposobnost za obradivanje + + + + - ..+ + + + + + - . 347 ..+ + + Sastialost Z.+ + + + + + + + + + + - + + + + + + + + + - statieka e.- ..- + + .+ + + . a »-« maci smanj.. Dvostruki znakovi maCe :l8jaeaD utjecaj..+ . + + + + + + + + + + + + + + + + + + + .- Jiposobnost za rezanje (alat) OIpomost pn:ma poptanju + + + + + + + + + + + + + U tablici »+« maci-utjecaj u smislu poveeanja odgovarajueeg svojstva :ita. ...Utjecaj legirnih elemenata na svojstva ce/ika Svojstva eelika :1UtoCa T1OIdoCa '"8IoIno produljenje + + + + + + + .+ + + - ...

zacija d) iarenje radi omeldavanja druqa. - 3. ZareDje CeIika Zarenje relika je postupak kojim relik grijemo na odredenoj temperaturi odredeno vrijeme i zatim ga na odgovarajuCi naan hladimo. Raz1iatim postupcima pri farenju postifemo izjednarenje kemijskog sastava i kristalne strukture. Pri pravi1nom gnjerenju mora materijal biti temeljito prognjeren do sdi.ijsko iarenje G-O-S u sistemu uljezo-ugljik. i gruba struktura u velikim otkovcima. koja otefava obradu i smanjuje vrijednost proizvoda. Zato je pa!ljivost pri farenju za kovanje osobito vama. Z are n j e radi toplog gnjecenja (kovanja. pove6mje filavosti.. a sluZi izjednarenju nejednolike strukture nastale pri lijevanju. :tarenje ugljilnog (nelegiranog) Pri farenju relika vrlo su vame tempe&/ika rature strukturnih promjena: A3 (linija a) difta. stanju ill nOIDIalizacijom. valjanja itd. napetosli Za legirane su relike odgovarajuCe temperature navedene u tablicama za relik. To se farenje redovno izvadi veC pri proizvodnji relika.80 2. Difuzijsko hrenje jedugotrajnofarenje relika pri visokim temperaturama. prdanja. Ijene struktume promjene. Gnjerenje dopire dublje pri valjanju i prdanju nego pri kovanju.TOPLINSKA OBRADA CELIKA . 2.) Kristali relika nastali iz taljevine primamom kristalizacijom ill narasli difuzijskim farenjem su grubozmati. 1.06 . Oni mogu postati mnogo finijim gnjerenjem u toplom stanju. b) iarenje radi kovanja 344) . ostaje pri ohladivanju ispod granice austenitnog podruqa A3u novoj. pove6mje mekoee relika ill 0. Normalizicija Gruba struktura u reliClim odIjevcima.. Tu strukturn moumo nOIDIalizacijom uaniti finijom. perlitno-feritnoj strukturi takoder grubozmata. koji se kovanjem ne mogu do sdi prognjeati. i AI (723. da bismo time postigli u. 348 . Grubozmata struktura nastala prilikom difuzijskog farenja mou se odstraniti gnjerenjem u toplom .arenje 2a odslTanjivanje kao granica r¥pada austenita u perlit.C za ugljifue relike) e) f.kao donja granica austenitnog poc) norma1. koji se zbog odrfanja oblika ne mogu gnjeati. vidi str. smanjenje veliane kristalnih zma.C odstranjenje unutamjih napetosti.

va'jmje. Zbog tih se napetosti . Pri toj se pretvorbi stvaraju novi fini ~tni kristali. . Zarenje radi omek§avanja Stanovite VTSteeelika Zari'gO da bismo dobili C!eliku §to ~ stanju. koji se zatim pri normalnom ohlaIPo8ju na zraku raspadaju u kristale ferita i perlita..zadrZavajufinu strukturu i pri temperaturi okojar I Pri previsokoj temperaturi iIi predugom grijanju u austenitnom podrutju aisali bi opet narasli te bi korist normalizacije propala.6(0).C IT --- _A.C i zatimpolaganim 8tladivanjem predmeta. Zarenje C!elika kolebanjem temperature oko perlitne tern- rad i odstranj ivanja unutarnjih napetosti Nejednoliko ohladivanje. i to kratkovrijeme T . .1 .8Ije polazi§teza ispravno kalje.. . Unutarnja naprezanja u eeliku odstranjujemo la- ~ - 11 -1 . hladno gnjerenje (kovanje. prikladnom za w:baniCku obradu. .: relik moZe ispravno provedenom normalizacijom opet popraviti.pri eemu brzina daljnjeg ohladivanja nije osobito vama).. 4. c) kod nadeutektoidnih ::Gature A I' 5. izvlacenje) itd.et ZO'iIoperiiIi popuca.L- a I ' ! [ I . ali mora biti jednolika).00 unutarnjeg naprezanja (oslobodena naprezanja iazivaju plasticne deformacije).lRdmeti vitopere pri ugr ija vanju sve do temperatura . obrada rezanjem.. ..50. bez opasnosti da se predJr. Xormalizacijom se pobolj~vaju svojstva cvrstoCe. izazivaju napetosti u predmetima. Pregrijani se grubozr.. Mek§e stanje postizemo: a) kod podeutektoidnih C!elika duljim grijanjem pred meta (2. I 349 !I . . Ujedno je to .C temperature pretvorbe A3. 650.zt roliko da se struktura upravo promijeni opet &85tenitnu. T "C 500 taljem pri priblimo500(.kojima se granica plastii:!nosti materijalasnizuje -.. =. 20 h) na Zl8j)eraturi tik ispod perlitne temperature AI' a zatim ohladivanjem (pri !mm brzina ohladivanja nije osobito vazna.~ TIIII se postupkom C!elik zagrije za 30. b) kod telika oko eutektoidnog sastava jednolikim ugrijavanjem predmeta iD perlitne temperature AI' zatim pOlaganim ohladivanjem na 600.

pri /!emu se stvara posebno tvrda struktura (martenzit). Grijanje do tih temperatura treba da bude 11" OCjednoliko i takvo da prodre kroz cijeli presjek.1enje obavimo u solnoj ill kovinskoj kupelji pri temperaturi blizu Dad martenzitnom.OO~~ ~80 "I. Pri brzom ohladivanju pojavljuju se raz1ike u temperaturama na povdini izaziva i u dubini predmeta. Temperature kaljenja treba za pojedine vrste T /!elika odabrati tofuo prema podacima u tablicaOC 1 ma.h). b) Stupnjevito kaIjenje (termalno kaljenje) upotrebljavamo za komplicirane dijelove od legiranog /!elika. 350 .1enjem u vodi. Velika UDutamja naprezanja koja nastaju pri kaljenju ublafujemo popuAtanjem ill napuAtanjem. Za dobivanje tvrde strukture kaljenja (martenzita) treba predmet ohladivati s temperature 723.KalJeaje CeIika 1. On nastaje pri daljnjem ohladivanju koje molemo izvditi na zraku (vidi krivulju 3" u Bainovu dijagramu na str.C (gdje /!elik joA ne gubi tvrdoeu). Ato zbog razliate temperatume rastezljivosti naprezanja i opasnost od pucanja. Ohlac. Posebni postupci pri kaljenju a) Prekidrw kaIjenje upotrebljavamo za komplicirane predmete. 345).C kaljenja najmanje . Zato nikada ne upotrebljavamo sredstva za hlac. tj. a za jako legirane /!elike za ugljifni &lik dovoljno je veC ohladivanje na zraku. a kad se dovoljno ohlade (Ato osigurava nastanak martenzita). ugrijavanjem do 180. Time osiguravamo kasnije stvaranje martenzita. U tu se svrhu preporufuju uljene ili solne kupelji (najmanje V. - - 2. Za izradu predmeta koje treba kaliti odabiremo po moguClosti vrstu /!elika koja ima manju kritiC!nu brzinu ohladivanja pa se zato mole kaliti u rashladnom sredstvu koje bla!e djeluje. UgljiC!nii neki malo legirani /!elici imaju vrlo veliku kritiC!nu brzinu ohladivanja.1ujemoih najprije u sredstvu koje brfe hladi.kritiC!nom brzinom ohladivanja«. i to neposredno nakon kaljenja Go~ prije nego se predmet potpuno ohladi do temperature okoline). Srednje legirani /!elici imaju takvu kritiC!nu brzinu ohladivanja da TemperalUre Icaljenja je molemo postia u ulju. koju molemo . Obi(!no kaljenje Kaljenjem nazivamo top1insku obradu brzog ohladivanja kaljivib /!elika s odredene temperature kaljenja (s podrui!ja austenita). ~ C postia samo hlac. hladimo ih dalje u rashladnom sredstvu koje bla!e djeluje i time smanjujemo naprezanje.1enje koja djeluju br!e nego je to potrebno. Prvo hlac..

wiIi krivulju 3' li Bainovu dijagramu na stt.6 mm koji sadrfi oko 1 % C.". L 351 . Posebnim postupkom pobolj~vanja ohla. . Povr~insko kaljenje Grijanjem posebnim naeinom kojim vrlo brzo ugrijavamo povriinu predg:ta do temperature kaljenja i neposredno zatim ohladivanjem (dok su dublji sIojevi jo~ hladni) zakalimo samo povr~inski sloj. Cementiranje traje u krutom sredstvu 4. S3 taj naan nastaje razmjemo tilava struktura ~ svojstva rn-store izmedu zaka- £00 500 600 'C 700 T Primjer poboljlavanja Rm RpO. $Orbit)do zmatog cemen-. ..toj temperaturi ("izotermno pobolj~vanje«. Time postifemo tvrdu povr§nu. 930°C u sredstvu za cementiranje. b) plomenom acetiIena i kisika. 345). 1. tekuCe (specijalne solne kupelji na bazi NaCN) iIi plinovito (CO). aje78£a ostaje tilava. a onda jo~ pri temperaturi kaljenja za pougljireni povdinski sloj (4). koje mofe biti kruto (drveni ugljen s dodatkom BaC03). )zmedu oba kaljenja mofe biti ukljureno jo~ i medufarenje (3).?OSWpkom se sastojiod obimog kaljenja koji : ~tanja pri vi~im temperaturama (do 8O"'C). A l- = = 7contrakclja = postotno p'rodulj. U tekuCem iIi plinovitom sredstvu cementiranje je mamo traCe. farenje pri 870. Cementiranje (uglji~enje) Da bismo dobili na filavom (mekom) reliku osobito tvrdu povr~inu. Nakon cementiranja treba predmet toplinski obraditi.lljemo predmet s temperature kaljenja nepo8Cdoo u $Olnoj i kovinskoj kupelji na temperaturi iJIIbolj~vanja i zatim ga ostavljamo dufe vrijeme . i to sloj toliko tanji koliko je vi~ frekvencija. 10 h za cementirani sloj dubine oko 1. tj... S. c) visokofrekventnom strujom.Izborom temperature poptdtanja mofemo ]I8IIiCi sva feljena i meko menog stanja. Na kraju predmet popu~tamo (5) pri najvi~ 180°C. 4.2. i to nakon cementiranja (I) ga ohladimo i zatim kalimo najprije pri temperaturi kaljenja za meki relik (2). koja zbog unutamje indukcije ugrijava samo povriinu (skin-efekt). upotrebljavamo cementiranje. Potrebno brzo ugrijavanje povriine mofemo postici: a) potapanjem predmeta u solnu kupelj na temperaturi mnogo imad temperature kaljenja.2 = l!vrstoca naprezanje lelilea te&nja "irainit). pri remu martenzit raspada u finozmate ~ture (trustit.3~ Poboljhvanje ~a rn-store relika pobolj~avamoposeb.

OpCe upute za toplinsku obradu &Iika 1. Isto se tako u praksi eesto ocjenjuju' temperature eelika pri popmtanju u temperatumom podruCju od 200 do 350°C po 'oksidacijskim bojarna (vidi Ijestvicu boja pri popu~tanju eelika!). 1100 HV (koja se naglo smanjuje prema jezgri predmeta~ Cijaniranje je nitriranje u posebnoj solnoj kupelji (na bazi NaCN\. .konstantan do 400°C Ni . 100 h u struji amonijakZ (NH3) pri 500°C. b) Termoelementi za razIiCita temperaturna podruCja. . Zato celik treba zagrijavati to opreznije. dok se kod tvrdeg materijala pojavljuju pukotine. One. no ne vrijedi za nerdajuce celike. potrebno je ~to je moguce toenije postici temperaturu. odredenu za pojedini postupak. jer je toplinska vodljivost pri jacem legiranju manja. ~to je vi~e sklon pucanju. Ako je materijal razmjerno zilav.konstantan do 800°C Pt . Time dobivamo 0.. 530°C u toku I. osobito alatne..1. Osim navedenih instrumenata za mjerenje temperature.125 mm tvrdoce 1100 HV.. Boje koje odgovaraju pojedinim temperaturama popu~tanja vrijede dodu~e za vecinu eelika. 0. 3 h dobivamo nitrirani sloj dubok. Odatle dalje eelik postaje mekaniji pa ga zato mOZemo i brze zagrijavati. u kojoj pri 500.. vitoperenjem predmeta (predmet se »baca«).PtRh (lO%Rh) do 1500°C c) Opticki termometri (pirometri) upotrebljivi su od ~OO°C do najvi~ih temperatura .NiCr (9%Cr) do 1000°C Fe . I Celik se pri zagrijavanju rasteze. koji obradujemo (tanji sei ~iIjasti dijelovi i rubovi brze ugriju do vi~ih temperatura).se pojavljuju to vi~e ~to jCl! eeIik vi~e legiran.3. napetosti se ublafuju plasticnom deformacijom i izvijanjem odn. prirodno tvrd povr~ins1i sloj tvrdoce 900. Nitriranje Specijalne eelike za nitriranje zagrijavamo 10. temperature razlicitih dijelova predmeta.6. 352 .. koji su neophodni za predmete s veam zahtjevima.. mozemo za jednostavmje predmete i s manjim zahtjevima ocijeniti temperaturu po boji uiarenog eelika (vidi skalu boja uiarenog eelika!). & 2. kod kojih su temperature ~to pripadaju pojedinim bojama znatno vi~e.. 500°C. . Naglo je zagrijavanje uzrok nejednolike..: - CU . . moramo zagrijavati polako od temperaturel okoline do 400. Temperatura zagrijavanja ! Da bismo postigIi ~to bolje rezultate toplinske obrade. Tvrdel i legirane eelike.0 mm debeo.. Zagrijavanje . ~to moze izazvati jake unutarnje' napetosti. Toeno mOZemo temperaturu odrediti samo razlicitim mjerilima temperature. npr.. a) Zivini termometri se mogu upotrijebiti do 500°C (iznad 350°C u specijalnoj izvedbi punjeni s N2 iIi CO2 pod tlakom).

C (npr.. 770.. iIi pak predmet naprosto hladimo na zraku. ulje ili zrak. Naj~e upotrebljavamo: solne kupe[ji: za 770.NaOH. nutrina se debljih predmeta ne ugrije do Irebne temperature. Ako temperatura mora biti visoka.C 2 dijela Pb 1 dio BaCI2 3 dijela Sn 2 dijela Ca02 za 550.3. vodijivosti i 0 sredstvu u kojem predmet grijemo.C 3 dijela BaCI2 za 250.ako vodi dodamo natrijeve lufine ..Strojarski primrnik - 353 . koji mora biti potpuno suh. Oni su veei u elektricno grijanim komornim :ima nego u pceima na plin ili naftu. .) Pri gaknju u ulju (repicnom ili mineralnom) temperatura ulja u podruc- - - ~ od 40 do 70. redovito upotrebljavamo mineralna ulja.. Sredstva za zagrijavanje Ako zagrijavamo predmete samo pri niZimtemperaturama do 180. koji ..C 1 dio KN03 2 dijelaKCI 1 dio NaN03 iznad lOOO.C Pb Zagrijavanje u kupeljima je brfe od zagrijavanja u Zarnim peeima.C nema znatnijeg utjecaja na brzinu hladenja. lOOO. . -- 14.50) mm2fs. zOOgrega tada more izostati uvjet za tok odredenog xesa toplinske obrade. Zato su ~peraturne napetosti pri zagrijavanju u kupeljima veee. 6OO. Potreboo je jako mij~je iIi mlaz vode da bi se odstranili nastali mjehuri pare. njegovoj toplin. 4. prema potrebnoj brzini ohladivanja (vrsta relika!) Pri g~enju u vodi kaljenje veoma ovisi 0 temperaturi i gibanju vode. a popu~tanje). Sredstva za hladenje Za gaknje (brzo ohladivanje s visokih temperatura) upotrebljavamo vee vodu. Ako je pak grijanje predugo. Ako je grijanje prekratko. koja pri 20.. . 900. To ovisi 0 debljini stijenki predmeta.C treba da iznosi oko 16 (. more se pojaviti Dbozmatastruktura i smanjivanje koliane ugljika u reliku. Otuda gubici materijala zOOgizgaranja. Pri hladenju zrakom upotrebljavamo zraeni mlaz.C 1 dio NaO kovinske kupe/ji 1 dio KCI za 250. ugrijavamo predmete veeinom u Zarnim :ima.. ~to pri nifim tempenturama (manja filavost obradivanih predmeta) poveeava opasnost od vitoperenja i pucanja. Pri osobito sporom hladenju ukopamo predmet u pepeo ili ga ostavimo u peei da se zajedno s njom ohladi. Trajanje grijanja Za toplinsku je obradu veoma vahlo 'i trajanje grijanja predmeta na edenoj temperaturi.C Ba02 za 600. Vafua je Yiskoznost ulja. U njima su izvrgnuti oksidacijskom djelovanju kisika iz zraka. (Rashladno se djelovanje vode znatno poveeava.spreeavaju prijelaz topline. . 5.. Oksidacijskom utjCCliju atmosfere pri visokim temperaturama najOOlje Ijegavamo zagrijavanjem u kupeljima. 550..

. 100 230 180 150 110 280 230 200 160 330 280 250 210 330 300 260 380 350 310 400 360 od poscbno 260 400 600 900 260 400 600 900 340 320 300 270 410 390 360 330 7200 400 600 900 460 420 390 600 900 480 450 - - 7350 600 900 600 900 odlivcnog 540 510 600 570 uzorka dcbljine 30 mm. GustOCa kg/m' SL 10 SL 15 SL 20 SL 25 1I 11 SL 30 SL 35 I " 1\ 11 " SL 40 .5%. na .06%). Standardni CvYstoCs savijanje odnose se na neobradene ispitne uzorke. b) t v r d i (b ij e li) lij e v.LUEV ANO ZEUEZO Lijevano zeljezo dobivamo lijevanjem sirovog zeljeza (C > 2. u kojem je ugljik po cijelom presjeku Ddredenom dijelu presjeka potpuno vezan kao zeljezni karbid (Fe3C)' Lijevano zeljezo sadrZi redovno osim ugljika jos i manje kolicine drugt primjesa: Si. 3. Mn. mm 30 13 20 20 45 13 20 30 45 13 20 30 45 20 30 45 20 30 45 30 45 je ispitni Oznaka VIaCniposkus promjer obravlana cvrstoa denog Rm ispitnog uzorka (min..) mm rstoa na savijanje (min.5 .5 20 32 20 32 uzorak izraden Pokus savijanja razmak simetrala oslonaca (min. 354 .) mm N/mm' 20 8 12. a razlikujemo: a) si v i lij e v.5 20 32 12.020 1973) - 11 I1 Nelegirani i malo legirani sivi lijev Promjer neobradenog ispitnog uzorka.5 20 32 8 12.5 20 32 12. Sivi lijev Nor m a I n e vrste sivog lijeva s Ijuskastim grafitom (ISO) (JUS C. K<iir ina ugljika C iznosi obicno 2.J2.) N/mm' .5 20 32 8 12. u kojemu je ugljik saY iIi vea dio po cijelom presjeb izIueen kao grafit (C).... PiS.

..s manjim dodacima (do"" Mo. Cr. Tvrdo6l HB Zmatost 240 280 350 400 450 380 420 500 600 700 17 12 7 2 2 140. 190.. 210 . Upotrebljava se za valjke i dijelove. izvrgnute babanju.....60 0. 355 . 180 Tmti 6jev Li j e v s t vr d 0 m k 0 r 0 m ima ugljik u jezgri izluren kao grafit. 36%) i ne~to Si. Ca). 2. 180 200 240 290 300 feritna pretemoferitna feritno-perlitna perlitno-feritna perlitna Udarna Zilavost nodularnog lijeva NL 38 iznosi: KV = 12 J. = 140 .. koja djeluju kao tllDjetneklice i pospj~uju sitnozmato izluavanje grafita). a u pominskom sloju (kori) vezan kao uljezni karbid. 400 N/mm2 (modificirani lijev).95 T K v a lit e t n i si v i Ii j e v ima manje ugljika. Ni. Sivi lijev s kuglastim grafitom dobivamododatkomMg(Ce. Ca~ i dr.. i cjepivana bazi Si. Qjepljenjem postiJlcmorn-stoa: od 300 . a upotrebljava se za m1inskekugle. 170...5%) Si. Mo. manje grafitne Ijuske i bolju osnovnu strukturu. 420 N/mm2).. Vlabla I!vrsto6l Rm N/mm2 min.1974) Oznaka NL 38 NL 42 NL 50 NL 60 NL 70 Legirani a) otporan Naprezanje teeenja Rpo~ N/mm2 min. Cu..Sivi lijev posebnih magnetskih svojstava Oznaka ESL 10 Vlabla I!vrsto6l Rm N/mm2 100 Magnetska indukcija B u magnetskom polju H: H = 1250 2500 5000 10000 AIm B = 0. ~to postiZemo promjenom sastava..40 0. silikokalcijem AI. 150.. Postot.s velikim . Nodulami lijev (JUS C. b) austenitni i prema koroziji - otporan prema oksidaciji na visokim temperaturama dodatkom Ni (12 . mIaznice za ~trcanje pijeska i sI. As % min...J2. Cr.. produIj. si vi Hjev je: prema babanju . koji dezoksidira taljevinu.022 .).modificiranjem I'qepivima: ferosillcijem. postupkom Qijenja (vi~m temperaturom 'pregrijavanja) i cijepljenjem . Austenitni sivi lijev mou sadrlavati Ijuskasti grafit (Rm N/mm2) ill kuglasti grafit (Rm = 380 . koje unosi u taljevinu klice: izlueujese kuglasti grafit (nodulami ill sferoidni ill duktilni sivi lijev itd. B i j e Ii Ii j e v saddi ugljikpo cijelompresjeku vezan kao uljezni karbid.80 0..

18 18 18).. Dcbljina ispitnog Omaka uzorka A.18 18 18).13 400 C Te L 45*... 15 13). ... produlj.021-1958) Temperovani lijev dobivamo od bijelog lijevanog uljeza temperovanjem.. 13 330 C Te L 35* 15 13).. ... -. Perlitni lijcv.40 4 . .40 4 .40 * Fcritni lijcv.J2.20T 1. % 8 12 140 5 250 = 2500 Magnctska indikcija B u magnctskom polju H 5000 10000Nm 1..18 18). .. ...13 13)... Bijeli temperovani lijev ima nakeD tarenja u oksidacijskoj atmosferi bijeli prijelom (zbog oksidacije ugljika).. . 9 9 12 9). 9 9 12 9) .13 370 C Te L 38* 15 13). Crni temperovani lijev ima nakeD tarenja u neutralnoj atmosferi crni prijelom (zbog ugljika izIul!enog u obliku grafita). .Temperovamilijev (JUS C. 9 9).35T B = 1.18 18 18).. Bijeli temperovani lijev BrincUova VIafna Postot. 250 200 4 .. Magnetska svojstva temperovanog lijeva Tcmpcrovani lijcv bijcli cmi 356 H BrincUova tvrdo6l HB 150 A. 9 9 12 9).25 1.00 B = 1.10 1.. .15 .30 B Te L 40 Crni ) temperovani 9 12 15 18 9 12 15 18 380 200 lijev VIafna Promjcr evt'sto6l Dcbljina ispitnog Omaka uzorka Rm mm mm N/mm2 4 . ...... Promjcr tvrdo6l evt'stOCa produlj. Rm % HB mm mm N/mm2 B Te L 00 B Tc L 35 - - 340 5 3 3 2 10 5 3 3 Postol.

Mn < 0.06%) iIi legirani (uglavnom sa Cr. a jako legirani vi~ od 5 %. W. legiranicelici su one vrste eelika u kojima odlucujuci utjecaj na svojstva eelika imaju legirni elementi (tj.60%.plemenite (rafinirane) ugljicne iIi legirane celike za dijelove s veeim zahtjevima (dijelove strojeva itd. Sve vrsteeelikasadde . Pri veeem saddaju dodanih elemenata za legiranje moze saddaj Gb biti i nclto veei od 2. Co itd. ugljicni celici su one vrste eelika u kojima odlucujuci utjecaj na svojstva eelika ima ugJjik. =) plemeniti celici dobivaju se rafinacijom iIi rafinacijom i legiranjem u elektricnim peeima (>>elektroeelici«).10%.6% iIi legirani (uglavnom sa Mn. Mo.). . Mo.80%. ~ !'::ana upotrebi: L konstrukcijski celici su ugljicni eelici (obicni iIi plemeniti) sa sadrZajem C < 0.). Celike koji sadrZe Mn < 0. Razlikujemo: .30%. Upotrebljavamo ih za izradu alata. oni koji se namjerno dodaju da bi se postigla odredena svojstva).6% jo§ ne smatramo cpanim. SadrZaj PiS gotovo je uvijek nepofeljan.30%. Ti < 0. :.06 %C dl:mentima. W < 0. V < 0. Plemeniti se celici redovno toplinski obraduju. . 357 . Si.. aparata i razlicitih uredaja.6 % « 2. Razdioba cellka Pmna postupku proizvodnje: z) obicni celici dobivaju se veeinom iz Siemens-Martinovih peci (»SM eelici«) iIi iz konvertera (BessemerovihiIi Thomasovih).05%. obicni celici su nelegirani (ugljicni) iIi malo legirani. a drugih elemenata ima samo u kolicinama Itoje nemaju bitnog utjecaja. AI < 0. Cr.VRSTE CELIKA iIi i s drugim Celici su kovke slitine zeljeza s ugljikom do 2. malo legirani eelici imaju do 5% do- - - - danih elemenata.06%.8% i Si < 0.05%. Co < 0. V. Si. Mo < 0.05% Ni< 0.05% Cu < 0. tj.20%.05% Si < 0. Cr < 0. tJlatni celici su plemeniti ugljicni eelici sa sadrZajem C > 0.iz procesaproizvodnje jo§ i manje kolicine *. PiS.obicne (ugljicne iIi malo legirane) celike za opee svrhe (masovna upotreba).). :. sastavnih dijelova sttojeva. Upotrebljavamo ih za izradu eelicnih konstrukcija. a upotrebljavamo ih redovno bez toplinske obrade. Ni. Prema sadrZaju: a. V itd.

. mjestu : 0 Simbol na 2.780 330 . 680 ... . Osim ovog standarda telici se po JUS-u omablju posebnim oznakama (npr. smatrat Ccse najutjecajnijim elementom onaj kojemu oznaka ima vi~i broj. mjestu: a) kod ugljicrrih l!elika simbol na 1. 79 .~ ~ - Omafuanje VIStaee6ka prema JUS (JUS C. i 4.slovnogsimbola C I osnovne oznake od b:tiriju ill petero brojfanih simbola dodatne drugih oznake dodatnih od jednoga oznaka ill vi~e slovtanih ill brojfanih simbola ~ Osnovna oznaka oznabIje vrstu b:lika: 1. .elici s negarantiranim sastavom Simbol na 1. . . mjestu: deseterostruka vrijednost maksimalnog postotka ugljika zaokru!ena na desetine: brojfani simbol za C = 0. za simbol na 2. Ugljitni i legirani telici s garantiranim sastavom Simboli na 1.320 1 7 690.) mjestu oznabIje redni broj b:lika: o . CRY.CRO. . . - b) kod legiranihl!elika . .BO. . mjestu: oznaka najutjecajnijeg - legimog elementa legimog elementa.9% jest 9. (i 5. MD itd. . 350 2 790... Simbol na 3. mjestu: oznaka drugog (po redu) jednostruko Element: Oznaka: legirane b:like brojfani je simbol 1. mjestu oznabIje grupu minimalne viable ~tOCe: tvntOOl tvntOOl Simbol Simbol N/mm2 N/mni2 5 490.. . 99 . . 2. XXXX. . mjestu: 1 . <::RN. (. 44 . .480 9 890. Mr. Si i Mn. 880 360 . C Si MD Cr Ni W 1 2 3 4 5 6 Mo 7 V 8 drugi 9 Pod najutjecajnijim legimim elementom razumijeva se onaj kojemu pripada najvea umnolak saddaja u b:liku (%) i faktora vrijednosti: Element Si MD Cr Ni W' Mo V Co Ti Cu AI drugi Faktor vrijednosti 1 1 4 4 7 14 17 20 30 1 1 30 Ako visestruko legirani l!elici imaju viSe legirnih elemenata s istim umnoskom. X . udjelom C.ugljicrri b:lici s ogranil!enim . .simbol na 1. .002-1986)" Oznaka eelika sastoji se od tri dijela: C.simbol na 2. i 2. .580 0 6 590 .. 380 8 3 4 390. .ugljicrri b:lici s ogranib:nim udjelom neastoCa udjelom SiP te propisanim 80 ..ugljicrri b:lici s negarantiranom astorom 45 . .) 358 .

89 (801 . . . . .) mjestu oma~ju O. D od a tD a 0 ZDak a oma~je stanje felika: o bez odredeDe toplinske obrade. V.Simboli Da 3.od oSDovne omake koju aDe b:tiri trake. - - Dodatne su oZDakejo~: 2A. . . 69 70 . K. 2B.39 40. . 8B. . 9 (101.felici za automate. . 2D. S. .kemijski otporni i vatrostalni felici. i 4. 16 mm. 79 (201.od dodatne omake koju aoe jedna ill dvije trake. 1 fareD. 599) (601. o 8 kODtroliranohIadeD 9 obradeDpo posebnim 3 Dorma1iziran. . . Z. . ugljiau i malo legirani aIatni b:lici. 4 poboljhn. : 199) 20.BO. b:lici za poboljhvanje. 6 IjuSteD. a dobiva se zamjeDom )roj~b simbola dodatne broj~e Brojl!ani simboli 0 1 2 3 4 Boja trakc crna bijela crvena naranfasta futa omake b:lika odgovarajurom Brojl!ani simboli 5 6 7 8 9 Boja trake zeleDa modra Ijubifasta smeda siva bojom. . . Oznaka felika bojom sastoji se od dva dijela. Ne OdDosi e Dagotove ugradeDedijelove i DeUDosi e s s 11 crtere. . 699) (701 . Neobojeni pojas izmedu :aka imosi poloviDU ~iriDe obojeDe trake.1957) . H.799) .299) (301 . oSDovne i dodatne - 359 . . .b:lici koji nisu DamijeDjeni toplinskoj redni broj b:lika: - obradi. . . 90. .999) . . SiriDa obojeDe trake treba da je prilagodeDa veliani proizvoda. . DO po lOgufnOSti treba upotrebljavati ~irine 5. i to santo u dokumeDtaciji u vezi s dobavom. a dobiva se zamjeDom broj~rib simbola oSDovne broj~e omake b:lika odgovarajurom bojom. . . 80. . Po s e b De 0 ZDa k e mogu se dodati u pojedinaaum slu~jevima Oznaeivanje leliko u skladiItima bojom (JUS C.fareDdo Dajbolje bradivosti. (i 5. 5 hIadno preoblikovan.brzoremi felici.29 30. a izmedu dijelova omake za b:lik imosi dvostruku ~irinu obojeDe trake.003 . . . . . 2C. 7 . 899) .99 (901 . .. 399) (401 .bru~D 2 . i to: . . uputama. BA. Ta se omaka upotrebljava santo za poluproizvode.59 60. . b:lici za cemeDtiranje. b:lici s posebnim fizikalnim svojstvima. .

0362 t. (.05 0.0270 t..007 t.009 0.0371 '.0483 1200.0362.045 0..0563 (. .0363 (. 930 1150.06 0..0270.045 0.17 0.007 0.045 0.OOOO CELIK celici (JUS C.007 0... t.05 0.06 0..045 0. (..17 0.045 0.0261. 860 810.009 0.045 0..0363 t.007 0...06 0. 880 830 .900 1150.850 850 .1970 i 1972) C p males.0563 t..0562 t.0271 t.06 0..0645 - 0.0481.007 0..045 0.06 0.05 0. (. N maks.06 0. (.009 :. .0370.20 0.0745 360 .05 0.20 0. .007 0.045 0.50 0.17 0.500 .05 0.05 0.22 0.05 0. .0462 (. smireno nesmireno nesmireno smireno smireno spec.045 0. .. S maks. <::.045 0.0545 (.007 - 0.0371.05 0.0562..0271 (.0482 t. (. 840 780.17 0.05 0.007 0.0361.0471 t. smireno spec.05 0..045 0.009 t..0745 smireno 0. smireno smireno spec..22 0.40 smireno nesmireno nesmireno smireno spec. smireno spec..05 0.0000 (. :. smireno smireno smireno 0. (..nje (.05 0.0483 t...05 0.0471 (. smireno spec.900 .05 0.0261 t.009 0..06 0. 0.0460.009 0. (. smireno spec.0461.05 0. (.. Stanje = 0.0460 t. - 0..0645 (.05 Upotreba Toplinska obrada i upotreba Omaka Kovanje .0545 t.C Normalizir.007 0.06 0..05 0..0463 (. (..25 0.15 0.007 0.C - za sporedne svrhe meki telik 900 . (.05 0..045 0.15 0...30 0.20 0.0361 t. ..0481 t. smireno nesmireno smireno spec.17 0.045 .20 0.05 0.045 0.0461 t.20 0.0561 t.0482.05 0.045 0.0370 t..KONSTRUKCIJSKI Opci konstrukcijski Sastav (0/0) Omaka t.0462 t.25 0.. 810 polutvrdi relik tvrdi telik vrlo tvrdi telik (.22 0.BO. (.900 1100.20 0.045 0.0561.20 0.0463 t.

..0000 210 240 28 25 D = 3a D = O. 0..45 0.35 0..60 0. % Si Omaka MD C Mn C maks 0.. .14. .0563 290 440 . ..80 0.08.50. . 0... .0483 <':.80 0.80 0.1500 (. <::. ..35. .C % <':.0.40. 500 Udama iilavost Pokus Postol.<::.60 0.06%. D .06%..60 0.0463 = la 260 420.18 0. . 0. savijanja.60 (. . 0. - - . . ..18.. % Sastav.30. ..35 0. 620 500.0271 340. .60 0.0. 0. Svi ti relici imaju jD! Pmax = 0. a .48.1601 (.. ..12. ....1101 (. 0. .420 370.50. 0. .0462.0... .10.80 0.35 . .58.55 0. . P +.58 0.0545 340 370 300 600. .. ... As (a = 180.promjer pritiskivafu.30.32. 0.020 .0. . 0. .60 0. .0261 <':..70 0.80 0.0561 <':....80 0.22 0..38.80 Oznaka (.1100 (..1211 (.0460.. 450 28 28 28 28 - +20 +20 0 -20 <':.0270.35 0.0. .1600 (.35 0. .. 0..18.12 0. <::.1209 (.0370. <::.35 (.Mehanil!ka svojslVa Oznaka Naprezanje terenja Re N/mm' min..50.30.10%.35 0.38 0..1958) Sastav..35 0..kut savijanja.08.0362 <':.1400 0. .25 0. . . .506 .0. .0..26.35 0.30.62.35 (. 850 15 10 a - - ispitnog uzorka.B2.30.0. 361 .0461 <':.0363 <':.720 700. .0.0.) J' . .1501 0.0.0.1210 (.500 22 D = 2a = 2a 28 28 28 28 28 28 28 - +20 +20 0 -20 +20 0 -20 <':.1700 0.BO.0481 <':. 0. UgljiCui koDStrukdjsld lelid 5 ganntlrllDlm sastavom (JUS C.0.52. ..14 0.0. Vlana vrstofu Rm N/mm2 330 .0471 <':.036J <':.. KV produlj. ..35 (.0. .1301 (.0745 <':.5a D <':.50. 540 22 D 360 520 .15 0.30.0.1701 0.60 0...0645 <':. .S ~ 0..0371 <':.600 22 20 D = 2a <':.0482 <':.48 0.. 0. .1300 (. . 0..0.65 0. .42.0562 <':.60 0.50. Smax= 0.1974. 0.50. .debljina Nelegirani retici za vijke i zakovice: JUS C. .1302 Si maks.25 0...32 0.50... ..

480 390.040 0. ... RV {. RO 350 {.40 0.a 362 .Sitnozmati konstnkcijski ieHk (JUS C.040 0.030 0. . 25 la la 24 2a 1..1979) Yrste: CRO.BO.. . . 1.035 0. .RV 500 {..680 560 .70. RN 500 Mehanilko Oznaka 'CRO..osnovni relik CRY.035 0.16 0... RN 460 0.. 650 530.18 0.5a 19 2. 510 440 . .40.5a 22 2a 3a 20 2.5a 17 3a 4a 3a 4a 16 .5a 3. RV {. 380 . . D Postot.040 0.030 0. 1. RO 460 {.... 630 500 .040 0.040 0.030 0. 1. RO 310 (.. .60 P males.030 0..040 0.50 0. RO 280 {.. RO 420 {.16 0.22 Si maks.50. 0. RV {.1.35 35). .50 0. .18 0. ...035 I. . 500 okoline) evrstOOi Rm N/mm' pri debljini do 50 mm 360 .030 0. 560 490 . 50 250 240 250 270 280 280 310 300 310 350 340 350 380 370 360 400 420 410 460 450 440 470 500 480 kut savijanja.16 16).770 a - - - 0. - debljina ispitnog uzorka..040 0.50 0.310 .60 0. 250 . .040 0.035 0..502 .1. ..45 0. RO 500 {.. reliciza nisketemperature Sastav (%) Oznaka K va/iterni i!e/ici C males. .1.. ..22 0.60. RV {.40 0.40 0.040 0. 460 .18 0. . RN Plemenili i!elici (. RN {. popr.0..035 S males.18 0.16 0. nja' a = 180' D A.) pri debljini (mm) .030 0. RV - - - (. ....40 0.5a 3.20 0. .22 0.RV 460 {.040 0. RO 380 (. 0. .10.23 0. CRN.22 0.040 0.22 0. . 350 . .40 0.5a 2a 23 2. . . . % uzdut..0..90.40 0..035 0. RN (..040 0.035 0. Pokus savijaprodulj.030 0.. RN {. CRV. .030 0.040 0. 1.. RN {.promjer pritiskivata.50.. I {. 250 250 280 280 310 310 350 350 380 380 420 0.1. .420 . RV {. . . .040 0.30 0. RO 250 {. relici za visoke temperature CRN .23 {.040 0.30 0.45 0. ... 0. 280 .60.. .22 0. 730 610.90.035 0.10...50 Mn 0. RN 420 {.040 svojstva (pri temperaturi Naprezanje tetenja Re N/mm' (min. .

Naprezanje tecenja celika za visoke temperature Oznaka telika 100 t t t t RV RV RV RV 250 280 310 350 220 240 260 290 320 350 390 410 150 200 230 240 270 300 330 360 380 Naprczanje tetenja R. Pri debljini ispitnog uzorka do 50 mm.KV (J). pri temperaturi (0C) 200 250 300 190 210 230 250 280 310 340 360 170 190 210 230 260 280 310 330 140 160 .180 220 240 260 290 310 350 120 140 160 200 220 230 260 280 400 110 120 140 170 190 210 230 250 t t RV 380 t RV 420 RV 460 t RV 500 rama 100 i 150°C naprezanja tetenja Wa za 10 N/mm2. t t tRV350 RV 280 420 t RV 460 - t RV 500 41 55 38 51 34 48 31 t t RN 310 RN 250 380 t t RN 350 RN 280 420 } t t RN 460 RN 500 pop 31 24 27 24 . temperaturi r:) -40 -20 0 48 34 48 34 48 34 48 45 62 41 55 38 55 38 55 41 51 41 48 41 62 45 58 41 55 38 +20 62 41 62 41 55 41 62 41 58 41 55 41 62 45 62 45 62 41 } } uzdutno popreroo uzdutno poprdno uzdumo poprdno uzdumo poprdno uzdutno poprcblo uzdumo POPrcQ1o 34 24 41 31 38 27 34 27 stanju. (Pri debljinama do 35 mm su pri temperatu- :l.. Pri debljini do 50 mm i u Dorma1iziranom 363 .i1avost.(NImm').) Zilavost celika pri niskim temperaturama Oznaka telika Smjer ispitivanja -60 tR0310 tR0350 t RO 380 t RO 420 RO 250 RO 280 t RO 460 t RO 500 tRV310 t RV 250 380 . mm pr.

5421 Si.95 - 147 1.20 0.75 0.kaIjena vlacna evrstoea Rm N/mm' C.1100 1000 .4781 C.045% i svi ostali celici imaju Pmax = 0.45 Mo 0.45 0.40 0.35% 364 .25 1.15 1.. . 1300 1100.800 600. ' .05 1..26 0.15 0.7420 C. .40% Smax = 0.450 207 217 207 217 600 700 600 700 800 800 800 600 700 600 700 650 800 10 1000. 1220 imaju Pmax = 0. 1400 800. . .55 0..95 1. .16 0. 1300 900. .20 0.16 0.20 0..55 1...7481 C.B9.15 0.20 0.50 1. Si.4721 C.10 0.Svi nelegirani celici imaju jo~ 0.25 0.45 Mo 1..50 1. 7421 C. .55 Ni 1. .45 0..045%. 4381 C. 1281 C.45 Mo 0. .035% i Smax= 0. 1400 1100. 1221 C.18 - - 131 146 146 300 360 360 500 .50 Cr drugo Za- Jezgra .1120 C. 4321 C.55 Ni 0.25 0.17 0.15 0. .45 0.. legirani 0.20 0.30 MO 229 1..5420 C. .40 0..15 0. 4320 C.45 Mo 0. 1220 C. .21 0.1100 1000 ... . Navedene su prosjecne vrijednosti.1200 1200.1100 0. ' .Celici C.50 0.0.1974) Sastav i mehani. .020 .035%.4520 0. 1121 C.lka svojstva Omaka C Sastav.95 Ni 217 207 217 207 217 217 235 C.15 1.75 0.25 Mo l 217 0.. 1300 800..05 0.4120 C. 1120 i C. % Mn 0.26 0.0. 900 800.. 1450 I 8 10 8 8 7 7 10 8 10 8 9 7 - C.tend za cementinmje (JUS C.15 0. . 4382 0..15. 1300 800.7480 C. 650 16 14 14 11 ' - 600.25 Mo 0.75 0.92 1..25 1.. 1100 1000 .65 1.75 0.50 1..800 700 .15 1...1350 1100.50 0.15.

z-na zraku..7480 t.k 170...4381 C. 4382 C..... v.Toplinska obradal)2) Oznaka :. k 850. .C.210 170.. . k 890 . . 365 .250 .472(t.C.4) Hladenje: p.1120 C.C 890. 5421 p . 4321 C .7480 t.4781 t.3) Gdenje: v. 900 v...... 4320 C.. .. . 920 t. . U C..5 47 39 49 41 48 40 50 42 49 41 52 44 47 39 49 41 3 46 35 49 39 48 40 50 41 47 35 51 41 47 38 49 41 na 5 44 31 48 36 48 39 49 39 43 30 50 37 46 36 49 40 udaljenosti 7 9 41 37 28 24 46 33 48 38 48 38 40 27 47 33 45 35 49 39 44 31 47 37 47 36 36 23 43 30 43 32 49 39 od eeone plohe (mm) 12 15 20 25 30 34 21 33 31 30 29 41 28 46 35 45 34 32 39 26 41 29 49 37 40 25 46 34 44 32 29 36 24 39 26 49 36 37 23 44 32 42 29 26 33 21 31 24 48 35 35 21 43 31 41 27 24 31 35 22 47 35 34 42 30 40 26 23 30 34 21 47 34 35 28 33 41 29 39 25 22 29 34 20 46 34 40 27 31 41 29 38 24 21 28 33 20 46 33 t.C. 7421 C.1121 .800..2) Ugljieenje pri 900. .. I I I I I I I C. 920 Medufarenje4) .4120 v.4520 t.1281 .1220 C. . u -U ulju.850 . 4721 . 7420 C. .C Kaljenje povriine3) .7420 t.. ..u peCi. k -U solnoj kupelji 160.180 150.k - 810..830u. 4320 C.7481 C. 5420 C.7421 t. ... 4382 I.5421 I I .210 840.. 950 .870u. .7481 C.C . 4321 t. 880 u. 5420 t.180 170.840 u 150. .4781 C.4 520 C.u vodi. 1221 KaIjen!e jezgre ) .. k 1) Kovanje pri 1100.. Prokaljivost Oznaka eelika t..C PopuAtanje .. Gomji i donji broj oznafuju granible vrijednosti rvrdoee.. 4381 Tvrdoea HRC. 210 870.

65 0. 366 .42 0.05 1. prod.65 0.1780 t.61 0. 1330 t.1730 t.35 0.34 0.00 V Ni Ni Ni okoO.22 0.75 0.35 0.1331 t.38 0. % ca taenja evrst.61 0.48 0.42 0.45 - - - - - - t. % C Mn Cr Mo drugo max.tend za poboljiavuje (JUS C.4181 t.65 0. 3230) imaju jos .4730 t. t.65 0.25 0.65 0.B9.1431 t.05 1.65 0. 1630 0.22 0.22 0. 1580 t.1731 t.90 0.75 0.75 1.05 1.1430 t. 0.4782 t.5432 0.50 1. Omaka HB Rp02 min.4732 t.65 0.4781 t. vlacna postot.22 0.4738 t.75 0.5431 t. A.34 0.33 0. N/min2 N/mm2 t.05 1.65 0.035%.05 1.35% Si.1974) Sastav i mehanicka svojstva Poboljsano" Zareno I--Sastav.05 1.56 0.38 Si - - - t.38 0.30 Ni - 0.65 0.65 0.36 0.56 0.55 0.46 0.05 1.20 0.1530.75 1.65 0. 1330.22 0. C.4731 t.021 .65 0. .46 0. 1530 t.28 0.30 0.42 0. 3130 i C.00 0.35 0.4132 t.4134 - - 241 217 223 211 217 207 207 500 550 500 600 680 450 550 800 800 700 800 900 700 800 13 14 15 14 12 15 14 0.25.32 0.55 2.05 1.65 0.05 1.05 1.22 0.45 0.1480 0.33 0.1680 t.50 0. za sve druge relike po 0.65 0.75 t.05 2.1730 po 0. tvrdo.50 0.4184 t.46 0.55 0.30 Navedene - - - 156 156 183 183 207 183 300 300 370 370 500 500 590 590 22 22 19 19 370 420 590 670 19 16 16 16 14 14 14 14 14 207 207 229 229 229 241 241 420 420 470 470 470 500 500 670 670 750 750 750 800 800 - 3130 3135 0.napr. C.40 0.22 0.95 1.55 2.38 0.-" PmaxiSmaxsuzasvecelike C.05 0.40 0.65 0.0.4734 t.22 0.5430 t.51 0.4733 t.75 0.4180 t.4830 t.75 0.05 1.4131 t. 1430.45 0.42 0. C.65 0.55 0.75 0.61 0. - Svi celici (osim t.1531 " it ~I t.05 - t.15 V 0.22 0.15 1. su prpsjecne vrijednosti..75 0.1630 i C.65 0.1631 t.4133 t.50 3.045%.4130 t.40 0.05 1.05 1.46 0.22 217 217 217 217 212 217 217 235 248 248 217 217 235 217 235 248 640 600 680 640 600 680 780 800 1050 1050 680 780 800 800 900 1050 800 800 900 800 800 900 1000 1000 1250 1250 900 1000 1000 1000 1100 1250 13 14 12 13 14 12 11 10 9 9 12 11 10 11 10 9 - 0.34 0.56 0.

.C 880.. ...830 820 .. 4132 C.. 880 840. ...720 680. . 700 650 .. 880 - 830. .. . 5432 850. kaljcnjc uvodi kaljcnjc u ulju ..850 1100. 4830 C...850 1050.. . ... 860 830 ..... .860 835 . . . .1780 C.900 850 . 865 840 . . . . . . .. .. 870 830 . 870 830 . 850 1100. .720 650 . . . 366) vrijcdc pri dcbljinama matcrijala 16..720 680..720 680. ...850 1050. ..1630 C. .. . . 860 850. .850 1050. 890 840..720 680. .. 880 840. .. 850 650.860 835 . . .720 680..1530 C.4131 C. 4733 C.660 . .. .. . . .850 1050. . ..850 830 . 850 680. . .. . 850 1050 . .880 840.720 680.C ... .910 860 ..870 830 .850 825. . . 1330 C. 850) 850. 850 1050 . . . . 367 ..850 860 . . 890 840 .. .850 650 . 850 650.. .850 1050.720 680.50 mm. 700 820 . . . .. . 850 . . . 855 840 . . 700 830 . ....850 825 .. 700 840. ... 860 ... 4130 C.. . 880 850.880 845. 4732 C. 920 840.. 850 850 .870 845.. 845 1050. . . .. 850 1050 .720 650 . .870 830.700 650 ..860 850..1480 C. 860 1050... . 1631 C. .... 4734 C. 880 860 . 850 1050. .. . 700 650 .850 1050. . . 870 830 .4730 C.720 840...900 1100..860 820.4180 C...3139 C.700 680.. .. . 835 830 . 890 870. 890 800.5431 C.. 1580 C.. 4731 C..850 1100.850 820 .880 860. 860 840...C Meto !arenjc Normalizacija Poboljanje.. .720 680. 850 680.720 680.700 650 . 4134 C. . .. 4133 C.. ... . 860 840 . 850 1050. 4738 C. .850 C. . 880 840 . 4782 C. Vrijcdnosti za mehani~ka svojstva u poboljbnom stanju (str.720 680..C 650. .840 830 ..900 840. . 4184 820.860 820.. .... .. 850 650 . . ..900 880 . . .C C. 1731 C. . 870 830. 700 1050. .. a za produl]enje manje (vea:). .C. . . .. .. .1430 C.. . .. ... . . 865 C. ...720 850 . . . 890 . 1531 1100. . 850 680... 1680 C.860 830 . . . . 870 C.. . . . 4781 C. Pri manjim (v~ debljinama vrijcdnosti su za naprczanjc tea:nja i ~toCu yea: (manjc)..880 830.900 830.. . . 855 830. . 860 1050 . Popmtanjc nakon kaljcnja pri 550. . 860 815. 880 850 .. 880 820. . .. . . .. 860 820..1331 C.860 820.. . .. .. 880 820. . ... 700 840 . .870 - 850. 1730 C.Toplinska obrada Oznaka Kovanje . .885 850.900 1050. .. .. . . 1431 C.860 830. .885 860. 3130 C.. 870 1100.120 680.. ..810.850 1050. 850 805 ... 850 1050.880 850....890 840.860 830. .700 . ..850 1100.. 5430 1050. . . . .850 (820. .. 4181 C..

4181 C.43 37 31 27 57 56 54 52 48 45 41 35 61 60 59 58 52 50 47 44 57 54 49 43 46 37' 29 25 61 57 52 46 49 40 32 28 59 58 57 55 50 48 44 39 52 51 50 48 43 40 37 34 57 57 56 55 49 48 45 42 61 61 60 60 53 52 51 50 64 64 63 63 55 54 53 51 56 56 56 56 48 47 47 46 57 57 57 57 48 48 48 47 65 64 64 63 56 56 55 53 59 58 58 57 50 49 49 48 58 58 58 57 50 49 49 48 57 57 57 56 49 49 49 48 od eeone plohe (mm) 12 15 20 25 30 40 37 33 3] 29 22 47 44 39.4734 C.37 35 30 27 23 2] 20 40 55 52 46 42 39 35 30 27 25 38 21 35 32 30 27 41 38 35 24 22 20 33 31 51 48 42 39 37 34 31 26 24 22 44 41 37 35 33 30 23 21 20 53 521. 4180 C.5432 . 4130. 45 44 56 56 56 55 55 48 47 47 46 46 40 50 27 26 33 31 37 35 22 20 24 22 28 26 35 33 31 40 25 47 32 53 37 50 36 54 45 54 38 5] 36 55 43 55 45 31 39 24 45 32 52 36 48 34 53 44 53 37 49 33 55 41 55 44 n Gornji i donji broj oznatuju granitne vrijednosti tvrdoee.1 I C.4733 I C. C. ]. 4732. 36R .C.4132 C.5430 C.4730 C.4133 I C.4830 C.C. Oznaka eelika C.5 55 46 57 49 61 53 59 5] 63 54 59 51 52 44 57 49 61 53 64 56 56 48 57 49 65 57 59 51 58 50 57 49 na udaljenosti 3 5 7 9 54 51 48 45 .C.3139 C.4781 C.boljlanje Tvrdoea"RC.4184 I . 4782 C.5431 C. C.4731.Kaljivost celika za po.4134.4738 I I C.4131. 48 45 43 38 34: 30 28 27 59 58: 56 53 51 46 43 38 35 34 61 60 59 57 55 49 46 42 40 39 56 55 54 53 52 45 44 41 39 38 57 57 56 55 55 47 46 46 46 46 62 61 60 58 56 51 48 44 41 40 57 56 55 54 53 46 45 43 ~] 39 57 56 56 56 55 48 47 46.

2 Toplinska obrada ' .34 1.57 1.34 1 1.4531 C.34 1.70 1.80 8..08 2. 630 1050..7 0.09 2.> I!vrstota prod.34 1. Rp..20 0.930 870.910 yoda 580.30 2. .80 1.. 4739 0.10 1.20 1....1 0.01 2.09 2.75 1.17 369 25 . ..660 850. .00 5. 4734 0..00 2.00 .34 1. 850 680.1 ostalo j HB ! t.710 900.020 - i elektrifne 1955) strojeve Gubici (WIkg) za B (T) 1. .2 t.30 ' 2. .57 1..70 1.02 0.08 2.5 Transfonnatorski MT93 MT 100 MT 110 MT 125 MT 135 MT 145 Dinamo-lim MD 170 I Magnetska indukcija B (T) 40 1 u magnetskom polju H (Aim) 160 11000 15000 1100001500001100000 lim 0..16.40 6. 720 860.87 0.391.01 2.39 .55 1 1.63 1. .75 2.08 2.63 1. 0/0 HV 590 780.15 V 248 248 U poboljlanom stanju naprez.30 2.2 t.39 1.70 4. 880 ulje 580.93 .92 0. vlabla post. 980 13 950 980.92 0.45 0... 4531 0. .60 1. 1180 11 750 785 590 780.70 MD MD MD MD 200 140 280 700 1.87 1'36 1'55 1.20 0.92 0'8611 I 1.0 Ni 245 0..17 2..0 I 1.34 1. . 4734 C.10 2...Celici za nitriranje Sastav i mehanilka svojstva l i Oznaka po JUS C er Sastay 0/0 Mo AI 0. N/mm' N/mm' A.63 1. 3... 980 14 900 Tvrdota oitrirane Normali- Oznaka I Koyanje °C I 2arenje °C I ziranje °C C. 900 ulje 1050.4739 / 1050.- 1.87 0.1 0..87 0. ..55 0.650 1 - I Kaljenje °C I Popultanje °C I 1 I Magnetskl lim za transfonnatore (JUS C.. povrIine tet.55 1.86 0.00 .35 3.34 1..34 1.55 1.33 1.40 1.40 1. . 2. .17 2..5 0.20 0.75 1.45 . K5.20 0..80 2.Strojarski prirufnik .87 0.00 0. 900 850. .7..55 1... 850 650. 850 680. 700 580.25 3.

0.18.15.20..40 mm) Stanje hladno vureDO normalizirano hladno vureno normalizirano hladno vureno normalizirano poboljo hladno vureDO Dormalizirano poboljano hladno vureDo normaliziraDo hladDo vureDo DormaIizirano hladno vureno normalizirano hladno vuceDo oormalizirano Naprezanje teanja Re N/mm2 355 215 375 225 315 285 365 375 325 410 410 250 375 225 Vlaroa evrstoea N/mm2 460 .. .90 0. 0..1190 C. 9 25 8 23 8 18 16 7 14 13 8 20 8 23 8 23 l .90 0.18 0.07 cemcntiraoje 0. .650.. . .. . . . .. . 1... . .26 0..30 0. 1290 .25 0. 700 660. 0.12 0. .u C..10... C. 920 u sol.14 1290 1490 1590 3190 Mehanitka Omaka 0.10.32 svojstva (pri debljini 16.. 3990 0..C ..0.0..10. 830 580.40 do 0.. .1290 (zavure. 800/v.90.BO. 0. A.710 8 C. . .1.25 0.710 > 370 490.. 920/v.40 0. .0.0.0.. .. kup.3190 600.05 . Omaka C C.07 poboljanje 0. .. .10.760 > 380 460.. 730 640 .0.39 0.18.25 1.15.1.. . .24.890.780.. .. C. .u mcduiar. 0.0. 680 C.11 0. . 3991 0.505 Sastav % Si Mo do 0.14.24. ..0... kaljcnje890.05 do 0.12. . . 0.. . .32 1. 1190} ni relik C.0.50 0. . 710 > 350 460.60. .1984) S Upotrcba P za max.710 > 370 540.. C. . 370 . 930 1.40 0.20 C. . 3991 .740 480 .10.0. . .90 0. .15.10.00 .08. 700 u prku 850.35Pb Postotoo produlj.11 0.40 0.3190 C.620 u plinu 900. . 930 2. .15 C. 600 580 . .0. kaljenje770.0....32. u .740 > 370 C.1490 C.C .u vodi.60.1590 C.0.08..07 poboljanje 0. ..42.0. C..14 C.C 650. .. 920 poputanje 150 (1 h) ° Gdcnjc: v 390 225 375 460..50 0.07 cementiranje 0.Celici za automate (JUS C.C C. % min..u ulju.0.60. . 1190 C.. .25 0. .05 do 0...0. .0. ..0. 3993 225 > 370 23 Toplinska obrada telika zaautomate pri cementiranju Mcko NormaliToplinska obrada Ugljirenjc Oznaka hrCDjC zacija Dakon ugljireDjaO ..90...07 cementiranje 0.90 0. .60.40 0. 3993 0.30.07.30 0.25 0.0. ...800 510. .11 0. 1. .0. 3990 ..0..40 0...

za poboljlanje PoboljAanje* Omaka Meko farenje . 850 640 ... 2430 0.0.1984) C...BO. 1370. 550 * GaAenje: u - u ulju.. 2332 t..... 2330 t..65 0.65 0..1973. 2133 t.. 4830 } 1100 .85 t.85 t. Celld (JUS za oprage . 1570 1570 1620 1620 1670 1320... 860 830 . 6 Si Mo Cr V . 870/v aIi 850 .64 1....65 0.507 .Toplinsko obrada i!eliko ..30 0..60 1. 4332 4230 t.... u . 670 530 '" 670 . 4332 0. 890 840 ..za lance: JUS C..55 1..C poptanje .67 1. * Celici.551 Sastav i mehanii!ko svojstva Sastav (prosjeroe vrijednosti) % C Zarenje PoboljAano Omaka tvrdoea HB maks..C Norroalizacija .. 1490 650 .90 Toplinska obrada Omaka t. 245 255 255 255 248 241 naprez.. 1370 .....25 0......05 - 0. 860/u poptanje . 870 t.50 0..u uIju. 2332 t. 860/u 350 .15 - - 255 1130 1130 1130 1180 1180 1180 1130 1320 ..85 - 0..05 0.. e Q.C 860 . 1570 - 6 6 6 6 6 Kovanje .C PoboljAanje* kaljenje . 2133 t.60 1.85 1..85 .C 530 . 1320 .'<: '§ 0 6 0.25 0.. 550 t. 4830 0. 1370 . 850 640 ... 680 830 . 4230 0....... tenja Rp.45 1.a rn-stoea Rm N/mm' -0 . 1570 1320 .50 t.51 0. N/mm' vlaa. 700 * GaAenje: v gaknje OC 840 . 700 t.C Meko tarenje . 860/u 350 .. 2330 } t.u vow.55 0..C t. 371 .BO...30 0. 880 830 ..C Norroalizacija . 2430 1050 . 680 850 . 880/u 830 .za automate - . 1590 650 .

. Al.030 t.B6. 400 550... .. . 380 ..15 0. 410 280 280 - - - .umircno.B6. Sastav(%) oo-stoea produlj.45 0. Z22N PZ12 .030 0.za duboko izvlaeenje.. 0148 - .B4. N .95 .50 : 0.016 .440 400 . 0.22 O..za izvlaeenje. Z22U O.0145 do <::. <::. . . % 25 23 16 10 5 3 2 } Upotrebljivost ) izvlaeeDje izvlaeeoje !tancanje probijanje Skupina A Z8N 0maJea ticc.0maJea.0148 VIaa.040 B O.08 0..015 Ni * Vulena obilna lelilna iica (JUS C.1967) Vrste jjelika: (.10 0.~40 . maks. Z8U VaIJ.030 0.0147 .~40 0.040 0.1980) 372 . maks.~5 O.1980) Vueena lelilna iica za op'"ge (JUS C.50 0.420 320 .a oo-stoCaRm N/mm' 300 . . prod.~40 0.018 .0148 . IIJadDO vaIJani CeIibd Bm od malougljiClOg jjelika (JUS C. 0147 t.20 0.011 .12 0.~O O.01O . 500 280. 500 450 280 .BO.za opCu upotrebu.030 0.040 PZ90 I 0..050 0.050 0.a Postot.za veoma duboko izvlaeenje IIJadDO vaIJme CeliCDe trUe od malOUgljiClOg jjelika (JUSC. 280 250 220 200 .015 er } 0.050 O. U . maks.040 0. N/mm2 N/mm2 0/0 HRB HRJOT 0.0146.0146 . 550 Postot..521..1977) Sastav(%).025 Co 0. 0145 t. Rm maks.~8 0.e vrijednosti.fO O. 0146 t. Prosjea.0147 i <::. Tvrdoea tDja C Mo P S A..neumireno.. Naprez..1980) Vueena lelilna iica za posebne svrhe (JUS C..~5 0.CeIiCIIalea i (JUS C.0147.60 0.0148: j~ i dodatna oznaka SU: specijalno umireno Upotreba: <::.58 O.45 0.0145 .B3. . 650 >600 ..B6. (. <::.050 O.. . .~8 0.~40 0.1978) VIaa. R.501 .. C Si Mo PS drugo O. Dopunska 0maJea Hf28 Hf30 Hf32 Hf40 Hf45 Hf55 Hf60 Stupanj tvrdOCe meko ojai!ano 1/8 tvrdo 1/4 tvrdo 1/2 tvrdo 3/4 tvrdo tvrdo (.0148: dodatna oznaka N: neumireoo Pri <::. 360 28 32 36 65 57 50 60 55 50 Pri <::..30 0. <::.

40.022 . .35 0.35 0. 440 25 Toplinska obrada brenje na.50 Mn do 0. 720 730 .. ..602.. 0. 1215 C. .0. ka C. ...50 0. .40 0.18 C. 375. .850 1100. 650 300 400 650.1..- 1100..0. 570 176 440. 780 z hladenje na zraku.. .1965) Sastav (%) Oma. .50 Sve vrste felika le skupine 0. Vlaen& fvrslota Rm prod.15.850 - 870. . .7. min.0.36 % Mn min...45 0. 25 21 17 12 22 .10.35 0.0. .15. .7400 C. 750 360 520 .. u hladnom DC 650 .10... 0..' fvrslota Rm produlj A.. 373 .021 ..40 0. C. (JUS C.0.05 0. 450 260 450 ..0. .04 0. 540 22 147 440 . POboljAanje kaljenje.850 1100.15 Mehanilka Oznaka - - 0.12.0.1214 255 206 186 157 137 128 108 255 235 206 275 255 235 245 235 226 naprezanje tefenja 186 177 167 216 206 196 216 206 196 i ~rstoCa razabiru 20 235 200 186 pri temperatuti "C 250 300 350 400 167 137 118 108 Nlmm' 450 88 500 % min C.7401 265 Vremensko .. . . 720 680 . Si Postot.05%.7400 0. Omaka Oblikovanje u vrum DC kon oblikOV.35 0. .. . ...20 0..04 0. 1502 C..0.0... .0. 570 22 20 186 440 .7100 285 295 C. .10.0.B5.80 C..850 1100..0. ..22 Si 0. .1212 C.. 1. . .0. 0. .0. .35 0. 700 Normalizacija DC 900 .04 0. .40... .. 620 is.3100 do 0.900 910. 960 z - - 660.05 0.0 0. ..04 svojstva Naprezanje lefenja R. .10..17 do 0.35 0. 550 550 ..45 er Mo P males. ..50. 590 se iz lablice na sIr.40.940 - 650 . 940 z 900 .10.. .7100 0. N/mm'.40 = 0...10. 780 910.0. Postot.7401 do 0.04 0.5 0. 21 440 ..1 0. .850 1100. 700 650 . .05 - - C.. Naprez..55 imaju P .15. DC popuJtanje DC - 340 .04 0. .7401 .22 .05% teHd Z8valjanedjeYi za vi~ temperature (JUS C.35 0.1. . .40 do 0. . 0.B5... N/mm' % Nlmm' min. 0.1402 C..0..I213 C.25.40 do 0..05 0.. .1214 C.0....35 0.2.1215 C...A.35 0.1964) Sastav.7100 C.....1215 C do 0. .7400 C. 240 350 .1214 C.17 do 0.700.9 . .10.. Vlaena Ieb:nja R. . 930 C.CeIici Z8 valjane djeYi propisanih mebanifkih svojstava Oznaka C C. Inls.700 680 . .10.22 do 0.

t.kut savijanja. ... 880.7 50. t.55 0.14 0.7 45.3 44.CeUkzakodovsld1im Sastav i top/inska obrada Omaka C Si Sastav (%)' Mo Cr (JUS C.30 1.1 39.1 .490 430 .ature °C Temperatumi koef.5 a 49 D = 2a 42 D = 2. 570 300 185000 Post. MehaniCka svojstva .30 1206 < 0.1204 t.6 39.35 > 0.30 0. prod.5 13. 920 Zarenje za popu!t. 7100 t. napetosti °C t.05 < 0. .5 34.9 51. .25 0.17 0.9 45.940 890 . a Temperatura Modu1e1asti~nostiE °C N/mm' debljina ispitnog uzorka.25 0. 440 400. a . As % 25 22 21 18 19 21 20 400 175000 ... 7400 34.2 500 40.1 45. 500 165000 600 155000 Top/inska vod/jivost i temperatumi koeficijent rastezanja 0::-1 20 t.1 12.. . .1206 C.. ..7 37.5 a 35 D = 3a 42 D =3 a 42 D =3 a .-u telikt. 520 510.6 51.9 41. rastezanja a lUJII(m.910 .5 a 35 D = 3.30 3133 0.D .40 < 0.0 Toplinska vodljivost ).1202 t.2 43.B4. 3105 t. ..3105 54. 3133 pri temperaturi °C 20 200 300 400 450 500 215 245 265 315 275 285 295 177 206 226 265 245 255 275 137 157 177 226 206 206 235 98 118 137 176 157 177 206 78 98 118 156 136 167 147 196 176 20 210000 Vlab1a tOCa N/mm' 340 .5 44.910 850 910..30 7100 0.610 460 . 1202 do 1206 imaju najvi~ po 0.2 43. .3 47.20 0.7 53..9 13. t...2 48. t. t.16 0.. 570 440 .9 31. t. < 0.8 34. 550 440 .:1 t..9 37.014-1977) Mo VmCa obrada °C Normalizacija °C 910. ... .3 43. .50 < 0.. 720 0.650 }550 .45 1202 1000 880.7 40..940 °Ci popu!tanjem Naprezanje terenja R. N/mm' Omaka t. 650 650 . pri 650 . dmgi relici pa najvi~ po 7400pobo1j~vaseka1jenjempri 910.3 pri temperaturi °C 300 400 47. 720°C. W/mK 200 50. 1204 t.85 0.4 Izmedu 20°C i temper.50 1.5 52.16 < 0.60 7400 0.4 39.1206 t. .9 14.35 > 0.5 40.940 }600.30 1204 < 0.30 3105 0.050% PiS.. t.22 < 0.5 49. - U telici t.20 < 0.promjerpritiskivaea.3 53.3 600 C..8 48.. ...1202 t. 620 600.55 < 0.4 44. K) 374 100 200 300 400 500 600 11.040% PiS.0 48. .35 > 0.15 < 0. 7100 7400 ZilaPokus vost savijanja KV/3 (a = 180°) J 56 D = 0.1 12. . .2 100 52.0 42.

/10000 R.7100 C. 1204 C.../10000 R:...v 200000 h Oznaka eelika C.IlOOOOO C....II 00 000 Rm/10000 R./100000 R..C 500 520 540 132 99 71 74 46 28 86 177 127 93 59 38 74 45 28 157 122 90 70 46 98 172 230 125 137 94 61 115 76 47 119 147 94 103 78 58 157 123 196 142 78 108 128 95 68 480 53 30 75 42 33 63 38 90 53 44 560 500 520 38 21 54 29 24 49 39 29 22 69 54 39 30 32 26 580 600 ../10000 R:../200000 R . je naprezanje koje izaziva lom: R.1214 C../10000 R..7401 R./10000 R./100000 R./10000 R:.1206 C./200 000 R . 3105 C.1202 C../100000 R./100000 R.' C.v 100000 h Rm1200000 ./10000 R:.C 420 440 460 113 91 72 42 74 57 127 100 158 103 79 59 89 67 48 135 107 82 92 69 51 200 156 121 75 136 103 119 89 65 Temperatura ./IOO000 R.110000 R:.Vremensko naprezanje telenja i lvrstoea Vremensko naprezanje postotno produljenje 10/0: tecenja Rp!/./IOO000 R.IIOOOOO R. 3133 hRm Imm2 R ./200000 64 30 86 40 31 73 41 95 56 47 57 30 74 41 33 44 23 59 29 24 375 ./200000 460 199 147 279 211 193 227 167 338 252 229 400 136 95 191 132 115 167 118 250 177 158 480 166 107 228 143 121 192 133 284 190 167 179 130 240 184 170 Tempera!ura ./lOOOO v 10000 h Rm/l00000 ../10000 R. 7400 R .v 100000 h - 10000 h Cvrstoea Rm/.1215 C.II 00 000 380 164 118 229 165 145 R. je naprezanje koje izaziva trajno Rp1/l0000 Rp1/l00000 Vremenska -v ../200000 R .

o. 800 16 Prokron 3 0.Z 1000. 1050 u Popmtanje'" °C 700.0817. 750 . Austenitne ~elike (C.1030 u. Gaknje: Boje popu~tanja za te eelike ne vrijede (vidi str.15 13. 4583 u ga~enom stanju. 352). 700 Kaljenje" °C 950.0817.0 10. 4570 C. 0.. 750 Zarenje °C 750.10 18. 1100 °C u vodi.4170 C.. 720 .0 12.4172 C..4172 C.0 185 500 . 750 700. Polagano zagrijavati i polagano ohladivati. 750 35 Prokron 11 ex.. 750 35 Prokron 11 Nb 0. 4583) kujemo pri 1150.20 13.0 Prokron 2 0. .0 450 650 . .. Za eelike od C..950 14 600 800 . 4580 C. 950 14 Prokron 2 spec. .4574 C.0 10. ...0 Mo + Ti 225 500. C..Z 980.750 1050. . . 4172 C.... . 4570 Kovanje' °C 1150. . Rm C Cr Ni OSlo i"Q Ravne Mo c.800 750.800 660 . . .700 16 Prokron I 0. .0 2.4170 C.. z. 750 650. . Cvrstoca pri viIim temperaturama Cvrstoea N/mm' Oznaka 20 C.5 12. . 4570 u pobolj~anom stanju.5 2.0 2. 750 .4583 e Cl.4582 C.0 Mo + Nb 225 500. 700 40 0. .750 35 Prokron 11 spec. 4570 100 700 700 200 650 650 300 600 600 pri °C 400 550 550 500 500 500 600 340 340 700 240 240 800 65 65 .10 18. 1030 u. 0. 750 . 4573 C. 1100. . . N/mm2 ...5 2. 4571 do C. 0.0 550 800."<: Zr:::.800 750.. .700 630 . . .iNs z . .na zraku... QC. ..tend otporni prema kemijsldm utjecajima Sastav i mehanicka svojstva* JUS C. .... }750 750 Toplinska obrada Oznaka C. .Z 950. 700 45 + Nb 205 500.0 Prokron 12 Nb 0. 1000 u. .. .. evrstoea Zelezama Si.0 11.5 Prokron 12 205 500 .400 550.. 750 35 % Oznaka Sastav ><.08 13. . N S Vlaena . 4170 do C. 0. u .. za austenitne eelike od . .4171 C. .4171 C. 1150.512. .08 18. 4571 do C.20 17. .0 Mo Prokron 12 spec.0 + Ti 205 500. 4572 C.u ulju... a gasimo pri 376 . 1150.4171 C... .07 18. .

. "-. . 4578 C..0 20.5 280 N Vlatna tvrstoea Rm N/mm2 520 .. 9501) iarenje 'C 680 .50 ..0 1. ..8 0... u vatri do 850'C podnosl postoj.. .12 1. 850 1500. .680 700 .3 - .035.u " - ] Co o .. .1180 u.0 4. 4588 C. 9001). telik. 2 b na zraku.5 16. 4578 1150..0 . e Co 15 C:4970 Prokroni(j Prokronl9 Prokron 20 C. ..0 1. 4579 1100.. 820 1140. VatrostaJoi celid Sastav i mehanicka svojstva Oznaka po JUS C. . Ra zraku. C. 1100 1500.. .. .7 - Vlatna N"'S tvrstoca Rm N/mm2 f... z 1140..45 3.5 25. 4870 Prokron9 21-4-N 28-30-4-N 0. 850 C. . 1. ..5 0. . 900') 1100.. 850 u 1000. . 700 550 . 1030 700 800.. .0 3...2) Oznake: »u« i »Z« znate gaknje u wju.0 24..o oS drugo ZQ::"2 685 880 . z 650.12 1...750 ') Ohladivanje u pepelu. 4972 C. 1150. 820') 700. 4973 X 10Cr AI 180.. 800 Toplinska obrada i upotreba Oznaka Kovanje Zarenje Ga§enje u vodi Upotreba postoj.20 2.. 750 - - C.. 2331 4270 4581 4588 Kovanje 'C 1050.1080 1100.0 1.13. 750 750. postoj.60 1.telid Sastav i mehanicka svojstva za ventile stanju) (u pobolj~anom Oznaka po JUS Zelezarna Ravne C Si Sastav % Cr Ni C. 900..0 Mo. 4579 Zelezarna Ravne C Sastav % Si Mn Cr . 1180 v Popmtanje 'C 620.850 - }postojan do 1200 'C }S austenitn. u vatri do 1000'C } S C..1100 685 880 .0 20.0 0. .. . 1.) 1100.0 18. 12 14 5 10 10 . 4270 Prokron8 0. C. 1180 O..40N 540 9.. 820 820 .. 0. . 1180 u. .800 800 . . 800 550 . 10 12 30 30 1.\2 1. 1100 C..u B Ni NE go oS AI ZQ::"2 1.OMn' 600 950....2 9. 4972 1100. ..21. ... . 720 . 4973 1100. . ..800 800 ..4870 770. . ne podnosi 377 . 860 Kaljenje2) 'C 830 . . 720 700 .2331 2Si C.0 Nb.') Ohladivanje 1 . . . . .0 V.0 X 10 Cr Al 13 0.7 1.4581 C.0 0.80 2. 850 C. . 1130 980 ....0 C. .0 250 270 230 230 450. . C.21. . . . odn. .1050 u 1050.4 0.40 N.. 4970 1100.0 - - o . Toplinska obrada Oznaka C.15 1.1150 N . 650 500 .. Takoder: 1.0 0. .u vatrido 1150'C ..850 C. "-. .

. diskovi) Toplinska obrada Oznaka t. 850 Normalizacija . CeHci . 1050.C 1 1 t.. 7432 t.850 i ~ l Zarenje . N/mm2 % 1200. Popmtaoje ..oje: z . .. 680 CC Normalizacija Ohladivaoje u pea..C 900.2 C!vrstoa Rm N/mm N/mm2 Postot..2 500 550 650. tetenja Rpo. 3160 gasimo pri 1050 .930 900.850 660.nje u ulju.700 ... prema babauJu . . Kovaoje. teteoja Rpo. Ravne 2Mn 12Mn Sastav C I I Staoje relika Naprez.C 830. 7100 i C. 730 1100. 3134.2 N/mm 1050 350 VIana Postot. 7431 7432 320 360 dijelovi pamih turbina (osovioe.8 12. 7431 0.7432 u Ohladivaoje u pepelu... Austenitni relik t. 2 600.. .. otpomi Sastav i mehanilka svojstva po JUS t... 660 900. 800 700. 7431 t. A. A.710 . 850 15 16 Trajna lvrstoca pri viSim temperaturama Oznaka 400 550 (~ Upotreba (do 530 ..C 1100. Kaljeoje".. O.. 7400 vidi podatke na str.900 u 600. rod.u ulju.2 poboljAano 1.. t.. 378 .C . 850 700.C u vodi..3134 t.. .na zraku.C) t. .C 480. .0 g.1000 30 Top/inska obrada Oznaka Kovaoje .520 Popmtaoje g.. % V t.850 t. 3160 Oznaka Zelez.C 680..5 1.. Mn 0..CeHd postoJ8IIi pri viSim tempentunma .C .930 870.1400 7 800.u - ... 950 u... . ..... Za standardirane vrste l!elika C.no rstoca Rm prod.- . 374! Sastav i mehanilka svojstva (u pobolj~anom stanju) Oznaka po JUS VIama Naprez. . Zareoje" .. 3160 1050..

80 1. .720 690 ". . 850 v 54 800 . . t. 720 690.C Meko tarenjc" tvrooa..800 1000 .1% V. . .800 1050. .0" 1.. 850 t.. t v rd i tclik za aIat koji treba da jc prilimo Md i odgovarajure tilavosti polutvrdi tclik za aIat koji trcba da jc osobito Md uz manju tilavost t.80 JUS Upotrcba kia.700 650.. 10 b.. 200 200 210 210 175 210 65 . ".. .790 v 760. . C % 0.: ....720 680 .720 197 231 180 190 1000 . 200 "C. . Svi ti tclici imaju najvik po 0. . Toplinska obrada Oznaka Kovanjc.800 v 65 780... C.. 0.C Kaljcnje (u vodi)".720 na zraku... 1948 ..60 0. . . 850 1050. 1941it. t. 800 C. Cclicit. .720 690.. 800 v 63 770 .svrd1aza drvo tekia za kamcn. .. pilc. Nakon kovanja ohladivanje :tarenjc 3 ..790 v 65 760. .. t. ... J!Ofevi. t.. ddaIa za aIat mcki tclik za vrlo tilav alat t i la v i c Ii k za aIat za obradu mekog matcrijala til a vo. . 1731 t. 1941 t.. 800 1000. . C.C IIRC 820 . C.700 690. . tVrdo6t .. . 780 v . Popu!tanjc pri 100. 379 . 1944 } 1. 1948 . 800 1000 . 1944sadde joi 0. .800 1000 . 720 690. 930 0 61 770 .2 I 1. . .ALATNI CELlCI UgUlCui alatDi Celid Sastav i upotreba Oznaka Zclczama Ravnc CK45 CK60 OC70 OC80 QC 100 QC 100 extra QC 120 OC 120 cxtra Kosc QCP 135 Sastav.70 0.. . 1943 t. 800 650. . . . . 1531 1731 1740 1840 I t. sjcldrc... .800 v 65 65 760.2. .720 690 . C. 1531 1740 1940 1100. 800 v 64 65 760. .3 turp" t. 1840 1941 1943 1944 1841 1050.45 0. 690. t. 800 1050. .. 810 0 760. . . . .30% Si i Mn.. . 1940 t. 1841 t. . . HB t.

4150 C.15. .6Mo 1.0 1..I.. 5840 C.0 13.53 950. ...66 780.65 1.15 0.4 2.. 770. ..... 800 1050.4145 C. 820 770.70 1.0 V 0.lermalna kupka. .4149 C.4145 C.. . .. 850 800 .....1 2.250 100.41702 C.8140 C.67 780 ..5 11..1020 u.z 53 . 58 950.760 { { { 1050. 860 v 63.45 . .65 1000.1 1.0 14.66 820 .4650 C.. 900 720...C 1050 . { u .850 760. .58 990.... 60 780 ..800 1050.55 0.. 800 225 1000 ..760 220 250 250 250 250 220 225 225 250 220 240 230 ..250 150.10 W ostalo Zelezama Ravne OCR 1 OCR 3 OCR 4 extra OCR 3 extra OCR 12 OCR 12 spec. ..4149 C... 850 800.. 41704 C...3.41702 C.850 840.45 0.9 Ni - 1.2 0.5 0. .0 0..--.4 1.70 0.450 100..10 0..70 0. z 44..760 220 1050. 820 800 .5840 C.850 760.. 1000 u..l 63. :840 1050 .400 150. ..850 770. ..50 0.550 150.4143 C. 810 v 65.4850 C.. . . 1 .5 12.0 13... . . . .1020 U. z 52.67 790. . . 850 1100..4650 C. ...67 940. hI. . 850 720. .. 760 220 1000 . .60 er 0.. . .67 840 U 63...850 700. . . . . . .. 4750 C.zrak..47702 C.15 0. 450 150. .66 950..2 63. .50 11.. .880 1100.. - - O... .850 820. .63 v 64. 980 u. .voda..4150 C..50Mo 0. . 7440 C.3 145V 33 1..45 0. .850 770.. . ..66 v 65.9 Mo C. . 47702 C. 980 u. OCR 12 extra OCR 12 VM Prokron 3 Pronon 4 Prokron 4 ex Prokron 5 84NiV4 OH 49 Upolreba 0.64 950.ulje.. z 53.400 150.250 100..4750 C.15 1... hI.20 0. ...C Meko wenje tvrd.250 150. 1020 u. ..67 800 .600 180. .hIadenje pri kaljenju: v ... 380 . z 61. .C HB Kaljenje tvrd..41704 Legirani alatni retici z a r a d u h Ia d nom Sastav 0/0 C 1.400 150.1040 U.4172 C..4141 C. ..66 980...740 1050.800 1050. 880 .32 0. .I.l 64.. 950 u 64. 350 z Toplinska obrada Oznaka C. 800 720. . . 400 150. 1020 u. . 840 1050.C 150. . 840 v 64... . .--Ozoaka JUS C..300 150.. ..4141 C.800 720....7440 - 3. .0 13.. ...5 11...800 1100...LegiraDi alalni CeIki ... 4850 C.67 840..4172 C. .4143 C...850 770. .1Mo - p Popu!lanje . 810 U 65. .450 150. 850 800.. .85 0. .. 840 1050. . .1020 u.65 940. 8140 Kovanje .' HRC v 64.. .. 840 U 64..2 62.

6443 t..750 1050... 6440 t.. 830 v 65. ... 900 v 61.u.0 8...750 1050....2 1.. ..2 Mo 1..25 0.. .65 u 63. 6850 1050.05 1..300 150.9 Si.250 100.20 0.C 150.67 820 . .30 1.....15 0.850 720. . . 860. 6441 t.. 6444 C: 6445 { 1050.0 Mo 1..0 1.. .0 Si 0. OW5 C 1. .60 0..0 0. ..C 1050. . . ... 860 v 52. 890 u 61..750 230 Kaljeoje tvrd...750 250 220 C.65 u 5"6-.... . 6441 C.65 u 64. 6444 t.. .850 720. . .1 Mo 0.20 1.45 0.. . 1.. 800 t 63. 4844 :: 6443 t.Legirani aIatnHelici S8stav i upolreba Oznaka po JUS 755 : 4756 ..25 0. u ..65 760.750 1050...2 V 0.termalna kupelj. .400 150.. 6440 C.80 0...30 { 270 ..67 v 65. HRC 1000. ..400 150..0 0.zrak.300 150. .2 1. .68 . . 820 800 ..65 830. . 6445 t 3840 t..0 1. 59 .1 1. 830 v 66.65 770. ......25 4.3 0.. .. . 300 100.20 1..550 150. 750 240 1050. .t 62. .... 6842 t. 810 u 63.....rashladno v . 870 250 1050..850 830 ..30 0.2 1. hi...67 760.. OSIKRO 2 OSIKRO 4 OSIKRO sp. . 860 u 64.. 840 u 63.. . 6840 t. .63 940. . .. 870 250 1050..66 v 65.55 800.90 1. 720 230 Kovaoje .0 2.. . t. .66 780. .33 0.. 840 t 63...66 800.2 1.0 0.66 790...400 100....750 sredstvo: { 230 { 230 { 230 { 2. 6850 Zelezama Ravoe CRY CRV2 OA2 31 Cr V 3 OL 2 spec. .4 Cr 10. . . t. 860 780.voda. .60 Si 2....80 0. ... 381 ..0 Mo Upotreba : "54 pir 2. .850 720.10 1.50 0.:....0 0.400 150. .550 100 . 830 u 63..850 720. 4835 . 6842 C. t . . 980 z. 830 800 .53 1. 6840 C.0 2. . 750 1050.. 930 860.400 160..850 720.1020 u 59.10 0.850 720. 64 890.800 680 .0 1.20 0. .60 0..' Popmtaoje .. .720 220 1000. 820 800..5 Toplinska obrada Oznaka t. . 4754 4755 4756 4835 4844 Meko fareoje tvrd.64 860.720 C. t.850 680.. 3840 1050. .0 1.ulje.. .50 1.. 63 1000. 900 u 60. .250 150. Merilo Merilo extra OWl OW3 OW spec.0 0.850 720..C hI....0 0. .0 Mo 1.850 690. z .. .10 za r a d u hi a d n 0 ID Sastav % W ostalo 1.. .850 840 .550 150.C HB 1050..1020 u 61.850 720. ..5 5. 870 250 1050. .. 250 t. .0 0. ..10 0.900 840. t.. .

3 1.0 5.0 0.0 5. 1050 z 52.0 Si 1.. kokile Toplinsko obrada Omaka Kovanje .10 0.40 0...5 3.. .30 0.5862 400..2 1.900 1100.0 5.. .C hI. matrice tmovi..0 Sastav % ~ 0.. 53 500. { 830.10 0.. . 850 670 . 900 960..0 3~ 3~ 3..t 54.... 1030 1000.0 Si 9. 1160 u.... 4751 C.. ...32 Cr 1.. 5742 C.650 z 52 . . ..50 0. ... t 54.0 Si 0.7 Ni 0.53 550. 870 U 57. 4752 C. ..600 1080. ..850 830. 700 860.5 1... 57 750. 56 .700 1010..30 0..uIje. 900 780... 5742 C.211.0 Co utopi. 61 400.z t 49.0 1. 4742 C. 4753 C.680 C. 760 250 1100. 4757 C..Legirani alatni retici z a r a d u v rue e m SasWII i upolTeba Oznaka po JUS C.. .6451 C.32 0.40 0.. 9750 Zelezarna Ravne Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop N Mo 1 3 Mo 2 Mo 4 Mo 6 extra 1 extra 2 1 2 33 Co 2 C 0...810 1050..55 0.900 1100.47 49.. 6450 C.0 1.36 0... 1030 u. t 50. 700 250 830 ..700 1080.80012501 800.. 700 z 50. 474211080.3 1. 5741 C. . 7450 C..7 Ni 4...5 0... .. 4758 C.C Meko farenje tvrd. ....53 550.54 {1010.40 0. 8301 250 I { ~:~:::~~~ \U ~L:~~ { 980. 55 1000...58 1450 1100. .1040 890. 1040 z 52...850 740.55 0.700 1050. 850 800 ..voda.5 Mn 1.rasbladno sredstvo: v .62 670. ...4 1. 1030 { 1050... . 55 u.. 7450 C.1050 t...0 Si 1. ..C 600.561550. . bl.35 1..... 4752 C.1040 U 46.700 {1000. .....65 0... 1000 v 49.1060 42.25 1...50 1. U... 6450 C. 9750 1100.C HB Kaljenje .830 1100. .0 3.0 Si 1....... 900 780..1 1. 5741 C..8501700. .0 5.. t 52. 850 800. .700 1020.... HRC Popu!tanje .40 0.850 1000..' tvrd..46 U 1 .. .1060 u.700 250 1100...1050 {1020..40 0.1040 z 59... 4753 C.46 500. 83012501{ 1000'. 4758 C... t . .. .0 2.8301250 u....zrak.20 0.. .. ..1040 { 890..0 Si 1. ..70 1.. 63 450.termalna kupka.840 250 250 250 58. t 60.. .850 800. 650 1000. 4751 C..411. 6451 C. .. . 870 z 54. z ..1160 42.50 {1080.50 Upotreba 1 drugo 0. 382 ... 4757 C..850 250 1000. 1040 I { 1000.581400....z t 47. 561570 . . 700 u..zU 42..9 5.72 0..1040 u..30 1.50 0.7401230 C..

.C tvrdOOl HRC Toplinska obrada Oznaka Kovanje .66 550 .7680 C. 830 800. . 7680 1 BRM 2 t.9682 C.1250 1200.. 1260 530.0 14.1230 1250. .90 6.860 780. . .9 Mo-brzorezni telik za obradu kovina pri veCimudarnim opteretenjima. . .65 1100.900 1100.65 540.C C.900 1100.9780 C.80118. 900 Zarenje .67 540 . . . ..514.. .7 11. . . . 590 63... 1310 1210.5 I 5.0 I 5. 900 800. .C). .0 5.51 Co-brzoremi telik za rezanje tYrdih materijala velikim brzinama 5 debelom Strugotinom 0. glodaIa nofevizaobradu i kovina Popultanje . 383 .51 jakolegiraniCo-brzoremiteIik za najve61opteretenja i za rezanje najtvrdih materijala 110. 520 62.. 810 800 .810 870 .67 540 .. . .0 I 0.5 I 4. 9880 I OSV I 1....900 1150 .66 530 . ..550 .014. .. 1240 1180. .. probija- a. .5 I 4.76118.830 780..0 I 5. . na zraku ill u termalnoj kupki (540.7 11.0 I 3. .Brzoremi teUd v Upotreba W1 standardni brzoremi telik za sve VlStebrzoremog alata t.0 I 5.. . . 830 tvrdoo HB 300 300 300 300 300 300 300 KaljenjeO .5 I 4.6880 C.... . ..900 1150.92 6. . . . ..011. 570 64.. .6980 C. . 9780 I BRC Mol 0.66 480 . 9682 1 BRC 3 0. 6980 1 BRC 0.9683 C..560 63.5 I 5.1300 1180.0 I vrlo optereteni alat.2 I univerzalni brzoremi najveteg ueinka gruboj obradi t.91 Co-Mo-brzoremi telik za najtefu grubu obradu gdje se posebno zahtijeva tilavost C.C 800 . 560 63. . osobito za nofeve i glodaIa (za grubu obradu) t.... . 900 ..0 I 9... .C 1150. .25 9. 570 63.5 6. 9683 1 BRU 1..5 I 0. 1290 1260..0 11..9880 1230.0 telik pri finoj ill C. .5 I 3. . . Ga!enje u ulju. 900 1100.0 I 3. .580 63.

.'7f 1. 590.3 Mo 0. na meko iIi normalizi- Sastav Legirani cellCni IIjev za poboljSauje Oznaka po JUS CL..0 1. min." 1.. CL. 590 490.42 0. Oznaka teenja Re vrst. CL.0400 185 225 375 440 25 22 u martenki.ila. 540°C) ja optereeeni dijelovi . 0300 CL. 740 740.% po JUS min.20 0.40 0. 0401 27 CL.25 0.65 21 14 - - CL. 4730 CL.45 1. 590..1973) Kon.. 0501 255 295 510 590 610 18 15 15 12 25 - 3a 4a 1. 0601 CL. . CL. A S% 22 16 12 9 22 20 Upotreba CL. 0301 CL.0700 410 - 685 14 - - - - - . .40 1. CL.55 1. 640 ventili (do 450°C) } optereceni dijelovi statiki i dinamiki ventili (300.0 1. CL. 245 390 510 665 245 315 Vlaroa ~rstOCa Rm N/mm' 400. 1330 I stanju) i upotreba PostOI.50 1.CELICNI LIJEV Celiau lijev je svaki eelik dobiven postupkom taljici ili elektrienoj pea i lijevan u kalupe. (JUS C..18 Sastav % Cr 1. Rm produlj. Naprez. 35 30 34 2a 1. te~enJa ~e N/~m mm..25 0. konverteru. Svi odljevci moraju biti toplo obradeni i to: urenjem ranjem ili normaliziranjem i tarenjem na meko. CL. N/mm' N/mm A. 384 4731 4732 7130 7431 Naprez.50 Mehanicka svojstvaSu poboljsanom Oznaka po JUS CL. min.. UgljlCni (nelegirani) cellCni IIjev Vla.25 0.1030 440.55 l.0H . CL. Postol.21 0. J min.1.0500 CL. CL.25 0.. D 2500 5000 1000c:.33 0. 890 880...35 1.'5 - - CL. vost savijanja pri jakosti polja Z% KUI3 (a=1800) AIm min. produlj.0603 345 CL.Pokus Magn.J3.30 1.. CL. 1330 4730 4731 4732 7130 7431 Zelezarna Ravne Lg-C 25 CrMo 60 L CrMo 80 L CrMo 100 L LgZ-45 Mo GS17CrMo55 C 0. 0602 CL. indukcija T trak.60 1.0 1.0600 CL.

3462 CL.. g..08 0...7 1.5 1..C CeDtni Djevotporan prema babanjo Sastav i mehanitka svojstva Oznaka JUS CL. prod. 3161 CL. L. 3460 CL.3160 l1.0 29. L 12 L 12 sp.40 0. .0 12.45 1.0 2. 3134 lL. 0. (v) !areno fareno fareno as..0 25.0 18.0 1I Mehanitka : pobolj.5 1..08 0..granica naravnog te~enja (N/mm').0 10. "mIajua lijev CL. 640 Postol.0 9.12 0.5 18.. 4573 CL.6 poDoIJ .2 1. .640 440.0 13.8 17. 7361 tI.3 LC-L 15-3 HC-L Prokron 3 M-L C 0.. Re ..0 18. (v) gas.Strojarski . cr.8 15. 4271 4273 4576 4577 I Prokron 16 L Prokron AS L Prokron10L Prokron 15 L svojstva i upotreba Stanje Naprez. 4572 tL. 4171 . 385 ~ .3 0.6 As 1. ..C u vatri do 1150 .6 3.Sastav Oznaka JUS I Kemijski otporan ceDtni Djev Sastav % C maks.0 29.2 1. 300 HB 150. .4171 CL..0 15.20 0. 4759 CL. 230 HB }pea dijelovi industrijskih u vatri do 1100 . 790 440. 4572 a.0 0.0 1..4271 CL.8 2.0 12..45 1.5 +Nb 2.4273 CL.8 13. As % 12 20 20 20 20 Upotreba otpomost prema rdi i kiselinama 250 .0 1. 4577 Oznaka JUS a. 300 rOO.0 27.3 0.30 Mn 1.2 1.. . 330 HB 200 . . 7362 tI. 4571 CL.12 0.0 12.(v) Vlana rstoca Rm N/mm' 590. 4574 "3!rOstalni lijev 1. 4576 CL. 4573 a.0 12.. 4771 Zelezarna Ravne 2 Mn L V 12 Mn L N 12 Mn L V 12 MnCr L 12 MnCr L 12 MnMo L V 12. cr.Iriru~nik j ..35 Si Cr Ni Mo ostalo ZelezarnaRavne Prokron Prokron Prokron Prokron Prokron 2L 11 L 11 sp.MnMo L 15.postotno produljenje (%).0 13..5 1. (v) g.0 +Nb cr.0 2. 4571 . 4758 CL.7 1. terenja Re N/mm2 440 175 175 185 185 Tvrdoea 4.0 1.5 13.0 18. 4574 A.0 2.0 10...l.3 2.640 440 .. ..1 J. 0. (v) g.0 1. ...640 440.0 2. (v) ga.0 11.0 Sastav % Cr Mo Ni 11 Svojstva toCe' 1.

RS113 RR SI 14 U SI 35-2 R SI 35-2 U SI 36-1 (6 PlO) (U 7 S 10) U SI 36-2 U IOS6 RS134-2 UQ SI 36-2 U 10S 10 U SI 34-1 U St 34-2 R SI 36-2 U SI 38-1 U SI 38-2 R SI 37-2 SI 37-3 (SI 37-3) UQ SI 38-2 U SI 37-1 U SI 37-2 R SI 38-2 R SI 44-2 (6 P 20) R SI 42-1 R SI 42-2 SI 42-3 (SI 42-3) U SI 42-2 R SI 46-2 SI 46-3 (SI 46-3) SI 50-2 (SI 52-3) SI 52-3 (SI 52-3) C. 1400 C.1490 C. 0270 C.1430 C.1590 C. 1202 C.1210 C.0471 C.0370 C.1580 C. 0255 C. 0246 C. 0645 C. 1120 C. 1215 C. 0363 C. 1121 C. 0345 C. 1331 C.1206 C.1531 C. 0483 C. 1301 C. 0211 C.1530 C. 0365 C.0545 C.0147 C.OZNAKE CELIKA JUS Omake eelika prema standanlima JUS i DIN DIN JUS DIN SI 00 SI 10 U SI 12.0148 C.1221 C. 0745 C.1213 C.0375 C.0361 C.0275 C.1209 C. 1300 C.0000 C.0146 C. 0482 C.0461 C.16oo C.0257 C.0265 C.I211 C.0210 C.1220 C.llOI C.0261 C. 0245 C.0481 C.lloo C.1480 C.1601 SI 60-2 SI 70-2 C. 0446 C. 0460 C. 0271 C. 0267 C.1281 C. 0563 386 CIO Ckl0 (lOS 20) HI HII HllI SI 35-4 SI 45-4 SI 35-8 SI 45-8 CI5 Ck 15 Cm 15 15S 20 C22 Ck22 SI 55-4 C35 Ck 35 Cm 35 35 S 20 C45 Ck45 (C 45 W 3) Cm 45 45 S 20 .0362 C.1214 C.1501 C. 1330 C.1204 C. 0371 C.1500 C.II90 C. 0562 C. 0463 C. SI 12 US113.1290 C. 1302 C.0561 C.0145 C.1502 C. 0462 C.0355 C. 0445 C.1212 C.1431 C. 0247 C.1540 C. 0411 C.1402 C.

2133 .4738 C.4120 C.4750 C..4170 C.3112 C 3130 .4321 C.1944 C.3139 C. 1943 C.4133 C.4588 C. 1941 C.4731 C.4732 C. 4531 C. ~.1840 C.3811 C.4130 C.3111 C.4571 C.1940 C.1730 C.2134 .1731 C.3133 C.4134 90 MnV 8 9 SMn 28 15 Cr 3 34Cr4 41 Cr 4 38 Cr 2 46 Cr 2 37 Cr 4 C.4143 C.1740 C. C.4320 C. C.4578 C.1741 C.2132 C.4184 C.4739 C.1680 C.4730 C.3190 (6OS!Mn5) (65 SI 7) St 52-4 19 Mn 5 4OMn4 17Mn4 50Mn7 28 Mn 6 (X 120 Mn 12) - C. C 55 Ck 55 On 55 C60 Ck60 (C67W3) (C 67 W 3) On 60 (C 80W 1) (C 105 W 1) 100 W 1 (C 125 W) (C 125 W) (CIIOW2) (C 135 W 2) (38 Si 7) 46 Si 7 51 S! 7 55 SI7 66 Si 7 . 3990 C.4573 C.2131 C.4230 C.3134 C.3100 C.4171 C.1946 C.1780 C.4173 C.2331 C.1948 C.4131 C.4572 C.4570 115 Crv 3 140 er 3 IOOCr6 (140 Cr 2) X 210 Cr 12 X7Cr13 X15Cr13 X20Cr13 (X 40 Cr 13) X42Cr13 34 CrS 4 41 CrS 4 37 CrS 4 67 SiCr 5 X 45 CrSi 9 3 16 MnCr5 20 MnCr 5 16 MnCrS 5 20 MnCrS 5 17 CrNiMo 6 ' AIN 7 34 Cr X 22 CrNI 17 X12CrNil88 X 10 CrNiTi 189 X 5 CrNiMo 18 10 X 10 CrNiMoTi 18 10 ~ ~.4141 C.4734 C.4180 C.4721 X 15CrNiSi2520 X 12 CrNiSi 36 16 X 5CrNi189 X 80 CrNiSi 20 X 10 CrNiNb 189 X10CrNiMoNbl810 (X 53 CrMnNiN 219) X 210 CrW 12 20 CrMo 5 C.4175 C.4520 .4381 C.1631 C.4650 C.4574 C.4580 C.4581 C 4582 C:4583 C.316O C.1630 C.4149 C.4132' C.1700 C.4270 C.2330 C.4751 25CrMo4 34 CrMo4 42 CrMo 4 50 CrMo4 30CrMoV9 32 CrMo 12 34 CrAIMo 5 X 165 CrMoV 12 X 38 CrMoV 5 1 387 ..4150 C.4145 C.4733 C.3105 C.O:make celika prema standardima JUS i DIN (nastavak) JUS DIN JUS DIN C..4579 C. C.1701 C..2130 C.4172 C.4181 C.3840 C.4382 C.

7421 C. 4572 CL. 0501 CL.7480 C.4770 C.3 05-45 05-45.978O CL.5421 C.4756 C.6441 C. 9750 DIN 20 MoCrS 4 2S MoCrS 4 56-5-2 518-1-2-10 5 10-4-3-10 11 III III C.. 0301 ~.5431 C..4757 C.7130 CL.3 05-52 05-52.4850 C.4759 CL.4830 C.3 05-62 05-62. 3462 CL.6450 C.4577 CL.4753 C.4972 C.6880 C.4771 DIN X 40 CrMoV 5 I (X 50 CrMoW 9 11) X 100 CrMoV 5 I (X 50 CrVMo 5 I) X 55 CrMo 14 JU5 C.3 05-60 05-60. 4574 CL.7100 C. 460 3 CL.7680 C 9682 C: 9683 C .6842 C. 0600 CL.4755 C. 7361 CL. 7420 C. \.5742 C. 0602 CL.7400 C.6444 C. 0601 CL.5741 .5430 C.L.7362 5 6-5-2-5 05-38 05-38.Oznake celika prema standardima JUS i DIN (nastavak) JU5 C. 1330 CL 3134 CL' CL' ~:~ "" . 4571 CL. 4782 C. "" .4758 CL. 4730 CL. 0300 CL. 4171 CL.4771 CL. 4573 CL.644O C.7431 C. 4271 CL.0700 CL.7481 C.4970 C.4781 C.5432 C.4831 "" \ 4835 C.0603 CL.4754 C.6451 C. 4732 CL.6443 C.6980 C.5420 C. C. 6850 C. 4576 CL. ~~OO CL.7401 C.7432 388 42 CrMoS4 50CrY4 58CrY4 31CrY3 (X 155CrVMo121) X 10CrAI24 X 10CrAII3 15CrNi 6 18CrNi 8 36CrNiMo4 34CrNiMo6 30CrNiMo8 55NiCrMoV6 56NiCrMoV7 105wcr 6 (IIOWCrV5) 45 WCrV7 60WCrV7 80WCrV8 X 30WCrV4 I X 30wcrv 9 3 120WV4 100WV4 (142WV 13) 5 18-0-1 518-1-2-5 15Mo3 13CrMo4 4 10CrMo 910 20 MoCr4 25 MoCr4 22 CrMo44 24CrMoV5 5 C. 4731 CL. 6445 C. 4273 CL.3 05-70 05-C 2S (05-36 Mo S) (O-X 120 Mo 12) (O-X 120 Mo 12) (O-X 120 Mo 12) (O-X 120 Mo 12) O-X 20 cr 14 O-X 40 Cr5i 29 O-X 130 Cr5i 29 O-X 10 CrNi 18 8 O-X 7 CrNiNb 18 9 O-X 10 CrNiMo 189 O-X 7 CrNiMoNb 18 10 O-X 40 CrNi5i 27 4 O-X 35 CrNi5i 2S 12 (05-25 CrMo 4) (05-34 CrMo 4) (05-42 CrMo 4) (O-X 300 CrMo 15 3) 05-22 Mo 4 (O-X 125 MoMo 122) (O-X 125 MoMo 122) ~ .4811 C.684O C.

4750 - KlSO C.1944 TSWextra 6 5 EZH EZH spec.4145 OCR 4 extra C. FS FS YI2A Y7 Y8 YII - C.6440 C. . 6882 BRW BRW2 WKW4 SuperRapid Extra S. 5742 C. SSC RCRI KLZ - C.5741 C.4751 OWl OW3 OSIKRO2 OSIKRO4 Utop Mo I Utop extra I Utop extra 2 Utop2 Merilo Merilo extra Prokron 3 Prokron 4 SpezialK SpezialKR SpezialKNL WV. EMS45 Extra weich Extra zah Extra zah hart 100 Extra S Extra zah hart Extra zah hart Prima weich Pr.E.4770 Prokron5 C. sp. OCR 12extra - C.4141 OCRI C. 2002M X05 XI2 - - - XI2M BI 5XB2C 6XBC SXHM 45 XHM <I> 3X2B8 MY extra KL US ultra GNM GNME WKZ MST Amutit WKW2 SPS TenaxN TenaxNB TLH TBMI TBM Extra I HPS.194O C. 00 5 S.4172 C. 212 Stabil spec. t.Omake domaCih i nekib stranib alatnih eelika* JUS t.R.4143 OCR3 C. C.1943 C. 500 Mo RaDid Ex. t. mittel hart 11S Poldi (CsSR) I I (SSSR) (rush siova !) GOST t.spec. 1S40 1740 2elezarna Ravne OCSO OC70 OC80 OCIOO QC 100extra OCI20 OC 120extra Bohler (Austrija) MS45.6444 C. BRC BRM2 BRC3 BRU BRCMo S. Gex.1941 C.E.R.1948 C.R.HVN AK 3 spec.6451 t.3840 XBr 2X13 - - - C.4650 C. 6443 C.4173 C.6840 OCR 3extra OCR 12 OCR 12spec. 6880 t. 1200 p MK - Max. t. t. SSWY RCRI 2002 2002spec.1946 C.6841 C.SS - 389 - Usporedba sli<!nih <!elikaje po kvaliteti samo priblitna. Solar AK 2 spec.E. C.spec. Max. Max.4149 C.4835 C. 4XI3 P 18 PI8KS<I>2 PKJO t. o M CC Mo RapidEx.1741 OCP65 OCP 110 OCP 135 VCV130 Prima hart T5P K2 2 - Y13 CV.184O C.4150 C. 6980 7680 9682 9683 9780 .

65%). mje- otpomost prema habanju. 1750 HV. 1. 2. ali smanjuje Zilavost.1974) Oznaka G05 G 10 G20 G30 G40 G50 G60 390 velika otpomost rila Upotreba prema habanju. TiC je tvrdi od WC. za matrice. LlJevaui tvnIi metali Pojavili su se najprije u USA pod nazivom »stellit«.. koja iznosi 1400. Sinterovaui tvnIi metali Nastali su u Njemackoj (Krupp. Njihova tvrdoca. prdanje (u hladnom i toplom stanju) za jednaki alat kao pri G 50. Tvrdi metali za alat za preoblikovanje (JUS K. vodice otpomost prema habanju i dovoljna Zilavost. matrice za izradu cijevi. Kasnije je bio Co . Veoma su otporni prema habanju.. Tlacna cvrstoca je vrlo velika (oko 4250 N/mm2).C tek za 10%. Sastavljeni su na bazi Co (33. Ne mogu se kovati ni valjati. aIi s poveeanom Zilavoscu .. za za jednaki alat kao pri G 30. . kovanje. A9.. za matrice.32%) i W (6.. matrice za duboko izvlaCenje alat za preoblikovanje pecatanje i odvajanje cestica. TVRDI MET ALl Tvrdi metali sastavljeni su od jednog iIi vi~e karbida kao nosilaca tvrdoee i od kobalta kao veziva. .C znatno tvrdi od brzoleznog celika pri temperaturi okoline.5% C te lijevani. za nozeve u ~tancama.1250 N/mm2). Svoju prirodnu tvrdocu zadrtavaju do visokih temperatura (pri 750 . savijanje. 1926) pod nazivom »widia«. MoC) te Co kao veziva. ali su krhki i vrlo osjetIjiv prema udarcima. Upotrebljavamo ih za navarivanje. opada do 1000 . . Tvrdi metali nisu Celici i njihova se struktura ne moZe mijenjati nikakvom toplinskom obradom. . Bitno su utjecali na razvoj tehnike obrade. Cr (25.. 025 ..djelomice zamijenjen sa Fe. aIi s povecanom Zilavo~cu aIat za odvajanje Cestica. oblikuju se samo lijevanjem odn.17%) s pribliZno 0.zbog visoke cijene . profilirane matrice.. Sinterovani tvrdi metali sa TiC jos su na 700. TiC (TaC.. Sastoje se od kristala WC. Sinterovani tvrdi metali oblikuju se u plocice. sinterovanjem i bru~enjem.C mogu imati jo~ tvrdoeu do 750 HV). manja Zilavost. koje se sinteruju. Njihova je zilavost takoder znatna (cvrstoca na savijanje iznosi 2500.

> M 30 t..g. plasticnih tvari.~ M 40 t~:J OdvajanLe "~st~~ Ee~k31 !I1_alcr.~ ~ Odvajanje restica osrednjom brzinom s osrednjim presjekom :i. papira. aljenogrelika. cv~to~. slitina Al i Cu. Odvajanje restica s tvrdog sivog lijeva (nad 220 HB). Matrice za vurenje tvrdog relika.~ Odvajanje restica 5 relika ~terostrukom Odvajanje restica 5 relika retverostrukom nib relika 5 najmanjim posmacima do 1 mmlokr... brzinom brzorez- ~ ~ ~ o brzinom brzorez- nib relika 5 osrednjim posmacima do 2 mmlokr.. .A9. os- K 40 t~ 11 o C Odvajanje Cestica 5 drveta. ali 5 velikim presjekorn strugotine.!!. ukorenib drvenih ploea i 51. keramike i kamenja (udarna svrdla). keramike i kamenja.. ~ stakla.1. Obrada neieljeznih kovina M 10 I ~. ..~ Odvajanje restica sa sivog lijeva (nad 220 HB). Odvajanje restica 5 relika dvostrukom brzinom brzoreznih relika 5 veam posmacima do 3 mm/okr. Odvajanje restica sa sivog lijeva i relika manje evrstoee.~.porculanaI k arnen]a.. tvrdog I ~..1 mmlokr.plas k stiauh masa.~ os 0 u. slitina AI i Cu. strugotine. Odvajanje restica rnalom "brzinorn 5 vearn presjecirna strugo1.: gotine. Odvajanje restica velikom brzinom 5 ma1im presjekom stru- ~ "'..: relika (Rm > 1800 N/mm2).Tvrdi metaIi roDalat roDodvDjanje lestica (JUS K.. plasticnih tvari. Obrada austenitnih relika. Odvajanje restica 5 tvrdog i sivog lijeva vea: tvrdoee (do 60 ~ K 10 HRC).. ~ tine.. . keramike. vurenje i valjanje. I ~ '" . Tokarenje i odvajanje restica na autornatirna malorn brzinom rezanja i velikim presjekorn strugotine. vlaknastih tvari. Obrada tvrdog Mn-eelika. K ZO t~. Tokarenje i odvajanje restica na autornatirna rnalorn brzinom.020 . .aluminijskihlitinasa silicijem. VruCe i hladno ] ~ K 30 t. '§ 1.7 os .!!. :.~ ~ 391 . osobito na autorna0. Obrada tvrdog Mn-eelika i austenitnih relika... Blanjanje sivog :Q :I P40 PSO KOl :[ .: m/s (100 m/min) 5 posmakom od 0..1966) Oznaka P 01 PlO PZO P30 I Upotreba Najfinije tokarenje i bu~nje relika velikom brzinom do 1.: tima. lijeva. M ZO I.

Poje- 392 .05 Si 0.06 0.03 0.02 0.8.LAKE KOVINE Aluminij (JUS C..05 0. ..2 0.02 0. Oznaka AI 99.04 Gustoca aluminija iznosi od 2560 kg/m3 (lijevanog) do 2750 kg/m3 (kovanog.05 Mg 0.00 ukupno 0. valjanog ili vurenog). cijevi i profiJi .03 0.03 0.7 0.10 0. Stanje aluminija Postot.5 Fe 0.meki (hreni) valjani I .5.05 Ga ostalo 0.05 0. 170) I 5 3 I 7 4 I 20 28 35 Najbolja svojstva u meko Zarenom stanju dobivamo. * Zice za aluminijsku uzad moraju imati postotno produljenje dina se Zica prije pletenja ispituje na pregib i torziju.C2.3 0.03 0.7 0. 500°C....40 0.07 0.05 0..25 0.8 Zn 0.15 0.18 22 I A.02 0. produlj.0. lice. Sastav i upotreba Dopu!tene neastoee (%) maks. Tvrdoea HB 24.100 .tvrdo vureni 100 70 130 (.00 AI 99.polutvrdo I . .5 0.32 20 30 I 25 .7. fvrst.0 Cu 0.03 0.25 0. Mehanitka " svojstva aluminija (AI 99.tvrdo - 100 130 6 I 7 5 20 valjani 4 18 35 Iipke. lijev trake i limovi Rm N/mm' 90.02 0.15 0.00 AI 99.20 0. Aluminij ima takoder veliku toplinsku i elektrienu vodljivost.S) VIae.07 0.05 0.03 0. . > 2%. Najvecu kemijsku otpornost postizemo Zarenjem pri 450 ..00 AI 99.05 0. .00 AI 99.polutvrdo meki (prelani vureni ill 1areni) I .1986) Osobite prednosti aluminija su mala gustoea i velika otpornost prema koroziji i kemijskim utjecajima..05 0.05 0.10 Mn 0. .03 0. 400°C.05 0. 90% smanjenja presjeka) zarimo Al pri 360 .120 70 Al.7 1. . 25.3. .05 0.03 0. ako nakon ~to vece plasticne deformacije (70.10 Ti 0.

35.2.. . AIMgSi) umjetno . AICuNi.... 0.4. i ID U pogledu cvrstoee i sposobnosti za Jijevanje i gnjeeenje. 1.5..8 Mg 2. 0.5 MD 3.2 Mn 3.0.pri povi§enoj temperaturi ~8. x = dodatni element Kaljenje (oevnCivanje) aluminijskih slitina poIX= kruta otopina stiZemo dakle iarenjem (4.3.0.3.. 0. 0.... .1.35 Mg slitina Si.. 0...5 Cu.1..5 Mg. Starenje je kod nekih slitina (npr.. temperaturi odredenoj za svaku slitinu (oko 500.4.5 Cu. 0.5 Mn.25.1. O.5 Si..0.6. 2 Mg. Mg itd.1 MD.12. pa ostaju u prezasi.1 Si.3.... AICuMg) prirodno .. ma.. 0.'.6.. otopljeni se elementi IX mogu pravovremeno izluciti..O. Neke aluminijske *IDe dosezu svojom znatnom cvrstoeom svojstva felika. Aluminijske slitine sa Cu slabo su otpome prema koroziji. dok mu je sposobnost za otapanje na liZim temperaturama neznatna. 0. sJitina postaje znatno cvr~ (starenje)...pri okolnoj temperaturi.0. §to im daje svojstva cvrstoce sJicna onima felika.3 Ti 12..2.3.2Ti 3.. Si.2 MD 0..5 Si. . Primjeri poznatijih Naziv antikorodal duralumin duraJumin K duralumin W duranalij duranalij 2S bidronalij silal silalK silalV silumin silumin y tr g 0 vac k i h n a z i v a aluminijskih Sastav ("/0)A1+ 2. .. ...6 MD 2.7 Si.. 0.0.8.5.. Kaljenje aluminijskih sJitina Aluminijske slitine na bazi AICu... 0. 0. 1.4.5..2.45 MD 12. .OSi..0.. 400 QC. Kad se vi§ak otopIjenih elemenata s m:menom izluci u kristalnim zmcima iIi medu njio x . .6 Mg. O.7Mg.. 0.6. cenoj otopini. .3... u drugih pak (npr. I MD..1.1.5 Mg..etem.8Mn. Kaljene se slitine omek§avaju pri 360. .6 h) pri. . 200°C).I. .. 570°C) i ga§enjem u vodi te naknadnim starenjem. 0. Alu"C 3inij moze u podrucju oko 500°C dobro otapati 660 le elemente... . Kaljenje (oevr~ivanje) aluminijskih slitina se esniva na promjenIjivoj topljivosti stanovitih eleT menata (npr..Aluminijske sUtine Aluminijske sJitine imaju stanovite prednosti pred cistim aluminijem.... Kaljene slitine imaju mnogo bolja svojstva cvrstoee i mogu se upotrebljavati pri temperaturarna do 120°C..5. 1.7 Si. Ako krutu otopi8U pri 500°C brzo ohladimo... 0.25. AICuMg i AIMgSi mogu se bliti (oevr~ivati).0.65 MD.5 Mg 0..2.12 Mg.75 Si. .0..0.6 1....5.2 Mg... 9 Mg. O...) u aluminiju. 15 h pri 100. 0.0. .5 Mn 1..2 Ni. 0. 0.0. Cu..1 Ti 393 . 0.1.4 Cu. \.13. 2.8.

2 0.2 0.5 0.4 0.5 4.2 0.2 0.2 0.5 1.5 0.7 - 0.5 0.20 0.10 0.2 0.2 0.2 0. Uzete su U obzir .5 5.10 - 0.10 0.2 0.1 0.2 0.4 1.6 1.2 0.8 1.3 1.6 1.1 1.40 2.0 0.5 0.7 2.4 3.100 .7 0.0 0.15 0.5 0.5 3. 0.05 0.10 0. 0.10 0.2 1.5 l Cr - ITi + Zr 0.1 0.10 0.2 0.20 - 0.2 0.8 0.2 0.2 0.5 0.2 0.0 1.5 0.Aluminijske slitine za gnjefenje (JUS C.0 3.25 0.0 1.2 0.3 1.7 - 0.5 1.5 0.4 0.6 4.0 3.10 0.35 0.35 0.4 2.10 0.15 0.5 0.5 1.2 0.2 - 0.3 1.5 0.5 0.8 0.3 1.2 samo neke zna~ajnije slitine.5 0.8 5. Cu - I Mg - I - Si I Fe - I Zn - I Mn 0. 394 .20 0.35 0.5 - 0.5 AISI1 Mg AI Ma SI 0.8 0.0 0.2 0.2 -.5 0.7 - 0.6 0.2 0.8 4.6 0.35 0.20 0.10 0.2 0.7 0.5 0.35 0.2 0.6 2.5 4.3 0. dok su druge saddane U gore navedenom standardu.5 0.8 1.7 0.2 0.3 0.4 0.1986) Sastav (%)* Oznaka (ISO)"" AI Mal AI Ma 1 Cu AlMgl AIMgZ AIMg3 AIMg4 AIMgS AI Mg3Mn AI+ I ..4 0.10 0.2 0.5 AIMglSICu AICuZMg AI Cu4MgSI AlCu4Mgl AI Cu4SIMg 0.8 - 0.9 3.35 0.0 0.15 0.7 3.25 0.C2.3 0.2 0.2 0.4.3 1.1 0.2 0. Gornji i donji brojevi zna~e grani~ne vrijedno5ti sadrtaja.7 0.5 0.2 0.6 3.8 0.4 0.7 0.8 0.2 0.6 0.9 0.

[ . prod. Pre!ane aIuminijske slitine za gnjeeenje inlaju priblimo jednaka mehanicka svojstva kao u meko itarenom stanju. zQ:. 395 . . tvrdo 220 280 2 3 75 kali.stareno pri temperaturi okoline (bladno). otpo. dobro 150 118120 4 I 42 se zavaruje 3 90 221 otpomaprema I I I I I I 140 230 7 8 55 koroziji 180 1180 1133 1154 I 45 I otpoma prema 80 260 65 (morske vode) I AIMg3 1 I polutrdo tvrdo meko!areno I I I I 65 75 421 I veQ otpomost 1 I AIMg4 I polutvrdo tvrdo meko!areno polutvrdo meko!areno tvrdo kaljeno I AIMg5 I I AISi1 Mg I I prema koroziji (i u morskoj vodi).bladno gnjeeeno.. I. I 250 I 380 I 10 I 12 1100 I. Co.h.:'N Oznaka Stanje* Postat.. % Tvrdata Smjemicc za HB upotrebu polutvrdo tvrdo meko!areno I I AIMg2 I I polutvrdo tvrdo mekofareno 100 120 40 I 120 5 6 35 koroziji.. prema kOroZlJI .stareno pri poviknoj temperatoo (toplo).h.Mehanitka svojstva i upotreba nekih aluminijskih slitina za gnjeeenje (prosjecne vrijednosti) .h. 260 400 10 12 100 koroziji kaljeno. Alo % 'U --:z 2 B Q:.t. .h.-g. g. I I . t. . 160 270 7 9 72 s porastam%Mg 220 310 3 4 85 1100 1230114 1161 521 smanjujese I I I I I I sposobnost zavarivanja 200 340 1130 1240 1147 1168 1 90 I 65 I I I I I I I 140 230 8 9 180 1180 1141161 4 3 80 260 I I I I . 80 450 3 70 neotpoma AICu4 SiMg I meko!areno I 3201180 1102 1121 120I vrlodobrose I I I I I I I AI Cu 5 Pb Bi I kaljeno .prema kaljeno. :. meko!areno . ". I I 150 170 3 4 55 100 200 11 13 60 210 1110114117135180 290 8 10 50 I I I I I dobrose kaIi.m automate * h.:z AlMnl I t A. I kaljeno.

5 0.5 5.0 0.50 0.5 1. .01 0.15) (0.00 11.05) (0.5 0.1 0.0 13. 3) 0.00 AICu4Mg Ti .5 9.5 11.3 0.10) 0.4 0.1 0.01 0.05) (0.0 5.0 7.3 1.0 13.20 0.00 11.15) (0. O.00 AI Mg 10.4 0.00 AI Si 10 Mg .20 0.10 0.5 0.05) 0.01 0.5 3.05) 0.5 5.9 (0.5 8.15 0.5 2.01 0.00 AI Si 8 Cu 3.15) 0.20 0.15) (0.10 0.01 0.3 \.07 1) 2) 3) Slitine za tlacno lijevanje AI Si 12 (Fe) .01 0. .0 0.8 2.3Pb.1) (0.0 3.0 (0.3 0.U zagtadama su najvece dozvoljene vrijednosli saslavina kao netisloca.3) (0.4 0.3) (0. - 396 .4 0.0 0.10 1) 2) 3) Gomji i donji brojevi znate granitne vrijednosli.3 0.2Pb.10 0.15 0.10 0.5 7.5 1.05) (0.05) (0.5 0.2 0.5 3.3 1.3 (0.6 0.2 0.2 4.00 AI Si 10 Mg (Fe) .15) (0.2Pb.5 (0.50 0.15) (O.01 0.3) 0.00 AI Mg 5 Si . O.2 0.0 6.10 0.01 0.5 9.4 (0.3 \.6 0.4 0.2Ni.5 0.5 0.15) 0.r5) (0.0 0.4 0.05) 4.50 0.00 AI Si 12 Cu . .0 2.10 0.5 3.50 0.8 4.20 0.20 0.5 1.05) (0.3 0.10 0.2 0.15) (0.15) (0.01 0.0 13.2 0.3) 0.2 2.5 0.ISn.9 1.2 0.0 11.1 Sn.00 AI Si 5 Mg .5 9.5) (0.5 5. O.0 5.00 AI Mg 3 Si 1.5 7.0 0.1 1.0 7.5 3.2 0.01 0.0 10.300 .00 AISi6Cu4 (Fe) .00 AI Si 6 Cu 4.2 0.3Ni.01 0.00 AI Si 12 Cu (Fe) .0 (0.8 \.01 0.5 11.0 0.r AI uminij Sastav (%)* Oznaka Slitine za lijevanje u pijesak iIi kokilu ske sli tine za lij ev anj e (JUS C.1 1.2 2.3 (0.0 3.8 0.00 AI Mg 3.2) O. .05) (0.4 0. O.0 13.01 0.5 0.3Ni.00 AI Si 8 Cu 3 (Fe) .30 0.C2.05) (0.2 2.5 (0.15) (0. 0.0 5.4 0.9 1.1) 0.5 9.0 1\. 0.ISn.18) (0.1983) AI Si 12.5 2.1 2.

01 02 AI Mg 3 Si 1.110 160.. .. 1 ..01 02 AI Si 8Cu 3... 1.. dekorat..260 90.01 81 02 82 AI Mg 3.115 . 200 210.. dekorativni dijelovi 1 ... .........220 200. . manje otporan vik temperalure vik temperalure veea tvrdo6l...400 350.....240 2 ..200 220 .... 290 110.110 60. s prirodnim staranjem. 115 s velikom tvr- 95..100 60. 81-lijevano u pijesak i kaljeno s na.12 SO. SO.420 350... . 80 70. . Oznaka..12 100........... 65.. ... . 290 120.190 200. 130 dorom 95 . 300 8 260 .240 170. 0.. .. 2 . SO. . 3 2 4 3 3 5 3 5 2 4 8 3 4 SS. .200 180..200 170...01 02 80. 180 70..210 5 . 60 90 65 90 60 60 5 140.200 ..100 120. .01 70. 8 ...100 150. Mg . 02-lijevano u kokilu.... 8 ... 200 2 .. ..12 SO.12 SO.. .240 6 ..320 140....115 2 .5 ..2 N/mm' N/mm' % AI Si 12 ...61 Dodatne oznake znare: 01-lijevano u pijesak... 1 . .320 180.100 180.150 120. dijelovi otpornost prema mor. .240 6 .... 1 ..18 .. 2 . 75 70... 61-lijevano u Pijesak i kaljeno (utvritivano) 62-lijevano u kokilu ..110 180.. 180 220 . .... 65 75 ili kokilu Upotreba tanke stijeoke odljevaka..260 2 160. 160 160. dobra kemijska otpornost tanke stijeoke. 60 80.. .100 90. 8 .120 100.. .... .320 . 60 AI Si 12 Cu . 60 02 80. ... .190 240 . prehrambena industrija otpornost prema morskoj vodi vik temperature. ... . 2 ... vodi........ ..12 AlCu4MgTi.. . 380 300.10 . .100 SO.... 300 160..440 5 3 8 3 . .01 02 AI Si 10. .. . 70 70...5.. . . 397 . 85 80.. 300 140...280 150.. 1 .. 130 110. 180.120 210. 1 . 65..10 .. .. za motore. 65.... . Naprezanje lo6l Tvrdo6l lerenja prod.250 240 ...110 180.. 220 . 220.01 61 81 02 62 82 AlMg5 Si .350 6..210 6 ...100 70..85 SO.... .10 . .01 81 02 82 AlSi5 Mg .01 02 AlSi6Cu4. 125 za dijelove } 63-lijevano u pijesak i meko !areno 64-lijevano u kokilu le galeno..... 90 90....420 320..... .100 160. ..... prehrambena industrija za motore...a POSIOI... 80 85. . ..100 120.180 80..150 100. HB Rm As RpO.10 45 . 1 ....270 260.. .. ..90 70. ..100 60... ... ..280 100. .....MehanilkD svojstva i upotreba slitina za lijevanje u pijesak VIaa.. . kem.. 150 80. 4 4 3 3 3 3 6 4 6 4 SO..15 90.... .... ...240 240.100 60.. 82-lijevano u kokilu } } ravoim slaranjem.. 1 ..190 150.130 150.....220 160.. . 220 1 180. 160 100..... 160 80. .. . 75 65.. SO..180 180. . 60 63 80. .. SO. 160... 280 81 240. .... . 60 64 80.

..S 1. 300 220 .. 2S0 220..mw.. 300 Postot.. prod.upotreba 220.100 ° Dodatna omaka OSma/3 tlaati lijcv.. Magnezijske se slitine odlikuju osobito malom gustooom..2 2. .. A....5 0..1 Si 0.240 ISO. SO tankc stijcnkc. .1 Cu 0.220 160.2 6..5% Zo.2 O.. 60. N/mm' N/mm' 100..OS AISiSCu3(Fe). 2 S. industrija kem. Prema koroziji nisu naroato otporne.. 0/0 I .OS 140.. Mehanicka svojstva Napreztee.... 240.MehaniCka svojstva i upotreba aluminijskih slitina za tlacni lijev Omaka° AISit2.IS 0. 190 1 . 3 SO.100 220 .. SO tanke stijenke.OSCu .. 300 1. dekor. do 4.1 Si O.. .OS AIMglO. Omaka Rm Rp.0 7. dobro se zavaruJe djclomice se more zavarivati mofc se kaliti (titi) S. djelovi AISitOMg.12 0. .OS AISi6Cu4.S 1. 2S0 .S..3 0.l1 Tvrdob HB 40 SS 270.Elektron« je zajedni~ki naziv za me magnezijskih slitina koje osim ~ sadde uglavnom do 10% Al.2 O.S. ~t. slaba kem. . S 70. . do 2. . dobiva tek legiranjem.OS Naprezanje terenja RpO. 300 O.OS 140. . .. prelrra. MllgnezlJske slitine Sam magnezij je premekan za neposrednu upotrebu. 90 motori.2 N/mm' 140... ... dobra kem.200 AISitOMg(Fe).1 Si O. Gomji i donji brojcvi mare gramme vrijcdnosti saddaja. OS AISiI2{Fe).220 MgMn2 MgAI6Zn 398 160. .S 7.. VIae.S. 310 O. iU"a upotrcba . otpornost.. 3 70. .0S AISi6Cu4{Fc).2% Mo i do 1. .. 220 VIaC!na ~tob Rm N/mm' 220 ..S.OS AISiSCu3..S 9.220 I... 110 vUe temper.OS AISil2Cu. Potrebnu ~toe. ... 10 ~ I.3 Tvrdob HB 60. Dopmtene Omaka Mg+ ne&tore DIN 0/0.. oko 1800 kg/m3.160 200... AI Zn Mn MJMDZ MgAl6Zn MgAJ8Zn (DIN 172911-1982} Smjernice za upotrebu otporna prema korji...ISO 140..OS AISit2Cu{Fe).4 0. Magnezijske slitine za gnje~enje Sastav i upotreba Sastav 0/0.OSCu 0.. Postotno produljenje ~ l.. .5% Si........ otpR v!Jc temperaL..3 70.0 O. ..

.lijevano u kokilu.170 90 .160 h 110. tilraja.5... } 1. .. .70 50.15..15. 130 P k 90 ..90 40.. .5. .3. .. 399 ..0 I 0.. ..01 0. .ami lijev.. .-\I. .0 MD ne&l. k . ..90 70.10 240.. Rm N/mm' POSIOI. ..220 200.... .. .. 250 0... . .3.0.. ...0 10..:.. .70 65.15.65 60..90 65. .3510.130 h 140.2 240..3... h .... 130 t 140..-~Al9Zo1 Q-:MgAl9Znl Q-)!&Al9Znl '-MgAl9Zn2 a..170 160.2010. .tlaroi li)ev. . 280 2.5 160 .loplo u~rsnulo..100 80. . .2. . ..150 k u 110...220 2. G-MgAI8Znl GIC-MgAI8Znl .10 240 . .Al8Zo1 Q8 . .5...70 65. ..120 140.220 2. .4 220.310.4 240 . .0..310... ... .1. I.. .!aezijske slitine za lijevanje (DIN 1"'2912-1973) Sastav % -~ i sastav Omab DIW AI Zo 9.50 70..20 7...5 . Poi!etni dijeloYi omaka mate: 0 -lijevanje u pijesak.xe (maks.. tdenja Rp... 10...150 1 150.6 2. 1.. .-ltIgAl9Zn2 m-MgAl9Zn2 7.90 50.20 . 1.3010. OK -lijevanje u kokilu...70 60.65 50.. ....120 90.. savij.5. .250 0. . .) Si I Cu lostale o.GD-MgAI9Zn I G-MgAI9Zn2 GK .. HB Dinam.20 I 0. 240 1.5 } 0. . ... .5 200 . . .....2 " .. } I 0. ..130 Pu 140. ..9. 10. OD svojstva Naan lijeIvanja p k I Naprez.. Vlaroa..100 80.20 8.30 I 0...85 55.. .220 2.5 160.Al8Zo1 ~-\I.85 70.5010.6 160.50 N/mm' A.100 80..280 2.Mg AI 8 Zn I G-MgAI9Zn GK-MgAI9Zn I I ..homogenizirano...90 70.. .31 0.0. 280 6. Mdumilka Omaka DIN .85 50. p -lijevano Pri 50 u pijesak. lOO 40.na :!:N/mm' 50.60 80.280 6.. . Tvrdo6l prod..0 10..90 55.D. .''I AI 8Zn 1 r..Mg AI 9 Zn 2 oD-MgAI9Zn2 90. rsl..

EB2-Cu.005 . bakar s kisikom. 0.. prod.95 I Saka...04 0.. 210.0. 0. .005 . 0.90 DVP1-Cu 99.. I 99. ET1-Cu. s kisikom ETl-Cu 99. 0.04 0.90 > 90 .. dobiven upotrebom kovinskih ill nekovinskih dezoksi- - danata...BAKAR I BAKRENE SLITINE .70 'EKJ:CU } za katode 0. taljen u oksidacijskoj atmosferi...70 I Dezoksidirtmi bakar ED-Cu 99.60 60.005 .08 ... Standardne vrste bakra (JUS C..01 0. 300 > 300 400 . Mehanilka Stanje meko polutvrdo tvrdo VI. svojstva bakra t. Za elektrotebniW kemijski sastav (EB1-Cu. dezoksidirani bakar.95 Sakar bez kisika EB1. 0.1986) Omaka Katodni bakar W Sastav..90 DVP2-Cu I 99..C: najmanje 58 miC mm2). dobiven pirometaludkom rafinacijom - elektrolitski bakar..90 ET2-Cu 99. 0. As % > 38 > 10 > 6 Tvrdota HB 40..015 . taljen u wtitnoj atmosferi ill vakuumu..99 EB2-Cu 99.D1.015 .Cu 99. dobiven pretaljivanjem katodnog bakra.90 T2-Cu 99. (% o P r Napomena 99.90 Tl-Cu 99.04 0.250 250 . .003 0. S obzirom na naan rafiniranja raz1ikujemo: talioniCki bakar.90 DNP-Cu 99.014 0.99 EK2-Cu. v~ samo elektrima vodljivost (u mekom stanju. Rm N/mm2 Post.. pri 20 . } s moogo'p .05 bakar nije odlubn } elektrolitski } za lijevanje bakar elektrolitski bakar talioni~ki bakar elektrolitski bakar s malo P ET2-Cu in ED-Cu). S obzirom na kisik u bakru razlikujemo: bakar bez kisika. namijenjen u prvom redu za pretaljivanje u elektrolitski bakar.001 0. Bakar Katodni bakar je elektrolitifki rafinirani (na katodi izlufeni) bakar.002 .005 ..

. cijevi za toplo i bJadoo oblikovanje.00 meka polutYr tvrda meka polutYr tYrda meka polutYr tYrda meka polutYr tYrda meka polutYr tYrda 250 320 380 260 340 430 280 380 500 290 350 410 340 410 480 Cu Zn 30. . 71.0.1.61. . ..) ICa Za 20.0 69. .00 Ca Za 15. .00 meka 250 40 55 30 70 polutYr 320 tYrda 400 15 90 250 40 55 CuZn 15. vijci najvafoija sliOOaza bJadoo oblikovanje (vul!eoje. A.3 Ni.4..73. .0. .. Ca Ca Ca Za 30.0 89.100 -1982) S lit i n e b a k r asci OZ1lQ/CQ i sastilv n k 0 m (»Mjedi«) Sastav % Omaka Ca Za 5. Fe.00 Mehanitka Cu 94.00 Ca Za 28. duboke posude pove6ma sposoboost za bJadoo oblikovanje.00 meka 70 30 polutYr 320 tvrda 400 15 90 Cu Zn 20.I: svojstva (prosjetne vrijednosti) i smjemice za upolrebu Vlaata % prod.0. .00 40 30 18 40 24 12 40 15 5 45 25 15 30 15 10 45 32 20 50 70 90 Cu Zn 33. cijevoe zakovicc..91.Rm sliOOe N/mm' A. Ph. preianje).90 tYrda 420 15 Omaka Smjemicc za upotrebu - iostalacijski djelovi za elektrotehni1ru.0 Zn oeastOCe (malts. .00 45 52 26 80 14 100 45 55 18 90 6 115 48 60 28 75 17 95 33 70 18 95 12 125 Cu Zn 40. % % Cu Zn 10. vijci.ukrasni predmeti cijevi za manometre. Mo.0. 0. instalacijski dijelovi za elektrotehni1ru. valjanje.D2. 68.00 Ca C. .00 79.5 .0.2 Ni ostale ukupoo 0.0.00 meka 260 40 55 30 70 polutYr 330 .00 ZII 33. Sb) "il 63. fifane mrefe.Bllkreneslitlne Z8glQeCenje (JUS C. So.00 Cu Zn 37. ultrasni predmeti vrlo dobra za bJadoo oblikovaoje.g Staoje t..00 Za 36. h .3 (Al.5 } O..81.65. dijelovi za preianje u toplom staoju 401 Cu Zn 28.0 69.0. 96.S ostatak 0.S 59. 64.0 84. ..0.0 62.00 27 . .00 Ca Za 10. mote se platirati l!elikom..2 Pb ostale ukupoo 0.0 66.Strojarski prirutnik . . 86.0. .00 Za 40.00 Za 37. cijevi.0..

1...480 370 440 510 33 70 za toplo i bJadno oblikovanje.0 1..1.. 402 .0.5 0.. .02. '8i:Q Stanje .. 1. .63. A..59.4..5 . .1.2.00 Co Zn 40 Mn 2. .5 Zn ne&toee (maks. 1.3. ... 1.5... 59..0.3 .3.3 1.0 . .5 0..1.59.4 56. .8. ..5 0. 3.00 meka polutvr.0.00 3 .a:: e prod..00 2 .') Takoder 0..5 Ni" 0.5.5 57.5 0.5 Fe I) Takoder 0. . .5 2.3 70.0 I0. tvrda Posebne Cu Zo 39 Pb 2.SIitine Oznaka i sastav bakra s cinkom i olovom (»Mjedi s olovom«) Sastav 0/0 Oznaka Co Zn Co Zn Co Zn Co Zn Co Zn Co Zn 36 36 38 39 39 44 Pb Pb Pb Pb Pb Pb 1..5 57.O.. 62. .5 I 1. .4.0 57.011..) Ni ostale 0. .5.0 56.4 So 1. 64.. .3 .0 60. 18 95 dijelovi za prdanje u toplom m 12 125 stanju 28 75 ] za 12 105 ] 'a 6 125 ..3 0.0 M.3.5 1.61.0.2..00 Co Zn 28 Sn 1. .2.0 Cu Zn 39 AI Fe Mn. . 1. 2.5 0..00 2 .0 59. .0 0.00 3 .3 0..8 55.5.... .0.0 1.035As 0.0..5 59..2.3...0 2.. . . . 56.00 340 410 .. .00 CoZn38A12Mn3Ni.5.02. 2.035 As.. tvrda meka polutvr ..0..0 I 1 1 ostalo 0.5 56. 73.00 Cu 62..6 0.2 .00 Co Zn 40 AI 1.2.3 0.5 1.0.00 Cu Zn 40 AI 2.. .5.5 2..5.5 1..0 58.. .7 .2.00 Co Zn 38 Sn 1.61.. ..2..0 0.58. .0.0 1..79.0..5 1.0 3.00 Co Zn 40 Ni 2.7 .4.. .§ Smjernice % Oznaka z 'EX slitine za opotrebo A.0 Ni 0.0. ..0 0 Mehanicka svojstva (prosjeate vrijednosti) i smjernice za upotrebu EN PostoL .7.5.3 Si 2.0 Pb 0.. 3.5.0 61. . . 2..0. .0 53..2.2..59.5 0. slitine bakra s cinkom (»Posebne mjedi«) Sastav % Oznaka i sastav Omaka Cu Zn 20 AI 2. . .OO Cu IAlIMD 'I I 76.0. 2.9 . . .0.. .59.70.0..5.0.3 So" 0.5 . 30 15 10 25 10 5 Cu Zo 36 Pb 3.0...7 Fe..0.5.0 Ni 0.0 1.3 0.5.0 ..00 Co Zn 35 Ni 2.00 1... .5.61.0.0..63.1.00 Co Zn 31 Si 1. .

0. .8 osciIacija Mn 0. sastav i upotreba Omaka Cu So 4 Zo 4.01.0...5.00 AI 4.5.0.1 0....00 CuSo4Pb4Zo4.11.0. .01..0 Sastav % P 0.4.0..10.0 As.5..5 7..2. .0. savitIjive cijevi za maoometre..0... prema ]! C! selini sump..5.0.8... ..3. ..0.5.0..9..5. ..0.00 6.5..00 Cu AltO Fe 3.. . opruge. .0.5.6.Slitine bakra s kositrom (»Kositrena bronca«) Oznaka.0.5 8.00 Cu AI 9 Mo 2. vodljve opruge opruge. sastav i upotreba Omaka Cu So 2.0 P maks 0.4 0.0. .site opruge } tatt za manometarza k1iznelefaje Slitine bakra s aluminijem (»Aluminijske bronce«) Sastav % Ni Oznaka..00 Cu So 6...0 8..... kivelika evrstoea Cu AI 8 Fe 3..0.5 (i na poviknoj pomost prema kiseIinama i mor.0 Fe 0.0.5..0.0 7.0.5 -= otpor.0.0.. za elektr.. Fe Cu Upotreba As za kotne poja0.5. .6.4 0.5. prigu!iva6: 0.0 3.0.0. .0.5 5.4 ostatak Cu Upotreba vijci. .0 2. . JDrdc za sita opruge...4 Cu Upotreba os a.8 1. .00 Cu AI 5 As.0.00 Cu So g.0.0.5 0. .3 3..5 4.8 se..3 0.0 Zo 3. i oct.11. cijevi veCe otpomosti prema habanju i koroziji Slitine bakra s kositrom (»Crvena kovina«) Sastav % i cinkom Oznaka. .OO So 1..5 8.5.8. 1.7.00 So 3.0 2..01.0.0 0.5.2..... .OO Cu AI 8.3.. . 403 .5 0.0 Pb 3. ..0... vodi le vatri r"P"" .0.8 0.9.0 1. sastav i upotreba Omaka Cu AI 5.0.0.0 4.5 1.1.6.0.00 CuAllOFe5Ni5..

0.0 0. to 13 Cu Ni 10 Fe 1 Mo .0.00 CuNilOZn4ZPItZ.00 CuNil8Znl9Pbl..0 - dobra spos.64. cijcvi za kovaninovaei platiranje velika otp.0..3.0. . za unut.0.0..OO 19.0..0.0..0. za ukrasne predmete optenito za finu mehaniku i optiku: Idiurevc - 59.5...0 60.0...19.. ame se postiZe tvrdoea do 400 HB.5"10 Si. .0.22....0.45..0.. ..0.0 Cu Ni ZO..00 Omaka [ Ni -4.8. »Kitajsko srebro« je starije ime za posrebreno novo srebro.. Saslav "10 .0.2.0.OC 9.0 - 0. za open upotrebu 61.3.0 1...3...0 63.5 0. pakfong.. Cu Ni 5 Fe 1 Mo .. arhitekturu dobro se preb i kuje. .5 0... .2.!'.19.0 0.1.00 Cu Ni 18 Zn 27. .0 Cu Ni 44 Mo 1. za 0..5..5 0.1.2.22.0 .63. ..4.5. korozlji I kavit..5 17. prema eroziji.C i cinkom Pb - Zn Upotreba dobro se lijeva i prea.11.11.66. za pribor za jelo :3 dobro se prcla.2.. . .0.0 - Slitine Sastav i upotreba Omaka Cu Ni 10 Zn Z7.OC 19.0 sposobnost za duboko izvlarenje. 1 . . Co) .48..(1. korozJjii kavit.0 11..(2. I Upotrcba za cijcvi i aparatc osobita ot. .5 0....0 59..0 0.67. 1..0 45.00 43.1.1.5 Poznati trgovacki nazivi za novo srebro: alpaka.lako se kali 404 . 16. .0 Cu Ni Z5. pruge.O.C 13. platiranje Cu Ni ZOMo 1 Fe . . sposobnost oblikovanja.sluZi za oprugc koje su clcktriari vodia.0.1.. prema eroziji..1.5.. 63... argentan. kovinska sita itd.. . obl.0 62.65. * Slilina bakra sa silicijem (»silicijska bronca«) .5 0.1...U 0.8 1. .11. ..0( Co bakra s niklom <"Novo srebro«) Sastav "10 Ni 8..Slitine Sastav i upotreba b a k r a s n i k 10 m ("Niklena bronca«) Mo -Fe 6. .0..0( Cu Ni 12 Zn Z4..5.OO Cu Ni 18 Zn 20..5. lako oksidira Cu Ni 30 Mo 1 Fe ..0.C 17. ost.4. 3...32.0.0.13.5"10 Be) ..5"10 Mo...0 S za kondcnzator.0.0 0...OC 29. 26.0.. Slilina bakra s berilijem (»berilijska bronca«) (otvrdnjava)..00 24..0.. kuje 0 i obraduje dobra sposobnost ob!.0 9..0 17..19.00 Cu Ni 15 Zn Zl.

03 N.03} N. 101100( Rm Nmm> N/mm> % Rfn°" 400 725 10 1800 statiai jako opteP.03 N.. Vlaf..0 2.5. P.0 58. Cu Zo 39 Pb .5. Cu Zo 33 Pb 2.2.. .5.0 os . teljezom i.01 K.8 Zn ostatak 63.66.CuZn39Pb .65.0.D2. 2..63..7..01 dijelovi 10 400 740 1900 reteui C.01 C.01 18 1400 velika stati&a 1 . prod. Cu Zo 35 AI Fe MD .3. 1011000 Rm Nmm> Nlmm> % Rfn°" 70 80 120 180 250 250 12 25 15 450 750 750 Upotreba oost prema korOZl)I.Slitine OZ1Ulka i sastav BlIkroye slitine za lijeulQe (JUS C. m a n g a nom ("Posebne mjedi za lijevanje«) O:t. TvrdOOl rn-st.0 1.4....0 MeJumiCka svojstva i upotreba Naprcz.05 Slitine bakra sa cinkom te aluminijem.02...67.05 T.0 0. Tvrd06 rn-st.66.. AI MD 3..3. Ozuaka toja HB Upotreba A. .0. Cu Zo 35 AI Fe Mo .. prod.0' 0.5.. Postot. CuZn40Pb.00 ..05 P.0 Cu AI Sastav % Fe MD Zn } C. Cu Zo 40 Pb . brodski propeleri 405 .00 60.5 0.00 ..0.5.0. 0. Cu Zo 26 Al44 Fe 3 Mo 3. Cu Zo 26 AI 4 Fe 3 Mo 3. .0 0.. Cu Zo 35 AIFe Mo .0 Omaka .04 konstrukdja 300 600 P.02 } 300 170 200 600 450 475 18 20 18 1500 rn-stOOl i tvrdOOl 1100 1100 umjereoa klizna mebani&a svojstva.5 0.2. .300 -1980/1986) bakra sa cinkom i olovom (...5.Mjedi za lijevanje«) Sastav % Cu Ph 1.0. Cu Zo 35 AI Fe Mo .04 P. teoja OzuaJca Vlaf.. Cu Zo 25 AI 6 Fe 3 MD3.1.01. Cu Zo 39 Pb .4.0 'CoZo26A14Fe3MD3. Postot.0.0. Cu Zo 35 AI Fe Mo . Co Zn 33 Pb 2. Cu Zo 25 AI 6 Fe 3 Mo 3.5.. Cu Zn 35 AI Fe MD .4.2...4..5 AI 0. .0.0 tatak 60.0 0.2.01. Cu Zo 40 Pb . . T...00 57.0....armature armature Z8 plin ivodu armature.01 - 220 280 15 IS 750 precizna mebanika K.5.04 K. Cu Zo 25 AI 6 Fe 3 Mo 3.0 MehaniCka svojstva i upolTeba Naprez..0.. . HB A..02 .5..5.02 T.0 4.1Ulkai sastav OzuaJca } 120 60. MD 3.63. okovi.

11.01 K. Cu So 14.04 Naprez. C. Cu So 12 Pb 2. Cu So 12.01 C.0.40 0. .0 Sastav . Cu So 10... Cu So 12 Pb 2. 82. CD Ph So to. . 9.7 87.. Cu So 10.0. . CD Ph 20 So 5.0.0. . 12.05.00 . Cu So 10.5 10.. . 13. .8 84.. .5 - ... Slitine bakra s olovom i kositrom (»0Iovno-kositrena Oznaka bronca za lijevanje«) Sastav % Pb 8. prod.9.0 70.0 7.03 N. .0 88. ..03 N. HB A. .0..2 140 150 150 130 150 15Q 150 160 180 180 130 150 150 130 150 150 200 220 220 240 270 270 270 280 300 300 240 280 280 240 270 270 3 1.11. Cu So 12. koroziji 1000 i morskoj vodi 800 dobra otpomost pre900 ma babanju.0 P.03 N.15.. So .).0.0 ..0 86.88. 13. ot950 pomost oa koroziju 900 i morsku vodu Slitine (P..510... .OO i Cu Sn 10 P..5 11.2.5 0..04 P.0 4.04 P..0.0.. Cu So 12 Ni 2..01 C.0. 02. 10. N.2 .. Cu ...0 13.. Cu So 12 Ni 2. K.00 2.05. Co So 12 Pb 11 P.0.OO (01.0...00 406 . . P...02 C.5 11. ..-SI i ti n e b ak r ask Oznake i sastav Oznaka 0 si t rom (»Kositrena broncaza lijevanje«) So Sastav % Ni Pb 1... Postot rrvroCa tefeoja fvnt.87.0. . .0 85.0. vodu 800 velika otpomost pre950 ma babanju.01 C. . Cu So 12. Cu So 12 Pb 2. kolOziji 900 i morskoj vodi 900 dobra otpomost pre1000 ma babanju. koroziji i morsiCoj vodi. 78. Rm 1011000 Nmm2 N/mm2 % RA. c. .8.. CD So 10.OO MeJumiCko 85.0 . C N P C .5 10. CD So 12 Ni 2.0.5 84. .0.. .0.40 0..0 78.04 P.0 9...OO Cu So 12.. 11. 1..91.0..0 9. Cu So 12 Ni 2. 6.23. 04) su otpome prema habanju. Cu Sn 11 P.. Cu So 12.0..0 75. .00 Cu 80.5..CD Pb 15 So 8.0 1.5 i upotreba svojstva Omaka P.03 N.0.0 12. Vlaf.40 0. 6.79.87..05...17.87..OO . Cu So 14.00 .0.5 2 6 4 4 4 12 8 10 4 5 7 5 7 7 " Upotreba F r 850 950 velika otpomost oa 950 kolOziju i mor.0 8.89.12. CDPb 910So 5.87.00 Cu P < 0.00 CDSo 10 P. 03.0.0..0.. K.5 . N.1.00 .89.0...15.01 C.03 N.0.0.0 So 4.0.2 0.2..04 P. kolOziji 900 i morskoj vodi 700 velika tilavost. Cu So 14.10. Cu So 14.0 18.

8.ni lehji 230 9 130 80 180 7 650 dobra otpomost pre140 220 3 700 ma habanju i korozi110 220 6 700 ji.0.0. terenja Oznaka O.2 Nmm' N/mm' % .91.03 VIa.. . Cu Pb C. .otpomost na morsku 250 16 . (.5 Cu 86... Cu Pb 9 Sn 5.8. Cu Pb P. 220 8 100 650 i solnu kiselinu 60 80 P..0.00 .0 .0 84.00 .. .04 P. Cu Sn 10 Zn 2.. klizni lehji 170 5 80 600 dobra kIizna svojstva.0 0. Cu Sn 3 Zn 9 Pb 7. Cu Pb N. prod.5. . . Cu Sn 8 Pb 2. Cu Pb 20 Sn 5. za 220 2 . C. .04 Naprez. Cu Sn8 Pb 2. 220 8 100 650 otpomost na sumpor. 6.. Postot..0 78. 7 270 800 na morsku vodu .6..ju (za pare sumpor.0. 9.01 C.89.00 .a Omaka s kositrom.0 i olovom Sastav % Sn Zn 1. . Cu Sn 5 Pb 5 Zn 5.01 N.01 120 C. prod.01: 3.5.03 15 Sn 8. tnja HB Upotreba A.03 5. . - por.04 150 180 5 7 500 .01 130 130 K.02 9 Sn 5.00 9. .0. Tvrd06 HB Upotreba Rm A.0..0 5.01 10 Sn 10..01 15 Sn 8.0..2) Takoder N.ju i morslru vodu 250 13 200 18 500 201 16 550 j! .J I) Takoder K.. 200 5 80 . N/mm' % 10/lOO( 12 750 umjereno optereteni 240 270 7 850 klizni dijelovi.. 407 .0.0. . 4. Cu Sn 3 Zn 9 Pb 7.03 ) 130 lOO 120 90 100 90 lOO P. Cu Sn 7 Cu Sn 7 Cu Sn 5 Cu Sn 5 Pb Pb Pb Pb 7 7 5 5 Zn Zn Zn Zn 3.0. Cu Pb N.0 7. .0 6. Cu Pb 20 Sn 5.11.0 4.00 Cu Sn 3 Zn 9 Pb 7. na KOrOZt] Sliti!1e bakr..0 2.0.0 2. Cu Sn 10 Zn 2.03 149 N.Mehanillal svojstva i upotreba Oznaka P. Cu Pb N.otpomost na korozi7 80 160 .1.. Cu Sn8 Pb 2.vodu i koroziju. .0.0 82.02. Cu Sn 7 Pb 7 Zn 3. Cu Pb P.04 140 P. Cu Pb C.04 15 Sn 8. VIa. Cu Sn 7 Pb 7 Zn 3.10..04 10 Sn 10.03 9 Sn 5.. .pumpi 270 5 210 12 650 otpomost na mrozi260 12 750 ju i morsku vodu 200 13 600 otpomost na korozi. kliz220 6 80 . Cu Sn 5 Pb 5 Zn 5. 3.. Tvrd06 C!vrst." 3) Takoder K.. .86.0 4.4) Takoder N.CuSn7Pb7Zn3.0 81. Postot. Cu Sn 10 Zn 2.0. CuSn 5 Pb 5 Zn 5..02. Cu Pb C. P.0 Mehanitlal svojstva i upotreba Naprez. 8.. 10/100e Rm Rfn°.. Cu Pb K.. . C!vrst. 6.82.0.02 -c. Cu Sn 10 Zn 2.0.01 9 Sn 5. otpor..i solne kiseline)..85..0 4..03 130 N. 6.03 10 Sn 10.04.0 6.armature i ku&ta 230 4 ..2 Nmm' P.. cinkom . 5. Cu Sn 8 Pb 2.Crvenilijev«) -Pb 3. Cu Sn 8 Pb 2.04.01 5.. C.

02 C.0 76 Sastav % AI Fe 8.6... -200 do +200DC) otpomost na korozijo i velika I!vrstoQi. 5.. 90 180..5. . - Mehanilka S6tina 98.0 3.Slit i n e b a k r a s a I u m i n ij e m (»AIuminijska bronca za lijevanje«) Sastav Omaka Co AI 9. CD AI 10 Fe 5 Ni 5.5.10.. tea:nja I!vrst.0 2.za kemijske aparate (osobito za platiranje)..0 8. CDAI 9.0.02 3. CD AI 10 Fe 5 Ni 5. industrijo onito za mehanieki opterea:ne dijelove (pri temper..0 83.89..01 K.OO Mehanilka Cu 88..5 Ni 3.5.0. prod. Co AI 10 Fe K. Co AI 9. Tvrdo6l Naprez. 450 Postot. za prehr..11.92. ..01 K.02 P.03 3.0.5 svojstva i upotreba Postot.> % N/mm' N/mm' 120 140 180 200 } 250 300 600 600 680 10 12 12 1400 1500 1600 320 450 500 550 15 15 13 15 800 850 1150 1150 Upotreba otpor. .. Co AI 10 Fe 5 Ni 5.45 1 408 .5.0% Ni . % Tvrdo6l HB 80.0. A.a I!vrsto6l Rm N/mm' 400 .00 CoAlIOFeSNiS.6% Ni . 200 750 30.za opCu upotrebu (i za slitine).0% Ni svojstva Stanje meko tvrdo Vlaa.01 3.7% Ni za anode. .5. CD 5. prod.. imad 98.03 N. imad 98. . 10/1000 Rm Rp. CD AI 10 Fe 3.11. za brodske propelere Oznaka P. .04 } 280 NIKAL I NIKLENE SLmNE Cisti DikaI TehniC!ki asti nikal sadJfi: imad 99.04 P.. CD AI 10 Fe e.5 8. CD AI 10 Fe N. ..00 CD AI 10 Fe 3.. Vl. . HB A. na koroziju..

I.N'ddeDe slitine za lijevanje (DIN 17730 .19 ostalo ') 2.2Cu. .0. aparate i 51. 1.1971) Sastav Omaka po DlN G-Ni95 Sastav % Ni > 95 Cu Fe Mn Si ostaIo G.31 1. Upotrebljava se za kODdenzatorske cijevi..7 0. l.OIS.68 60..1. min.. 29% Cu.5. 1...5 0.> N/mm' N/mm' % min.5.0 ..2. min. C). 0.2. O. ...1. l. min. Vlaaaa Postot.19 ostalo 4) 1..5 0. 1.OFe..1.5 0.OSi. l.OlS.4.5Mn.OIS.33 1. l.19 ostalo 3) 1.5 1.5 C ') 3) I.0.OFe. 2.0 razno .5 ..5AI 4) 4) .. .5Nb 4) . .5 3. lopatice vodnih turbiDa.68 - - - 5. za armature.5Mn.Oe.. ve} dobra otpomost prema eroziji lika postojanost u mor.2Cu. tOOi prod. TvrdOOi tea:nja HB Rm As Rpo. 409 . 120 160 350 220 350 500 320 340 500 450 650 750 12 10 3 25 10 1 80 85 180 120 220 260 Upotreba } ziji. dijelove kUCallskih aparata i sI..Ni90Si G-NiCu30Nb G-NiCu30Si3 G-NiCu30Si4 > 93 > 90 62.. Fe..5 2.5 Neastoec: I) 2.2.1. 3% Mn (+ Si.. O.33 1.3. . 1.5.Ni93C G.. 1. dobraotpomostpremakoro- I (i kavitacijskoj). - - I) 26..5Mn. vodi * Monel je slitina 5 prib1i!no 66% Ni.7.0. 27. O.. 1. 0.2Cu.5.OSi.. Mehanilka Oznaka slitine G-Ni95 G-Ni 93C G-Ni90Si G-NiCu30Nb G-NiCu30Si3 G-NiCu30Si4 svojstva i upotreba Naprez.68 61..OC . 27. a vcoma je otpoma prema koroziji..5.6.5. .OFe. koroziji. . 1. .0. .

5 15 21 1 0.5 5 1. 17743.5 1 30 1.e i zaokrufene .0 1 0.5 1 Si 1 Si 2 Si 3.20 1.0 21 2.0 6 1 49 51 57 1.0 16 0.0 30 0.0 22 2 1.0 47 0.7 20 15 8 18 1. mretice za elektronke tice za grijala } otpornici otpornici 1.5 vrijednosti.0 15 0.0 21 2.3 TI trajno opter.6 46 0. 1.5 16 5 22 0. O.2 2 Si ) 39 38 79 76 76 51 47 48 46 41 50 51 53 53 28 27 1. 4 Nb 1 Co 1Co.5 22 2 7 20 1.apar.Nildeue sHtlne Z8 gnJeCenje (DIN 17741.0 23 0. % Ni Mo Cr Cu c Fe AI min 99.1983 i 17745 -1973) ostalo Upotreba otporni termometri kem.5 28 2 6 20 1. 17744 .4Ti } vatrosta1ni dijelovi 1.0 4 15 2 5 16 5 4 16 1 47 47 1. Sastav i upotreba Omaka po DIN Ni99.5 1.4 Fe NiMnI NiMn2 NiMn3A1 NiMn5 NiCr8020 NiCr7030 NiCr6015 NiCr20AlSi NiCrl5Fe NiCr23 Fe NiCr20TI NiCr20TIAI NiCu30Fe NiCu30Al NiMol6Crl6Ti NiMo28 NiCr22Mo6Cu NiCr22 Mo7Cu NiMol6Crl5W NiCr22Mo9Nb NiCr2lMo6Cu NiCr21Mo NiFelSMo NiFel6CuCr NiFel6CuMo NiFe48Cr NiFe47Cr Ni49 Ni48 Ni42 NiFe47 NiFe46 NiFe4S NiFe44 NiCo2918 NiCo2823 Sastav.4 98 97 94 94 76 60 59 73 72 58 72 65 63 63 0.0 O.9Ti } slitine magnetske meke utaljivanje u mekom staklu 18 Co 23 Co .6 2.5 1.5 }os!. 2.kem.4 0.6 45 44 0.0 20 0.0 3.5 31 1.6Ti kaljivo . 4 W na koroziju 1 Co.O.0 20 5 1. 17742.5 9 3 0.0.4 O. na koroziju 3. dijelovi otpor.0 5.5 16 3 1.4 1 Si.5Ti 1 Si. 2 Co 1 Co 1 Si: 2 Co 5Co dijelovi otporni 2 Co.5 54 48 0. 410 Prosjea. aparati motorske svjeCice termoelementi.

3 0. Zn AI 4 Cu 1 ... zalijcvanje.003 So 0.01 0. .0.1. data As Rm HB Nmm1 N/mm1 Rfn°.5.995 Zn 99.99 Zn 99.1970) Sastav i upotreba Sastav 0/0 Oznaka netist Zn min. . VlafDa POSIOI.02.po JUS: T.3 0. ..6 « 0. '! S }0. za slitine } no galvansko i toplo cinanje.995 99.002 Sn 0.5 0.02.6.08 Fe 0.005 Cd 0. 3. svojstva i upotreba Naprcz. . .2 0/0 min.El. tcfcnja prod..5 97. Zn 99..3 2.4.5 2.u ploauna (JUS C.. min.2 3. Cineane ditine Z8 6JevauJe (JUS C.Zn AI 6 Cu 1 3. Zn AI 4 T.5 1 1 1.CINK I CINCANE SLITINE Cisti dnk Tebnifki asti dnk ..0.0.5.2.5 Upotteba }slitine s cinkom (i niklom).03.005)..5. slitine s cinkom.. 200 220 170 200 150 170 250 270 220 240 180 220 1.06 3.005 0.95 99.95 Zn 99.J6.5 0. - Sastav 0/0 AI Cu Mg Zn ..0. Zn AI 4 T..2 0.0. TYrI.po DIN GK .009 Pb + Cd } 0. . min.0 1.5 1.05 0.020 . .Zn AI 4 Cu 3 GK . .4.5 70 80 90 100 80 80 Mehanilka Oznaka Upotteba T. cini!aza bjelilo itd.99 99. .S Zn 98.075 Fe . min. S no netistata.S Zn 97.5 99.5 98. . izvlafcnje za cinane slitine za damo duboko za bakrcne za galvansko cinanje.4.5. .5.6.06 0.06 5.007 Pb 0.5 2 0.040-1963 i DIN 1743/2 -1967 Oznaka i sastav Oznaka JUS DIN Netis 0/0 males..1. Zn AI 4 Cu 1 G-Zo AI 4 Cu 3 GK-Zo AI 4 Cu 3 G-Zo AI 6 Cu 1 GK-Zo AI 6 Cu 1 daarl odIjcvci toaJih dimenzija daarl odIjevci tankih stijenki odIjcvci u pijesku odIjevci u kokili }Ijevafld odIjevci u pijesku odnosuo kokili 411 . . males.

armature plore za wtitu od radioaktivnog zrarenja }za akumulatore 412 .90 Cu neCistore males.cijevi.fire Upotreba .40 0. elektri~ib Sastav % Sn Sb kablove (JUS C.985 99.1978) Sastav i upotreba Oznaka Pb Pb Pb Pb 99.9 Cu Sb So Sb Cu - 0. O.015 0. .QI 0. za telefonske kabele meko.0. za posebne svrbe vrlo meko.ITINE tisto olovo Rafinirano olovo . za brodske kabele . ~ po Dodatne slitine.90 99.kabelskepla!teve za kemijske aparate pri povi~nim temperaturama .99 99.9 0.030 Sastav % .l01 Tiskarska oznaka slitine 3/4 4/15 5/12 5/14 9/17 30/6 5/28 Sb 4 15 12 14 17 6 28 Upotreba .95 99.El. za opti~ko staklo. akumulatore za kemijske aparate } { za slitine.OLOVO I OLOVNE SI.. 99.035 l limovi.10 Upotreba .040 . za open upotrebu tvrdo.trake.04.1966) Pb H.1963) Slitine za pl~teve Sastav i upotreba i E E E E Omaka Pb Pb Pb Pb 99.u bloku (JUS C.85 0.90 ostatak I Upotreba vrlo meko.10 0.985 99.99 99.05 0.9 Pb min.El.06 Slltine olova s kositrom i antimoDom Tiskarske slitine Sastav i upotreba Sastav Oznaka % Pb Sn 3 93 GPbSn3Sb4 4 GPbSo4Sb15 81 5 83 G Pb So 5 Sb 12 5 G Pb So 5 Sb 14 81 9 74 G Pb So 9 Sb 17 64 30 D Pb So 30 Sb 6' D Pb So 5 Sb 28' 67 5 (JUS C.04 I - - 0. 99.20' - - Pb > 99.1963) } I Slitine alava s antimanam Sastav % (JUS C.El.95 99.El.

. . 354 L. 12 79.5. 520 L. .16..E1. 520 L.1.. . 1.PbSo9Cd 28 23 15 240..C 50 100 12 Talilte . .4 7.. .13 1.. Pb So6 Cd 26 21 15 245 ....1. .. .Kositrene i olome slitine za leiaje (JUS C. Pb So 10 b L.. .. .C . 16.1. So Cu Sb So Cu Sb So Cu Sb Pb So Cu Sb Cd As Ni Pb So Cu Sb Cd As Ni Pb TvrdOOlHB pri .400 450 . .. . Pb So 10 9. . .. So Cu Sb Pb 23 16 9 235.5.....81 8.420 480.10.420 450. 5.5 So 0. . -~-' b L.460 L. .7 0. 450 L.90 3.5. . . So 80 Pb L.... 5..5 ost.PbSoS 22 13 6 240.1.5 Cu 14... Pb So 5 za I Je d0bre kIime sposo oostipn UDlJerenun opte oJUDa 413 tdleo optereteoe letaje uz povi!eou temperaturu za dinamieki teAkoopterereoe le!aje .400 440.460 L.. .5..1963) 20 Temperatura lijevanja ..1..0 0.10 0. . So 80 10 230.. 520 l!potreba t: ~::~ L. 450 L.. L.5.5..6 ost.5 Sb ost. .. Pb 4... .. Pb So 9 Cd }za dinamilli } } . So 89 24..16 0.C 424 . .5. 400 440..5 14. .100 (»Bijela kovina«) Omaka Sastav % 88. . 81 5.6 ost.0 0...10 11.75.. Pb So6 Cd za I Je d0bre kIime sposo oast!pn velikim opte oJuna ..5 0..75..75.5 14.... 15 0.8 79. .. .0 0..3 8...S 19 27 20 241..4 .0... 370 420 .7 11...5.75....5 13.1...4. So 80 Pb 27 20 10 182.1. .0 0. .0. .

lemljerija . . . . .4 .43 Sastav % Zn min.e Upotreba LoCu Ill! IIf LoSF Cn L-Cu Sn6 LoCu Su 12 0.4 . 25% Sn slitina: 50% Bi.2.1963) Upotreba lemljenja.0.61 53.0. S. * Slitine Woodova s ekstremno niskim talihem: Roseova slitina: 50% Bi..306 . P lemljenja .005 Zn.90 91 99..5% Sn.0. .05 As. Cn 42 Zo Bakreni lemovi (DIN 8513/1 .4 11.. S.c. 0.90 86 Sastav I I % So Temper. S. 25% Pb. S. S. . .55 47.4 -.4 Temper.e 275 257 249 242 237 223 200 185 185 I J 1 J .. 25% Pb. . Dopustive neastore (maks.25 Bi. S.4 . 0.E1. . relik za bakar. 0.49 41.tamte 94 . S.. S.86 62. 13 35 38 44 50 56 Si .64 59..005 AI.) %: 0. IJenJ p.2. .D2. S. 0. za bakrene i niklene za bakrene i nikleoe slitine S.1957) Oznaka S.e.LEMOVI Tvrdi lemovi Mjedeni lemovi (JUS C. 414 .02. 1020 910 900 890 870 845 } i lijevano bakrene slitine. S..2.tamte 70.2.. 0. 0. 12.1979) Oznaka po DIN Co > > > 99.. 1eljezo }jevano 1eljezo slitine i Ii. S.... Sn 20 Sn 25 Sn 30 Sn 33 So 35 So 40 So 50 So 60 So 75 Sastav' % Sn Pb 20 80 75 25 70 30 33 67 35 65 40 60 50 50 60 40 75 25 Najnifa temperatura . 12.0..0. 13 0.5% Cd .05 5 .0. Co 85 Cn 63 Cn 60 Cn 54 Cn 48 Zo Zo Zo Zo Zn Co 84.8 O..0.02 Fe. . 0..e Upotreba 0..041 Oznaka S. 1083 1083 1040 990 } za nelegirani relik }slitine i niklene za 1eljezne Meld lemovi (JUS C. S.

CD32 Zn Ag 44 44.. CD40 Zn Ag27 Mn S. CD 18 Zn Ag 49 Mn 49.-So Zo 10 85......12 S. S.13 52 S... CD 43 Zn Ag 25 Zo TaIi!tc ..9 S.C 870 830 800 770 750 770 3. Cu 52 Zo Ag 12 Cd.28 29...kao lem otporan prema koroziji. .. CD 43 Zn Ag 20 Cd 24.. 1 8.45 17..... . bakra i bakrenib sUtina.70 L-CdZo 20 L-ZoAI5 30.600 Upotreba oJXenito za aJomioij (oaroeito za slitine AI Mo) 6.kao lem otporan prema morskoj vodi.14 700 S.51 32 3...9 55 S.5 11.... Co 52 Zn Ag 12 11. Cu 49 Zo Ag 15 Cd.5 L-AI Si 10 L-AI SI 12 Meki lemovi Sastav % Si AI lernljenjo 'C 605. S.31 36 10. CD42 Zn Ag25 Cd S.7 29. .21 43 13...10..8.16 49 8.31 42 40 44 12. 615 595.. premak 4.0. ..16 - - 10 MD. .. Cu 32 Zo Ag 44 .390 lemlj. . 7..307 .280 manje . Cu 40 Zo Ag 27 Mo za kemijski otpome b:like i tvrde metaJe. .. .Cu55ZnAg8 11.za lemljeoje b:lika (i platiranib b:Umih Umova)s bakrom. 5 Ni S...kao vatrosta\ni lem. Cu 42 Zo Ag 38 So ...92 L-SoZn 40 55.. S. CD 32 Zn Ag 50 Cd Upotreba Srebrni so lemovi oamijeojeni oJXenito za lemljeoje b:lika.26 43 S. S. .....u1 komio 415 - 200. . CD49 Zn Ag 15 Cd 19. Cu 32 Zo Ag 50 Cd .1957) Sastav % Omaka Cu razno Cd Ag aks maks. \3 52 5.17 S.8 -1 200. . Cu 52 Zn Ag 12 Cd 14..OAI380. a osobito: S.Srebmi lemon (JUS C..7 700 S..: '" !! 780 730 840 - 1981) Temperatura Omaka po DIN L-AI Si 7.......5 } 1 } za aluminij (DIN 1707 - 1981) Omaka po DIN Sastav % So Zo 8. 96.. . S. 6 Ni ::. CD 42 Zn Ag 38 Sn 43.22 620 S.D2.. . ...45 730 32 S...0 75.O. . .. S.2 ostatak 1 9.6..15 Cdl drugo Temper. .46 19 18.25 94. Ujeveoog:reljeza..0. .605 590. CD 19 Zo Ag 45 Cd 48.26 26.340 }!ami leD 265.. CD44 Zn Ag30 Cd 24.. 13..39 42 4 So 800 S. . Cu 43 Zo Ag 20 Cd . Aluminijski lemon Tvrdi lemovi za aluminij (DIN 8513/4 S.250 - - .. lemljenja 'C Upotreba !.0.50 18 690 8 MD... CD 36 Zn Ag 30 Cd 37.

22 CrAl255 25 5 os\.43 0.405 0.C 400 .. 0.26 Ni Cr 30 20') 20 30 1100 er Ni 25 20') ost.44 1. .13 Zo. a ima specifiari elektriari otpor 0...49 0.20 1. »Konstantan«. . .15 1.4 - 27. SHtine Z8 elekrieue ike Z8 vIsoke tempenture (DIN 17470 1984) Oznaka Sastav Specifiari elektriari otpor Upotreba % Q mm'/m po do"C DIN er Ni AI Fe 20. SHtine posebDe elektrieue permeablJoosti Naziv slitina »1040« Sastavu % Ni 72 I Co Mo MD 14 permalloy A permalloy B permalloy C Naziv permeDdur koerzit 15 Co 70 78.. »Manganin«.44 Q mm'/m.5 - I Cr 3 3 - I C Fe <0.5 - 0. reciz. 5 AI. .5 < 0. a upotrebljava se do 1350.C 300 "C 500 "C 0. .C Ni Cr 80 20') 20 os\. 1.5 14 6 - 4Cu + Cu + Cu O5t.8 Co Ni 30 Mo 3 30 5 1.04 1.40 '0..37 1200 1. NikeUn je slitina sa (%): 55. Kanlal je slitiDasa (%): 30 Cr..C 1200 .49 } za.17 1.ost. 1.95 1050 25 20 I. .C.') »Cekas 0«.49 mJeme p 0..417 0.5 48 78.13 1.44 1.14 1. -') »Cekas 1«.49 os\.130 0.8 Ti 13 11.49 0.2 Cu MD 12 Ni AI 12 Co Specifiari elektriari otpor Q mm'/m 20.43 0.S 24.125 0.45 1.50 Upotreba 0.C 800 .1 SHtine Z8 permaoentDe magnete Co 49 16 Sasta u % Mo Ni AI 9 1.50 0.S 26 27 - - razno 2V Fe 49 - 4.50 - 0.40. 0.68 Co.') »Cekas«. 31.49 0. 0.39 1.ll 1.-POSEBNE SHtine Z8 e1ektriCne SLITINE ZA ELEKTROTEHNIKU otpomike (DIN 17471 - 1983) Sastav Oznaka % po DIN MD Ni AI 2 Cu Mo 12 Ni' 12 Cu Ni 20 MD 10 10 20 Cu Ni 44" 1 44 CUMD2A1 2 0.S 52 18 0.45 - - 1) »Cekas n«.32 Ni. Fe.1 I 11 21.C 100 .12 1. 0.50 } za opec - .49 0. .22 1. 1200 1.6 - - koerzit30 Co 90 500 koerzit 120 700 koerzit 160 slitine Misbima: 1) 31 - 4.432 otpomike 0. .7 2) 416 10 7.17 IS OS\. 3 Co i ost. otpomike 0.1 - <0. 1.49 1300 CrAl205 20 5 os\. 22 1150 Ni Cr 60 15') 1.48 1.28 .

Strojarski prirufnik 417 .30 I Meluutitlw svojstva lcQvanog titana VIana Naprcz.13 0.. 6. uzd. maks.30 0.50 Mehanitlw Oznaka TtAI 6 V 4-F89 TiAI 5 Sn 2-F79 svojstva tifQnovih slilina (DIN 17864) VIafua Naprez.10 0.0 Sastav (0/0).0. popr. Fe.20 0. 0. KU/3 J A.7055 0. GusI<Xa kg/m' 4450 4500 H. . Tvrd<Xa Wav.10 > 180 > 200 250.35 0. postojan u morskoj vodi i morskoj Idimi. = Sastav (%) C H maks. 740 0. E produij.C do 500 OC - 760 820 790 890 10 8 - Titanove slitine dobro se zavaruju.7025 nON mw.TITAN I TITANOVE tisti titan SLITINE Titan kristalizira u dva krjstalna oblika: pod temperaturom pretvorbe 82°C je Ti" koji kristaJizira heksagonalno. AI 5. .410 > 270 390 . Modui evrsl<Xa Postol. .13 T1 0.20 3.05 N.. 540 3.020 .08 C...7035.7065 0..0.% HB uzd. 0. Dozvoljene ne&t06: (%): 0..08 0.10 >250 3.0. lea-nja Oznaka evrsl<XaR.10 > 390 > 410 540.200..25 0.06 0. I - Poslol.10 > 320 > 350 460 .5.06 0. 28 .015. 3.. oji kristalizira u kubnoj prostomo centra1iziranoj rdetki..> N/mm2 % Nlmm2 N/mm2 111000 ZiIavosI KU/3 J 31 Upotreba do 480 . Rm Rpo. 0..10 3.13 0.6.05 0. .10 I (DIN 17864 1973) I os. V T1 ost. 0.13 0. popr. (20°C) fl = 4505 kgfm3 T'IJ (900°C) fl = 4320 kgfm3 Tehnitki tisti titDn (DIN 17850 - 1985) Oznaka 3.07 I 0.08 0..7035 0.25 I 3.. produij. Njihova znama evrstoCa i razmjemo mala gustoea omogueuju konstruiranje najlak~ih dijelova (zrakoplovstvo.. 30 25 120 85 60 22 20 150 40 35 170 28 16 35 25 16 15 200 25 20 Tehnicki Cisti titan je otporan pr em a koroziji. lea-nja e1ast. svemirska tehnika). Upotreba: za kemijske aparate i u zrakoplovstvu. qustoea titana lefi medu gustoeama te~kih i lakih kovina: T.30.. N mm2 N/mm2 Rfn0'> Rp I N/mm2.. 590 3. nad tom temperaturom nastaje Ti.7065.75 4. mw.7025.7055. 1itIUIove slitine (DIN 17851 - 1973) Oznaka TtAI 6 V 4 TtAI 5 Sn 2 0. otpome su prema koroziji.

.3 7.6 14.6 222.9 24..6 28..5 46.5 13.3 4.2 10.0 16.3 8. .0 11.8 22. 65 2 i3 80.0 3.9 8.1 11.1961) Razredo Nazivni lIak bar Ispitni tlak bar za DN (mm) za DN (mm) 50. 4 j 5 200 . .0 59..1 44.7 15.5 16.7 12..600 ! 600)-- .8 17.2 354.0 25.8 37. OBLICI KOVINSKIH POLUPROIZVODA ODUEVCI OD SIVOG LIJEVA za tla~e cjevovode Cijevi 5 kolMom (JUS C.0 27.6 24.2 20.8 182..-. 1200 .0 17.0 11.2 15.0 14.8 13. Nazivni promjeri Duljine L DN 50.8 518.6 17.5 10.5 7.3 116.3 9.9 8.9 ° Masa cijevi vrijedi za razred LA.5 24.J1.0 19.0 21.8 22.8 7. k" graVltaCljs I Ij'" I p I D.2 25.2 11. 6S !80.7 18. B k LA h L A c c g c - 16 - 12.9 7.2 219.4 - I Masa Ikol~ka cijevi° l kg kg/m l 8.. .2 8.0 89.5 96.0 9.6 9.3 116..8 26.1 22.5 7.3 21.9 29. .9 12. I I D2 ' ! mm I mm .0 12.0 23.8 283.5 centn 'f. g uga ..5 mm m 418 -.2 31.8 14.5 19..4 5.7 6.5 10 12.5 10 16 20 25 20 30 15 20 15 25 c Nazivni promjer DN mm 50 65 80 100 125 150 200 250 300 350 400 450 500 600 700 800 900 1000 1100 1200 - g 12.2 7. 4 j.030 .0 13..9 431.0 10. Mase cijevi za razrede A i B su prib1izno za 10 odnosno 20% veCe.9 141..8 11.1 712. - 25.7 9.0 165.8 147..mm 84 66 I 78 82 I 94 100 98 110 116 118 137 131 157 163 144 170 183 189 222 235 241 287 294 274 326 339 346 378 398 391 429 442 449 480 494 501 532 546 553 650 657 635 738 753 760 842 857 865 945 968 960 1048 1064 1072 1152 .101 r'Ijev.3 14.0 15.4 19.3 56.0 31..1 9.6 7. 150 3.0 29. 1169 1177 1256 1273 1281 I D3 Dimenzije ~~(mm) h I mmlLAI I pri razredu A I B 77 80 84 88 91 94 100 103 105 107 110 112 115 120 122 125 128 130 135 140 6.9 11.6 313.0 66..3 265.3 613.3 76.2 10.

5 31.0 700 738 797 895 38.0 429 400 477 565 30.0 200 222 264 340 24. Vrijednost c na slici iznosi: DN = 50.8 94.5 150 209 285 170 23.4 114.n - broj rupa.0 1100 1152 1221 1340 29.2 iIi 3 m.7 262.0 28.0 125 144 183 250 22.3 3.5 11.0 1200 1256 1329 1455 52.0 50.0 300 326 367 445 27. .0 14.5 853.0 600 635 682 780 36.3 22.0 65 82 118 185 8.7 35..7 3.0 945 1004 1115 900 44.0 19.2 423.65 i 80 mm: 1.0 14.9 80.033 1961) NaRaz.7 4.0 12.1 516.600 1600).5 13..1200 5 mm mm Duljinc L iznose za DN = 50.0 59. Nazivoi promjer DH mm mm I mm I mm I mm I mm D b 6 50 66 98 165 20.1 70.2 5.5 9.Jl. .2 731..8 19.0 450 480 615 528 31.5 21.0 1000 1048 1111 1230 47.5 8.4 13.9 52..500 c = 3 4 l>N: I.0 33.Cijevi s prirubnicom (JUS C. 2.5 169.0 1n125 145 160 180 210 240 295 350 400 460 515 565 620 725 840 950 1050 1160 1270 1380 4 4 4 8 8 8 8 12 12 16 16 20 20 20 24 24 28 28 32 32 I :m 19 19 19 19 19 23 23 23 23 23 28 28 28 31 31 34 34 37 37 40 kg prirub-I kg/m.zivni red.0 23.0 350 378 427 505 29. 250 300. 600.0 173.3 6.0 27.5 16.6 100 118 153 220 22.0 98 80 133 200 21.0 196.0 25.0 .6 120. za sve ostale ~9 j ..7 9.0 I ~ .0 10.4 26.0 9.5 25 20 .6 619.6 91..0 250 274 395 319 26. - I I I 15 L Dimenzije Rupe za vijke Masa nice CIJCV1 10.0 15.9 338.3 12.5 32. B g 12... .tlak I Ispitni tlak (bar) za DH (mm) I = (bar) .1 44.0 SOO 532 582 670 17. 2.0 139.0 800 842 904 1015 41.3 21.7 17. 3 iIi 4 m.0 8.5 23.g gravitacijski lijev (u pje~ I kalupima)..5 139..300 1300)..

J1..062) DN = SO.3..Iuk (JUS C..J1.3.1100mm 9.1400 R = 250.3.063) Lukovi..2 250.042) s prirubnicama (JUS C.7... ..s kolcacima '.JI....Fazonski cijevni komadl (JUS c. Spojni komadi s koleakom i s koleacima prirubnicom (JUS C. .. .. = b2= 1= 65.. ..J1. ... .04I) 040.. . .051) DN = 50..500 1= 155. .8 mm 200.Iuk (JUSC. = <h = I~ 65.1200mm 50.515 10= 40..33..1200 b= 9. .36. .2 b = 9.06I) '...36.33.3.......J1..043) 50.600 mm DN = dn= b.2 b = 9.1200 DN= 50..l1.0 b = 9.36.3.600 mm "32luk (JUS C.Jl.2 1= 150..1200 DN= b = 10.06O) (JUS C.36..155 (Sve su mjere u mm) 420 ..3.081 - 1961) s prirubnicom (JUS CJl.1.2 b = 9.500 b = 9.. ..36.36.1200mm 50.1100 mm 9.Iuk '. .... ..155 10= 40. .1200 DN = SO.2 mm 9.8 mm 200.1400 R=250...2 1= 100..3. . 19..1200 DN = 50..1400 40. ..2 mm 9..36.3. ... ..210 1= 400...8 R = 110.1200 9...040) (JUS C..85 DN= b= R= 10= 50..7.050) s prirubnicama (JUS C..36. ..900 DN= dn = b..1200 DN= 50.3.. .J1.J1. 38.. .155 10= 40.J1..800 (Sve su mjere u mm) Redukcijski komadi s koleacima (JUS C.

600 do = 50.3..1200 mm /j = 9.3....12oomm /j = 9.JI.12oomm /j = '9. ..2 mm 1= 300.36.= 40.600 mm 9.3.5 prirubnicama 'i...605 mm 40. .luk (JUS C.3.JI. .064) - '/.JL068) DN= 50.JI.~ ~~ DN = SO.. = -llij 50.600 /j = 9.1700 mm F~ .2mm 1= 110. . DN = SO.071) DN= /j = R= I.2 mm R = 266..081) DN = 50.1200mm dn =' 50..12oomm /j = 9.JI....2 mm R = 110... ....070) s kolcacima i prirubnicom (JUS C.1200mm /j = 9. .3.2 mm 1= 110.155 mm s prirubnicama (JUSC...940 mm DN = SO. .... .1145 mm .1400 mm I.072) 6 DN = 50.2 mm 110. ...JL065) luk sa stopalom (JUS C.2.600 mm /j = 9.... . . ...2 mm 1= 300...36. .1.11oomm 421 .J 1.1780mm Krifni komadi s kolacima (JUS C.36.JI.36. = 40.. .3... .95 mm Odvojci s kolacima (JUSC..940 mm DN mm mm mm = SO. . .22.22.....155 mm ~.luk (JUS C.22. .080) s prirubnicama (JUS C... .36.2 1= 111.1200 mm dn = 50.3.

62 Nazivni Duljinska masa kg/m zijev klju kvadr .1-1984) Nazivna debljina mm 5.3 72.74 7.1 26.13 1.36.395 0.785 0.2 41.260 0.49 4.7 78.5 35.52 6.63 9.86 3.12.4 46.53 1. 7.01 2.44 8.5 74.1955) Promjeri: 5.7 23.74 2.55 3.04 9.5 30. 42 44 45 50 52 55 60 65 70 75 80 90 100 110 120 140 150 160 180 200 220 7.5 34.33 1.83 5.187 0. 10.31 7.5 50. (Za telike debljine skupine B koji se upotrebljavaju samo iznimno vidi gore navedeni standardl) - Okrugli betonski lelik (JUS C.22.9 61.5 49.3 22.6 58.6 47.5 26.20 2.5 18 15.2 38.91 Nazivna debljina mm 40 .20. mm okrugli 13 9.44 3.8 65.15 1.5 67 247 72 298 78 83 88 93 98 103 ! 'JUSi-I984J Duljinska masa kg/m 1.58 10.21 1.30.32.18.14 3.42 5.47 2. 422 .302 0.5 39.40.K6.4 19.16.00 2.5 6 6. Preporufuje se upotreba deblje tiskanih promjera.6 14 10.5 30. Ce6kaiipbmavrufe valjan: ofaugli kvadrami (JUS C.55 8.5 39.07 8.58 2.2 15.B3.2 37.25.55 5.024 .90 1.1 26.28.5 28.6 20.CEUCNI POLUPROIZVODI Mase materijaIa po jedinici duljine (kglm) iIi jedinici povriine (kglm~ izraamane su s obzirom na gustoeu felika 7850 kglm3.5 18.222 0.5 113 88.9 15 11.1 Navedeni so samo telid debljine skupine A koji se obimo upotrebljavaju.9 16 12.7 22.98 3. 6.5 7 7.5 8 10 12 14 16 18 20 22 24 25 27 28 30 31 32 35 37 38 Duljinska masa kg/m kvadr.5 42.502 0.3 18.6 12.1984) leslOOkutni .6 22.5 31.80 4.8 52.7 33.92 6.85 4. okrugli 0.0 28.86 12.617 0.888 1.4 20.54 2.54 J.347 0.JUS0.14.75 4.5 16.8.8 52 55 121 57 139 62 158 200 62.2 25.020 .

611) 23 0. * b 11).04 28 1.7 39.80 4.17 4.B3.85 4.47 Masa kg/m 2.815 25 0.5 44.963 27 1.7 74.9 55.72 2.78 35 2.12 30 1.2 Promjer d mm 75 80 85 90 95' 100 110 120 125 130 140 150 160 180 200 Masa kg/m.5 14 14.21 31 1.2 50.5 13.9 12.83 5.98 3.5 11 11.5 13 13.71 7.58 34 1.00 36 2.86 10.13 7.3 104 121 139 158 200 247 I' .39 33 1.5 Dimeozije u zagradama upotrebljavaju se jedino u iznimnim sluCijevima.1986) wfeDi u tolerancijskom polju ISO b 11 Masa Debljina a Masa Debljina a Debljinaa mm mm mm kg/m kg/m 2 10 22 0.2 78.23 37 2.B3.33 (27) 14 28 0.1984) Promjer d mm 10 10.91 5.0 14.785 3 11 0.62 10. " Standardizirano samo u tolerancijskom podrutju ISO b 11.6 15.385 40 8 (19) 2.38 9.B3.54 4.2 33.B3.30 32 1.411 ISO b 9 (JUS C. 34.5 0.77 (15) (30) 32 16 5.JUS C.617 22 0.0707 0.2 15.1984) i - wfeDi u tolerancijskom polju ISO b 11 (JUS C.52 4.7 20.72 6.196 1.6 23.5 0.159 1. Sesterokutni vuhni lelid .441 . Kvadralni vuleni lelici (JUS C.07 8.2 24.27 (17) (35) 7 18 36 2.54 0.92 6.7 18.5 15 16 17 18 19 20 Masa Promjer d mm kg/m 21 0.01 6 0.5 26.2 38.950 (24) 12 25 3.8 96.15 7.6 61.13 13 4 0.9 Debljina a mm 50 (55) (60) 63 (65) 70 (75) 80 100 Masa kg/m 19.26 3.5 49.421 .5 12 12.90 9.636 3.9 11.55 3.2 12.4 16.126 1.55 7.04 9.283 2.502 20 9 45 0.1984 (wfeDi u tolerancijskom polju ISO 423 .14 Masa kg/m 3.49 4.0 30.6 88.55 5.0314 0.Vu~eDi Okrugli vuleni lelki ~elici u ~ipkama .74"6 24 0.7 28.412 .5 5 0.888 26 0.83 0.44 Promjer d mm 38 39 40 42 44 45 46 48 50 52 55 58 60 63 65 70 Masa kglm 8.7 22.31 6.0962 1.5 44.237 2.3 31.99 8.

85 8.25 2.28 6.3 165 153 Debelo otisnute mase vrijede za obiajne Duljina plosnatog relika: nonnalno: 3.28 7.18 5.75 3.41 1.02 1.589 0.57 1.58 3.71 5.77 4.96 2.53 3.93 4.14 3.54 8.32 1.36 2.2 6.51 2.754 0.01 2.65 6.42 2.04 7.51 2. najv~: 12 m.06 3. .36 2.39 2.59 2.36 2.90 - 3. dimenzije.53 3.20 2.88 4.83 3.879 0.26 1.59 7.55 2.77 4.16 8.2 12.20 2.30 3.3 - 14.24 4.10 1.75 2.52 3. .50 6.16 7.12 2.45 2.65 - 14 - 1.85 - 1.628 0.79 9.64 2.54 1.76 1.1 13.02 5.16 2.43 1.07 7.83 3.89 6.13 1.41 - - - 1# - 13 38 40 45 50 55 60 65 70 0.55 2.12 6.50 - - - 5.14 7.65 9.942 1.63 6. .07 7.942 0.50 1.18 7.40 4.45 3.64 9.08 4.94 3.0 - - 11.3 12.18 1.50 10.07 2.18 1.65 - 1.86 3.14 2.18 8.10 1.77 8.879 1.01 3.86 3.51 1.91 6.13 1.707 0. 424 .2 11.2 14.14 3.025-1984) Debljine 5. ostale su izvanredne.21 1.2 6.1 - - - 8.73 1.04 2.4 11.848 0. .22 1.18 4.38 1. 14 mm Duljinska masa kg/m za debljinu b mm 9 10 11 6 12 14 15 16 0.89 11.26 1.24 4.61 6.92 - 2.B3.20 2.36 7.785 0.57 3.06 3.26 1.47 2.10 5.12 2.4 11.864 0.71 1.75 2.32 4.981 1.48 9.57 1.41 1.04 1.53 3.96 2.91 7.550 0.88 2.769 0.PIomati CeIik ~ Sirina a mm 10 5 vru~e valjan (JUSC.95 5.49 1.53 - 4.393 - 7 18 20 22 25 26 28 30 32 35 0.75 3.59 5.08 3.27 3.63 1.30 75 80 90 100 110 120 130 140 150 2.14 3.85 4.2 13.65 1.77 5.88 2.00 0.47 2.824 0.707 0.42 10.54 8.08 4.93 1.4 m.65 2.77 4.48 9.10 5.18 1.37 1.83 1.64 10.77 1.79 1.95 5.27 1.98 3.659 0.71 - 2.24 4.40 4.71 5.12 2.30 3.37 1.0 9.38 1.36 2.59 - - - 4.88 2.40 4.30 3.42 10.2' 11.04 2.8 130 12.471 0.57 1.565 - - 8 - - - - 0.42 9.83 3.

67 3.28 6. 10. .1960): lirina a debljina b H1adno valjiIM &1ilne /rake (JUS C.za lisnate opruge. do 600 mm.025 ..-. 0.7 19.7 15.89 6. 10.48 7.1986): lirinaa debljinab fuina a debljinab 60.18 10.3 14.12 4..lamele.3 39.3 16.42 10.94 3.S9 6.B3.2 9.91 7.7 14.83 10.3 30.4 35.6 12... 5 mm.0 23.7 47.87 7.6 29.5 17. 1250mm. - - 30 32 35 38 40 45 50 55 60 65 70 75 - 3.30 5.47 4.77 4.3 13.6 7.6 - 12.030 .8 13.1967): .8 13. vru~ va1jan (JUS C..6 21.50mm.07 7.B3.0 - 130 140 150 15.6 11.83 10.1 15. maksimaina 12 m.89 11.16 8.02 4. 5. 5 .0 47.3 16. ..0 13.6 23.S 14.5 17.--.0 12.0 18.0 14.4 15.SS0 .28 - - - 5.85 5.SI l1.0 20.06 3.7 3..42 5.. .97 7.. duljina I 2.4 m.6 27.5 10.3 37.71 5.S 13.B3.1986): fuina a ISO .14 3.9 Duljina plosnatog C!elika: normalna 3 .07 7.27 - 17 35 40 50 -. 80mm.71 5.7 - - - 8.5 18.08.190 mm.54 8. 12m.79 11.--Sirina a mm Duljinska masa kg/m za debljinu b mm 20 25 30 18 15 2.07 8.36 16 22 25 26 28 20 2. Plosnati &Iik s rebrom . I.. 425 fuina a debljina b Tralauti (obrulni) lelik.S 21.0 80 90 100 110 120 9.24 8.65 6.6 14.. .65 7.77 5.28 5.7 12.3 16.5 31.53 3.6 25.B3.S30 ..24 4...6 20.48 9.1 5S.8 20. Sirold plosnati &Iik .Vrute valjani plosnati &1ik (JUS C.5 44. vru~ va1jan (JUS C. .4 22.9 2S.S 8.42 10.7 17.1966): Vuleni plosnati lelik (JUS C.65 8.031.3 43..2 22.42 l1.0 25.0 - - - - 15.6 25.1 9.B3.64 10.3 31.3 12.120 mm.0 16.1 2S.6 23. 1.2 55.431 .0 - 11.59 2. debljina b 40.5 33.1984) .96 4.8 15.1 18.50 6. .1 17.B3. vru~ va1jan (JUS C.02 5. 16mm.7 17.46 4.7 16.77 4.8 19.1 40.2 23.77 7.0 mm.4 34.8 - 3.7 17.0 27..95 - - 9.1 15.4 35.8 14.5 IS.50mm.40 4.5.0 9.85 9.3 IS..02 6.4 - - 22..8 51.-.52 3.

7 30X30X4 30X 30X 5 35x 35"x4 40X40X4 4OX4OX5 45X45X 5 50 X 50 X 5 50 X 50 X 6 55 X 55 X 6 112 142 185 174 227 278 267 308 379 430 480 569 631 6.18 0.28 0.7 5.8 15.B3.16 10.36 1.70 0..91 1.56 1.22 3.25 4.91 2.59 5.45 0.0 14.31 0.47 4.18 1.24 1.8 7.88 1.6 10.8 9.18 1.18 2.10 2.8 7.48 0.0 0.65 0.7 9.78 2.0 2.15 0.96 11.101 - (JUS C.81 9.80 2.61 0.2 2. 431! kutni profili Oznaka Presjek S mm2 I --rbXbXd mm 20X20X3 25 X 25 X 3 25 X 25 X 4 30 X 30 X 3 Dulj.57 3.76 0.7 4.7 6.86 1.39 7.95 (= cm4) 0. I w.12 1.4 1.04 1.43 3.43 12.38 3.28 mm 3.41 8.7 4.30 0.8 7.45 1.35 1.9 1.7 5.40 1()3 mm3 I Wo I i - 0 mm 0.polumjer - tromosti mjere Konstrukcijske Jednakokracni .77 4.111 - d I I i Stati~ke veliane: I moment tromosti plohe W moment otpora i - .42 2.7 8.48 11.3 426 .86 2.6 17.= Wy 0.. masa kg/m Stati~ke veli~ine e (" = Iy I 1()4 mm4 I I.24 (= cm3) 0.1 kutni profili 1962) (JUS C.01 8.6 1..8 5.32 2.79 7.3 0.97 3.61 4.2 4.83 14.05 3.B3.5 12.57 0.CeUmi kutni proIDi Jednakokracni kutni profili 1962) - vruee valjani Raznokracni :.6 5.88 1.24 7.0 11.58 0.vidi str.40 0.37 0.

5 10.2 140X 140X 16 4220 33.66 80X 80X 10 1510 ll.43 10.6 6.3 13.3 L Pre.9 160x 160X 15 4610 36.55 14.4 25.5 23.1 35.7 2540 19..6 9.4 58.1 100x 100x 12 2270 17.2 150X 150X 14 4030 31.43 12.4 37.42 60X 60x 6 903 7.0 22.l 80X 80X 8 1230 9.2 40.3 39.4 31.5 27.4 71.1 29.5 9.3 86.3 87.6 34.9 43.59 13.0 24.6 35.0 47.3 121 133 m.5 200 X 200 X 18 6910 54.9 80X 80x 12 1790 14. 427 17.0 30.2 56.1 22.1I 14.5 21.31 13.2 28.7 55.4 21.0 II '\ li I! Normalne duljine jednakokracnih kutnih profila: 3.4 36.9 42.7 4.84 lI.7 31.6 108 162 181 3.95 1I.6 8.2 140x 140x 14 3720 29.4 26.6 1l0x 1l0x 12 2510 19.9 15.2 160X 160X 17 5180 40.03 75X 75X 10 1410 lI..2 40.6 116 140 162 194 223 282 318 347 391 453 506 943 1050 103 mm] IWx= (= cm3) Wyl W I mm i 5.6 58.9 17.5 18.6 21.6 5.4 29.9 120Xl20XlI 120X 120X 13 2970 23.25 15.8 29.5 19.8 29.6 130 X 130 X 14 3470 27.3 31.3 37.3 64.83 65 X 65 X 7 940 7.1 25.1 42.7 200 X 200 X 16 6180 48.2 30.3 78.Dulj.6 15.0 21.3' 27.29 6.3 22.4 49.7 39.1 33.4 72.7 20.5 23.7 7.4 52.4 25.2 29.4 18.4 24.2 69.18 8.5 19.09 60X 60X 8 870 6.15 .5 33.6 15.1 73.4 29.0 22.7 lOOX 100X 10 1920 15.4 12. masa kg/m 10" Staticke velicine mm \ Ix =(= cm4) e Iy I 16.0 58.2 18.9 71.7 18.5 19.2 78.6 150X 150X 16 4570 35.7 95.1 90X 90X 9 1550 12.9 44.8 57.5 21.2 90X 90X II 1870 14.lednakokracni Oznaka kutni pro/ili (nastavak) I sjek s bxbxd mm2 IT!m 691 5.88 7.5 102 116 138 177 207 239 280 341 394 472 540 692 775 845 949 1100 1230 2340 2600 I mm4 9.38 70X 70x 7 70X 70X 9 1190 9.27 12.2 88.2 98.5 33.1 13.3 130 x 130 X 12 3000 23.7 42.9 45.6 23.8 1I0x 1I0x 10 2120 16.3 78.6 lI.6 24.3 15.8 17.0 50.1 39.7 29.5 46.5 12.4 29.O 13.4 42.7 55.6 17.7 26.6 22.34 75 X 75 X 8 1150 9.

0 16.9 14.0 100X150X12 2870 22.6 75 X 130 X 8 1590 12.ll 9.6 90 X 130 X 12 2510 19.6 24.25 14. 15 m.2 15.35 14.1 20.2 21.S 14.S 48.6 7.41 9.1 141 167 321 276 226 276323 358 420 552 650 1440 1650 0.6 34.91 4.7 11.3 36.7 55.61 7.25 5.52 11.7 13. 428 .0 48.2 16.44 3.1 I Wy I.8 5.7 17.0 20.7 15.0 14.1 31.8 30.73 5.3 21.4 19.74 2.4 10.38 0.1 54.08 1.S 21.7 46.0 54.82 60X 90X 8 1140 8.62 0.11 7.4 12.8 90X 130 X 10 2120 16.4 10.0 40.9 34.2 80X 120X 10 1910 15.1 55 X 75X 7 866 6.2 19.17 5.5 40.2 20.14 689 5.0 21.44 0.0 5.4 22.S 68.6 48.5 38.66 65X 100X 9 1420 11..8 Norma1ne duljine raznokracnih kutnih profila: 3.38 2.35 50 X 65 X 7 760 5.8 98.7 12.9 15.7 92.59 11.39 11.0 25.6 31.3 18.2 9.99 22.0 141 47.1 64.6 16.9 24.81 1.1 29.45 10.96 65X 80X 8 1100 8.0 10.9 12.3 38.11 6.1 23.9 1.8 33.4 4.2 19.59 2.7 20.46 40X 60X 7 655 5.76 40X 60X 6 568 4.31 6.3 80.30 0.3 33.4 21.4 25.0 80X 120X 12 2270 17.9 70.7 14.8 42.25 1.1 46.91 2.9 27.3 36.4 31.18 4.1 65X 100 X 11 1710 13.6 9.3 41.S 8.7 100X150Xl0 2420 19.79 8.78 17.1 40.3 100 X 200 X 14 4030 31.9 23.31 8.8 23.2 111 128 0.0 24.1 20.1 114 141 165 198 232 247 282 I Iy I Wx 103mm3 (= cm3) 0.2 68.9 71.80 60X 90X 6 869 6..5 43.5 28.12 8.2 23.4 24.Raznokracni kutni profili Oznaka L bXhXd mm 20X 20X 20X 30 X 30X 30X 40X 45 X 3 4 3 4 PreDulj.7 39.32 5.1 28.3 71.5 80X 120X 8 1550 12.97 50 X 100 X 10 1410 11.0 44.3 1.6 100 X 200 X 12 3480 27.02 2.8 25.79 5.8 19.29 0.05 6. sjek masa S kg/m mm2 142 185 172 287 Staticke velicine Ix ex mm I ey I 104mm4 (= cm4) 1.7 13.41 40X 80x 6 50 X 65 X 5 554 4.4 40.4 40X 60X 5 479 3.4 65X130Xl0 1860 14.07 7.47 2.03 5.55 0.3 2.5 20.

3 22.5 8 11 8.4 206 29.4 4230 33.4 19.6 39.3 1350 114 1910 148 2690 197 248 317 399 495 17.07 26.09 1100 8.8 5880 46..CelibJi profili vruce valjani (JUS C.8 2800 22.0 17.. "" .8 18.0 33.7 86.2 605 62.4 ( = cm4) ( Wx = cm3) I Wy 57. 431! Statike veliine e Ix ly 1()4 mm4 ..2 mI 14.5 9.8 22. 0 .1 106 19.1 21.7 57.9 5330 41.49 60. Normalne duljine ~Ii~nih profila [: 4.5 18. 15 Dimenzije mm Presjek s mm2 .S 14. Treba se kloniti dimenzija u zagradama.S 6.4 116 150 191 245 300 371 448 535 11.4 2040 16.2 20.)A iy= VIy/A Konstrukcijske mjere - vidi str.4 27. -'" .2 67.0 8030 23'614820 .5 13 10 14 10 15 10 16 5.6 47.5 IS..5 7 9 7 10 7.3 3600 25.0 2400 18.2 8.5 10.3 3740 29.7 925 85.1 14.S 16.0 3220 25. 429 .5 8 8.2 4830 37. 15m.141 Stati~ke veli~ine: 1962) W I moment tromosti moment otpora tromosti: ix plohe Polumjer = VI.7 5.5 11.3 364 43..5 9 12.3 6280 27.6 1700 13.2 14.36 41.5 8 10 12 14 16 18 20 (22) 24 26 (28) 30 65 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 42 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 7.B3.64 1350 10.5 '5 Cl I 1()3mm3 I C 6.5 6 6 903 7.

3 18.1 106 8.2 72.1 9710 76. Normalne duljine eelicnih profila I: 4.0 6910 54.0 11 800 92.2 13.32 1420 11.3 12.1 5.88 7. 4250 5740 7590 9800 12510 15700 19610 24010 29210 6.6 758 5.8 26.7 8..8 131 11.5 137 12.95 1060 8. Staticke velicine I" Iy IO"mm4 I Wy W" 103mm3 I I 8 10 12 14 16 18 20 (22) 24 26 (28) 30 (32) 34 (36) (38) 40 h I 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 bid I (= cm4) 5.1 15.0 61.00 4.4 114 131 149 42 50 58 66 3.1 vruce valjani (JUS C.1 14.6 77..8 171 328 573 935 1450 2140 3060 -.3 12.4 2280 17.1 8680 68.5 34.7 51..3 19.4 119 10.4 .1 41.2 16.9 4.1 125 10.7 98.0 149 13.3 3960 31.7 14.41 10./A iy = VIy/A Konstrukcijske mjere - vidi str.13I Staticke velicine: d I W - - moment tromosti plohe moment otpora tromosti: Polumjer i" = VI.3 82 6.9 117 161 214 278 354 442 543 653 3.1 4610 38. 782 923 1090 1250 1460 Treba se kloniti dimenzija u zagradama.15 m.5 5..5 35.2 5340 41.4 11. 74 6.5 20.9 2790 21.7 .. 430 . .2 1830 14..2 54. T os c N 0 os -'" Dimenzije mm t Presjek S mm2 masa kg/m Dulj..5 98 8.2 84.CeliCni pro61i I 1962) b :.B3.2 21.3 117 162 221 288 364 451 555 674 818 975 1160 (= cm3) 19.9 3350 26.5 10.2 7780 61. 431! .5 21.8 7.9 90 7.2 54.2 143 13.7 81.9 6.7 81.9 6110 48.0 33.2 17.7 155 14.8 19.7 113 9.2 10700 84.6 9.

" ii 1I 50 55 60 65 70 te/icni profili I b 42 50 58 66 74 82 90 98 106 C do max. 33 46 64 82 98 115 133 b 75 80 85 90 95 100 C 40 45 45 50 50 55 do max. C. 23 23 25 25 25 25 hI 151 167 184 200 216 222 cl I 45 'F 'I 1.3 6.4 6. b 25 " 15 17 18 30 35 - - 4.4 11 11 13 13 17 17 8.4 8. C.4 75 80 90 40 45 50 60 70 80 90 95 105 - 23 23 25 40 45 50 55 60 65 22 25 30 30 35 35 - 100 110 120 130 140 150 45 45 50 50 50 50 25 25 25 25 28 28 <:11 H I 70 40 21 21 160 200 60 60 115 28 150 28 I te/icni pro/ili C b 42 C 25 25 30 30 35 35 40 do max. - c.Konstrakcijske mjere celimih profila (po DIN 997) Sve mjere u mm te/icni kutni pro/ili b b do C. 11 13 13 17 17 21 21 h. 6.4 11 11 13 13 13 17 hi 59 75 92 109 125 142 159 176 192 b 113 119 125 131 137 143 149 155 C 60 62 64 70 74 76 82 86 do max. C2 max. 17 17 21 21 21 23 23 23 hI 208 225 241 258 274 290 306 323 22 28 32 34 40 44 48 52 56 431 . h h 20 12 do max.

ZeljezniCke

traCoice (duljinske (JUS C.K1.021

mase vece od 20 kg/m) - 1963)

Oznaka tipa tracnice 22 45 49

Dulj. masa kg/m 22,12 45,44 49,43

Presjek S mm' 2818 5784 6297

Moment tromosti Ix 104 mm4 (= cm4) 375,5 1552 I 819

Momenl olpora W 103 mm3 t= cm3) 73.6 215 240

Tip 22

Ttp '5

~ ~

~ g

J Tip'9 432 L

Ce6Coi limovi

CeliCnidebeli limovi (JUS C.B4.110 - 1972)
Dcbljina u skoko400) . . . 700 vUnapo 5 ... 7 0,5 mm " skokovUn mm po 20 mm 7)...301 30) .. . 50 2 !DID " skokovUn 50) .. . 60 3 mm 5 mm po 50 mm 60) ... mm SiriDamm
700) . . . 1500 1500) . . . 300

Duljina mm .. .6000 6000) . . .

u skokovima po 50 mm" u skokovUna skokovUn skokovUna u skokovUna po 100 mm po 500 mm po 1000 mm po 100 mm

Celicni osrednji limovi (JUS C.B4.111 - 1956) Debljina 3, 3,5 4, 4,5 4,75 mm .. . 1200... 1450... 1700mm Sirina Duljina . . . 4000. . . 5000. . . 6000 . . . 7000 mm Trgova/!ki formati 1000 x 2000mm 1250 x 2500 mm Celicni tanki limovi (JUS C.B4.112 - 1962 in 113 - 1978) Debljina 0,4. . .0,8 mm u razmaku po 0,05 mm 0,9 .. .1,1 mmu razmakupo 0,1 mm 1,25. . .2,75 mm u razmaku po 0,25 mm Sirina 550. . .600, 750. . . 1000, 1100, 1200 mm Duljina 1500...2000,2250,2500,3000 mm Plo!na masa celicnih limova
DcbIjina mm 0,40 0,45 0,50 0,55 0,60 0,65 0,70 0,75 0,80 0,85 0,90 0,95 1,00 1,25 1,50 1.75 Plmna masa kglm2 3,14 3,53 3,93 4,32 4,71 5,10 5,50 5,89 6,28 6,67 7,07 7,46 7,85 9,81 11,78 13.74 DcbIjina mm 2,00 2,25 2,50 2,75 3,00 3,25 3,50 4,0 4,5 5,0 5,5 6,0 6,5 7,0 7,5 8.0 Plona masa kglm2 15,70 17,66 19,63 21,59 23,55 25,51 27,48 31,40 35,32 39,25 43,18 47,10 51,03 54,95 58,88 62.80 DcbIjina mm 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 Plona masa kglm2 70,65 78,50 86,35 94,20 102,0 109,9 117,8 125,6 133,4 141,3 149,2 157,0 164,8 172,7 180,6 188.4 DcbIjina mm 25 26 27 28 29 30 32 34 36 38 40 42 44 46 48 50 Plmna masa kglm2 196,2 204,1 211,9 219,8 227,6 235,5 251,2 266,9 282,6 298,3 31'4,0 329,7 345,4 361,1 376,8 392.5

.1

Pocincani lim (JUS C.B4.081 - 1984) Debljina 0,45. . .4 mm; §irina 1000 mm; duljina 2000 (2500) mm.
29
~

Strojarski prirutnik

433

Celime

beSavne cijevi (ISO)

Materijal cijevi: celik C. 0000 (JUS celik C. 1212(JUS celik C. 1213(JUS celik C. 1402(JUS eelik C. 3100 (JUS
Nazivni promjer mm 10 Vanjski Debljina promjer slijenke mm mm 16 17,2 1,8 1,8

C.B5.226 C.B5.122 C.B5.123 C.B5.124 C.B5.125 Dulj. masa kg/m

1968) 1968) 1968) 1968) 1968)
Nazivni tlak (bar) C. 14021 C. 3100 100 100 100 100

C.OOOO C. 12121 C. 1213 100 25 100 0,632 100 25 100 - 0,688

-

15 20 25

-

32
40

20 21,3 25 26,9 30 33,7 38 42,4
44,5 48,3

2,0 2,0 2,0 2,3 2,6 2,6 2,6 2,6
2,6 2,6

0,890 0,962 1,13 - 1,41 1,77 - 2,01 2,29 2,57
2,70 2,95

-

25 25 25 25 25 25 25 25
25 25

I---

100 100 100 100 100 100 100 100

-

100 100 100 100 100 100 100
100 100

-

100 100 100 100 100 100 100
100 100

-

100 100 100 100 100 100 100
100 100

100 100

100 - 100 - 100 -,100 100 80
100

50 65

57 60,3 76,1

2,9 2,9 2,9 3,2

3,90 5,28 5,80

25 25 25

100 100

80

88,9

3,6
3,2 3,6

6,49
6,81 7,63

100

108

4,0
3,6 4,0

8,43
9,33 10,3

25 25

-

-

80

100 100 100

100 64

-

-

100 100 100

-

100

80

80

80
100

100
80
100

100
80 100

100

4,5 5,0

11,4 12,7

-

64

-

80

100

-

-

-

434

(:elicne belavne Nazi~ni promJer mm Vanjs,ki D~~ljina promJer stlJenke mm I mm . 3,6 Dulj. masa kg/m . 9,90

cijevi (nastavak) Nazivni tlak (bar)

"

I

,

C.ooooC. 12121C. 12131C. 1402/ C.3100 I
25

,

lOO

114,3

4,0 4,5 5,0

11,0 12,1 13,5

-

40

-

80
I

64 80 lOO

80
I

I

100

100

lOO

-'~'~I2.82S~
133

'~I---SOllOO
64 80 lOO 80 . lOO 80 40
I

125 1-1
139,7

4,5 5,0 5,6 . 6,3
4,0 4,5

14,2 15,8 17,6 19,8
13,5 14,9

80
lOO

lOO

40 64

lOO

5,0 5,6 6,3 5,0 5,6 6,3
4,5 5,0 5,6 6,3

. 16,6 18,5 20,8 19,0 21,1 23,8
18,1 20,1 22,4 25,3

-

25

-

80 lOO 64 80 lOO

-

80
1

80
lOO

1

-1-'---:t,S17,12S~~
159

---S0 '---SO
I

lOO

1

lOO

150 I-I~~~~
168,3

-

40

64 80 lOO
I

-

25

25

-

40 64 80
.
I

-

I

80 lOO

80

--~~~~I~,-,(175).1193,7 -'-1-1-1_1-1_1-1-

1s,4...8,825...40,
6,0" 6,3 31,1 32,6

-

40

40

200 I 216.. I 7,1 8,0

36,6 41,0
45,0 50,8

64

..
;.

.

-

8,8 10,0

-

-

80

80 lOO

64
I

80
I

80
lOO

lOO

I

lOO

Nazivni promjer 175 mm JUS ne preporublje. Dimenzije nisu prema ISO. 435

Celicne be!avne cijevi (nastavak) Debljina promjer promjer stijenke mm mm NazivniI Vanjski mm Dulj. masa kg/m Nazivni tlak (bar)
1 C,OOOOC,12121 C,I213 I.C,1402 1 C.3100

200

219,1

5,9 6,3 7,1

31,0 33,2 37,2

25

S,O
S,S 10,0 6,3 7,1

41,S
45,4 51,6 40,6 45,6

-

267

25

-

40

-

40

-

64

SO

- 100
40

SO

-

-

64 SO

SO 100

100

100

-

40 64

-

-

S,O S,S 10,0 7,1 S,O

250

-

11,0 69,7 6,3 41,6
46,7 52,1
57,1 273 S,

50,9 55,S 63,4

25

-

-

40

SO

-

64 SO

100 40

-

10,0 11,0

-

31S* 300 -

12;5 SO,9
7,5* S,O S,S 10,0 11,0 12,5 14,2 7,1 S,O
S,S

64,9 71,4

16

-

64 SO 100 40

SO 100

100

-

-

- -

-

-

40
64 SO

-

SO

I

64

64
SO

-

SO

-

100
I~

100

64 SO

57,4 61,2 67,1 76,0 S3,3 94,2 -106 55,6 62,1
6S,l

100 40

100 40 SO 100 40

-

-

40
SO

SO

100

-

100 -

-

- 100

40

-

16

-

40

323,9

10,0 11,0 12,5

14,2 109

77,4 S5,3 96,7

-

-

-

-

64
SO

SO

SO

-

100

-

100 -

100

SO

-

100

-

-

* Dimenzije nisu po ISO. 436

.;.."IIi

telicne Nazivni promjer mm Vanjski Debljina promjer stijenke mm I mm

besavne cijevi (nastavak)

Doli.
I

I

.
355,6

.

8,0 8,8
10,0

Nazivni tlak (bar) masa kg/m ' C.OOOOC.12121 I C.1213~C.I402' C.3100 40 64 68,3 1~ I 40 40 74,9 80
85,2

-

-

-

I

80

I

100

I

11,0

93,9

-

-

80 100 100

12,5 14,2 16,0
350 1-1

107 120 133 70,8 77,7
88,3 97,3

80 100 40 40

40

1

8,0 8,8
368 10,0 11,0

16

-

80 100

64
80 100

64 80
100

,

80 100

12,5 14,2 16,0

110 124 138
97,8 108 122 138

-'-'
406,4

S:S
10,0 11,0

85'916~~ -

4()

I

12,5 14,2

-

80

-

-

-

I

64
I

80 100

80 100

80 100

400 I~I

17,5 168
10,0
11,0

16

100
40

40

101
111

--

40
64
I

80
100

-

80 100

64 80 100

419

12,5 14,2 16,0 17,5
12,5 14,2 16,0 17,5 20,0
22,2

126 142 158 173
154 173 193 211 241
266

80 100

-'-'Il.0135
500 508

J04040I
64 80 100 80

;W80 100

40 64 100

I -

I

100

Od pojedinih vrsta eelika je ozn~ nazivni tlak.

dolaze U obzir cijevi onih dimenzija za koje 437

..

--

Predme

Celieue cijeYi

~

vub:ne ill hladno vaIjane (JUS C.BS.2S0 - 1983)

LW
Vanjski promjer D mm 10 12 16

+
"

.

Polami moment tromosti

1p = 21x Wp= 2 Wx
Moment Moment tromosti otpora W Ix 10' mm' (= cm') 10' mm' (= cm') 0,028 98 0,057 96 0,037 30 0,074 60 0,052 0,069 0,133 0,181 0,219 70 58 1 5 9 0,087 0,116 0,166 0,226 0,274 0,215 0,296 0,363 0,270 0,375 0,463 0,536 0,596 0,331 0,463 0,576 0,672 0,752 0,435 0,614 0,770 0,905 1,022 0,552 0,785 0,992 1,174 1,334 83 0 4 9 9 I 3 0 I 4 7 9 8 4 8 9 7 9 0 1 2 6 9 7 I

x Polami moment otpora
Presjek S mmz 28,3 40,0 34,S 49,S 47,1 68,3 88,0 53,4 77,7 100,5 59,7 87,2 113,1 137,4 160,2 66,0 96,6 125,7 153,1 179,1 75,4 110,7 144,5 176,7 207,3 84,8 124,8 163,4 200,3 235,6 Duljinska masa s mm 1 1,5 1 1,5 I 1,5 2 1 1,5 2 1 1,5 2 2,5 3 I 1,5 2 2,5 3 1 1,5 2 2,5 3 1 1,5 2 "2,5 3

Debljina

m,
kg/m 0,222 0,314 0,271 0,388 0,370 0,536 0,690 0,419 0,610 0,789 0,468 0,684 0,888 1,079 1,258 0,518 0,758 . 0,986 1,202 1,406 0,592 0,869 1,134 1,387 1,627 0,666 0,980 1,282 1,572 1,849

18

0,193 6 0,266 8 0,326 7 0,270 0,375 0,463 0,536 0,596 0,364 0,510 0,634 0,739 0,828 0,543 0,767 0,962 1,132 1,278 I 4 7 9 8 5 2 6 9 2 8 6 8

20

22

25

28

0,774 0 1,100 1,389 1,644 1,867

438

Precime

eeliCne

dJeYi

wrene Vanjski promjer D mm Debljina s mm 1 1,5 2 2,5 3 1 1,5 2 2,5 3 1 1,5 2 2,5 3 4 1 1,5 2 2,5 3 4 1 1,5 2 2,5 3 4 1,5 2 2,5 3 4 1,5 2 2,5 3 4

30

32

35

38

ill hladno valjane (nastavak) Moment Moment Prcsjek Duljinska masa tromosti °tPOra S m, I" W" mm1 kgfm 10' mm' (= cm') 10' mm>(= cm') 91,1 0,715 0,958 9 0,639 3 134,3 1,054 1,367 0,911 3 175,9 1,381 1,733 1,155 1,695 2,059 216,0 1,373 254,5 1,997 2,347 1,565 97,4 0,764 1,171 0,731 9 143,7 1,128 1,675 1,047 188,5 2,130 1,480 1,331 231,7 2,538 1,586 1,819 273,3 2,145 2,904 1,815 106,8 0,838 1,545 0,882 9 2,219 157,9 1,239 1,268 207,3 1,627 2,833 1,619 2,003 255,2 3;390 1,937 301,6 2,225 2,367 3,894 389,5 3,058 4,757 2,718 0,912 1,991 1,048 116,2 2,869 1,510 172,0 1,350 1,935 226,2 1,776 3,676 278,8 4,414 2,323 2,189 329,9 2,589 5,088 2,678 427,2 3,354 6,259 3,294 122,5 181,4 238,8 294,5 348,7 452,4 205,0 270,2 333,8 395,8 515,2 228,5 301,6 373,1 443,0 578,0 0,962 1,424 1,874 2,312 2,737 3,551 1,609 2,121 2,620 3,107 4,044 1,794 2,367 2,929 3,477 4,537 2,331 3,367 4,322 5,200 6,007 7,419 4,854 6,258 7,563 8,773 10,929 6,727 8,701 10,551 12,281 15,405 1,166 1,684 2,161 2,600 3,004 3,710 2,157 2,781 3,361 3,899 4,857 2,691 3,480 4,220 4,912 6,162

40

45

50

439

weene Vanjski promjer D mm Debljina s mm 1,5 2 2,5 3 4 1,5 2 2,5 3 .4 1,5 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4

56

63

Predme ceUene djevi iIi hladno valjane (nastavak) Moment Moment Presjek Duljinska masa tromosti otpora S ml 1% W% mm' 10' mm' (= cm') 10' mm' (= cm') kg/m 256,8 2.016 9,543 3,408 339,3 2,663 12,384 4,423 15.066 420,2 3,298 5,381 499,5 3,921 17.595 6,284 653,5 5.129 22.217 7,935 2,275 13.710 289,8 4,352 383,3 3,009 17.846 5,665 475.2 3,730 21,777 6,913 565,5 4,439 25.510 8,098 741.4 5,820 32,409 10,289 322,8 427.3 530,1 631.5 829,4 369,9 490,1 608,7 725,7 955,0 552.9 687.2 820,0 1080,7 615.8 765,8 914,2 1206,4 678,6 844,3 1008,5 1332,0 741.4 922,8 1102,7 1457,7 2,534 3,354 4,161 4,957 6,511 2,904 3.847 4.778 5,697 7,497 4,340 5,395 6,436 8,483 4,833 6,012 7,176 9,470 5,327 6.628 7,916 10,456 5,820 7,244 8,656. 11,443 18.942 24,717 30,235 35,504 45,326 28,505 37.296 45.746 53,866 69.145 53.550 65.823 77.670 100,127 73,952 91,054 107.624 139,215 98,971 122,028 144,435 187,351 129,080 159,334 188,809 245,476 5,412 7,062 8,639 10,144 12,950 7.126 9.324 11.437 13,467 17.286 11,900 14,627 17,260 22,250 14,790 18.211 21.525 27,843 17.995 22,187 26,261 34,064 21.513 26.556 31.468 40,913

70

1,5 .

80

90

100

110

120

440

Ce6me cijevi za cijevni oavoj Celilne cijevi propisanih mehanilkih svojstava (JUS C.B5.222 - 1968) Nazivni promjer mm col" 1/8 Vanjski promjer mm 10,2 1...50 debljina stijenke mm dulj. masa kg/m Nazivni tIak (bar) 80 debljina stijenke mm dulj. masa kg/m 100 debljina stijenke mm dulj. masa kg/m

13,5 10 17,2 15 21,3 20 26,9 25 1 33,7 32 1 1/4 42,4 40 1 1/2 48,3 SO 2 60,3. 65 21/2 76,1 80 3 88,9 100 4 114,3 125 5 139,7
150 6 165,1

.8

6

-

1/4 3/8 1/2 3/4

-

.

17,8 21,2

-

-

-

-

5,4 5,4

2,65 2,9

0,493 0,769

5,4
7,1 8,0

-

-

14,4
23,3 30,9

2,9 3,25 3,25 4,05 4,05 4,05 4,50 4,50 4,85 6,3
8,0 8,8

1,02 1,45 1,9 2,97 3,84 4,43 6,17 7,90 10,1 16,8
25,9 33,8

Celilne cijevi bez propisanih mehanilkih Nazivni promjer col mm 6 8 10 15 20 25 32 40 SO 65 80 100 125 150 1/8 1/4 3/8 1/2 3/4 1 1 1/4 1 1/2 2 21/2 3 4 5 6 Vanjski . promjer mm 10,2 13.5 17,2 21,3 26,9 33.7 42,4 48,3 60,3 76,1 88,9 114,3 139,7 165,1 debljina stijenke mm 2,0 2,35 2,35 2,65 2,65 3,25 3,25 3,25 3,65 3,65 4,05 4,5 4.85 4.85

svojstava (JUS C.B5.225 - 1968) Teke cijevi debljina stijenke mm 2,65 2,9 2,9 3,25 3,25 4,05 4,05 4,05 4,5 4,5 4,85 5,4 5,4 5.4 dulj. masa kg/m 0,493 0,769 1,02 1,45 1,90 2,97 3,84 4,43 6,17 7,90 10,1 14,4 17.8 21.8 dulj. masa kg/m 0,407 0,650 0,852 1,22 1,58 2,44 3,14 3,61 5,10 6,51 8,47 12,1 16.2 19,2

Polutdke cijevi

" Nap~tena stara oznaka. 441

Ceuma iica OkruglDVuCelUl &licna lico (JUS C.B6.110 - 1982)
Nazivni promjer mm 0,1 0.12 0,14 0,16 0,18 0,2 0,22 0,24 0,26 0,28 0,31 0,34 0,37 0,4 0,45 0,5 0,55 0,6 0,7 0,8 0,9
.

Tolerancija mm :t 0,005 :t 0,01

Presjek mm2 0,00785 0,0113 0,0154 0,0201 0,0254 0,0314 0,0380 0,0452 0,0531 0,0616 0,0755 0,0908 0,108 0,126 0,159 0,196 0,238 0,283 0,385 0,503 0,636 0,785 0,950 1,13 1,33

Dulj. masa kglkm 0.0617 0,0888 0,121 0,158 0,200 0,247 0,298 0,355 0,417 0,483 0,592 0,713 0,844 0,986 1,25 1,54 1,87 2,22 3,02 3,95 4,99 6,17 7,46 8,88 10,4

Nazivni promjer mm 1,4 1,6 1,8 2 2,2 2,5 2,8 3,1 3,4 3,8 4 4,2 4,6 5 5,5 6 6,5 7 8 9 10 11 12 13 14

Tolerancija mm :t 0.04 :t 0,06

Presjek mm2 1,54 2,01 2,54 3,14 3,80 4,91 6,16 7,55 9,08 11,3 12,6 13,9 16,6 19,6 23,8 28,3 33,2 38,5 50,3 63,6 78,5 95 113 133 154

Dulj. masa kgIkm 12,1 15,8 20,0 24,7 29,8 38,5 48,3 59,2 71,3 89 99 109 130 154 187 222 260 302 395 499 617 746 888 1040 1210

:t 0,08

:t 0,015

:t 0,02

:to,IO

1

:t 0,03

I'-I 1,2 1,3 :to,04

:to,15

*
I

I'

OkruglD

vueelUl celiCna lica od malougljiCnog

celika za posebne

svrhe

(JUS

C.B6.011 - 1980) Nazivni promjer 0,1. . . 14 mm. OkruglD &liCnalica, VuCelUl bruIelUlu tolerancijskom polju ISO h 11 ili (JUS C.B6.111- 1982): Nazivni promjer 1...9,8 mm

442

(

3..::-. . .
"';

::.,/ \

:..:- \ .: ,./ t" v .' ..{ :--:..,..1...........

.
Celi\!na
..,-~{:.'(._~:~.-.,\ ,

eelima

uiad

za opCe svrhe

uiad

bez

jezgre

-r),
'.:

i

Diad bez jezgre (srZi) je spletena od Zica istog promjera. Oko srediAnjeZice sukano je u prvom
sloju 6 ill u drugome 12, ill joA u treeem 18 Zica.. Sukanje prvog sloja moZe biti desno (tj. nonnalno) ill lijevo. S~anje u.slije~~ slojevima uvijekje suprotno sukanJu u sloJu pOJe toga.

;:"", ,:<

Zice za uZad bez jezgre su od relika nazivne vla\!ne \!vrstoee Rm

= 1570 ili 1770 N/mm2

Zice mogu biti gole ili pocin\!ane.

Uie 1 x 7 (JUS C.H1.060 - 1982); Izvedba Dieta: 1 + 6 Zica DZe se sastoji od sedam Zica od kojih je §est ovijeno oko sredi§nje Zice. PrekidDa sUa Fr rafuoska, FmiD Dajmaoja Nazivoi Duljioska pri DaziVDoj toQ Hca promjer masa uteta Rm 1570 N/mmz Rm = 1770 N/mmz FmiD d FmiD Fr Fr ml kN kN kN mm kN kg/m

-

-

I1 .11 " I

=

0,6 0,8 1 1,5 2 2,5 3 3,5 4 4,5 5 6 7 8 9 10 12 14 16

0,00181 0,003 21 0,005 02 0,011 3 0,020 1 0,031 4 0,045 2 0,061 5 0,080 3 0,102 0,126 0,181 0,246 0,321 0,407 0,502 0,723 0,984 1,29

0,342 0,608 0,950 2,14 3,80 5,93 8,55 11,6 15,2 19,2 23,7 34,2 46,5 60,8 76,9 95,0 137 186 243

0,308 0,547 0,855 1,92 3,42 5,34 7,69 10,5 13,7 17,3 21,4 30,8 41,9 54,7 69,2 85,5 123 167 219

0,385 0,685 1,07 2,41 4,28 6,69 9,63 13,1 17,1 21,7 26,8 38,5 52,4 68,5 86,7 107 154 210 274

0,347 0,617 0,963 2,17 3,85 6,02 8,67 11,8 15,4 19,5 24,1 34,7 47,2 61,7 78,0 96,3 139 189 247

'I J I

443

Vie 1 x 19 (JUS C.H1.061 - 1982) U~ se sastojiod 19 (1 + 6 + 12) fica od kojihje oko sredi§njefiee ovijeno u prvom sloju 6 fica, a u drugom 12 fica.
Nazivni promjer u!eta d mm 1, 1,5 2 2,5 3 3,5 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 Fr Duljinska mass m( kg/m 0,004 95 0,011 1 0,019 8 0,031 0 0,044 6 0,060 7 0,079 3 0,124 0,178 0,243 0,317 0,401 0,495 0,599 0,713 0,837 0,971 1,11 1,27 1,43 1,61 1,79 1,98 2,18 2,40 2,62 2,85 3,10 Rm Fr -kN 0,937 2,11 3,75 5,86 8,43 11,5 15,0 23,4 33,7 45,9 60,0 75,9 93,7 113 135 158 184 211 240 271 304 338 375 413 454 496 540 586

- rabmska, Fmin- oajmanja
pri nazivnoj tYrstoa fica Rm = 1770 N/mm2 Fmin kN 0,825 1,86 3,30 5,15 7,42 10,1 13,2 20,6 29,7 40,4 52,8 66,8 82,5 99,8 119 139 162 186 211 238 267 298 330 364 399 436 475 515 Fr kN 1,06 2,38 4,23 6,61 9,51 12,9 16,9 26,4 38,1 51.8 67,6 85,6 106 128 152 179 207 238 271 305 342 382 423 466 512 559 609 661 Fmin kN 0,930 2,09 3,72 5,81 8,37 11,4 14,9 23,2 33,5 45,6 59,5 75,3 93,0 112 134 157 182 209 238 269 301 336 372 410 450 492 536 581

Prekidna siIa

= 1570 N/mm2

11

444

83 4.1 37.4 51.. Celitna uiad za izvozne uretlaje u rudarstvu JUS C.H1. u drugom 12 tica i u treeem 18 5ca...3 45.704 0.958 1...5 ..H1.H1.1980} CelillUl uiad za vitw i slilno (JUS C.34 .396 0.9 20.1-'. I.0 39.H4.5 104 150 204 267 338 417 505 601 705 818 939 1070 1210 1350 !.313 0.5 116 158 206 261 322 389 463 544 631 724 824 30 1040 9..= FiN 8 9 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 30 32 34 36 .1 29.8 23.H1..300/301 1975) V/lee za &libzu uiad (JUS C.078 2 0.25 1.40 5. Fr tice Nazivni promjer ufeta d Duljinska masa ml kg/m 0.044 0 0.1968) . -' 5:: -.24 12. 300 370 448 533 625 725 832 947 1070 1200 = 1770 x..rabmska.7 26.82 3.8 84.01 5.080 .240 0..176. 7.- -- 5"- .5 65.306 .96 2.37 2.1983) Stremenje (JUS C.489 0.9 92. Fmin kN Prekidna siIa Fmin .1 33. &:9'::'lOO I.3 59. i3.5 51..2 74.65 6.062 - 1982) Ufe se sastoji od 37 (1 + 6 + 12 + 18) tica od kojih je oko sred&je ovijeno u prvom sloju 6 tica.1 66.H1.32 14.31 3. 3:..051 Spojleeza &libzu uiad (JUS C.5 133 181 237 .oajmDja Fr kN pri nazivnoj 00st0a tica Rm = 1570 N/mm2 Rm mm 3 4 5 6 7 Fr kN 8.39 16.2 80.03OJOS1AIS5'Q .Vie 1 x 37 (JUS C. 0.1975) - ..58 1..122 0.

1982) 446 . .1 83.6 47.1 102 134 169 209 252 300 353 409 534 676 835 Pri reliCioj jczgri su duIjinska masa i prekidna sila nc!to vere.43 1.8 37.iitani struk y .42 2.1982) Izvedba uZeta: 6 strukova po 7 (1 + 6) fica. str.1 28.CeliC!ria uhd s jezgrom (du§om) Utad s jezgrom ima 6 fiC!anihstrukova (u izvedbi kao kOOuZeta bez jezgre.357 0.8 52.Hl. v.1 84. s .4 42.089 4 0.06' 2.515 0. Prema tome da Ii je gomji sloj struka sukan desno ill lijevo moZe me biti sukano krifuo (normalno) iIi istosmjemo.6 58. moZe biti desno .175 - - Fr kN FmiJI kN 2.032 2 0.129 kg/m 0.1 94. Sukanje fiC!anih strukova (normalno) iIi lijevo.1 46.66 4.4 97.0572 0.35 5.2 52.289 0.1 75. 0.014 3 Fr kN 3 4 - FmiJI kN 5 6 7 0.9 58. - N/mm2 Rm = 1770 N/mm2 m.80 3.41 '14.5 16.7 99.070 . 443 do 445) sukanih oko vlaknene ill C!e1iC!ne jezgre. DuIjinska masa Rm NaziVDi promjer llteta d mm 2 Fr - = 1570 Prckidna sUa FmiJI najmanja pri nazivnoj crrstoa tica rafunska.5 32.1 .72 37. 88.2 63. 8 9 10 11 12 13 14 16 18 20 22 24 26 28 32 36 40 0.915 1.229 0.701 0.9 65.88 10.61 5.vlaknena jezgra Uie 6 x 7 (JUS C.080 .0 41. ovijenih oko vlaknaste jezgre.7 23.0 70.432 0.9 114 148 188 232 280 334 392 454 593 751 927 33.29 9.604 0.3 79.73 2.16 1.63 5.4 115 151 191 235 285 339 397 461 602 762 941 * Obitno uie 8 x 7 (JUSC.8 71.Hl.3 2.1 110 128 167 212 261 316 376 442 512 669 847 1050 21.

FmiD.125 0.97 9.1 107 124 162 205 253 306 364 428 496 648 820 1010 1220 1460 1710 1980 4.12 1.8 44.H1.5 91.585 0.99 2.54 4.1 48.9 45.346 0. Nazivni promjer uteta d mm Fr DuljiDska masa ml kglm 0.8 31.886 1.9 - - - 5.l00 .90 8.6 26.8 78.498 0. Ule 6 X 19 .4 56.170 0.1 67.Ule 6 x 19 (JUS C.5 81.Hl.072 .1982) Ule Seale 8 X 19 (JUS C.280 0.1982) Ub: se sastoji od 6 strukova po 19 (1 + 6 + 12) Dca od kojih je oko sredgnje Dee ovijeno u prvom sloju 6 Dca.5 94.69 10.H1.8 110 144 182 224 272 323 379 440 575 727 898 1090 1290 1520 1760 30. a strukovi su ovijeni oko vlaknaste jezgre.36 10.9 107 139 176 218 263 313 368 426 557 705 870 1050 1250 1470 1710 35.0865 0.H1.086 .9 39.34 2.38 1.54 6.48 5.7 34.031 1 Rm -raamska.221 0.4 69.8 22.6 124 156 193 234 278 326 378 494 625 722 934 1110 1300 1510 .2 63.3 91.1982) Ule Seale 6 X 19 (JUS C.1982) 447 .najmanja pri nazivnoj /!vntoQ tica Rm = 1770 Nfmm2 FmiD kN Fr kN FmiD kN Prekidna sUa = 1570 Nlmm2 Fr kN 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 16 18 20 22 24 26 28 32 36 40 44 48 52 56 3 0.71 3.678 0.419 0.Hl.5 51.1 54.0554 0.9 80.3 76.1 15.ispunjeno licoma (JUS C.ispunjeno licoma (JUS C.H1.8 94.4 65.H1.1982) Ule 8 X 19 .2 58.1982) Ule Warrington8 X 19 (JUS C.70 7.67 1.6 19.088 .1982) Ule Warrington6 X 19 (JUS C.0 40.090 .l04 .096 .70 13. u drugom 12 Dca.

3 76.2 63.8 94.170 0.Hl. u drugom 12 lica.l08 ..1982) Vie Seale 6 x 37 (JUS C.1 88.Hl.8 25. mm kN - Fr kN 22. a strukovi su ovijeni oko vlaknaste jezgre.2 102 134 169 209 253 301 353 409 534 676 835 1010 1200 1410 1640 1880 2140 35.585 0.2 90.12 1.l06 .112 .Hl.4 56.084 .221 0.6 33.Hl.36 10.54 4.34 2.48 5.346 0.9 80. m) kg/m 0.498 0.1 67.419 0.. mm kN 18.1982) Vze se sastoji od 6 strukova po 37 (1 + 6 + 12 + 18) lica od kojih je oko sredisnje lice ovijeno u prvom sloju 6 lica. u trecem 18 zica.l02 .8 110 144 182 224 272 323 379 440 575 727 898 1090 1290 1520 1760 2020 2300 29.1982) 448 .5 91.280 0.0 66.70 7..1 75.5 142 Fr kN - F.3 56.S 46.Vie 6 x 37 (JUS C.1982) Vie Warrington-Seale6 x 36 (JUS C.8 31.1982) Vie 6 x 24 + 7 vlaknastihjezgri (JUS C. FmiD najmaoja pri oazivnoj evrstOCitica Nazivni promjer ufeta d mm 6 7 8 9 10 11 12 13 14 16 18 20 22 24 26 28 32 36 40 44 48 52 56 60 64 Duljioska masa Rm - - = 1570 N/mm' Rm = 1770 N/mm' !I .678 0.1 107 124 162 205 253 306 364 428 496 648 820 1010 1220 1460 1710 1980 2280 2590 F.38 1.54 6.076 .886 1.074 .Hl.S 51.6 78.Hl.Hl. Prekidna sUa Fr raeunska.1982) Vie Warrington-Seale6 x 31 (JUS C.Hl.9 45.0 40.7 118 150 185 224 267 313 363 474 600 741 896 1070 1250 1450 1670 1900 * Obitno uie 8 x 37 (JUS C.97 9.078 .125 0.9 12.2 63.67 1.1982) Vie Warrington-Seale8 x 36 (JUS C.6 37.4 42.3 52.71 3.99 2.1982) Vie 6 x 12 + 7 vlaknastihjezgri (JUS C.

.

4 34 37.1978).1978) (kalibrirani) Nazivni promjer d Korak h Sirina l\lanka b mm 42 52 58 65 74 Duljinska masa m.7 16. * Komadni lanci za opeu upotrebu s kratkim clancima (JUS C.50 0.80 7.1978) kvalitetni razred: 5.9 39.0 5 6 6 7.2 49.2 20.70 3.9 20.H4.6 27 30.75 7.54 .80 5. 450 .5 30.H4.2 23.1978).2 21.07 1.30 . mm mm 13. kg/m 3.40 5.6 54.05 1.30 9. 8 Nazivni promjer. Lanci za transportere s dugim clancima (JUS C.78 0.6 Duljinska masa ml kg/m 0.75 2.8 78.77 1.00 12.1978).5 98. bn min. 0.0221023/024 .2 47.1 31.5) 18 (18.7 24.9 16. Dimenzije u zagradama treba izbjegavati.021 .4 63.6 16.H4.H4.4 8.4 44.25 2. h mm 12 15 (18.1 61.030 . Lanci za transportere sa srednje dugim clancima (JUS C.2 8.2 15.80 4.6 23.35 0.2 7.031 . 6.1 Lanci za dizala (JUS C.4 49.H4.5) 21 (22) 24 27 28 31 36 41 45 50 Sirina l\lanka vanjska unutarnja b maks.4 9.025 . d mm 4 5 (5) 6 (6) 7 (7) 8 9 10 11 13 14 16 18 Korak.8 12 13.6 10.40 1.0 Opteretenje dozvoljeno ispitno mm 13 16 18 20 23 mm 36 45 50 56 64 15.8 19.Lanci za dizala (JUS C.

030 6 al 51 omjer.2 21 346.7 0.0217 0.C3.477 201.172 78.60 11 - 12.4 jek mm' Dulj. .069 8.03 0.0 254.8 2.613 0.2 3.00477 0.104 0.0 3.0103 0.06 3.1 1.74 4.91 2.9 6.vucene ili preiane (JUS C.0133 0.305 36 38 38 40 40 - 1018 6.39 .1 415.7 0.9 804.63 0.6 615.9 0.543 0.57 0.0 9.0260 0.9 572.2 907.00416 0.030/031/130!131 .011 3. masa kg/m mm I esjek m.00305 0.5 7. a vrijednosti »51.131 1.75 3.62 0.1 56 57 58 58 60 60 65 65 70 70 75 75 55 60 65 70 15 2463 2642 2827 3318 3848 4418 2552 0.sl I prclano 1 1 1.29 4.9 962.0 - 0.30 5.416 176.27 38. vrijede za poluproizvode od aluminija.8 4.053 0 0.4 11. Aluminijske sipke i tice Okrugle sipke i fiee od aluminija i aluminijskih slitina.1 227.76 0.ALUMINIJSKI POLUPROIZVODl Mase poluproizvoda po jedinici duljine (kg/m) iIi jedinici povrsine (kg/m2) izracunane su sobzirom na prosjecnu gustoeu aluminija od 2700kg/m3.358 153.545 0.6 1.6.33 490.73 2206 2290 5.3.8 3.96 10.65 6.801 4.5 23 24 452.0 11 12 13 10 8 10 12 23. mm vureno al sI al.00212 0.0641 28.8 660.4 2.5 283.13 7.006 87 - - -5 6 7 8 10 - 26 27 28 29 30 30 32 32 34 35 35 25 25 - - 25 - Dui' kg/m 0. za od aluminijskih slitina.45 2.22 1.9 30 35 - 530.0 5 5.848 0.90 0.89 J - poluproizvode .4 22 380.539 1.142 3.5 1.136 0.00543 0.12 1.J 1.48 50.55 1.042 9.766 7.212 0.00848 0.621 11.158 7.89 5.34 0.43 1. 51 I mm' II vureno preSano 20 20 20 314. 2376 2.767 2.54 52 52 53 95. (Nastavak na sir.5 5.935 1.63 8.5 706.785 1.5 3.18 .27 42 42 45 45 48 48 50 50 45 50 55 40 63.0 6 8. 451 .0166 0.66 1.96 6.0429 19.687 0.0191 0.03 1.78 1.0 2 2.2 2.5 113.5 2.2 1.257 54 55 - 1134 1257 1385 1590 1810 1963 2124. aI.41 14 15 15 16 17 18 19 - - - 15 132.0 4 4.1963) Promjer. 452) Vrijednosti »al.0339 15.17 2.076 3 0.909 6.

12 2.19 20 - 15 - 10 - - 20 196 225 256 289 324 361 400 0.6 17.75 8. 451! .0243 0.975 1.2 5625 15.327 0.sl 2 4 5 -6 3 4 4 5 4.2 25. 452 Vidi opasku na sir.389 45 50 55 60 - - 50 60 1024 1225 1600 2.14 - -6 -8 9 16 20.8 2025 2500 3025 3600 5.3 10000 27.47 6.0675 0.0108 slitina.9 60.034{035{134{135 Dolj.097 2 Debljina* mm Presjek mm' vureno al 51 al.608 0.8 210 120 - - - 130 140 150 160 120 13273 15394 41.08 0.219 0.0547 0. masa kg/m 0.3 68.43 j 49 81 100 121 144 64 0.6 47.2 6400 17.3 38. vucene ili preiane (nastavak) - Promjer* mm Presjek mm' vureno al 51 I pre§ano al.8 17672 20 106 - 220 230 240 250 34 636 45 239 49 087 38013 103 41548 112 122 133 93.3 30.273 0.C3.25 36 0.132 0.6 84.25 25 30.780 0.sl 80 90 95 100 Dulj.69 30 900 1.7 - I 170 180 190 200 mm' 22 698 25 447 28 353 31416 Dolj.97 2.Okrugle Iipke i lice od aluminija i aluminijskih slitina.5 6 7 7 8 8 9 '10 10 -11 12 12 .0432 0..691 0.31 4.56 1.31 1.sl IPre§ano 22 22 484 24 576 Dolj. 451! i lice od aluminija i aluminijskih (JUS C.4 4900 13.2 mm al Promjer* 51 al.76 3.173 35 40 15 16 . masa kg/m 25 - - 25 27 - 28 30 30 32 - 625 729 784 1.529 0.S .17 9.7 76.7 54. 1963) vucene ili preiane Kvadratne Iipke Debljina* mm Presjek mm' vureno al 51 I pre§ano al. masa kg/m 13.0817 0. Vidi opasku na Sir.17 18 . masa kg/m 61.72 .8'75 - - 14400 22 500 4225 11.32 40 - - 65 70 75 - 7!} 80 100 120 150 0.1 21.5 5.sl vureno prebno Presjek I - 80 90 - 80 90 7088 11310 7854 9503 5027 6362 - - 100 110 100 110 19.S 35.

44 55.61 13.2 498.3 280.70 1.kI 10 15 20 12 18 I 0.42 11.35 60 - .07 17 18 17 - - 20 19 19 20 22 22 24 24 - - Vrijednosti »al« vrijede za poluproizvode od aluminija.60 104.065 0.058 5 0.934 1.. vucene ifi presane (JUS C.93 50 1527 1753 1833 2165 2620 4.150 33 35 38 886.049 6X4 6x5 8X2 8X3 8x4 - I I - 24 30 16 24 32 0. masa kg/m mm !.086 453 (Nastavak na Sir.7 194.55 2.458 0.084 2 - I - 30 32 30 32 30 mm' .0286 0.5 4. poluproizvode od aluminijskih slitina.43 36 36 - 9 9 10 10 11 11 10 - 12 12 13 14 14 - 15 70.74 3.46 1.036j037jI36j131 .95 5.Sesterokutne Iipke i lice od aluminija i aluminijskih slitina.7 146.46 80 100 120 150 I 8660 12 470 19481 5542 14.5 5 6 7 8 5 6 7 8 - I mm' 7.irinaXIdebljinaI p vuceno prdano 5X2 mm 5x3 5x4 6X2 6X3 - - .337 0.18 0.10 5.1963) Presjek I mm Otvor al 51 aI. al. pres. 51 II 3 3 3.15 86.12 4. masa kg/m 1.0210 0.65 I DuIj.8 124.) . 250.3 631.38 3.8 943. vureno klju.234 0.027 0. .526 - 41 41 42 45 46 46 50 50 55 - 40 - 1250 1384 1456 3.750 0.73 4.0 419.83 2.- - 60 70 3118 4243 8..13 0.96 23.794 10. 454 i 455.20 31.4 169.6 346.047 3 0. vucene ili prelane (JUS C.86 3.42 36.043 0.394 0.0 1060 I 122 2.032 0.39 2.9 779.0707 0.283 0.189 0.081 0. a vrijednosti »51«za .5 4 4 4. DuIj.5 3.85 7.065 0. Otvor al 51 pres.6 312.C3.3 678.8 0.60 I Plosnate sipke i lice od aluminija i aluminijskih slitina.54 21.86 17.054 0.0374 0.sl 25 25 27 27 28 Presjek I 0.4 DuIj.irina X debljina vuceno preno resJC l pmm k .70 52.1963) res)e mml DuIj.5 5.200j201 .041 0.8 0.115 0. masa kg/m !.C3. masa kg/m mm vueno klju.5 6 8 26.03 42.844 1.676 0.I 541.

540 0.108 slitina.346 0.130 0.405 0.73 2.324 0.486 0.135 0.065 0.540 6.70 3.648 0. masa kg/m 0.10 50X 12 50 X 16 454 .259 0.324 0.16 2.108 0. vucene i presane Sirina X debljina mm vuceno preano Presjek 75 lOO 125 150 200 250 300 400 500 120 150 180 240 300 360 480 600 750 200 240 320 400 480 640 800 1000 1200 250 300 400 500 600 800 mm2 I Dulj.675 0.405 0.Plosnate sipke i lice od aluminija i aluminijskih (nastavak) Sirina X debljina mm vuceno preano 8X 5 8X 5 Pres jek nim2 40 Dulj.130 0.216 0.216 0..097 0.648 0.338 0.972 1.62 2.202 0.864 30 X 12 30 X 16 30 X 20 40X 5 40X 6 40X 8 40X 10 40x 12 40X 16 40X20 40x25 40x 30 30X25 30x 12 30 X 16 30 X 20 - - 40x 5 40X 6 40X 8 40X 10 40x 12 40X 16 40X20 40X25 20x 20X 5 6 - - 20x 8 20XI0 20X 12 - 50X 50 X 50X 50x 50 X 6 8 10 12 16 50X 5 50 X 6 50X 8 50 ><.194 0.810 0.432 0.130 0.08 1.432 0.62 2.518 0. masa kg/m 8x 6 8x 6 10X 2 10x 3 IOx 4 10X 10x 10x 12x 12x 12X 12X 12X 12X 12X 16x 16X 16x 16X 16x 16x 16X 16X 20X 20x 20X 20x 20X 20X 20 X 20X 20X - 10x 10x IOX 12x 12x 12X 5 6 8 - 5 6 8 2 3 4 5 6 8 10 2 3 4 5 6 8 10 12 2 3 4 5 6 8 10 12 16 5 6 8 48 20 30 40 50 60 80 24 36 48 60 72 96 120 32 0.216 0.810 1.086 4 5 25x 5 6 25X 6 8 25X 8 25x 10 25X 10 25X 12 25 X 12 25 X 16 25 ><'16 25 X 20 25x 25X 25X 25 X 25 X 3 - 0.24 0.162 0.08 1.324 0.054 0.16 - 30x 30x 30X 30X 30x 4 5 6 8 10 30X 30X 30X 30X 5 6 8 10 16X 5 16X 6 16X 8 16X 10 48 64 80 96 128 160 192 40 60 80 100 120 160 200 240 320 0.173 0.03 0.270 0.35 0.30 1.675 0.270 0.540 0.08 1.864 1.648 0.162 0.162 0.810 1.259 0.108 0.35 1.30 1.081 0.

13 1.73 2.28 21.40 6.44 0.50 16.18 60X4O 80X 10 80X 12 80x 16 80X20 60X40 80X 8 80X 10 80X 12 80X 16 80x20 2400 640 800 960 1280 1600 6. mm mm2 vueeno I prno !iirinaXdebljina I PresjekI 50X20 50X20 1000 50 X'25 50 X 25 1250 50 X 30 50x30 1500 50X40 2000 360 60X 6 60X 8 60X 8 480 60XIO 60XIO 600 60 X 12 60X 12 720 60xI6 60x 16 960 60 X 20 60X20 1200 - I - 3. vucene i preSane (nastavak) !iirina X debljina mm mm2 masa kWm vueeno preano Presjek I DoIj.45 4.78 100X30 100X40 100 X 30 100 X 40 100 X 50 100 X 60 3000 4000 5000 6000 8.48 8.25 2.50 16.20 - .32 160 X 20 160 X 25 160 X 30 160X40 80X25 80 X 30 80 40 80 X 25 80x30 80X40 2000 2400 3200 5. 100 X 25 4000 1000 1200 1600 2000 2500 10.24 4.80 2. 125X 10 1250 2.59 3.72 12.40 6.972 125 X 25 125 X 25 3125 1.80 12.58 19.60 455 .30 125 X 30 125 X 30 3750 10.62 125 X 40 125 X 40 5000 13.38 125 X 12 1500 4.48 200 X 16 200 X 20 I 200 X 25 200 X 30 1200X4O 3200 4000 5000 6000 8000 8.32 5.40 6.44 5.75 - 160X 16 160X20 160 X 25 160 X 30 160X4O 160X50 160 X 60 180X 10 2560 3200 4000 4800 6400 8000 9600 1800 6.83 7.75 8.10 10.40 125 X 20 125 X 20 2500 6.92 4.05 4.91 8.60 25.80 13.50 125 X 50 6250 16.05 4.70 3.64 10.20 21.94 125 X 60 7500 20.86 60 X 25 60X30 60x25 60 X 30 1500 1800 - 160x 10 160 X 12 1600 1920 4.70 3. 180 X 20 180 X 25 180 X 30 180 X 40 200 X 10 200 X 12 3600 4500 5400 7200 2000 2400 9.15 14.80 13.32 5.96 17.05 125X 16 125X 16 2000 5.64 80 X 50 100 X 10 100 X 12 100X 12 100 X 16 100 X 16 100 X 20 100 X 20 IOOx25.38 3.86 180X 12 180X 16 2160 2880 5.48 1.24 4.87 1.59 masa kWm DoIj.16 2.64 10.40 5.P/OS1Ulte Iipke i lice od a/uminija i a/uminijskih slitina.

5 159 0.2 36.0626 0.8 227.256 10 lOO 0.5 20 2 20 2.310 ' I . resJ~ mm I noge I ISlDa Ijina mm I mm I mm masa kg/m 20 20 20 20 25 25 25 25 30 30 I 456 1.264 0.212 0.169 0. preiani (JUS C.6 43.513 3 235 0.204 . I ISlDa mm 30 45 45 25 25 40 40 50 50 50 I DebPr .173 0.0 76.8 95. preiani (JUS C.612 160 12 16 160 DuIj.5 20 3 25 2 25 2.0745 60 5 60 6 0.1532 6 80 0.304 125 10 0.634 4 311 0.18 1920 5.423 0.055 5 485 1.53 2885 7.2 15 1. _ 20 20 30 30 16 16 25 25 30 30 DebI p .0761 0.76 3763 10.466 140 14 0.32 1549 4.828 307.0 172.565 691 1.06 4915 13.2 27.429 3 190 0.3725 10. masa kg/m DuIj.0 112.18 2420 6.5 2 2.099 3 50 4 5 50 0.796 4 391 1. k DuIj. k DuIj.C3.324 12 140 0..6 78 98 145 64 80 98 121 118 146 0.2 28.296 580 1.27 krakova Ijina DuljinaII Debmm mm I 10 10 1.5 2 10 I 12 12 1.51 1229 3.8 70. masa J2 mm Pres'ek I kg/m 156.264 0.6 2 2 3 1.8 120.216 0.785 2.207 lOO 8 0.6 2 2 2.C3.0 I Profili T od aluminija i aluminijskih slitina.5 2 15 15 2.1165 0.328 0.1963) m krakova IJlDa mm Duljina I mm b-I 40 2 0.86 931 2.15 .L Aluminijski proflli I Jednakokracni kutni pro/iIi od aluminija i aluminijskih slitina.391 0.594 4 291 0.472 3 220 0.8 96.189 8 80 0.5 30 3 4 30 I Pres' k 19.045 480 1.0518 40 4 0.5 62.8 0.261 12 125 0.839 3 295 0.2 56.0 387 1.394 Sirina noge mm 30 30 30 40 40 40 40 50 50 50 V.1963) Sirina v.78 3245 8.-.8 23.202 .318 0. Ijina eSJ~ masa mm mm \ kg/m 3 175 0.

22 8.15 I I 1 ~Il 11 n.416 .32 5 960 2.47 8 2178 5.23 160 160 5.21 8 2458 6.228 160 160 100 5 560 1.51 4 535 1.772 125 4 455 1.648 140 3 316 0.27 8.30 12(10) 4219 11.84 10.88 8 2458 6.05 140 140 2.055 125 125 1.5 215 0. Isma .64 10 3041 8.53 3.235 80 50 2 122 0. Visina IJma 2 masa mm .5 240 0.228 140 90 90 2.05 7.35 160 100 160 100 4. preIani (JUS C.335 1.53 16(12) 5921 15.310 125 125 125 1.50 10 3441 9. PresJek 2 noge mm IJma mm I v' .39 16(12) 6121 16.44 100 200 5 660 1.Proftli T od aluminija i aluminijskih slirina.329 50 2 138 0.6 87.203 .372 . 100 80 2.59 7.33 Ijina mm Deb-/ 10 10 12 10 12 12 14 12 14 14 16 resJ Pmm kl .87 6.19 9.1963) Dui ' 11 Vlsma mm noge mm 25 16 32 16 32 20 40 20 40 25 40 30 40 40 50 25 50 30 50 40 60 30 60 30 60 40 60 40 80 40 80 40 I " Sirina I Deb.08 6 1653 4..581 125 80 3 286 0.78 125 200 4 615 1. masa noge Isma mm mm I kg/m Sirina I V" Dui' 80 1.1 0.99 16(12) 6721 18.87 5 860 2.52 11. Presjek J.58 1.60 100 4 455 1.- .59 6 1143 3. 1991 2441 2915 2241 2675 3275 3804 3035 3524 4364 4969 m kg/m Dulj 5.24 160 160 4.41 Proftli [ od aluminija i a(uminijskih slir/na.64 10 3041 8. 100 50 2 154 0. II I .87 90 140 140 90 1. preIani (nastavak) i. 60 40 4 391 40 485 60 5 60 5 60 585 6 699 60 60 80 50 5 635 50 759 80 6 80 80 6 939 1242 80 80 8 8 1562 100 100 10 100 1941 125 80 8 1602 100 I I J.77 13.kg/m 4 693 1.71 140 140 2. noge mm mm \ mm kg/m 80 50 1..66 250 100 125 5 760 2. 457 .853 160 80 80 4 495 1. mm Sirina Deb-Imm .21 8 2778 7.38 6. masa Ijina* Presjek mm mm2 . * Vrijednosti u zagradama vrijede za debljinu noge.05 250 I I Sirina DebI Dulj.C3.

0 32. kI 80 8 2205 6 2208 125 125 8 2925 8 2485 90 3083 90 10 8 3285 140 140 10 4083 100 8 2805 100 10 3483 3765 160 8 160 10 4683 125 125 200 200 160 160 250 250 I 10 12 10 12 12 16 12 16 4383 5231 5883 7031 6671 8820 8831 11700 .60 15ma mm noge mm V" Sirina 16 25 25 25 30 20 30 30 40 40 50 50 50 60 60 60 80 80 80 80 100 100 125 25 40 30 50 50 40 50 60 50 50 80 80 100 100 80 I r' esJe J.0 108 do 10000 mm.051 /151 .35 941 2.6 1.90 6. resJe noge IJma mm2 mm I Deb-Ip mm I Sirina .46 621 1.86 11.89 871 2. * Hladna valjane trake od aluminija i aluminijskih slitino (J US C.54 1171 3.5 54.2 0.74 1668 4.72 8. k lour 1.42 10.33 8.:r I Pro/ili I od aluminija i aluminijskih slitina.947 541 1.5 4 3 3 5 4 4 5 4 5 4 5 5 6 6 88.57 9.C4.50 V" Toplo valjani Urn od aluminija i aluminijskih slitina (JUS C.16 1471 3.473 218 0.588 461 1.316 135 0.68 871 2.238 117 0.80 23.364 175 0.97 1758 4.98 18.861 439 1.1963) Sirina mm Debljina 4 5 6 8 10 12 Duljine: I mm do do do do do do 2 500 2500 3 000 3 000 3 000 3 000 I PloIt.64 11.17 12.5 16.85 14.245 319 0.C4.12 15.96 7. ma mm2 masa mm kg/m Deb-IPr . presani (JUS C..019 .35 701 1.8 13.5 81. masa kg/m Dulj 5.1963) 15ma mm 125 125 125 140 140 140 140 160 160 160 160 200 200 200 200 250 250 250 250 .J963). masa kg/m2 40.6 2 2 2.1963).2 21. HIadno valjoni lim od aluminija i aluminijskih slitino (JUS C.02 7.0 67.90 18.050/J50 -.C3. masa kg/m2 10.6 27.01 23.4 mm Debljina 15 20 25 30 40 I Sirina mm do do do do do 3 000 3 000 I 000 I 000 1 000 PloIt.84 31.C4.205 . 458 .95 5.185 721 1.

6 2 2 2.305 0.8 188.49 60.38 0. . 51 S .21.8 I I 1.6 2 2.076 0.034 0.5 231.63 (Nastavak .110 32 0.50.80..6 0.130 0.vueeno pno mm2 masa "C'.61.127 0.3 351.5 5 0. E jcnkc" mm Prcsjck Dulj. E Dcbljina stiDcbljina stijcnkc" mm Presjck Dulj.21.204 0.9 30.82 74.61.61.1 137.083 48.57 11.15 34.433 0.6 2 2 2.040 25 0.52.025 0.103 0.0 mm2 masa 'C'.) 459 .04 .950 "-- - 22.1966) 0.15 1.030j03Ij130jl3l .263 0.55 12.5 0.07 10.136 0.6 2 2 0.6 2 2 0.738 0.151 0.015 0.18 42.80. vucene i prelane (JUS C.64 0.2 1.019 20 0.50.7 207.5 4 0.28 62.6 2 2.8 I I 1.170 10 1.250 0.21.5- - -- 5.80.61. 6.21.80.72 52.27 33. Vrijednosti »al« vrijede za cijevi od a1uminija.1 490.049 0.50.92 23.-I 0.str.50.062 0.212 0.2 1.32 1.80.4 160.5 3 3 4 4 - - 59. 87.80.7 273.8 -I I 0.12 28.032 0.8 1 I 1.560 0.2 38.8 I I 16 1.390 0.8 8 I I 1. Q.069 32.12 55.509 0.314 0. a vrijednosti »sl« za cijevi od aluminijskih slitina.21.6 2 2 2.2 1. .238 106.27 0.191 0.286 38.6 2 2 2.371 0.61.059 25.06 28.2 1.141 0.5 3 3 0.086 14..80. 51 al 51 ai.40 89.195 - 5 6 8 5 6 8 424.49 113.6 144.17 0.2 1.2 1.61.52. 460 i 461.83 24.80 72.093 0.>E .8 I I 1.1 603.61..vueeno po kg/m "'= kg/m al 51 ai.242 0.5 3 4 I I I I I - Uzcti su U obzir samo promjeri standardnih brojeva osnovnog reda RIO.01 0.8 I I 1.80.50.21.78 18.5 3 12 '-- 0.2 1.39 116.161 70.4 78.318 0.41 97.52.49 8.0 0.63 0.C5.50.52.477 0.066 1.626 0.029 0.2 1.35 0.5 176.97 0.049 - 0..26 0. §E Okruglc cijcvi od aluminija i aluminijskih slitina.413 0.22 50.090 0.2 1.5 3 3 0.076 0.5 - 18.10 0.20 47.87 92.80.022 0.46 40.72 117.1 152.164 0.2 1.42 7.21.50.690.104 0.8 .114 0.9.

mm2 'c"'co: al 51 al 51 0.73 -4.5 3 4 5 1 1.73 2.5 3 3 4 5 233.09 6. vucene i preSane (nastavak) .22 1.942 1.'"e Debljina stiee Dulj.89 5.5 3 4 5 6 8 50 - 153.5 3 4 5 6 8 -.6 2 2 - 6 8 10 1074 1382 -1665 394.50 1.24 7.1 3 444.395 193.53 2.8 -765.6 549.5 3 4 5 2.11 1.2 1.Okrugle eijevi od aluminija i a!uminijskih slitina.6 640.76 11.1 608. Vidi primjedbe na sir.5 3 4 5 6 8 294.01 1.58 3.31 1.3 0. mm2 asa >- 98.20 100 5 5 6 6 1.8- 1 I 1.6 2 2 2 - .5 373.9 6 829.5 1.06 40 I 2.68 0.7 4 955.28 1.94 9. .24 -2.07 2. 460 .5 2.9 804.8 -914.78 6.4 8 1055 1.00 2.48 1.96 2.52.06 7.9 243.3 0.9 452..- 2.6 2.5 3 3 4 4 5 5 6 6 8 8 1 1.61. >- 'e Debljina stiE jenke" mm Presjek Q.833 383. 459..1 2.6 1.6 2 I 2.814 4 4 1.04 1.74 4.3 301.3 475.2 1.03 4.2 565.0 0.416 2 2 0.66 2.629 308.7 0.0 0.90 3.2 4 4 1206 5 5 1492 6 6 1772 8 8 .497 2.9 0.-3318 8.91 10 10 2.85 3 3 4 4 125 5 5 6 6 8 8 10 10 12 12 490.61.5 0. e Q.1 -1150 4 4 1521 5 5 1885 6 6 2243 8 8 1010 122941 3613 4260 12.0 4 578.645 - 63 - 6 8 - 10 1.2 1.56 8 8 1.795 0.94 1.47 3.2 911. al 51 mm g/ro jenke" pres.266 122.1 5 5 1178 6 6 1385 8 8 1810 1010 2199 -615.0 vueeno preS.6 2 2 63 - -10 0.2312 1010 2827 - I 2.64 1.17 80 2.21.5 741.9 183.2 1.96 5.6 0.331 146.52.8 727.0 masa kg/m 'c"'co: vueeno I al 51 IPreSjekl Dulj.46 - 4 5 4 5 .11 4..657 3 3 0.63 3.18 3.7 348.2 1.1 5 706.6 2 2.521 238.26 4.

10 461 - - 1.... . 8 5......5 0.. 2. 8 3.87 13...5. 2 0. 3 0.. 2... 45- 's S Presjek Dulj. ..5.27 na sir. S Ss e Debljinasrimm ai.....1 ]0. jenke" o 0c-.19. .8... 8 5. 8 5..2.. vucene i prelane Debljina stijenke" mm vueeno I ai. 4 5J.2.10 3.8..8.5.. koje imaju promjere standardnih brojeva osnovnih redova R 20 i R 40 Vanjski promjer mm R 20 R40 6 Debljine stijenke mm aluminijvune alum. .. 8 5. 51 alsl prcl... 8 2. 8 5.: 6 2..2.12 5. 3 0.2.8. 4 1...12 - - 1. 3 1....slitine I preMne aluminij I alum.. 8 2. .5 . a1 51 vueenoI > 3456160 8- -4 4 5 5 6 6 8 8 1010 ]24 4 5 5 200 10 12 - ... masa 6' mm2 kg/m '2'..1. .6 0. 8 3...12 0. 6 1. s/itina.6.8..7 5580 15. 12 4..8 . 6 1.84 3820 10. 8 2.10 5.2.5. 66 6 8 8 81010 10 12 1256810 12 5 5 6 6 8 8 ]010 12- Presjek Dulj..2 Vidi primjedbe * Okrugle cijevi od aluminija i aluminijsk(h s/itina.6..6. 2 0.5...1 250 2463 6.4 12.8 1.. 459! ... .. ]2 4....... .4 ]6.. ]2 4.. 8 0.....65 3063 8....0 16.2. 5 ]. > 1480 4...Okrugle cijevi od aluminija i aluminijskih (nastavak) .2 0. 4 0....3 4712 12. . ]. 3 0.. 3 1.4 20. masa mm2 kg/m 3657 4824 5969 7087 3849 4599 6082 7540 8972 9.8.8 .. 51 pre. 8 1.slitine ]4 ]8 22 28 30 36 38 45 56 70 90 110 140 180 220 0.55 200 2903 7.. .4 24...00 1960 5.5...8 .1 .3 0. 8 3.5 0. 8 4...... ]2 5.... 8 - - iii . . 5 1..5.29 2425 6. 10 4. 8 2... . 10 4.8 ....2 0.. . 8 2.6..

D3:520 - 1982) Promjer mm 0.9 21.23 ' .523 .7 34. ~irina: 4 . .211 0.26 2.5 1.D3. masa 'kg/m2 5.00447 0. .30 3.30 10.6 1.175 0.0226 0.u Sirina: 1000 mm. .295 0.53 2. masa kg/m 0.141 0.699 0.20 2.4 1. Iim i iiea C.1972) debljina: 2.45 9.2 0.7 Kvadratne Iipke. masa kg/m 3.1972) Plot. vutene OD BAKRA I'BAKRENIH Babene (JUS SLITINA Sipke.96 3.79 2.POLUPROIZVODI Okrugle Iipke.2 2.525 .11 2.447 0.38 3.5 0.50 1 SI 0.38 4. masa kg/m 0.4 29.112 Promjer mm 4.2 14.566 0.3 462 .0338 0.9 25.1972) otvor klju~: 3.37 5.60 mm Sesterokutne Iipke. .0 0.D3.0629 0. 40 mm.342 0.5 7 8 9 10 11 12 14 16 18 20 Dulj.5 5 5.91 6..5 0.5 0.16 9. .0 1.D4.1982) debljina: 2 .8 3 3.37 1.0 0.70 0.520 -1972) Debljina mm 2.75 7.0137 0.5 2. duljina: 20000 mm. Tanki limovi.0101 0.80 0.7 1. Debljina mm Plot.79 Promjer mm 22 25 28 32 36 40 45 50 56 60 63 70 75 80 Dulj. . . .521 .8 1.40 4.D4.0279 0.0548 0..80 4. vutene (JUS C. hladno valjani (JUS C.0 1.01 1.VU (I':.60 I . masa kg/m2 16.527 .90 0.0175 0.846 1.6 34. .1 17. hlildno valjani (JUS C.0437 0.1 12. vutene (JUS C.00699 0. .00175 0. 200 mm Limovi.D3.3 44.1 0. vutene (JUS C.8 38.60 8.0856 0..0 1.6 0.06 11.2 1.0 2.89 2.5 21.5 6 6. ? Debljina mm Plot.252 0.1 25.5 1.0 42.35 4.00252 0.25 3. masa kg/m2 1.2 27.2 39.45 5.48 7.8 2.5 4 Dulj. 60 mm Plosnate Iipke.0 0.

D6.7 17.66 6.1 13.4 1.437 0.7 54.4 94.47 5.8 2.5 5.906 1.09 0.99 10.masa mm kglkm Debljina I Dulj.20 0.034 2 0.025 I 0.5 5.4 123 156 193 233 0.42 4.0 5.5 4.002 8 0.6 1.56 0.017 5 0.5 6 7 8 9 10 11 277 378 493 624 771 933 12 13 14 17 1120 1303 1510 2238 463 .80 0.52 3.75 2.masa I I 0.520 - 1972) 1 mm Debljina kglkm Dulj.226 0.28 0.06 0.5 5.30 0.40 Kvadratna 3.0 3.70 0.5 4.12 zica 80.0 33.25 0.42 1.07 0.5 4.179 0.36 I mm Debljina I kglkm Dulj.0 3.1 109 142 180 222 269 zica 69.8 3.05 0.068 9 0.9 71.0 6.14 0.6 112 142 175 211 252 295 342 447 566 699 846 1010 1370 1790 2265 11" 6 7 8 9 10 11 320 436 570 721 890 1077 12 13 14 16 17 1282 1504 1744 2278 2572 Sesterokutna 3.9 22.2 2.8 62.629 0.0 4.2 1.02 0.0 1.16 0.548 0.280 0.45 0.6 28.60 0.08 0.18 0.6 3.50 0.5 6.5 2.5 zica 0.90 1.330 0.22 0.044 7 0.2 1.5 7.056 6 0.10 0.0 4.0 5.12 0.0 2.0 8 9 10 11 12 14 16 18 85.0 3.Zica.0 4. vucena (JUS C.0 5.101 0.8 43.masa Okrugla 0.137 0.19 2.

75 0.22 1.80 - 3.80 - 0.30 0.77 5.94 3.26 2.17 5.32 .5 2.86 - 1. 2.06 0.89 5.69 0.19 0.19 0.70 1.78 1.39 0.5 2.48 0.22 0.94 1.94 .53 1.48 2.11 0.0 5.52 3.0 4.68 2.67 0.53 debljini stijenke (mm) 3.10 2.20 0.24 0.26 1.43 1.36 0.13 0.10.40 1.12 1.51 0.13 0.61 0.59 6.22 0.15 0.27 0.68 2.56 0.78 0.50 16 25 35 50 70 95 120 150 143 222 311 443 620 844 1064 1340 Omski otpor (20 .23 1.79 2.45 0.57 0.50 12.44 0.67 0.31 036 0.50 0.5 45 - - 1.26 0.12 2.28 0.87 0.35 2.57 2.81 I.99 1.32 0.62 2.09 0.37 3.75 0.89 1.70 2.68 2.40 2.08 0.15 0.59 - 0.25 0.20 1. 501-1973) Vanjski promjer mm 4 5 6 7 8 9 10 12 14 15 16 18 20 22 Duljinska masa cijevi (kg/m)I 0.10 0.82 1.85 2.00 16.92 2.95 1.8 2.5 2.36 0.01 42 44.59 0.85 30 32 35 38 40 0.5 3.14 0.10 3.20 0.45 1.09 0.24 2.40 24 25 28 I - - pri 1.97 - 3.0 2.61 2.64 0.17 0.87 0.68 1.42 0.ll 0.Konstrukcija uzeta Bakrena uZad (za elektricne yodice) I Vanjski Ukupni promjer presjek promjer broj iica uzeta kg/km zica x Bee mm mm mm' I Dulj.36 - 1. Bakrene cijevi.25 5.500-1972.15 1.12 0.27 3.masa x x x x x x x x 1.28 1.09 1.17 0.94 2.50 14.D5.03 1.1 2.30 7.00 10.31 0.50 0.0 1.27 2.57 1.76 2.C) O/km I.07 0.50 9.52 0.0 0.08 1.11 0.01 - - .08 0.03 2.92 - I 1. 3.ll 1.- 0.48 - 4.91 3.16 0.73 0.12 7 7 7 7 19 19 19 (19 + 18) I I .95 2.78 0. 465! na 464 .29 4.24 I - 0.10 6.0 0. yucene (JUS C.05 0.Vidiprimjedbu str.19 0.36 0.53 1.715 0.29 1.57 1.25 4.52 I 48 50 - - - - 4.

Bakrene Vanjski

cijevi,

vucene

(nastavak)

Duljinska masa cijevi (kg/m)"
I

promjer mm 54 55

1,5 2,20

2,0 2,91

pri debljini stijenke (mm) 3,0 2,5 4,0

5,0

56 57 58 60

-

-

-

3,67

-

4,45

5,93 6,04
6,26

65 66 70 74 75 76 80 84 85 86 89 100 105 106 108 114 120 130 133 150

64

2,62

-

3,24 3,47

-

-

3,80
4,03

-

4,02 4,37 4,72 5,07 5,14
5,42

3,81

4,53

-

7,27 7,41
7,69

4,78

5,28

-

8,05 8,50

9,09 9,93 10,5

6,12

4,59

-

-

-

4,64

5,48 -

-

5,77 6,05
7.16

-

6,96 7,21 8,14

9,51

11,7

-

-

-

8,64 8,81 9,31

8,21

159

-

170 .190 194

-

200
219 267 273 324 368 419

-

-

-

-

-

11,6 12,3

14,4

-

-

-

10,9

-

-

-

-

-

-

-

14,4

16,1 17,5

17,3
18,6

-

20.3 21,5 25,9 27,3
23,1

21,2

-

24,0 29,4 30,1 40,7
46,4

35,8

" Standardizirane su one cijevi, za koje je u tablici navedena duljinska masa. 31 - Slrojarski prirufnik 465

Cijevi od bakrenih slitina, vUCene (JUS C.D5.520 Vanjski promjer mm 4 1972, 522 1973)

Duljinska masa cijevi (kg/m)" 0,50 0,05 0,75 0,07 1,0 pri debljini slijenke (mm) 1,5 2,5 3,0 2,0 4,0 5,0

5 6
7

0,08

0,06 0,08

-

0,09 0,11

-

0,11 0,14
0,17

0,27

0,34

0,52
0,66

8
9

0,10 0,13
0,16

0,15 0,19
0,24

0,20
0,22 0,31

-

-

-

-

-

-

-

10
12

0,25 0,36
0,39 0,42

0,36
0,44

0,45
0,56

0,59
0,75

-

0,89

14
15 16 20 22

0,19
0,20 0,22

0,28
0,30 0,32

0,52
0,57 0,61

0,67
0,73 0,78

0,80
0,87 0,94

0,92
1,01 1,09 1,26 1,43

1,12
1,23 1,34 1,57 1,79

- i -

,

18 25
28 30 32 35 38

0,24
0,27

0,36
0,40

0,48
0,53

0,69
0,78

0,89
1,01

-

-

0,45
0,51

0,59
0,67 0,75 0,81

0,86
0,99 1,11 1,20

1,12
1,29 1,45 1,57 1,85 2,01

1,22 1,57 1,78 1,92

1,82 2,10

1,59
1,85 2,10 2,26

2,01
2,35 2,68 2,91

2,38

-

-

2,80 3,22 3,50

0,87
0,95 1,03

1,28
1,40 1,53

1,68

-

-

-

-

2,27 2,48

2,68 2,94

3,47 3,80

4,19 4,61

42
44,5 45

40

-

1,09 1,15

48
50 55 57 58 60 64 65 66 70

56

-

-

-

1,61 1,70 1,80 1,82 1,95
2,03

2,12 2,24 2,38 2,40 2,57
2,68

2,62 2,76 2,94 2,97

3,32

3,10 3,27 3,48 3,52

4,03

-

4,89

4,92 5,14

-

-

1,37

-

-

-

3,94

3,67

-

4,36
4,45

-

6,29

6,99

-

2,33
2,45

3,08
3,24 3,47

-

-

-

-

-

4,02 4,37

3,81

4,53

-

-

-

2,87

3,80

-

4,78 -

6,04 6,26

-

-

-

I

7,69

4,72

5,28 5,62

7,38

9,09

" Vidi primjedbu na sir. 467! 466

Cijevi od bakrenih s/itina. vucene (nastavak) Vanjski Duljinska masa cijevi (kg/m)O
I

promjer mm 75 76 80 85 86 89 100 104 105 106 108 114 120 125 130 133 150 159 160 168 170 190 194 200 219 267 273 324

4,14 4,64

2,0

2,5

pri debljini stijenke (mm) 3,0 4,0 5,0 6,12 6,46

6,0

-

5,07 5,14 5,42 5,77 6,05 7,16

4,87 5,48 5,70

-

-

-

8,50

-

10,5 11,2 13,3

6,96 7,21 8,14 8,64 8,81 9,31

10,7

7,31 7,79
8,21 8,56

11,6

-

-

-

-

-

13,5 14,4

-

9,12

-

10,9

-

-

10,9 11,6

13,1 13,8

-

-

-

13,4 -

-

17,3 17,5 18,3

16,1 16,8 17,5 17,9 20,3 21,S 23,1 25,9

-

16,0 18,1 22,1 22,6

-

-

368 419

-

-

-

-

-

21,9 24,0 29,4 30,1 35,8 40,7 46,4

27,3 29,9 36,6 37,S 44,6 50,7 57,9

53,3 60,7 69,3

!I

11

° Standardizirane su one cijevi la koje je u tablici navedena duljiDska masa. - Masa je prorafunana la gusto6J od 8900 kg/m'. Pri gustoCi slitine (J kg/m' valja vrijednosti tablice pomnoHti s faktorom (118900.

I

I

Cijevi za kondenzatore

i izmjenjivace

topline

- JUS

C.DS.S21

- 1981.

467

POLUPROIZVODI

OD MJEDI, CINKA I OLOV A

MJedui poluproizvodi

Mjedne !ipke, istiskane Okrugle ~ipke (JUS C.D3.522 - 1982) Plosnate ~ipke (JUS C.D3.524 1956) Kvadratne ~ipke (JUS C.D3.526 - 1956) Sesterokutne ~ipke (JUS C.D3.528 - 1956)

-

Mjedeni kutni profili jedTUlkokratni,pre~ani (JUS C.D3.529 - 1956) duljine krakova 10 x 10... 60 x 60 mm raznokratni, pre~ani (JUS C.D3.530/531 - 1956) duljine krakova 10 x 20...25 x 50, 15 x 20... 30x45 nllD Mjedena zica (okrugla) prdana (JUS C.D6.5:h - 1956), .
Pri odredivanju 7180 kg/m3. mase poluproizvoda - 1970)

promjeri 5. . . 15 mm
od cinka ra~namo s gustoeom od

CiDauu poluproizvodi

Ci n ~ an i I i m (JUS C.E4.020

debljina lima 0,2...6 mm veliana plOCe 1000 x 2000 (3000) mm
OloYDi poluproizvodi

Pri odredivanju 11400 kg/m3.

mase poluproizvoda

od olova ra~namo

s gustoeom od

010 v nil i m (JUS C.E4.030 - 1963) debljina lima 1 . . . 4 mm ~irina 1000 mm duljina do 10000 mm Olovne cijevi dovodne cijevi (JUS C.E4.040 - 1963)

-

unutamji promjeri 10. . .26 mm debljina stijenki 2,0. . . 7 mm - odvodne cijevi (JUS C.E4.0411963) unutamji promjeri 30. . . 125 mm debljina stijenki 2,0. . .2,5 mm

010 vn a zi ca (JUSC.E6.050- 1965) promjeri2. . . 20 mm

468 .

,-

StaIdo

NEKOVINSKI MATERUALI ANORGANSKI NEKOVINSKI MATERUAU

Staklo se sastoji od natrijskih i kalcijskih (te kalijskib i bornih) silikata. Posebna mu svojstva daju dodaci oksida nekib kovina (Pb, Mg, AI, Zn, Te). Staklo je amorfno (nema kristaIiie strukture) i zato bez odredenog tali~ta prelazi iz tekueeg u kruto stanje. Pri temperaturi 1300 do 1500 .C moire biti tekua ta1ina (lijevanje!), pri temperaturi 1000 .C je gusta tekuCina prikladna za preradu (pubanjem, vurenjem, valjanjem, prdanjem). Temperatura smekhvanja (prelaza u krutinu) je oko 500 "C. Kremifno staklo - Si02 - smekhva se pri 1200 .C.) Pri temperaturi okolih je staIdo u amorfnom stanju pothladene tekuCine. Njegova je tIafna ~tOCa 400 ... 1300 N/mm2, vlafna ~tOCa iznosi 30 . . . 90 N/mm2. Najmaa.jnija su svojstva stakla: propustivost za svjetIo (85 . . . 90%), kemijska otpomost na zrak, vodu i kiseline (osim fIuorovodifne HF) i neprovodnost za elektrifnu struju. za armature manjih zabtjeva; bomo za Upotreba: natrijsko staklo aparate 5 veCim zahtjevima; kremicno - za dijelove kod vi~ihtemperatura. Brzim ohladivanjem vruee staklene ploce javljaju se na pomini tlacna naprezanja koje povecavaju cvrstocu na savijanje. Takvo se staklo pri lomu raspada na pruinu. Staklene plore, 5 obih strana obljepljene folijom od prozime plastike, upotrebljava se kao sigumosno staIdo (npr. za automobile). Beton Cementni beton je umjetni kamen od cementa, betonskih dodataka (pijeska i ~Ijunka) i vode, a nastaje skruCivanjem cementnog veziva (mjehvine cementa s vodom). Portland cement se sastoji od 1 dijela Si02 + Ah03 + F~03 i najmanje 1,7 dijela CaO. .

-

-

.

Volumensld omjer mjeiavine cement: pijesak 1: 4 1 :5 1: 8 Nakon 28 dana.

11ama ~toCa betona. N/mm' 22.. .30 18.. .22 9.. .12

Volumensld omjer mjeiavine cement: pijesak : !Ijunak 1:2 :3 1: 3: 5 1: 4: 6

11ama ~toCa betona. N/mm' 22.. .25 13.. . 18 10.. .12

Zbog male vlafne ~tOCe (u odnosu na tIafnu) ojaa.vaju se vlafna podruCja u betonu relicnim ulo~ma (armirani beton). Ako su reliCni ulo~ci prednapregnuti, izazivaju u neopterecenom stanju u betonu tlafna naprezanja radi kojih je moguee, da se pri optereeenju uOpCe ne pojavljuju vlafna naprezanja (prednapregnuti beton).

i I I

469

Pjenasti beton Normalni (te~ki) beton gustoee 2200. . . 2600 kg/m3 provodi toplinu razmjemo dobro. Lakim dodacima (npr. mljevenom drvenom piljevinom, drvenom vunom i 51.) te odgovarajueom obradom stvaraju se u betonu pore (zrak) koje veoma snizuju njegovu gustofu (na 300. . .500 kg/m3) pa mu zbog velikog smanjenja tlafne fvrstoee smanjuju nosivost, a1i mu veoma poveCavaju izolacijsku sposobnost. Po/imemi beton Polimarni beton je umjetni kamen pri kojemu umjesto cementa upotrebljavamo kao vezivo razna Ijepila na bazi plasitke (MMA, UP). Polimerni beton (5 5 . . . 15% veziva) postizava nakon jednog dana slijedeca mehanicka svojstva: tlafnu fvrstost 70...150 N/mm2, modul elasticnosti 15000...30000 N/m2, fvrstocu na savijanje 20... 40 N/mm2, temper. rastezljiv. (15...20) 10-6 K-1. Upotrebljava se za temelje strojeva i konstrukcija, mjerne plaCe. I polimerni OOton more biti pjenast. KeramiCld materiJaIi Keramicke tvari sadne veCinom okside. Svi Cisti oksidi su kemijski vrlo

I
I

postojani i imaju visoka ta1i~ta: A1203: 2046 .C Si02: 1702.C

BeO:
Zro2:

2530.C
2700.C

Sinterovani korund Ah03 odlikuje se velikom tvrdoeom 3800 RV 30 I i velikom tlafnom fvrstoeom. (Dodatkom Cr203 Cistom Ah03 nastaje sinterovani rubin tvrdoee 4000 RV 30.) Sinterovani korund upotrebljava se za izradu dijelova koji moraju biti posebno otporni na habanje (matrice za vurenje :fice, dijelovi tekstilnih strojeva) i postojani u visokoj temperaturi (svjeCice motora s unut. sagor. i sl.). Tvrdoea, koja se ni pri visokim temperaturama (do 1200.) bitno ne smanjuje te mala toplinska provodnost su svojstva sinterovanoga korunda koja su narocito znacajna za izradu alata za rezanje (tokarenje. glodanje) i bru~enje.
Sastavljeni keramiCki materijaI Al203

. Si02

je veoma

otporan

na habanje

(upotreba npr. pri dodirnim plohama mjerila). MaterijaI MgO . Al203 . Si02 (kao i MgO . Si02) vrlo je otporan na temperaturne promjene.
Od kvalitetne gline koja

- osim

Ah03

- sadm

i Si02 te alkalne

okside

(kao

i posebne dodatke) izraden keramicki materijal (kamen~tina) ima vlacnu cvrstocu 6.5...13 N/mm2, tlacnu cvrstocu 320...350 N/mm2. Zbog velike otpornosti prema kiselinama upotrebljava se U kemijskoj industriji za aparate i strojne dijelove (za pumpe. ventilatore, mjdaIice i sl.). Opeka Opeka je pri temperaturi 900. . . 1300.C perena glina (prven. Ah03)' llafna evrstoca opeka iznosi (po kvaIiteti) 10.. . 25(. . . 35) N/mm2. Normalni je format opeke: 240 x 115 x 71 mm.

470 ..

Vatrostalni

keramifki

materijali

Tali~te mora biti najmanje 1580.C. Za kvalitetu su odlucni jo~: temperatura na kojoj se materijal pod tlakom smek~ava; propustljivost za plinove; otpomost prema temperatumim promjenama i prema kemijskim utjecajima. Vatrostalne keramicke materijale dijelimo na: a) kisele

b) bazicne (MgO), c) neutralne

-

-

gIavna sastavina:

kremen (5i02),

glavna sastavina: dolomitna (CaO. MgO) Hi magnezitna

-

glavna sastavina: glina, kaolin (AI203' 25i02), glinica
(Cr203) iIi ugljen (C).
'' Tamte .C

(AI203)' kromit 5astav %

Otpor- I

Naziv

I
i

I

silika I silika 11

> 94,5 8iO: < 2 AI,O < 3,5 Cao > 92 5i02

:
1720
JUIV
I

i

nost prema' . tIaku i do.C '
I

Upotreba te§ko optereceni dijelovi pri

1630
a.Juv

,visokim

temperaturama. ve-

kremeni bmot (polukiseli) bmot (bazini) silllnanit

'" 905i02 +AI2O, 1650 +Cao + Fe2O, SS . ..60 5i02 36 .. .41 AI2O, >1580
0,8. .. 0,6CaO I 0,2. .. 0,2 Fe2O,

In_. ----nsrednje optereeenidijelovi manje optereeeni dijelovi loti§ta (dimni kanali) otporan prema troski i temperaturnim promjenama za peeis bazinom oblogom, velikaosjetljivost rematemp peraturnim promjenama
otporan prema visokim temperaturama, brzim temperaturnim promjenama i utjecaju troske
\

1470

1300 1620

magnezit

.
kromni magnezit karborund ugljen

55.. .60 AI:O, ost. 5iO: 85.. .88 MgO 4... 65i02 1. .. 2Cao I... 2AlzOj 4... 5 Fe20j
> 42 MgO > IS Cr:O, 45.. .808iC 10. . .25 8i02 9.. .20 AI:Oj + FezOj 85.. .90C

I '" 1875
>2000

1400

'" 1960

1560

>2000 >2000

1700 1750

neosjetljiv prema temperaturnim promjenama; iznad
dirajucih plinova

1

16oo.C raspada zbog lonci, peei, elektrode oksi471

DRVO Drvo se odlikuje malom gustoeom, razmjerno velikom ~toeom i lakom obradom. Drvo upotrebljavamo kao gradivo (u gradevinarstvu, brodogradnji, za vozila, u tekstilnoj industriji itd.) ili kao sirovinu (za izradu papira i celuloze).
Vrsta drveta brijest bukva GUSlota kg/m' 500...850 500...900 Smjer S obzir. vlakoa
11

vla 60...210 4 60...180 7 50 . . . 200 6 30 .. . 220 7 50.. .180 5 lOO 4 40 .. . 190 3

.L
11

tvrstota N/mm2 tlaena oa savij. 30...60 50.. .160 10 40.. .80 10 40.. .80 10 30...60 10 40...60 10 40 . .. 70 10 60...180

.L
11

-

smia 7 25 5 . .. 20

35
to

grab jaseo
brast

500...850 500.. . 900
400 .. . 950

.L
11

50...140 50...180 70...100

30
7 5.. . IS

.L
11

.L
11

-

30
-

orab
bor jeta

600.. . 750
300 .. . 900 300...700

.L
11

80...140

.L
11

.L
11

smreka

.L Na zraku su~eno drvo ima njem vlage ~toCa se osjetno Oplemenjeno dTVO
slepljivanjem.

300.. . 700

30 . .. 80 40. .. 200 5...15 10 90 20 50.. .120 30 .. . 50 40 . . . 100 5 2 4 25 40 . . . 240 30 .. . 70 40.. . 120 5...10 3 25 5.. . 10 oko (10)12. . . 15(20) postotaka vlage. Poveeasmanjuje.

- i njihovim

Svojstva drveta moiemo pobolj~ti rezanjem na tanke plate Ukoleno drvo su sljepljeni tumiri i to:
kao lamelirani nosaa s jednosmjernim vlaknima (dobra ~toCa

- furnire
u smjeru

kao vezane plate s vlaknima pod kutom 45 ili 90. (u svim smjeroviUla jednolika ~toea). Stolarske plole (panel-plole) imaju u unutra~njosti sljepljene letve, pokrivene s' obiju strana furnirom. Vlaknalice (Iesonit) su (razmjerno tanke) plate, izradene valjanjem drvene kak od piljevine i Ijepila. Iverice su (razmjerno deblje) plate, izradene valjanjem drvene k$e, obljepIjene obostrano tumirom. Oplemenjene drvene plate su ~ i prakticki se ne savijaju.

-

vlakana),

472

PLASTICNE

MASE

Plastifne mase (plastika) su umjetne tvari cja su glavna sastojina polimeri (str. 96). S obzirom na karakteristifna svojstva razvrstavamo ih u slijede6: glavne skupine: 1. Termoplasti Termoplasti su umjetne tvari od polimera koje imaju medusobno fizikalno vezane makromolekule. Po stanju su \'Be ill manje viskome temane. Mogu biti amorfne ill djelomifno krista1inifne. Pri temperaturi okolaa su tvrdi, a pri zagrijavanju se smekJavaju (povratno). Lako se mogu preoblikovati i zavarivati. Redovno su topivi u posebnim organskim otapalima. Njihovi se otpaci lako regeneriraju i ponovno upotrebljavaju. Ovamo se ubrajaju npr.: amorfni termoplasti (koji se skrucuju odnosno smek~avaju do taline kontinuir8!10 u ~irokom temperatumom podruCju) -

PVC - polivinilldorid

PMMA polimetilmetakrilat
PC CN

PS - polistiren (polistirol) ABS akrilnitril butadienstiren

-

-

- polikarbonat - celuloid

djelomilnokristalinilnitermoplasti koji se skrufujuiz taline u uskom (
temperaturnom

PE PP

SAN - stirenakrilnitril POM polioksimetilen 2. Elasti

- polietilen - polipropilen
-

podruCju

-

"tali~tu«)

PTFE - politetrafluoretilen PA poliamid PETP polietilentereftalat (poliester)

-

Elasti su umjetne tvari od polimera, koje imaju medusobno labavo vezane makromolekule. Dobivamo ih iz termoplasta vulkanizacijom (tj. kemijskim postupkom omretivanja). Uvijek su amorfni. Pri temperaturi okolaa su meko &Umeno elastifni. V~.i najmanja naprezanja izazivaju velika elastifna produijenja. Ovamo ubrajamo npr.:

.~

NBR akrilnitrilbutadienski SBR stirenbutadienski kauCuk kaueuk BR butadienski kaueuk SI - silikonski kauCuk 3. Duroplasti Duroplasti su umjetne tvari od polimera koje imaju kemijski mre!om vezane makromolekule (nepovratni proces). Uvijek su amorfni. Oblikuju se (i uCvriCuju)preko taline, a preoblikovanje je omedeno. Tdko se tope i zavaruju. Njihovi otpaci nisu upotrebljivi (ill samo kao dodatak). Ovamo spadaju npr.: PF - fenolna smola (fenoplast) UP poliesterska smola UF - uratna smola (aminoplast) EP epoksidna smola MF - melaminska smola PUR - poliuretanska smola

NR -- priro~ni kaucuk

PUR - poliuretanski auCuk k

IIR - buti1ni kauCuk

-

-

I I
I

I

-

473

S obzirom na broj polimera te dodatak j~ i drugih organskih iIi anorganskih tvari dijelimo plaste na slijedeee skupine: 1. Homogeni plasti sastoje se iz samo jednog polimera. Mogu biti u amorfnom, kristalinicnom ili (kristalno) mijesanom stanju. Udio kristalne tvari u cjelokupnoj tvari (mjeSavini amorfne i kristaliniene tvari) odreduje »stupanj kristalizacije« od koje ovise svojstva tvari. 2. Heterogeni plasti sastoje se od polimera i jos jedne iIi viSe kemijski razliCitih tvari koje su s polimerom vezane kemijski iIi fizikalno. Ovamo se ubrajaju i medusobno mijeSani polimeri. 3. Ukruceni plasti sastoje se od polimera i jos jedne ili vise kemijski razIienih tvari koje mogu biti organske ili anorganske te se vecim dijelom osjetno razlikuju od polimera. Tvari su medusobno vezane fizikaIno (rijetko kemijski). To su punilima ukruceni plasti. Kao punila koja se dodaju u tekuCim plastima dolaze u obzir u prvom redu: staklena vuna i predivo kameno br~no tinjac azbestna vlakna i vrpce drveno br~no celuloza pamuena vlakna i tkanine umjetna svila. ,

Svim vrstama plasta mogu se dodati svakakvi dodaci, npr. boje. S obzirom na izbor jednog iIi viSe medusobno mijesanih polimera, kojima mofemo dodati brojne druge tvari, dobivaju se plasti veoma raznovrsnih svojstava, prilagodenih zahtjevima upotrebe. Plasti se (pre )oblikuju raznim tehnoloskim postupcima (lijevanjem, presanjem, istiskavanjem, zavarivanjem, ispuhivanjem, izvlaeenjem, predenjem itd.) u: - poluproizvode (cijevi, plaCe, folije),

-

- pjene,
-

dijelove

strojeva i aparata (kuCista, strojni elementi), tvrde i meke (uloSci za blazine pokuestva, spufve

za CiSCenje,

podne obloge), vlakna (za predivo u tekstilnoj industriji) iIi se upotrebljavaju kao pomoena sredstva: lakove (za zaStitne iliIi ukrasne predmete), ljepila (za keramiku, kovine, drvo, papir).

474

MehaniCka stanja plasta Mehanicka stanja plasta su ovisna 0 temperaturi. Ovu ovisnost pregledno prikazuje dijagram modula smika G pri raznim temperaturama T.

3

~
ogranicena elasticna

T

U dijagramu se razabiru slijedeca podruCja stanja:

Tvrdoelasticno podrucje (1) obuhvaca niske temperature. U tom su podruCju plasti (umjetne tvari) tvrdi i krhki pa je za njih karakteristicna
deformacija
koji pada

velikog

modula
temperature.

elasticnosti

(E

= 200.

= ",' ,

. .4000 N/mm2),

s povi~enjem

Stoga uzev~i kod plasta ne postoji Cista elastiena deformacija, jer se dodatno uvijek javlja u ovisnosti 0 vremenu, temperaturi i opterecenju

-

.: i visokoelastican

udio preoblikovanja. malo mijenja s temperaturom (G

=

Modul smika se u tom podrucju 102...104 N/mm2).

=

I :1 I J " 'I

- Podrucje smekSavanja (2) obuhvaea temperature pri kojima je vec omoguceno pomicanje molekula (koje u tvrdoelasticnom podrucju - kad su molekule jo~ »smrznute« - nije bilo moguee). U podruCju smek~avanja prelaze plasti iz krhkoga u Zilavo stanje.

-

Gumielasticno

podrueje

(3) rasprostire

se od podruCja

smek~avanja

do

taljenja plasta. Za to je podruCje karakteristiena vrlo velika elastiena deformacija uz mali modul elasticnosti (E = 2. . .600N/mm2).

Modul smika je u tom podrucju neznatno ovisan 0 temperaturi (G = ;= 0,1...100 N/mm2). Smek~avanjei gumielasitcno podruCje se javljaju samo pri amorfnim tvarima. Pri kristalnim tvarima>tvrdoelasticno stanje seze sve do podruCja taljenja; pri djelomicno kristalnim tvarima, smek~avanjei gumielasticno podrucje su ovisni 0 stupnju kristalizacije.

! '11'

- Podrucje taljenja(4) se pri amorfnim tvarima izrazava postupnim prijelazom tvari iz gumielasticnog stanja kroz plasticno stanje (s izrazitim tecenjem tvari) do potpunog taljenja. Pri djelomicno kristalnim tvarima se taljenje zbiva u uzem temperaturnom podrucju, a jo~ izrazitije je talgte pri kristalnim tvarima.
*

, , I

!~ I ~I

.
Tennoplasti Amorfnitennoplasti Djelomitno kristalnitermoplasti PVC,PMMA,PC, PS,SAN,ABS PE, PP, POM,PA, PTFE,PETP

T T Smek~vanje i gumielastitno poSmeksavanje i gumielastitno podruqe su izraziti druqe su manje izraziti Uobitajeni stupanj kristalizacije djelomitno kristalnih termoplasta: PA 35...45% POM 70...80% PE 45 . . . 80% PTFE 60 . . . 80% PP 50 . . . 80% PETP 30 . . . 40%
Mehanii!ka svojstva termoplasta

'~

\.

'

t
-

~

Termoplast polietilen
polipropilen

Oznaka -HD PE-LD
PP PVC tvrdi. mek. PS SAN ABS pMMA pOM PTFE pA pA pA pA PC 6 66 11 12

Zarema Modul tvrstoea elast. vlaflta nasavi filavost kN/mm' N/mm' N/mm kJ/m' 36 0,7...1,4 18.. . 35 0,2. .. 0,5 8.. . 23 1,1... 1,3 1,0...3,5 21...37 43 3...17

TvrdoCa (kugl. ! N/mm 40...65 13...20
36.. .37 75. . . 155

polivinilklorid polistiren stirenakril-nitril akrilnitrilbutadienstiren polimetilmetakrilat polioksi-metilen politetrafluoretilen poliamid polikarbonat

-

50.. .75

10.. .25"

110 90 100 75 105 110 18 27 50

2.. .50

-

-

3,2. .. 3,3 3,6 1,9...2,7 2,7...3,2 2,8.. . 3,2 0,41 1,4 2,0 1,0 1,6 2,1...2,4 2,4 2,2 1.6
> 400%. -..

45 .. . 65 70.. . 85 32 . .. 45 50...77 62...70 25 .. . 36 70 .. . 85 77.. .84 56 56...65 56...67 39 28" 26"
Naprezanje

2...3 2...3 7. .. 20 2... 6 3...9 13. .. 15 8. .. 16 15. .. 20

120...130 130.. . 140 80...120 180...200 150...170 27 .. . 35 75 100 75 75 110

-

30...40
10...20 20...30 4... 5 15 30...35

100 80 44 38

polietilenpETP tereftalat eelulozni acetat CA eelul. aeetbutirat CAB
" Postotno produljenje

50 35 .. . 43

teeenja Rp 0.2'

476

Toplinska svojstva i upotreba termoplasta Ispit. Podruge Temper. Topl. Oznaka po Vicatu tali!ta rastez. vodljiv. Upotreba .C 10-' K-' W/(m. K) .C 70...75 125. . . 135 2 0,50 Cijevi, profili, plate, Collje, PE-HD < 40 -LD 110. . . 150 2,5 0,35 pjene, vlakna. Preani dijelovi otporni na vodu, lutine, 95 157. .. 170 pp 1,6 0,22 blage kisellne. 0,8 0,16 Cijevi, profili, Collje, pjene. PVC tvrdi. 70.. .90 mek. 40.. .60 1,5 0,13 Dijelovi kem. apar. (pumpe). PS 86.. .91 0,7 0,17 KuCita i dijelovi kuCnihapaSAN 100.. .110 0,7 0,15 rata, uredske tehnike, vozila ABS 90...105 (karoserije), eamaca. 1,0 PMMA POM P'IFE PA-6 -66 -11 40.. .108 173 50.. .60 220 225 .. . 265 0,7 0,9 1,6 0,8 0,9 0,19 0,22 0,24 Cisti bezbojni dijelovi (pleksistaklo) ill obojeni. Habanju podlo!. dijelovi. Klizni lefaji, zupeanici. Patentni zatvaraci. Brtve gibljivih dijelova. Lefaji (bez maziva).

\

-

-

12

172...180 145.. . 150 220 .. . 260 80 74.. . 110 65...111 255 .. .258

0,9
1,1 0,7 0,8 1,0 1,2

0,23 . Dijelovi otpomi na habanje, 0,27 udarce i dinamicko optereee-

0,23

nje. Kuffita, klizni lefaji,

0,30 0,21 0,24 0,22 0,21

PC PETP
CA

zupCanici. Ploee, . Colije. Providna kuCita. Prozime Colije,Cvrste i filave. - uo I I iIg p

:~
'.

.I

~I
..

CAB

.

.

Ukruceni termoplasti UkruCivanjem termoplasta se osjetno mijenjaju njihova mehanicka svojstva: gustoea se poveeava, evrstoea jako raste, rastezljivost se veoma smanjuje. U vezi s tim promjenama mijenjaju se i druga mehanicka svojstva. Primjeri mehanickih svojstava nekih termoplasta, ukrueenih staklenim vlaknima (sv = 30%) (zaokrufene prosjeene vrijednosti): PP PP + sv SAN SAN + sV POM POM + sv Termoplast Gustoca 906 1114 1360 1080 1410 1560 kg/m' Cvrstoea N/mm' 29 71 75 110 66 130 600 4 2 6 45 3 Post. produlj. % PA PA + sV PC PC+sv PETP PETP+sv Termoplast 1135 1400 1330 O 1200 1520 75 180 65 100 39 93 30 3 3 100 225 2 p

;1

477 !!..

Vremenska s/a/icka cyrs/oca tennoplasta pa se s optereee- Trajanje opterecenja min Vremenska staticka cvrstoca N/mm2 PE tennoplasta PVC PS ABS 10-6 60 210 90 135 10-3 35 90 65 80 1 20 60 45 45 103 15 40 30 25 106 10 35 25 20 109 8 32 22 18 Naprezanja u tennoplastu s vremenom popuStaju (relaksacija). a time je i smanjena sposobnost odvodenja topline trenja.03 I Dozvoljeni pritisak N/mm2.04. . .03. Prvotno se naprezanje uz konstantnu defonnaciju smanjuje (~to valja uzeti u obzir u stanovitim slueajevima.25 0.. pri brtvama)..07 0.0.0..01 .08 0. Uz konstantno opterecenje deformacija raste javlja se p u zen j e materijala.0..25 0. pri kojem je . dinam. Trajna cyrs/oca /emwp/as/a CvrstoCa tennoplasta vrlo je ovisna 0 trajanju optereeenja njem izrazito smanjuje. .14 I 0.s obzirom na trajanje osigurana njihova funkcionalnost). N/mm2 28 17 K/izayos/ 106 10 107 5 Termoplasti posjeduju dobre klizne sposobnosti za leZaje i vodila (u kombinaciji kovine i umjetne tvari).za odredeno odabrati takvo optereeenje dijelova.18.01 . .08. . evrst.. Umjetna tvar PE PA PA z MoS2 478 Koeficijent trenja bez podmazivanja s podmazivanjem I 0. . . npr.0. Trajna dinamicka cyrs/aca tennoplasta Tennoplast Broj titraja Trajna dinamicka CvrstoCa N/mm2 PE 108 17 SAN 107 20 PA6 108 30 PC 107 6 Vremenska dinamicka cyrs/oca polivinilklorida PVC Broj titraja 104 IOs Vremen.. .0.0. Mana je u maloj toplinskoj vodljivosti tennoplasta. 10 19 20 . koje je ovisno 0 velicini opterecenja i njegovom trajanju (stoga treba pri projektiranju - puZenje .

j Termoplast PE PVC PS PC Temperaturna upotrebljivostumjetne tvari (u .45... 85 POM PP .C) PE -100. 479 . + -o I velika otpornost ...30. elektricna stnija..~ Ovisnost vlacne cvrstoce termoplasta 0 temperaturi { I Vlacna cvrstoca N/mm2 -50 59 83 88 -25 49 88 76 80 0 39 75 69 72 pri temperaturi "C 25 50 75 100 30 59 62 64 20 38 49 58 14 34 52 10 40 125 8 27 12 150 . 80 PA PS -100.120 -100. .... . Kemijsko raspadanje termoplasta koje pospje~uju uzrocnici starenja mogu trajati vi~e desetljeea.145 -100. . 70 PETP Kemijska postojanost termoplasta -100.. kemijske tvari itd.. vi~e temperature.....100 -100. PTFE je negorljiv.. . Starenje obuhvaca sve promjene u sastavu tvari ~to ih izazi~ehaniCka opterecenja. 80 PC PMMA -100. + + + (-) (+) + + + (+) + (+) (+) (-) + + + (-) ~ + 0 + + 0 + + 0 0 (-) I + 0 (0) + + + + +" 0 0 (0) I + (-) (-) I I 0 + (0) I 1 u .nedovoljna malaotpornost otpornost U zagradama su oznaeena odstupanja od vrijednosti odredene otpornosti. zraeenje. .165 -100..100 \ Termoplast PE PP PVC PS SAN ABS PMMA POM PTFE PA PC PETP vodi + + + + + + 0 + + 0 + + Otpomost' prema 1' slanojotop.. kiselinama bazama oksidacijirastapalima J' . 110 PTFE PVC ....

ali nepostojan u vrueoj vodi.) 480 . brtVe. . amortizeri. ali neotporan prema vrueoj vodi. pri dinamickom optereeenju se jako zagrijava. ugljikovodicima.110 . gumene opruge.20.. Temperatura upotrebe .) Po/iuretanski kautuk PUR vanredno je otporan prema habanju. (Valjni koluti.10% S.) Silikonski kautuk SIR je izvanredno otporan na temperaturu. utVr.. 200 Prirodni kautuk NR ima odlicne elastiene sposobnosti i vrlo dobru udamu filavost. 1000 N/mm2. Postojan je u mineralnim uljima. Postojan je u vodi i kiselinama.. ..) Stirenbutadienski kautuk SBR (buna) veoma je otporan prema habanju i veam temperatumim optereeenjima.45. lezaji. gibjive cijevi.. profili. elektricne izolacije. Postojan je u ulju i mastima. % 600 450 500 450 600 450 250 <20. (BrtVe prehr. Gc Postol. produlj.. (PIMtevi toekova za osobna vozila.C .100 .) Akrilnitrilbutadienski kautuk NBR (perbunan) postojan je u minenilnim uljima. mastima i tekuCim gorivima. transportne trake.c. membrane. letajne blazinice.30.. ali nepostojan u kloriranim ugljikovodicima.. dobro upotrebljiv samo do temperature 50 . oznaka NR PUR SBR BR HR NBR SIR 930 1260 940 940 930 1000 1250 22 20 5 2 5 6 1 28 32 25 18 21 25 10 prirodni poliuretanski (meki) stiren-butadienski butadienski butilniakrilnitril-butadienski - - .. . brtVe... 50 . gipke cijevi.C T Gumielastieno podruCje poCinje vec pri temperaturi pod 0 . brtve..C . (Zracnice kotaca za vozila.. 85 -100 . Tipicni termoelasti: prirodni kaucuk s vi~eod 10% S G t5'IR <ooe Elasti kaueuk T . uredaja.120 Mehanitka svojstva elasta Modul elastienosti E "" 700. . Butilni kautuk HR vrlo je otporan na vremenske uplive i starenje te vrlo malo propu~ta plinove.C Gumielastieno podruCje poCinje vec pri temperaturama do 20 .70. (Pla~tevi kotaca za teretnjake... Cvrstoea Gustoea N/mm2 kg/m) neutvr. manje postojan u mineralnim uljima i mazivima.35. (Gibljive cijevi za benzin. luZinama i kiselinama.) Butadienski kautuk BR (buna CB) vrlo je otporan prema habanju pa se zato upotrebljava za vozni sloj pla~teva kotaea. trake.EIasti TipiCnj elasti: prirodni kaueuk s 1.110 silikonski - -100 .

filav. Upotrebljava se za dijelove s veCim zahtjevima.C 1400 1500 1500 1200 1200 1500 700 - - 900 3500 3700 - 25 30 30 45 55 85 70 80 80 85 105 170 1.EP 50 65 65' . Temperatura smek~avanja (koja nije izrazita) leZi nad 50 .Duroplasti puroplasti su amorfni (kristalnih podruCja nema). lopatiena se za manje opterecene dijelovi kola. ukrueeni punilima.) Uratna smola (aminoplast) UF slufi za malo opterecene predmete (sanitamu tehniku.(aminoplast) melaminska poliesterska epoksidna IIOliuretanska . plast (pletivo) kg/m' N/mm' N/mm' na savij.5 15 12 25 < < < < < < 125 100 120 200 80 130 I I Mehanicka i toplinska svojsrva ukrucenih duroplasta Svi duroplasti.(fenoplast) uratna . l >500(: . posude. letjelice. Durostakla elast. elast.24 0. 32 . Fenolna smola (fenoplast PF) upotrebljava mete.15 0. za dekorativne ploCe (ultrapas). T Mehanicka svojsrva duroplasta Duroplasti smola fenolna .26 0. camci. kJ/m' upotrebe kg/m' N/mm' N/mm' N/mm . Dodatak Modul tvrsto6I Temper. Temper. Taljenja nema jer duroplasti prije raspadnu. profili.5 1. viae. na savij. Uzdutni smjcr (Armature.C. Modul tvrsto6I Gust. . (Cijevi. mehanicki su znatno poboljbni. elektricne instalacije).26 pred- 11 I 'i .) Epoksidna smola EP se takoder polimerizira s ukruCivacem. Top!. 5000 10000 19000 28000 10000 18000 30000 70 200 300 500 220 350 700 120 220 350 550 280 400 800 120 160 280 400 220 300 600 35 18 15 12 18 15 12 0. npr. vlaena tlaena rastez. Ima natprosjecnu adhezijsku sposobnost (araldit). vodljiv.5 1. obloge koenica. Poliesterska smola UP polimerizira se s ukruCivaCem..26 0. Poliuretanska smola PUR je u prvom redu elektrotehnicki materijal.26 0. dijelovi pokuctva. izolacijski .Strojarski prirutnik 481 . dijelovi vozila. Gust.(tvrda) oznaka PF UF MF UP EP PUR Zarez. K) N/mm % UP 25 50 65 65' 1350 1600 1800 1800 1600 1800 1800 plctiva. N/mm' 10-6 K-' W/(m. U vezi sa prehranom je neupotrebiva! Melaminska smola MF namijenjena je za predmete 5 v~tereeenjem.24 0.bakelit.

85 > 0. .036 PE' { PVC' .05 0.za kemijski otporne proizvode (filteri. 0. -" Pretezno - - otvorene ceHje. . . . 130 0.021 < 100 meko-elastieni: 25.15 0..03 70..C N/mm' W/(m.za odjevne predmete (diolen. 100 0.2. 100 zatvorene Vlaknasti plasti Vlaknasti plasti (sinteticka vuna) proizvode se od odgovarajucih vrsta plasta i to iz njihove taline Hirastopine (suhim HivlaZnimpostupkom). .8. upotrebu (remenje. . .1. transportne trake itd.041 0.033 > 0.85 30. zilavo tvrdi (pod tlakom se dijelom deformiraju) i meko-elasticni.polietilen...01 .. ..0. mreze (ribarske. ..5 0.. kupace gaace) ..1.. Pretezno PUR" { 30. 45 ceHje..) . 70 0.) .K) 40. 70 0. . 15 0.. ..0..0..3.045 0..7..za odjevne predmete (perlon. . najlon.5 .. 0.9 0. .80 15..polistiren ... orlon.. .. . 50 -60. . 35 > 0.1 0.. .vinilni (ko)polimeri 482 - . .za vlakna promjera ~ 10 I!m ..0. . Pjenasti plasti mogu biti krhko-tvrdi (lome se).1.. 60 80.) .038 20. .).za elasticne odjevne predmete (earape..032 tiJavo tvrdi: PS 80.3. Temperatura Gustoca Pjenasti vlaena tlaena vodljivost upotrebe plast kg/m' N/mm' . za tehn..5 0.2 0.. Mehanicka i toplinska svojstva pjenastih plasta Cvrstoca Toplin.110 -60... 40 0.045 -70.. 85 -70.2 .3 100 0.25 0... cesto mije~ano vunom i pamukom.0. Za proizvodnju vlakana dolaze u obzir u prvom redu: . .05 0.0. .. za- za vrpce. 400 kg/m3) i sastav eelija.0 50. . trevira. polipropilen .0..5 > 0. plivaju na vodi) .1..6 100.1 0.. Karakteristicnisuzanjihmalagustoca(S.100 < 80 PUR 0.033 < 60 PVC 50..0. 30 0.5 { 40.. .1.4 0.1.za odjevne predmete (dralon.6 0. .2.Posebni proizvodi od plasta Pjenasti plasti Oni se proizvode posebnim tehnolo~kim postupkom (pjenu~anjem plasta u filavo-tekueemstanju)..9 < 130 meko-tVrdi: PF 0.025 < 90 UF 5.200 0. .15 20.1. Sastav celija je Hi s otvorenim celijama (s neposrednim prelazom plinova i tekucina) Hi sa zatvorenim celijama (pri kojima je prelaz plinova i tekucina moguc jedino difuzijom)... . . .06. 50 -40.akrilnitrilni polimeri poliamidi poliuretani politereftalni kiseli ester ~tita) .036 0.

45 5. 2.30 243 28 2.70 1.12 224 2'36 .90 3.32 1. .1 2. 2OVIO.55 3. napon itd.00 1.50 4..50 2. 2.15 5..90 2.00 5.37 4.15 3.00 10.32 140 1'50 1'60 1'70 1'80 1'90 2'00 .00 8.00 5.75 4.45 1.00 .25 1.95 206 2'18 ' 2.12 1.) RIO(. ali mora sadrfavati standardni broj 80.2 2.5 .03 109 1'15 1'22 1'28 1'36 ' 1.50 2.72 2.80 1. Njihove broj~ne vrijednosti za decimalni interval od I do 10 vide se u tablici (desno).60 5. Akoje upotrebastandardnih brajeva potpuno iskljueena.5 4.35 3.granicnim cIa.80 3.30 6.80 6.87 5. I I I I ~ f O 4 12 25 ' 483 .18 1.75 5.00 1.8 7. RIO.4 3.40 1.) upotrebljavamo standard ne brojeve (prema Renardu.80. upotrebljavaju se pri/agodeni brojevi: 1.60 1.00 5.00 3.: R"l0/3 (.18 1. 4' SO 4'75 5'00 5'30 5' 60 6'00 .35 3.65 3.50 2.) je red koji sa.80 1.00 4.00 8.87 4.00 1. Izuzetni cd .75 9.00 2.1 2. Standardni brojevi su zaokruune vrijednosti clanova geometrijskih redova sa stupnjevima VIO.60 1.25 3.50 1.50 4. 'VIO.24 2. Osnovni redovi imaju prednost pred izuzetnim iIi izvedenim redo. 6.75 1.10 7.. vima.00 8.30 6.25 1.60 1.50 10..50 2.30 6.AO..6 5.60 1.nom u zagradi.00 10. treCi.00 10. drfi svaki treei clan iz osnovnog reda RIO.OOI-1983) Za broj~ne vrijednosti razlicitih velicina (duljina.25 9.12 1.25 1.2 3.10 7.75 ako je potrebno..06 1.30 5.05 2.65 2.15 3.30 6.80 1. 5) lzvedeni redovi nastaju ako se iz nekog osnovnog iIiizuzetnog reda standardnih brojeva uzme svaki drugi. R20i R40te izuzetni red R 80. .00 4.60 6..00 9.55 1.70 7.50 8.12 1.6 3.5 1.2 I..50 9.00 4. 3'00 3'15 3' 35 3'55 3'75 .25 8.70 7. npr.00 9.061.00 1. 1'10 i1i "VIO Razvrstani su u osnovne redove R5. : 4.36 2.50 .30 6. prijedlog ISO). npr.01> 2.0 1. R5(16..00 6.07 3. OsnovO! rcd aVI R5 I RIO I R20 I R40 I 1.400) R 20(2.3 2.24 2.00 1.25 3.8 1.15 3.00 2.50 800 8'50 9'00 9'50 10:00 1.45 3.62 4.55 3.25 1.2 2.85 1.ELEMENI1 STROJEV A Standardni brojevi (JUS A...40 1.10 7.65 1..80 2.4 4. n-ti clan. Ogranieenje reda oznaeujemo- .12 2.15 6 50 6'90 130 175 ' 8.

2 1.00 ** »iz.15 3.630 0.00 3.250 0.250 0.630 0.50 2. 484 .400 .800 I 1.0200 0.800 0.0710 0.** 0.3 1.100 0.0630 I0.125 0.180 0. 0.0500 2.00 I0.125 0.022 0.00 1.06 1.30 6.00 5.00 8.280 0. .25 0.24 2.25 1.60 1.0200 I 0.35 2.8 3.500 0..015 1.12 0.50 2.000 su pritagodeni brojeYi.6 3.0160 0.50 4.« * BrojeYi desno - = izuzetne yrijednosti.0250 0.200 0.315 0.032 0.1 1.32 1.2 2.65 2.160 0.00 4.0250 0.50 2.630 I0.50 8.100 0. .22 0.40 1.05 1.070 2.560 0.710 0.500 I 0.70 8.0160 0.90 2.0630 0.0 0.15 4.50 9.** R5 1.0800 0.0400 I0.0100.6 0.055 0..0 6.18 1.0630 0.250 I 3.450 0.160 0.5 6.035 1.50 1.75 4.0250 I0.60 6.32 0.160 10.030 0.60 0.00 1.2 3.00 Q.140 0.25 4.036 0.55 0.75 2.12 1.yr.1 2.0400 liz.00 6.224 0.36 0.5 7.2 4.00 6.012 0.4oo I0.000 11. 0.35 6.400 0.50 10.0355 0.0450 0.12 2.Standardne duljinske R5 0.0315 I 1.30 0.0224 0.0560 0.15 3.0500 0.35 3.00 4.00 4.0180 0.0160 I0.4 3.11 0.36 2.vr.0315 0.0140 0.900 0.70 1.80 3.70 7.0100 I0.00 9.0125 0.60 0.000 11.0112 0.60 0.0100 0.5 0.00 1.200 0.80 1.00 10.010.00 liz.30 5.060 0.8 5.10 mm I RIO I R4O* 1. yr.100 10.10 7.4 2. 10.1 mm R20* 0.0125 I RIO I I 0.00 0.30 0.0900 0.0800 I 0.112 0.0400 0.315 5.355 0.55 3.011 0.30 5.15 1.0280 0.

5 I 13.5 11. . .ala 10. w. 25 25 31.5 I 31.2 22. »iz.5 14 15 16 17 18 19 20 21.5 37..5 24 250 26 250 .Aa. 100 106 105 112 110 118 115 125 120 132 130 140 150 160 170 180 190 200 212 210 224 220 236 235 250 265 280 300 315 320 10 I 10 10. 315 34 36 38 42 48 35 400 400 335 355 375 340 360 380 40 40 I 01 50 500 55 630 65 70 800 630 ~406 425 420 450 475 480 500 530 560 600 630 670 710 750 800 850 900 950 60 63 80 100 . R5 I RIO I 100 100 R40.1000mm ~.5 50 53 56 60 63 67 71 75 80 85 90 95 1100 32 . 1000 1000 1000 .100mm R5 10 1959) 100. ..5 12.2 11 11. I RIO I I R40. ! 160 160 20 200 21 22 23.5 35. liz.6 10.vr. I 100 Brojevi des no su prilagol1eni brojevi... mjere u mm (JUS A.5 28 m 12 13 125 16 16 " 111 .8 11.5 45 47.2 12.« = izuzetne vrijednosti. 485 .5 33.6 25 26. ..5 40 42.4 23.

mjera.A1.DOSJEDANJE STROJNIH DIJELOV A Sustav dosjedanja ISO medunarodno diziran. Prema tome moze gornje odstupanje biti pozitivno. a mjeru tolerancije i u J. a odredena je brojcanom jednadzbom i = 0. 484 i 485). U toj je mjeri ukljucena i netocnost mjerenja najveea iIi najmanja mjera koju jo~ dopu~tamo veCa od obiju granienih mjera manja od obiju graniCnih mjera N) razlika izmedu najveee i nazivne mjere (Nmax N) razlika izmedu najmanje i nazivne mjere (Nmin razlika izmedu najvete i najmanje mjere (T = Nmax Nm. a moze cijelo biti ispod nul-linije Hi iznad nje (vidi donju sliku).45VN + 0.1968) mjera prema ISO (JUS M. I mjera koju unosimo u crtere. Tolerancije je opeenito uveden. koja ovisi 0 nazivnoj mjeri N. Obicno je to zaokrufena mjera (vidi standardne duljine na str. a donje negativno. koju odredujemo mjerenjem na izradenom predmetu. Donje odstupanje Xi Tolerancija mjere T Polje tolerancije Nul-linija (0) I h~: ~I "'=' . Hi pak mogu oba odstupanja biti pozitivna Hi negativna:- - - - o -x.1l0/11l/1l2 pojmovi a) Osnovni Nazivna mjera N Stvama mjera Nd Granicna mjera Najveea mjera Nmax Najmanja mjera Nmin Gomje odstupanje x. Temperatura pri mjerenju: 20°C. Mjerimo ih medunarodnom jedinicom tolerancije i. 486 . a u nas i standar. koja odgovara nazivnoj mjeri Tolerancijsko polje moZe se rasprostirati s obje strane nul-linije.001N u kojoj mjerimo nazivnu mjeru N u mm. b) Osnovne tolerancije Tolerancije su podijeljene u 18 osnovnih redova.lm.n) sve mjere u okviru tolerancije crta u graficki prikazanom tolerancijskom polju.

. te svako sa svim osnovnim toleraneijama od ITOI do IT 16. 0. stupnju prednosti dopu~tenih dosjedanja prema JUS M. 640i . upotrebljavamo u praksi samo nekoliko najprikladnijih tolerancijskih polja. Upotrcba IT 01 osnovnih tolcrancija: IT3 IT4 ---- Red toleraQcijc IT5 IT6 IT7 Tolerancija 7i 10i 16 i ITS IT9 25 i 40i Red I T 1cnI -0 DCIJt tolerancije ITU lOO.8 + 0. 487 . za veCe tolcraneije pri obradi. IT 6 - ugtavnom za preciznu mehaniku i mjerila..020 N ITIO 64i IT 16 1000 . Na str. Polje j seze s obje strane nul-linije. veCinomsvuda zadovoljavaju (a odgovaraju 1. IT 5. Toleraneijska polja A do H leZeiznad nul-linije (polje H se dotiee nul-linije). IT 3 i IT 4 su gcomctrijski stupnjcvane izmedu redova IT I i IT 5. I IT 14 IT15 400. ITI2 lOO. prema iskustVuu strojarstvu. polja slovima.1968). s obzirom na potrebu da broj mjerila bude !to manji.Vrijednosti za redove tolerancija IT 2. i to malim sloVlma: toleraneijskog mjcre (rukavec) oznaeen je s obzirom na nul-liniju - a b e cd d e ef f fg g h j Os) k m n p r s t u v x y z za zb ze za unutarnje mjere (provrtc) velikim slovima: AB C CD DE EF F FG G H J(Js)K. d} Oznake toleraneijskih polja Toleraneijska polja oznaeujemo slovom (oznaka poloZaja tolerancijskog polja) i karakteristicnom brojkom reda toleraneije. Sustav dosjedanja ISO obuhvaea toleraneijska polja u svim poloZajima od a do zc i od A do ZC.. Medutim.znaei toleraneijsko polje za provrt koje se rasprostire od nul-linije navi~ za vrijednost IT7 (= 16i).5 + O.. H 7 .008 N 0.2001201/202l203 .Ol2N 0. i 2. IT 16 c) Polohj za vanjske uglavnom za dosjcdc elemenata strojeva. npr. ....A1. Tolerancijska polja a do h IcZeispod nul-linije (polje h se dotiee nul-linije).M N P R S TUVXYZZAZBZC.tolcrancijc Red IT 01 ITO IT I IT2 I T 0 IcranclJa . ITB 250. dok su polja k do zc iznad nje.3 + 0. dok su polja K do ZC ispod nje. 488 do 491 dane su vrijednosti onih toleraneijskih polja za provrte i rukavce koje. Polje i seZc s obje strane nul-linije. IT 11 IT 12.

50 -IS -172 ..45 .36 . .=w :=to -4 3)..41 -20 . '-880.. ..30 -10 . .270 .160 .400 -620 -190 -330..- 0 0 0 0 -22.60 ..50 . -140 0.28 -14 1-170 .280 280). -230.=260 -170 200).75 ----0 --0 --0 0 0 0 -14 -25 .56 -17 - -10..6 -2 270 60 .90 - - - - 0 0 0 0 -11 -27 ....370 .355 -1560 -720.80 .73 .225 -550 .18 .100 .600 -390 -120 .320 -130 -142 .50).50 -32 -16 -6 10).30 .290 .10 .13-=-s 6).710 .820 225).28 -16 -8 .89 . - 400). -320 -650 -360. -81 0.630 -400 -200 120).74 -190 - - - - - -72 . . - -110 -191 .83 -39 0 0 0 0 -25 -63 -lOO -250 - - - -29 0 0 -72 - -lOO .950 -530 -740 -. 0 315).43 -110 0 0 0 0 -13 -33 . -1650.34 -17 -300 -110 ..180 . .. -40 -97 -400 488 ...40 .40 .520 -::no -145 140)..380-170 0 0 0 0 -19 -46 .22 -12 280I=iij.). ..59 . -232 -PI -60...70 =-fa.76 .60 I h9 I hll ....500 -20..=E .96 -44 0 0 -115 -290 250).200 . - -214 - -119 - -54 - -36 0.38 . -125 .3 - I - ell I - d9 I c8 I f7 I g6 1 h6 -6 0 I h8 --0 -8 --0 -9 ----0 --0 ----0 -18 .20 -7 18).310--120 30).410 -180 -207 lOO). -210...25 -9 .400 -205 .920-300 -1240 -1050 -1370 1200 - - -49 - 0 0 -130 0 0.62 -18 355). .65 -40 .140 -460 -450 ..830 -480 -660 =wr 180). .430 -240 -117 . -89 0.43 -14 -148 . .360-ISO -174 -106 -60 -29 .Tolerancije rukavaca (ILm) Nazivna mjera (mm) I a 11 20 -14 .. 0 -320.. -155 - -360 0. -1900 -840.68 -20.450.36 -12 -126 -71 -34 - -. -135 . -480.50 .550 -340 80)..6 .50 -25 40)..95 . 65 -340 -140 -lOO .. -385 450. .62 -160 - - .530-330 .52 -130 - - - - 0 0 0 0 -16 -39 .50...87 -220 - - - .25 .8 - -32 0.80 .'770 -460 -245 .30 .330 -120 ...47 '. .250 -1110 -280 -570 -1030 -285 65). -54 . . -1350 -400 -350 -1710.315 .580-=230 160).120 . -760 -1500 -440.480 -290 . .470 -280 ..345 -145 -60 .85 .

. .14 + 8 -3 14).400 400).80 80)......+479 +lOO +390 +244 +S24 +208 +435 .30 30)... .18 18). . ..65 65)..(JUS M..40 40). . ..6 -2 +7 6). ...225 225).160 160).A1.280 280).315 315).250 250). . . +236 +350 ---:+:i1i9 ---=t:TS9---:j:33O +4S7 + 80 +130 +258 +385 --:j:ITJ +169 +497 + 84 +140 +284 +425 +126 +190 +396 +556 + 94 +158 +475 +315 -:mo --:j:202 --:j:43"1 +606 + 28 -to 41 + 35 +48 +rso +114 +I66 +126 +172 +132 + 98 +I44 +108 -20 +20 +170 +350 +226 .ISO......4-252 +540 +525 +679 +590 +749 +660 --:rnr +740 +917 +820 489 I j I ..180 180).+272 +S87 +490 +232 +292 +637 .. .500 I I +6 I I 06 r6 0 +9 + I +10 + I +12 + I +15 +2 +4 +10 + 8 -:m+10 +23 +12 +28 +15 ...+33 .140 140). +17 of 16 + 20 + 10 + 14 ----:j:23 ----:t27 + 19 + 15 +32 + 19 + 23 + 34 + 39 + 23 + 28 I 06 u8 x8 I + 32 + 34 + 18 + 20 +41 ----:j:46 + 23 + 28 +SO ---:j:S6 + 28 + 34 +67+40 +60 + 33 +72+45 +74+41 +87+54 Ij...... ..100 100).355 355).. . .50 50)..200 200).76 +198 +264 of 54 + 79 +144 +210 ---:j:88 +233 +3I1 + 63 +170 +248 + 92 -:ms +343 +E3 + 65 +lOO +190 +280 ----:j:133 +273 +373 + 68 +108 +210 +310 +308 +422 + 77 +122 . .24 +9 -4 24)..10 -2 10).. . .120 120).158 - 1968) k6 mjera (mm) j6 Nazivna +4 ...3 -2 +6 3.~1 +11 -5 +12 -7 +13 -9 t}+21 +2 +25 + 3 +39 +20 +45 +23 +14 -11 +28 + 3 +52 +27 +16 -13 +33 +4 +60 +31 +16 -16 +18 -18 +36 + 4 +40 +4 +45 + 5 +66 +34 +73 +37 +80 +40 +81+48 +97+64 +99 +119 +60 + 80 + 5a + 59 + 34 + 43 -:ti09 -:tTI6 + 70 + 97 ---:j:6O -:j:72 ----:j:133 +I68 + 41 + 53 + 87 +122 +78 +148 ----:j:T92 + 43 +146 + 59 +102 +T78 ---:j:232 + 51 + 71 +124 +178 -:j... .450 450).

.+ 2 +16 +4 +20 +5 +24 +6 +28 +7 +34 +9 +40 +10 +47 +12 . . .+ 76 + 30 +90 + 36 . 280 280).18 I' I' 18).3 3).. .180 180). 315 315). .. .50 50). ..65 65).... ..22S 225).500 + 270 + 345 + 270 .10 10). . .140 140)..+ 370 + 280 +400 + 290 + 430 + 300 + 470 + 310 +480 + 320 + 530 +340 + 550 +360 +600 + 380 -t 630 + 410 + 710 +460 + 770 + 520 . ..160 160).120 120)..+ 830 + 580 + 950 +660 +1030 + 740 +1110 + 820 +1240 +920 +1370 +1050 +1560 +1200 +1710 +1350 +1900 +1500 +2050 +1650 + 330 .+450 ' +200 +460 . . .. CII Dl0 E9 +120 +60 +145 + 70 +170 + 80 +205 + 95 +240 +110 +280 +120 +290 +130 +330 +140 +340 +150 +390 +60 +20 + 78 + 30 + 98 +40 +120 + 50 +149 + 65 +180 + 80 +220 +100 + 39 + 14 +50 +20 + 61 + 25 + 75 + 32 + 92 + 40 +112 + 50 +134 +60 +159 +72 +20 +6 +28 + 10 + 35 +13 + 43 + 16 + 53 + 20 +64 +25 ....6 6). .200 200).. .100 100). .. +12 +170 +400 +180 .40 40). TD/nanclle \......355 355).80 80).30 30)....-. prDPrla F8 07 (lUll) Nazivna "1 lIliera{mm2.. . . . +210 +480 +230 +530 +240 +550 +260 +570 +280 +620 +300 +650 +330 +720 +360 +760 +400 +840 +440 +880 +480 +260 +120 +305 +145 +185 + 85 +106 + 43 +54 +14 +355 +170 +215 +100 +122 + 50 +61 +15 +400 +190 +440 +210 +480 +230 +240 +110 +265 +125 +290 +135 +137 + 56 +151 +62 +165 + 68 +69' +17 +75 +18 +83 +20 490 ... . 450 450)..l Al1 ..400 400).250 250).

.. ..280 280).. ..80 80)...177 Nazivna lI1iera (mm) I -1968) H7 H6 H8 +14 0 +18 0 +22 0 +27 0 +33 0 +39 0 +46 0 +54 0 H9 + 25 0 + 30 0 + 36 0 + 43 0 + 52 0 + 62 0 + 74 0 + 87 0 Hl1 0 + 75 0 + 90 0 +110 0 +130 0 +160 0 +190 0 +220 0 6 J +60 .. ..120 120). . .315 315)...250 250).... .. .18 18).AI...65 65).40 .I70.140 140).. 40). .160 160).O +25 0 +30 0 +35 0 +25 0 +40 0 +63 0 +100 0 +250 0 I +29 0 +46 0 +72 0 +115 0 +290 0 +32 0 +36 0 +40 0 +52 0 +57 0 +63 0 +81 0 +89 0 +97 0 +130 0 +140 0 +155 0 +320 0 +360 0 +400 0 491 . . .400 400). .10 10). ..225 225). .100 100).500 0 + 8 0 + 9 0 +11 0 +13 '0 +16 0 +19 0 +22 0 + 6 +10 0 +12 0 +15 0 +18 0 +21 . . 50 50). ...30 30). ./ .(JUS M. .3 3).450 450). . . .355 355)..6 6).180 180).200 200). ... ...

5 3 4 4 2 1.5 0 0 3 Y 1. najmanja mjera rukavca tolerancija mjere rukavca T( = Nmax Nml.---07 5 ---w8 6 9 6 .ierilo »ide« ispod najveCe J11. .30 30). z i Y (!-lm) mjerila za rukavce Red tolerancije IT Nazivna mjera Vrijednosti mm 6 7 8 I 9 I 11 H 2 2 3 3 4 z 5 10 1).ierila»ide« iznad najvece J11.5 2 4 3 3 4 3. .najveCa mjera rukavca Nml.r7 0 8 0 9 0 7 11 0 6 0 12 0 3 3 14 0 16 0 19 0 ------s.. 180 492 .5 3 2. mjerena od najveCe Odstuparlia tog mjerila neide J11.5 2.. . .18 18). Vrijednosli H..10 10).5 H -.) H tolerancija izrade mierila za rukavce z .iere max N y .najveee odstuparlie istro~enog J11.poloiaj tolerancijskog polja za novo J11.5 3 3 -..50 z Y H z Y H z Y H z Y H 2 1..-.5 1.iere rukavca Nmax.80 80).120 z Y H z Y H z Y 4 3 6 5 4 8 6 4 S- 5 4 7 -6 5 ---n22 0 4 3 -r5 4 8 6 4 ------g-------g.iere max N Mjerilo »ide« (dobro) mora ici preko rukavca..A1.-----s2:5 2.0 " 15 13 25 0 ---rs"28 0 32 0 0 18 0 120).-----g-- 50).3 2 1.5 3 5 2 1.r. .Tolerancije To I er a ncij mjerila e mj eri I a za ruk a vce (JUS M.r.------s. .6 z Y H 6)..5 1..iznose: odstupanja novog mjerila -z:t HI2 gomje odstupanje istro~nog mjerila +y - - - - - Mjerilo »ne ide« (odrnetak) - oznacujerno ga crvenorn bojom srnije ici preko rukavca. Odstupanja tog rnjerila rnjerena od najrnanje rnjere rukavca Nmin iznose: :tHI2.5 2. . ..5 - - - ne 3).r2 1.5 ---xs -.31O .5 2 3 3 3.1983) Nmax. .

. Vrijednosti H.80 80).. z y H z y H z Y H z Y H z y H z y H z y H z y H \ 1.5 1.---..5 2 2 5 0 2.5 1 1.18 18).. .5 2. . Odstupanja tog mjerila--=.---:r-.6 6). Nm.3 3).. - od najveCe .5 2.5 2.---s4 7 13 25 13 0 0 0 3 5 14 0 ----s 16 0 -n- 5 4 8 6 15 0 15 0 28 0 4 3 g6 4 ----g ----g ----g ----rs9 18 18 32 6 0 0 0 493 .---s.2 1 1 1.5 2.310-1983) najveCa mjera provrta Nmln najrnanja mjera provrta T( = Nmo.10 10).S 2 3 3 1.120 120). 1 mm rlJe nosI 6 i 7 I 8 I 9 I I!I l 11 1).30 30).5 5 0 0 0 3 ---s..S 2. d t.5 2 1. z i y «(..Ut1)mjerila za provrte Nazivna mjera Red tolerancije IT v .180 z y H.r -----n-11 22 6 11 3.J tolerancija mjerc provrta tolcrancija izrade mjcrila za provrt H polofaj tolerancijskog polja za novo mjerilo z »ide« iznad najm~e mjcrc Nml. .5 2 3 2.S 2 3 3 1.S 7 -0 2 5 0 2..mjercna od najmanje mjere provrta Nmln-.5 2. .5 2 4 3 3 5 2 2 2 1.A1.5 3 1.---:r-9 9 19 3 5 3 4 0 0 0 ---:r-. 1.50 50).Tolerancije Nmax- mjerila za provrte (JUS M.5 1 2 2 1..---:r-.5 2. .S 6 0 7 0 4 10 0 12 0 -S -r- 8 8 4 4 0 0 ---:r-. .liznose: odstupanja novog mjerila +zt HI2 donje odstupanje istro~nog mjerila -y - - - - ~ - Mjeril~ »ne ide« (odmetak) - oznaeujemo ga crvenom bojom tog mjerila mjercna - ne smije pristajati u provrt. najveCe odstupanje istro~nog mjcrila "idc« y ispod najmanje mjerc Nmln Mjerilo »ide« (dobro) mora pristajati u provrt.. Odstupanja mjerc provrta Nmox iznose: tH12.S 6 0 2.---s.5. . ..

.ovisno 0 stvarnoj mjeri obaju dijelova . provrta) i vanjske mjere manjega unutamjeg dijela (npr. . .ima . razIika izmel1u najveee mjere vanjskog dije- Zraenost Jzazor) z - Najveea Najmanja zracnost Zmax zracnost Zmin - la i najmanje mjere unutarnjeg dijela. s/.razIika izmedu vanjske mjere veeega unutarnjeg dijela i unutamje mjere manjega vanjskog dijela (prije sastavljanja obaju dijelova). b) Vrste dosjeda .. Tolerancija - razlika izmedu najveee i najmanje zracnosti (prisnosti).ima uvijek zraCnost (+ z).".razlika izmel1unajmanje mjere unutarnjeg dijela i najveee mjere vanjskog dijela.Dosjedl (nalljeganja) a) Osnovni Dosjed pojmovi omaka medusobne l'Odudarnosti dvaju strojnih dijelova. Labavi dosjed Prelazni dosjed evrsti iIi prisn i dosjed Lobavi dosjed Prelazni dosjedi ~ .ima uvijek prisnost (-z). . .zraenost (+ z) iIi prisnost (-z). odrel1ena »zraCno~u« iIi »prisno~u«... /. Jednaka je zbroju tolerancija vanjskog i unutarnjeg dijela. Prisnost (preklop)-z - Najveea Najmanja prisnost -Zm.. . rukavca). E E . I I I Cvrsti dosJed l 494 . razIika izmedu unutarnje mjere veeega vanjskog dijela (npr.razlika izmel1u najveee mjere unutarnjeg dijela i najmanje mjere vanjskog dijela. razlika izmel1u najmanje mjere vanjskog dijela i najveee mjere unutarnjeg dijela.x prisnost -Zmin dosjeda »negativna zraenost« .

j6. P7. h . nisu ovdje navedeni. J6. DI0.ooZe. ze . Sustav jedinstvenog rukpvca ima rukavce 5 tolerancijskim poljem u polofaju h...ell.. D9. 87 B9. Tolerancije dosjeda 5 1. K6. Dosjedi su u tom sustavu odredeni poloiajem tolerancijskog polja rukavca a. H9 Neki dosjedi 5 3.prelazni i evrsti dosjedi.. jS. koji se preporu~ju samo za ogranicena podruCjapromjera. N6. rS H7 .prelazni i evrsti dosjedi. . predoost 2. dll - H12 HI3 Prednosni dosjedi u sustavu jedinstvenog rukavca -h12 . R7. m6. . j6. hll .h9. predoost G6. i to: a. F8.1968) prednost imaju slijedeei dosjedi: Prednosni dosjedi u sustavu jedinstvenog provrta 3. E8. C9.d9.(6. s6 (6. prednost I I I - 3. K7.all. le. h8 HII .hl3 I. p6 H8 . E9. R6 F7. prednosti.c) Sustavi dosjeda Sustav jedinstvenog provrta ima provne 5 tolerancijskim poljem u polofaju H. M7. D9. f8. h6. 06.. P6. h8 . . prednosti. c8 .h9 . prcdoost H6 . i to A. hll bll. . . 05. c9. f8.c9. le . k6 .AI. kS. F7.h9 H9 . H8 - G7 CII. 496 do 499.- F8.labavi dosjedi J .labavi dosjedi j . r6 . k6. x8 . H .g6. prcdnost hS h6 h8 h9 hll h12 hl3 I i 2.gS. 495 . hS.. d) Izbor dosjeda Prema preporuci ISO (JUS M. H9 H9 II I . i 2. J7. H8 HII HII 1- CII. 1- - H12 BI1. M6.n. ell. predoost I.dl0. H7 F8.200/201 . U tom su sustaVlrdOsjediodredeni polofajem toleraneijskog polja provrta A. H6. u8. 010 1- All. pS. N7. HI3 DI1. d9. mS. sabrane su na str.

.315+1050+ 330 + 330 +1920+1080 + 860 315)...225 +1240+ 820 + + 660+240 + + 1320+840 +645 + + 740+ 260 +170 + 645 240 665 +470 +330 +237 +194 +151 260 +170 +100 + 50 + 50 + 50 90 5 00 . .. .003 + 270+ 60 + 20 + 60 + 20 + 14 + 6 + 6 + 6 + 420 + 220+fIT + 175+108 + 80 -+58 + 46 + 36+270+ 70 + 30 + 70 + 30 + 20 + 10 + 10 + 10 + 460 + 44 6). . F8 07 h6 mjeramm A 11 ell D 10 ell D 10 E9 FB F8 hll hll hll h9 h9 h9 h9 h8 h6 ' 'D Nazivna + 390 + 180+120 + 145 + 8. . .280 + 820+ 280 +1560 940 + +1400 + 860 - -+750 + 280 + 685 .18 180).Tolerancije dosjeda u sustavu jedinstvenog rukavca (".- 40)..0 - . ....65 + 340 + 140 +410 +140 +294 +208 +150 +122 + 95 65).200 . . + 280 + 260 +188 + 206 +134 + 97 + 71 + 57 +13 ..... ...-- 100).6 10).1080+ 730 + 580 + 230 -200).. 250 + 920+ 300 +720 + 300 +530 +370 +267 +218 +169 +1690+ 970 +190 + 780 +190 +110 + 56 + 56 + 56 280).. .450 +1500+ 440 +880 +440 +635 +445 +320 +262 +205 +2450+1280+230 +1035+230 +135 + 68 + 68 + 68 450). + 560+ 370 +279 + 292 +201 +144 +105 + 86 + 66 ..30 + 300+ 110+ 65 + 110 + 65 40 + 20 + 20 + 20 + 630+440 + 342 30). + 740+ 530 +100 + 414 +100 +60 + 30 + 30 + 30 ..-- 355).500 +1650+ 480 + 480 250).100 + 380+ 170 +480 + 170 +347 +246 +177 +144 +112 I I I I I I I I I . 0018 - .140 + 850+ 620+120+ 487+120+72 + 36 + 36 + 36 + 410+ 180 + 180 [+ 960+ 700 + 550 +460 + 200 + 200 +1020 +555-+ 560 +405 +285 +206 +169 +131 ' 140). 00400 496 .10 + 80 +40 + 80 +40 +25 + 13 + 13 + 510 + 315 +230 + 248 +163 +118 + 86 + 70 + 54 + 290+ 95 + 50 + 95 + 50 + 32 + 16 + 16 + 16 18)...40 + 310 +120 +340 + 120 +242 +174 +126 +103 + 80 +640 + 450 + 80 + 352+ 80 + 50 + 25 +25 +25 + 320+ 130 + 130 + 720 + 520 +404 50).160 + 520+ 210 +145 + 210+145 + 85 + 43 + 43 + 43 + 580 + 230 4 160). 0050 . ..80 + 360+ 150 + 150 .. . 225) .355 +1200+360 +800 + 360 +580 +405 +291 +240 +187 +2070 +mo +210 +900 +210 +125 + 62 + 62 + 62 + 1350+400 +400 +2300+1240 + 995 400)....-7 1 8 23 ...rn) -3). .120 120).5 +64 + 45 + 34 + 26 1.-. .-- - - - .+477 + 820+ 610 80).

To/erancije dosjeda JDJera m m azivna 1..14 ---r.355 ....3 3). +640 0 +720 0 +800 0 +450 0 +500 0 +555 0 +260 0 +280 0 +229 0 +163 0 +126 0 + 65 0 +187 0 +144 0 + 75 0 +211 0 +162 0 + 84 0 +178 0 + 93 0 315).180 .. +141 0 +108 0 - + 57 0 120).140 140).160 160). . .400 400)..500 I 0 33 .250 250)..6 6). .. ... .. ..40 40). +103 450). 180). . .200 200)... 355).80 H - h (fLm) I HII hlJ +120 0 +11. .280 280). 120 ... +180 0 +220 0 +260 0 +320 0 +380 0 I H9 HIJ hll h9 + 85 0 +105 0 +126 0 +153 -0 +182 0 +222 0 +264 0 I h9 + 50 0 + 60 0 +72 0 + 86 0 +104 0 +124 0 H9 I H8 h9 + 39 0 + 48 0 --:j:"S8 0 + 70 0 + 85 0 +101 0 H8 h8 + 28 0 + 36 0 0 + 54 0 + 66 0 + 78 0 I H7 h6 + 16 0 + 20 0 0 -+24 + 29 0 + 34 0 + 41 0 +148 0 +120 0 - + 92 0 +440 0 +307 0 +174 0 +500 0 +350 0 +200 0 +580 0 +405 0 +230 0 - - + 49 0 80).65 65).Stroj.450 +310 0 +252 0 +194 0 .ij-:-::T8 181."ki prirutnik 497 ..100 100).24 24 30).... ...50 50). .....315 .. . .10 10).. .225 225)..

32 --------+14 +10 + S2 + 3S +21 +17 + 6 .27 + 11 --=t8 +43 +29'+ 17 +14 +T --=--4---=-S .400 400). . .140 140).78 --=-u.. .28 .18 18).4 .7 -10 + 13 + S .- +S9 1 +42 1 -16 -33 1 .76 -101 --=--2J---=-n .. .160 160).6 6).9 + 10 + 4 . .100 100). .90 -12S ---=28 =68 . . ...Tolerancije Nazivna mjera mm dosjeda H7 r6 H7 s6 I 1.... .6 -10 .7 -10 -19 .. ..19 . ..13 . Soo -20 498 I-4S I + 68 +3S +S8 1 +23 1 + 20 -20 -4S .46 -130 -SI -144 .. .16 . . 280 +48 -16 +28 -36 +160 + S6 +142 1 -33 + SO I + 90 + IS -. I-2S +22 1 +106 + 9 1 +44 1 +32 1 + 36 + 12 -13 -2S 1 1 +36 -14 +123 1 + 79 1 -28 + 43 + 14 I I +SI +37 1 -14 -28 -.80 80)..---=--36 '73 - 60 .29 .30 30).3 3). ..~ -IS 1 -28 ~ + 8 -33 -- -48 - - + 7S + SO +30 +23 + 2S + 9 -11 -18 ''''-- 1 +17 -21 +19 j-.9 -16 .)IS 31S).2S0 2S0) .. . ..93 -133 =-n---=-76 -106 -IS1 +IS ---=34---=--84 -60 -109 -IS9 =38~ 1 -4S ~ 1 1 -113 =-42 +68 -16 +48 -36 +18 -66 -126 . 22S 22S)..SO SO)..3SS 3SS).S7 -ISO -169 -106 -190 -118 -202 -133 280).1 - I I .7!. .18 .120 120).8 -12 ~~~ -12 -23 ~~ 6 + 6 1 - H6 j 6 + 8 4 I H6 k6 1 H7 f7 - + 6 + 26 I H7 g6 1 H7 j 6 H7 k6 H7 n6 + 18 +12 +10 + 6 I 0 4 +17 +11 +14 I-18 + 62 + 41 +2S +19 + 6 - 7 9 SO - 14 -9 +21 -11 +26 -12 +31 -13 -IS ~--=!: 2.6S 6S)..88 -117 +13 ---=--25---=60 -S2 .10 10).S .. .450 1 1 I +101 + 17 +S4 -18 1 +32 -40 1 +176 + 62 I I +111 + 18 +7S -18 +S3 -40 +20 -73 ~ -'-1-1-1+60 ---=63 +194 +123 +83 1 4S0).20 +10 ~~ +24 +14 -:+1'l+T--=-~~ . .. -80 -166 1 -172 - 69 ~ -IS1 -244 -169 -189 -292 . . .S9 =-23 ---=-n + 90 + 30 I + S9 +37 +28 + 10 ' -12 ' -21 I +10 -39 +12 I ..180 + 2 .6 .44 . .40 40)..62 .200 200).6 .10 .23 ... .+42 -16 +2S 1 -- 180). ...

..140 + 460 + 200 -233 -311 + 200 +308 +211 +146 -127 -217 140). ... ..13/-67 + 290 .m) Nazivna HII HII H9 all ell l11iera m m I 1 I ell + 390 + 180 +10 + 14 1. ....87 + 60 + 370 +247 + 292 +10 +106 + 74 24)..+ 80 + 80 I 6 + 40 + 2 + 1310)..18 .-70 -124 820 4TI 80). . ..41 -76 +220 +152 +106 -133 -168 +100+414 +100 +60 + 30 56 -100 + 360 + 150 -148 -192 + 150 -...3 + 270 + 60 + 20 + 60 + 420 + 220 +13 +TIS 3).72 18)::" =21/.+ 960 + 700 -107 -18S +SSO 120).SOO I + 24S0 16S0 +1280 + 480 +785 +230 +228 + 103S +230 +135 + 68 -443 + 480 +4821 +329 -637 - 499 .40 .14 .200 + 660 + 240 -308 -422 + 240 +1320 +3S7 +244 +168 -186 -313 200)...40 d9 e8 f7 u8 H8 H8 I H8 I H8 H81 ..+ISOO + 440 +440 -S87 + 340 + 320 + 310 +120 +302 + 120 +181 +128 + 89 -99 -119 + 640 + 450 + 80 +3S2 58 + 80 + 50 + 25 =-3F + 130 + 520 + 740 +S3O + 140 +364 +140 +404 + 130 - - -109 -136 - - 4S0).400 +2070 +1120 +210 + 900 +210 +12S + 62 -S24 +1350 +400 +400 +2300 +1240 + 99S -393 400).18/.20 + 820 + 280 + 280 -3S6 -497 +IS60 + 940 +7SO -234 -394 250)..80 40).1 u sustavu jedlnstvenoll provrta (p.100 + 380 + 610 + + 170 +427 + 170 +261 +180 +125 -178 -232 +120 +72 + 36 -90 -156 100). ...+ 9 -+ O..50 ... ..212-3S3 225)....280 + 920 + 300 +640 + 300 +401 +272 +189 -396 -SS6 +1690 + -269 280).65 --65).....160 +1020 -+ 710 +49S +S6O + 520 + 210 +14 + 210 +145 + 85 + 43 -2S3 -343 -147 -247 +S8O 160)..180 +1080 """TI3O + S80' + 230 -273 -373 + 230 -164 -278 +1240 + 820 ---=t64S 180). . .3S5 +1200 + 360 +710 + 360 +439 +303 +208 -479 -679 -346 35).10 + 280 + 260 +40 . ....+ 9 + O +32 -+ 1614)..6 + 270 + 70 + 30 + 70 + 460 +166 +206 6). .120 + 850 + 620 +120 +487 -198 -264 + 410 + 180 + 180 -.x8 6 + 9 + 42 +30 34 +20 + 14 + 6 + 78 + 6 +40 -10 -46 + 30 +20 + 10 -12 + 98 +69 + O - - ---50)... + 10 + 31 +203 + 248 +120 + 86 + 61 ...225 + 740 + 840 +75 +66S + 260 +170 + 260 +170 +100 + SO -330 -4S7 +1400 -+ 860 +68S :.. 30 + 300 + 110 -+ 6 + 110 -+ 6 -+40 -+ 20 -51/-81 -31/-97 +342 -21 -=4f + 630 + 440 30).31S +10S0 + 970 +190 + 780 +190 +110 + S6 -431 -444 330 + 330 -606 +1920 + 1080 -301 -SOl + 860 31S).

5 . 2.8 2. je srednja aritmeticka udaljenost profila od seednjelinije . bUSenje tokarenje. - Prosjeeno odstupanje profi/a R.POVRSINSKA HRAPA VOST (JUS M.8 0.Y1 uzjmamo u apsolutnim vrijednostimabez obzjra na predznak + iIi-.I Y odn'. profila iznosi R.8 0. =7 flYI <Ix o Pribliwa vr~jednost prosjeenog odstupanja .da je .25 0.25 0.1964) Povrlinska hrapavost su mikrogeometrijske nepravilnosti na povrlini predmeta ko je su mnogo puta manje od dimenzjja promatranog dijela povrsine. Referentne duljine / izabiremo prema vrsti i finoei obrade i mjernoj metodi: Prikladna referentna duljina / Postppak obrade (mm) blanjanje gIodanje. R. lepanje m 0. p profit je presjek promalrane j:iovrsine presjeeene odrec:lenom ravninom re/erentna duljina je (dogovorena) du- / - Ijina dijelaprofila izabranog za odrestivanje hrapavosti.5 2.8 0.A1.5 2. Pod pojam »hrapavost« ne svrstavamo makrogeometrijskih nepravilnosti povrSine kojih se dimenzije priblizuju duljinskoj mjeri promatrane povrline iIi je premaSuju. razvrtavanje bcuSenje honanje.U granicama referentne zbroj kvadrata udaljeduljine / nosti y svih toeaka profila od seednje linije jednak minimumu. valovitost. npr. ~ 2:IYt! ~ 1. 500 .020/021 .5 8 8 25 Sistem srednje /inije - srednja /inija profita sijeee profil p tako .

R.profil odsijeca na paraleli sa srednjom linijom.6 I Rmax(ILm) 0.6 1.5 2..25 0.-R2 ("'" 6. + RIo) - - Kao orijentacija Rma.2. .. + 1'2+ .. 501 . I U strojogradnjipostotak no~nja neka ne bude veei od 40%. koji dotifu u granicama referentne duljine I najvi~e odnosno najnife tofke profila Rz = (R. a koji su udaljeni od najvi~ tofke profila za razmak c In = I.4 R.5).. = slufe izrazi: Rz"'" 4R. udaljena od najvi~ tofke profila za razmak c Duljina nolenja profila In je zbroj odsjefaka ~to ih u granicama referentne duljine I . a paratetna je sa srednjom linijom - - 5 Najveca visina neravnina Rmu je razmak izmedu dvaju pravaca. ..6 c (ILm) 0.od bilo koje linije koja toeaka profila ne sijeee profila. Vi sine neravnina p I m mz- profil referentna duljina m srednja linija profila paralela sa srednjom linijom koja ne sijeee profit Prosjecna visina neravnina Rz (mjerena u 10 toCaka) je razlika izmedu srednjih aritmetifkih vrijednosti udaljenosti R. paralelnih sa srednjom linijom....) I m - . + I. i to 5 najvi~ih i 5 najnifih u granicama referentne dutjine 1. paralela sa srednjom linijom.. 4 4).. .. + RJ + .1 Postotak noIenja profila Pn In Pn = 100(% . + R9).profil - - ..) p N o~enje profila referentna duljina srednja linija profila m. Za razmak c preporufuju se vrijednosti ovisno 0 najveeoj visini neravnina Rmax: 1)... .(R2+ ~ + ..

smjer obrade s obzirom na projekcijsku ravninu (usporedno: =.Stupanj povrsinske hrapavosti (JUS M. e f drugi podaci 0 hrapavosti.065 . N6 N6 N7 N8 N9 N9 NlO Nil NU N 12 502 . dodatak za strojnu obradu.referentna duljina I.). . 18 18). 80 80) .1981) Red tolerancije (ISO) 1T5 1T6 1T7 1T8 1T9 1T 10 1TU 1T 12 IT 13 1T 14 Slupanj hrapavosli .05 0.l. pribliZno radijalno prema sredgtu: R).065 -1981) cem prosjecnom odstupanju profila Ra Ra max fUll 0. .3 N3 N4 N5 N5 N6 N7 N7 N8 N9 N 10 za nazivne mjere (mm) 3). c . . d .1981) Oznake hrapavosti pri obradi odvajanjem cestica: b a . .AO. postupak obrade.065 .2 63 I 12.AO. ... . u vi~e smjerova: M.025 Stupanj .prosjecna odstupanja profila Ra (ILm)ili oznaka ///: ~cd ////// :~ /// b . 250 N4 N5 N5 N5 N5 N6 N5 N6 N7 N6 N7 N7 N6 N7 N8 N7 N8 N9 N8 N9 N9 N8 N9 NlO N9 N 10 Nil N 10 Nil NU 250). unakrsno: x. .. hrapavostl Ra max fUll u ovisnosti 0 najve- Stupanj hra~a~osti N6 N7 N8 Ra max ILm 0.A1. . pravokutno: .025 .4 0.AO..1 0.2 1 Nl N2 N3 N4 0.6 3. - - Oznakahrapavosti ez obradeodvajanjem b cestica: Primjeri: ~ Odnos reda tolerancije i stupnja hrapavosti (JUS M.stupnjahrapavosti(N.8 1.5 25 50 Stupanj hrapavosti N9 N 10 NIl N 12 Oznake povrsinske hrapavosti u nacrtima (JUS M.1981 in M. priblizno kruZno prema sredi~tu: C.

503 I U j! /' !I I.. . 3 4 5 6 7 8 9 1011 12 Ra(I'M) § 00 o N 0 . . oSupe Obra... . . . . . . . . . . ... . . .. .. . ju . . . . . . . . . ... . .. .. . . . . . .. . PoIiran Honan. . Ob: . . .. ... . . . . . . . . Razvrta &me. . . GIodan Bmen. . .. .. . .. .. . . . 0 0 00 .. . . .. . . . . . . . .012 1 2 Razred hrapavosti N . . . . . ... . . . . .. . . . . . . . . . . . ... . . . .. . .. . . . . .. .. . ... . . . .. . . .Postupak obrade u ovisnosti od stupnja hrapavosti Poslupak obrade Ra(l'm) 0.

3301 4. 504 I H I (5f8)H 0.0271 0.75 2 2.4357 2.0825 1.1443 0.3248 0.1299 0. =d-2H.1624 0.6495 0.541 3 0.NAVOJI Metarski navoji s trokutnim profilonr ISO Profil metarskih navoja ISO (JUS M.2165 0.043 3 0.433 ° 0.405 9 0.5 0.4 0.2436 0.1083 0. d.0379 0.35 0.2 0.1894 0.9743 1.7063 2.3608 0.065 ° 0. d2 .072 2 0.5 1.598 1 3.2990 1.1010 0.2990 1.0866 0.3248 0.1299 0.5954 0.2887 0.8944 2.1624 0.3789 .7217 0.75 0.897 1 4.5196 0.0758 0.5 3 3.2706 0.5155 1.065 ° 0.0825 1.6766 0.BO.081 2 0.054 1 0.1083 I (3f8)H I Hf4 Hf6 '.7631 5.6238 1.promjeri unutarnjeg navoja (vijka) D.25 1.H2.0361 0.866 ° 0.5052 0. 0.3248 0.25 0.9770 3.2598 0.1651 2.5 6.1367 1.54U 0.6928 0.0866 0.0487 0. 0.45 0.0974 0.1949 0.0974 0.7862 1.9743 1.0541 0.0758 0.6062 0..303 1 0.433 ° 0.487 1 .196 2 0.3897 0. d2 =D2 =d-3f4.2598 0.541266P 8 d.6 0.8119 0.0325 0.4614 1.433 ° 0.8660 0. 1.1353 0.7 0.1155 0.9486 0.270 6 0.0311 3.043 3 0.0505 0.2526 0.1624 0.9472 1.0217 0.3789 0.2706 0.0866 0.3 0.135 3 0.1894 0.1804 0.433 ° .OIO 1972) Korak navoja: P Teoretska dubina navoja H 2 Nosiva dubina navoja 5 H.2165 0.5 4 4.2436 0.2990 0.2165 0.4641 3.081 2 0.866 ° 1.7578 0.0433 0. Hf8 0.5683 0.3464 0.6495 0.6495 0.7321 2.065 ° 0.3789 0.0289 0.1516 0. D2 promjeri vanjskog navoja (matice) d=D d.1908 1.1461 0.8119 0.541 3 0.1732 0.5 5 5.3248 0.113 7 0.6238 1. Mjere u mm = V3 P = 0. DJ.2165 0.5774 0.6495 0.866025 P - P 0..4060 0.1083 0.1083 0.0577 0.]624 0.1732 0.2273 0.8 1 1.793 9 0.4871 O. =-H=0.1651 2.3532 .2476 0.433 ° 0.6495 0.2165 0.0825 1.0650 0. = D.

838 0.421 1.5 1.45 0.727 30.377 0.013 2.647 7.294 19.2 MZ.5 2. =D.350 7.863 12.5 4 4.8 43.5 5 5 I I I I I ! M56 M60 M64 I ! 5.45 10.752 23.5 0.35 0.013 4.908 2.242 3.938 1.25 1.350 6.480 5.587 46.836 1.75 2 2 2.545 4.459 2.688 4.051 25.OI2 -1972) d2 =D2 --l .9 76.835 15.5 M4 M4.829 0.5 2.376 9.038 1.3 65.208 2.5 5.4 M 1.5 1.929 1.5 3 3.402 39.4 1.294 17.7 17. a obifno tiskane oznake su navoji koji im!\iu drugu prednost.8 I I 1.727 33.00 7.3 0.5 3 3 3.205 1.188 8. I i d=D mm I 1.5 MS M6 (M 7) MS (M 9) MIO (Mlt) Ml2 MI4 MI6 MI8 MW M22 MU M27 M30 M33 M36 M39 M4Z M45 M48 M52 i p mm 0.917 5.75 0.2 2.835 \3.25 0.428 60.740 1.129 42.2 105 144 175 225 282 325 427 519 647 759 9\3 1045 1224 1377 .402 3.103 50.7 0.701 16.294 20.6 0.077 44.3 32.376 10.713 2.47 1.129 40.026 10.1 12.505 2520 2888 * Deblje tiskane oznake su navoji koji u upotrebi imaju prvu prednost.752 48.675 3.701 14.647 8.917 6.1 1.106 11.752 d.6 MI.5 5 6 7 8 9 10 11 12 14 16 18 20 22 24 27 30 33 36 39 42 45 48 52 I mm 0.8 MZ M 2.4 0.79 2.505 61. I mm A nun2 I 0.1 MI.046 2227 -M68 6 68 64.376 18.026 10.S M3 M3.98 4.25 0.494 0.587 0.45 0.I M 1.13 2.110 3.48 6.5 4 4 4.5 4.2 1.729 0.6 1.8 2 2.35 0.046 1905 I 54.077 42.188 9.9 26.670 37.8 52.567 1.850 3.221 1. Navoji u zagradama imaju treeu prednost i valja ih upotrebljavati samo iznimno u prijeko potrebnim slujevima.134 4.670 34.075 1.626 0.376 20.25 I normalni navoji (JUS M.08 1.428 56.5 6 56 60 64 0.373 1.376 22.752 26.103 I 57.Metarski Oznaka* MI MI.051 27.5 3.25 1.211 31.573 1.211 29. 505 . 1652 I 'I 52.

25 fini (sitni) I d.835 28.675 5.513 11. 505! .838 2.376 M Z.35 M4xO.1 x 0.350 13.513 6.647 I .701 29.376 13.350 25.S x O.376 20.835 16. = D.350 20.S (M 5.350 8.376 29.8 xO.752 27.376 28.7S (M 7 x 0.5) (MI5 xl) M 16xl.970 1.35 M 3.188 9.2 M 1.5 (M 14 x 1.835 25.761 23.917 24.647 8. =D.Metarski Oznaka 11 d(= D) x P mm M I x 0.026 16.701 32.25)21 M 14xl I) Vidi napomenu na sir.188 10.026 26.S) (M25 x I) (M 26 x 1.470 1.376 11.621 3.183 1.038 2.350 mm d.1'88 7.350 10.5 MSxO.I xO.376 10.1 14.350 18.5 M 12 x 1.75) M 10 x 1.273 .513 10.175 4.S M 16 x I (M 17 x 1.5) M6xO.5 x 0.917 15.929 2.350 23.701 17.6xO.350 16. mm 0.5 M 27xl (M 28 x 2) (M 28 x 1.2 x 0.3.026 25.583 1.75) M8xl M 8 xO.835 22.026 15.675 4.026 23.350 26.376 23.959 4.376 15.701 26.701 27. -" 3) Po mogucnosli ne upolrebljavali! 506 .026 31.7S (M 11 x I) (M 11 x 0.376 14.459 3.376 24.1 M 1.917 10.:.701 24.25 Ml2xl M 14xl.188 6.5) (M 33 x 3)" M 33 x 2 M33xl.75) M 12 x 1.Z M 1.917 14.5 xO.') Samo za svjeCicemolora s unulamjim 1zgaranjem.51 (M28xl) (M 30 x 3)" M30xZ M30xl. 13. 0.917 26..729 1.917 17.647 10.513 8.188 8.121 3.S M 4.1 M1.783 0.05 I 28.5 M14xl (M25x2) (M 25 xl.350 15.2 MZ x 0.3S M3 x 0.917 19.835 30.376 16.835 31.070 1.917 29.513 9.026 13.026 19.5) M 27 x 2 M27xl.773 3.5) (M 17 x 1) M 18x2 M 18xI.350 16.7S (M9xl) (M 9 x 0.S MZOxl M22x2 M22xl.5 MI8xl MZOxZ M ZOxl.026 11.350 9.376 22.376 18.835 23.870 0.701 19.883 0.917 7.026 29.376 26.188 6.5 M30xl (M 32 x2) (M 32 x 1..188 9.121 2.:.350 30.026 24.051 31.983 1.917 12.026 21.188 11.350 22.026 14.959 5.350 28.701 31.835 20.376 25.026 d.2 M 1.917 25.5 M 22xl M14xZ M 14 x 1.459 4.670 1.917 15.4 x 0.270 1.273 2.175 5.026 27.917 9.917 21.5 I d.701 21.835 26.350 7.835 18.383 1.026 17.917 8.513 7.188 13.917 22.5 x 0.25 M 10 x I M IOxO.917 Oznaka" d(= D) x P mm (M 15 x 1.15 M 2.752 30.

835 40.701 55.5 M 45 x4 M 45 x 3 M 45 x2 M 45 x 1.835 68.752 37.026 68.752 39.376 62.026 33.376 65.05 I 68.051 73.402 70.5 (M 62x4) (M 62 x 3) (M 62x2) (M 62 x 1.752 67.103 69.701 53.701 39.026 65.835 53.5) Oznaka11 d(= D)xP mm (M 35 x 1. d2 = D21 d.701 51.752 57.S I I .5 (M 38 x 1.BO.5 (M (M (M (M 75 x4) 75 x 3) 75 x 2) 75 x 1.051 46.402 58.026 39.376 51.402 63.376 55.026 57.5) M6Ox4 M6Ox3 M 6Ox2 M60xl.376 35.402 73.835 37.026 53.376 50.103 67.752 53.670 71.376 57.402 46.051 66.835 38.051 37.752 61.026 I 62.051 43.05I 56.026 48.752 45.835 54.05 I 60.5) M 52 x4 M 52x3 M 52x2 M 52xl.701 67.835 56.026 66.752 42.051 I 63. = DJ 34.835 70.701 54.701 47.402 61.670 66.835 34. 45.376 63.376 32.05I .026 62.051 38.05I 34.835 48.402 43.752 47.376 36.505 65.051 48.051 50. 59.835 66.670 -52.5 (M 40 X3 (M 40 x 2 (M 40 x 1.670 64.752 49.701 41.051 58.5)4) mm mm I d2 = D21 d.835 46.376 M36x3 M36x2 M36 x 1.051 60.752 33.670 68.376 36. = DJ 55.013-1972) Oznaka 11 d(= D)x P mm (M 58 x4) (M 58 x 3) (M 58 x2) (M 58 x 1.5) M39x3 M 39 x 2 M 39xl.701 38.701 63.026 .402 56.752 62. 54.026 34.376 70.670 62.752 52..701 49.402 '! 61.376 46.670 56.701 69.402 53.376 40.026 52. Samo za matice za uevrlCivanjc valjnih Icfaja.670 61.505 67.701 35.670 58.402 50.5) M64x4 M64x3 M64x2 M 64 x 1.402 40.376 I mm mm.670 41.376 47.670 48.376 60.5) M56x4 M56x3 M56x2 M56xl.026 38.835 58.026 .701 74.670 54.5 (M 50x3) (M 50 x2) (M 50 x 1.l.670 51.670 38.026 37.701 57.376 63.051 70.835 50.752 69.026 49.051 53.402 68.752 36.026 37.701 64.5 (M 55 x4) (M 55 x 3) (M 55 x2) (M 55 x 1.701 44.5 M48x4 M48x3 M48x2 M 48 x 1.835 43.670 44.5 (M 70x6) (M 70 x'4) (M 70x3) (M70x2) (M 70 x.752 59.navoji (JUS M.752 55.701 71.026 42.752 72.402 66.051 40.376 43.835 60.835 63.402 54. 507 .5) M68x4 M68x3 M68x2 M 68 x 1.026 72.75! 65.835 73.5) M72x6 M72x4 M72x3 M72x2 M72xl.026 60.376 37.701 59.835 59.5) M42x4 M42x3 M42x2 M42xl.5 (M 65 x 4) (M 65 x 3) (M 65 x2) (M 65 x 1.

505 140.051 93.701 91.505 71.670 141.051 78.051 156.670 81.835 83.752 IJ 2.752 132.103 97.752 97.670 126.701 81.051 138.051 161.701 141.402 153.402 158.835 78.701 126.402 78.Metarski fini (si/ni) Oznaka * d(=D) xP mm I navoji- d.505 95.670 121.051 74.835 74.103 152.701 96.103 73.670 161.505 130.701 76.670 96.752 122.051 103.026 76.051 108.835 148.402 103.670 106. 508 Vidi napomenu .701 111.701 75. M 95 x4 M 95 x 3 M 95 x 2 Ml00x6 Ml00x4 M 100 x3 Ml00x2 MI05x6 M 105 x4 M 105 x 3 M 105 x2 M 110 x 6 MJlOx4 M 110 x 3 M110x2 MII5x6 M 115 x4 69.701 86.505 135.835 73.051 128.835 138.= D'J d.752 102.752 77.402 143.6.505 160.670 136.505 145.505 85.835 123.402 98.752 73.505 80.103 137.752 142.752 127.701 151.402 133.103 142.835 128.505 75.670 131.402 123.505 155.103 147.835 93.505 115.103 87.5 (M78x2) MSOx6 M80x4 M80x3 M80x2 M 80 x 1.835 103.402 118. 113. = D.103 162.670 101.051 98.376 75.835 133.752 117.701 101.402 128.752 158.670 76.670 11.835 113.505 110.701 146.752 137.701 131. =D.670 72.835 98.103 102.051 88.402 74.402 148.505 120.752 M 76 x 6 M 76 x4 M 76 x 3 M 76 x 2 M 76x 1.103 127.670 146.505 105.752 147.402 163.752 107.402 na SIr.376 79.402 108.835 143.670 151.835 78.051 d.701 116.701 121.670 M 125 x6 M 125 x4 M 125 x 3 M 125 x 2 M 130 x 6 M 130 x4 M 130 x 3 M 130 x 2 (M 135 x 6) (M 135 x4) (M 135 x3) (M 135 x2) M 140 x6 M 140 x4 M 140 x 3 M 140 x 2 (M 145 x6) (M 145 x4) (M 145x 3) (M 145 x2) MI50x6 M 150x4 M 150 x 3 MI50x2 (M 155 x6) (M 155 x4) (MI55x3) M 160 x 6 M 160 x 4 M 160 x3 (M 165 x6) (M 165 x4) (M 165 x 3) . mm 111.103 77.103 112.402 93.051 83.103 92.103 132. 122.103 107.051 148.5 (M 82 x 2).670 156.103 82.835 118.402 138.835 88.103 157.670 91.701 79.103.402 88.051 123. = Do 72.026 80.835 108.701 136.103 117.505 150. 50S! mm mm Oznaka* d(= D) x P mm M 115 x3 M 115 x2 M M M M 120x6 120x4 120 x 3 120x2 mm I d.752 87.701 106.505 100.051 133.670 86.505 90.752 92.752 82.402 83.051 118.051 113.752 153. M 85 x 6 M 85 x 4 M 85 x 3 M 85 x 2 M90x6 -M90x4 M90x3 M90x2 M 95 x 6 .051 143.505 125.

220.BO.752 198.402 281. 226.505 230.505 175.505 275. I .103 287.051 176.505 215.103 167.402 271.505 250.051 na sIr.103 237.505 205.051 196.505' 185.402 188.402 213.402 193.5x3) 190x6 190x4 190x3 1972) Oznaka* d(= D) x P mm (M 230x6) (M 230x4) (M 230x3) (M 235 x 6) (M 235 x4) (M 235 x 3) M 240x6 M 240 x 4 M 240 x 3 (M 245 x 6) (M 245 x4) (M 245 x 3) MZ50x6 M 250 x 4 M250x3 (M 255 x6) (M 255 x4) M 260 x 6 M260x4 (M 265 x 6) (M 265 x4) (M 270 x 6) (M 270x4) (M 275 x 6) CM275x 4) M280x6 M280x4 (M 285 x 6) (M 285 x4) (M 290 x6) (M 290x4) (M 295 x 6) (M 295 x4) M 300 x 6 J\:13oox4 mm I d2 = D21 d.505 .505 170.505 245. 163.505 210.670 258.051 246.505 255.670 206.103 187.670 231.402 256.505 180.670 236.402 291.752 168.402 261.103 227.206.670 268.103 172.103 202.670 pl.670 211.051 211.402 243.- nastavak (JUS M.670 191.752 248.670 246.051 171.402 223.402 178.051 181.752 243.670 293.670 288.103 247. Vidi napomenu 509 .103 207.051 236.402 183.752 173. = D.051 216.402 223.670 253.670 186.051 186.505 195.752 178.402 276.752 218.670 196.752 193.505 285.752 (M 195 x6) (MI95x4) (MI95x3) M200x6 M200x4 M200x3 (M 205 x6) (M 205 x4) (M 205 x3) M210x6 M210x4 M 210x3 (M 215 x6) (M 215 x4) (M215x3) M220x6 M220x4 M220x3 (M 225 x 6) (M 225 x4) (M 225 x 3) - .670 278.402 296.505 295.402 248.051 231.5 290.051 251.505 190.103 297.402 233.670 201.103 277.103 267.103 262.505 260.505 235.402 168.670 263.505 270.OnOznaka* d ( = D) x P mm M 170x6 M 170 x4 M 170 x 3 (M 175 x6) (MI75x4) (M 175 x3) I\U80 x 6 M 180x4 ' M180x3 (M (M (M M M M 185 x 6) 185x4) 18.752 233.752 213. 505! 183.103 232.103 197.103 242.752 238.402 203.752 188.670 176.670 216.402 173.670 226.051 .402 286.402 208.402 228.402 266.505 280.505 265.103 192. mm '.103 177.670 mm mm 166.103 282.752 .670 273.505 165.103 182.402 218.670 283.505 200.402 198.051 201.051 191.103 292.752 208.103 272.= D.103 252.50.051 221. d2= D21 d.505 240.752 228.752 203.103 257.670 241.402 238.670 16!'i.103 212.505 225.103 222.103 217.670 221.051 241.670 181.

G - - - tik . 8 I j Tolerancije velikoga promjera navoja matice D nisu propisane.6. . Gor~je odno~no ~onje. . 8.BO. H Ti su polozaji tolerancija: e. p iznad nazivnog promjera vijka. 9 D2' D.koje oznacujemo brojkama 3 do 9. je razli~a izmedu najveeeg odnosno najmanjeg promjera I nazlvnog promjera naVOja. 3. d. Oznaka tolenrncije i njezin poloZaj (npr. D srednji nazivni promjeri d2. 510 .8 d2. od kojih upotrebljavamo: \ za promjere I veli~ine tolerancija d 4.6h promjer: za isti navoj. Yelicine tolerancija su odredene sa 7 stupnjeva. sred- I j njeg i malog promjera navoja: vijka matice Qmax Amax Q2max A2max almax' Almax njeg i malog promjera navoja: vijka matice Qmin Amin Q2min A2min Qlmin Almin ! . To su: veliki nazivni promjeri d. 6. 6.220 . Odredeno je: 5 poloZaja za navoje vijaka: e.4.6H. Polozaj tolerancije s obzirom na nazivni promjer oznacujemo slovima. P i 2 polozaja za navoje matica: G. 6h). g.velikog. . g ispod nazivnog promjera vijka. H - tik iznad nazivnog promjera oznaka matice. odstupanje.iz- nad nazivnog promjera matice. 7. h ispod nazivnog promjera vijka. Granicnipromjerinavoja su najveei i najmanji promjeri koje jo~ dopu~tamo. 221 . DJ Malim slovima oznaeujemo vanjski navoj (vijak). 7. .1967. je kombinacija za velicinu tolerancije Primjer oznake tolerancije: . a velikima unutarnji navoj (maticu).1974) Nazivni promjeri navoja jesu promjeri profila navoja ISO (vidi str. Gornja odstupanja.4k6h ali s tolerancijom 4k za srednji i 6h za veliki - za metarski navoj M20 s tolerancijom 6H: M20 . M20 . izmedu najveeeg i najmanjeg promjera). Tolerancija promjera navoja je razlika izmedu gornjeg i donjeg odstupanja (odn. sredDonja odstupanja velikog. k.Tolerancije metarskih navoja (ISO) (JUS M. h. Stvarni promjeri navoja su promjeri koje odredujemo mjerenjem izradenog navoja. 5. 504 do 509). Tolerancijaje odredena velicinom i poloZajem s obzirom na nazivni promjer. 4. 5.za metarski vijcani navoj M20 s tolerancijom 6h: M20 promjer - . a sadrze netoenosti mjerenja. D2 mali nazivni promjeri dl. k.

25 1.7 0..56 24) 71 28): :: 85 32). 22 95) 28 i5):: :45 19)..4).. 5 0. 30 4)... ..75 0.4).. IN.. ... Odstupanja (po JUS M.7).75 1 1.bez labavost . I Kratka no~iva duljina Is < INmln...6)..19 8. 2.60 26). 3p4h 5g6g 5h6h I I ~ ~ I ~ I ~ I bez labavosti srednja gruba .5 1 0:35 0:8):: :2:6 .232-1974) za preporucene tolerancije uz nosivu duljinu IN sabrana su na str..S 2. ..24 10).7...6).....71 36). 45 .duga nosiva duljina IL> INmu' Preporucene tolerancije (ovisno 0 kvalileti to1erancije i nosivoj duljini I) Kvaliteta izrade navoJa lina Preporurene tolerancije za navoj vijka za navoj matice Nosiva duljina Nosiva duljina . Normalna nosiva duljina IN d d IN. 4H 3p4h } 7e6e 5G 7g6g 5H 7h 6h 9g 8g 5H 6G 6H 7G 7H.mala labavost .9 4).5 6 2 3 4 6 3 4 6 12). 1.25 1.. 1-. 0. .11.8).25 0... 224 ..... 1. 2 2. .35 °. 5..16 6)..45 0..BO. 3p4h 6e 6g 6h 8g 5h4h 4k 6h.11 4..6 5. .13 5.1. 1.230-1967 i M.. 001..45 18) 53 20:: :63 7 5) . . . 45 45)...5 1 1.3 02 0'25 0.25 1.12 5). 512 do 518.3.. .. .3 1.4 0...'velika labavost . 04 . 180 180). ..36 18). 511 ...53 24)...malalabavosti mala prisnost 4h 4k 6h.18 1) 3 22..1'9 112) . .7). ..5 4 4.2 05) 15 0'6)".veta prisnost .5).Nosiva duljina I (tj.80 40). I 6H 7G 7H SG 8H . . . .3).1 3). 90 90).56 2 '" 2.BO.15 3.8 0.2 0...5 15 " 2 3 4 5 5...4 0.2» 6 .355 3 3.. Tak04er 3k 4h.99). .75 - ~ I ~ 3h4h 4k 6h..S)..5 2.5).36 15).5 1...8 1).2 --.6). . duljina dodira izmedu matice i vijka u smjeru osi) odredena je korakom P i srednjim nazivnim promjerom vijka d......7. . .5 2 8).5). 224 112) ..118 I !I . 2.4)..106 20)..5).6 °'7 0 .3).bez labavosti ..5)..95 12).7 .... mm mm mm mm 0...12 6.

-221 -270 i -184 o-o+95--::j:TI9+ 44 0 1 -140 0 1 - 90 0 + 90 ~ .5 + 38 .5 512 80 -i -250 .Tolerancije Nazivni pro-! Korak I mjer dmm : Pmm Tolerancije 6h .67 .28 .74 . -150 .. 0.71 -231 -288 -307 : .34-.5).0 + .-125 - '- .-. ~. --112 1---090 ---0 56 -+ 44 +7'732 22 -146 12 + 08 .5. ~ ~ -53 --=-21-0-0+39+73 85 .41i7S--=-'71.60 -172 - .0 .2..6 I~.56 .38 ---0 -198 -160 42 \ ~ -100 +100+128 --2.63 . 3 +109 + 42 + 36 0 + 96 +105 0 + 42 +113 - -172 32 lI.28 -0-0+"85 ~:-:-~'-24O.16 + 2.86 .+82 -155 -174 -119 .18 '1.32 -199 .~....22.56 ~~ -60 -24 -24 0 0 +48.67 ..32 -207.34.75 .14 + 31 -138 -106 .56 --=-i .26 -1\2 ..75 .26 . .63 i . ~-=--=-. -J~ -132 -85 ~~ 15 .48 .35 - - . 26 . srednjega Gornje i donje i 6e 8g 6g! 4h I 4k6h I 3p4h I~i-=-L-=--! 025 '~-=-=-.81 0.19 -20: I 0.67 . .11.25 -:-181 -218 -146 -118 .82 .38.12 + 34 ..35 __.56 .8).:. -216 -144 -118 6 -1780 . .53 .50 .71 .21- 0.40 0 0 .67 -244 . ~ 5. 1...28 . 42 -0-0 -170 -106 -212 0 + 48 +106 +137 0 I + 52 .22 -0--0+51+82 -156 -122 -100 63 12 + 32 ~.56 .86 .6).42 19 - 20 95 ---0-0+3'2+6830 .60 .22 ---0 0 +44 +7'7 -146 I-=-112 .32 -164 .75 .95.42 0 0 I~ 0 0 -=--=- I ~. -206 -138 ---0 --' 71 +63 8 +92 36 .36 1.4 --1-------.90 .5~ 3~-=--=.26 -0---0+75 75 '-::'63j .28 -o-o+7iJ-::j:98 1._____: I g I.95 .19 . ..2). -256 1 -0-0+82 85 -132 - I --.45 -=--=0 0 .

85 ..60 -60 ----0.5. Korak mjer dmm Pmm 6e 88 I I Tolerancije I 0 -.80 -265 --01---340 -398 -530 -180 -360 I .--0 +100 +122 1.32 .--0 +140 +182 4 -319 -415 -284 -224 -140 0 + 70 +150 +191 4.85 .-106 + 106 + 133 -241 -170 0 48 1 -60 ..5 -100 ...48--00 +160 . 48 0 --0 +132 +164 3 -297 -383 -260 -212 -132 0 + 58 .48.5 -217 -268 -182 -150 --0+95" 0 +117 95 + 42 .38 0 + 2 -=71 -303 -208 -0.--0 -336 -438 -299 -236 -150 0 + 73 .Strojanki prirurnik -433 -580 -395 -315 -200 -\18.1-555 -298 -250 -160 -335 -448 0 .5 -227 -282 -192 -160 -100 0 + 42 +138 2 -=71 .53 . .48 .53----0 . -418.26 6g I 6h I 4h I 4k6h I 3p4h - 22.0 + 80 + 99 -185 -226 -151 -125 80 0 + 36 .95 -60 -60 --0..80 .67 .38 .90 0 + 58 + 132 + 169 -388 -265 -212 -132 0 + 63 .0 +180 4 -375 -510 -340 -280 -180 0 6 4 . .0 +125 +158 .50 +188 1 4 0 + 70 -331 -435 -296 -236 -150 +160 +206 5 --106-=71 -71 ----0--0 -356 -471 -160 0 + 81 3.32--0.95 .38 0 +iTS + 143 -261 -338 --228 -190 -\18 0 + 48 381 .32----0 1.60 -250 -\18.180 -=71 . 3 .45 - 45).48 .5 -302 3 . .38 '--0.80 --00--380 -300 -190 .32 .95 -60 -60 --0 0 -+.promjera .80 .95 -60 --0 +160 -+195 + 70 +183 + 58 +210 + 70 i 6 J.80--0 --0-- 513 .I .75 .5 6 -112 -377 -500 -170 -118 . 63--0.85 . -309 -403 -272 -224 -140 0 + 58 180).4).48----0 --0 -285 -363 -248 -200 -125 -90 . 355 -345 -460 -310 --01 -16Q 0 .. .85 .63.navoja vijka d2 odstupanje 02mu i 02min(Il-m) Nazivni pro.80 -321 1--"0 0 1.26 .67 .38.--0+112 -251 -318 -218 _-180 1-\12 0 + 48 .48 0 0 + 140 +170 1 -280 .48 .75 0 --0 I -- 1- 2 3 90).

..4 0.6 5.4 -22.45 0.. .5.35 0..75 0.5 0. +I!1O +150 +118 +200 +160 +125 + 188 +28 +212 +32 +224 +180 +140 +186 +26 +200 +160 +125 +208 +28 +224 +180 +140 +236 +190 +150 +222 t32 +234 34 +250 +200 +160 +250 +38 +265 +212 +170 +266 I +196 +232 +262 +313 +333 +360 +378 +244 +274 +328 +375 +406 +430 +455 +288 +348 +395 +480 +383 +435 +505 +42 +26 +32 +38 +48 +53 +60 +63 +32 +38 +48 +60 + 71 +75 +80 +38 +48 +60 +80 +48 +60 +80 +280 +212 +250 +280 +335 +355 +375 +400 +265 +300 +355 +400 +425 +450 +475 +315 +375 +425 +500 +475 +530 +425 +224 +170 +200 +224 +265 +280 +300 +315 +212 +236 +280 +315 +335 +355 +375 +250 +300 +335 +400 +375 +425 +335 +180 +132 +160 +180 +212 +224 +236 +250 +170 +190 +224 +250 +265 +280 +300 +200 +236 +265 +315 +265 +300 +335 .5 1 1.+19 + 104 Tolerancije 6G I 7H - I 6H - - I 5H - 45).11.35 0.8).2).. .. .180 180).2 -.25 I 70 - 1.75 2 2. .. 11. .7 0.2 0.75 1 1.5 2 3 4 5 5.2.5 4 4.6). .4).25 1.25 1.8 0.90 90).22.8 2.45 0.6 0.. .5 1 1.355 I 514 .5 1.Tolerancije srednjega promjera navoja matice Gomje odstupanje A1max(ILm) (Donje odstupanje A1minza sve tolerancije H je 0) I D1 Nazivni promjer Korak D=dmm Pmm 0.5 1.5)..5 ' 2 3 3.5 6 2 3 4 6 3 4 6 +145 +161 +172 + 172 +184 +192 +216 +228 +256 +226 +252 +268 +284 +303 +322 +238 +282 +318 +383 +408 +435 +463 +297 +338 +403 +460 +496 +525 +555 +353 +423 +485 +580 +473 +535 +610 +20 +21 +22 +22 +24 +22 +26 +28 +32 +26 +28 +32 +34 +38 +42 +26 +32 +38 +48 +53 +60 +63 +32 +38 +48 +60 +71 +75 +80 +38 +48 +60 +80 +48 +60 +80 +60 + 85 + 67 +109 +19 + '90 + 71 +115 +20 + 95 + 75 +90 + 71 +109 +19 +120 +20 +125 +100 I + 80 + 133 +21 +140 +112 +90 +140 +22 +150 +118 + 95 +140 +22 +150 +118 + 95 + 149 +24 +160 +125 +100 +154 +22 +170 +132 +106 +176 +26 .

363 -240 -212 67 --=---32 ---=-32 ---0 -303 .45 0.85 .67 . -------=-u.95 ----0 --0---0 -112 -112 -180 -----0 ---0 ---0 -132 -212 .5 5 5.7 0.--0-636 .60.315 -500 -0- ----0- -236 -0-265 --0- --0-300 --0-315 - ---0 -335 ------0 -355 ---0 -530 -0-560 ---0 -335 ---0 -355 -375 515 ---0 -375 ------0 .-.-----0 ---0 -----0 -0 -90 -162 -140 -90 -140 -0 ----=22 -----0 ---0 ---0 -104 .25 0.63 -'.5 6 -60 --0-210 .95 --=--60 ---=-60 ---0 -570 ".75 2 2.2 0.56 .95 -150 .------0 -718 -1030 -680 -600 - - -90 -90 -140 ------0 --0--0.5 1.35 Tolerancije velikog promjera navoja vijka d Gomje i donje odstupanje a i amln(fLm) Tolerancije 6e 8g 6g 6h 4h 4k6h .80 -125 ---=-n.260 -174 -150 .95 -60 .56 -J96 ..-----0 -----0 -----0 I I I 17 0 0 0 I 3p4h ---=-19 ---0 .56 .5 -SO -156 - 0.63 -100 -100 -120 -----0 -=zo -----0 ---0 ---0 67 .8 ..488 -318 -280 80 --=---42-=--42 --0-415 .85 . -132 ------0 --0--0-ISO -150 -236 --0---0---0 -170 -170 -265 --0 --0 ---0 -180 -180 -280 --0 ---0 ---0 -212 -212 -335 - -236 -375 ---0 ------0 -265 -425 ---0 ---0 -300 -475 -----0 -----0 ..6 0.-0-240 .95 -60 ------0 -----0 -=zo -----0 ---0 .67 -106 -126 -106 -----0 ----=21 -----0 ------0 ---0 .85 .723 -478 -425 .1 Korak Pmm 0.56 -196 - ---=-19 -----0 ------0 -----0 ---0 -114 .75 0.80 -146 -125 .572 -377 -335 85 ----=-48 --0-460 648 -423 -375 -90 -=--sJ ---=-s3 --0-515 .306 -206 -180 .63 ----=-28 ---=28 -----0 -275 .36 .5 3 3.53 -----0 - -162 -140 I 1.25 1.921 -601 -530 112 ---=--'is -----0 -672 975 35 -560 -118 ---=so ---=-so.42 -67 ---0 ---0 0...4 0..53 -178 .5 4 4..407 -268 -236 -71 --=---34 --0-336 459 -299 -265 -71 --=-38 ----=38 --0-351 .- -73 .810 -535 -475 100 --=-63 --0-600 863 -563 -500 106 --=-n.53 .

-308 08 . ---..72 -183 -215 -101 -241 -108 .99 07 '-297 ---o.-164 . .-.1- : - ~---77 .72 -156 -183 -101 -207 -108 -218 -116 -124 -208 -240 -163 -269 -174 -284 -185 .75 . 0 35 ' -- .-..--54 . 516 -403 -753 -361 -711 -361 -647 -488 -753 . -122 -233 -268 -157 28) .:- --631 -593 -533 --608 2S .21-125 . --..75! -=. 035 -.87 .-.70 . ' ~ . " -329 -176' -348 -234 -303 -245 -130 -234 -180 -308 -232 -382 -282 -457 -180 -312 -232 -389 -282 -461 -334 -535 -384 075 -164 '-318 -204 -388 .- 36' -190.--=-140 :. -173 -58 -58'-'-154 -129 -85 ~65 -65'-'-188 -168 -142 -70 --=-sJ -.78 -152 -184 -119 -214 -130 -229 -139 -140 - -108 .4 I ~ 1. . 56 I~ ~. 06 .6).22.-162 -143 -118 .87 -144 -. "" I. -- - . .36 ' - -291 -- I - ~.51 .2).--204 -394 -243 -465 -284 -532 -324 -600 -360 -664 -441 -791 -249 -569 --170 -432 -208 -510 -249' -581 -287 -649 -327 -721 -403 -848 " j -144 -224 -291 .-243 -451 ~ -170 -4~ -208 -488 -108 -225 -144 -287 -180 -345 -217 -410 -174 -291 -224 -367 -275 -440 -327 -520 ~---I----15 -284 -524 ---.--' ..93 .Tolerancije malog Gomje i donje Nazivni pro~er dmm Korak! Pmm' 02 ' I I T oJerancije 6e 8g 6g 1-46'-29' -110 6h 1 4h 4k6h 3p4h ..11...s. . 1 5) 2 8 .-.Sf .-371 -180 -355 -217 -415 -253 -474 -289 -275 -450 -327 -525 -378 -599 -432 --676 -540 -826 !-os I' '~ 11.-252 -116 -269 -108 -262 -144 -328 -180 -388 -217 -457 -144 -334 -180 -402 -217 -465 -253 -529 -289 .-5..92 -203 -236 -123 -263 -130 -274 -140 -293 -130 -284 -170 -354 -208 -416 -249 -489 -170 -360 -208 -430 -249 -497 -287 -563 -327 045 -..Sf -158 -139 -116 -128 -110.

623 -984 -946 -1696-1828 . 45.595.465 507. .289 .505.623.889 -1140 -1051 .433 .641 1.327 ..542.946.5931.-.869-.170 401 .866 ... .577 .809-1024 .327 .931 - - - - - -1731 -1878 -1693 -1613 -1498 1 - - 517 .972.864 -1280 -1149 -1089 -1005 -1292 -1273 -1210 -1124 -1446 .999 -1438 -1553 -1403 -1332 -1242 -1600 -1484 .984.432..613 .713.756.637 577-577 - .518 . .781.774.282" 360 .289 .849. .535.-1059 -1145 -1022 .648.282 204 i .637 . 5 1 .947.315 .481.433.432 .433-'433 .713'.864 794 672 637 637 577 -1205 -1145 -1045 -1332 -1222 -1240 "-1375 .442. -946 -1658 .481.946.577.794.: ~ 45).648-.674 .722-1080 .481. ~ .693 .481.909.771.327-..736 603 539 .751.958-1052 .384 1.864.327 . -866 -1478 ..897. maxi o.5 -:1196 -1300 -1161 -1101 -866 -1578 -1015 -1302 --.217 .327.249.249 .558.545.Korak mjer dmm Pmm I 6e I I To1erancije I 8g I 6g 1 6h 1 4h 144 I 4k6h I 3p4h 224 180 I .866 1 1 3 6 1 ~ - 518.934-1012:.8691. -1184 - 672 .481 -=481 .661.866. 22. 2 ~ 90).906 ---.552. 170 I 367- 144 341- 296.481 .433.517.590 984-1097 .45 I~ ~ -:.946..-1200 - ~ 6 1 .637.518 .485.969 .906.682 ..607.921.650.672.577 .650.828.289'=289 .475.289.376.793.989.360 .946..551.722.861.590 481 .505.217 .613. .873.694.470 .684.433 . .899.-1567 -1690 -1530 -145 5 -1360 -~ .249!'.590 / 1 =-284! .637 .90 1 - :.420 .433' .425.384 .180i4 . min (fLm) Nazivni pro.577.672 .899 432688648 996864384 618 590 912 794 .360.984 .794 -1194 -1341 - -1310 -1412 750 .4).-.694..946-1032 .~ : 2 1 .793..794 -1210 -1325 -1175 -1115 -1025 -1312 -1207 - ~ 180) 35 .promjera na voj a vij ka d( odstupanje '0.327 ..648.518 918 .558.789-1004 . .637.217.327.530 ..637 .866--1716-1853 -1678 -1598 -1488 577 .327-289 .217.. '~ 1 1 I 1- .794-.651-.284j-249.433 .

5 3 3.2 0.45 0.75 2 2.5 6 [ 6H 5H + 56 + 80 +90 +100 +112 +125 +140 +150 +160 +190 +212 +236 +265 +300 +355 +400 +450 +475 +530 +560 +600 +630 i +200 +221 +246 .4 0. +258 +274 +326 +363 +407 +459 +513 +602 +678 +763 +810 +913 + 971 + 1025 +1080 I I + + + + + + + + + + + + + + 180 200 224 236 250 300 335 375 425 475 560 630 710 750 ' I I I I I i+ + 850 900 + 950 +1000 +100 +112 +125 +140 +160 +180 +190 +200 +236 +265 +300 +335 +375 +450 +500 +560 +600 +670 +710 +750 +800 518 .8 I 1.I u.5 5 5.6 0.75 0.7 0.25 0.25 1.5 4 4.5 0.35 0.5 1.

030 265.672 449.911 26.955 22.64033 P Zaobljenost r = 0. 28 19 19 14 14 14 14 11 11 11 11 11 11 11 11 11 11 11 11 R 3'/. .137 33P Veliki promjer Mali promjer Srednji promjer navoja navoja navoja d I 1 d d. R'I. R'I. I d p I mm 100.540 2.680 113.309 2.Cijeml m\'ojl (JUs M. R'I.331 1.630 240.534 81.Treba se po mogucnosti kloniti dimenzija u zagradama.056 1952) navoja (Whitworthov) Profil cijevnih Broj navcija na 25.115 3.309 2. R3 R 3'/. (R 1'/.540 2. d2=d-HI p I Oznaka.110 15.309 2. R'I.309 2.184 81. mm 9.115 ~j R'I.115 3.830 316.272 423.540 3.157 16.230 341.030 125.472 n I mm 2.830 189.309 2.309 2.146 59.115 3175 3.4/n Teoretska dubina navoja H = 0.115 3.) R 1'/. .323 41.540 2.910 44.907 1.309 2.430 151.309 2.96049 P Nosiva dubina navoja HI = 0. R 2'1.309 2.309 Oznaka.072 474.728 13.309 2. R'I. R 1'1.884 93. R5 R 5'1.249 31.115 3.1 R 1'/. .872 398.=d-2H.430 290.4 mm: n Korak navoja (mm) P = 25.309 2.814 1.330 106.309 2.BO.115 3.662 20.130 163.814 1.309 2.309 2.309 2. R 3'1.309 2.980 n I mm 0.814 1.130 138.891 41.309 2. Oznaka (nazivni promjer) daje priblitan unularnji promjer cijevi u (napu~Ienim) colima. R4 R4'/. R2 R21/.201 33. R2'/.814 2. RI (R Ill.803 53.230 214.309 2.331 1. 519 .472 372. R6 R1 R8 R9 RIO RII RI2 R13 RI4 R 15 RI6 R 11 RI8 11 1I 11 11 11 11 11 10 10 10 10 8 8 8 8 8 8 8 8 R 7/.614 65.441 30.

2HI Srednji promjer navoja dz = Dz= dPresjek jezgre A = dJz'ft/4 ViSevojnitrapezni navoji H.BO.5 3.5 4. navoja.25 1.5 Veliki promjer navojaMali promjer navoja vijka d matice D4 = d + 2ac vijka dJ = d (=D) (= dl) - - 2h3 .maxR2max I p 1 0.5 0.5 12 I 13 I 0.5 17 I 16 1 0.5 0.075 0.5 14 16 18 20 22 24 28 32 36 40 44 na tjemenu RI u korijenu Rz I H.matice DI = d.25 3 0.5 10 1 11 1 0.9 1. dok sve druge mjere ostaju nepromijenjene.25 0'751 0. * Trapezne navoje upotrebljavamo posebno za radna vretena.75 3.25 2.15 2 0.5 21 1 20 I 0.5 0.25 0.5 5 0.5 0.125 0.25 0.25 1.max I.5 0.25 0. I h3=H.5 0.5 0. 1 R. Mjere standardiziranih trapeznih navoja su na str.5 0.25 0. Nazivna - dubina navoja vijka matice h3 = HI + ac H4 = HI + ac 0'[ Zracnost Zaobljenost Mjere profila trapeznoga navoja (mm) p 1.5 18 1 19 1 0.060 Profil trapeznih navoja 1977) Korak navoja P Dubina osnovnoga profila navoja (= nosiva dubina) HI =0.5 22 1 1 23 0.I a.25 0.5 2 3 4 5 6 7 8 9 10 12 1 H.5 5 5.5 4 0.125 0.5 4 4.I R.5 6.25 0. 520 .5 14 1 15 1 0.25 0.5 6 0.125 0.5 11 1 12 1 0. Korak navoja P n-vojnih navoja yeti je n-puta od koraka jednovojnog.5 8 1 1 9 0.75 2.25 0.5 0.15 0.5P . I a. I h3=H.5 0. 521 do 523.25 2.R2max 7 1 8 1 0.25 0.Trapezni navoji (JUS M.25 0.125 0.5 0.5 9 1 10 1 0.

5 20.S 33 33 35 36. I A mm2 30.S 37 37 39 40.S 32 29 34 40.S 29 25 30 36..2 7.5 7 8.5 8.5 36.S 28.S 36 31 37 ~ I D.5 22.5 IS.5 16..5 8.5 Tr 9x 2 Tr 10x 1.S 40.S 41 41 43 44.25 9 10 11 10.S 38 42 - d.S 25 26.7 70.S 29 27 31 34.BO.5 13.S 42.2 6.8 44.5 8..S 24.S 24.5 20.06I/062 1977) Oznaka* Tr 8x 1.3 10.5 9.5 12.S 26.2 56.5 2 1..S 22.5 12.6 143 104 143 241 189 214 330 269 177 330 471 398 284 415 638 491 346 573 830 661 491 707 1046 804 661 908 1288 1018 755 1075 8. I 6.5 18.5 Tr 10x 2 Tr 11x 2 Tr 11x 1 Tr 11x 3 Tr 14x 3 Tr 16x 1 Tr16x 4 Tr18x4 Tr1Ox1 Tr1Ox4 Tr22x 5 Tr14x 3 Tr14x5 Tr14x8 'Tr26x 5 Tr.5 11.S 21.S 18.5 11.5 19 23 28.S 29 31 32.S 16..S 33 31 34.5 8 9 10 9 11 14 12 14 18 16 17 21 19 16 21 25 23 20 24 29 26 22 28 33 30 26 31 37 33 30 35 41 37 32 38 mm D.5 2 2 2 3 3 2 4 4 2 4 5 3 5 8 5 3 5 8 6 3 6 10 6 3 6 10 7 3 7 10 7 3 7 10 8 8 9 10 10 11 12 12 14 16 16 18 20 20 22 24 24 24 26 28 28 28 30 32 32 32 34 36 36 36 38 40 40 40 42 44 44 44 46 7.2 33. 521 ..25 8 9.5 12.5 24 27 30.5 14.3 9.5 13.S 35 38.7 86.S 20.5 45 45 47 * Uzeti su u obzir svi navoji prve prednosti (debelo tiskani)..5 16.9 56. Tr34x 6 Tr36x3 Tr36x 6 Tr36xl0 Tr 38x 7 Tr40x3 Tr40x7 Tr40xl0 Tr42 x 7 Tr44x3 Tr44x 7 Tr 44x 10 Tr 46x 8 1' 1..2 52.S 25 21 27 32.5 15 20.S 22.5 IS 14 16 19 18 19.S 25.5 17.S 20 23. mm 6. od navoja druge prednosti samo oni s prednosnim korakom.---Trapezni navoji (JUS M.5 10.S 28.18x 3 Tr18xS Tr18x8 Tr30x 6 Tr 31 x 3 Tr 31x 6 Tr31xl0 .5 10.S 38.S 24.

5 58.48 12 I 8 8 12 9 3 9 14 10 4 10 16 10 4 10 16 12 4 12 18 12 4 12 20 12 12 14 6 14 22 14 14 14 6 14 24 3 i 46. 522 " Uzeti su u obzir svi navoji prve prednosti (debelo tiskani).5 53 53 56 60.5 39 I I DJ mm I D.5 49 49 51 ' 52. mm I I . .5 43 39 45 56.5 87 78 92 97 99 113 104 96 109 114 119 133 124 114 36 42 49 44 40 46 57 51 46 55 - 48 46 50.5 50 44 54 65.5 59.5 71 72 76 80.Trapezni Oznaka" Tr 48x 3 Tr 48x 8 Tr 48x12 Tr SO 8 x Tr 51x 3 Tr Slx 8 Tr Slx12 Tr 55 x 9 Tr 60x 3 Tr 60x 9 Tr 6Ox14 Tr 65xl0 Tr 70x 4 Tr 70xl0 Tr 70x16 Tr 75xl0 Tr BOx 4 Tr BOxl0 Tr BOx16 Tr 85 x 12 Tr 90x 4 Tr 9Ox12 Tr 9Ox18 Tr 95 x 12 Trl00x 4 Tr 100x 12 Trl00x20 (Tr 105x 12) Tr 110x 12 (Tr lIS x 14) Tr120x 6 Tr 120x 14 Tr 120x22 (Tr 125x 14) Tr130x14 (Tr 135x 14) Tr 140x 6 Tr 140x 14 Tr 140x24 .5 81 82 86 90.S . 60 60 60 65 70 70 70 75 80 80 80 85 90 90 90 95 lOO lOO 100 105 110 115 120 120 120 125 130 135 140 140 140 .8. od navoja druge . p mm 3 I I d mm! 48 48 50 52 52 55 52 !d'=D' . 45 35 41 48.5 61 62 66 70. mm 42 46 1 d.5 I 91 92 96 100.5 77 70 82 95. .5 69 62 72 85. mm 44.S I 53 60 68 65 62 70 78 75 72 79 88 84 81 89 98 94 90 99 104 108 117 113 109 118 123 128 137 133 128 50.5 101 102 106 i1l1 117 121 122 122 127 132 137 141 142 142 I ' i m~' 1555 1195 962 1320 1847 1452 1195 1590 2507 1963 1521 2290 3370 2734 2124 3217 4477 3739 3019 ~072 5741 4657 3848 5281 7163 5945 4118 6648 7390 7698 10029 8495 7238 9331 10207 11122 13893 12076 10207 I I prednosti samo oni s prednosnimkorakom. 52 64 75.S! 44 I I 1 I 40 .S I 55. l :g 54 65 76 70 64 73 86 72 83 96 88 80 93 98 101 114 106 98 III 116 121 134 126 116 78 48.

od navoja druge prednosti samo oni s prednosnim korakom. mm 147 152 157 161 162 162 167 172 177 181 182 182 13070 13685 14741 18385 15837 13'273 16972 18146 19359 22966 20106 17671 21382 22698 24053 28652 25447 21642 27759 34967 30791 26016 33979 41910 36644 32047 40 115 47916 43744 37325 46759 55990 50671 44488 54739 64 692 50671 I 58965 I 18' 18 18 8 20 33 20. d. 523 . mm 14 16 16 6 16 28 16 16 16 8 18 28 145 ISO 155 160 160 160 165 170 175 180 180 180 185 190 195 200 200 200 210 220 220 220 230 240 240 240 250 260 260 260 270 280 280 280 290 300 300 300 138 142 147 157 152 146 157 162 167 176 171 166 176 181 186 196 191 184 200 216 210 202 220 236 229 222 239 254 249 240 258 274 268 260 278 294 288 278 129 132 137 153 142 130 147 152 157 171 160 ISO 165 170 175 191 180 166 188 211 198 182 208 231 216 202 226 247 236 218 244 267 254 238 264 287 274 254 Oznaka* (rr 145 x 14) Tr150x16 (rr 155 x 16) Trl60x 6 Trl60xl6 Tr 160 x28 (rr 165 x 16) Tr170x16 (Tr175 x 16) Tr 180x 8 Tr 180 x 18 Tr180x28 (rr 185 x 18) Tr 19Ox18 (rr 195 x 18) Tr200x 8 Tr 200x20 Tr 200x33 Tr .navoji (nastavak) . Tr260x12 Tr26Ox22 Tr 260 x40 Tr 270 x24 Tr280x 12 Tr 280 x24 Tr280 x40 Tr 290 x24 Tr 300 x 12 Tr 300 x24 Tr 300 x44 * Uzeti su u obzir svi navoji prve prednosti (debelo tiskani). I~' 11311 139 154' 144 132 149 154 159 172 162 152 167 172 177 192 182 168 190 212 200 184 210 232 218 204 228 248 238 220 246 268 256 240 266 I 276 256 2881 134 D. 8 20 36 20 8 22 36 22 12 22 40 24 12 24 40 24 12 24 44 187 192 197 201 202 202 212 221 222 222 232 241 242 242 252 261 262 262 272 281 282 282 292 301 302 302 I ' .Z10x20 Tr220x 8 Tr 220x20 Tr220 x36 Tr 230 x20 Tr240x 8 Tr 240 x22 Tr240 x36 Tr 250 x 22.

994 1.413 1.2HI .711 38.736 2.485 2.913 96 P + H A = d127t!4 =d + 1.236 0.826 22.870 0.810 8.H Korak navoja P n-vojnih pilastih navoja veti je n-puta od koraka jednovojnog navoja.740 P 16 18 20 22 24 26 28 32 36 40 44 H.884 15.562 24.0.091 20.355 2.249 0.060 1.711 5.884 2.649 0.621 0. ali samo u jednom smislu.118 1.480 3.391 2.353 0.734 2.182 r 1.73205 P Dubina navoja na vijku HI = 0.5 15 16.826 3. a prenose velike sile. HI 1.2H2 d2 = DI . 524 .620 17.942 7.maticeD = d Mali promjer navoja Srednji promjer Presjek jezgre ViSevojni pilasti navoji .589 0.942 1. Pilasti navoj upotrebljavamo za vretena koja mnogo rade.Pilasti navoji (JUS M.355 19.86777P Dubina navoja na matici (= nosiva H2=0.vijka dl = d .231 3.5 2.240 34.497 0.vijka d .5 9 10.25 3 3.707 0.5 21 24 27 30 33 b 1.474 4.971 5. a treci jos samo u starim konstrukcijama.603 3. 12 13.746 0.298 3.75 7.074 6.339 5.5 0.149 1.062 3.207 6.491 1.25 6 6.471 4.471 0.824 0.678 10. dok sve druge mjere navoja ostaju nepromijenjene.matice DI = D .120 2.298 27.237 2.988 2.977 4.070 -1981) Profil pilastih navoja Korak navoja P Teoretska dubina navoja H = 1. drugi za posebne slucajeve.373 0.182 H.769 4.75 4.BO.413 12.982 3.240 4.124 27 P Zaobljenost P 2 3 4 5 6 7 8 9 10 12 14 Mjere profila pilastog navoja (mm) b r H.243 1.468 Veliki promjer navoja .769 31.050 14 P . 13. Razlikujemo tri prednosna stupnja pilastog navoja: prvi je za obicajnu upotrebu.178 1.5 5.75P ~r dubina navoja) Zracnost b = 0.5 18 19.117 77 P r = 0.

794 12.644 34.5 13 10 17 14 19.089 mm 10 12 12 16 16 20 20 24 24 24 28 28 28 32 32 32 36 36 36 40 40 40 44 44 44 48 48 48 52 52 52 60 60 60 70 70 70 6.116 22.954 31.5 29.794 19.232 mm 7 9 7.3 123 64.636 10.5 39 64 55 46 D.545 43.4 408 293 156 564 370 168 745 514 273 951 609 403 1 182 797 422 1438 914 580 1720 1 141 763 2358 1547 1001 3123 2 177 1401 .174 46.954 27.322 14.116 26.644 38.1 36.227 33.5 46.4 215 134 277 184 80. prveprednosti D d.954 24. 48 52 52 52 60 60 60 70 70 70 mm navoji d.545 39.227 35.116 31.954 42. Upotreb1javati treba u prvom redu debelo ozna~ene navoje 525 .181 33.817 49.453 67.5 16.272 63.636 13.590 22.586 14.794 34.545 29.174 54.i81 59.794 21.909 25.5 12 23.644 42.644 30.Pilasti Oznaka.545 25.5 25 39.058 18.863 50.794 44.954 20.586 18.5 26 43.590 18.794 15.528 9.794 31.954 53.636 9.954 14. mm 8.5 33.272 18.794 38.5 23 17 31.636 17.528 6.954 35.909 29.817 45.058 16.954 46.181 41. A mm' 33.5 16 27.852 22.794 27.380 35.5 20.5 57. S 10 X 2 S1Zx2 S lZx3 S 16 x 2 S 16 X 4 S 20 x 2 S 20 X 4 S 24 x 3 S 24X5 S 24 x 8 S 28 x 3 S 28x5 S 28 x 8 S 32 x 3 S 32 X 6 S 32 x 10 S 36 x 3 S 36 X 6 S 36 x 10 S 40 x 3 S40x7 S 40 x 10 S44x3 S44X7 S 44 x 12 S 48 x 3 S 48 X 8 S 48 x 12 S 52 x 3 S 52 X 8 S 52 x 12 S 60 x 3 S 60 X 9 S 60 x 14 S 70 x 4 S.5 27 21 35.702 63.528 13.817 57.272 21.5 36 30 47.322 10.116 27.174 42.181 37.954 39.5 40 34 55.852 23.528 8.058 52. 70 X 10 S 70 x 16 p mm 2 2 3 2 4 2 4 3 5 8 3 5 8 3 6 10 3 6 10 3 7 10 3 7 12 3 8 12 3 8 12 3 9 14 4 10 16 d mm 10 12 12 16 16 20 20 24 24 24 28 28 28 32 32 32 36 36 36 40 40 40 44 44 44 48 48.794 25.

726 160.634 155.451 251.290 157.644 52.726 97.348 210.181 69.998 232.909 130.817 283.089 87.586 132.116 148. D mm 80 80 80 90 90 90 100 100 100 120 120 120 140 140 140 160 160 160 180 180 180 200 200 200 220 220 220 240 240 240 260 260 260 280 280 280 300 300 300 navoje mm 74 65 56 84 72 63 94 82 70 111 99 87 131 119 104 151 136 118 168 153 138 188 173 152 208 190 166 228 207 186 242 227 200 262 244 220 282 264 234 D.174 65.058 62.348 149.Pi I a s tin a v 0 j i prve prednosti (nastavak) mm 73.232 111.526 52 756 44 618 34 827 61 213 52 420 39 280 .818 129. mm 77.817 263.909 110.702 81.760 93.272 73.907 174.290 109.116 185.818 190.272 91.179 214.545 206.404 166.272 81.520 226.174 221.232 83.996 d.089 140.726 178.578 259.724 271.817 77. S 80 x 4 S 80 x 10 S 80 x 16 S 90 x 4 S 90 x 12 S 90 x 18 S 100 x 4 S 100 x 12 S 100 x 20 S 120 x 6 S 120 x 14 S120x22 S 140 x 6 S 140 x 14 S 140 x 24 S 160 x 6 S 160 x 16 S 160 x 28 S 180 x 8 S180x18 S 180 x 28 S 200 x 8 S200x18 S 200 x 32 S 220 x 8 S220x20 S 220 x 36 S 240 x 8 S240x22 S 240 x 36 S 260 x 12 S260x22 S260x40 S 280 x 12 S280x24 S280x40 S 300 x 12 S 300 x 24 S 300 x 44 p mm 4 10 16 4 12 18 4 12 20 6 14 22 6 14 24 6 16 28 8 18 28 8 18 32 8 20 36 8 22 36 12 22 40 12 24 40 12 24 44 d mm 80 80 80 90 90 90 100 100 100 120 120 120 140 140 140 160 160 160 180 180 180 200 200 200 220 220 220 240 240 240 260 260 260 280 280 280 300 300 300 d. A mm' 4192 3082 2143 5418 3758 2712 6801 4923 3348 9432 7193 5258 13 189 10 514 7597 17574 13 733 9747 21 673 17 381 13 562 27 206 22 368 16 391 33 367 26 965 19488 40 156 31 990 24751 44 928 38 644 28.453 123.116 168.058 79.586 115.116 201.724 291.545 187.545 167.818 177.907 194.909 149.636 Oznaka.404 186.634 269.817 86. 526 Upotrebljavati treba u prvom redu debe10 oznacene .634 252.545 224.760 131.348 223.702 98.462 206.760 144.174 238.362 195.453 104.998 135.058 69.586 95.817 244.174 258.451 234.362 115.520 239.998 215.578 279.174 58.

760 468.174 263.634 563.996 371.348 dz mm 331.348 578.634 D mm 340 340 380 420 460 500 540 580 620 Dl mm 322 274 362 393 433 473 504 544 584 A mm2 80010 54588 101321 118701 144384 172580 195053 227622 262704 S 14x S 14x 2 3 S 18 x 2 S 18x 4 S 22x S 22x S 22x S 26 x S 26x S 26 x S 30 x S 30x S 30 x S 34 x S 34x S 34 x 3 5 8 3 5 8 3 6 10 3 6 10 Pilasti navoji druge prednosti* S 38 x 3 S 75 x 4 S 170 x 6 S 38x 7 S 75 X10 S 170x16 S 38 x 10 S 75 x 16 S 170 x 28 S 42 x 3 S 85x 4 S 190 x 8 S 42 x 7 S 85 x 12 S 190x18 S 42 x 10 S 85 x 18 S 190 x 32 S 46x 3 S 95 x 4 S 210 x 8 S 46x 8 S 95 x 12 S 210x20 S 46 x 12 S 210x36 S 95 x 18 S 50 x 3 S 110 x 4 S 230 x 8 S SOx 8 S 1l0X12 S 230x20 -S 50 x 12 S 110x20 S 230 x 36 S 55 x 3 S 130 x 6 S 250x 12 S 55x 9 S 130x14 S 250x22 S 50x 14 S 130x22 S 250x40 S 65 x 4 S 150 x 6 S 270x 12 S 65 X10 S 150x16 S 270x24 S 65 x 16 S 150x24 S 270x40 S 290x 12 S 290x24 S 290x44 S 320 x 12 S 320x44 S 360x 12 S 400x 12 S 440x 18 S 480x 18 S 520 x 24 S 560x24 S 600x24 S 640 x 24 S 185 x 8 S 185x18 S 185x32 S 195 x 8 S 195x18 S 195 x 32 Pilasti navoji treeeprednosti* S 105 x 4 S 125 x 6 S 145 x 6 S 165 x 6 S 105x12 S 125x14 S 145x14 S 165x16 S 105x20 S 125x22 S 145 x 24 S 165x28 S 115 x 6 S 135 x 6 S 155 x 6 S 175 x 8 S 115x14 S 135 x 14 S 155x16 S 175x16 S 115x22 S 135 x 24 S 155x24 S 175x28 * Upotrebljavatireba u prvomredu debelooznaene navoje t 527 .726 487.348 538.817 309.760 428.726 523.Pilasti navoji prve prednosti Oznaka S 340x 12 S 340 x 44 S 380 x 12 S 420 x 18 S 460x 18 S 500x 18 S 540x24 S 580x24 S 620 x 24 P mm 12 44 12 18 18 18 24 24 24 d mm 340 340 380 420 460 500 540 580 620 d1 mm 319.817 407.634 603.760 498.726 447.636 359.174 388.

Rd 14x'/.175 3..412 18.318 27.233 6.233 4.767 49.175 3.matice R = 0.412 32. A = d. 'I. 40 x 'I.23851P .142 20.714 6. Rd Rd Rd Rd Rd Rd Rd 30 x 'I.530 vijka matice vijka Yeliki promjer navoja Mali promjer navoja Srednj i promjer Presjek jezgre .714 A mm' 23.825 12.254 9.270 1.212 0.540 2.883 44. d2= d-H.825 18.084 1. I d2 mm 6.650 0.460 9.412 14.254 9.5 P.460 6. Nosiva dubina navoja H.4 32.158 75 0.3 92.083SOP Zracnost a = 0.190 39.114 10. Rd 22x 'I.175 3.825 34. 44 x 'I.86603 P Dubina navoja vijka i matice H.190 43.175 3.883 52.190 222 278 8 8 8 3.0 Rd 12x 'I. Rd 18x 'I.8 Rd 8 x '/.423 36.561 0.540 10 7.813 1.883 48.730 mm 8.254 8. n mm mm mm mm mm mm mm I I I I I I I I I I IJ I 2.175 4.318 17.142 35.825 22. I mm 5.730 ' 10.423 44.825 22.515 I 1. = 0.588 2.412 30.1952) Profil oblih navoja Broj navoja na 25.175 11 12 14 16 8.0 10 10 2.412 20. I 0.606 0.175 3.233 4.142 28.05P Zaobljenost.142 25.318 26.175 24 26 28 340 409 484 Rd 26 x 'I. + H.350 1.2Tt/4 1952) D Obli Oznaka normalni navoji P (JUS M.825 18.767 45.211 65 0. Rd 20x 'I.190 47.714 43.757 0.7 Rd 16 x 'I.175 0.423 40.318 22. = 0.730.702 0.540 10 2. 8 8 8 6 6 6 6 3.460 10.175 4.233 4. 52 x 'I.254 7.767 37.0 '/.265 0.883 40.730 12.41n Teoretska dubina navoja H = 1.936 1.714 9.010 1. Rd 28 x '/.318 33.318 28.22105 P Mjere profila oblog navoja (mm) P H.412 36.175 3. 10 10 8 8 2. 36 x 'I.318 29.233 30 32 36 40 44 48 52 565 652 846 1005 1242 1505 1792 528 .31750 0. 32x 'I.Obli navoji (JUS M.412 24.vijka r = 0. R.318 11.malice - - 0.2 70. 48 x 'I.142 23. Rd 24x 'I.117 3.767 41. r R a H.=D-2H. = d-2H.142 56.540 2.081.318 13.142 26.25597P R.825 16.318 15.540 3.625 d D=d+2a d.BO.412 20. = d.540 3.404 I 0.0 129 8 3. = 0.4mm n Korak navoja (mm) P = 25.412 26.142 19.0 Rd 9x Rd IOx Rd 11x '/.318 21.BO.254 I D.412 16.142 172 8 8 3.825 14.081d I I n mm I t mm 8 9 I mm 5.12700 D.423 48.175 18 14.730 11.460 d.353 0.825 24. 7.825 30.460 8.825 28.142 12.412 24.175 20 22 16.142 32.

423 80.233 70 65. Rd 140x'/.883 77. .4 " 36.233 75 4.423 65.5 34.4.5 49.5 64.4 66.883 62.! 4 .4 25.233 ! 95 4. Rd BOx '.143 2827 Rd 69 x 7 69 60 64.767 4.143 3318 71.5 79.883 92. ' 10145 12008 14029 16207 4! 6.6mm P = 7 mm H.65 mm. 87.883 JUO. = 1.5 44.4 I 40.635 ' 134.4 Rd 59 x 7 '59 50: 54.650 176.767 4.285 26 489 29453 Rd 200 x 'I.350 I 140 I !4 ' "U 100.350 170 163.190 ' 2024 2443 56. Dimenzije grubog oblog navoja: P '= 7 mm.BO. 14 . 130' 4' 6.1952) Profil se toga navoja razlikuje od profila normalnoga oblog na.825 ! 170. mm2 I mm.883 72.5 mm.082 .190 7203 96.650 I 156.423 85.143 962 Rd 44 x 7 44 35 39.190 5777 86.233 : 100 95.635 154.233 85.083 . Rd 120x 'I.233 75.4 76.650 1116. Rd 160x 'I.883 I .190 i 4509 5123 81.5 69.143 'I.650 I 196.J. = 4.767 ' O.5 59.75 mm A d2 '1 D . I mm I mm! mm mm mm 491 Rd 34-~ 7 ' 34 25 29.423 90.4 60.825 i 120.285 130.650 I 146.350.423 75.4 30.883 Rd 55 x '1.350' 190 I 183.825! 180.350 180.4 65.4' 45.4 j 70.J'U 1 I D mm 55.285 123. 140.883 97.767 4. 4 6.635 164.767 4.285 Rd 180x'/. 90. = 43. r = 1.5 39.825 : 200.Obli normalni navoji (nastavak) p d n Ozriaka mm mm.767 90.635 mm d.285 Obli grubi navoj za ieljeznicka vozila (JUS M. 6.350 200 I 193.423 60. RdlooX'/6 Rd 110 x 6 6 6 6 6 6 6 6 6 6 50.5 74.143 707 Rd 39 x 7 39 I 30 34. R = 1. 173.4 Rd64x7 64 55 ' 2376 59. '4 6.767 4. mm ' A mm2 51.5mm D2= 47. 160 153.423 D. Rd 85 x '1. 55.285 : ~ 1 : I ' I ' I I I I Obli navoj za ie/jeznicke spojke (JUS M.423 J IUt°.825 190.4 41.233 70.G.5 54.4 46.635 ' 174. H.285 Rd 150x '/. mm I d. = 43 mm D.).143 Rd 74 x 7 74 65 69.650' 136. 1963 56. 150.650 : 186.650.825 I 150..'oja time ~to mu kul nosivih povrlina teoretskog profila iznosi 15° 56'. 1 l I d2 mm 52.143.704 mm d2= 46.OJU I 113.635 144. Rd 6Ox'/6 Rd 65x'/6 Rd 70x'/6 Rd 75x'I.3mm (D2 je srednji promjer matice.143 I Rd49x7 49 40 44.143 50. Rd 80x'I. 143.4 51. = 1.190 3933 61.285 18542 21034 Rd 170x'/.) 35 Strojarski prirutnik - 529 .767 65 60.) JVJ.D.4 .825 133.285 23 683 Rd 190x'/.67mm d = 50mm D = 50.233 55 4.190 I 2900 76.825 .423 70. 4 6.BO.6mm H2 = 0. 6.190 82.635 1194. 61.190 6471 91.350 120 '4 16.55 {TIm.350. D2 Oznaka I d 'd.825 '160.190 66.R.5 mm R = 1.75 mm R.423 95. D. 166. Rd 50 x 7 lijevi) -Dimenzije: r = 1.190 3397 71.767 80 4.767 85 80.1952) Profil toga navoja u principu je isti kao u normalnoga oblog navoja 5 promjerom vijka 50 mm i korakom navoja 7 mm: Oznaka: Rd 50 x 7 (odn.650 ' 126.4 I 31.143 I 1256 1590 Rd54x7 54 45 49.4 3848 Rd 79 x 7 79 70 I 74. = 3.635 184.350. Rd 90x'/6 Rd 95x'I..233 4.4 35.883 67.635 114.883 57.233 60 ! 55.635 I 124. 6.

058 HI mm 0.90 35. Edisonovi navoji (JUS M.55 36.004 10.05 32.058 1.4 mm n Korak navoja (mm) P = 25.531 0.05 39.45 d.629 4.66 24.2HI Oznaka Bi Bi I d mm 9.45 30.45 26.509 12. I r mm 0. I mm 9.51 8.520 0. E 10 E14 E27 E33 E40 .37 'I.086 Profil navoja Broj navoja na 25.76 8.163 0.350 .415 Bi 1.26 23.202 34. Gornji i donji brojevi ozna~uju grani~ne vrijednosti.37 24..4/n Dubina navoja HI = 0.95 Profit navoja 1957) Broj navoja na 25.89 13.BO..850 d. mm 8.45 36.525 10. n Q P = 25.520 0.61 14.15 40.78 9.934 Jol.16 13.34 12.270 1.029 13.Navoji za bicikle (JUS M.70 26.36 30.05 35.96 30.638 33.29 12.15 33. 2.53 9. "I.611 32.670 Bi 0.798 26 26 20 24 24 p mm 0.4/n r d dl.564 r mm 0.95 30.55 33.60 I mm 8.977 1.55 33.00 D.766 34.10 24. D DI Oznaka r-:-I 14 9 7 6 4 p mm 1. mm 9.822 1.484 9.977 0.233 6.288 32.4 mm Korak navoja Zaobljenost Veliki promjer Mali promjer Veliki promjer Mali promjer (mm) vijka vijka matice matice '.550 14. D.176 0.HI Mali promjer dl = d.05 I mm 8.822 3. 530 J .97 26.234 d.56 12.29 Bi 1.36 13.50 39.212 0.814 .5327P 'Zaobljenost r = P/6 Veliki promjer d Srednji promjer dz = d.564 0.187 1.85 26.65 39. mm 9.163 0.176 1952) d.59 12.025 1.677 0.BO..

1983) Veliki promjer Mali promjer Korak navoja Sirina vrha navoja d d d. mm 11.50 15.41 1.588 d.2 2.17 0.81 2.00 59.83 27.24 58.17 Navoji s~oremih vijaka (]{..54 H.06 21.29 Re 36 Re 42 Re 48 I n 20 18 18 18 18 16 16 16 16 16 I p mm 1.59 1. P m P I Oznaka NI NI NI NI NI 2.1 1.76 0.BO.41 1.5 3.06 .4767 P r=0.1 ~ Oznaka NI 4.Navoji za oklopne cljevi (JUS M.0.588 1.14 0.2 I mm 1.48 45.86 17.9 3.24 46.9 3.15 0.16 26.9 3.4 mm Korak navoja (mm) P n Profil navoja = 25.67 0.76 0.41 1.8 d.93 19.76 r mm 0.12 2.27 1.5 3.60 20.48 57.76 0.78 d.090 .67 0. = d-2H.BO. I p mm 1.41 1.17 0.5 6.81 1.9 4.78 35.73 21.17 0.2 I mm 2.6 I :m 4.1 .2 2.5 NI 6.30 Ozoaka Re 7 Re 9 Re 11 Re 13.48 52.61 0.107P d d. 0.76 0.89 14.3 NI8 NI 9.15 0.1 1.3 8 9.588 1. mm O'7 I m mm 0.67 0.50 28.9 6.1952) Broj navoja na 25.9 4.26 19.2 4. mm 11.6 2.8 5.15 0.IS M.54 36.24 53.588 1.Srednji promjer navoja H = 0.15 0.6 I mm 3.30 37.15 0. mm 0.595875 P HI = 0.6 4.1 1.67 0.53 17.6 2.20 18.00 47.28 13.15 531 .00 54.15 0.17 0.40 22.IOO .15 0. d2=d-H.8 NI 5.1 d.34 0.2 7.5 Rel6 Re 21 Re .4/n Teoretska dubina navoja Stvarna dubina navoja Zaobljenost Veliki promjer navoja Mali promjer navoja .588 1. d mm 12.2 2.41 0.15 0.12 I m mm 0.

odredena koeficijentom sigumosti v. koje smanjuju nosive presjeke i mogu izazvati znatna zarezna naprezanja. Pri proracunu eelicnih konstrukcija uzimamo za njih posebna dopu~tena naprezanja (vidi tablicu na str. 537 do 542). U takvim slueajevima treba evrstocu i dopu~tena naprezanja odrediti posebnim studioznim proracunima i ispitivanjima.). No. dakako. napose 0 koeficijentu oblika te 0 trajnom (statickom i dinamickom) opterecenju (str. Tako postupamo u praksi pri' proraeunu jednostavnih strojnih elemenata uzimajuCi dopu~tena naprezanja prema iskustvu (sabrana u tablicama na str. Taj se koeficijent mijenja prema zahtijevanoj sigurnosti 10. dinamickih) materijal neeemo naprezati ni do granice elasticnosti. kao ~to je na primjer smanjenje presjeka zbog gubitka materijala pri habanju. na koje djeluju potpuno poznata opterecenja.DOPUSTENA NAPREZANJA U konstrukcijama se ne smiju pojaviti trajne plasticne deformacije.) U praksi su uvedena d 0 P u ~ten a nap r e z a n j a. takav naCin proraeunavanja nije vi~ dovoljan. nakupina itd. 536).dop Dopu~teno naprezanje.no stanje materijaIa. Osim toga. kada odredenom plasticnom deformacijom postiZemo djelomicno ukruCivanje materijala. Zdrav materijaI mora biti homogen i ne smije imati unutamjih gre~aka (~upIjina. Za odredivanje dopu~tenog naprezanja posebno je vai. vec mora sva konstrukcija stalno ostati u podrucju elasticnih deformacija. koroziji itd. Medutim. Za proracunavanje konstrukcijskih dijelova jednostavnih i isku~nih oblika. za sve novo oblikovane konstrukcijske dijelove. napose za komplicirane oblike i optereeenja. 533 do 535). da dopu~tena naprezanja u materijalu ne smiju prijeci granicu elastienosti. To znaCi. . zbog sigumosti (u slueaju pojavljivanja nepredvidenih dodatnih opterecenja. tj. (Iznimke su posebni slucajevi. omjerom (vlacne) cvrstoee i dopu~tenog naprezanja od 2 do materijala. treba pri odredivanju dopu~tenog naprezanja uzeti u obzir joS i druge okolnosti koje utjecu na cvrstocu. veoma ovisi i 0 posebnim faktorima koji utjecu na cvrstocu materijala.Udop na savijanje Utdop na smik (tangencijalno) Tsdop na torziju (uvijanje) Tt. mjehura.. npr. mozemo upotrijebiti dopu~teno naprezanje koje je iskustvom odredeno za slicne slueajeve. - - Dopu~teno naprezanje Udop = Rmlv Dopu~teno naprezanje ovisi 0 osnovnim vrstama opterecenja jemo dopu~tena naprezanja: pa razliku- na vlak Udop na tlak . 532 .

. . 0400 220. 0545 280. 120 75.........500 . ....60 50. . 0645 320.. 450 170..420700.021 . .J2. 130 90.200115. 140 100...410 130. ...... ...85 70...500 190..60 30..280 100.2 Rm Gor Udop I 11 III .620 300.. 160 95..50 45.... 600 200. .250160. 150 1 50. .40 35 .. 160 90. .... 100 1 I Celicni lijev (JUS tL... .75 60.. 200 1 110.... 380 80...80 60. 0361 220....... "450 160. .420 520. 120 t..250 130.130 450.80 SL 15 - 30..pri kolebanju optereeenja izmedu pozitivne i negativne maksimalne vrijednosti..95 t. ..011 .. . .1958) 320.340 500.. 110 Opei konstrukcijski celici (JUS C....110 BTeL35 I 200. 120 520. 40 SL20 SL25 SL30 160. 0261 200.240380. 85 80. 250 370.. .420 160. . .110 200.. 300 110... 130 80. 130 1 1 90.. i to: Sva naprezanja Omaka po JUS R pO 2 ' Sivi lijev (JUS C.220 110. 210 140.normalno zareni t.. .. - mirnom optereeenju.150 110..320 tL.. . .. ..Dopmtena naprezanja najvaZnijih kovinskih materijala U slijedecim tablicama znace: RpO.600 220. 0600 280. 180 60.330 180.. 100 t.. .90 40. vrijede pri temperaturi okoline....... ..neobraden 40. .normalno laren 80. .. ....700 \ 220. .... 190 100.trajnu dinamicku evrstocu za savijanje (slueaj Ill).. 110 t.360 110. 70 50.. 140 90.. 180 120. 50 BTeL40 CfeL 35 CfeL 38 Temperovani lije~ (JUS C....70 1 1 1 1 210.......0461 240.pri dopu~teno naprezanje na tlak.. 30 25 .. 1973) .130 600.270 150...... 0300 180.380 600....350 180. I III . 110\ 65 .260 1 140.....180 100... . ...280 tL... 100 60.230 75........140 80....280 420... 240 1 380. 45 45 . .020 . . 90 \ 40 .. ". 230 340.0561 340.. .. .150 t.......850300.360 1 1 C...0745 340.210 150. 160 80...J2.8040. 400 100.(dogovorno) naprezanje tecenja evrstocu na vlak.75 40.1973) .240 130... 110 55.....200 110.0500 250. .140 80. ...1970 i 1972) .....170 533 ..230 tL..55 110.120 70. .95 80..185 105. ..170 350....... .60 250..180 110.. . 60 25. . 200 120.110 380..140 t.pri kolebanju opterecenja izmedu maksimalne vrijednosti i nule..380210. .520 180.. .. .J3.720 280.. ..BO.

.4733 700..1100400.. ...350 240....125 C..2701140...300140..280 210...300 220.240 130.........1000360.480260...1450 520..150 140...Dopustena naprezanja najvainijih Znaeenje oznaka naprezanja Oznaka po JUS .. 9501000..260 160.. C.... 1430 1100..!00.230 C.4130 550.250 160....260 C.. 1730 C...110 120.260 }300.650320. 600.260 C...260 170....4321 C.280 200.. 700......180 C.2201150..... .200 230..1100 1100..4830 650.....280 } } 534 .. .280 C.....1450520.4120 C......330 270. 450 I 550..... .200 130..1200 460.....380 230.3130 500.260 C........380 250. 520bo....115 C...5431 700.021 .. 1530 I C.500280.480 340. . 800 ~OO. ..350 220.400 240..2001110...4734 800..260 800 800....250 170. 650 750. 750.240 160..600320....1250450..420 650. ..400210.270 C....380 230.... 90 120.330 200.1050400. 3801 500.580320.....1100 320.1050320......... 5430 650..170 C.380 240.... 800 800. 1200 480.400 300....... 380 230.4730 450...1221 C....170 C..600 700.......380 800. 1220 C. 533 III Celiciza cementiranje (JUS C.........11001100..1501 90......... 900 950. 800 800..250 C..150 C. 5420 C..280 200.......300 200.. 650250.vidi sIr...420 950 1100.4731 550. 850300..1974) -:-poboljsani ~: mnboo... 800 1 270..220 180.1450 400.330 200.. 4732 650.300 220.. 800 800.1974) .. 850300.580 300.270 150..1501 90....1531 1360.2001130.230 C...4131 550.....550 300. 900 950. 950 500. 1200 320..2801110.5421 3001 420.320 260.500 I 600..1100380..1300350.....1350500....1000340. 700 700....370 90.420320. ....170 600 600. 4320 C.nakon kaljenja (Podaci vrijede za svojstvajezgre pri debljini ispitnog uzorka 15 do 40 mm) ~: mnb50.480260.B9.. ..620 320.. 5432 800..B9.1000 1..250 C.360200..460 320.. 400..I731 440.. .3401190.170 150.1431 }I 330....230 190.500300.. 650bo.....1701120..280 180.280 210...260 C.... 360 9501000.. 4721 C...120 I 70.....1350500.....440 Celici za poboljsanje (JUS C.1450 360.....400 250..........3201170...020 ........580310... 420 300.... 360 500...360 250... 9501000...290 200...400220.360 230.

400 1 1 1 1 Aluminijske AI Si 12.....60 I gu 220.....450 120...200 110....170 80.100 .350 170....taren -vu~en 110.900420. . Posebne oznake znare: m .....70 20.30 50......150 1250..... .1983 40.... 90 40..130 60.70 40.220 80..1500 550.150 m 70...220120.. .. 70 30.460 140..610 180.120 50....180 AI S"1M I g AI M 2 g Cu-Ijevan ......120 . 80 90.C2. h ...60 30.110 50...100 240..380 C.120 40. 60 70.BO.70 180... t . 80 u 150..70 40....100 60...60 70.. 90 OCvninuto.02 AI Si 6 Cu4.. 90 70.50 380... 90 n t 120..170 50.30 30.300 60. 80 150.70 50.430 140.....20 20......70 40..cuZn40Pb.260 70.. ~U'S.....100/101l102 CUZ 39Pb2 m 100......200 100.... 2133 I B"..tvrdo.80 30..kovinskih materijala (nastavak) Sva naprezanja vrijede pri temperaturi okoline.300/301 ....40 Alumipijske slitine za gnjeeenje (JUS C.60 30...260 380.CuZn33Pb2.01 AI Si 12. 70 20.0 60....100/30.30 70..02~ 80....120 40.... 4830 1200.18090.50 40..60 [ 300......1982 P.160 510..100 250...60 10.250 C..... 90 70......1700580.40 20....D2...120 90.....40 20 Cisti bakar JUS C...40 50...60 30.551 .140 CuSn6 360. C.400 1 1 1 1 Bakrene slitine za lijevanje (JUS C.......250 80..180100..200 40.120 50...40 20..60 30........110 150:.100 170...210 m h 70.70 40.300 90.650 720.40 20. 90 140... 40 20.D1.....30 K....... 80 200.130 60.... u .. 60 CuZn28 t 210..70 m 50..880 420...100 60.290 70... ...280 350....130 m 70.. 535 ......40 120.220 90..150 370.60 30. 90 70....200 90..90 30.. 700750.meko.200 50.5201320.. 50 20.. 50 70...60 70..40 170..320 280.5001300.....110 30..420 120..hladno 1982) 60........1984) .40 20.......60 30.. 60 CuZn10 t 220...1972 140...OCvninuto.......110 40.120 140.....60 20.150 90...1967 AI Cu4 S' M m 80.50 50.120 100....pobolj~ani 1100... 80 .70 Bakrene slitine za gnjeeenje (JUS C...... 80 30.. 40 30..C2.290 80...... 90 40..16001350. 50 30....110 40... .440 ) 100....180110........160 170.40 20.D2.480 130.140 180......40 20.. I Bm ~ 1 N/mm' Celici za opruge (JUS C..01 AI Si 6 Cu4..50 ( 20.120 50..150 160....70 30.1400 1300.002 ......40 50..220 230..150 50..02 AI Mg 5 SL01 slitine za lijevanje (JUS 70.

el. kocne sile. bukva cmogorica "11 .3 6..5 0.OOOO 120 120 C.5 1 2.0501 Idaj a SL. "j 2 1218.36000 Beton neanniran 9 0.ini C.. .13 7. Odlucan je onaj proracun opterecenja koji daje vece nosive presjeke. sile zbog temperaturnog rastezanja.0370 VIJCI od C.0246 Vijci u nosacima od C. horizontalnih bocnih sila. korisnom tezinom teZinom snijega. vec i od dodatnih: sile vjetra.L 11000 550 14000.. * DopuJteno naprezanje za nekovinske materijale Modul elasticnosti E Dopu~tena naprezanja na vlak tlak smik O'dOD -Odo ~sdop N/mm' 10.15 i zglobova 20Q 220 180 200 100 110 950 1200 850 1000 500 600 * Pod »boenim pritiskom« podrazumijevamo pritisak zakovice iIi vijka na dosjednu povr~inu provrta (rupe).5 Materijal Drvo brast. :.0370 Zakovice od C.11 7..OOOO Te.9 1 - 1. Vrijednosti u tablici vrijede pri temperaturi okoline 20°C.0370 od C.5.0370 od C.8 536 . i to: a) za opterecenje glavnim silama: vlastitom tezinom.L 11 14000 1000 ..0246 u nosaCima od C.OOOO C.Dopusteno naprezanje za ceJicne konstrukcije DopuJteno naprezanje za kovinske dijelove Sestavni dio konstrukcije Doputena naprezanja na vlak tlak smik 'dop °dop -odop N/mm' a b a b a b 140 160 120 120 140 160 96 96 112 128 120 120 140 160 85 100 85 100 200 180 45 85 110 85 110 220 200 50 96 96 112 128 240 240 280 320 240 240 280 320 Boeni pritisak* p a b Nosaei od C. b) za opterecenje koje se ne sastoji samo od glavnih sila (kao pod a).:141 0.OOOO od C..1430 Dijelovi CL...

64 1.45 1.01 0.48 1.05 0.Utjecaj obllka predmeta KO<!predmeta. dakle opCen ilo 0 o§trini zareza.4 1. »Koeficijent oblika« Ctk -k.65 1.2 1.025I 0.1 32 M.55 za hID = '.3 1.85 0.12 2.5 1. wC se na mjestima gdje se presjek mijenja (osobito kO<! naglih prijeIaza).13 2.1 0.<zanja zbog oblika doveo je numo do opsemih sistematskih ispitivanja "zareme evrstoCe«.22 1. I D 0.2 0.65 1.1 I 0.05 I 0.32 1.2 1.3 1. h IPO r savijaIF _N.22 1.3 (. a u posebnim slueajevima i do 10.55 1.2 2.3 1. f1t nje .43 1. I Veliki porast napn.1 torzija 11:D-2h)' ( 537 . U obicnim slueajevima koeficijent oblika dostiie vrijednost 3.65 1.7 1.5 1.3 1. Koeficijenti Vrsta Oblik zareza I Razdioba naprezanja pri savijanju oblika Ctk za najobicnije slucajeve ! oPt~:ee-1 Nazivno naprezanje I r Koeficijent oblika a.1 0.38 1.01 0. koje zami§ljamo da je jednoliko raspodijeljeno po cjelokupnom presjeku.95 1.javlja matno veCenaprezanjeO'max koje maZe biti nekoliko puta veCe od nazivnog aaprezanja a.4 1.05 12.2 2.0 1.4 1.7 1.58 1.9 1.3 1.01 0.6 I 2.2 0. nije razdioba naprezanja vi§e jednolika po cijelom presjeku.6 1.35 1.1 0.2 1. I 4F 11: D-2h)2 ( I 0. kojima se presjek matno mijcuja.78 1.1 12.42 1.13 1. a osobito 0 dubini zareza i zakrivljenosli njegova Ijemena.N Gmax G = I 00.05 0. 11: (D-2h)' 16 T I 2. 0010) Razdioba naprezanja pri vlaku Koeficijent oblika Ctk prakticki ovisi samo o naeinu optereeenja i vanjskom obliku predmeta.

85 1.025 0.55 2. kao ~to je to npr.35 2. 538 .025 0.65 1.05 0.9 2.03 savija- nje 2b (-})'.42 1.1 0.01 0.5 1. Lijevano reljezo prakticki nije osjetljivo prema zareznim zbog svojih »unutamjih zareza« (grafitni listiCi!).81 1.KoeJicijenti oblika ak za najobilnije s/ulajeve (naslavak) Oblikazareza Vrsta opterefenja vlak Nazivno naprezanje F b(a .2 1.18 1.2 0. vlak F b(a . tako da vrlna opterecenja cesto ne treba ni uzimati u obzir pa mozemo racunati s nazivnim naprezanjem.7 1.45 1. pa je tvrdi eelik mnogo osjetljiviji prema zarezima od mekoga.6 1.8 1.0 1. naptezanjima Zarezna se osjetljivost jako povecava ako opterecenje nije mimo.45 1.31 1.05 0.95 1. ~to nuzno traZi dublje istraZivanje i studij 0 razdiobi naprezanja.8 1.52 1.6 1.3 0.2 Koeficijent oblika ak za h/a = 0.8 1.4 2.5 1.45 2. koje zami~ljamo da je jednoliko raspodijeljeno po cijelom presjeku.55 1.1 2.2 1.1 h a h 1.05 0.8 1.6 V JsN. vlak 2.92 1.4 2.h) 6Mf b(a .1 0..5 1.6 1.55 1.8 2.1 0.43 2.88 1.2h) r a 0.58 1.05 2.25 1.28 .15 1.2h)' om 0.4 1.55 1.15 1.2 2.5 2.05 2..28 2.h)' F b(a-2h) 3Mfh I 2.1 2.6 1.05 0.1 1.64 Pri mimom opterecenju vecina zilavih materijala nije posebno osjetljiva na zarezna naprezanja.32 1. Osjetljivost celika prema zareznom naprezanju je veca ako mu je granica plasticnosti vi~a.25 1.88 1.h3 a 1.62 1. pri djelovanju udaraca.3 2.9 rh IF /'I savijanje 0.5 0.3 2..15 1. a . h I r savijanje b(a 6Mf -t-f\ a .45 2. Opeenito se pri promjenljivom optereeenju znatno povecava osjetljivost za zarezna naprezanja.2 1.15 1.025 0.2 0. U tom slueaju govorimo 0 »dinamickoj Hi udamoj zareznoj evrstoCi«.95 1.23 1.62 1.8 1..3 :$ m -.58 2.

a nazivamo je v rem e n s k 0 m s t a ti ck 0 m cv rsloeo m. 539 . Svakom trajanju optereeenja odgovara odredena evrstoea materijala. vee se neprestano mijenja (koleba. i »njihajnu (kolebljivu) dinamicku cvrstoeu«.rastereceni prijelaz sa zaobljenom udubinom na predmetima gdje se ne moze naCiniti pristupni prijelaz. Pri promjenljivom naprezanju cvrstoca se smanjuje s poveeanjem broja titraja.Da smanjimo zarezno naprezanje Gmax' U konstrukcijama se dosljedno klonimo ostrih zareza i prijelaza pa izvodimo st~ je moguee postupnije prijelaze: . vec djelomice tek nakon dufeg vremena. titra). Tu pojavu vremenskog zaostajanja deformacija iza optereeenja nazivamo p u zen j e m materijala. pri kolebanju naprezanja izmedu apsolutno jednakih vrijednosti vlaka i tlaka. Menje sprecavamo tako da materijal opteretimo manje nego je to dopusteno za kratkotrajno opterecenje. 321). 320). Nazivamo je »d i n am i ck 0 m cvrs t oeo m« (vidi str.. To kolebanje optereeenja uzrokuje i kolebanje naprezanja u materijalu. Pri stanovitom manjem optereeenju pufenje moze prestati. 540 do 542. nazivamo t raj - - Utjecaj promjenljivog opterecenja Cvrstoea materijala znatno opada ako optereeenje nije jednoliko. Utjecaj trajanja optereeenja Pri opterecivanju do odredenog naprezanja ne moraju se sve deformacije pojaviti odmah. Pri vrlo velikom broju titraja evrstoCa se pribliZava vrijednosti pri kojoj viSe ne ovisi 0 broju tilraja. Najcesee odredujemo »pulzirajucu (titranju) dinamicku evrstoeu«. Dijagrami dinamicke CvrstoCe (Smithovi dijagrami. pri kolebanju naprezanja od 0 do neke vrijednosti vlaka ili tlaka. OdgovarajuCu evrstoeu materijala koja vise ne ovisi 0 trajanju optereeenja nom statickom cvrstoeom (vidi str. 321) za neke konstrukcijske celike sabrani su na str. Ne mozemo li izbjeei ostri prijelaz. sir. Cvrstoca materijala dakle ovisi 0 trajanju opterecenja pa je ona to manja st~ optereeenje duze traje. Dinamicka cvrstoCa ovisi 0 tome kako se kolebaju naprezanja. valja takvo mjesto pojacati veeim dimenzijama ili upotrijebiti evrSCj materijal. .postupni prijelaz (parabolicnog ili bar kruznog oblika) od promjera d do promjera d. kako bismo uspjesno sprijecili zarezno djelovanje.

.-.Dijagrami dinamicke cvrstoceU dijagramima dinamicke cvrstoce nekih konstrukcijskih eelika oznaeene krivulje predstavljaju ./ TCl 300 200 100 vI1/ . '-'V V. 0461 (TO (Tor 400 .Ttmed' Sva SUnaprezanja u dijagramima dana u N/mm2.. 400 dmed drmed rlmod o/ -100 -200 V V - -300 Obienikonstrukcijskiee/ik C.Grmed.-.. tmec 100/ -JO .- GD za vlak i tlak GDf za savijanje TDt za torziju i to ovisno 0 srednjim naprezanjima Gmed...0361 N/mm2 -200 ObiCni konstrukcijski celik C./ .. 1 3001/ 200 1/ P. ./ / / / 300 400 dmod d'me.0561 540 / -300 . N/mm2 -100 -200 300 dmod drmod Ttm8d Obieni konstrukcijski ee/ik C.i./ --7 1/ 1/ / .r /. / 1/ / N/mm2 /i i .I // / ! 1001 o1/ -100 1/ -200 1 / " IQO 112 IQ 300 / / . .- Konstrukcijskieelik C.." / . 0545 .

00 o .1530 -500 541 ./ / I 11/./ 300 200 100 . /' / 500 400 300 200 100 v / J' .1 /. / / ./ OD 500 IIDt TOt 400 -- . 1/ lA' '" j ./ 100.' .0645 700 600.0 .00 2../ ./ j. r~ 500 'v 1/ [7 V L/ // 1/ I / / ./ / ! /. /.200~ / -3001./ ./ 1/ o 1/ / o 500 600 700 800 9C 11 med °tmed Ttmed 400 500 600 -100 Dmed dfmed f'tmed -200 / "/ /' / -300 / / -400 1/ Malo legirani Mn. / " / / 400 SOO IImed "M .23'400 ./ v .3130 -400 Nelegirani celik za poboljsanje C.'- / / Konstrukcijski celik C. L/ .Konstrukcijski celik C. .Si celik za poboljsanje C. . -100 / / -200 -300 / O'med Ttmed / .:. N/mm2 0'0 600 11 .0754 N/mm2 . 1./ . -.

./ / / / 400 . >od 1'. " / / /.V-celik t.4130 Leg. Cr-celik za poboljfanje t. o ¥ 400 600 800 dmod dlmod 1// 1/ Tlmod 200 o/ -200 -400 -200 -400 -600 Leg./ / 1/ . Cr. o/ 600 800 1 000 (1. Cr-Mo-celik 'za pobolj. . fanje t. ./ ./ / / _L .-./ .-/ // . o/ JIP./ / 600 400 1-' ./ /' .4734 542 .ran. Cr. N/mm2 600 400 200 .V-bdik za pobolj!anje t. /: . za pobolj!anje 4830 .ran." / / V l' /Ii /V 1/ 200/ .--. " 0 600 '/ V v:- v: V' / 7 / .4731 Leg. / / 200 1/ / li .. Id -400 / -400 (1...4 0 // / / .' /./ 800 (1" od (1" >od I'll od /v. 600 400 200 l/ 1/ ./. od Legiran../ / .'7 / I1 .ran.Mo.

(lijevi dio slike).5 18 20. d mm 10 13 16 19 22 25 28 31 34 37 mm 11 14 17 20 23 26 29 32 35 38 d. A mm 1 1.5 1.dopusteno =A 'I"dop = dlSPdop ! - .8 0. .021-1984). Pdop dopuSteni bocni pritisak (izmedu zakovice i lima).5 23 25. op .8 1 1 1 1. '1'.5 18 20. ~ I I ~ .za kotlove pod tlakom (desni dio slike).5 15.5 3 3 3.5 3 3 3. prema promjeru rupe d" sto je zakovica pri zakivanju gotovo sasvim ispuni.5 28 30.5 0.5 4 95 154 227 314 415 531 661 804 962 1134 mm 1 1. je F = (t - d.)s Odop vlacno naprezanje zakovice.za celicne konstrukcije (JUS M. :.5 2 2 2 2.dopusteno smicno d naprezanje zakovice.5 4 a mm' Proracun zakovicnih spojeva Zakovice r!lcunamo s obzirom na presjek A u zakovanom stanju. jednake razmaku t medu zakovicama u redu..6 0.5 2 2 2 2.B3. tj.4 0.5 12 15..5 28 30. Nazivni promjer (sirove) zakovice d Promjer zakovane zakovice d. Duljina sirove zakovice I ovisi o ukupnoj debljini limova h.5 1. D h R mm mm mm mm 16 21 26 30 35 40 45 50 55 60 6.I 543 L .5 .5 10 12 14 16 18 20 22 24 8 11 13.NERASTA VLJIVI SPOJEVI Zakovicni spojevi Zakovice S poluokruglom glavom .5 34.5 8. gdje su: Odop .5 Zakovice za kOllove pod lIakom mm 18 23 30 35 40 45 50 55 60 67 D h mm 7 9 12 14 16 18 20 22 24 26 R mm 9. koju moze prenosti limena traka debljine s i sirine.5 23 25. Sila F. Presjek zakovane zakovice A = d121t/4 Dimenzije zakovica se vidi u donjoj tablici. Zakovice za reliene konslrukcije .

T3.Zavarl Oblici zavarenih spojeva (JUS C. I Jl av X-av Korijenski zavar X '=" Kolutni av v 0 :§: Dopunske oznake za obIik pov..T3...0H Naziv ava - 1980) Znak .001 - 1971) Sueeoni spoj ~~~~~~+ Preklopni SPOI Prilezni spoj T-spoj Kri!ni spoj Trokraki spoj ~ I-av Ugaoni spoj ~ ~"'~~ Prirubni sueeoni spoj ~- Prirubni ugaoni spoj W- Vrste Javova i njihovi znakovi (JUS C. I ! 1 ' V-av polovieni Y-av Polovicni Y-av U-av polovieni I W! V Kutni - av f: I ! ! y : : W/"" Wly V Koritasti av !In Toekasti U-av !W//i W' /. !W/! :IJl ! i ! V-av V .. I i1 Presjek i Znak 11 Naziv ava Sav iz priruba Presjek r r.sine ~ava: ravna: ispupeena: t"'\ udubljena: s ravnim V-v tjemenom Kutni av 5 udubljenim tjemenom 544 \l X-av s ispupeenim &- tjemenom U-av 5 ravnim korijenskim zavarom & - .

__. .2. . .5.0.7.1... .moment otpora zavara.6...Oznacivanje Prikaz zavara na nacrtima - strelicom Oznacivanje ~~~ ---- nad crtom strelice.3 .65 0.0"' " 0.0. 0..." 02 = 02' + Q2" M ~ ~ ~~~?. (7f= W gdje je W .4 0.... 545 .0.6.6 0.65 0.9 T-spoj -jednostram 0.8.' + a.. ~o T-spoj 0.0.. vrsti zavarenog spoja i izvedbi zavara.0._..6 Pri obicnoj izvedbi zavarenog spoja te se vrijednosti mogu smanjiti i do 50%.8 I I Staticko optereeenje: :i I Smik 0.9 ' 0.~ .dvostrani 0.. . '" 2 36 .. 0.: 1.0.7 Dinamicko optcreeenje: sUCeo~isp~j .6.- F aliI + a2/2 aJ =0. (7= F F ._. . 0..6.6 I 0.. ako je tjeme zavara na suprotnoj strani strelice kroz crtu strelice.. Njegove su vrijednosti priblizno u slijedeeim granicama: . ako je tjeme zavara na strani strelice pod crtom strelice. 0.Strojarski prirufnik B_~ ~~ -rEJ-f .-tY1. .. Dopu~tena naprezanja u zavaru (7dopzav znatno su manja od normalnih dopu~tenih naprezanja (7dop: (7dopzav= at(7dop' Koeficijent zavarivanja at veoma ovisi 0 statickom i dinamickom optereeenju.3. Vlak (tlak) Savijanje sUeeO~ispoj .~. aka je zavar na prekrivenim plohama spoja Proracun zavarenih spojeva Naprezanja na vlak (tlak) (7 zbog djelovanja sile F i naprezanje na savijanje (7fzbog djelovanja momenta M iznose u osnovnim slucajevima zavarenih spojeva debljine zavara a i duljine I: F (7=al 6M (7f= a21 Naprezanja /1 u dvostranim If zavarima: 11 .7 0.7 \ 0.

umjetnih tvari. Kao Ijepila se upotrebljavaju tvari na bazi umjetnih smola (trgovacka imena. kod termicki obradenog duralumina) ili kod vrlo tankih dijelova. izmedu -50 i +80 °C iznosi oka 25 N/mm2.2 mm. a pri 107 titraja. optereeenom dopu~tenog naprezanja Tsdop na smik. Sila F.duljina spoja. Za medusobno spajanje kovina dolazi u obzir lijepljenje naroeito tamo gdje treba sprijeciti gubitak svojstava. porculana itd. samo jo~ 170 N/mm2. njihova evrstoca s vremenom jako popu~ta (npr.) Lijepljeni spojevi Lijepljeni se spojevi upotrebljavaju pri spajanju kovina i nekovina (drveta. a da pri 109 titraja jo~ nije pastignuta trajna dinamicka evrstoca).) Nadalje cvrstoca lijepljenog spoja mnogo ovisi 0 broju titraja (pa se moze izmedu 103 i 108 titraja smanjiti za 80%. CvrstoCa se lijepljenog spoja mnogo smanjuje pri vi~im temperaturama (ako npr. ne smije biti vece od Ts~ Tsdop CvrstoCa na smik je najveCa pri debljini lemnog sloja 0. . 0. pri 150°C moze iznositi jo~ samo 15% od vrijednosti pri 20°C). 38 N/mm2. iznimno na vlak. stakla. gume. meki lem S.). . iznosi F = bh:s gdje su: b .~irina spoja. Deblji sloj Ijepila ima manju evrstoCu (pri debljini 0.a pri debljini 1 mm joil samo 15 N/mm2). metalon itd. postignutih termickom obradom (npr. koju prenosi lemljeni spoj opterecen na smik. a nakon 105h samo jo~ 2 N/mm2). araldit. CvrstoCa lijepljenih spojeva posljedica je adhezije izmedu Ijepila i slijepljenog dijela (dok je znaeenje mehanickog usidrenja mnogo manje).05 mm moze iznosti npT. . 414 i 415. CvrstoCa mekih lemova veoma ovisi i 0 temperaturi (pa npr. Meki lemovi pri opterecenju puze. I I 546 . Pri njihovoj upotrebi treba se strogo priddavati uputa proizvodaea. Proracun lemljenih spojeva Lemljene spojeve racunamo uglavnom na smik. str.Lemljeni spojevi o lemovima v. pri + 150°C moZe se smanjiti na samo 2 N/mm2. Naprezanje Ts U spoju. . I . Cvrstoea lemljenih spojeva mnogo ovisi takoder 0 dinamickom optereeenju (npr.Sn 40 ima kratkotrajnu evrstocu na smik 35 N/mm2. bostik. reduks.05 .). srebrni lem pri 104 titraja ima evrstoCu 210 N/mm2.

koeficijenti temperaturnog rastezanja rukavca i obruca (v. HIadenje rukavca za temperaturnu razliku To TI uzrokuje sufenje rukavca za c. potrebne pri navlaeenju: .19 (za srednje tvrdi eelik oko 0.16). T2 temperatura zagrijanog obruea.d) + c. .(d-zlD2) i obruc.0.To uzrokuje pro~irenje obruea za c. T) . Prijenosni moment M) steznog spoja je Mt = (d2/2)F 547 .d Prijenosna sila F steznog spoja je F = JlDlnlp gdje je I duljina korisne prijenosne povdine rukavca. Ukupna promjena promjera treba da je veea od trafene stezne deformacije - . Stezna deformacija c.To) C.05. Relativna deformacija E rukavca i obruca (s obzirom na prvobitni promjer rukavca) iznosi E = (D) - d2)/D1 = c. 157).obicno .d2 = u2d2(T2 .dl gdje su: To okoline. .~ 1 + (d)/D1)2 E) [ 1 (dl/Dl)2 - .~ ml ] + ~ 1 + (diD2)~ E2 [ 1 .d = D1P(Elp) Temperaturnerazlike.temperatura ohladenog rukavca. str.temperatura = UIDI(To - T1) C.hIadenjem rukavca i zagrijavanjem obruea.dID) i obruca u stegnutom stanju ovisi Pritisak p na plohi izmedu rukavca o d?pu~t~nim naprezanjima p u rukavcu 0") i obrucu 0"2dop: dop P ~ O"2dop[l. Koeficijent trenja JI na plohi izmedu rukavca i obruca u stegnutom stanju iznosi 0. UI i U2 .moduli elasticnosti za rukavac .Stezni spojevi Stezne spojeve dobivamo navlacenjem obruca unutarnjeg promjera d2 na rukavac veeeg vanjskog promjera Dh i to .d2 > c.Poissonovi koeficijenti za rukavac i obruc.(d-zlD2)2Jf2 ~ O"ldop[l .(d)/D)2Jf2 Po Hookeovu zakonu vrijedi za rukavac i obruc p - E .dh dok zagrijavanje obruea za temperaturnu razIiku T2 .d2: - c. ml i m2 -L m2] gdje su: El i E2 .

.3 13.. .7 19..C2.9 11. 30 30)...110 110)..440 440).0 2...7 3.4 8.9 7.6 45 27.3 17..75 75). .7 4..6 3.4 3.150 150).1957).na glavini za pera Osnovni standardizirani kIinovi i pera prema JUS: K/inov.6 8.1 6..2 2.4 2.2 18 5..7 1.8 1.0 8.-"-..8 1.8 11.5 SO 30.3 19.2 1.7 3..9 1.1957)...5 8.4 2.6 14..44 ..17..Per~.9 11.visina } khna odn..? 600 N/mm2. .3 17.3 2. n.3 19.6 14.95 95)..1 12.500 548 45 50 56 63 70 330).2 6..1 7..6 5.RASTA VLJIVI SPOJEVI Razlikujemo K/inov.22 10). .5 3.na glaviniza kIinove 12.060 M. .9 3..7 4.9 4..021 M.9 4.9 8.1 15.9 1.061 mm mm mm mm mm 12)..1 3.1957).i k/inovi (JUS M..130 130).1 12.0 4.0 2.5 13.6 18.8 4.5 30.021 .0 3.6 5.1 2..8 5 6 6 6 7 7 8 9 9 10 11 12 14 15.0 6.2 1. .1 4.9 8.1 0.7 9.C2.12 8).0 19. .5 3.C2.6 22.Sirina .9 2.4 1..4 6.7 4.060 .8 1.2 6.1 .0 19.4 8..2 6.9 3..170 170).4 9.5 6.na osovini '.290 290).9 1..8 7. pera dubina utora: 1 ..020 .5 6. . (JUS M.200 200).4 1.85 85).Pera. visoka (JUS M.4 .2 11.4 2..9 1.4 2.8 7.2 2.C2.7 27.3 4.0 3.8 25 28 32 32 36 7 8 8 9 10 11 12 14 14 16 18 20 22 3.1 2.4 11..58 58).3 2. .-"-.6 3.4 16.- ..6 3.7 4 - - - - 1.5 24..1957).C2.5 6...17 17).9 7. .. hll 3 6 8 10 12 14 16 18 20 22 25 28 32 36 40 22)...C2..9 16 4.4 6.4 2. .7 9. .061 .9 4.5 1.65 65). .380 90 100 80 40 24.5 4. . .38 38).8 1. . 44)..promjerosovine b . Spojevi klinovima kIinove (s nagibom 1 : 100) i pera.5 4.7 10.1 1.260 260).5 8.8 2.5 6.3 13.7 3. .9 5. JUS d mm b mm JUS M.3 1.7 5.7 4.230 230).. mm I mm mmjmm ' h 1 " I mm '2 I I JUS JUS M.0 4.7 3.0 1.8 4..9 10. .C2...10 6).6 15.5 2.Plosna. .2 3.8 3 4 5 2 5 3 4 6 2 1.- - - - -1- - Za klinove i pera upotrebljavamo celik cvrstoce Rm .7 2.9 5.8 5.1 2.2 3.330 380). Pera d .9 7.50 50).5 5.1 11.. ..7 12.9 12. ..020 .5 1.5 2.4 6.0 9.3 2.6 2.7 - -.ska (JUS M.- . ..1 4.6 1.C2. .9 1. .4 6.3 2.4 2. . h .2 3.2 7.9 4..2 3.6 22.

. .8 .8 1 1.205 1952) d = 0. b b I mm 8 9 n 8 I 8 26 30 32 36 40 6 6 6 6 6 8 8 I I 10 8 62 68 78 88 98 108 120 65 72 82 92 102 112 125 10 12 12 12 14 16 18 8 8 10 10 10 10 10 Svornjaci Spojevi svornjacima i zaticima Standardizirani promjeri d 3 4 5 6 8 10 12 14 16 18 20 22 25 28 30 32 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 Obrac:teni bez giave(JUS M. SO mm 549.u tolerancijskom polju h 11 (JUS M.1954) d = 6.8.1952) - .1952) d = 0.8 .201 . .. .. 100mm svomjaci{ s malomgiavom(JUSM.203 ..202 . (promjerd mjerise na uiem kraju) (JUSM.41O.022 .. D.100 mm . svomjaci { s malom giavom (JUS M.5 n I d mm 42 46 I mm 46 50 D.C3... mm I mm I 18 21 23 26 28 32 36 - mm 3 3. .C3.020 1954) d = 3 .C3. 50 mm d= 1.C2..50mm u tolerancijskom polju m6 (JUS M.204 1952) d = 0.C2..Cl.6 0.021 -.5 2 2.C3.C2..1958) - d D D) za laku izvedbu za srednju izvedbu D2 b Sirina utora Broj utora d n b I mm 11 13 16 I D. 50 mm u tolerancijskom polju h 8 (JUS M..1952) .u tolerancijskom polju m 6 (JUS M. 100mm Zatici Standardizirani promjeri d 0. .5 3 4 5 6 8 10 13 16 20 25 30 40 50 Cilindricni zatici d = 0.6. 58 I mm 48 54 D.04O 1954) d = 3 .Utomi spojevi Unutamji promjer Vanjski promjer Utorni spojevi s ravnim bokovima (JUS M. 100mm Poluobrac:teni s velikom giavom (JUS M. .C2... - Zaka1jeni cilindricni zatici (60 HRC) . 60 14 16 6 6 20 22 25 28 32 34 38 42 4 5 5 6 6 7 6 7 6 52 56 62 72 82 92 102 112 .C2.1954) d = 5 .20 mm Konicni zatici (1: 50).

..220 20.600 ..B1.. 13> 2oomm. ./2 = 125). .5 8 16 30 50 80 110 150 220 3 (9) (18) (32) 55 85 (115) 160 240 4 10 20 35 60 90 120 170 260 5 (11) (22) (38) 65 (95) (125) 180 280 6 12 25 40 70 100 130 190 300 . izrade C i B (JUS M.Bl.057/060-1976.!~.220 55. za/>200mm b=U+2Smm Ako je I ~ b...220 80.Bl. Vijci sa sesterokutnom glavom izrade A: JUS M. 50 25.bez propisanih mehani~kih svojstava.5 8 10 11 13 15 16 18 19 22 24 26 29 31 34 4 34 38 42 46 50 54 60 66 72 78 84 90 32 36 40 44 48 57 61 5..Bl. .220 100. 550 . . sterokutnom glavom i maticom (ISO). 220 140.220 70. navoj se izvodi do glave vijka.1976) Vijci sa iesterokutnam glavom Sesterokutne matice za opce svrhe (JUS M.200 40.Vijami spojevi Najobieniji su vijci sa §e- Standardiziranih vijaka i matica ima mnogo.. .220 60. . .OI9-1972:/1 1102 108 116 115 121 129 28 30 33 36 38 42 70 75 80 PremaJUS ~ 125mm.Bl.220 60... Treba se kloniti duljina tijela u zagradama! Duljine navoja b: za I~ 125 mm b = U+ 6mm .220 120. s finim navojem: JUS M.. .053/055 -1976..220 50.220 180.c za 1= 125). .. . . ..5 5 6. 80 - - - h I m I s I e 4 9 3.. 91 84 97 90 103 96 109 m-'"32 36 41 46 50 55 60 65 . Nazivne du/jine tijela vijka i duljine navoja (JUS M.220 M. .052 -1976.200 mm b = U + 12mm " .5 7 8 10 12 13 14 15 17 19 21 23 25 26 13 17 19 22J 24 .1972) Duljine tijela I (mm): 2 (7) 14 (28) 45 75 (105) 140 200 2... . .220 45...220 lOO.. .. 10 8 27- I M 48 (M 52) 60.. . ~ I 4 I 4 16 18 22 26 ""30 navoJabvlJka Dimenzije glave vijka i matice I M 5 M 6 M 8 M 10 M 12 (M 14) MI6 (M 18) M20 (M 22) M24 (M 27) M 30 (M 33) M 36 (M 39) M 42 (M 45) ' 30.. 150. . .100 35. s navojem do glave: JUS M. .050/051 ..220 100. .Mjereu mm ~ $ - Nazivni pro~jer I Normalne dUljini tijela I D~lji. .B1.Bl.019 .1965) Materijal: relik iIi mjed .220 - 52 65 56 69 60 73 66 79 72 85 78 . .200 mm.

2 5 6 6.8 10.1.2 M2.12%..45%)..35%).3 3. 215 HB 170.1975) Razred Naprez.07%) i ~Iici za automate (P ~ 0..1 M 1. .023 .5%) i legirani (C = 0.. 1200 1080 1200.6 I) 240 4.2 N/mm 4.110%.25 1.2... prod. .8 0.95 1.19.4 M 1. .5 40.5%.B1.5 9.05 2.5 14. S ~ 0. Pb ~ 0.9 1... . nelegirani (C = 0. A.8 M2 M 2.5 M3 Promjer svrdla mm 0.8 7. .9 640 800 . ') Pobolj~ni ~lici.5 29.0. .Kvalitetni vijci i matice (JUS M.75 0.8 J) 400 6.5 21 24 26.2 12 14 15. 440 400. 1400 1260 1400. P ~ 0. ..9 3. 1600 8 10 ') 12 14 I) Nelegirani ~lici (P ~ 0.003 . 700 Matice Postot. ') Mo .8 320 300 5.5 10.75 2..6 5..5 S) Nelegirani ~lici (C ~ 0.. S ~ 0.rstoCa Tvrdo6l evrsto.9 ') 12.7 4. 0. S ~ 0.45 1. .1983 i 028 .1972) Oznaka . Preporuceni promjeri svrdla za rupe pred narezivanjem navoja (JUS M.9 14. 1000 900 1000.8 6.9 0..B1.5 19.0. ..8 8. navoja M1 M 1.6 Vijci Vlana evrstoea Rm N/mm' 400 .0.85 0. .% 25 14 20 10 16 8 12 12 9 8 7 Tvrdoea Razred o. .06%. .2 M 1.5 Oznaka navoja M36 M39 M42 M45 M48 M52 M 56 Promjer svrdla mm 32 35 37...~lici (C ~ 0. 370 330.6 1.5 5 6 7 8 9 10 11 Promjer svrdla mm 2. evrsto..32. Mn ~ 0.6 M 1.. 800 J) 8.510 HV HV HV HV 4 5 6 S) 400 500 600 800 1000 1200 1400 302 302 302 302 353 353 380 J) 6.5 4 4.9 0. ... .58%.0.150%).. ..5 17.N/mm' HV re 110. . ..34%.9 I) 360 480 540 600 .5.5 Oznaka navoja M M M M M M M M M M 3. 550 500 .30. 300 280..52%): Razred evrstore: Cr+Mo+Ni+V~ 8. 170 HB 140.1 1.5 43 47 50.9 12.tenja Re R. . .9. 245 HB 225 . .5 551 ..5 Oznaka navoja M 12 M 14 MI6 M 18 M 20 M22 M24 M27 M30 M 33 Promjer svrdla mm 10.

/'

i' provrta za vijke s metarskim (JUS M.B1.004 - 1986) D_...._=...... I f Promjeri navojem

I Oznaka navoja

I

I

s

I

g

I "-'JM ]4 M ]6 M 18 M 20 M 22 M 24 M 27 M 30 M 33 M 36 M 39 M 42 M 45 M48 M 52 M 56 M 60

I

f

I

s

I

g

I ..-.-,- I
M M M M M M M M 64 68 72 76 80 85 90 95

[

I

s 70 74 78 82 86 91 96 ]0] 107 112 117 ]22 ]27 132 137 147 ]58

I

g

M] M 1.2 M 1.4 M 1.6 M 1.8 M 2 M 2.5 M 3 M 3.5 M 4 M 4.5 M 5 M 6, M 7 M 8 M 10 M ]2

f fina izrada (za finu mehaniku, precizne strojeve i alat); s - osrednja izrada (za opee strojarstVo); g gruba izrada (za grube dijelove, lijevane rupe).

.-

1.1 1.2 1.3 1.3 1.4 1.5 1.5 1.6 1.8 1.7 1.8 2 2.0 2.1 2.2 2.2 2.4 2.6 2.7 2.9 3.] 3.2 3.4 3.6 3.7 3.9 4.2 4.3 4.5 4.8 4.8 5 5.3 5.3 5.5 5.8 6.4 6.6 7 7.4 7.6 8 8.4 9 ]0 ]2 ]0.5 ]] 13 ]3.5 14.5

]5 17 19 2] 23 25 28 31 34 37 40 43 46 50 54 58 62

]5.5 17.5 20 22 24 26 30 33 36 39 42 45 48 52 56 62 66

]6.5 ]8.5 2] 24 26 28 32 35 38 42 45 48 52 56 62 66 70

66 70 74 78 82 87 93 98 104 109 ]14 ]]9 ]24 ]29 ]34 144 ]55

74 78 82 86 9] 96 ]01 107 112 ] ]7 122 ]27 132 137 144 155 165

M 100 M 105 M]IO M 115 M ]20 M ]25 M 130 M ]40 M 150

-

Proraeun vijaka a) Vijci za pricvrscivanje Maksimalna sila Fmax, koje moze prenositi vijak presjeka A (s promjerom jezgre navoja dl), iznosi A = d I2nl4 F. < A Aclop maks= Dopu~teno naprezanje
nju teeenja Re (RpO,2)

0dop za vijke odredujeino adop = 0 , 3 R e

obieno ovisno 0 napreza-

Za prednapregnute vijke uzimamo Fmax = (1,3.. . 1,6) F, gdje je Fvanjska sila, kojom opterecujemo vijak na vlak. b) Vijci za prijenos gibanja (obieno s trapeznim ili pilastim navojem) Nosiva sila F odreduje se - osim proraeunom evrstoce (kao pod a) i s obzirom na boem pritisak p dodirnih ploha u navoju

- jo~

- d12)n 4 pn gdje su: d - vanjski promjer vijka; n - broj nosivih navoja.
< (d2
Fmaks

=

Boeni pritisak p kod broneanih matica iznosi:

za vijke od mekog eelika

p

za vijkeod tvrdogeelika
552

p

a 7,5 N/mm2

a 16 N/mm2

STROJNI DDELOVI ZA PRDENOS KRUZNIH GIBANJA
Osovine Okrugle osovine promjera d mogu prenositi moment vrtnje T T= Wp'tdop

gdje je Wp - polami moment otpora okrugle osovine Wp
I I

= (ro'16)d3

= 0,2 d3

a 't dopje dopu~teno naprezanje na torziju. Za osovine uzimamo celik cvrstoce Rm = 420...700 N/mm2. Ako dodatni momenti savijanja nisu poznati, racunamo s dopu~tenim naprezanjem na
torziju Ttdop ovisno 0 promjeru osovine d . d (mm) ,,<Inn (N/mm2)

.. .25
10

25... 50
20

50...80
30

80...
40

Ako su, medutim, momenti savijanja poznati, treba osovinu racunati pomocu sastavljenih optereeenja (v. str. 122). Za prijenos momenta vrtnje T treba promjer osovine d biti

d vrtnjeosovinen
Remenski prijenos

16 = V-;-.

T 'tdop

[5T =1V--;;;;

Moment vrtnje mozemo izraziti snagom P, koju osovina prenosi, i brzinom

P T=- 2nn .

Zbog trenja izmedu remena i remenice sila Ft u vucnoj strani remena veca je od sile F2 u povratnoj strani F.>F2 F,-Fe=~ F2-Fe

gdje su: e - baza prirodnih logaritama, /J

-

(rad) remeoa na remenici, Fe
duljinska masa remena (kg/m),

- sila u remenu
e - gustOCa

- koeficijent trenja, a obuhvatni kut
zbog centrifugalne sile, ml
A - presjek remena, remena,

v - brzina remena. Vrijednosti izraza em a Jl. 0,2 0,4 0,6 0.8 120' 1,52 2,31 3,51 5.34 140' 1,63 2,66 4,33 7.06 160' 1,75 3,06 5,34 9.34 180' 1,88 3,51 6,59 12.4 200' 2,01 4,04 8,12 16.3 220' 2,16 4,65 10,0 21.6

SS3

Obodna si/a F F = F] - F2 = (F] - Fe)(el'a - l)/el'a = (F2 Snaga P, koju remen prenosi pri obodnoj brzini v

-

Fe)(el'a

-

1)

= dnn

P = Fv = (F] - F2)dnn Sila Fh kojom je remen napregnut (u vucnom dijelu): F. gdje su: A presjek remena, Odop - dopusteno naprezanje remena. Prijenosni omjer i je omjer brzine vrtnje n] pogonske remenice i brzine vrtnje n2 gonjene remenice: i = n]/n2. a) Plosnati remeni izraduju se od koze, gume, tekstila, umjetnih masa itd. Sirine remena i remenica (JUS M.C1.231 - 1965) Mjere u mm b b' b b' b b' b 16 20 25 32 40 Promjeri remenica d (mm) 40 56 80 112 160 45 63 90 125 180 50 71 100 140 200 20 25 32 40 50 50 63 .63 71 71 80 80 90 90 100 100 112 125 140 160 112 125 140 160 180 180 200 224 250 280

-

= (F] -

F2)el'a/(el'a

-

1) + Fe

= AOdop

b' 200 224 250 280 315

b 315 355 400 450

b' 355 400 450 500

(JUS M.C1.241 - 1965) 224 315 450 630 250 355 500 710 280 400 560 800

500{560 630 900 1000 1120 1250 1400 1600 1800 2000

Izbocenost vijenca remenice h (JUS M.C1.242 - 1965). Mjere u mm d h d h d h 40.. . 112 0,3 160, 180 0,5 250, 280 0,8 125, 140 0,4 200, 224 0,6 315, 355 1,0 Izboeenost za d = 400. . . 2000 mm iznosi izmedu 1 i 6 mm (ovisi i 0 sirini remenice b'). Specificna snaga PIA, tj. prijenosna snaga remena P po jedinici presjeka A, ovisi 0 materijalu remena, obuhvatnom kutu a, relativnoj debljini sld (s = = debljina remena, d. = promjer remenice) i 0 obodnoj brzini v. Specificna snaga PIA za plosnati koini remen pri obuhvatnom PIA (kW/mm') sld v (mIs) 5 10 20 30 15 25 1: 400 0,013 0,025 1: 200 0,012 0,023 1 : 100 0,011 0,021 1 : 50 0,010 0,019 Prijenosni je omjer kod 0,036 0,047 0,056 0,034 0,045 0,053 0,032 0,042 0,049 0,029 0,037 0,043 plosnatih remena: i ~ 5. 0,063 0,060 0,055 0,047 kutu a = 180'

35 0,065 0,062 0,057 0,048

40 0,063 0,059 0,053 0,042

554

b) Beskonal!ni kIinasti remeni Profil klinastih remena je trapez sirine (dulje) osnovice a i visine h, dok bol!ne stranice zatvaraju kut od 40°. Normalni klinasti remeni (JUS G.E2.053 - 1964) Oznaka . Dimenzije (mm)
profila y Z A B C D E Oznaka pro/Ha SPZ SPA SPB SPC
1

alhlbllpl 6 4 10 6 13 8 17 11 22 14 32 19 25 38

1,6 2,4 3,1 4,1 5,6 8,2 9,7

Lp 200... 1250 5,3 400. .. 2800 8,5 11 560.,. 4000 14 800. .. 6300 19 1400... 9000 27 2240. . .18000 32 3150. ..18000

."

Uski klinasti remeni Dimenzije (mm)
I

~
[
I

~

/

/

,

n .c:

n - neulralna os

'" = 40:t 1°

alhlbllpl 9,7 8 12,7 10 16,3 13 22 18

2 2,75 3,5 4,8

I

8,5 11 14 19

Lp 630.., 3550 800... 4500 1250. .. 8000 2000.. .12500 G.E2.053 - 1964) 2000 3550 6300 2240 4000 7 100 2500 4500 8000 2800 5000 9000 3150 5600 10000 11200 12500 14000 16000 18000 kutu 0(, 0

Racunske

duljine Lp (mm) (JUS 200 355 630 1120 224 400 110 1250 250 450 800 1400 280 500 900 1600 315 560 1000 1800

Snaga P, sto je prenosi klinasti remen, ovisi 0 obuhvatnom najmanjem promjeru remenice dmin i 0 obodnoj brzini v. Snaga P klinastog remena pri obuhvatnom kutu 0( = 180° Oznaka rofila p y ~In mm P(kW)
I

v (mts) 2 1- 4 1 6 1 10 I 14 I 18 1 22 1 26 32 0,037 0,074 0,11 0,16 0,19 0,19 0,15' O,Q58 z 63 0,14 0,27 0,41 0,64 0,81 0,88 0,74 0,88 A 90 0,27 0,55 1,25 1,6 0,81 1,9 2,0 1,9 B 125 0,51 0,96 1,4 2,3 2,9 3,4 3,3 3,5 C 210 0,89 1,75 2,6 4,1 5,3 6,1 6,4 5,9 D 345 1,7 3,3 4,8 11,5 7,7 10,0 12,1 11,2 E 490 2,6 5,2 7,7 15,4 18,1 18,9 11,9 17,5 Pri manjem obuhvatnom kutu 0(valja vrijednosti za snagu P mnoziti s faktoroin k ",0 170 160 150 140 130 120 110 lOO 90 k 0,98 0,95 0,92 0.89 0,86 0,82 0,78 0,73 0,68
I
"

Prijenosni je omjer kod klinastih remena i~

10(..,15).

555

Laoeaniprijeoos Obodna silo Foproizlazi iz snage sto je prenosi lanae pri brzini v, odnosno iz momenta vrtnje Tlaneanika (Ianeanog zupeanika) i promjera njegove diobene krumice do P 2T Fo=-=v do pri eemu brzina lanea, koja je jednaka obodnoj brzini na diobenom valjku, ovisi o brzini vrtnje n v = doRn U laneu djeluje jos i komponenta centrifugalne sHe Fe = m, if
gdje je m( duljinska masa lanea (kg/m). Ukupna silo, kojom je opterecen lanae, iznosi

-

F = Fo+ Fe
Botni pritisak p na dodime plohe clanaka A F P = A < Pdop Dopuiiteni boeni pritisak Pdop ovisi 0 brzini lanea v, a iznosi pri uobicajenim pogonskim prilikama: v (mls) 0,1 0,5 1,0 1,5 2 3 4 5,5 7 9 12 P (N/mm2) 3100 2800 2600 2400 2250 2050 1850 1600 1400 1250 1000 Lancaniei Promjer diobenog valjka do h 1800

do = sin a = hN

a =

Z-

gdje su: h korak lanea; a (") - polovicni kut medu susjednim zupeima; z - broj zubaca laneanika.
z 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Vrijednosti N N z 16 2,0000 17 2,3048 18 2,6131 19 2,9238 20 3,236 1 21 3,5495 22 3,8637 23 4,1786 24 4,4940 25 4,8097 N 5,1258 5,4422 5,7588 6,0755 6,3925 6,7095 7,0267 7,3439 7,6613 7,9787 z 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 N 8,2962 8,613 8 8,9314 9,2491 9,5668 9,8845 10,2023 10,520 I 10,8380 11,1558 z 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 N 11,4737 11,7916 12,1096 12,4275 12,7455 13,0635 13,3815 13,6995 14,0176 14,3356 i 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 N 14,6537 14,971 7 15,2898 15,6079 15,9260 16,2441 16,5622 16,8803 17,1984 17,5166

-

556

za z
Tjemeni valjalc zaz

=

zaz~.26

= 13...25

7... 12

Lancanici za clankaste lance s valjcima

h

Lanae (mm) e 5,5 5,64

Dimenzije laneanika (mm) bl 2,5 2,7 3 4,4 15,4 15,4 18 23 28 28 34 41 b2 8 8,3 b3 U

hi min 3,5 5 8 8 17 17 19 25 28 31 41 48

6 8 12,7 12,7 25,4 25,4 31,75 38,1 44,45 50,8 63,S 76,2

-

-

79 90,2 91 120 147 145 178 233

31,88 31,4 36,45 48,36 59,56 58,55 72,29 91,21

47 53 54,5 71,4 87,6 86,6 106 132

1,3 1,5 2 3 11 11 13 16 20 20 24 29

Lancanici za clankaste lance s tuljcima i svornjacima Tjemeni valjak laneanika:

-

za lance s tuljcima

dk = do + (0,8.. . l)d

za lance sa svornjacima dk

= do + (3. . .4 mm)
u = 0,6 b

*
bl = 0,9 b
b je nosiva ~irina lanca (vidi stc. 558 i 559).

557

Clankasti

lanci

su lanci s valjcima, tuljcima i svornjacima. b

h - korak b - nosiva sirina clanka d - nosivi promjer clanka e- razmak medu clancima

Clankasti lanci s valjcima (JUS M.C1.820 - 1960), jedno-, dvo- in troredni Dimenzije (mm) Prekidna sila (kN)

h 6
8

e
I

jedno- dvoredni redni 3
5 8 8 45 45 55 120 140 180 270 400

troredni

I

Duljin. masa (kg/m) jedno- dvo- tro-' redni redni redni 0,12 0,18
0,40 0,44 2,7 2,5 3,6 6,7 8,3 10,5 16 25

2,8
3

4
5

12,7 12,7
25,4 30) 31,75 38,1 44,45 50,8 63,5 76,2

3,3 4,88
17,02 17,02 19,56 25,4 30,99 30,99 38,1 45 75

7,75 7,75

5,64 -

100 215 250 320 480 700 9

-

-

-

0,36

115 140 300 360 450 680 1000

-

-

8

15,88 31,88 15,88 19,05 36,45 25,4 48,36 27,94 29,21 39,37 48,26 59,56 58,55 72,29 91,21

80

5,4

-

7,2 13,5 16,6 21 32 50

11 21 25 32 48 75

Clankasti lanci s va1jcima:

558

za povecano opterecenje

(JUS M.Cl.821

- 1960)

- s dugimclancima(JUSM.Cl.822 - 1960)
za poljoprivredne strojeve (JUS M.C1.827 - 1967)

Clankasti lanci s tulicima (JUS M.C1.830 -

1960) -

jednoredni

Dulj. masa hlbld siIa(kN) h I bid siIa (kN (kg/m) Dimenzije (mm) I Prekidna (kg/m) Dimenzije (mm) \ PrekidnafUlj. masa 15 14 9 5 45 30 125 12,5 1,20 13,6 60 50 32 160 20 16 12 25 2,15 14,9 200 2S 18 15 65 55 36 18,9 31,5 2,55 30 20 .17 250 40 70 65 42 24,7 4,00 35 22 18 50 80 70 44 315 4,30 31,0 40 25 20 90 80 50 400 63 41,8 5,50 45 30 22 80 100 90 56 500 48,4 7,55 50 35 26 100 9,04 J
Clankasti(Gallovi) lanci sa svorniacima (JUS M.C1.84Oj841-1960) jednoredni

h I bid sila (kN) (kg/m) h I bid sila (kN (kg/m) Dimenzije (mm) Prekidna ulj. masal Dimenzije (mm) \prekidnafUlj. masa Laid lanci 20 8 7 50 20 11 40 2,5 2,76 0,26 25 12 5 5 60 22 12 60 3,14 0,35 35 15 8 70 25 14 80 12,5 0,69 3,31 40 18 10 25 80 30 17 100 1,25 4,50 TeIki lanci 2 2 45 30 17 100 3,5 0,75 0,07 6,4 6 4 50 35 22 150 3 1,25 0,16 10,6 6 55 40 24 200 3,5 1,5 0,25 15,5 10 8 4 60 45 26 250 2,5 0,40 18,0 15 12 5 5 70 50 32 375 0,70 33,5 20 15 8 80 60 36 500 12,5 1,10 38,2 25 18 10 25 90 70 40 750 1,75 53,0 40 100 80 45 1000 30 20 11 3,4 76,6 22 12 35 60 110 90 50 1250 4,5 90,0 40 25 14 112 80 120 100 55 1500 4,7
I

Bro; clanaka lanca x

x= 2 a ZI + -+-+h

2

Z2 h a

(-

Z2-ZI

2

~
559

pri eemu ZIlaCe: - razmak osi; h - korak lanca; z. ~ broj zubacamaa
log laneanika; z2- broj zubaca veIikog laneanika.

Zupbmi prijenos Prijenosni omjer i je omjer brzine vrtnje pogonskog zupeanika n. i gonjenog zupcanika n2, odnosno broja zubaca gonjenog zupcanika Z2 i malog pogonskog Z. i

= n1ln2 = z2lz.

i > 1 - prijenos na manju brzinu; i < 1 prijenos na vecu brzinu Standardni profil evolventnih zupcanika (JUS M.C1.016 - 1958) - s novijim oznakama po ISO (DIN 876) osim oznaka po JUS:
p.mll

-

tjemona linija 0.

oD d

E

~

srediSnjica
1

standard'1ogaprofilo korijensko linija

VII,

r\
;!;O,02m

----

Standardni profil koji treba upotrebljavati pri projektiranju i kradbi evolventnih lelnika (cilindrilnih zuplanika)

Korekcija profila lroju, u slulaju pOlrebe,trebakvest;somanaglavizupca Oznaka ISO JUS
mn In hk hf hn cn mn {In h

VeliCina standardni modul korak visina zubnog vrha visina zubnog korijena visina ravnoga dijela visina zaokrufenja polumjer zaokrufenja visina zuba kut oagiba botoi kut m
p
haP

= d/z
=m" =m

hIP ~m+c hwp = 2 m cp = 0,17 m; 0,25 m; 0,3 m £lIP = 0,25 m; 0,38 m; 0,45 m hp =2m+c ap = 20" 2-ap

Standardni moduli m (mm) po ISO (JUS M.C1.015 - 1965): 1 1,375 2 2,75 3,5 4,5 6 8 11 16 22 32 45 1,125 1,5 2,25 3 (3,75) 5 (6,5) 9 12 18 25 36 50 1,25 1,75 2,5 (3,25) 4 5,5 7 10 14 20 28 40 Upotrebljavati' valja u .prvom redu debelo tiskane vrijednosti modula (1. prednost), tanko tiskane u slueaju opravdanih razloga (2. prednost), a vrijednosti u zagradama samo iznimno (3. prednost).

560 =-

Parovi celnika (cilindricnih zupeanika) kama pO ISO) ravno ozuptanje a

(JUS M.C1.012 - 1958) (5 oznakoso ozuptanje pod kutom f3 . I q

VeliCine par ova celnika Modul Zahvatni kut Diobeni ci/indar - promjer

ravno ozubljenje

koso ozubljenje m, = mr/cos fJ a, = arc tan (tan ap/cos fJ)

m = mn. a = (ap = 20°) d = ml p=m1t Pb=pcosa Pe = P cos a = Pb s=p/2+2xmtana s=p/2-2xmtana e=p-s dn = d, - 2(hfP - x,m) df2 = d, - 2(hfP - x,m)

-

korak osnovoi korak korak medu evolventnim bokovima Debljina lUpca - pri vanjskom ozupeanju - pri unutar. ozupeanju

d = m,l = m"vcos fJ p, = m,1t = mn1tlcosfJ Pbr = p, cos at
Pet = p, cos at = Pbl s, = p~2 + 2xm, tan a, s, = p~2 - 2xm, tan at

Sirina medw;ublja Promjeri korijenskih cilindara - pri vanjskom ozupeanju za pogonski zupcanik za gonjeni zupeanik - pri unut. ozupeanju za pogonski zupeanik za gonjeni zupCanik Promjeri osnovnih cilindara Promjeri tjemenskih ci/indara - pri vanjskom ozupcanju za pogonski zupcanik za gonjeni zupeanik - pri unu!. ozupeanju za pogonsld zupeanik za gonjeni zupeanik Promjeri kinematil!kih ci/indart - pri vanjskom ozupeanju za pogonski zupeanik za gonjeni zupeanik - pri unutar. ozupeanju za pogonsld zupeanik

e. = PI- s.

dn = d, - 2(hfP- x,m,) df2= d, - 2 (hfP - x,m,)
dft

dn = d, - 2(hfP- x,m)
df2

db

= dcos

= d, +

2(hfP + x,m) a

1

= d, 2(hfP x,m,) df2 =d, + 2(hfP + x,m,) db = dcos at

-

-

dal da2

= 2(a = 2(a -

O,5df2 O,5dft

- c,) - c,)
a = razmakosi

dat = df2 - 2(a + c,) da2 = dft + 2(a + Cl) dwl = 2a1(i+ 1)" dw2 = 2ai/(i + 1) = idwl dwt = 2aI(i - 1)
I

za gonjenizupeanik dw2= 2ai/(i 1) = idwl . mn- normalnimodul(modulu normalnoj avninipresjeka). r
prirucr.ik

-

37 - Strojarski

561

Pomak profila osnovne ozubnice izrazava se umnoskom koeficijenta pomaka profila osnovne ozubnice x (koji je ovisan od broja zubaca i upadnog kuta a) i modula: (Xmin = 1 0,5 z sin2 a) pri ravnom ozupcanju: xm (Xmin= 1 - 0,5 z sin2 a,) pri kosom ozupcanju: xmt

-

Pomakom profila osnovne ozubnice povecava se nosivost, sprecava pod rezivanje pri malom broju zubaca (z < 17), a smanjuje relativna brzina klizanja. Razmak osi

-

pri ravnom ozupcanju pri vanjskom ozupcanju: a = 0,5 m(zj + Z2) cos aIcos aw

pri kosom ozupcanju

- pri unutarnjem ozupCanju: a = 0,5 m(Z2 - z,)cos aIcos aw

a= 0,5 m'(Z2 7 Zt) cos a.tcos aWl

dok za pogonski zahvatni kut aw odn. awl vrijedi: - pri vanjskom ozupcanju: inv Uw, = 2(x, + X2)/(ZI + Z2) . inv aw = 2(xj + X2)/(Zl + Z2) . tan a + inv a . tan a, + inv a,

.

-

pri unutarnjem ozupCanju: inv aw 2(X2 Xj)/(Z2 - z,) .

=

. tan a + inv a

-

inv aWl= 2(X2

. tan a, + inv a,
a) - vidi str. 33!

- Xj)/(Z2

-

Zl)

.

Vrijednost evolventne funkcije inv a (= tan a Mjerni brojzubaca

-

k

= ...L(tan :Tt

ax

- inv a)

-

tan 2axt k-:Ttcosf3t,

- ...L

(

- inv at )-

- 2xtana +05' :Tt
pri ce~u je t _ anax- , an2 a + 4(x/z)(1 + x/z) cos2'a

tan axt
sin f3t,

2x tan at + 0,5 :Tt

It

=

tan2~,+ 4(x/z)(1+ x/z)
COS2 at
f3 cos Un

= sin

pri cemu je an

= ap

Mjerni broj zubaca k zaokruzujemo na najblizi cijeli,broj. Ako je x = 0, dobivamo: k = za/:Tt+ 0,5 k = z( at + tan a, . tan2 fJb)/:Tt+ 0,5 Mjera pomocu zubaca:
W

=m

cos a [:Tt(k

-

0,5) +

W

=m

cos a, [:Tt(k

-

0,5)

+ Z inv a, +

+ z inv a + 2 x tan a] 562

+ 2 x tan at] . cos fJb

Tolerancije parova evolventnih celnika (ISO) (JUS M,C1.031 - 1966) Za sve tolerancije parova celnika s evolventnim zupcima predvideno je 12 bUteta - osim za tolerancije razmaka osi, za koje je predvideno 6 kvaliteta, K:walitetaizrafava stupanj tocnosti, tj. odgovarajucu veliCinu tolerancije, Granicna odstupanja koraka zubnog profila Ato i dopu!teni zbroj odstupa. /wraka zubnog profila TTto Ato ICvaIitela 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 gornje (tml Ato 0,66 'Pp + 0,10 'Pp + 0,16 'Pp + 0,25 'Pp + 0,40 'Pp + 0,63 'Pp + 0,90 'Pp + 1,25 'Pp + 1,80 'Pp + 2,50 'Pp + 3,55 'Pp + 5,oo'Pn + donje

.,

1
0,80 1,25 2,00 3,20 5,00 8,00 11,00 16,00 22,00 32,00 45,00 63,00

Ato'f (I'm
'

<tun)
0,25 VN + 0,60 0,40 VN + 1,00 0,63 VN + 1,60 1,60 VN + 4,00 2,50 VN + 6,00 3,55 VN + 8,00 5,00 VN + 12,00 7,10 VN + 17,00 10,00 VN + 25,00 14,00 VN + 33,00 20,00 VN + 50,00 N = O,5zmlt m (mm)
1,00

TTto

VN +

2,50

Ato d =

=

- 'Ata,g,

'Pp = mn + O,25y;r mn (mm), d (mm)

Granicna odstupanja pri osnovnom - za zupcanike s ravnim zupcima Ato,g AtBb,g - za zupcanike s kosim zupcima
AtBb,g

koraku bokova zubaca

=

AtBb, d
AtBb,d

= Ato,

d

= Ato,g

. cos f30

= Ato,d . COS o P

Tolerancije profila Tev i bocne linije zupca TfJ

Kvalitetni razred 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

Tev (J.IIIl) 0,06 'Pp+ 0,10'Pp + 0,16'Pp + 0,25 'Pp + 0,40'Pp+ 0,63 'Pp+ 1,00 'Pp+ r,60 'Pp+ 2,50 'Pp+ 4,00 'Pp + 6,30 'Pp+ 2,00 2,50 3,00 4,00 5,00 6,30 8,00 10,00 16,00 25,00 40,00

TfJ (I1m) 0,315Vb+ 0,40 Vb+ 0,50 Vb+ 0,63 Vb+ 0,80 Vb + 1,00 Vb+ 1,25 Vb + 2,00 Vb+ 3)5 Vb+ 5,00 Vb+ 8,00 Vb + 12,50 Vb+ b (mm) 1,60

2,00 2,50 3,00
4,00

5,00
6,00

10,00 16,00 25,00
40,00

10,00 'Pp + 63,00

63,00

'Pf= rn. + O,lVd rnn (mm), d (mm)

Tolerancije kruinog toka Tr Kvalitetni razred 1 2 3 4 5 6 0,224 0,355 0,56 0,90 1,40 2,24
'Pp

Tr (I1m) 'Pp + 3,00 'Pp + 4,50 'Pp + 7,00 'Pp + 11,00 'Pp + 18,00 'Pp + 28,00 + 0,25 Vd

Kvalitetni razred 7 8 9 10 1) 12 3,15 4,00 5,00 6,30 8,00 10,00

Tr (I1m) 'Pp + 40,00 'Pp + 50,00 'Pp + 63,00 'Pp + 80,00 'Pp + 100,00 'Pp + 125,00

= rn.

rn. (mm), d (mm)

564

00 4. 0.00 22.80 3.20/pp 14.80 2.24 2.osi 565 ." (JUD ) /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + 2.00 25.90 1. koja je paralelmi s jednom osi i okomita na inklinacijsku ravninu.50/Pp 0.tolerancija odstupanja Ti' = TT10 + Toy .tolerancija porasta odstupanja t:..) Ai' . (Registriramo odstupanja stvamog kuta rotacije mpeanika.00 16.odstupanje s obzirom na 1 korak .) At .00 140.80/pp l. ll.16 0. pri kontroli zahvatom u etalonski zuptanik bez boene zraenosti postiZemo elasticnim radijalnim pritiskanjem zuptanika na etalonski zuptanik sralnom sHom.32 0.Tolerancije pri tangencijalnoj kontroli zahvatom tj.50 t:. (Registriramo odstupanja razmaka osi.00 12.00 71.32/pp O.konstantnim l2IZJIIJIkomosi.00 6.razmak osi b.55 4.25Vd Tolerancija paralelnosti osi Inklinacija osi Ap' je komponentno odstupanje paralelnosti osi u ravnini.224 0.odstupanje s obzirom na 1 korak - K valitetni razred 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Tt I (JUD ) O.00 9.00 /Pp = mn + 0. a .odstupanje s obzirom na 1 okretaj M( .00 10. koja je odredena jednom osi i okomicom'na nju do druge osi.00 45. d (mm) A'P.00 40.25/pp+ 2.25 1.00 56.20/pp 4.aktivna Iirina zupcanika 0. Dozvoljena inklinacija Tp' = Tp Devijacija osi Aa" je komponentno odstupanje paralelnosti osi u ravnini.56 0.00 3.00 180. T.odstupanje s obzirom na 1 okretaj M{ .OO/pp 3. pri kontroli zahvatom u etalonski zupcanik s.00/pp + + + + + + + + + + + 4.10/pp 9.60/pp 7.00 90.T.00/pj.00 16.g + Toy nazivnim gonjenog Tolerancije pri radijalnoj kontroli zahvatom ~to tj.00 56. Dozvoljena devijacija Tp" = Tpl2 mn (mm).' = A1o.45 0.00 112.00 28.50/pp 5. .00 6.00 36. .00 0.

- . .Tolerancije za mjeru pomocu j ...d tan aWl . (I'm) 4 1 0.donje granicno odstupanje AW.bez posebnih zahtjeva k == 18. Kvalitetni Kvalitetni Gomje odstupanje Gomje odstupanje razred razred Aa. zubnih bokova...d + AW2. - AWl. Granicna odstupanja razmaka osi Odstupanje razmaka osi Aa je algebarska razlika..5 IT 9 0.. Imin ..5 IT 7 6 Donje odstupanje: Aa. .. Da sprijecimo interferenciju biti Orijentacijske modulu mn (istodobno prekrivanje) jmin> 2(Tjt" + Tin tan awt vrijednosti za kruznu zracnost u ovisnosti 0 standardnom mn (mm) j (I1m) j = k(mn + 1) pri cemu faktor k iznosi: k = 26. mora . AWl d + AW2 d Imax = . od kojih oznacuje zubaca oznacujemo dvama slovima iz niza prvo .5 IT 4 0.r'. 32 .g pomnoZimo slijedeCim koeficijentima: niz j h g fed c b a koeficijent +1 0 -2 -4 -6 -8 -10 -12 -14 niz z' y' x' w' v' u' t' s' r' koeficijent -18 -22 -26 -30 -34 -38 -42 -46 -50 Primjer oznacivanja kvalitete tolerancije za mjeru pomocu zubaca: npr.za zupeanike s kosim zupcima ..g)/cos aWl + 2A.cos aWlcos. 38 .g Kruina zracnost .. R.. drugo .za zupcanike s ravnim zupcima jmax jmin == - (AwI.5 IT 11 3 0.. ..g tan aw aw (AwI.5 IT 8 2 5 0.d Odstupanja dobivamo tako da gomje granicno odstupanje koraka Alo. ..u automobilskoj industriji 566 . 5 fa. + AW22Aa.d tan aWt .za alatne strojeve k = 18. (11111) Aa.gomje granicno odstupanje Aw. + cos aWl cos . + 2Aa g tan aWt R.50 .5 IT 6 0...g + AW2.d)/COS + 2Aa.g.d = -Aa.izmedu stvamog i nazivnog razmaka osi. .

.I I I 110111112 I obrade (orijentacijski) I Standardni modul rn.. : pra:1ZD1ngom p I .20 4 5 "7 I T I 91 TU I I 567 I I I-II .I I 4Kvalitet tolerancije I 5 I 6 I 1 . .. 6 6.. :' 20....3 I I 3 <3 I 4Kvalitet tolerancije 110111112 I 5 I 61 1 I 8 ! 9 I . .. ..10 10.6 6. (mm) 1......... 2 I I 2 I 3 I 4Kvalitet tolerancije 110111112 I 5 I 6 I 7 I 8 I9 2.I pra:jzni instrumenti 'I . 8 19 I I I I i.... 8 8...Izbor kvaliteta tolerancije zupcanika Kvalitet tolerancije zupeanika odabiremo S obzirom na upotrebu. I I I I I Izbor S obzirom Nain na nacin obrade I obrade bru!enje brijanje ptecizno odvajanjerestica osrednjeodvajanjerestica obino odvajanjerestica Razred povrsinske I I2 I3 I .... fJ I' :1 ctalonski zupCanici .. 4 I I 4...... 'I grubi " automobili strojevi" I I I I opCe strojarstvo Izbor S obzirom na obodnu bninu Obodna brzina (mts) > 20 I I I I I (. ' kamioni i .... 8iIodnu bninu i naein obrade. ...16 16. Izbor S obzirom Upotreba I na upotrebu I I 2 I 3 I 4Kvalitet tolerancije 110111112 I5I6I1!8I9 I I ...... " ..... I I 2 ..1 .

. ....120) materijala ( ~ El l.... nelegiran legiran celicni lijev.. HV 650..400 200. legiran ZM .25 HV + (245.750 1..195) 0.. I SHmin ZM OH6m . ..310) evrstoea za naprezanje u korijenu zupca Materijal celik za cementiranje eelik za pobolj~anje. 115) 0. ~..355) l.200 200..dinamicka - ~irina korisnog dijela boka zupca Tvrd. .40 HV + (40. legiran Uf6m .67 HV + (55..610 1.750 140....karakteristika Tvrd.43 HV + (115. QH modul gdje su: bk - i prijenosni omjer SHmin.500 0. HV 650. . nelegiran legiran eelicni lijev.1650 500....400 OHlim (N/mm2) 1450. .7) OH6m dinamicka evrstoea za bocn! tlak (Hertzov tlak) Materijal eelikzacementiranje eelik za pobolj~anje.najmanji koeficijent sigumosti s obzirom na jamieenje (~ W) SFmin najmanji koeficijent sigumosti s obzirom na trajni lom (~ 1. .. 400 200.400 2 3t OHlim (N/mm2) 350.200 200.ProraCuD evrstoCe eelnika (po DIN 3990) Prvi proracun -za osnovu Za poznati okretoi moment na pogonskom zupeaniku promjer diobene krumice pogonskog zupeanika d1 TI izracunavamo: - ~ V2 IL bk .=EL + E2 ) Kombinacije celik eelik celik celik - materijala celik celicni lijev sivi lijev bronca ZM(~ 268 267 234 219 I 568 I ~~ .10HV+ (210. .. ...40.

0 8 9 10 12 16 QH.1 < 1 < 1 Toato ozuptanje I) Po ..50 1.77 1. stepenica pri bu~enju).20. .. QF .3) Ako SUu prijelaznim dijelovima bokova zupca zarezi (npr.korekcijski faktori QHA I) QH = QHA QHB QHD QHB {P-O. . .zaobljenost u korijenu. .YF .55.75 =-1 =..6 3.30 1..45.1.. 1 > 1 > 1 1 0. .6 2.20 0. 569 .2) Ako u prijelaznim' dijelovima bokova zupca nema zareza.77 0. (It .8 2.80. QHD QF = QFA QFB QFD (>t Grubo ozupcanje > 1 >1 1.kut nagiba bOCnelinije.5..0 2.2 2. kutu nagiba boate linije f30i koeficijentu pomaka profila osnovne ozubnice X) 3. .1.0.1.koeficijent oblika zupca (ovisi 0 broju zubaca z. p:' 30.

. KL KHx VKIK. = I/Bp I) Vrijednosti oznacene zvijezdicom . V tan Ot cos Ot eos PlOt Z.75 Y.->SFmin 2l YF QF' bkdol 1 . i + 1 V bk i s obzirom na trajni lom ZM QH' pri cemu su: m O'Flim 1 SF=-'-..koeficijent zareza (~ 1)* Yp koeficijent nagiba zupca Y.KF«KFP dok pojedin i (bezdimenzijski) koeficijenti iznose: I) koeficijent brzine (~ 1)* Z.Z.koeficijent zahvata -'. samo su orijentacijske. ZR QH' .8. koeficijent razdiobe sHe Bq=- bAsinpo dk promjer tjemenog valjka db -' promjer osnovnog valjka bA sirina aktivnog dijela bokova zupca - - - - Yp = 1.. 1)* - - ZH .' ~=~. ZR koeficijent hrapavosti (= 0.Po/120 ~ 0.ZHZ.Ko n t r 0 I a podataka iz prvog proracuna - Koeficijenti sigurnosti moraju biti: s obzirom na jamieenje dOl O'Hlim 1 SH= '-. 570 . .->SHmin - 1/2 !j .= V ~(I-Bq)+. Bp= [ Bp Bq ]COSPb :! [tan 2 Otkl + i tan Otk2 - (i + 1) tan Ot] tanOtk = V(dk/db)2-1 mnn Y.kut zahvata Pb-kutzavojnicena osnovnom valjku 1/ 4- Z... KIK.koeficijent oblika boka zupca ZH = !!.KH«KHP KFx QF' Yp Y.

11 0. 1I . - dinamicki koeficijenl ("" I). Kp. KI koeficijenl udamog optereeenja - i.= 1 + 2(8p-I)(QL -0.10 1.. jednoliki Rad pogonskog stroja t jednoliki nejednoliki udami 1.velicinski koeficijenl ("" I).35 1.80 1. - KH.S) 0..O.50 I 1.-- -! -udarni I - - Rad radnog slroja . = I + 2(I/Zi-l)(qL-O.75 1.i).5 b.7SKH6 KH6= 2bJbA 571 ../bA Kp6 - koeficijent razdiobe site po ~irini zupca pri jednolikoj razdiobi oplereeenja Kp6 "" (I + KH6)/2 1 < KH6< 2 pri nejednolikoj razdiobi oplereeenja 1 < Kp6:.00 nejednoliki 1.. velicinski koeficijenl ("" I). koeficijent razdiobe 15 .82.. -" :jJ 'Kp...85 K.12 0..25 1.25 1.20 AtBb site u ravnini pro fila 30 1Jm 50 I ~ I1 1 .. KHx .KL koeficijenlmaziva(= 0.10 q9 O~ M 10 Kp. koeficijenl razdiobe site u ravnini profila KH.koeficijentrazdiobesite po ~irinizupca KH6 = 1.5) KH6.

cos 0 d.1980) Prijenosni omjer je i=l!L=.2hfi COSO - hke (hre) i hkj(hfi) su visine vrha (odn. = i = PI = Td/2= dnlz = ml n Modul I 572 . + 02: ~ Korak 01 = arc tan sin I i + cos I i sin I l+icosI ~=aretan sin 02 -i-.kutni .lucni = 2 nlz TI/T2 z2lz. = d. z. i ~ ovise 0 prijenosnom omjeru i te 0 kutu medu osima I = 0.Parovi stoznika (DIN 3971 .k. sin 0. dfi = dj . Udaljenost vanjske tjemene kruznice hae sin 0 = dJ2 . K . brojevi gdje su: n. i n2. i Z2- Kutovi kiTJematickih stoiaca 0. cot 0 hae sin 0 K = Re cos 0 - - Kut tjemenog stosca Kut podnoznog stosea oa = 0 + Da or = 0 "'-Dr T Da= arc tan (haJRe) Dr= arc tan (hrJRe) .=~ 0 2 sin 2 sin 0 Promjeri tjemenih kruinica: dae = de + 2hae cos 0 dai = dj + 2hai cos 0 Promjeri korijenskih kruznica: 2h. n2 zubaca pogonskog i gonjenog zupcanika.Zl Mjere stoinika Promjeri kinematickih kruinica: vanjski de = 2 Re sin 0 nutamji dj = 2 Ri sin 0 gdje su duljine izvodnice stosca: Re vanjska. korijena) zubaca za vanjske i nutamje duljine izvodniee stosea.k.brzine vrtnje pogonskog i gonjenog zupcanika. Ri unutamja - - R e =~. Z...

oben. za prijenosni omjer .ca: - - pogonskog zupCanika -' "01-.. Promjeri d.gonjenogzupCanika -'~ "02-.ba bobie l. tanPol<. = 1 a = sin 2PoI 1 . ZI i Z2brojevi zubaca pogonskog i gonjenog zupeanika.ma .~ } razmak os. E = POI + P02 gdje su POI i P02 kutovi nagiba boenih linija u pogonskog i gonjenog zUpCanika. P02 I V. a a = dOl + a= d02 = mn 2 ZImn 2 1 (~ cos POI cos P02 . .=W-~ ~~.zlmn (sinPol +COSPOI) pIi eemu je SIRPOI = .brzine vrtnje pogonskog i gonjenog zupCanika. +~ ) 2a ~~ - 2 ( COSPOI + sinPol .nije POI. Kut metlu os. 1=-nl =-Z2 n2 ZI gdje su: nl i n2 .(1+ y1 + 4K2) 2K2 K = a/zlmn I1 .z2mn 2cosP02 - Za kut medu osima E = POI+ P02 = 90' iznose: razmak os.h kruzn.zlmn 2cosPOI . nog.znos. ) kutov.:yl akoje -+-=.Parovi hiperboloidnib zu~anika Evolventni hiperboloidni Prijenosni omjer je parovi zupcanika .

brzine Cilindri~ni . 4 20 Promjer sredgnjeg valjka drnl = m q I Ptltna karakteristika q: 1..25 10 12 16 5 6 8 Puini vijak b. ZN (oblika bokova N). Moduli m (mm): 2 3 1. prednost: 2.) Debljina zupca (~irina meduzublja) na sredgnjem . U posebnim slu~jevima mote visina vrha zupca biti ne~toveca iIi manja od Visina korijena zupca hn pri ~em je Cl = 0.2).3 (c. = m = m(1 + c. Kut medu osima I je po volji.5 1 1. Promjer tjemenog valjka Promjer podnotnog = drnl + 2 ha. .) m. prednost: 8 7 10 9 12 11 16 14 20 I 18 Kut sredi~nje zavojnice Yrn Osni korak = arc tan (z. vijka i putnog kola. kroz os Korak zavojnice Visina zu~anog vrha valjku u ravnini presjeka = m n/2 = z. 0./n2 putnog = z2lz.putni prijenos (ISO) (DIN 3975 .lq) = arc px=mn Srnx = emx Pzl tan (m zlldrn.. valjka dfl = drn.brojevi zubaca pumog vijka i pumog kola. koji je ovisan 0 postupku obrade..1. obi~no je I = 90.1976) S obzirom na oblik bokova zubaca pumog vijka. da.2 hn 574 .5 2. Prijenosni omjer je pri remu su: nl i n2 . Px = ZI m n ha. ZI i Z2 vrtnje . i = n. razlikuju se parovi cilindri~kog putnog prijenosa ZA (oblika bokova A). = 0. ZI (oblika bokova I) i ZK (oblika bokova K).

2).L T2 (N ..x + C2) - - - : pri rem su: C2= 0...0.Pui.75.no kolo Promjer diobene kruznice Korak Promjer tjemene kruZoice d32 d2 = Z2m P2 = m :It = d2 :n:Jz2 = Px = d2 + 2 m(l + x) Promjer tjemenog valjka de2=da2+m Promjer anuloidne kru:znice TK = a (d32f2) Promjer podnome krumice dfl = d32 2 m(2 + C2) Visina zupca h 2. prijenosnog omjera i i mehanicke korisnosti 17m T2 i T. 574).15 15. ...3 + 0.4 + 2£) za navureni pu:znivijak dm '" 2 m (5.0. x koeficijent pomaka profila..!f 5 sivi lijev bakrene slitine s kositrom 2 . ..0. 8 aluminijske slitine 4... 575 -~- .85 0.80 Okretni moment na pu:znom kolu T2 proizlazi iz okretnog momenta pumom vijku T.. 0.1 Zl) a zatim ga odabiremo s obzirom na dm = mq (str.0.43 v. .1. Razmak osi a = O.h 32+ h f2 Visina zupeanog vrha h32 =: m(l + x) Visina zupcanog korijena hf2 = m(l ..88 0.65. 17m na = m (mm) -2....7 Promjer sredi~njegvaljka pumog vijka dmocjenjujemo s obzirom na modul m i broj zubaca puznog vijka Zl: za puni puzni vijak dm '" 2 m (1... .78. 3 ...3 (C2 '" 0. 30 > 30 z\ 4 3 2 1 17m 0. mm) P Z2 P (Nfmm2) pri cemu ocjenjujemo bocni pritisak S obzirom na materijal puznog kola: materijaJ p (Nfmm2) Modul procjenjujemo prema jednadzbi 3 m '" 0.5(dm1 d2)+ xm + - * IzboT velilina za pui.55.ni prijenos Broj zubaca puznog vijka Zl i mehanicka korisnost 17m ovise 0 prijenosnom omjeru i: is.90 0.10 10.. .

U tom je stanju potrebno ulje utiskivati pod tlakom u lefaj. . Relativna zracnost 1/1ovisi 0 prosjecnom pritisku Pmed i brzini vrtnje n. .sila.- -~. Prosjecni pritisak Pmed za razlicite materijale blazinica pribliZno je u slijedeam granicania: materijalPmed (N/mm2) materijal Pmed (N/mm2) bijela kovina olovna bronca 5.5. .nosiva duljina rukavca: / = (0. . koja djeluje okomito na lefaj. : tok <P. u kojem se koeficijent trenja snizuje na /J = 0. d .. 576 :.5.. .. /JFv. .promjer rukavca.2) 10-3 (2. 0. 2) 10-3 umjetne tvari (3. . . .5) 10-3 :. d . . . Vrijednosti relativne zracnosti vide se u slijedecoj tablici: Brzina vrtnje n malena velika Relativna zracnost 1/1 malen Pmed velik Pmed (0.0. Mo. . iznosi u Uzimajua u obzir razlicite koeficijente temperaturnog rastezanja. 4) 10-3 I . l)d. cijentom = Fld/ gdje su: F . . 0. Prosjeeni pritisak Pmed u lezaju je Pmed l LEZAJI Klimi leiaji U stanju mirovanja klizne se plohe rukavca i blazinice lefaja dodiruju neposredno. 1.7.3.I' Kako se brzina vrtnje n poveeava. .. stvara se izmedu rukavca i blazinice uljni film i podmazivanje prelazi postupno u hidrodinamicko. 3) 10-3 <P = materijal 1/1 sinterovano reljezo 0. 1) 10-3 (1.promjer rukavca.8 .01 (a zatim s poveeanjem brzine vrtnje opet raste) .promjer blazinice. .4 Re/ativna zracnost 1/1 lefaju. _:co 'o--~. 0. zbog cega se mazivo mora hladiti.2.8 :. . T?plinski lznOSI 1/1 (0.~ ~. ..5.:: -J!!I . . . preporucljivo je odabrati slijedece relativne zracnosti prema materijalu blazinice: materijaI bijela kovina olovna bronca aluminijske slitine Toplina trenja . potrebna za nastajanje uljnog filma.0. / . .6) 10-3 (1. . 3) 10-3 (0. Zbog toga se u pocetku pogona pojavljuje »suho trenje« s razmjerno velikim koefin trenja /J = 0. koji nastaje Zbog trenja Pri .005.1 .5. 1. . . . a prelazi uglavnom na mazivo.. .35 sivi lijev guma (u vodi) 1/1= (D .aa. 15 15.d)ld gdje su: D . j . .a-:. . . .2. .m mu~ '.5) 10-3 (2. .

2 24. 62.Strojarski prirucnik lIi 11 J!II .3 5.2 4.5 1.5 48 48 57 64 67 3. 60 BC 10 65 70 75 BC 10 80 85 90 BC 10 95 100 105 BC 10 110 120 Niz BC 02 10 BC 02 12 15 60 65 70 15 80 85 90 95 100 105 110 120 IQ 12 15 95 100 110 115 125 130 140 145 150 160 170 180 30 32 35 18 18 20 20 22 22 24 24 24 26 28 28 9 10 11 2 2 2 2 2 2 '2.6 9. vidi str.3 17 22 :1 !! If 45 50 55 '1 .5 39 I !!i - ..55 2..5 2 kuglicni leiaji d 10 12 15 17 20 25 30 35 40 Dimenzije (mm) D b 26 28 32 35 42 47' 55 62 68 "f5 80 90 Nosivost (kN) C Co 1.5 1 I 1.C3.85 577 I I 38 .4 13.5 10 12 12.5 6.1.95 7.5 1. : .85 4.5 3 3 3 I I 1 19.4 12.5 1.5 2.j.5 0.4 3..1966) Niz BC: jednoredni kuglicni lezaji..5 0.5 26.5 5 7 8.3 21.6 32 34 40 43 43 56.98' 3 3.---.5 1.-1-.5 1.5 59 22.5 0. 597) Niz BN: jednoredni kuglicnilezaji s kosim dodirom Niz BG: dvoredni kuglicni lezaji s kosim dgdirom lednoredni Oznaka Niz BC 10 10BC 10 12 15 17BC 10 20 25 30 BC 10 35 40 45 BC 10 50 55 01 -I-.8 24 30 31.7 16.9 2..3 8 8 9 10 12 j'} 13 14 15 16 16 18 3.Valjni Kuglieni leiaji leiaji (ISO) Nizovi BC.6 45..1- " W r 0.15 4. obicni (a = 0..5 2.4 5.2 2.5 31.601l611/621 .. BN i BG (JUS M.3 17.

1 10 13.Jednoredni kuglicni lezaji (nastavak) Oznaka Niz BC 02 17 BC 02 20 25 30 BC 02 35 40 45 BC 02 SO 55 60 BC 02 65 70 75 BC 02 80 85 90 BC 02 95 100 Niz BC 03 10 BC 03 12 15 17 BC 03 20 25 30 BC 03 35 40 45 BC 03 50 55 60 BC 03 65 70 75 BC 03 80 85 90 BC 03 95 100 Niz BC 04 17BC04 20 25 30 578 d 17 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 10 12 15 17 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 17 20 25 30 Dimenzije (mm) D b 40 47 52 62 72 80 85 90 100 110 120 125 130 140 150 160 170 180 35 37 42 47 52 62 72 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 215 62 72 80 90 12 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 28 30 32 34 11 12 13 14 15 17 19 21 23 25 27 29 31 33 35 37 39 41 43 45 47 17 19 21 23 1.5 2.8 10.65 10.5 40 44 46.5 3 3 3 3.5 2.1 16.8 10.5 1.5 42.5 40.5 50 55 63 71 80 90 6.5 3 3 3.6 19.5 2.4 6.3 7.3 5.5 1.5 3.5 2.5 3.5 55 63 72 81.5 .5 2 2 2 2 2.5 1.5 1.5 3.3 21 26 32 35.5 54 61 69.5 3.6 4.5 2.5 48 55 63 72 80 88 98 112 132 12. C 4.5 I 1.4 14.9 19.5 1.4 25 27 32.7 16 18.4 14.6 17.5 78 85 93 102 110 120 137 19.5 47. 26 29 34.4 12.5 39 42.6 22.2 6.5 2 2 2 2.55 8 8.6 22 26 31.5 3.2 9.3 7.5 4 4 4 4 2 2 2.5 3.6 22 30 35.3 .5 2. 2.55 7.5 45.5 .7 24.5 Nosivost (kN) C.5 16.

5 85 86.5 106 116 127 138 148 3 51.2 70 79 86 90 118 127 137 143 153 Niz BC 04 35 BC 04 40 45 50 BC 04 55 60 65 BC 04 70 75 80 BC 04 85 90 lOO 110 120 130 140 150 160 180 190 200 210 225 25 27 29 31 33 35 37 42 45 48 52 54 lednoredni kug/ibzi /elaji s kosim dodirom Oznaka I zlJe (mm) d.I( 0 70 BN 02 .5 61.I( 0 .5 4 4 4 5 5 I Nosivos! (kN) C Co 31.3 7.. 0 40 BN 02 U III 45 SO i! -c 55 BN 02 60 "8 65 .5 47 53 63 71 79.3 17.5 3.. -" 75 80 85 BN 02 90 95 lOO 105 BN 02 d = 105 D= 190 b = 36 110 BN 02 d = 110 D=200 b = 38 .lednoredni Oznaka kugliCni /elaji (nastavak) I d 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 Dimenzije D (mm) b r 2.3 19.5 78 88 96.6 12.5 64 65..8 13.3 21.8 9.5 41.5 45.65 7.35 10.2 4.5 30.5 54 62 72 83 93 104 116 129 143 170 186 216 11.5 46. 0 U III I:! -" "8 .8 11.3 14.5 26..5 38 33. b I Dien-I Nosivos! (kN) C Co 7.7 16.5 49 51 53 56 57 58.5 lOO 95 106 102 120 112 134 122 Oznaka Niz BN 03 17 BN 03 20 25 30 BN 03 35 40 45 BN 03 50 55 60 BN 03 65 70 75 BN 03 80 85 90 BN 03 95 lOO zlJe (mm) d.5 72 73.5 3 3 3...5 3. b Den-I Nosivos! (kN) Co C 6..2 29 39 45. D.5 54 62 69..15 5.5 37.2 29 24.6 26 21.3 23.7 19.6 25 30 35.4 8. -" r I i j ! ii i! ! 105 BN 03 d = 105 D=225 b = 49 110 BN 03 d = 110 D=240 b = 50 579 L liJ . D.5 106 116 127 137 156 170 190 Niz BN 02 15 BN 02 17 20 25 BN 02 30 35 .5 3.

5 2.7 20.5 20.3 68.9 36.9 15.S 112 129 140 160 180 212 240 265 300 320 6.5 1.4 30.2 22.5 2 2 2 2.95 7.5 1. 70 75 BG 32 80 85 90 BG 32 95 100 - I 4.5 43 55 65.6 26 34.5 3.1 r 1 1 1 1.5 1.2 33.9 14 20 27 36 45.3 12.Dvoredni kuglicni /eIaji (s kosim dodirom) Oznaka .6 60.5 2.S 39.5 38.6 23.8 7.6 87.0 30.3 44.5 2.2 54.5 71 80 96.5 106 127 150 160 9.0 58.7 18.4 55.3 92.5 54 66.8 11 15. 85 BG 33 90 95 100BG 33 105 110 580 .5 56 73 80 96.5 47.8 82.4 49.5 11 13.55 5.5 3.3 36.6 18.5 2.5 3.5 43 49 63 69.7 44.6 5.7 41.1 39.3 19.5 3 3 3.3 73.3 25 33.5 80 86.5 68.5 1.4 28 32.5 3 3 3 3.5 2.6 20.0 77.5 2 2 2 2 2.0 15.' d 10 12 15 17 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 15 17 20 25 30 35 40 45 SO 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 105 110 Dimenzije (mm) D b 30 32 35 40 47 52 62 72 80 85 90 100 110 120 125 130 140 150 160 170 180 42 47 52 62 72 80 90 100 110 120 130 140 150 160 110 180 190 200 215 225 240 14.5 71 71 78 95 102 118 137 146 13.2 34.5 1.9 17.6 8.2 52.0 73.2 30.5 4 4 4 4 4 4 Nosivost (kN) Co C Niz BG 32 10 BG 32 12 15 17BG32 20 25 30 BG 32 35 40 45 BG 32 50 55 60 BG 32 65.5 100 114 132 137 156 113 196 216 236 255 275 Niz BG 33 15 BG 33 17 20 25 BG 33 30 35 40 BG 33 45 50 55 BG 33 60 65 70 BG 33 75 80.5 2.3 17.5 3.0 22.5 3.5 38 42.4 49.5 37.2 25.2 30.8 27.7 63.

RD-K lednoredni va/jkasti/eiaji Oznaka Niz RV 10 25 RU 10 30 35 40RU 10.2 16 18. Niz RT: aksijalno neporniCoi leiaji.5 55 60 63 65. Niz RV: u oba smjera aksijalno pomicni leiaji s vodeCim vanjskim prstenom..5 3 3 r.5 10.S 37.5 1.Q konus .2 15.RJ: u jednom smjeru aksijalno pomicni leiaji s vodeCim vanjskim prstenom.5 1.sIr.5 1.5 68 69.S 2 2 2 2 2 2 2 2. .Valjkasti leiaji Nizovi RV.631/632163S/636/637/6411642 - RU {. ( Cl RN { _.S 102 110 581 47 SS 62 68 75 80 90 95 100 110 115 125 130 140 145 ISO 170 180 . RN.3 18. 45 SO SSRU 10 60 65 70 RU 10 75 80 85 RU 10 90 95 100RU 10 110 120 B d 25 30 35 40 45 SO SS 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120 - Niz RA: u oba smjera aksijalno pomicnidvorednilefaji s vodecim vanjskim prstenom. RA in RD-K 1966) (JUS M. RJ. b b.6 21.5 1.S 29 42.2 24 25 26.8 0.5 65.4 13.. RT. Niz RD-K: u oba smjera aksijalno pomicni dvoredni lezaji s vodecim nutarnjim prstenom i konicnom rupom. Ni<.5 1.5 2.6 22.5 I. C 7.5 2 2 2 2 2 NosivosI kN) ( c.5 1.5 1.5 39 47.~ "'I .4 24 27.S 44 53 58.5 1.S 28.C3.5 2. RA.8 I I I 1.5 0.1:12. D Dimenzije (mm) b r 12 13 14 IS 16 16 18 18 18 20 20 22 22 24 24 24 28 28 1 1. Za sve nizoveje a = 0 (vid. 597). 0. Niz RN: u oba smjera aksijalno pomicni lezaji s vodeCim unutarnjim prstenom.S 93 102 10 13.5 1._.

Jednoredni va/jkasti

leiaji (nastavak) Dirnenzije (mm) D b r 47 52 62 72 80 85 90 100 110 120 125 130 140 ISO 160 170 180 52 62 72 80 90 100 110 120 130 140 ISO 160 170 180 190 200 215 240 260 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 28 30 32 34 IS 17 19 21 23 25 27 29 31 33 35 37 39 41 43 45 47 SO SS 1,5 1,5 1,5 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 . 4

Oznaka
Niz RU02 20RU02 25 30 35 RU 02 40 55 50 RU 02 55 60 65 RU 02 70 75 80 RU 02 85 90 95 RU 02 100 ' Niz RU03 20 RU 03 25 30 35 RU 03 40 45 50 RU 03 55 60 65 RU 03 70 75 80 RU 03 85 90 95 RU 03 100 110 120

d 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 20 25 30 35 40 45 SO 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120

r,
I 1 1 1 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 I 2 2 2 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 4

NosivOSI (kN) C. C

8 9,65 12,9 18,6 24,5 27 29 34,S 41,S 49 52 61 69,S 80 93 110 122 10,6 15 20,4 25 32,S 40 SI 58,S 72 81,5 90 108 118 129 153 166 193 220 270

11,8 13,2 17,6 25,S 33,5 34,S 36,S 44 53 62 64 75 85 98 118 137 153 16,6 22,4 30 36 45,S 58,S 71 85 102 114 125 158 160 180 208 224 260 300 355

Nizovi RN 02, RJ 02 i RT 02 imaju iste dimenzije i nosivosti po tablici kao niz RU 02. Nizovi RN 03, RJ 03 i RT 03 imaju isle dimenzije i nosivosti po tablici kao niz RU03.

!ednoredni Oznaka Niz RU04 30RU04 35 40 45 RU 04 SO 55 60 RU 04 65 70 75 RU 04 80 85 90 RU 04 95 100 110 RU 04 120 Niz RU 2S RU 30 35 40 RU 45 50 55 RU 60 65 70RU 75 80 85 RU 90 95 lOORU 110 120 22 22 22 22 22 22 22

va/jkasti lezaji (nastavak) d 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 lOO 110 120 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 lOO 110 120 Dirneozije (mm) D b r 90 lOO 110 120 130 140 150 160 180 190 200 210 22S 240 250 280 310 52 62 72 80 85 90 100 110 120 125 130 140 150 160 170 180 200 215 23 25 27 29 31 33 35 37 42 45 48 52 54 55 58 65 72 18 20 23 23 23 23 25 28 31 31 31 33 36 40 43 46 53 58 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 5 5 5 5 5 6 1,5 1,5 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 2,5 2,5. 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 5 5 5 5 5 6 I I I 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5
Nosivost (kN) Co C

32 41,5 53 60 73,5 81,5 98 108 137 160 183 208 232 255 285 320 355 13,2 19 28,5 34,5 37,5 40,5 47,5 62 75 80 86,5 102 118 134 163 186 224 265

51 63 80 90 112 118 143 156 200 232 265 305 345 365 405 455 500 16,6 23,2 35,5 41,5 44 45,5 54 71 85 90 96,5 114 132 153 183 204 255 300

Nizovi RN04, RJ04 i RT04 imaju iste dimenzije i nosivosti po tablici kao niz RU04. Nizovi RJ 21 i RT 22 imaju iste dimenzije i nosivosti po tablici kao niz Run. 583

Jednoredni valjkasti lelaji (nastavak)

Oznaka
Niz RU 23 25 RU 23 30 35 40 RU 23 45 50 55RU23 60 65 70 RU 23 75 80 85 RU 23 90 95' looRU23 110 120

I

d 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120

Dimenzije (mm) D b r 62 72 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 215 240 260 24 27 31 33 36 40 43 '46 48 51 55 58 60 64 67 73 80 86 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 4

r,
2 2 2 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 4

Nosivost (kN) Co C

I

23,2 28,5 34 49 57 73,5 83 106 110 134 166 183 196 220 255 300 405 510

31,5 37,5 44 61 75 93 108 132 143 170 212
224

.

245 270 310 365 500 620 5,3 5,85 7,5 7,5 13,7 13,7 15 16,3 16,3 24 26 32,5 35,5 37,5 45,5 49 51 73,5 78 78 98 104 104 kao niz

Niz RU 49 10 RU 49 10 '22 13 4,3 0,5 12 12 24 13 0,5 5,1 15 28 13 6,55 ,15 0,5 17RU49 17 30 13 0,5 6,55 20 20 37 17 12 0,5 22 22 39 17 12 0,5 25 42 17 25 RU 49 0,5 13,7 28 28 45 17 0,5 15,6 30 47 30 17 0,5 15,6 22 32 RU 49 32 52 20 I 35 35 55 20 I 24,5 40 22 40 62 1 31 45 RU 49 45 68 22 I 34,5 72 50 50 22 38 I 55 55 80 25 1,5 47,5 60 RU 49 60 85 25 52 1,5 65 65 90 25 56 1,5 70 70 100 30 78 1,5 105 75 RU 49 75 30 85 1,5 80 80 110 30 85 1,5 85 85 120 35 2 108 90 125 35 9ORU49 2 116 95 95 130 35 2 116 Nizovi RJ 23 i RT 23 imaju iste dimenzije i nosivosti po tablici RU23. 584 ~ --

ii -

DlIOredni valjkasti leiaji Oznaka Niz RA 49 100RA 49 105 110 120 RA 49 130 140 150 RA 49 160 170 180 RA 49 lOO 200 220 RA 49 240 260 280 RA 49 300 320 Niz RD 30X. 30RD30K 35 40 45 RD 30K 50 55 6ORD30K 65 70 75RD30K 80 85 9ORD30K 95 lOO 1I0RD30K 120 130 14ORD30K 150 160 proer d lOO 105 110 120 130 140 150 160 170 180 lOO 200 220 240 260 280 300 320 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 lOO 110 120 130 140 150 160 Dimenzije (mm) D b 140 145 150 165 180 190 210 220 230 250 260 280 300 320 360 380 420 440 55 62 68 75 80 90 95 lOO 110 115 125 130 140 145 150 170 180 200 210 225 240 40 40 40 45 50 50 60 60 60 69 69 80 80 80 lOO lOO 118 118 19 20 21 23 23 26 26 26 30 30 34 34 37 37 37 45 46 52 53 56 60 r 2 2 2 2 2,5 2,5 3 3 3 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 2 2 2 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3 3,5 3,5
Nosivost (kN) Co C

104 108 110 137 166 176 224 236 245 305 325 390 415 455 640 680 900 915 21,2 26,5 34,5 42,5 46,5 57 63 67 83 86,5 102 110 129 134 140 200 216 275 285 335 375

98 lOO 102 125 153 160 208 216 220 285 290 365 380 400 600 620 830 850 25 31 39 46,5 49 62 65,5 67 85 88 106 110 132 134 137 208 216 275 285 325 365

.

Niz RD 30 K ima konil!nu rupu s konusom I: 12. Vrijednosli za nutamji d odnose se na uZu stranu rope. 585

Baevasti

leiaji

Nizovi SR, SE in SD (JUS M.C3.651f655f657 - 1966)

Q

"to

Niz SR: jednoredni samopodesivi lefaji s radijalnim dodirom i vodeCim nutamjim prstenom (a = 0, vidi str. 597) Niz SE: dvoredni samopodesivi lefaji s kosim dodirom i prstenastim uloskom Niz SD: dvoredni samopodesivi lezaji s radijalnim dodirom i vodecim nutarnjim prstenom

Jednoredni bacvasli /eiaji Oznaka Niz SR 02 25 SR 02 30 35 40 SR 02 45 50 55 SR 02 60 65 70 SR 02 75 80 85 SR 02 90 95 100 SR 02 110 120 130 SR 02 140 150 d 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120 130 140 150 Dimenzije (mm) D b 52 62 72 80 85 90 100 110 120 125 130 140 150 160 170 180 200 215 230 250 270 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 28 30 32 34 38 40 40 42 45 r 1,5 1,5 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 Nosivost (kN) C Co 14.3 16,3 24,5 30 32 38 48 56 64 73,5 78 90 112 122 146 160 208 228 245 290 335 15 17,3 25 .30 32 37.5 47,5 55 62 71 75 85 100 120 140 156 196 216 232 275 310

I
l

586

lednoredni Oznaka Niz SR 03 20 SR 03 2S 30 35 SR 03 40 45 50 SR 03 55 60 65 SR 03 70 75 80 SR 03 85 90 95 SR 03 100 110 120SR03 130 140 150 Niz SR 04 2S SR 04 30 35 40 SR 04 45 50 55 SR 04 60 65 70 SR 04 75 80 85 SR 04 90 95 l00SR 04 110

bacvasti lefaji (nastavak) d 20 2S 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120 130 140 150 2S 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 Dimenzije (mm) D b 52 62 72 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 215 240 260 280 300 320 80 90 100 110 120 130 140 150 160 180 190 200 210 230 240 250 280 15 17 19 21 23 25 27 29 31 33 35 37 39 41 43 45 47 50 55 58 62 65 21 23 25 27 29 31 33 35 37 42 45 48 52 54 55 58 65 r 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 4 5 5 5 2,5 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 5 5 5 5 5
Nosivost (kN) Co C

14,6 20 28 34,5 46,5 53 68 78 96,5 112 122 146 163 183 204 224 245 290 345 400 475 530 34,5 46,5 53 68 78 96,5 112 122 146 183 204 224 255 270 . 290 340 380

16 21,6 30 36,5 50 56 71 81,5 100 116 129 146 166 186 .212 232 250 300 355 400 475 540 36,5 48 58,5 73,5 85 106 120 129 150 190 212 250 280 310 335 375 430 587

Dvoredni bacvasti /eiaji Oznaka Niz SE 13 20 SE 13 25 30 35 SE 13 40 45 50 SE 13 55 60 65 SE 13 70 75 80 SE 13 85 90 95 SE 13 100 105 110 . d 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 105 110 Dimenzije (mm) D b 52 62 72 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 215 225 240 15 17 19 21 23 2S 27 29. 31 33 35 37 39 41 43 45 47 49 50 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 4
Nosivost (kN) Co C

19 27 38 45 60 78 83 98 114 137 156 176 196 220 245 265 310 340 375

28,4 30,5 43 49 63 76,5 88 104 118 140 160 180 196 220 240 260 300 325 360

Prema JUS M.C3.655-1966 standardizirani sujo~ i dvoredni baevasti lefaji (samopodesivi) : niz SO 22: d = 25 ...200mm niz SO 23: niz SD 30: niz SD31: niz SD 32: niz SO 40: niz S041:

D= b = d = D= b = d = D= b = d = D= b = d = D= b = d = D= b = d = D= b =

52 .. .360mm 18 ... 98mm 40 ...200mm 90 .. .420mm 33 ... 138mm 110 .. .400m11l 170 .. .600 mm 45 .. .-148 mm 110 ...360mm 180 ...600mm 56 ...192mm 90 ...500mm 160 .. .920 mm 52,4.. .336mm 120 .. .36Omm 180 ...54Omm 60 ...180mm 110 . ..300 mm 180 .. .500 mm 69 .. .200 mm

Standardi JUS za te lefaje ne propisuju nosivost Co.i C.
588

Stofasti leiaji Niz KB (JUS M.C3.735 - 1966)

Niz KB:
Stoiasti le!aji podnose velika sastavlje- lradijalna i aksijalna) optereeenja. VanjL i nutarnji prsten mogu se montirati ;lllJl5Cbice.

Omaka Niz K.B02 20 KB 02 25 30 35 KB 02 40 45 50 KB 02 55 60 65 KB 02 70 75 80 KB 02 85 90 95 KB 02 lOO 105 110KB02 120 130 140 KB 02 150

I

d 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 lOO 105 110 120 130 140 150

Dimenzije

D 47 52 62 72 80 85 90 lOO 110 120 125 130 140 150 160 170 180 190 200 215 230 250 270

b

(mm)

bl 12 13 14 15 16 16 17 18 19 20 21 22 22 24 26 27 29 30 32 34 34 36 38

,
1,5 1,5 1,5 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4

'I 0,5 0,5 0,5 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 I I 1 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,5 1,5 1,5

I

Nosivost (kN) C C. 12,9 15,6 20,8 26,5 31 36 40,5 52 56 65,5 71 81,5 88 106 120 132 156 170 196 216 232 280 325 18,3 19 26 32,5 38 42,5 46,5 56 62 73,5 78 85 96,5 114 127 137 lOO 176 196 220 240 280 310 589

14 15 16 ,17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 28 30 32 34 36 38 40 40 42 45

I

Stolasti Oznaka

lelaji

(naslavak.)

I

d 20 2S 30 3S 40 4S SO SS 60 6S 70 7S 80 8S 90 9S 100 !OS
Sirina

Dimenzije

D S2 62 72 80 90 100 110 120 130 140 ISO 160 170 180 190 200 21S 22S

b

(mm)

bl 13 IS 16 18 20 22 23 2S 26 28 30 31 33 34 36 38 39 41

T

TI

I

Nosivosl (kN) C CO 16 21,6 28,S 37,S 4S S7 67 78 91,S 108 122 137
'

Niz KB 03 20 J(B 03 2S 30 3S KB 03 40 4S SOKB 03 SS 60 6S KB 03 70 7S 80 KB 03 8S 90 9S KB 03 100 10S Oznaka
I

IS 17 19 21 23 2S 27 29 31 33 3S 37 39 41 43 4S 47 49

2 2 2 2,S 2,S 2,S 3 3 3,S 3,S 3,S 3,S 3,S 4 4 4 4 4 Oznaka

0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 1 1 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1',S I,S I,S I,S I,S

IS3
170 190 228 2SS 270

22,4 30 37,S 48 S6 68 78 90 108 12S 140 IS6 173 193 212 250 27S 290 NosivoSI (kN) Co C

NosivoSI
I

Sirina
I

(mm) b b, 20 23 23 23 23 2S 28 31 31 31 33 36 40 43 46 SO S3 S8 17 19 19 19 19 21 24 27 27 27 28 30 34 37 39 43 46 SO
le

(kN) Co C 27,S 36,S 40,S 46,S 48 63 76,S 93 93 102 116 137 166 186 212 24S 27S 340 32 43 47,S S2 S3 67 80 98 98 104 120 137 163 186 208 240 260 30S
T

(mm) b b, 21 24 27 31 33 36 40 43 46 48 SI SS S8 60 64 67 73 77
diD

I

Niz KB 22. 30 KB 22 3S 40 4S KB 22 SO SS 60 KB 22 6S 70 7S KB 22 80 8S 90 KB 22 9S 100 10S KB 22 110 120

iT, isli su kao kod odgovarajucih veli/!ina niza KB 02. 590

.

Niz KB 23" 20 KB 23 2S 30 3S KB23 40 4S . SOKB 23 SS 60 6S KB 23 70 7S 80 KB 23 8S 90 9S KB 23 100 10S

18 20 23 23 27 30 33 3S 37 39 42 4S 48 49 S3 SS 60 63

22,8 32 43 S4 67 81,S 102 120 140 160 183 212 236 27S 31S 34S 40S 4S0

29 40 S2 64 7S 90 110 127 146 170 190 216 240 27S 31S 34S 390 430
T i

Promjeri

diD

polumjeri

..

Promjeri

le polumjeri

TI isti su kao kod odgovarajucih veli/!ina niza KB 03.

Aksijalni kugliCni lefaji Nizovi TA i me (JUS M.C3.701/705 -1966)

I

o

TA
Niz TA: jednoredni aksijalni kuglifui lefaji (podnose aksijalna optereeenja u jednom smjeru). Jednoredni aksija/ni kugiicn; /eiaji Oznaka
I

me
Niz TDC: dvoredni aksijalni kuglifui lefaji (podnose aksijalna optereeenja U oba smjera).

d 10 12 15 17 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 100 110

Dimenzije

(mm)

D 24 26 28 30 35 42 47 52 60 . 65 70 78 85 90 95 100 105 110 120 135 145

h 9 9 9 9 10 11 11 12 13 14 14 16 17 18 18 19 19 19 22 25 25

r 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 I I I I I I I 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5

I

Nosivost (kN) C Co 11,4 12,5 13,7 16 22 29 32,5 39 52 57 62 76,5 93 96,S 104 112 116 125 156 220 236 5,7 6,1 6,5 7,2 9,65 12,2 13,2 14,6 19,6 20,8 22,4 27 32 33,S 34,5 36,S 37,5 39 50 69,S 73,S 591

Niz TA 11 IOTA 11 12 15 17 TA 11 20 25 30 TA 11 35 40 45 TA 11 50 55 60 TA 11 65 70 . 75 TA 11 80 85 90 TA 11 100 110

Jednoredni aksijalni kug/icni /eiaji (nastavak)

Oznaka
Niz TA 12 IOTA 12 12 15 17TA 12 20 2S 30 TA 12 35 40 45 TA 12 50 55 60 TA 12 65 70 75 TA 12 80 85 90 TA 12 100 110 Niz TA 13 25 TA 13 30 35 40TA 13 45 50 55 TA 13 60 65 70 TA 13 75 80 85 TA 13 90 100 110 TA 13 120 130 140TA 13 150 160 592

d
10 12 15 17 20 2S 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 100 110 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 100 110 120 130 140 150 160

Dimenzije (mm) D h 26 28 32 35 40 47 52 62 68 73 78 90 95 100 105 110 115 125 135 150 160 52 60 68 78 85 95 105 110 115 125 135 140 150 155 170 190 210 225 240 250 270 11 11 12 12 14 15 16 18 19 20 22 25 26 27 27 27 28 31 35 38 38 18 21 24 26 28 31 35 35 36 40 44 44 49 50 55 63 70 75 80 80 87

r 1 I 1 1 1 1 I 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1;5 1,5 1,5 1,5 1,5 2' 2 2 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 2 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3,5 3,5 3,5 3,5 4

Nosivost (kN) Co C

14 15,6 20,4 22 31 41,5 48 64 76,5 86,5 91,5 132 146 156 163 173 180 220 270 340 375 51 65,5 86,5 112 134 166 204 220 236 280 325 355 405 405 490 585 720 780 930 1000 1200

7,2 7,8 9,5 10 14 18 19,6 26,5 30,5 32,5 34,5 49 53 55 57 58,5 61 72 86;5 108 114 22,8 28 36 45 53 63 76,5 81,5 85 98 112 116 132 132 156 180 216 232 260 270 320

--

-

=

lednoredni Oznaka Niz TA 14 2STA 14 30 35 40TA 14 45 50 55 TA 14 60 65 70 TA 14 75 80 85 TA 14 90 100 110 TA 14 120 130 140 TA 14 150 160 lednoredni Oznaka

aksijalni kuglicni leiaji (nastavak) d 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 100 110 120 130 140 150 160 Dimenzije (mm) D h 60 70 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 210 230 250 270 280 300 320 24 28 32 36 39 43 48 51 56 60 65 68 72 77 85 95 102 110 112 120 130 r 1,5 1,5 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 4 4 5 5 5 5 6 Nosivost (kN) C C. 73,5 104 127 170 200 250 300 360 405 455 510 560 620 680 880 1020 1100 1460 1460 1630 2000 33,5 44 53 68 78 95 108 127 140 153 170 183 196 212 260 290 310 380 380 415 480

aksijalni kuglicni lezaji (nastavak) d 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85
prirutnik

I

Dimenzije (mm) h D 10 32 15 40 20 47 25 52 30 62 30 66 35 73 40 78 45 90 50 95 55 100 55 105 60 110 65 115 70 125 22 26 28 29 34 36 37 39 45 46 47 47 47 48 55 5 6 7 7 8 9 9 9 10 10 10 10 10 10 12 1 1 1 1 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5

r 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 1 1 1 1 1 1 1,5 1,5 1.5 1,5

Nosivost (kN) C C. 20,4 31 41,5 48 64 76,5 86,5 91,5 132 146 156 163 173 180 220 9,5 14 18 19,6 26,5 30,5 32,5 34,5 49 53 55 57 58,5 61 72 593

Niz TDC 22 15TDC22 20 25 30 TOC 22 35 40 45 TDC 22 50 55 60 TDC 22 65 70 75 TDC 22 80 85
39

- Strojarski

--

.
Dvoredni aksijalni kuglicni leiaji (o3Stavak) Dimenzije (mm) Oznaka d D h a , d,
Niz TDC 22 90 TDC 22 100 110 120TDC22 130 140 Niz TDC 23 2STDC 23 30 35 40 TDC 23 45 50 55 TDC 23 60 65 70TDC23 75 80 85 TDC 23 90 lOO 110TDC23 120 130 140TDC 23 150 160 iz TDC 24 25TDC 24 30 35 4OTDC24 45 50 5STDC 24 60 65 70TDC 24 75 80 85 TDC 24 90 100 5 90 75 135 100 85 150 110 95 160 120 100 170 130 110 190 140 120 200 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 100 110 120 130 140 150 160 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 lOO 20 25 30 30 35 40 45 50 55 55 60 65 70 75 85 95 100 110 120 130 140 15 20 25 30 35 40 45 50 50 55 60 65 65 70 80 52 60 68 78 85 95 105 110 115 125 135 140 150 155 170 190 210 225 240 250 270 60 70 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 210 62 67 67 68 80 81 34 38 44 49 52 58 64 64 65 72 79 79 87 88 97 110 123 130 140 140 153 45 52 59 65 72 78 87 93 101 107 115 120 128 135 150 14 15 15 15 18 18 8 9 10 12 12 14 15 15 15 16 18 18 19 19 21 24 27 30 31 31 33 11 12 14 15 17 18 20 21 23 24 26 27 29 30 33 2 2 2 2 2,5 2,5

"
1,5 1,5 1,5 2 2 2

Nosivost (kN) C Co 270 340 375 390 510 540 51 65,5 86,5 112 134 166 204 220 236 280 325 355 405 405 490 585 720 780 930 1000 I 1200 73,5 104 127 170 200 255 300 360 405 455 510 560 620 680 880 86,5 108 114 118 150 156 22,8 28 36 45 53 63 76,5 81,5 85 98 112 116 132 132 156 180 216 232 260 275 320 33,5 44 53 68 78 95 108 127 140 153 170 183 196 212 260

1,5 0,5 1,5 . 0,5 1,5 0,5 1,5 I 1,5 I 2 I 2 I 2 I I 2 2 1,5 2,5 1,5 2,5 1,5 2,5 1,5 2,5 1,5 2,5 1,5 3 1,5 3,5 2 3,5 2 3,5 2 3,5 2 4 2 1,5 1,5 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 4 1 1 1 1 1 1 1 1 1,5 1,5 1,5 1,5 2 2 2

I

C3.1 I 595 .5 3 3.8 23 26 28 29 29 32 32 35 38 41 41 41 45 rJ 3 3 3.5 3.lef. f I f ! 1I .5 3.71l/7I5 1966) Niz TS: samopodesivi aksijalni leiaji s nesimetrienim baevastim valjcicima.5 3. hk 48 48 60 60 60 73 73 73 85 85 85 95 95 95 103 103 42 48 54 5S..Aksijalnj baCvasti.5 4 4 4 5 5 5 5 6 Nosivost (kN) Co C 1140 1250 1800 1860 2000 2450 2600 2700 3250 3800 4050 4900 5000 5200 5700 6000 585 750 950 1080 1250 1290 1500 1560 1860 2160 2550 2650 2800 3600 425 430 630 640 680 850 880 915 1160 1270 1320 1600 1660 1660 1900 1930 280 345 430 490 550 570 655 670 800 930 1060 1080 1120 1460 t.? 3.5 4 4 4 5 5 5 6 6 6 6 6 2. Niz TSA: samopodesivi aksijalni leiaji sa simetriCnim baevastim valjcicima. D a 108 117 130 139 150 162 172 183 194 202 212 225 235 245 259 268 58 64 70 76 82 87 92 96 103 110 116 125 135 148 Oznaka Niz TS 92 200 1'8 92 220 240 2601'892 280 300 320 1'8 92 340 360 3801'892 400 420 440TS 92 460 480 500 Niz TS93 1001'893 110 120 1301'893 140 150 1601'893 170 180 190 2001'893 220 240 260 d 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 220 240 260 D 280 300 340 360 380 420 440 460 SOO 520 540 580 600 620 650 670 170 190 210 225 240 250 270 280 300 320 340 360 380 420 Dimenzije (mm) h h. . 60 60 67 67 73 78 85 85 85 95 15 15 19 19 19 21 21 21 25 27 27 30 30 30 33 33 14 16 18 19 20 20 23 23 25 27 29 29 29 32 24 24 30 30 30 38 38 38 38 42 42 46 46 46 55 55 20.aji Nizovi 1'8 i 1'8A (JUS M.5 3.

500 mm. 750 mm...5 3. D = 130. niz TSA 94: d = 60. .670 mm.715 nih baCvastih lefaja: 1966) jo§ i slijedeei nizovi aksijal- niz TSA 92: d = 240.Aksijalni batvasti leiaji (nastavak) Oznaka Niz TS93 280 TS 93 300 320 34OTS93 360 380 4OOTS93 420 440 460TS93 480 500 Niz Th'94 60TS 94 65 70 75TS94 80 85 90 TS 94 100 110 120TS 94 130 140 150TS94 160 170 180TS94 190 200 220 240TS 94 260 280 300 d 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 60 65 70 75 80 85 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 220 240 260 280 300 D 440 480 500 540 560 600 620 650 680 710 730 750 130 140 150 160 170 180 190 210 230 250 270 280 300 320 340 360 380 400 420 440 480 520 540 Dimenzije (mm) h hr hk 95 109 109 122 122 132 132 140 145 150 150 150 42 45 48 51 54 58 60 67 13 78 85 85 90 95 103 109 115 122 122 122 132 145 145 32 37 37 41 41 44 44 48 49 51 51 51 15 16 17 18 19 21 22 24 26 29 31 31 32 34 37 39 41 43 43 43 48 52 52 46 50 53 59 59 63 64 68 70 72 72 74 20 21 23 24 26 28 29 32 35 37 41 41 44 45 50 52 55 59 59 59 64 68 10 a 158 168 180 192 202 216 225 235 245 257 270 280 38 42 44 47 50 54 56 62 69 74 81 86 92 99 104 110 117 122 132 142 154 166 175 r 6 6 6 6 6 8 8 8 8 8 8 8 2. niz Th'A 93: d = 120..5 3 3 3 3..5 4 4 5 5 5 5 6 6 6 6 6 8 8 8 8 8 Nosivost (kN) C Co 3750 4500 4750 5600 5850 7100 7350 7650 8500 9500 9650 10 200 404 520 570 670 720 830 965 1160 1370 1600 1860 2000 2280 2600 2900 3250 3600 4050 4250 4500 5500 6400 6400 1500 1800 1830 2200 2240 2700 2800 2900 3250 3550 3600 3650 232 275 300 345 375 425. 490 585 680 780 915 950 1080 1220 1370 1530 1660 1860 1900 1960 2360 2800 2800 Standardizirani su (JUS M.300 mm.500 mm. ... Standardi JUS za te nizove lefaja ne propisuju nosivosti Co i C.. D = 340. 596 ..C3. . .540 mm. D = 210.5 3.

Proracun staticke nosivosti (JUS M.1965).S O.44 F.84 0. a je kut dodira (kut izmcdu dodime osi i okomicena os lefajnog provrta).) * StatiCkanosivost Co ne smije biti manja od ekvivalentnog statickog opteteCenja Fo Co ~ Fo .26 I 0. + 2.22 cot a I b) Ekvivalentno staticko optereeenje zd aksijalne leiaje istodobno aksijalno i radijalno optereeenje.S O.22cota 0. - a) Ekvivalentno staticko opterecenje za radijalne leiaje pri Cistom radijalnom opteteCenju (Fa = 0) Fo=Fr uz istodobno radijaIno i aksijalno optereeenje - uzimamo veeu od slijedeeih dviju vrijednosti Fo Vrsta radijalnog Kugliati Jdaji lemja = XoFr + YoFa lednoredni I Fo=Fr leZaji Vrijednosti za Xo i Yo imose: Xo Yo I Dvoredni Xo ldaji Yo s radijaloimdodirom I 0. ono radijalno odn.33 0.S O.S 0. - Fo = F. a = 2S.=400 Samopodesivi kugliati ldaji Valjkasti Jdaji 0.42 0. Staticka nosivost je nosivost u mirovanju.S8 O.851-1963).Nosivost valjnih leiaja (prema ISO) Staticka nosivost lefaja (JUS M. aksijalno (centricno) opterecenje radijalnih odnosno aksijalnih lezaja pri kojem nastaje ukupna plasticna deformacija od 10-4 promjera valjnog tijela.66 O. 856 .44 cot a Kugliati lemji s kosim dodirom a ="20. tj.6 O. 597 .. Staticka nosivost Co za pojedine vrste leiaja danaje u tablicama (s(r.C3. a = 30.44 cot a 0.29 0.S 0.S O.853. a = 3S. (1.3 Frtancx (Za jednaredne aksijaIne leZaje ta jednadzba viSe ne vrijedi toeoo ako je Fr > 0.C3.6 J J J J J J J O. 577 do 596) Ekvivalentno staticko optereeenje Fo ovisno je 0 radijalnom optereeenju Fr i aksijalnom optereeenju Fa.S O.S2 0.S O.76 0. cot a.38 0.S O..

04 1.26 0.45 1.15 1.014 0.028 0.857/858/859/8fIJ 1964).C3. Dinamicka nosivost radijalnog odn.56 -.71 1. I:>inamicka nosivost C za pojedine vrste lefaja dana je u tablicama (str.30 0.084 0. a) Ekvivalentno dinamii!ko opterecenje F pri radijalnom opterecenju Fr i aksijalnom opterecenju Fa .99 1./VFr> e I - s radijalnim dodirom s kosim dodirom 1.19 0.. pri eemu faktor V iznosi: Vrsta radijalnog lefaja I Unutarnji prslen se okreee I miruje kuglieni lefaji samopodesivi .55 1.31 1.- .056 0. aksijalnog lefaja je cisto radijalno odn. rastavljivi valjkasti lefaji Jednoredni lefaji F./VFr:.38 0.99 1.15 1.31 1.71 1.C3.30 1.2 lefaji Vrijednosti X i Y za radijalne kugliene lefaje s radijalnim dodirom F -2 e I Dvoredni F.56 1 0 0.28 0.za aksijalne letaje F= V.30 1.2 1 1 1..34 0.55 1.04 1.28 0.42 0.11 0.42 0. e I Co 0.jednoredni s radijalnim dodirom. Nazivno trajanje skupine jednakih lefaja je onaj broj okretaja (iIi sati rada uz konstantnu brzinu vrtnje) ~to ga dostigne iIi prema~i 90% lefaja jz te skupine prije pojave prvih znakova umora materijala..00 X Y I Fa/VFr> e X Y 2.56 598 X Y 2.22 0.Dinamicka nosivost lezaja (JUS M.XFr + YF. 577 do 596).44 0.2 1.17 0. Proracun dinamicke nosivosti (JUS M. aksijalno konstantno optereeenje kojim mozemo opteretiti skupinu jednakih lefaja s nazivnim trajanjem od 1()6 okretaja.00 0.45 1..852 - 1%3) Trajnost valjnog lefaja odredena je brojem okretaja (iIi satima rada uz konstantnu brzinu vrtnje) pri kojem se pojavljuju prvi znakovi umora materijala.

16 1.39 0.41 1.79 1.78 2.43 0.63 3.75 1.24 1.52 2.11 2.12 1.17 1.38 0.17 0.57 I I 100 0.18 2.29 0.015 0.39 1.55 ISo 0.54 0. 1Co 0.41 0.71 1.028 0. 0.12 0.44 0.29 2.87 1.23 1.39 2.029 0.00 1.02 1.' e leZaji e I I Fa/VFr>e X Y X Y 2.56 0.029 0.63 1.42 0.49 0.29 0.056 Jednoredni leZaji Dvoredni Fa/VF.00 0.52 0.36 0'291 0.57 0.11 0.78 0.09 0.32 0.75 2.34 1.41 1.82 1.00 0.40 0.057 0.10 1. 599 .18 1.014 0.66 0.07 0.63 0.17 0.57 1.06 2.27 1.087 0.93 1.93 5° 0.50 0.54 0.19 1.63 1.87 Ot7\.55 0.14 Za e.72 1J1' 25° 300 35° 400 - I I I .23 2.26 1.56 0.11 0.57 1.66 1..43 0.07 I Fa/VFr> e X Y 3.58 1.60 0.78 2.43 0.00 1.34 1.13 1.65 1.50 Vrijednosti X i Y za radijalne kuglicne leZajes kosim dodirom et I .Fa.47 0.47 0.36 0.50 0.56 0.14 1.28 2.00 1.63 0.52 0. 598) I 1.44 1.57 0.98 1.014 0.46 1.086 0.47 1.17 0.63 2. 0.88 1.55 1. i- broj rcdova kuglica u jcdnom leZaju.40 0.37 0.42 1.2 {Y = 2.95 1.12 1.:.64 1.69 1.68 0.80 0.74 3.28 0.01 1.35 1.40 1.66 0.92 0.30 0. Xi Y vrijednosti su iste kao kod kuglicnih letaja s radijalnim dodirom (str.36 2.40 2.40 0.76 1.Za rastavljive jednoredne vrijedi radijalne kuglicne leZaje s radijalnim dodirom Fa/VFr > 0.67 0.23 1.26 0.12 1.63 1.78 0.21 "2.46 1.46 0.70 0.30 0'231 o 34 .38 0.45 0. 0.38 1.5 I X = 0.085 0.44 0.87 1.00 1.058 1.58 .26 1.78 2.

1.40 0..92 1. « = 60" « = 75. za aksijalne letaje F=XF.52 0.45 cot« 0.54 a.Vrijednosti X i Y za samopodesive radijalne lefaje Vrsta radijalnog lefaja Samopodesivi kugliarl lefaji jednoredni FJV F. > 1.89 11'18 11. X= 1 b) Ekvivalentna dinamicka aplerecenje F pri radijalnom opterecenju F.65 0.4 0.e I X Y Fa/F.42 cot« 0...5 tan« X Y F.25 I 2..65 cot « Samopodesivi valjkasti lefaji jednoredni dvoredni - o 0. Samopodesivi valjkasti lefaji Dvosmjemi lefaji e I I Fa/F.17 4.4 cot« 0./V F. + YFa Vrijednosti X i Y - Vrsta aksijalnog lefaja Kuglimi lefaji s kosim dodirom « = 45.90 3..67 I tan« !1.66 0.67 I 0.> e 1.5 tan« I Za «=9QO: F. >e X Y Jednosmj..66 0. =0..66 tan « I 1 I 1 1.4 cot« 0.5tan« X Y - dvoredni 0.lefaji I Y X Fa/F. i aksijalnom opterecenju F.67 0.67 cot« Za «=0: F..5tan« 0.66 0'591 1.=O.92 0. Y=1 * Trajnost lezaja L ovisi 0 dinamickoj reeenju F te iznosi nosivosti C i ekvivalentnom (106 okretaja) opte- pri Cemu je eksponent m: za kuglimelefaje m = 3 za valjkaste lefaje m = 10/3 600 .

1200 kg/m3. plami~te. Uglavnom razlikujemo litijeve i natrijeve. neutralizacijski broj i druga. Sintetska ulja iz ugljenog katrana doseiu gustoeu llOO. 601 . aIi se pri upotrebi pretvaraju djelomice u smolu i razgraduju. Biljna i livotinjska ulja (ko~tano. Zato je njihova mazivost osobito dobra. ZamaJcena (kompaundirana) ulja mj~vina su mineraInih i biljnih iIi zivotinjskih ulja. aIi bde stare nego cista mineralna ulja. jer sprije~avaju nakupljanje taloga i izgorjelih ~estica u motoru. Tzv. Natrijeve masti tvore S vodom emulziju pa izdrre vi~e temperature. poznat je.. Dobivamo ih destilacijom iz sirovog zemnog ulja (nafte). KvaIitetna stabilna ulja na parafinskoj osnovi imaju gustocu oko 870 kg/m3. na osnovu aluminijeva iIi drugog sapuna. kruti~te. primjenjuju u suvremenoj Masti (za strojeve i vaIjne lefaje) su smjese sapuna i mineraInih ulja.MAZIVA S obzirom na i z v 0 r m a z i v a razlikujemo slijedeee vrste: Mineralna ulja se naj~~ upotrebljavaju kao maziva u tehnici. Opeenito so 80stoCa i viskoznost tim manje ~to ugljikovodici. medutim. repicino ulje) veoma su masna pa bolje maZu od mineralnih. no ujedno i trajniji te imaju dobru mazivost ako nisu previ~ rafinirani. viskoznost. pjenjenje i rdanje. . sprije~vaju autooksidaciju. kaplji~te. Veeinu destilata treba jo~ i rafinirati. veeu gustoeu.) sve vi~ tehnici zbog specijalnib svojstava. Stoga se vrlo rijetko upotrebljavaju posve sama. Neka se sintetska ulja (silikoni i sI. * K v a lit e t m a z i v a i mazivost prosudujemo s obzirom na ovlaiivanje i prianjanje na kovinske pomine i otpornost prema starenju. GustoCa pri 15 DC gotovo je za sva ulja manja od 1000 kg/m3. Rafinati su skuplji. masti.. Mineralna ulja s dodacima {aditivima} imaju bolja svojstva od ~istih mineralnih. ricinusovo. »detergenti-disperzanti« osobito su potrebni za motorna ulja. naftna imaju ne~to veeu. sadrie vi~ vodika. od kojih je sastavljeno doti~no mineralno ulje. a ulja s asfaltnom osnovom jo!. te omogucuju detergentno djelovanje i mazanje pri visokom tlaku. Pri izboru maziva za odredenu svrhu od1u~na su fizikalna i kemijska svojstva: 8OstoCa. koroziju. cio niz posebnih masti izradenih npr. Dodaci sluze za pobolj~anje mazivosti i viskoznosti.

lako ulje. u vakuum-pumpama) znatno nife. pri poveeanom tlaku (npr. 65. 1 ""'. Za veea optereeenja i pri 10 visim pogonskim temperaturama (npr. u uzorak masti utisne stoz.. uskladiti s uvjetima koji.aja. Kapljiite je temperatura na kojoj se pojavi prva kaplja tekuCe masti kad se ona zagrijava u odredenoj posudi. Plamiste moramo uzeti u obzir samo ako su pogonske temperature blizu plamista.~ 70 200 5 100 "'-. dosegli smo goriite. Neutralizacijski broj jest broj mg kalijeva hidroksida (KOH) kojije potreban da se neutraliziraju slobodne organske kiseline u I g ulja. " '" a - Viskoznost je najvazniji podatak pri izboru ulja za odredenu svrhu. Te osnovne upute treba a polutelko (srednje) ulje. Neutralizacijski broj. Ono veoma ovisi 0 tlaku. uz propisane uvjete. Krutiite je temperatura pri kojoj ulje vi~ ne teee. 602 o temperaturi te se s porastom temperatu50 re znatno smanjuje. a za promjenljive pogonske priDijagram o~isnosti viskoznosti v 0 like potrebno je ulje s blago polozenom kritemperaturi T vuljom viskoznosti.. juo konacnom izboru najpravilnijegmaziva.. koje je 30 do 40 stupnjeva vi~ od plamista. . Te metode obicno nisu standardizirane. detergentnost i dr. dok je pri snirenom tIaku (npr. Viskoznost veoma ovisi I I * Buduci da laboratorijska ispitivanja spomenutih fizikalnih i kemijskih karakteristika nisu uvijek dovoljna za ocjenu radnih svojstava. Penetracija je mjera za tvrdoeu masti (tj. u 5 vrucim prostorijama) potrebno je ulje veCe 30 £0 50 60 70 "C 100 120 viskoznosti.. odlucub .ac odredenih dimenzija. a osobito na motorima s nutamjim izgaranjem.. - .b 30 Za letaje s velikom brzinom vrtnje i malim optereeenjem potrebno je ulje ma20 15 nje viskoznosti.. u mineralnim se i zamaSCenim uljima stvaraju nakon dureg vremena slobodne organske kiseline.. pa ulje »stari«. uvedena su i ispitivanja za specijalna rnaziva i neposredno na strojevima... Tim ocjenjujemo upotrebljivost ulja pri niskim temperaturama... pa zato ono mora biti znatno vi~ od pogonske temperature lez. Ispituju se odnosno ocjenjuju slijedeea svojstva: sposobnost prianjanja i debljina sloja maziva na plohama. Mnoge se masti razgraduju vee mnogo prije nego su dosegle kapljiste. Mjere za viskoznost (kinematicku) vidi str.. oksidacijska stabilnost. u kompresorima) plamiste je znatno vi~. Plamiite je temperatura pri kojoj se uljne pare prvi put zapale kad im se priblizavamo s otvorenim plamenom. Zbog upotrebe ulja pri visim temperaturama i katalitickog djelovanja kovina u prisustvu kisika iz zraka. dubina do koje se.. Ako ulje nastavi dalje samo gorjeti. svi zajedno..

. pri 50.za protocno mazanje Leiajno ulje .3000/301 .3211323-1956) .destilat(JUS B.60 55 ...230 . .1973) .. 75 0 160 te~ko LD 100 80. vretenska.45 40. .310/311.H3. 52 -5 150 polute~ko LD .170 Vretensko ulje (JUS B.H~.H3. 45 -15 130 te~ko VI' 60. 110 0 . ..za osovine tracnickih vozila pri 50.desti~at(JUS B.za protocno mazanje pri 20. .1956) . 38 -5 140 srednje LD . 60 -15 150 I te~ko OT 90. - I I lako te~ko Osovinsko ulje (JUS B.H3.C lako LD ..30 21.1956) ..H3..1956) pri 50. osovinska i cirkulacijska ulja Vrsta Oznaka Viskoznost mm2/s Krutite O.C lako OL 45.za optocno mazanje .C min. 110 0 160 Cirkulacijsko ulje (JUS B.313. 85 I -15 I 130 Vretenskoulje.C 80 -40 CP 2 1.. Plamte ..C maks.. ..C lako VL 20..Lezajna. 316 .6 super super lako 90 -30 3 CP 3 super lako 110 -20 7 CP 7 ekstra ekstra lako 140 9 -20 CP 9 ekstra lako 160 -16 14 CP 14 posebno lako 165 -15 20 CP 20 vrlo lako 170 -15 27 CP 27 lako -10 180 37 CP 37 srednje -10 200 50 CP 50 te~ko 200 -10 75 CP 75 vrlo te~ko 210 100 -5 CP 100 osobito te~ko 215 150 -5 CP 150 ekstra te~ko 220 -5 215 CP 215 ekstra ekstra te~ko 230 -5 300 CP 300 super te~ko 230 425 -5 CP 425 super super te~ko I I I 603 ..

. 604 - za zupeane prigone. 29 53..Ulje za visoki tlak. .190 8..goe Krulisle Doe maks.1962) Plamisle °C min..H3.9 42...9 -20 -15 -12 -10 o 1955) 150 165 180 200 220 U/je za otvorene zupcanike (JUS B.5 ... "- za pufne pri.2. .5 ZU 455 455 5 I I - 180 190 200 210 220 230 235 240 240 U/je za mehanicke prigone motornih vozila (JUS B.... zupcanike i zupeane prigone Oznaka' -17.5...19. Ulje za visoki flak (JUS B.9<J2) UVP-I4()2) UVP-25()3) 22.11..H3. 76 91.3D2/303.7) 200 11 gone..2 150 MP5-80<llOOO 9.1973) MP4-80 <23000 9.H3.5 -20 170 MP490 16.5 (-25) 160 MP 5 ...90 < 76000 16.5 (.8.2 -15 190 MP 4-140 25. 42.8..270.1 25...11.5.12 14.2 (-18) 180 MP 5-140 25. " - za mjenja~ i diferencijale.. 215 .1 .211.1973) ZU 40 40 -25 ZU 55 55 -20 ZU 80 80 -18 ZU 110 110 -15 ZU 150 150 -12 ZU 190 190 -12 ZU230 230 -10 ZU305 305 .8 210 MP575 < 3300 >4. 272 OZ 5 33 OZ10 72 OZ 15 125 I I I 190 190 190 U/je za zatvorene zupcane prigone (JUS B.801) UVP. .. UVP751) 1 3268 1 UVP..31.H3. . 25.319 .5.31..19..

34 -20 200 srednje HU-S 38.24 I I -10 I 180 srednje TU-S t~ko i TU-T Cilindarskou/je (JUS B. 270 .210 - 1976) ..8' ... . .42 44. . 382 - .za vodne... kompresorsko. .12 -35 81 ekstra lako HU-EL.5 250 U/je za rashladnekompresore (JUS B. S02.5 230 ekstra t~ko KU-ET 220..H3.H3.8 1970)-za 190 210 I 220 250 . 14 -30 100 wlo lako HU-VL 17. I I Plami~te .C vrlolako KH-VL 10...120.1962). -25 ... freone i sI.C lako KU-L 35...8 .H3. 128-1963) za uljno-hidraulickenaprave pri 50.72 -15 185 t~ko KU-T 75. 12...200 . 52 ' + 5' 44.144 . 50 -20 175 srednje . 95 I -10 I 240 Kompresorsko u/je (JUS B. . CO2.105 -10 195 vrlo t~ko KU-VT 110. pame i plinske turbine vrlo lako lako I .33 34... ..53 -10 220 vrlo t~ko HU-VT 61.52 1956.26 -35 160 1 180 srednje KH-S 26.75 -10 I 230 posebnote~ko HU-NT 80. .C ekstraekstralako HU-EEL 10..50 I -20 I I I .KU-S 52..H3.H3. 156 .140 .C 16... .1962).... . .21 -25 160 !ako HU-L 30.Hidrauli&o...C min.C: I 30... 1 Hidraulitko u/je (JUS B.C maks. pri 50........55 + 5 I I 310 605 ...17 -40 135 I lako KH-L 18. \ 200 le~ko KH-T 36. TU-VL TU-L pri 50.5 215 posebno t~ko KU-NT 150. turbiosko i cilindarsko ulje Vrsta I ! Oznaka I V... Turbinsko u/je (JUS B. .151 . k t IS o~os mm /s Kruti~te .za stapne i rotacijske kompresore pri 50.341 za zasicenu paru za pregrijanu paru I 25..141 .za kompresore za NH3.. ..36. . ! I CU 250 CU 300 I I pame cilindre I pri lOO..42 -15 210 I~ko HU-T 49.

8 -20 I 205 220 230 I -15 -10 I 16. 9. 7.. . I ulja inhibirano inhibirano. 606 J .Motomo uIje (JUS B. ozna!!enoje sa SAE 10Z ... Gradacija po SAE I -17.22. Plamiste °C I min. I 200 205 SAE30 SAE 40 SAE SO - I 7.8.7 I -10 240 »Svesezonska ulja« obuhvacaju viskoznoscu viSe gradacija.. 9.. Zfmska u/ja SAE 10 Z SAE 20 Z Ljetna ulja SAE 20 I I 5. . D I I tezi motori laki } dizel- Razdioba po viskoznosti Po SAE (Society of Automotive Engineers) motoma su ulja podijeljena u gradacije po viskoznosti (pri !!emu nisu uzeti u obzir ni kvalitet ulja.9 12. I Krutiste °C maks.l29/139/149/169 - 1974) Razdioba mineralnih motornih u/ja po kvaliteti Klasifikaciju API su (1970/71) zajednil!ki izdali: API (American Petroleum Institute) i ASTM (American Society for Testing Materials) Klasifikacija Karakteristika I po JUS Kvalitet A B C API.9. a ..9°C Viskoznostmm2/s 2400 9600 : ..6.3.H3.8°C: 98. Motomo upotrebljava ulje za dvotaktne benzinske se pomijeSano s benzinom.12.6.4.. detergentno ja!!e detergentno jako detergentno Upotreba I SB I I tezi moton laki } benzinsi SD CC CD I Klasifikacija API poznaje jos i kvalitete: SA.3 7. (Ulje koje odgovara gradacijama SAE 10Z i SAE 30. -25 -20 .3 ... 16. motore je ulje s dodacima.6 9.. SC i SE (od SA do SE s porastom dodatka) te CA i CB (od CA do CD za poveeani stupanj kompresije motora). ni ovisnost njegove viskoznosti 0 temperaturi)..30).

160. 1 : 1000.5 -20 6. .S -10 -10 12 .C 40 I -30 I Dielektribla ~toCa ulje 30 kV. za precizne Vazelinsko u!je..5 -20 I aktivna ulja N~O NEP I NVEP A 10 A 25 { VA I 90 100 140 160 100 140 140 Emu Ig i r aj u eau Ij a isinteticnetekucine (JUSB.H3.C 3. .37. 37 I -25 pri 50.526.5 -10 I neakt ut Ivna!Ja ' .. . I2oladjsko alje i alje za obradu Vrsta Viskomost mm2/s Kruti~te . .12 12 .37. 37.0 ... za preradeno 6:stica s kovina izolacijskih ulja IU-T i IU-P iznosi: za nepreradeno ulje 50 kV.S -10 12 .C IIU-T I 1800 I --45 I 130 140 za sklopke IIU-p pri -15...12 12 .C 30 I 120 120 140 160 I I -15 -20 -15 I lzolacijsko u/je (JUS B. 607 . 1 : 40 (1 : 60)..Vllt..17 1970) pri 20.H3.C 20 .H3.C maks.. 6.... N5 pri 50. UUai tekueine za obradu - za hladenje i mazanje alata pri odvajanju Neemulgiraju~a ulja (JUS B.H3.eliDsko. . 163 iostrumcnte i lake radilia: vrlo lako lako srednje tdko IVZT-VLI VZT-S VZT-T I VZT-L 1958) - pri 20....5.42 12.5.. 37.1973) -20 6...25 26. otopine u vodi u omjeru kotlcentrat/voda = 1 : 50. tehnilko (JUS B.C 18. I PlamBte °C min.C I 800 pri 20.561/562 za transformatoR pri -30...536-1974)-za emulzije s vodom u omjeru uljeJvoda = 1 : 10. ...

min.80 I 55 65 75 608 j .325 AV-55 AV-65 I - AV-75 I - 90.. vaze/.Masti za mazanje Vrsta Oznaka Viskoznost Krutgte Kapljite Penetracija mm2/s °C °C (po gnje50°C maks..634 .H3.645 .H3.ranamast (JUS B.250 -15 150 I 1 1 1 I Grafit..1974) . .H3. 340 265 . na osnovi Na-sapuna (JUS B.H3...za visoketemperature(JUS B..250 srednja Saddi: 2.310 I Masti za visoki tlak i temperatuTu .340 - vrlo tdka 1 0Z-41 1 1 290... eenju) Masti za otvorene zupcanike (JUS B.H3.340 meka VM-2 > 40 265. -15 180 srednja VM-3 > 40 I 220.150 1 30...213/274 . 8 % pepela. 2 % vode.za klizne i valjne lefaje pri povi~enim temperaturama i tIakovima (JUS B... I I I I -15 I 1976) " 95 I - Masti s mo/.za valjne lefaje MKL-2 -15 140 meka > 35 265~....624 ..1974) .... 295 1 meka MVP 2 I srednja MVP-3 I 220.340 1 265.n (JUS B.1974) vrlo meka MVP-l - 310.. 4 % grafita.205 briketna I 1 160 I MVT-B 1 - 1 < 80 - 180 Masti na osnovi Li-sopuna (JUS B.H3.681 ...za vi~ namjena 175 vrlo meka VM-l -15 > 40 1 310.H3... Antikorozijsk.295 1 -15 -15 175 180 Sadrti: > 3 % Mo~.1970) LMG-3 > 37 200. 295 srednja MKL-3 > 35 220.1977) 200....644/648 1965) tvrda MVT-4 175..1955) tdka °Z-20 310.. 250 -15 185 1 I I I 1 Mast. 250 I 175 180 185 .666 I MMo-l MMo-2 1 >40 >40 310. ....661 .295.H3..bdenovim disu/fidom MoS2 (JUS B.

3000 n.20 CP-3OO CP-215 CP-75 = 700 .60°C: n < 700 n = 700 ... .700 O°C: n < 50 n = 50..-!'tereeenje 609 ..Jmin) - Maziva po JUS I - Lehji Klimi letaji podmazivanje uljem....90°C: n < 700°C n = 700 . ..15oo n= 1500. ..... cirkulacijsko iIi prstenom t> - podmazivanje m~u t< t< t> n< 50 n=50.. 125°C: normalno optereeenje u_'''. .> 3000 O°C 60°C: mazalicama tIacno 60°C LD lOO LD60 LD45 CP-loo CP-75 CP-50 CP-37 CP-20 CP-7 KH-S LMG-3 MVP-2 MKL-3 KH-T CP-37 CP-20 CP-7 Valjni letaji podmazivanje uljem t = -25.2oo n = 200. ru(!no ili mazalicama podmazivanje uljem. .. 40°C t=O... 200 n = 200 . 700 n=700.... 3000 n > 3000 t> 90°C: n<7oo n CP-loo CP-37 CP.Izbor mazlva * Pogonski Mjesto i na<!in I uvjeti podmazivanja n - t temperatura eC) brzina vrtnje (okr. 3000 - podmazivanje n1dCu n > 3000 t = -20. 3000 n > 3000 t=60....

/min) blZina vrtnje pogonskog Pogonski uvjeti Maziva po JUS ZU-80 ZU-40 ZU-55 ZU-80 ZU-I90 ZU-40 ZU-55 ZU-80 ZU-80 ZU-190 ZU-305 ZU-55 ZU-80 ZU-I90 ZU-40 ZU-55 ZU-80 CP-20 ZU-40 ZU-55 OZ15 - podmazivanje u uljnoj kupelji - podmazivanje cirkulacijsko ili u uljnoj kupelji = 2500.C: veliko opterecenje manje opterecenje t = 0...niske CeliQ1a ud u 610 t .. 37 P> 37 n ..normalnei niske ... 70..50 P>50 n = 1000....1000: P< 11 P= 11.....C: n < 350: P< 18 P= 18.65 P>65 n = 350.65 P> 65 n = 350.20... .5000: Otvoreni zupcanici P<4 P=4.. Mjesto i na<!in podmazivanja Zupcani prijenosi Zatvoreni zupcanici podmazivanje cirkulacijsko n P .prenesenasnaga (kW) t=-20....1 P> 15 t < 60..lzbor mazi.50 P> 50 n < 350: P< 18 P= 18.2500: P<7 P = 7 ..niske t - normalne MP4-140 MP4-80 MP4-90 }(H-T OZ5 Lanci i uhd Gallovi lanci - normalne .C t Puini prijenosi .tzup<!anika(okr..tempcratura(..C) .1000: P< 11 P=11.

C srednja i velika optereeenja.normalne ..w'.C mala i srednja optereeenja servomotor servomotor U osovini u glavini I TU-S LMG-3 I CP-300 TU-S n> 3000 n = 1500.5 N/mm2 I TU.C tp < 260.C I TU-S KU-T KU-S ' TU-S KH-L regulatore I 611 .3000 I TU-VL TU-S I Stapn i parn i strojevi Cilindri I Temperatura pare: tp < 320./min) snaga po cilindru (kW) - btzlna - Vodne turbine Potpomi Iclaji sa cvrstim potpomim prstenom s pomicnim segmentima I I I t < 50.niske t> lOoC t < 10. vodivi podvodni Iclaji Glavine Kaplanovih turbina Par ne turbine LeZaji I I I mala optereeenja.. mala i srednja brzina t < 6O.T I TU-S Horizontalni potpomi i grebenasti lefaji Svomjaci statorskih lopatica. velika brzina t < 15. - n tem~tura (~C) vrtl\JC I Maziva po JUS (okr.C I CU-300 CU 250 D-SAE 30 D-SAE40 D-SAE 20Z D-SAE 30 - Dizel-motori (stabilni) Vertikalni motori cilindri i Iclaji I I I PI < 120kW PI> 120kW PI < 40 kW I Horizontalni motori cilindri i Iclaji Regulatori Protoeni regulatori PI > 40 kW I TlaCniregulatori Stapni kompresori za I t .normalne t .C: optereeenje < 3. (nastavak) Pogonski uvjcti Mjesto i nal!in podmazivanja I t P.

5 bar: / < /> p < 8 bar /< p> 8 bar: / < /> malo optereeenje veliko optereeenje 140°C 180°C 180°C 140°C 180°C 180°C KU-S KU-VT KU-ET KU-S KU-VT KU-ET LD-30 LD-60 .Hidraulicki strojevi Stapne pumpe Rotacijske pumpe Stapni kompresori Cilindri i br/ve mali jednostepeni zraeni kompresor vikstepeni kompresor 1 - konafna temperatura kompresije (0C) tlak (bar) p - Maziva po JUS normalno optereeenje normalno optereeenje veliko optereeenje HU-VL HU-S HU-VT KU-L KU-S KU-S KU-S KU-T KU-NT KU-ET KU-S KU-T KU-T KU-S KU-VT KH-S KH-T KH-T CP-75 CP-50 - - za zrak. propan.cirkulacijsko podmazivanje - tIaeno podmazivanje Rotacijski kompresori Jednostepeni Dvostepeni Alatni Vodila 612 strojevi p < 2. NH3. ~H2 i sI. N2. . .< - - kompresori za vlabli zrak iIi plin rashladni kompresori 1< 135°C' { / > 135°C za NH) i CO2 za freon i CH3CI za S02 Lefaji i pogonski mehanizam . CO. kompresori za koksni iIi rasvjetni plin kompresori za metan. butan - p < 6 bar: vani .lzbor maziva (nas/avale) Pogonski uvjeti Mjesto i nafin podmazivanja .5 bar / < p> 2.zimi -Ijeti unutra p < 100bar: 1< 140°C 1< 160°C / < 190°C I> 190°C 140°C / > 140°C / < 140°C { .

7 7 .. Nadmjere Lijev sivi lijev nodularni lijev lijevova (JUS K..5 0.. mjed itd. 8 4.AI-Mglijev } - .8 1.. 4 3. .050-1959) Nadm'era % veci manji Lijev odljevci odljevci 1.. treba na modelu dodati za obradu: Najveca dimenzija odljevka mm ..1 .1215.. II . sivi lijev. aluminij.5 1. plasta...0 1.3 2.. ....16 1 . 4 6..5400 - 2.0 - ...18 11. 14 12.9 9. .6 5. .11 7.5 . 5 4.2600 2600).. ... 300 300).5 1.....pri masovnoj izradi odljevaka.. 500 500)...10 9.3800 3800).16 nefeljeznih 1 2..129... Pri dimenzioniranju modela valja uzeti u obzir kontrakciju lijeva pri skrucivanju i ohladivanju.. 6 3 ...... Moraju biti dijeljivi i s kosim bocnim plohama da ih nakon kalupljenja mozemo izvuci iz pjescanog kalupa...16 16.3 lijevana mjed cincani lijev aluminijski lijev N adm' era 0/0 veci manji odljevci odljevci 1.8 - za odljevke od celicnog lijeva 1 II 6..2 3.24 izradi kovina II 3.5 0.200 200) ..2 1.. Osnova za izradu modela je konstrukcijski nacrt.5 4....10 6.)800 1800).6 14.3 2 . Stoga su dimenzije modela za nadmjeru povecane s obzirom na konstrukcijski nacrt.....5 lijevani Mn celici bijela kovina Na plohama..5 1..lednokratno upotrebivi modeli izraduju se od voska (kojega po konacnoj izradi pjescanog kalupa istalimo zagrijavanjem) ili od plasta (UF Hi pjenastoga PS koji se dodirom s vrucom talinom ispare).... 6 5. 9 9.15 14..... 5 5.5 1. .... 13 12.3 2. 13 12. .. 7 8. 9 8.21 5400).0 1.H5.75 lijevana bronca lijevana AI bronca 2..1 1.AI-Cu-Mg lijev 1..1200 1200). Dodatak za obradu' u mm sivog lijeva 1 II 2..6 2.0 0. Jezgrenici su modeli za izradu pjescanih jezgara.0 1.ViSekratno upotrebive modele koje izradujemo od kovine (eelik.. 3 3... drveta Hi sadre.10 10..... .. 4 4.. tareni ...2 1. 7 6... 12 10. .3 3.4 5 . 800 800).....8 1. 9 4...7 6.3 0.7 1... - 3.5 3........TEHNOLOGUA Lijevanje Mod e I i po kojima se izraduju kalupi za lijevanje dijele se na: ..3 - netareni faren. ..3 1.. .30 18. koje Cc biti obradene. 5 7..2 2.....0 0.5 5..4 celicni lijev magnezijski lijev 2. temperovani lijev netareni bijeli.. 0.... 8 7.pri pojedinacnoj 613 . faren..11 10...4 4...crni..)...5 2...18 - 24.

PF..5 mm (u ovisnosti od tra!ene gIatkoce ploha odljevka i njegove velil!ine). Vezemo ih dodatkom veziva.. modro rote crte.Zbog vea: preglednosti pri izradi kalupa i upozorenje za koji je lijev predviden pojedini model (nadmjere!) oznaeuju se pojedine plohe na modelima posebnim bojama. Polumasni pijesak upotrebljavamo za svjeze kalupe. . ne smiju s njom reagirati.) upotrebljavamo i organska veziva (uljna. 0. kontinuiranom itd.). zajezgre (do 5% gline). Kalupi moraju izddati visoke temperature taline. modro Povriine modela i jezgrenika povriine na kojima ostaju odIjevci neobradeni povriine na kojima Ccse odIjevci obraditi mjesta za rashladne ploCei ulotene tmove sastavi dijeljenib modela jezgreni oslonci crveno crveno crveno crveno crni rub cmo .Kalupe za jednokratnu upotrebu. Po kolicini gline u Ijevackom pijesku razlikujemo suhi.celicni lake rovani kovine kovine sivo rote erte.po Croningu). . UpotrebIjavamo ga npr. Najoubifajenije vezivo je gIina (2. polumasni i masni pijesak. Boje model a sivi crveno rote crte* modro nodularni IjubiCasto rote erte. Kalupljenje moze biti rucno (pri pojedinacnoj izradi odljevaka i pri velikim odlj~vcima) ili strojno (pri masovnoj izradi manjih odljevaka).najvere evrstoee . 614 . kokilnom. Razlikujemo: . Mg i sI. centrifugalnom. Modeli nisu potrebni pri posebnom nal!inu lijevanja (tlaenom. Kremenova zma sama su sipka. zeleno 'rote ertctuto crvene crte. Li 'ev teke tempe. moraju biti i kod tih lemperatura dovoljno evrsti i porozni za odvodenje nastalih plinova.za su~ene kalupe. koje izradujemo nabijanjem Ijevackog pijeska. Kalupi su pomocno sredstvo u kojima se uljevena kovinska talina hladenjem skrucuje u odljevak. a masni .06.. Debljina zma krere se izmedu 0. Suhi pijesak ima najvecu propustivost za plinove. ima visoko tali~te (1720 0c) te postaje gnjecav tek povrh 1600 QC.. Ljevacki pijesak sastoji se pretezno od kremenih zmaca (Si02). UF i sl. Manje se plobe oboje tom bojom u cjelini.30%) uz dodatak vlage (5. narol!ito pri izradi jezgara i Ijevackih maski (za velike serije malih odljevaka . Osim posebnih vrsta anorganskih veziva (gIine s odredenim mje~avinom AI203 i Si02 uz dodatke K. od plasta .15%). ~krobna. ali manju cvrstocu.).

jezgra 3 . Pb Centrifugalno lijevanje. . Pri dijeljenom okviru za kalup moramo gornji dio cvrsto spojiti s donjim dijelom. ucvrscujemo ih osloncima i opteretimo utezima. Mg. da nastane dovoljno cvrsta vanjska kora.Kalupi za vlSekratnu upotrebu izraduju se od kovina. 2 . koja omogucuje izvlacenje odljevka.-. . grafita iIi keramike. . Zbog velikih temperaturnih opterecenja je njihova primjena ogranicena na I' I I mn 345 izradu odljevaka od slitina nizeg talista (Sn. Zn. Talina se u kokili skrucuje toliko. u dijeljenim kokilama su jezgre od pijeska. Pri kontinuiranom lijevanju se kovinska talina ulijeva u obostrano otvorenu kokilu (zatvorenu samo pri pocetku postupka).prikladno za izradulijevanih je kolutai cijevi. . mjedi).AI.kalup 56. da bi se sprecilo stvaranje lunkera u odljevku. I I 615 .3. 71 2 6 1 2 6 54 8Kalup za model (od plasta) za jednokratnu upotrebu: 123456- El . da se ne bi dignuo zbog hidrostatskog uzgona. Kokile su kovinski kalupi (obieno od eelika iIi sivog lijeva) pomocu kojih je moguce izraditi vrlo tocne odljevke (s toler. Da uzgon u talini ne bi skrivio iIi srusio jezgre. . U potpunim kokilama su i jezgre kovinske. :to.. Postupak je prikladan za kontinuirano lijevanje punih iIi supljih profila (u duljinama koje ogranicava samo vanjski uredaj radnih prostorija). .ulijevak 4 . :to. Za odvod zraka valja namjestiti na najvisim mjestima modela odusnike.Pjescani kalupi Dijeljeni kalup za model za visekratnu upotrebu: 1 . kako bi pri ulijevanju nastalim plinovima olaksali izlaz. . I I vanjskunjenustijenku. Pijesak u kalupu valja na mjestima probosti (zracnici). Talina se ulijeva u kokile otvorenim mlazom. debelim odljevcima) mora se talina odrtati tekucom (toplinskom izolacijom iIi dodatnim zagrijavanjem) sve do skrucenja odljevka.razvodnik privodnik odljevak pojilo jezgreni oslonac kalup ulijevak razvodnik privodnik odljevak pojilo (odusnik) U pojilu (koje mora biti dovoljno veliko pri punim.. Zbog vise cijene upotrebljavamo kokile pri masovnoj izradi odljevaka.05 mm). pri kojem se talina zbog rotacije kokile sabere uz . koji mogu takoder preuzeti ulogu pojjla.

. +7 .5 :tl :t2.:t3 1- - 30). 80 80).. .. 10 10). odstupanje -8 +16 -8 +18 -9 +20 -10 -7 - +14 pri velieini odljevka ~irina.. 250 250).. . .5 +2 :t3.5 :t3....-2 +4 :t2 +3 :t4 -2 :t5 :t3 1250). :tl :t 1.5 +7 :t11 -3 :t5 -4 +8 :t12 . ..5 -6 +9 -5 +12 -6 +5 -3 -+13 +11 --7 -6 +15 - - . vel. 30 kalupe).2500 vel.. 800 800).Mjere u mm. deblj.:t 16 -4 :t8 +4. 18 18). deblj. 180 180).. .5 +11 -2. .1250 - +3 -2 +4 -3 +6 -4 +7 -5 +10 -7 :t7 +4 +5 :t8 -2 -3 :t4 :t4. deblj..-4 -2 +10 :t 15 +8 :t7 -5 .. deblj.5 -1. . . 500 500). .Dozvoljeno odstupanje pri dimenzijama neobrad.1000 1000). 616 . +3 -2 - kaIupljenje* .. stupanja pri debljini stijenki.. .5 Celieni lijev meno strojno vel... 400 400).. 2000).5 +6 :t9 -3 +5 +2.. .5 :t2... 315 315). deblj. ...5 :t2 +2 -1.1600 1600). - od- ... 6 6). . 630630). Sivilijev kaluprenje* meno strojno vel. duljina).2000 +6 -4 +13 -9 +8 -5 (promjer. odljevaka od sivog i lelilnog tolerancija lijeva i za 00- Preporueene smjernice (pri dimenzijama bez propisanih Ijevkeu pj~ne Nazivna mjera . 50 SO). 120 120). vel..5 -1.-4 :t6 +9 :t13 -4 +3 .

9 :tl..9 :t3. :!:1 :!:1. deblj. 6 10 kaJupljenje fUmo stmjno vel.2 jez. :!:1. . pjeskaranjem kremenovim ili eelienim zrnjem .5 Odljevci lakih kovina kaJupljenje fUmo stmjno dij.2 :tt. Odljevci tekih kovina Nazivna mjera .. 6). 30).6 :tl.4 :tt . deblj. .Dozvoljena odstupanja pri dimenzijama kovina za neobradene odljevke neieljeznih tolerancija i za Preporurene smjemice (pri dimenzijama bez propisanih odljevke u pjeRanim kalupima)..5 :!:1. 180 180).5 I-- +5 -4 :t3 :tl. 50).5 -2. .grubim Ciseenjem odstranjuje se say pijesak i to rueno ilili strojno (pneumatskim dlijetima.6 sas!.Mjere u mm.6 :!:1.pri jednodijelnim kaJupima. .pri dijeljenom kalupu.2 :1:3. . brusnom ploeom.. .5 :t2 +2. .2 :!:1.8 :!:0.6 :!:2 jedn.25 . .5 -3 :!:2 80).za kalupe s jezgrama. :to.5 f--:t2. 30 50 80 :t2 +3. - 617 . .8 I-:!:1.8 :!:2 10)..400 Oznake za odstupanja: vel. .9 :t2.6 dij. :!:0.za velianu odljevka.2 :!:1.pri sastavljenim kalupima.5 -1. deblj. jez.5 :t2 :!:2.2 :tl.2 :t2. :!:1. :!:0.6 :!:1.8 :!:3. Eventualne gre~ke odljevaka popravljaju se isjecanjem iIi zavarivanjem. . plamenim iIi luenim rezanjem. CBcenje odljevaka Postupak egcenja odljevaka: istresanje pijeska obavlja se rueno iIi strojno (vibratorima).5 +3 -2 :!:1. u okretnim bubnjevima.priljevci (ulijevci i pojila) odstranjuju se piljenjem. 150 bar). vodenim mlazom .8 :!:2.. .2 :tl..3 :!:3 sast. ..5 -1 +1.5 +2 +2. .. . :tl :tl. . sast. . :tl :!:1.6 :tt.pneumatski Hi mehaniekim bacaeima. . jedn.2 315). 315 :t4 :t3..4 :tl.za debljinu stijenki.8 :t2.5 +2 -1.1 :tI.5 -2 +3 -2 :!:1..4 :!:2...2 jedn.5 +4. .6 jez. :tl.bru~enjem se poravnavaju neravnosti ploha po odstranjenju priljevaka i sI.. vel.120 120). dij. 18 18)..5 :t2. 250 250).

cos a) = 2 R(l . daje tocnije dimenzije otkovka. Pri valjanju lima ili profila medu dvama valjcima smanjujemo debljinu izratka za razliku I1. Kovanje u kalupu (b) sastoji se iz manjeg broja udaraca. pri cem materijal ocvrsne (povecavaju se cvrstoca i tvrdoca uz smanjenje rastegljivosti). pod temperaturom rekristalizacije..h~ 2 R(l . \. a upotrebljava se pri masovnoj izradi. Znacajna je brzina deformacije. mogu se iarenjem odstraniti. npr. Slobodno kovanje (a) . Porastom deformacije rastu i naprezanja u materijalu.l/ViT+l) .-t-. . S obzirom na temperaturu preoblikovanja razlikujemo: .preoblikovanje u hladnom. traka) u otkovke.Plasticna obrada Plasticna obrada preoblikovanje . - - preoblikovanje u toplom. koja nastaju zbog ocvrscivanja pri preoblikovanju u hladnom. pri cern materijal ne ocvrsne. Pri kovanju u hladnom materijal jako ocvrsne. Kujemo obicno u toplom. nakon cega se materijal moie dalje preoblikovati. Najznacajniji su primjeri preoblikovanja: Kovanje Kvalitetne dijelove kompliciranih oblika i s velikim razlikama presjeka izradujemo najjednostavnije kovanjem valjanih profila (stapova.sastoji se iz velikog broja udaraca. tj. Pri prevelikoj deformaciji materijal se kida.. limu) plasticnom (trajnom) deformacijom promijenimo oblik.rucno ili strojno .. .h (= ho b Va/janje 618 ~ 'q'i<' - h) koja je ovisna od promjera valjaka 2 R i koeficijenta trenja /l "" . a tada su moguce . pri velikoj brzini stici ce deformacija samo do manjih dubina. brzini deformacije materijal ce se prognjeciti do u dubinu presjeka. Preoblikovanje se zbiva u podrucju prisilnog tecenja kovine Hi slitine. I1. a upotrebljava se pri pojedinacnoj izradi i pri velikim otkovcima. Stoga je velicina deformacije pri preoblikovanju ogranicena. Na taj nacin moiemo postepenim preoblikovanjem i meduiarenjem postici vrlo velike deformacije materijala. nad temperaturom rekristalizacije.samo male deformacije. Naprezanja. Pri malenoj. Fino valjanje (»glacanje«) je fina obrada tokarenih iIi brusenih kovinskih ploha plasticnom deformacijom pri kojoj povrsinski sloj jako ocvrsne. o "" . jer se pritom nastala naprezanja usput gube.. tj.je radni postupak u kojem krutom kovinskom materijalu (sirovom odljevku ili vec prije preoblikovanom poluproizvodu. pri cem se ujedno promijeni i struktura materijala.

kruZno izrezanih rondela) stavnim proizvodima u jednom stupnju. Zn. Smicno preoblikovanje Smicno preoblikovanje upotrebljavamo npr. Duboko izvlacenje Duboko izvlacimo lim iz pripremljenih odrezaka pri jedno(platina odn.Utiskivanje Utiskivanje patrice (utisnog alata pozitivnoga oblika) u materijal izradujemo razne gravure ili udubine (negativnog oblika). Cu i sI. d) Hi postepenim razvlacenjem preko modela (e). Istiskivanje Hladnim istiskivanjem materijala kroz matricu (istosmjemo .pomocuvaljaka (c). AI. b) iIi protiv patrice (protusmjemo . Vucenje (kalibriranje) Vueenjem odvaljaka kroz matrice (a. profile.a. u kalupima (c.). za savijanje ~tapa u koIjenCastu osovinu (a). stvaranjerupa ulimu-a- - stih (b) Hi s prirubom (c). b). 619 . pri kompliciranijim u vge stupnjeva. b) iIi valjke (c) dobivamo vua cene profile i ticu. cijevi (u prvom redu od Sn. a c Odrezivanje Odrezivanje je postupak pri kojem smicnim optereeenjem odvajamo cestice izratka. Pb. Savijanje Savijamo u prvom redu lim i trake i to: slobodno (a.c) oblikujemo ~tapove.

Temperature sinterovanja su: za bakrene slitine 600 . ..strojni dijelovi . slitine za eetkice kolektorskih elektricnih strojeva: sinterovanje grafita (klizavost) i bakra (vodljivost). 1300 °C.. da bi ih nato pri visokim temperaturama sinterovali (difuzijski stopili). npr. .1500 kN) iIi hidraulicke (150. slitine komponena~a vrlo raznolikih tali~ta: sinterovanje kovina razmjerno visokog tali~ta (Fe.10000 kN). 1600 °C. Co) s kovinama vrlo niskih tali~ta (Zn. . kobaltom. za karbidne tvrde metale 1400 .termoplast.. 180°C).. ..»dijamantne kovine«: sinterovanje dijamantnog zrnja (iIi drugih tvrdih tvari.. .3 mm). za Mo. . za zeljezne slitine 1000 .. W. . Ta i sI. SINTEROVANJE Sinterovanjem spajamo materijale (kompozite) iz komponenata koji se drugim tehnoloskim metodama ne daju spajati (iIi veoma te~ko). cijevi. .20% do 5% . - - 620 . Pri tlacnom lijevu i istiskivanju materijal se potiskuje puznim vijkom Hi klipom. korunda) kovinskim vezivom. Dodatnim razvlaeenjem izraduju se folije (debljine 0. .f Oblikovanje plasta Vea je dio oblikovanih proizvoda i poluproizvoda od plasta . slitine za elektricne kontakte: sinterovanje volframa ili molibdena (tvrdoes) s bakrom iIi srebrom (vodljivost). . Termoplaste mozemo lijevati (teZinskim Hi centrifugalnim postupkom).500 J1I11) ponajprije stisnemo (hladno Hivruce) velikim tlakom (1 . 2900 °C. . . tlakom vanja utieemo na poroznost sastavljenoga volumenski udio pora do 60% do 30% pri tlacenju i temperaturom materijala: upotreba filteri klizni leZaji sintero- - 15. 800 kN)... Duroplaste lijevamo Hi pre~amo u kalupima (tlakom 150.. . Primami oblik plasta za preradu su pr~ak i zmje.02. npr.. od duroplasta ih je manje. slitine za filtere i klizne leZaje: sinterovanje kovina i kovinskih spojeva reljene poroznosti (kod leZaja valja pore napojiti uljem). Ni. 1000 bar pri temperaturama alata 140.vrlo evrsti strojni dijelovi Primjeri upotrebe: karbidni tvrdi metali: sinterovanje tvrdih i krhkih volframovih. 10 kbar) u konacni oblik.. 800°C. mehanicke (400.J . . molibdenovih iIi tantalovih karbida Zilavim vezivom. . 2000. a za preSanje upotrebljavaju se pre~e (tijeskovi) i to: ruene (50 . Mje~avinu komponenata u obliku pr~ine (velicine zma 1. ploce).0. Cd. . Pb). VeliCinom zrna komponenata. no mnogo vi~ ih oblikujemo tlaenim lifevanjem u kokilama (proizvode kabastog oblika) Hi istiskivanjem kroz sapnice (profile.. .

koja se zavaruje. Dijelove zagrijemo visokorrekventnom 'strujom te ih zavarimo pritiskom. Dijelovezagrijemo u peCi do bijelog :tara. kroz koje dovodimo elektricnu struju. Kad sepostigne temperatura zavarivanja. Na mjestu dodira stvara se Jouleova toplina pa se dodirno mjesto jako ugrije.T3. Preklopno zavarivanje elektricnim otporom a) ToC/aJsto zavarivatife je zavarivanje dvaju dijelova stisnutih izmel1u dva pritiskivaea.1971) 1. a koji se izmjenieno dotieu i razmieu. Kovaeko za varivanj e. 10. Kad se dostigne temperatura zavarivanja. Dijelovi se zagriju toplinoin trenja zOOg ultrazvucnog titranja. Dodirno se mjesto obaju dijelova ugrije Jouleovom toplinom te se zavari pod pritiskom. Zavar i vanje eksplozijom je spajanje dvaju dijelova pritiskom ~to ga stvara sila eksplozije. 5. Plameno zavarivanje pritiskom. dezoksidiramo povriine (npr. a zatim ih zavarimo pritiskom. Zavarivanje ultrazvukom. tako da se pojavi iskrenje zOOg kojega se dodirno mjesto jako zagrije. 9. oba dijela zavarimo jakim pritiskom. Uvjet za uspj~n difuzijski proces je velo cista dodirna povriina. ali su pritiskivaci izvedeni u obliku koluta koji valjanjem po dijelovima ~to ih treba zavariti J I - daju neprekinutzavar. 3. a katkada i za~titna atmosfera. Indukcijsko za varivanje. Dijelove zagrijemo plamenom te ih zavarimo pritiskom. .ZA VARIV ANJE KOVINA Zavarivanje pritiskom (JUS C. Ceono zavarivanje elektrienim otporom a) Zavarivanje pritiskom je postupak u kojem propu~tamo jaku elektricnu struju kroz oba dijela ~to ih zavarujemo. c) Bradavicasto zavarivatife je tockasto zavarivanje na pojedinim posebno ispupeenim mjestima lima (bradavicama) kroz koja prelazi elektricna struja. Aluminotermijsko zavarivanje pritiskom. 7. Za var ivanje difuzij om je spajanje kovina ukrutom stanju u odreI1eni Cas pri odgovarajueoj temperaturi i umjerenom pritisku. 621 . Za var i vanje trenjem. oba dijela zavarimo jakim pritiskom. te ih zavarimo jakim pritiskom u preSama. To ponavljapo toekama. 6. Pri tom se pojavljuje medusobno prodiranje elementarnih Ccstica iz jednog dijela u drugi pa se oni kovinski spoje. Dijelove zagrijemo trenjemizmel1udodirnih ploha mirujueeg i rotirajuceg dijela te ih zavarimo pritiskom. Dijelovezagrijemo toplinom egzotermne reakcije aluminija s oksidom kovine. mo na limu u stanovitim razmacima b) Ko/utno zavarivanje srodno je toekastom zavarivanju. 2. Dijelove dovedemo do tjesnog dodira te ih jako stisnemo. a koji su u stalnom dodiru. 8. OOraksom) te ih zavarimo udarcima eekieem.001 . Hladno zavarivanje. 4. 11. b)' Zavarivanje iskrenjemjepostupak pri kojem propu~tamo elektrienu struju kroz 000 dijela ~to ih zavarujemo.

sluze samo za stvaranje elektricnog luka.. ugasi se plameni luk. He itd.) volframovom (»tungsten«) elektrodom (postupak TIG) kovinskom (»metal«) elektrodom (postupak MIG) - I I I - u ugljicnom dioksidu (CO~ kovinskom elektrodom (postupak u vodenoj pari iIi smjesi mtitnih I pod mtitnim prahom (postupak EPP) pod mtitom vodika atomiziranjem (disocijacijomvodikovih molekula i njihovim ponovnim spajanjem.elektrodom s jezgrom . talimo Jouleovom topIinom ~to se razvija pri prolasku elektricne struje kroz trosku. Aluminotermijsko zavarivanje taljenjern. Kovinske elektrode koje se ne tale (volfram). Pokvareni dio. sluzi jo~ i kao dodatni materijal. rasvjetni pIin.00l 1971) 1. Na:jbolji plamen daje acetilen s kisikom. Z a v a ri v a nj e p Ia men 0 m. Zavarivanje pod troskorn Proces pocinje kao kod postupka EPP. ~topovisujetemperaturu na mjestu zavarivanja). 4. a ako je potreban dodatni materijal. preIijevamo taljevinom dok se mjesto kvara ne zatali. Lucno zavarivanje ugljenom elektrodom Plameni luk nastaje izmedu dviju ugljenih elektroda iIi izmedu elektrode i predmeta koji zavarujemo. koju primieemo. . Lucno zavarivanje kovinskom elektrodom Plameni luk nastaje izmedu kovinske elektrode i predmeta koji zavarujemo. a) Lucno zavarivanje u sJobodnoj atmosferi . RastaIjenim se feljezom zavaruju eeIifui dijelovi. Postupak se moZe obavljati u slobodnoj iIi mtitnoj atmosferi. a dodatnu zicu. Za stvaranje plamena sluze acetilen. ugraden u poseban kalup.zicom za zavarivanje jo~ i dodatni materijal. s. a upotrebljava se za tanke Iimove i za kutne zavare. smjesa aluminija i feljeznog oksida u prahu.polofenom elektrodorn b) Lueno zavarivanje u zaJtitnoj atmosferi u inertnom pIinu (Ar. 622 - MAG pIinova - CO2) J . dobiva se taljenjem dodatne zice u plamenom luku. Po potrebi dodajemo . Ako se elektroda tali. izgara pri visokoj temperaturi uz oksidaciju aluminija i oslobadanje zeljeza iz feljeznog oksida. tdki benzin) s kisikom iIi zrakom. 6.T3. 2.T Zamivanje taljeajem (JUS C. Kad se skupi dovoljno troske koja pokriva rastaljenu kovinu.golom elektrodom . Ljevacko zavarivanje upotrebljavamo uglavnom za popravak pokvarenih odljevaka.elektrodom s pl~tem . 3. vodik Hi tdki ugljikovodici (benzen. Kao dodatni materijal sluZe tice za zavarivanje koje talimo u plamenu. Termitni pra§ak.

Aluminotermijsko zavarivanje Aluminotermijsko zavarivanje je postupak zavarivanja kemijskom energijom koja se oslobada pri eksotermijskoj reakciji medu aluminijem i zeljeznim oksidima..termit .7. vec samo u tockama. ... .. .10 Debljina pojedinog lima mm 0.5 1 2 3 4 5 6 asti lim 400 500 800 1200 1500 1900 2300 Pritisak elektrode N oksidirani lim 800 1000 1500 1900 2400 2900 3500 623 L.2. . pri cem se oslobada znatna toplina (temperatura dostize2800. Posebni postupci zavarivanja a) Zavarivanje elektronskim snopom Kineticka se energija ubnanih elektrona pri udaru u kovinu pretvara u toplinu kojom talimo materijal. b) Zavarivanje plazmom Kovinu talimo toplinskom energijom plazmenog luka. c) Zavarivanje laserom Kovinu talimo usmjerivanjema laserskog snopa na mjesto zavarivanja.~toje dovoljno da se materijaI pod pritiskom zavari. 10. Ne moze se zavarivati neprekinuto.. I .. . (Plazma nastaje disocijacijom i ionizacijom plina.4.struja. tracnica i sI..napon.2.3 0. R . ...3000 0C): ..kao eksotermijskog dijela smjese te sitnih celicnih otpadaka i legirnih dodataka za dodatnu kovinsku masu.sastoji se od jednog dijela aluminijskog pr~ka i triju dijelova zeljezni~ oksida (okujina) .vrijeme..) Rastaljenu kovinu ~titimo za~titnim plinom. . 3 FeO + 2 AI -+ 3 Fe + AI203 + 835 kJ Fe203 + 2 Al -+ 2 Fe + Ah03 + 820 kJ - - . 1480 DC. U medusobnom dodiru obaju dijelova moze se postici temperatura 1260. Mogu se zavarivati vrIo sitni predmeti.1. .elektricni otpor i t . Pri eksotermijskoj reakciji (redoks) termita reducira aluminij zeljezne okside te i sam oksidira. Reakcijska smjesa . Debljina pojedinog lima mm 0. .l Postupak je prikladan za zavarivanje te~kih strojnih dijelova. 15 8 8.0.0 1. Otpomo zavarivanje Za zavarivanje potrebna toplina stvara se u dodiru medu dijelovima koje treba zavariti kao Jouleova toplina Q=Ult=12Rt gdje su: U .0 3 izoad 3 Promjer elektrode mm 5 6.1..12 12.

.0 6...15 .14 14. . postotno produljenje A u % i prekidnu energiju (udamu Zilavost) KV u J: Cvrstoea Rm N/mm' Simbol Postotno produljenje A % Simbol Prekidna energija KV J Simbol 340 340 400 430 470 510 550 590 0 Z Y 1 2 3 4 5 6 - 14 14 18 22 26 30 0 Z 1 2 3 4 5 30 30 60 90 120 150 Z 1 2 3 4 5 Primjer: svojstva Zice: Rm = 480 N/mm2.50 50.7 0.i . 8.5 2. 7..25 50 85 165 325 500 750 1200 1700 2500 Acetilen potroak Vb 50 75 150 300 475 700 1100 1600 2350 celik Bmna zavarivanja mIh lake kov.1. .8 .5 - .25 3 3.20 20. ...3 mm.5 1.opCom oznakom P.H3. . 0.dodatnom oznakom s tri simbola koji oznaeuju mehanicka svojstva Zice i to (redom): vlacnu evrstoeu Rm u N/mm2.6 .2 30. .5. KV = 100 J oznaka: P-343 Promjeri Zica: (1.5 0. .70 70...6 6.2..15 4. 4.7.2..5 3. A = 29%.. ..0 5..... ...6. 1. 4.5.1 1.25 1." Zavarivanje plamenom :l:ice za zavarivanje plamenom (JUSC..12 7.051-1981) Za zavarivanje plamenom celika upotrebljavamo eelicne Zice koje se oznaeuju dvostrukom oznakom i to: .30 0..12 ....6 3. 100 l 624 I 2.75 1 1..2 . .0 2.2 2.0..3 ..7 4... .4 4..5. Zavarivanje acetilenskim plamenom Kisik Debljina potroak predmeta pretlak bar Vb mm 0.5 3500 4750 7350 3300 4500 7000 0.. 0. .6) 2.0) (1. u svicima do mase 40 kg..9 0....0.2 10.75 1. Duljina Zica: u komadima od 1000 mm.75 2 2. 8 5.5 1..3 . ...10 6.0...5 1.9 .5 0. 2.3. .... . . 12.9 9..

5 57.2 Re z a n j e k 0 v i nap I a men 0 m (»autogeno«) upotrebljava se za eelik.5 6 5 3..0 20.0 polro!ak Um 65 120 215 580 1240 2180 3125 5650 POlro!ak acetiJena Um 13...75 1 1 1...5. Posebno se lako plamenom reze nelegirani ili slabo legirani meki celik C < 0....75 Sivi lijev. Rezanje plamenom legiranih eelika ovisno je od pojedinih legirnih komponenata..2 2... pri eemu se iskori~tava toplina izgaranja (oksidacijska) zeljeza..0 3... .9 4.0 7.7 3.4 4.0 4.5 9.5 0.5 2.0 13..5 Kisik polrok Vb 35 75 150 300 500 Kisik Potrooak vodika Vb 140 300 675 1350 2250 Baina zavarivanja mIh 7.Zavarivanje vodikovim plamenom Debljina predmela mm 0..0 111.0 22.2 2.0 190... Upotrebljavamo gotovo sam kisik.75 2. 1 1.0 258.7 Zavarivanje plamenom Debljina predmeta mm 0.5% je rezanjem plamenom moguee jedino dodatnim zagrijavanjem.3 1.1 rasvjetnog plina potro!ak Vb 80 130 270 500 Rezanje kovin3 POlro!ak rasvjetnog plina Vb 200 350 600 1200 1..5 16 11 7..2.0 10.5 1...5 1.2.0..Slrojarski priru~nik 625 .3..0 5.25 1.5 0....10 6. Rezanje plamenom nelegiranih celika Debljina predmela mm 5 10 20 50 100 150 200 300 Kisik pretlak bar 2.5 pretiak bar 1 1.5.0 Baina rezanja mIh 22 19.. 41 .0.25 1. pri tvrdem eeliku C > 0. ..3..0 155. . bakar i lake kovine rezemo pro t a Ij i van j e m plamenom ili elektrodom (rezne povrlinenisu osobito Ciste).5 Baina zavarivanja mlh 4..5-.6 pretlak bar 0.3%. Razliciti posebni postupci rezanja plamenom omogucuju rezanje i u slueajevima kad obiean postupak nije upotrebljiv...

. ako je njena vrijednost veCa od 105% i to uvijek zaokruZeno na pune desetice. .ElektroluCno zavarivanje Za elektrozavarivanje na vanj~tinu razlikujemo celika"upotrebljavaju se celicne elektrode. 1) Opca oznaka elektrode je: E 2) Oznaka mehanickih svojstava: Postotno Temperatura koja Vlana vrstob. elektrode s pla~tem (oblozene).) rutilan .H3.1982) je omjer kovinske mase rastaljene dodatne tvari i ukupne mase Gezgre i pla~ta) ispitivane elektrode. elektrode s jezgrom.020 . .011 . J 626 .140 itd. Obloiene elektrode za rucno zavarivanje nelegiranih ili slabo legiranih lelika s malo ugljika (JUS C.610 20 513 -20 20 514 -30 20 -40 515 I - - Vrsta plta kiseo kiseo ruillan baziean celulozan 3) Oznaka vrste pl~ta Oznaka A AR B - e Vrsta plta oksidan rutilan .. .H3.1982) Oznaku elektrode sastavljaju: . iskoristivosti.osrednje debeo (TiO. - - .oznaka vrste struje..debeo ostale vrste Oznaka 0 R RR S 4) Iskoristivost (JUS C.oznaka poloZaja zavarivanja.120 .oznaka mehanickih svojstava. .510 433 24 -20 24 -30 434 435 24 -40 1 510 18 +20 511 18 0 512 510.opCa oznaka.e 430 20 +20 431 22 0 432 430. produljenje odgovara udamoj A Zilavosti Oznaka Rm % N/mm' KV = 28 J min. . oznaka oznaka tipa pla~ta. S obzirom gole elektrode.130 .: 110 . tj. Oznaka iskoristivosti navodi se samo u slueaju.

.20°C.. ..5 mm.5 2H 1. Rm iznad 500 N/mm2.2 ml!100 g: oznaka elektrode: E 51 3 B 16020 2H - 627 . Pri manjim je promjerima potreban vi~i napon praznog hoda. vlacne cvrstoce Rm iznad 560 N/mm2.. produljenja A iznad 23 % . rudarne vlacne cvrstoce zilavosti KV polozajima za zavarivanje u svim izmjenicnom strujom i s naponom praznog hoda 50 V ili istosmjernom strujom na pozitivnom polu: oznaka elektrode: E 43 2 R 13 Opla~tena elektroda. s bazicnim pla~tem.3 3H 1 P rim j e r i z a oznake elektroda: iznad Opla~tena 71 J pri elektroda + 20°C i iznad s rutilnim 20 J pri pla~tem osrednje debljine. produljenja A iznad 22% i udarne zilavosti KV iznad 47 J pri -20°C. 7) Za bazicne elektrode (B) oznacuje se i kolicina vodika u cistoj kovini zavara: Kolicina vodika u ml Oznaka u 100 g ciste kovine zavara mV100 g H 3. uz koliCinu vodika u Cistoj kovini zavara 1. postOI. postot. iskoristivosti 158%. za zavarivanje u svim poloZajima osim okomito prema dolje pomocu istosmjerne struje..5) Oznaka polozaja zavarivanja: Polozaj pri zavarivanju svi polozaji svi polofaji osim okomito prema dolje svi sucelni i kutni polofaji u horizontalnom i horizontalno okomitom poloiaju svi sueelni i kutni spojevi u horizontalnom polozaju svi polozaji u koritastom polozaju 6) Oznaka vrste struje Izmjenicna struja Istosmjema struja nazivni napon praznog hoda preporucen polaritet + +ili- Oznaka 1 2 3 4 5 Oznaka 0 1 - + +ili- 50 V 70V 90 V - + +ili+ 2 3 4 5 6 7 8 9 Tablica vrijedi za elektrode promjera d ~ 2.

4. 4. 4.15 C.0 Si Co + lOA! Cu + 5 So Co + 8 So {NiCu I NiCu2 Ni CoAl na osnovi bakra ( CuSo 1 CoSo 2 Navedeoe su zaokruZeoe prosjeene vrijedoosti karakteristicnih sastavioa.03 Si zeljeza oa osoovi nikla Fe + 53 Ni.016 . 2.vidi Pr i m j e r oznake elektrode: Elektroda s pl~tem sa Cistom kovinom zavara FeNi (55/45%). 30Cu.H3.0 Si 55 Ni. s grafitnim pl~tem. u % skupioa Fe + 3.Elektrode s pial/em za rucno zavarivanje sivog lijeva (JUS C. H3. 40 Cu. Vrsta pla$ta bazieao grafitao baziean s grafitom oa osoovi soli i celuloze ostaIe vrste Ozoaka B G BG S V 4) Oznaka polozaja zavarivanja i vrsta struje Ovdje vrijede jednake oznake kao kod elektroda za zavarivanje celika str.9 Si oa osoovi Fe + 0.5 Fe 65 Ni. 0 16 . samo za horizontaIni poloZaj zavarivanja istosmjemom strujom na pozitivnom polu iIi izmjenicnom strujom pri naponu praznog hoda 75 V: oznaka elektrode: E (NiFe) G 49 I l 628 J . Podroban kemijski sastav svih navedenih elektroda vidljiv je u staodardu JUS C. Vrsta slitioe Cistekovioe zavara sivi lijev sivi lijev. .1984. E. 0. 627 (pod 5 i 6). 3) Ozoaka vrste pla$ta: .4 C.1984) Oznaku elektroda tvore: opCa oznaka oznaka kemijskog sastava oznaka vrste pla~ta oznaka poloZaja zavarivanja i vrsta struje. 4. 8 Fe. legirao iz pla$ta felik slitina nikla i zeljeza slitioa nikla i bakra nikal aIumioijska brooca kositreoa brooca Ozoaka elektrode FeC I FeC2 Fe NiFe I) OpCa oznaka elektrode: 2) Oznaka kemijskog sastava: Vrsta elektrode karakteristiCoi sastav.5 Fe 85 Ni.

5 3. 5 4..260 6 230.5 1. 3... 5 3. 4. 70 3 90. .130 4 140.5 1 2 2 2 1 Promieri elektrode mm gole.25..5 1.25.25. 4. 5. 4. . 4 3. 5. 4. 350 Razmak limova b mm 0 0. s tans debelim kim pldtem. 5 3...25.25. platem s jezgrom 2 2 2 2 2 2. 4.110 2.190 5 190. 4. . . 5 4.200 5 180.330 Debljina lima s mm Elektrode s debelim pla!tem promjer mm jakost struje A 2 50. 4. . 4. elektrode s tankim platem i elektrode s jezgrom promjer mm jakost struje A 2 50. . 5 4.25 4 4 4 4 4 Priprema celika za zavarivanje (neki slucajevi) Slika . a U /N 50 60 70 80 30 36 42 48 20 24 28 32 60 60 50 50 60 60 60 60 90 100 110 120 54 60 66 72 36 40 44 48 50 50 45 45 50 50 50 50 629 : " . 4. 80 60. 4.5 3 3. 5 4. b 8 10 12 14 16 14 16 18 20 25 2 2 2 2 2 1. .25..25.. .. 5.5 2 3 4 5 5 6 . 4. 5 4.. . 5 5 5 5 5 12 1. 5 4.25 4 130.. 6 6 - 6 6 Priprema rubova za zavarivanje celika pri vecim debljinama Dubina Kut Debljina lima otvora otvora Skica s a b a mm mm mm .250 6 240. 5 3. 5 4.5 2 2 - b 4..5 90. 4.Potrebna jakost struje Gole elektrode. 5 3. 5.... 4 3.25.5 4.160 3.5 1. 5 4.j b ! 1 1..

1000) 1..1.u argonu . ..12 1..u vodiku za materijal lake kovine ostale kovine Cu. 15. 100) 1.2 Cu2. Pb 2.40 - - Cu slit..!..pod prakom rezanje plamenom 5... ~ mm 5 6 ~ amm aO smmlamm aO 11° 2.40 2.40 2.100 0..5 1. .30 Cu 2.... .1.8 (0.s kovinskom elektr ...3 ~ ~ ~~~ ~ ~~mm 7 a...1..40 1... ..30.. mjed (do 500 mm2) Cuslit. . .5.5 0..40 (..2x2 Cu slit.2.2... Izravnavanje deformacija Q am m smm 2 2. 25 2...40000 mm2) (do 10000 mm2) 2 x 12 2 x 5 0. Cu 2. 10 - - J 630 .. . 0.1.1. .. 3 &5 1~ ~~ u~~ Upotrebljivost najznacajnijih postupka zavarivanja i rezanja plamenom Debljina mm Naan zavarivanja eelik elno iskrenjem tokasto kolutno plamenom elektroluo ..500(.s ugljenom elektr....3 30 15 3 8 30 30 30 35 18 3 10 3 35 I 12 I Jo 35 Deformacije konstrUkcija zbog skupljanja zavara ' Uzdufua deformacija Zavar Kut delorm. ..Priprema rubova za zavarivanje za dvostruki Debljina ploa s mm 140 160 U-zavar kod debelih ploca: Oblik utora I a mm 60 70 Olvor utora I b mm 16 18 I x mm 20 30 40 50 60 70' y mm 8 10 12 14 16 18' Samo kod debljine ploea s Priprema celicnih ploca za celicne konstrukcije = 160 mm....20 - .. .

du~ikom). Pri lemljenju se lem rastali. vruCim alatom. 415). Be). 414). boraks Na2B407 . Plasti se zavaruju vruCim plinom (zrakom. . - Tvrdo lemljenje Za tvrdo lemljenje celika i nezeljeznih kovina potrebni su: tvrdi lem. no postojana su samo pri nmm temperaturama (do oko 150°C). bakreni ili mjedeni (str. dok se duroplasti De mogu zavarivati.pomoena sredstva: borni spojevi (npr.pomoena sredstva: cineani klorid ZnCh (sa solnom kiselinom HCI). do temperature nad taMtem lema pri posrednom zagrijavanju lema (umetnutog) putem ugrijanih spajanih dijelova. fosfata. ili su suho umetnuta medu spajanje plohe te lijcpe pri dovodcnju toplinc. epoksidne smole) vezuju fizikalno ili kemijski. silikata i sI. - Ljepila za Ijepljenje kovina: 631 . Za lemljenje aluminija upotrebljavaju se posebni lemovi (str. .Zavarivanje plasta Od plasta prikladni su za zavarivanje termoplasti i elasti. dok su taIila fluoridi i kloridi lakih kovina (Li. npr. - UEPUENJE KOVINA anorganska Ijepila (mineralnih. LEMUENJE Lemljenje (Iotanje) je spajanje kovinskih dijelova pomoeu lema kao dodatnog materijala. trenjem itd. kolofonij. kemijski i pomoCnim sredstvima. koje pri Ijepljenju ishlapi. ali su krhkija. 414) ili srebmi lem (str. Zilavi su. 415). organska Ijepila (od naravnih ili umjetnih spojeva ugljikovodika. Dodime plohe spajanih dijelova ciste se mehanicki. salmijak NH4CI. dok se spajani dijelovi samo zagriju: do temperature pod tali~tem lema uz neposredno zagrijavanje lema (Iemilom iIi plamenikom). 10 H20) s dodacima fluorida. keramickih ili staklastih sastavina) su postojanija pri vi~im temperaturama. Pri dvokomRonentnim Ijepilima djeluje na Ijepilo (kao pastu ili tekuCinu) tik pred Ijepljenjem primje~ani otvrdivac koji izaziva polimerizaciju Ijepila. visokofrekventnom strujom. a time i njegovo oCvrlCivanje. Jednokomponentna Ijepila su pripremljena kao pasta s prikladnim rastapalom. - Meko lemljenje Za meko lemljenje celika i nezeljeznih kovina upotrebljavaju se: meki lem (vidi str.

] Faktor sabijanja ovisi 0 brzini rezanja VC. Najveci se dio energije utro~en na o~trici alata za odvajanje strugotine pretvara u toplinu.slraInja ploha c . kutu rezanja rp i prednjem kutu y v. a.OBRADA KOVINA ODV AJANJEM Osnovi CESTICA a Pri obradi materijala odvajanjem ces'tica nastaje strugotina debljine hc' koja je veca od debljine rezanja h. Faktor sabijanja iznosi 8t. Nastali toplinski tok iznosi 4>=Avckc gdje su: A . Vc . kapac.' .kut rezanja i y.specificna sila rezanja (sila po jedinici povdine). c . = Vc sin rp/cos (rp - y) = vd8t.strugotina gdje maCe: rp . Toplinski tok koji zagrijava strugotinu iznosi 4>' = lJ. Toplina nastaje: . Strugotina klizi po prednjoj plohi brzinom vp koja ovisi 0 brzini rezanja VC.brzina rezanja. dok je strugotina pri obradi krhkih materijala izlomljena i rastrgana.zbog kidanja atomskih veza u obradivanom materijalu (u podruCju rezanja). . top!.gustoea.T. A vc!. Neprekinuta strugotina nastaje ako materijal mofe postiCi neki minimalni stupanj deformacije. - sin y)] Za y = O. = hJh = cos «P - y)/sin rp > 1 alata. materijala.alal b . kc . Brzina deformacije materijala u ravnini rezanja iznosi Vs = Vc cos y/cos (cp - y) Pri obradi filavih i mekih materijala redovno nastaje neprekinuta (tekuca) strugotina.zbog trenja izmedu alata (na strafnjoj plohi) i izratka te izmedu alata (na prednjoj plohi) i strugotine. je cp= arc tan [lI8t.'c < 4> T1) temperaturna razlika izmedu temperature strugotine gdje su: lJ.prednji kut rp = arc tan [cos y/(8t.presjek odvojenog materijala.T = (T2 T2 i temperature materijala Th (.prednja ploha d . - - 632 .spec.

- - ~ / / prednji (radni) kul £ postavnikut A.kut nagiba - mni kut astri klin zoobljenast astrice faseta no astrici fa seta no prednjaj plahi na prednjoj Pojacanje klina zaobljenjem.Geometrija oitrice Kutovi alata -+i ! P .~ stepenicc zo aDlikavanje strugatine udubljenje stepenicom.kut klina a: - Oblici oUrica .. ~ foseta no prednjaj plahi na Odvodenje strugotine olaklavamo prednjoj plohi udub/jenjem ill [asetom 633 .~~ stramji (slobodni) kut y smjer uZduin~' Pasmaka sn1er popreCnog posmaka ~ 1 .. [asetom na oItrici ifi [asetom PWM.

ovisan 0 materi- Specificna si/a rezanja kc IxI i eksponent Cc Obradivani materijal relik C. = kc1x1 bh(hslht' . Cceksponent debljine.26 sivi lijev SL 25 tvrdi lijev bronca mjed Al .slitine Mg . f jalu.21 0. - standardnu debljinu strugotine 1 mm.glavnu silu Fe F=YFl+Fp2+F/ Glavna sila Fe iznosi Fe b = alsin" h=fsin" gdje znare: kclxl debljinu strugotine.30 0. h hs geometrijsku ap rezanja.17 0. glavna sila Fe' iznosi F.postavni kut..~irinurezanja.0545 C.posmienu silu Ft .'.0645 C. b .' = F.18 0.0745 C.26 0.odrivnu silu Fp' . rastavljamo u tri komponente: . koja mora svladati otpor rezanja materijala.4731 C.5421 C..25 0.specifienusilu rezanja.26 0.17 0.19 0.Tokarenje Si/a rezanja alata F. ..' ) 634 .1531 C.26 0.1731 C.4320 C.18 0. - dubinu . C Si~45° Cc C( sIn.14 0.30 0.posmak.4732 kc1x1 N/mm2 1990 2110 2260 2220 2130 2100 2260 2240 2500 Cc Obradivani materijal kc1x1 N/mm2 Cc 0..19 Za odredivanje posmicne sile Ft i odrivne sile Fp cesto upotrebljavamo omjer koji vredi za postavni kut " = 45°: Ft : Fp : Fc = 1 : 2 : 5 Vz drukCiji postavni kut .slitine 1160 2060 1780 780 640 280 0.

89 635 - .3 mm... 3) Kutovi na aJatu-vidi str.. Za druk~iju postojanost alata vrijede ovi omjeri brzina rezanja: vc.5 30 18 18 25 65 40 18 - - - m K 10 6 s K 10 6 -5 m PlO 12 s P 20 12 0 m K 10 0 s K 10 0 -5 15 45 25 12 - .. ...4 0. v .6 165 135 5.6 v teliCni 520.. s . 390...1800 P 30 PlO P 30 PlO P 30 PlO P 30 PlO P 30 PlO P 30 PlO P 30 K 10 K 10 K 10 KIO P 20 P 20 6 6 6 6 6 15 12 12 10 10 8 6 6 4 4 8 - -5 -5 -7 -3 ....4 - 0.Kutovi o/trice i brzine rezanja pri tokarenju celika alatom od tvrdog metala Obradivani materijal vrsta evrstoea Nlmm' < 520 -rg !! tvrdi metal') m PlO Not prednji kut i kut nagiba (")3' ....10 4.4 5.veliki presjek.) 0.1 0.4 5.0. ....4 220 185 5....1800 s Mo tvrdi m telini s lijev Mn tvrdi m elik s kovani nerdajuCi telik 600.4 85 65 5..10 70 60 250 210 95 80 40 32 27 75 65 30 25 22 50 45 20 17 14 180 150 85 70 60 155 130 65 55 45 110 85 45 35 25 55 45 22 18 14 25 15 15 20 50 30 15 15 - 0 0 -5 4 4 -5 0. .brzina rezanja za postojanost T = 240 min.. ') Vrste tvrdih metala c.10 0..10 0...... .4 - 80 23 1) m mali presjek..vidi str..\ Y Yt Brzina rezanja vc.4 5.2 0. : vc...Ytje kut fasete na prednjoj plohi..4 5..... ~irokeod 0.osrednji presjek.10 0..1000 v telik 1000. a = 8°..700 m telik v m tvrdi 700..6 mm..700 lijevani nerdajuCi telik 600.4 5.10 135 110 - - 110 90 - -3 -3 0 -7 -3 -7 5... prekinuti rez s dubinom rezanja do 6 mm i posmakom do 0.. ... prekinuti rez s dubinom rezanja do 10 mm i posmakom do 1...5 do dva I:0smaka. ....10 3.10 5..10 0..10 0. Kut fasete na stratnjoj plohi at = 6°...0.5 mm..5 3..') m/min pri >osmaku((mm/okr.4 30 5.10 O...".so = 1..26 : 1 : 0.. neprekinuti rez s dubinom rezanja do 3 mm i posmakom do 0..4 5.. 633.: VC".8 1.700 m v lijev m > 700 v meki m < 500 telik v polutvrdi 500. Vc.1400 m v legirani telik m 1400..700 kovani 1500..10 0. .

.5%5i - m s m s K 10 8 K05 8 6 = 11 0 0 100. mjed 12 10 = 15 10 8 8 6 150.200 150..4 5.400 150.500 = 12 = mjed....4 6 5...4 O..85 cmi tempera- m v m v m s m s m s m s m s K 10 7 P 20 7 K 10 K 10 K20 K20 K20 K 20 K20 K 10 7 7 5 5 5 5 6 0..60 60...400 120..Obradivani materijal vrsta tvrdoca HB ...500 80. AI-slitine Al-slitine AI-slitine ..7 6 0.........4 3 5...120 50....700 . E :> m v m v m v tvrdi metal2) K 20 K 20 K 10 K 10 K 10 K 10 Not stratnji..1500 150...7 0 0 0.150 70.5%5i AI-slitine > 13..250 ..7 -5 0 65 70 45 55 45 40 60 50 45 40 35 28 - vanflijev bakar..4 0 5...2 0. ... prednji i nagibni kut (")31 a 7 7 7 7 6 6 af 5 5 5 5 4 4 y }.3 0 0 10 8 = 28 8 6 = 16 < 13.300 120.7 Brzina rezanja vc'I mlmin pri posmaku f (mmlokr....250 sivi lijev legirani bijeli tempero250...6 75 45 23 70 65 50 45 40 35 30 27 21 20 18 16 vanilijev 35.4 0 5.200 sivi lijev 200..2300 250. 6 0...1 0..S1...250 200.40 45.400 .110 8 0..... .200 aluminij.. bronca 85...90 6 = 8 .....) 0......7 6 0.

posmak (pri dvojnom hodu). ..6 60 48 40 28 23 20 55 45 38 21 17 15 40 35 30 14 11 10 50 40 30 25 18 14 55 45 35 32 26 24 - -5. 140.84 lIe60: lie24.debljina rezanja. Cc eksponent debljine ovisan 0 materijalu.-10 - I) Vrste tvrdih metala (P 40. .. 20 12 12.0 1. 634).-10 0. K20 h. hs ... pri dubljenju (horizontalnom iIi okomitom) giba se suport s norem pravocrtno prema stolu s izratkom. noZa za dubljenje iznosi vrn = 2 VdVp/(Vd+ b vp) gdje su: vd .5 5 ... P 40 h.. 383! ') Kut nagiba ).. Pri gibanju stola odn.10 10. 900 No! rezni') materijal 'p 40 h.. = -6. GIavna sila rezanja (pri blanjanju iIi dubljenju) iznosi - Fe = ke1x1 b(hslh)Cc gdje su: ke I x I = alsin X h = fsin X sila rezanja.. j.85 637 .5 1..Blanjanje i dubljenje Pri blanjanju se giba stol s izratkom pravocrtno prema suportu s nofem. .180 HB 200.5: 1 : 0.15 8. Za specificnu silu rezanja ke1x1 i eksponent Ccvalja odabrati iste vrijednosti kao pri tokarenju (vidi str. .220 HB 10..standardna debljina rezanja 1 mm.. 500 500 . Vp brzina pri povratnom hodu..dubina rezanja.. . f . j..specificna - - Kutovi na noievima od tvrdog metala ili brzoreznog celika i brzine rezanja pri blanjanju ili dubljenju celika i sivog lijeva Obradivani malerijal fvrslaCa Rm vrsta I N/mm2 tvrdoca HB meki celik polulvrdi eelik rvrdi celik sivi lijev sivi lijev 400 .5 Brzina rezanja lie'" mlOOn) pri posm.. K 20) vidi str. .~irina rezanja. . X postavni kut.. 0. 15 4 -5. noZa za dubljenje razlikujemo: - radni hod pri gibanju napred nof rere povratni hod pri gibanju natrag .. b .. kutovi (")') y 15.h. Uz drugu postojanost :>lata vrijede odnosi brzina rezanja: - = pri obradi eelika pri obradi sivog lijeva lIe60: lIe24. 800 750. f mm 0.: lie'" = 1. j..: lie'" = 1.. 20 4 y. a .26: 1 : 0.20 8 15 . - Prosjecna brzina gibanja stola odn. j. . . -150 3) lIe24. 390! .. h . j. . . . P 40 h.brzina rezanja pri radnom hodu. j.« brzorezni eelik vrhunskog haIiteta .vidi str.nof ne refe. K 20 h.0. je brzina rezanja pri postojanosti alata T 240 min.

0245 sivi lijev. Obradivani materijal eelik Kut uspona .3 4300 3450 3200 2850 2250 1700 1300 1400 1000 650 ..slitine Mg slitine - 0.20 40.. Kut uspona zavojnice i vrsni kut svrdla ovise 0 materijalu koji treba obraditi. .f svrdla).slitine 30 25 35..za obje ostrici At = dfJ2 = df/4 A = dfz = df/2 .45 VtSni kut tp(0) 118 118 118 118 140 130 140 100 Presjek odreska - za jednu ostricu . bronca mjed AI . 638 Naziv »spiralno« svrdlo.45 40.evrstoCeRm < 700 N/mm' - 3:L sivi lijev bakar.posmak za ostricu.posmak (za 1 okretaj pri cem su: d . . Prostoma krivulja po kojoj su smjestene ostrice je zavojnica.2 4600 3700 3450 3050 2450 1900 1500 1600 1150 750 pri f (mm/okr.0745 C. .Busenje i razvrtavanje Vijaeno svrdlo' reze s dvije ostrice. 40 30 40 18. Sila rezanja za ostrice Fez = dfzkJ2 = dfkJ4 kc (N/mm') gdje je kc specificna sila rezanja (za jedinicu presjeka).0645 C.1 5000 4000 3700 3300 2700 2100 1700 1800 1350 900 0. nije ispravan. .4 4000 3200 3000 2650 2050 1500 1150 1250 850 550 0.0545 C. kako se eeslo naziva.promjer svrdla.6 3500 2850 2700 2350 1750 1200 900 1000 650 400 0.. Obradivanimaterijal eelik Rm> 900 N/mm' C.) 0. legirani .slitine Mg - evrstoee Rm > 700 N/mm' za poboljsanje. tvrdi meki bakar. . bronca AI .fz .5 3750 3000 2850 2500 1900 1350 1000 1100 750 475 0.

31 224 1.10 18 0.25 63 35.S 22.lmin f mm/okr. n okr. n okr.25 180 1.80 1120 0.71 45 0.lmin fmm/okr.32 56 0.3 mm za promjere 16 i 25 mm -0.2 mm za promjere 6.18 710 0.20 224 0.90 710 0.3 355 0.25 45 0.20 140 0.25 355 0.16 355 0.lmin fmm/okr. n okr.18 900 0.40 28 1.0 18.10 16 25 40 224 0.71 280 1.2 5.25 450 0.40 .90 180 1.lmin fmm/okr.36 63 180 0.63 56 1.00 90 0.40 112 1.4 11.22 560 0.2 28. sivi lijev do 200 HB sivi lijev iznad 200 HB bakar i bakrene slitine lake kovine 6.12 71 0.lmin fmm/okr.16 224 0.90 140 0.10 560 0. celik 700 N/mm2 legirani relik sivi lijev do SL 20 sivi lijev do SL 25 6.56 71 0.80 Promjer razvrtala. n okr.40 11.2 0.lmin fmm/okr.45 710 0.lmin fmm/okr.36 224 0.lmin fmm/okr. Odstupanje od promjera: -0.24 11.28 355 0.3 1800 0.40 71 1.28 280 0.90 180 0.12 355 0.14 Promjer swdla d (mm) 10 16 25 40 1120 0. d (mm) .50 112 0.3 i 10 mm -0.56 90 0.22 450 0.45 112 0. n okr. n okr.50 90 1.12 560 0.25 90 0.lmin f mm/okr.12 280 1.16 1120 0.80 280 0.B u ~ e n j e svrdlima od brzoreznog relika Obradivani materijat relik 500 N/mm2 Brzina Brzina rezanja Vc vrtnje n i m/min posmak f 35.56 450 0.6 14.40 140 1.45 Ra z v r t a van j e razvrtalima od brzoreznog celika Obradivani materijal relik do 700 N/mm relik iznad 700 N/mm2 Brzina Brzina rezanja Vc vrtnje n i m/min posmak f 7.00 112 0.lmin fmm/okr.32 280 0.10 900 0.0 22. n okr.4 mm za promjere 40 i 63 mm 639 .12 56 1.20 710 0.00 450 1.90 28 0.45 140 0.5 n okr.0 n okr. n okr.0 2.20 560 0.40 180 0.lmin fmm/okr.5 1.08 1400 0.10 112 1. n okr.25 140 0.

5 3.5 4. ...30 60 20.5 9.10 6...5 1.... .8 6... ......5 4. ...4 3.5. ..4 1.. 250 640 .... . 600 100. 12 2...5 2. 1300 Pi/jenje tracnim Brzina rezanja Vc m/min srednja 30 20 14 pi/ama Broj hodova (dvojnih) u min 140 pri hodu pile (mm) 150 160 93 108 98 73 67 63 50 47 43 Brzina rezanja Vc m/min 80 lOO 400 .8 12..12 6.5 2....5 2... crveni lijev lake kovine Priljevci s grubom. 12 2.40 40 automatska navojna glava g Piljenje kovina Piljenje okvimim pi/ama Cvrstoea obradivanog materijala N/mm' ...5 4. ..6 4..5.3 3. .75 1..5.... 55 35 . .. 12 9.3 4.. . ..5. . .4....5.6 2. "_u ureznici i Dareznice 2.300 Vruee rezanje brzina brzina rezanjaVc posmaka vf m/min mm/min . .... .5 2.. 6 5.. .2 1.....18 12. . 10 8.. 8 25 25 25 25 30 40 40 40 14...30 tvrdom korom..... . 10 8.3 2..5 2. 12 1.... .5. ... 4 4.. .12 4. 14 9. 6000 50 ....3 2. 4.. I 4.4 3.5 3...4 3. .7 2.3.4 1. 700 700. 12 10.4 4..3 3. 3...20 4. . 16 10. .. .8 5.. ... . 3 2.. .. ... ...... korak navoja P (ml1!t nof 6..Rezanje navoja na tokarilicama brzoreznog eelika Obradivani materijal .. 10 6.3 3. .. Pi/jenje kruinim pi/ama Obradivani materijal sivi lijev eelik mjed.8 6. 55 30.1000 1000 .. 10 6... . 4.... .5 4.14 25..... .. Obradivani materijal bakar mjed. . ... ..5...5 4. 12 8. 60 100. .. 5 4.6 9.. ... 45 20... 12 20 30 (i revolverskim tokarilicama) alatom od Brzina rezanja Vc (m/min) tokarski ili navoj.. .5 2... bronca lake kovine Hladno rezanje brzina brzina rezanja Vc posmaka vf m/min mm/min 15.... .. 8 5.9 3.34 30. 300 400 .5 3... ...9 8.8 4. . 12 2.. 1. .. 1200 najveCa 47 32 22 Obradivani materijal sivi lijev' konstrukcijski eelik alatni eelik Brzina rezanja Vc m/min 20...200 100. .6 4.. .

specificna qJs Zj = ZfqJ. hmed . hs . Zf broj zubaca glodala. Pri obodnom glodanju razlikujemo protusmjerno glodanje (glodanje protivno smjeru posmaka) i istosmjerno glodanje (glodanje u smjeru posmaka).30. ovisan 0 materijalu.prosjeCni broj zubiju gIodala koji refu u zom kuta qJs(rad). gdje su: kc I x I .21 0.14 0. (B 11qJI + IP2 = arc sin (2B2/d) Cc 0.18 = arc sin (2B1/d) Obradivani malerijal eelik <'::.17 0.26 0. Zj .dubina glodanja d .4731 <'::.l2n = n/180.4320 <'::.Glodanje Glodanje povezuje krutno gibanje glodala (brzina rezanja) i pravocrtno gibanje izratka (posmak).geometrijska ~irina strugotine. n .brzina vrtnje trna glodala.eksponent debljine.26 0. Prosjecna glavna si/a pri glodanju Fzmed = bhmedkclxl(hslhmed)C. Zj sila rezanja. Z . Glodanje mofe biti obodno ili ceono.prosjeena geometrijska debljina strugotine.26 0. Brzina rezanja iznosi Vc= d:lt n gdje su: d . qJ: Ceono glodanje Obodno glodanje --en b=B hmed= 2 asiqJsd qJs= arc cos (1 - 2a1d) a . .promjer glodala B .promjer glodala.5421 <'::.19 041 B21rh) N/mm2 2200 2300 2300 2600 1050 2100 kC1X1 42 Strojarski prirufnik - . 0.0645 <'::.1731 N/mm2 2050 2200 2200 2300 2200 kClxt b = alsin" hmed qJI Cc 0. b ..brzinu - = flZfn .1531 C.0545 <'::.4732 sivi lijev tvrdi lijev = Sz sin xl d .20 0.standardna debljina strugotine 1 mm. Posmak za svaki zubac gIodala fz gdje znace: f posmaka.0745 C.26 0.~irinaobradivane plohe Obradivani malerijal eelik <'::.

-8 ..6 6 =1= 6 8 8 10 10 6 6 8 8 8 10 12 12 14 16 10 12 14 16 18 20 22 24 I 50 160 ..'20 16118 14 16118 . vi~e zubaca.Smjernice za broj zubaca na glodalu od brzorez 1UJgcelika (za obradu normalnih materijala) Glodalo la duge rupe I I ' Broj zubaca gIodala za promjer glodala (mm) 3 I. 201 30140 vretenasto valjkasto 6 - valjkasto-a:ono kutno feono ploeasto ravno ozupCano krimo ozup&no promno..- 14 16 16 9 16 18 18 8 - 18 20 .. .5 61215 3 610 5 1220 10 20 61512 3 5 5 51212 510 7 7 15 15 61020 567 625 15 6 812 615 12 8 25 20 8 30 25 5 12 0 3 8 -5 410 +5 410 +5 6 15 410 3 6 6 15 4 12 3 10 8 25 8 25 + 10 +5 +5 +20 +12 -5 +30 +30 7 1520 61215 5 710 61520 61520 61215 8 25 50 8 25 30 82550182530 642 ....-.- 8 8 10 12 12 10 10 12 14 14 10 10 10 12 14 12 10 10 9 9 8 JO 12 12 - za navoje ravno ozup&no vijeano ozup&no pilasto glodalneglave (s nOZevima) - 8 12 14 10 12 .I 8 56 10 10 64 12 OpCenito je za obradu ~ilavih i tvrdih materijala potrebno a za lake kovine manje nego za normalne materijale... Smjernice za kutove na glodalima od brzoreznog celika i glodalnim glavama s noievima od tvrdih metal a (ex - strawji Obradivani materijal sivi lijev tvrdi lijev temperni lijev a:li(!ni lijev a:lik 600 Nfmm2 900 Nfmm2 1000 Nfmm2 bakar mjed bronca AI-slitine Mg-slitine prednjikut.....34 40 44 . zatokareno odvaljno za utore T IJ - .8 . )' - - - I 71230 4 815 61230 61030 81530 71020 6 615 61245 61235 6 JO 30 JO 25 40 JO 25 40 61240 4 830 5 1240 51240 7 1545 61240 5 835 6 20 45 61545 51240 . 7:) i 90 i I JO i 13011501200 ! - .. kut nagiba) Glodala od brzoreznoga:lika Glodalne s I ploeasta glave s glave odnozevima tvrkrizno nOZevima dog metala ozup&na " y l " y l vretenasta valjkasta " y l " y l " y l kut...

.04 0..03 0..3 0..2 0...150 800.15 0.. ..22 40..30 18.1000 600.... .2 0..400 valjkasta.20 12....12 0..05 0.18 30..1 0.1 0. . 60..03 0.20 16.06 0.1 0. slitine l!eliCni lijev (mmlzubac) pri protusmjernom glodanju vretenasta 0... .04 Glodalne Glodala od brzoreznog relika glave s nozevima od vaIjkasto.116 0. .25 0.12 0.2 0...05 0.2 0.. .25 18. ploeasta 14. 4732 bakar mjed bronca (Sn) alurninij aIumin.1 0.160 60.15 0.2 0.08 0.25 0.00.2 0.2 0.. zevima od tvrdog met.07 0..05 0..... 300 140..05 0....15 0.07 0..400 vaIjkasto..23 18.Bn:ine rezanja Vc(mlmin) pri protusmjemom Obradivani materijal sivi lijev SL20 SL25 reliCni lijev CL..08 0. slitine magnez...05 0.06 0. 250 400.2 0..28 15.24 18. 1530 C...1 0... slitine glodanju GlodaIne glave s no...06 0.05 0.. slitine magnez.100 30.18 16.100 120.15 0.28 18.25 10.25 12.200 100.06 0.2 0.22 14.18 15.15 0. 1530 C.07 0.500 glave s nofevima 17..05 0...22 20.26 14..06 0.glave s plocasta vaIjkasta reona nozevima tvrdog met. 0.24 15..2 0... .400 400 .....20 18.15 0... 0500 l!elik 500 N/mm' 600 N/mm' 700 N/mm' C..28 16...3 0..20 30.02 0.25 14....70 40..400 200.07 0..50