P. 1
Bojan Kraut 001-697

Bojan Kraut 001-697

|Views: 2,452|Likes:
Published by Dobrica Petrovic

More info:

Published by: Dobrica Petrovic on Apr 25, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

08/13/2013

pdf

text

original

PRVI

DIO

MATEMATlKA Matematicki zoakovi

'*' -

111

*
< >

jednako istovjetno, identicno nije jednako pribliZnojednako slicno sukladno, kongruentno okomito usporedno, panllelno paralelno i jednako manje od vece od
manje Hijednako veee Hijednako

lal tf"

V

V
10& Ig In are sin eos tan eot !

00

const <I: n +

-

beskonacno konstantno kut luk plus zbrajanje minus - oduzimanje

apsolutna vrijednost a na (potenciju) m kvadratni korijen n-ti korijen logaritam za bazu b dekadski logaritam prirodni logaritam arkus sinus kosinus tangens kotangens faktorijela a povrh b imaginarna jediniea
(i2

1

()

-

I
I

puta

- mnozenje

lim .....

to
6. d

dijeljenje razlomkova erta kosa razlomkova erta

limes teZi k funkcija raz1ika diferencijal

= -1)

0
[) {}

okrugla

y' =%
y" = 0 d2

prva
druga

uglata viticasta I zagrada .. . od-do . . . ( od - do iskljuCivo % postotak, procent %0 promil ppm dijelovi na miljun (partes pro millione)

I derivacija

ox

parcijalna derivacija suma, zbroj integral oznake vektora.

L
f a

razloga) .
2 - Strojarsk; priru~nik

.

U ovom su prirucniku

vektori oznaceni:

ii- u slikama, a - u tekstu (iz liskarskih

Posebnirnate~ntkiznakovi E $. C U je element skupa nije element skupa saddan u skupu unija skupova a je element skupa A) b nije element skupa A) skup A sadrzan je u skupu B) unija skupova A i B sadrZi sve elemente, koji su u skupovima A ili B) (A n B: presjek skupova A i B sadrZi sve one elemente, koji su ujedno u skupovima A i B) (aEA: (b$.A: (A C B: (A U B:

n presjek skupova

*
V nabla (Hamiltonov deriviranja) operator 6. Laplaceov operator

*
N = {I, 2, 3, . . .} Z = {O, I, -1,2, -2, . . .}

N prirodni brojevi Z cijeli brojevi R realni brojevi (racionalna i iracionalni brojevi) Q racionalni brojevi (razlomci)
.1

Q

= {mIn; rn, n E Z; n * =a +
bi
}

O}

lracionalni su svi realni brojevi koji nisu racionalni-(mogu se prikazati kao neperiodiski beskona~ni decimalni razIomci), npr. Y2, n, e C kompleksni brojevi C

I~

i

- imaginama jedinica
(i2

= -1)

a - realna komponenta
b - imaginama komponenta

a, b E R

Vaine vrijedDosti Ludolfov broj: n = 3,141592 (6535. . .) ('" 22/7, '" 355/113)

2n = 6,283185...
3n = 9,424778...

4n =
n/2 = n/3 =
n/4 =

n/6 =

= 0,636620. . . = 0,954930. . . 12,566371.. . = 1,273240. . . 1,570,796... = 1,909859. . . 1,047197... = 0,101321. . . 0,785398... 1I3n = 0,106103. .. ~ = 0,564190. . . 0,523599... 1I4n = 0,079577. .. 'l/1I2n= 0,398942. . . Inn = 1,144730. .. Ign = 0,497149.. .

= 9,869604. .. y;; = 1,772454. .. yz;;= 2,506628. .. l/n = 0,318310. .. 1I2n = 0,159155. ..

n2

2/n 3/n 4/n 6/n 1In2

*
Eulerov broj: e = 2,718282. . . e2 = 7,389056 . . .

y;
2

V;= 1,395612. . .
1ge = 0,434294 . . .

= 1,648721. . .

(Osnovaprirodnihlogaritama) lIe2 = 0,135335. . . lie = 0,367879. . . -..[lk = 0,606531. . .

RACUNANJE

S POTENCIJAMA

I KORIJENIMA

"-ije

Korijeni
Q

.. = Q

- a . . . (n-puta)

Q - osnova, baza n - eksponent

fj; = al/n a - radikand n - korijenski eksponent

.. = 1
.'. = a

a*O ~=a
liman=O za O<a<1 n-+aJ 00 za a> 1

Taki eksponenti

(a > 0)

Lihi eksponenti

(a > 0)

(:ta)2n +1 = :ta2n +1

*
-lln 1

a
d"n = (d")" = (a")m d"a" = am + " £. a" = am-n

=y;;

d"1"= 'J7o = (\Tat

a"b" = (ab)"

\TaVb=~

y;; % *
0"= 0 limJ =
"
0

w=o
00

n

limJ = 0 n n-+'"
izrazi: I~, 0°, 00°, 0/0,00/00,0. 00, 00 - 00 3

Neodredeni

v
,.'
Logaritmiranje je racunska poznate potencije c i baze a LOGARITMI operacija, pri kojoj trazimo eksponent b iz

Broj b je logaritam broja c za bazu a

b
(gdje su a i c pozitivni brojevi).

= log"c

Za bilo koju bazu a > 0, a '* 1 vrijedi: logaa = 1 log" 1 = 0

lirrJ8gx

= + '"

-

00

za

a> 1

za O<a<1

+'" za a>1 lirrJ2gx = - '" za 0 < a < 1

Racunanje s logaritmima
log" (u v)

= logau

+ log" v

log,,~ = log"u - logav v logauV= vlogau
loga V;;

= ...!..Iog"u v

Primjer 2a3~ log~

= log(2a3Yb)
1

.r.-

-log(3c2d)

=

= log2 + 3loga +Tlogb - log3 *
Pretvaranje logaritama logau

210gc - logd

= Mlogbu

(M je modul pretvorbe)

U upotrebi su dekadski (Briggsovi) logaritmi s bazom a logaritmi s bazom a = e (e = 2,718282...)

= 10

i prirodni

4

Dekadski (Briggsovi) logaritmi imaju bazu a Oznacujemo ih
npr. Ig 10

=

10

log IOU

= IgU
Ig 10" = n

=1

Svaki se dekadski logaritam sastoji od: a) k a r a k t e r i s t i k e (cijelog broja u logaritmu), tj. potencije broja 10, koja odgovara mjesnoj vrijednosti prve brojke u danom broju u; b) m ant i s e (decimale u logaritmu), koju za redoslijed brojaka u danom broju u potrafimo u tablicama na str. 6 i 7. Primer: u 642 64,2 6,42 0,642 0,0642 I Karakteristika IglO2 = 2 IgI0' = 1 Ig10. = 0 19 10-1 = -1 19 10-2 = -2
Prirodni logaritmi

Mantisa .,8075 (iz tablica za redoslije brojaka 642)

19u 2,8075 1,8075 0,8075

0,8075 - 1
0,8075 - 2

imaju bazu a
Oznacujemo ih npr.

= e = 2,718282...

Ine = 1

logeu= Inu Ine" = n

*
Odnos dekadskih i prirodnih logaritama Igu = 0,4343 Inu lzraeunavanje

Inu = 2,3026 Igu

prirodnih logaritama iz dekadskih

In 6,42 = 2,3026 . Ig 6,42 = 2,3026 . 0,8075 = 1,8593

*
Prirodni logaritmi brojeva od 100 do 999 sabrani su u tablicama na str. 8 i 9. Za sve se druge brojeve izracunavaju pomocu In 10 = 2,3026 i In 10" = 2,3026 n :rpI".
:!::IhA2

In 642 = 6,4646 (iz tablica)

= In

(642/100)

= In 642

- In 102 = 6,4646. - 2 . 2,3026 = 1,8594

5

,.
Mautlse dekadskih lopritama u 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 6 0 0000 0414 0792 1139 1461 1761 2041 2304 2553 2788 3010 3222 3424 3617 3802 3979 4150 4314 4472 4624 4771 4914 5051 5185 5315 5441 5563 5682 5798 5911 6021 6128 6232 6335 6435 6532 6628 6721 6812 6902 6990 7076 7160 7243 7324 1 0043 0453 0828 1173 1492 1790 2068 2330 2577 2810 3032 3243 3444 3636 3820 3997 4166 4330 4487 4639 4786 4928 5065 5198 5328 5453 5575 5694 5809 5922 6031 6138 6243 6345 6444 6542 6637 6730 6821 6911 6998 7084 7168 7251 7332 2 0086 0492 0864 1206 1523 1818 2095 2355 2601 2833 3054 3263 3464 3655 3838 4014 4183 4346 4502 4654 4800 4942 5079 5211 5340 5465 5587 5705 5821 5933 6042 6149 6253 6355 6454 6551 6646 6739 6830 6920 7007 7093 7177 7259 7340 3 0128 0531 0899 1239 1553 1847 2122 2380 2625 2856 3075 3284 3483 3674 3856 4031 4200 4362 4518 4669 4814 4955 5092 5224 5353 5478 5599 5717 5832 5944 6053 6160 6263 6365 6464 6561 6656 6749 6839 6928 7016 7101 7185 7267 7348 4 0170 0569 0934 1271 1584 1875 2148 2405 2648 2878 3096 3304 3502 3692 3874 4048 4216 4378 4533 4683 4829 4969 5105 5237 5366 5490 5611 5729 5843 5955 6064 6170 6274 6375 6474 6571 6665 6758 6848 6937 7024 7110 7193 7275 7356 5 0212 0607 0969 1303 1614 1903 2175 2430 2672 2900 3118 3324 3522 3711 3892 4065 4232 4393 4548 4698 4843 4983 5119 5250 5378 5502 5623 5740 5855 5966 6075 6180 6284 6385 6484 6580 6675 6767 6857 6946 7033 7118 7202 7284 7364 100...549 6 0253 0645 1004 1335 1644 1931 2201 2455 2695 2923 3139 3345 3541 3729 3909 4082 4249 4409 4564 4713 4857 4997 5132 5263 5391 5514 5635 5752 5866 5977 6085 6191 6294 6395 6493 6590 6684 6776 6866 6955 7042 7126 7210 7292 7372 7 0294 0682 1038 1367 1673 1959 2227 2480 2718 2945 3160 3365 3560 3747 3927 4099 4265 4425 4579 4728 4871 5011 5145 5276 5403 5527 5647 5763 5877 5988 6096 6201 6304 6405 6503 6599 6693 6785 6875 6964 7050 7135 7218 7300 7380 8 0334 0719 1072 1399 1703 1987 2253 2504 2742 2967 3181 3385 3579 3766 3945 4116 4281 4440 4594 4742 4886 5024 5159 5289 5416 5539 5658 5775 5888 5999 6107 6212 6314 6415 6513 6609 6702 6794 6884 6972 7059 7143 7226 7308 7388 9 0374 0755 1106 1430 1732 2014 2279 2529 2765 2989 3201 3404 3598 3784 3962 4133 4298 4456 4609 4757 4900 5038 5172 5302 5428 5551 5670 5786 5899 6010 6117 6222 6325 6425 6522 6618 6712 6803 6893 6981 7067 7152 7235 7316 7396

Mantise dekadskib logaritama 550... 999 u 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. 69. 70. 71. 72. 73. 74. 75. 76. 77. 78. 79. 80. 81. 82. 83. 84. 85. 86. 87. 88. 0 1 7412 7490 7566 7642 7716 7789 7860 7931 8000 8069 8136 8202 8267 8331 8395 8457 8519 8579 8639 8698 8756 8814 8871 8927 8982 9036 9090 9143 9196 9248 9299 9350 9400 9450 9499 9547 9595 9643 9689 9736 9782 9827 9872 9917 9961 2 7419 7497 7574 7649 7723 7796 7868 7938 8007 8075 8142 8209 8274 8338 8401 8463 8525 8585 8645 8704 8762 8820 8876 8932 8987 9042 9096 9149 9201 9253 9304 9355 9405 9455 9504 9552 9600 9647 9694 9741 9786 9832 9877 9921 9965 3 7427 7505 7582 7657 7731 7803 7875 7945 8014 8082 8149 8215 8280 8344 8407 8470 8531 8591 8651 8710 8768 8825 8882 8938 8993 9047 9101 9154 9206 9258 9309 9360 9410 9460 9509 9557 9605 9652 9699 9745 9791 9836 9881 9926 9969 4 7435 7513 7589 7664 7738 7810 7882 7952 8021 8089 8156 8222 8287 8351 8414 8476 8537 8597 8657 8716 8774 8831 8887 8943 8998 9053 9106 9159 9212 9263 9315 9365 9415 9465 9513 9562 9609 9657 9703 9750 9795 9841 9886 9930 9974 5 7443 7520 7597 7672 7745 7818 7889 7959 8028 8096 8162 8228 8293 8357 8420 8482 8543 8603 8663 8722 8779 8837 8893 8949 9004 9058 9112 9165 9217 9269 9320 9370 9420 9469 9518 9566 9614 9661 9708 9754 9800 9845 9890 9934 9978 6 7451 7528 7604 7679 7752 7825 7896 7966 8035 8102 8169 8235 8399 8363 8426 8488 8549 8609 8669. 8727 8785 8842 8899 8954 9009 9063 9117 9170 9222 9274 9325 9375 9425 9474 9523 9571 9619 9666 9713 9759 9805 9850 9894 9939 9983 7 7459 7536 7612 7686 7760 7832 7903 7973 8041 8109 8176 8241 8306 8370 8432 8494 8555 8615 8675 8733 8791 8848 8904 8960 9015 9069 9122 9175 9227 9279 9330 9380 9430 9479 9528 9576 9624 9671 9717 9763 9809 9854 9899 9943 9987 8 7466 7543 7619 7694 7767 7839 7910 7980 8048 8116 8182 8248 8312 8376 8439 8500 8561 8621 8681 8739 8797 8854 8910 8965 9020 9074 9128 9180 9232 9284 9335 9385 9435 9484 9533 9581 9628 9675 9722 9768 9814 9859 9903 9948 9991 9 7474 7551 7627 7701 7774 7846 7917 7987 8055 8122 8189 8254 8319 8382 8445 8506 8567 8627 8686 8745 8802 8859 8915 8971 9025 9079 9133 9186 9238 9289 9340 9390 9440 9489 9538 9586 9633 9680 9727 9773 9818 9863 9908 9952 9996 7

7404 7482 7559 7634 7709 7782 7853 7924 7993 8062 8129 8195 8261 8325 8388 8451 8513 8573 8633 8692 8751 8808 8865 8921 8976 9031 9085 9138 9191 9243 9294 9345 9395 9445 89. 9494 90. 9542 91. 9590 92. 9638 93. 9685 94. 9731 95. 9777 96. 9823 97. 9868 98. 9912 99. 9956

f

PrIrodni

Iogaritml

brojeva od 100 do 549

u

o

1
4,6151 4,7095 4,7958 4,8752 4,9488 5,0173 5,0814 5,1417 5,1985 5,2523 5,3033 5,3519 5,3982 5,4424 5.4848 5,5255 5,5645 5,6021 5,6384 5,6733 5,7071 5,7398 5,7714 5,8021 5,8319 5,8608 5,8889 5,9162 5,9428 5,9687 5,9940 6,0186 6,0426 6,0661 6,0890 ~,1115 6,1334 6,1549 6,1759 6,1964 6,2166 6,2364 6,2558 6,2748 6,2934

2
4,6250 4,7185 4,8040 4,8828 4,9558 5,0239 5,0876 5,1475 5,2040 5,2575 5,3083 5,3566 5,4027 5,4467 5,4889 5,5294 5,5683 5,6058 5,6419 5,6768 5,7104 5,7430 5,7746 5,8051 5,8348 5,8636 5,8916 5,9189 5,9454 5,9713 5.9965 6,0210 6,0450 6,0684 6,0913 6,1137 6,1356 6,1570 6,1779 6,1985 6,2186 6,2383 6,2577 6,2766 6,2953

3
4,6347 4,7274 4,8122 4,8903 4,9628 5,0304 5,0938 5,1533 5,2095 5,2627 5,3132 5,3613 5,4072 5,4510 5,4931 5,5334 5,5722 5,6095 5,6454 5,6802 5,7137 5,7462 5,7777 5,8081 5,8377 5,8665 5,8944 5,9216 5,9480 5,9738 5,9989 6,0234 6,0474 6,0707 6,0936 6,1159 6,1377 6,1591 6,1800 6,2005 6,2206 6,2403 6,2596 6,2785 6,2971

4
4,6444 4,7362 4,8203 4,8978 4,9698 5,0370 5,0999 5,1591 5,2149 5,2679 5,3181 5,3660 5,4116 5,4553 5,4972 5,5373 5,5759 5,6131 5.6490 5.6836 5,7170 5,7494 5,7807 5,8111 5,8406 5,8693 5,8972 5,9243 5,9506 5,9764 6.0014 6,0259 6,0497 6,0730 6,0958 6,1181 6,1399 6,1612 6,1821 6,2025 6,2226 6,2422 6,2615 6,2804 6,2989

5
4,6540 4,7449 4,8283 4,9053 4,9767 5,0434 5,1059 5,1648 5,2204 5,2730 5,3230 5,3706 5,4161 5,4596 5,5013 5,5413 5,5797 5,6168 5,6525 5,6870 5,7203 5,7526 5,7838 5,8141 5,8435 5,8721 5,8999 5,9269 5,9532 5,9789 6.0039 6,0283 6,0521 6,0753 6,0981 6,1203 6,1420 6,1633 6,1841 6,2046 6,2246 6,2442 6,2634 6,2823 6,3008

6
4,6634 4,7536 4,8363 4,9127 4,9836 5,0499 5,1120 5,1705 5,2257 5,2781 5,3279 5,3753 5,4205 5,4638 5,5053 5,5452 5,5835 5,6204 5,6560 5,6904 5,7236 5,7557 5,7869 5,8171 5,8464 5,8749 5,9026 5,9296 5,9558 5,9814 6,0064 6,0307 6,0544 6,0776 6,1003 6,1225 6,1442 6,~654 6,1862 6,2066 6,2265 6,2461 6,2653 6,2841 6,3026

7
4,6728 4,7622 4,8442 4,9200 4,9904 5,0562 5,1180 5,1761 5,2311 5,2832 5,3327 5,3799 5,4250 5,4681 5,5094 5,5491 5,5872 5,6240 5,6595 5,6937 5,7268 5,7589 5,7900 5,8201 5,8493 5,8777 5,9054 5,9322 5,9584 5,9839 6,0088 6,0331 6,0568 6,0799 6,1026 6,1247 6,1463 6,1675 6,1883 6,2086 6,2285 6,2480' 6,2672 6,2860 6,3044

8
4,6821 4,7707 4,8520 4,9273 4,9972 5,0626 5,1240 5,1818 5,2364 5,2883 5,3375 5,3845 5,4293 5,4723 5,5134 5,5530 5,5910 5,6276 5,6630 5,6971 5,7301 5,7621 5,7930 5,8230' 5,8522 5,8805 5,9081 5,9349 5,9610 5,9865 6,0113 6,0355 6,0591 6,0822 6,1048 6,1269 6,1485 6,1696 6,1903 6,2106 6,2305 6,2500 6,2691 6,2879 6,3063

9
4,6913 4,7791 4,8598 4,9345 5,0039 5,0689 5,1299 5,1874 5,2417 5,2933 5,3423 5,3891 5,4337 5,4765 5,5175 5,5568 5,5947 5,6312 5,6664 5,7004 5,7333 5,7652 5,7961 5,8260 5,8551 5,8833 5,9108 5,9375 5,9636 5,9890 6,0137 6,0379 6,0615 6,0845 6,1070 6,1291 6,1506 6,1717 6,1924 6,2126 6,2324 6,2519 6,2710 6,2897 6,3081

10. 4,6052 11. 4,7005 12. 4,7875 13. 4,8675 14. 4,9416 IS. 5,0106 16. 5,0752 17. 5,1358 18. 5,1930 19. 5,2470 20. 5,2983 21. 5,3471 22. 5,3936 23. 5,4381 24. 5,4806 25. 5,5215 26. 5,5607 27. 5,5984 28. 5,6348 29. 5,6699 30. 5,7038 31. 5,7366 32. 5,7683 33. 5.7991 34. 5,8289 35. 5,8579 36. 5,8861 37. 5,9135 38. 5,9402 39. 5,9661 40. 5,9915 41. 6,0162 42. 6,0403 43. 6,0638 44. 6,0868 45. 6,1092 46. 6,1312 47.6,1527 48.6,1738 49. 6,1944 50. 6,2146 51. 6,2344 52. 6,2538 53. 6,2729 54. 6,2916 8

Prlrodnl Iogarltml brojeva od 550 do 999

"01234567891 55. 6,3099 6,3117 56. 6,3279 6,3297 57, 6,3456 6,3474 58. 6,3630 6,3648 59. 6,3801 6,3818 60. 6,3969 6,3986 61. 6,4135 6,4151 62. 6,4297 6,4313 63. 6,4457 6,4473 64. 6,4615 6,4630 65. 6,4770 6,4785 66. 6,4922 6,4938 67. 6,5073 6,5088 68. 6,5221 6,5236 69. 6,5367 6,5381 70. 6,5511 6,5525 71. 6,5653 6,5667 72, 6,5193 6,5806 73, 6,5930 6,5944 74, 6,6067 6,6080 15. 6,6201 6,6214 76. 6,6333 6,6346 77. 6,6464 6,6477 78. 6,6593 6,6606 79. 6,6720 6,6733 80. 6,6846 6,6859 81. 6,6970 6,6983 82.6,7093 6,7105 83. 6,7214 6,7226 84. 6,7334 6,7346 85. 6,7452 6,7464 86.6,1569 6,1581 87. 6,7685 6,7696 88. 6,7799 6,7811 89, 6,7912 6,7923 90. 6,8024 6,8035 91. 6,8134 6,8145 92. 6,8244 6,8255 93. 6,8352 6,8363 94. 6,8459 6,8469 95. 6,8565 6,8575 96. 6,8669 6,8680 91. 6,8773 6,8783 98. 6,8876 6,8886 99. 6,8977 6,8987

6,3135 6,3315 6,3491 6,3665 6,3835 6,4003 6,4167 6,4329 6,4489 6,4646 6,4800 6,4953 6,5103 6,5250 6,5396 6,5539 6,5681 6,5820 6,5958 6,6093 6,6227 6,6359 6,6490 6,6619 6,6746 6,6871 6,6995 6,7117 6,7238 6,7358 6,7476 6,7593 6,7708 6,7822 6,7935 6,8046 6,8156 6,8256 6,8373 6,8480 6,8586 6,8690 6,8794 6,8896 6,8997

6,3154 6,3333 6,3509 6,3682 6,3852 6,4019 6,4184 6,4345 6,4505 6,4661 6,4816 6,4968 6,5117 6,5265 6,5410 6,5554 6,5695 6,5834 6,5971 6,6107 6,6241 6,6373 6,6503 6,6631 6,6758 6,6884 6,7007 6,7130 6,7250 6,7370 6,7488 6,1604 6,7719 6,7833 6,7946 6,8057 6,8167 6,8276 6,8384 6,8491 6,8596 6,8701 6,8804 6,8906 6,9007

6,3172 6,3351 6,3526 6,3699 6,3869 6,4036 6,4200 6,4362 6,4520 6,4677 6,4831 6,4983 6,5132 6,5280 6,5425 6,5568 6,5709 6,5848 6,5985 6,6120 6,6254 6,6386 6,6516 6,6644 6,6771 6,6896 6,7020 6,7142 6,7262 6,7382 6,7499 6,1616 6,7731 6,7845 6,7957 6,8068 6,8118 6,8287 6,8395 6,8501 6,8607 6,8711 6,8814 6,8916 6,9017

6,3190 6,3368 6,3544 6,3716 6,3886 6,4052 6,4216 6,4378 6,4536 6,4693 6,4846 6,4998 6,5147 6,5294 6,5439 6,5582 6,5723 6,5862 6,5992 6,6134 6,6267 6,6399 6,6529 6,6657 6,6783 6,6908 6,7032 6,7154 6,7274 6,7393 6,7511 6,7627 6,7742 6,7856 6,7968 6,8019 6,8189 6,8298 6,8405 6,8512 6,8611 6,8721 6,8824 6,8926 6,9021

6,3208 6,3386 6,3561 6,3733 6,3902 6,4069 6,4232 6,4394 6,4552 6,4708 6,4862 6,5013 6,5162 6,5309 6,5453 6,5596 6,5737 6,5876 6,6012 6,6147 6,6280 6,6412 6,6542 6,6610 6,6196 6,6921 6,7044 6,7166 6,7286 6,7405 6,7523 6,7639 6,7754 6,7867 6,7979 6,8090 6,8200 6,8309 6,8416 6,8522 6,8628 6,8732 6,8835 6,8931 6.9037

6,3226 6,3404 6,3578 6,3750 6,3919 6,4085 6,4249 6,4409 6,4568 6,4723 6,4877 6,5028 6,5177 6,5323 6,5468 6,5610 6,5151 6,5889 6,6026 6,6161 6,6294 6,6425 6,6554 6,6682 6,6809 6,6933 6,7056 6,7178 6,7298 6,7411 6,7534 6,1650 6,7765 6,7878 6,7991 6,8101 6,8211 6,8320 6,8427 6,8533 6,8638 6,8142 6,8845 6,8947 6,9047

6,3244 6,3421 6,3596 6,3767 6,3936 6,4102 6,4265 6,4425 6,4583 6,4739 6,4892 6,5043 6,5191 6,5338 6,5482 6,5624 6,5165 6,5903 6,6039 6,6174 6,6307 6,6438 6,6561 6,6695 6,6821 6,6946 6,7069 6,7190 6,7310 6,7429 6,7546 6,7662 6,7776 6,7890 6,8002 6,8112 6,8222 6,8330 6,8437 6,8544 6,8648 6,8752 6,8855 6,8957 6,9057

6,3261 6,3439 6,3613 6,3784 6,3953 6,4118 6,4281 6,4441 6,4599 6,4754 6,4907 6,5058 6,5206 6,5352 6,5497 6,5639 6,5779 6,5917 6,6053 6,6187 6,6320 6,6451 6,6580 6,6108 6,6834 6,6958 6,7081 6,7202 6,7322 6,7441 6,7558 6,7613 6,7788 6,7901 6,8013 6,8123 6,8233 6,8341 6,8448 6,8554 6,8659 6,8763 6,8865 6,8967 6,9068 9

.

-.
TRIGONOMETRUSKE FUNKCUE U pravokutnom su trokutu: kat e t e - stranice a i b uz pravi kut, hip 0 ten u z a - stranica e nasuprot pravom kutu. Trigonometrijske funkcije kuta a su omjeri stranica pravokutnog trokuta: sin a
cos a

Ll
b sinus kosinus
Vrijednosti trigonometrijskih

= ale = ble

tangens
kotangens

tan a
cot a

= alb = bla
su

Vrijednosti trigonometrijskih funkcija kutova od O. do 90. sabrane u tablicama: za sin i cos na str. 12 i 13, a za tan i cot na str. 14 in 15. funkcija re~ potrebnih kutova

a= sin a

.

rad

O.
0 0 1
0
:too

30.
n/6

45. n/4

60.
n/3

90.
n/2 1
0 :too
0

180. :n: 0
-1 0
:too

270. 3n/2 -1
0 :too
0

360. 2:n: 0
1 . 0
:too

=

cosa= tan a = cot a =

! !v'Z h'3 1 Iv'3 1£ !

lv'3 v'3
:ta :ta

1 1

lv'3

v'3

Trigonometrijske

cp=

.

funkcije u razIiatim podruCjima kutova

rad :t + :t :t

90. :t a (n/2) :t a + cos a
=+=in a s

180. :t a 270. :t a 360. :t a :n::ta (3n/2) :t a 2:n::t a =+= a sin -cos a :t tan a :t cot a -cos a :t sin a =+= a cot =+=tana
funkdja

sin a cos a tan a cot a

=+= a cot =+=tana

:t sin a +cosa :t tan a :t cot a

Omovni odnosi trigoDometrijskib sin2a + cos2a tan a
cot a

=

1
a

= sin = cos

alcos a
alsin

tanacota=l

sin a = VI - cos2a cos a = VI - sin2a 1 + tan2a = lIcos2a 1 + cot2a = lIsin2a

10

TrigoDometrijske funkdje dvaju kutova sin (a :t fJ) cos (a :t fJ)
tan (a :t 13)

= sin a cos 13:t cos = cos a cos 13 =+=sin =
tan a :t tan 13 1 + tan a tan 13

a sin 13
a sin 13

Za a

= 13 vrijedi:

cot (a :t 13) = cot a cot 13=+= 1 cot 13:t cot a sin 2a = 2 sin a cos a cos 2a = cos2a - sin2a tan 2a = 2 tan aI(l - tan2a) cot 2a

= (cot2a = 3 sin

-

1)/2 cot a

NadaIje vrijedi: sin 3 a a

cos 3 a = 4 cos3a 3 cos a 2 sin2a = 1 cos 2 a

-

- 4 sin3a -

2 cos2a = 1 + cos 2 a

sin a + sin 13= 2 sin.!!...:!..1!...cos~ 2 2

sin a - sin13 2 cos.!!..::t.../Lsin~2 = 2 cosa+cosfJ=2cos.!!..::t.../L cos~ 2 2
cos a - cos 13=

-2 sin.!!..::t.../L 2 2 sin~

sin (a :t 13) tan a :t tan 13= cos a cos {3 sin (13:t a) cot a :t cot 13= sin a sin 13
2 sin a sin {3 = -cos (a + fJ) + cos (a - 13) 2 sin a cos {3 = sin (a + fJ) + sin (a

-

13)

2 cos a cos {3= cos (a + fJ) + cos (a - (3) 11

Tr!gODometr!jske fimkdje:

I

,f

i1

cx 0° I" 2° 3° 4° S" 6° 7° 8° go 10" 11" UO 13° 14° 15° 16° lr ISO 19o 20° 21" 22° 23° 24° 25" 16° 27° 28° 2go 30" 31" 32° 33° 34° 35" 36° 3r 38° 3go 40" 41" 42° 43° 44°

0' 0,00000 0,01745 0,03490 0,05234 0,06976 0,08716 0,10453 0,12187 0,13917 0,15643 eJ,17365 0,19081 0,20791 0,22495 0,24192 0,25882 0,27564 0,29237 0,30902 0,32557 0,34202 0,35837 0,37461 0,39073 0,40674 0,42262 0,43837 0,45399 0,46947 0,48481 0,50000 0,51504 0,52992 0,54464 0,55919 0,57358 0,58779 0,60182 0,61566 0.62932 0,64279 0,65606 0,66913 0,68200 0,69466 60'

10' 0,00291 0,02036 0,03781 0,05524 0,07266 0,09005 0,10742 0,12476 0,14205 0,15931 0,17651 0,19366 0,21076 0,22778 0,24474 0,26163 0,27843 0,29515 0,31178 0,32832 0,34475 0,36108 0,37730 0,39341 0,40939 0,42525 0,44098 0,45658 0,47204 0,48735 0,50252 0,51753 0,53238 0,54708 0,56160 0,57596 0,59014 0,60414 0.61795 0,63158 0,64501 0.65825 0,67129 0.68412 0.69675 50'

sinus od 0° do 45°, kosinus od 45° do 90° sin« 20' 30' 40' SO' 60' 0,01454 0,03199 0,04943 0,06685 0,08426 0,10164 0,11898 0,13629 0,15356 0,17078 0,18795 0,20507 0,22212 0,23910 0,25601 0,27284 0,28959 0,30625 0,32282 0,33929 0,35565 0,37191 0,38805 0,40408 0,41998 0,43575 0,45140 0,46690 0,48226 0,49748 0,51254 0,52745 0,54220 0,55678 0,57119 0,58543 0,59949 0,61337 0.62706 0.64056 0,65386 0,66697 0,67987 0,69256 0.70505 10' 0,01745 0,03490 0,05234 0,06976 0,08716 0,10453 0,12187 0,13917 0,15643 0,17365 0,19081 0,20791 0,22495 0,24192 0,25882 0,27564 0,29237 0,30902 0,32557 0,34202 0,35837 0,37461 0,39073 0,40674 0,42262 0,43837 0,45399 0,46947 0,48481 0,50000 0,51504 0,52992 0,54464 0,55919 0,57358 0,58779 0,60182 0,61566 0,62932 0,64279 0,65606 0,66913 0,68200 0,69466 0.70711 0' 8go 88° 87° 86° 8S" 84° 83° 82° 81" 80° 7go 78° 7r 76° 75° 74° 73° 72° 71" 70° 6go 68° 67° 66° 65° 64° 63° 62° 61" 60° 59° 58° 57° 56° 55° 54° 53° 52° 51" 50° 49° 48° 47° 46° 4S" cx

0,00582 0,00873 0,01164 0,02327 0,02618 0,02908 0,04071 0,04362 0,04653 0,05814 0,06105 0,06395 0,07556 0,07846 . 0,08136 0,09295 0,09585 0,09874 0,11031 0,11320 0,11609 0,12764 0,13053 0,13341 0,14493 0,14781 0,15069 Q,16218 0,16505 0,16792 0,17937 0,18224 0,18509 0,19652 0,19937 0,20222 0,21360 0,21644 0,21928 0,23062 0,23345 0,23627 0,24756 0,25038 0,25320 0,26443 0,26724 0,27004 0,28123 0,28402 0,28680 0,29793 0,30071 0,30348 0,31454 0,31730 0,32006 0,33106 0,33381 0,33655 0,34748 0,35021 0,35293 0,36379 0,36650 0,36921 0,37999 0,38268 0,38537 0,39608 0,39875 0,40141 0,41204 0,41469 0,41734 0,42788 0,43051 0,43313 0,44359 0,44620 0,44880 0,45917 0,46175 0,46433 0,47460 0,47716' 0,47971 0,48989 0,49242 0,49495 0,50503 0,50754 0,51004 0,52002 0,52250 0,52498 0,53484 0,53730 0,53975 0,54951 0,55194 0,55436 0,56401 0,56641 0,56880 0,57833 0,58070 0,58307 0,59248 0,59482 0,59716 0,60645 0,60876 0,61107 0,62024 0,62251 0.62479 0,63383 0,63608 0,63832 0,64723 0,64945 0,65166 0,66044 0,66262 0,66480 0,67344 0,67559 0,67773 0,68624 0,68835 0,69046 0,69883 0.70091 0.70298 40' 30' 20' COScx

12

Trigonometrljske funkclJe: sinus od 45° do 90°, kosinus od 0° do 45°
ex 45° 46° 47° 48° 49" 50° SI" SZO 53° 54° 55° 56° 57° 58° 59° 60° 61° 62° 63° 64° 65° 66° 67° 68° 69° 70°
71"

0' 0,70711 0,71934 0,73135 0,74314 0,75471 0,76604 0,77715 0,78801 0,79864 0,80902 0,81915 0,82904 0,83867 0,84805 0,85717 0,86603 0,87462 0,88295 0,89101 0,89879 0,90631 0,91355 0,92050 0,92718 0,93358 0,93969 0,94552 0,95106 0,95630 0,96126 0,96593 0,97030 0,97437 0,97815 0,98163 0,98481 0,98769 0,99027 0,99255 0,99452 0,99619 0,99756 0,99863 0,99939 0.99985 60'

10' 0,70916 0,72136 0,73333 0,74509 0,75661 0,76791 0,77897 0,78980 0,80038 0,81072 0,82082 0,83066 0,84025 0,84959 0,85866 0,86748 0,87603 0,88431 0,89232 0,90007 0,90753 0,91472 0,92164 0,92827 0,93462 0,94068 0,94646 0,95195 0,95715 0,96206 0,96667 0,97100 0,97502 0,97875 0,98218 0,98531 0,98814 0,99067 0,99290 0,99482 0,99644 0,99776 0,99878 0,99949 0.99989 SO'

20'

sIn ex 30' 0,71325 0,72537 0,73728 0,74896 0,76041 0,77162 0,78261 0,79335 0,80386 0,81412 0,82413 0,83389 0,84339 0,85264 0,86163 0,87036 0,87882 0,88701 0,89493 0,90259 0,90996 0,91706 0,92388 0,93042 0,93667 0,94264 0,94832 0,95372 0,95882 0,96363 0,96815 0,97237 0,97630 0,97992 0,98325 0,98629 0,98902 0,99144 0,99357 0,99540 0,99692 0,99813 0,99905 0,99966 o99996 30' cos ex

40'

SO'

60' 0,71934 0,73135 0,74314 0,75471 0,76604 0,77715 0,78801 0,79864 0,80902 0,81915 0,82904 0,83867 0,84805 0,85717 0,86603 0,87462 0,88295 0,89101 0,89879 0,90631 0,91355 0,92050 0,92718 0,93358 0,93969 0,94552 0,95106 0,95630 0,96126 0,96593 0,97030 0,97437 0,97815 0,98163 0,98481 0,98769 0,99027 0,99255 0,99452 0,99619 0,99756 0,99863 0,99939 0,99985 1.00000 0' 44° 43° 4ZO 41" 40° 39" 38° 37° 36° 35° 34° 33° 32° 31" 30° 29° 28° 27° 26° 25° 24° 23° 22° 21° 20°
19"

72° 73° 74° 75° 76° 77° 78° 79° 80° 81" 82° 83° 84° 85° 86° 87° 88° 89°

0,71121 0,72337 0,73531 0,74703 0,75851 0,76977 0,78079 0,79158 0,80212 0,81242 0,82248 0,83228 0,84182 0,85112 0,86015 0,86892 0,87743 0,88566 0,89363 0,90133 0,90875 0,91590 0,92276 0,92935 0,93565 0,94167 0,94740 0,95284 0,95799 0,96285 0,96742 0,97169 0,97566 0,97934 0,98272 0,98580 0,98858 0,99106 0,99324 0,99511 0,99668 0,99795 0,99892 0,99958 o 99993 40'

0,71529 0,72737 0,73924 0,75088 0,76229 0,77347 0,78442 0,79512 0,80558 0,81580 0,82577 0,83549 0,84495 0,85416 0,86310 0,87178 0,88020 0;88835 0,89623 0,90383 0,91116 0,91822 0,92499 0,93148 0,93769 0,94361 0,94924 0,95459 0,95964 0,96440 0,96887 0,97304 0,97692 0,98050 0,98378 0,98676 0,98944 0,99182 0,99390 0,99567 0,99714 0,99831 0,99917 0,99973 0.99998 20'

0,71732 0,72937 0,74120 0,75280 0,76417 0,77531 0,78622 0,79688 0,80730 0,81748 0,82741 0,83708 0,84650 0,85567 0,86457 0,87321 0,88158 0,88968 0,89752 0,90507 0,91236 0,91936 0,92609 0,93253 0,93869 0,94457 0,95015 0,95545 0,96046 0,96517 0,96959 0,97371 0,97754 0,98107 0,98430 0,98723 0,98986 0,99219 0,99421 0,99594 0,99736 0,99847 0,99929 0,99979 1 00000 10'

18°

lr
16° 15° 14° 13° 12° 11° 10° 9° 8° 7° 6° 5° 4° 3° 2° I" 0° ex

13

87441 0.49495 0.28990 0.72654 0.58513 0.04075 0.13461 0.53171 0.20952 0.57735 0.17333 0.62487 33° 0.64528 0.11688 0.24316 0.78129 0.17933 0.58124 0.Trlgonometrljske fankdje: tangens 20' 0.12278 8° 0.40065 0.88473 0.05824 0.23700 0.12278 0.70021 36° 0.00873 0.83415 0.14945 0.01746 2° 0.09923 0.20648 0. od 0° do 45°.07870 0. kotangcns 30' 40' 0.62083 0.23087 14° 0.20042 0.68301 0.73996 0.09629 0.56194 0.95451 o 98843 20' SO' 0.47698 0.39727 0.36068 0.64941 0.01746 0.42447 0.19136 0.67451 0.48773 27° 0.01164 0.39391 0.15838 10° 0.86929 42° 0.53171 29° 0.34433 20° 0.77196 0.47341 0.72654 37° 0.00582 0.38721 0.18534 0.78129 39° 0.80978 0.75355 38° 0.39055 0.08456 0.76733 0.48414 0.04366 0.49858 0.10510 7° 0.75355 0.93252 44° o 96569 60' 14 10' 0.89515 0.69588 0.27107 0.99420 10' od 45° do 90° 60' 0.00000 1" 0.13758 0.57348 0.82923 0.24008 0.75812 0.38386 0.90040 43° 0.09335 0.67028 0.94896 0.98270 30' cot".25242 0.06116 0.20345 0.53920 0.40403 0.33136 0.73547 0.30255 0.30891 0.10216 0.24933 0.35740 0.05241 0.81461 0.56577 0.22169 0.35085 0.26795 0.08749 6° 0.06700 0.90040 0.19740 0.93252 0.00000 0' 89° 88° 87° 86° 85° 84° 83° 82° 81" 80° 79° 78° 7'76° 75° '74° 73° 72° 71" 70° 69° 68° 67° 66° 65° 64° 63° 62° 61" 60° 59° 58° 57° 56° 55° 54° 53° 52° 51" 50° 49° 48° 47° 46° 45° '" 0' 0° 0.05533 0.28675 17° 0.07578 0.31210 0.96008 0.62487 0.68728 0.74447 0.12574 0.91633 0.14054 0.02910 0.88992 0.50222 0.23393 0.63299 0.29621 0.86419 0.26483 0.43828 0.03492 0.21256 13° 0.21864 0.33783 0.48773 0.76272 0. '" .34758 0.19438 0.26172 0.12869 0.46985 0.77661 0.71329 0.27419 0.14648 0.36397 0.33460 0.41081 0.70021 0.29938 0.92709 0.35412 0.17633 0.32171 0.60881 0.59297 0.87955 0.56962 0.94345 o 97700 40' tan".67451 35° 0.11099 0.58905 0.79070 0.06408 9.52798 0.80978 40° 0.50587 0.50953 28° 0.30573 18° 0.15838 0.21560 0.18233 0.85408 0.02328 0.78598 0.44523 0.34108 0.22781 0.25862 0.38053 0.13165 0.82434 0.16137 0.96569 1.55812 0.80498 0.46631 0.79544 0.70455 0.03201 0.53545 0.31530 0.54673 0.52057 0.86929 0.40403 23° 0.66608 0.71769 0.84407 0.80020 0.36397 21" 0.84906 0.64941 34° 0.42791 0.15243 0.85912 0.01455 0.50953 0.32492 19° 0.72211 0.60483 0.93797 097133 SO' 0.60086 32° 0.42447 24° 0.66189 0.64117 0.61681 0.65771 0.91099 0.10510 0.60086 0.67875 0.65355 0.27732 0.03492 3° 0.36727 0.02619 0.44175 0.00291 0.08163 0.32492 0.41421 0.37720 0.4348 i 0.51319 0.74900 0.81946 0.55431 0.24933 15° 0.90569 0.28046 0.15540 0.54296 0.14054 9° 0.28675 0.14351 0.44872 0.42105 0.17633 11° 0.46277 0.57735 31" 0.34433 0.07285 0.04658 0.16435 0.41763 0.73100 0.24624 0.09042 0.46631 26° 0.40741 0.45924 0.55431 30° 0.11394 0.06993 0.32814 0.49134 0.45222 0.19438 12° 0.17033 0.70891 0.28360 0.44523 25° 0.62892 0.63707 0.30573 0.11983 0.21256 0.55051 0.83910 41" 0.26795 16° 0.43136 0.10805 0.38386 22° 0.59691 0.52427 0.03783 0.37057 0.06993 S° 0.61280 0.31850 0.25552 0.29305 0.45573 0.22475 0.69157 0.04949 0.23087 0.92170 0.37388 0.48055 0.18835 0.02036 0.16734 0.05241 4° 0.51688 0.83910 0.08749 0.

43703 1. kotangens taDex ZO' 30' 40' 50' 1.26873 8.01078 4.4301 14.03553 1.56969 1.60033 1.1885 114.82906 1.69766 1.80405 1.93189 3.32704 1.41236 3.48256 1.06107 4.5418 42.0811 28.96004 3.57981 1.10842 3.78817 11.3678 85.74375 1.4301 14.2056 31.31826 2.75556 1.2416 68.88073 1.14435 9.42815 1.92098 2.48741 3.44598 1.06584 5.33693 2.41061 1.51436 11.11061 1.9641 171.37638 1.7119 13.09770 1.89400 1.72047 1.0780 12.24604 2.04158 1.69853 2.67530 1.38484 1.43422 2.19703 6.24969 1.04749 3.01761 1.49597 2.64256 1.37638 1.00569 2.02952 1.77035 9.09131 1.3007 19.25717 1.51436 11.58261 2.06613 1.35968 1.01078 4.82083 4.28764 1.77595 4.23490 1.60588 3.22031 1.85023 3.13972 3.13694 1.7267 18.53987 1.59002 1.3007 19.6048 21.23714 3.64705 3.65109 2.70901 1.33148 4.3854 12.30928 5.56046 2.11061 1.24604 2.81649 1.19175 1.25530 11.70463 6.69116 7.20406 3.47509 2.2505 15.07768 3.08496 1.30323 1.31904 1.38969 4.29541 1.99116 2.49190 1.96823 7.14363 1.46411 1.82694 7.63825 5.Trlgonometrljske ex 45° 46° 4r 48° 49" 500 5r 51° 53° 54° 55° 56° 5r 58° 59" W 6r 61° 63° 64° 65° 66° 6r 68° 69" 700 7r 71° 73° 74° 7SO 76° 7r 78° 79" 80° 81" 81° 83° 84° 85° 86° 8r 88° 89" 0' 1.51084 1.19430 2.11256 4.67128 6.07237 1.45501 1.1039 343 774 10' od 0° do 45° 60' 1.03526 2.00000 1.589 30' cot ex 1.77689 10.77955 1.27230 1.76749 1.21310 1.07864 1.31110 1.06553 2.22857 2.01170 1.48741 3.36800 1.51071 4.55966 1.60509 2.37594 3.53987 1.79174 1.12369 1.10414 1.35142 1.48256 1.13029 1.16530 4.12832 2.73205 4.86760 1.53010 1.65337 1.95302 9.44951 3.82391 2.42871 8.42815 1.11233 2.15037 1.15037 1.52609 3.74748 2.39449 2.62791 2.51715 2.21132 2.76937 6.26471 1.86671 4.68643 1.62125 1.45451 2.11713 1.66428 1.96261 2.05030 2.72281 2.27994 1.33511 1.35585 2.6363 57 2900 60' fankdje: 10' 1.9038 38.17777 1.34496 9.05030 2.20593 1.02355 1.19882 1.97576 6.77286 5.27085 3.43484 7.08444 6.14451 2.97680 2.85462 1.84177 1.1969 17.00583 1.54972 1.8262 14.17159 3.01783 3.87700 3.16398 1.47330 1.67462 2.08094 2.14451 2.27471 4.3499 22.73205 1.57638 6.9398 40' 1.4316 49.37504 2.67128 6.79802 2.93470 2.61074 1.73205 4.70463 5.17749 2.05378 1.73205 1.9244 20.0594 13.66428 1.98869 3.57363 4.17085 1.44942 4.68909 3.0750 26.90741 1.47509 2.59575 8.96165 4.84300 5.22566 5.27085 3.60509 2.48451 6.02039 2.03553 1.26374 2.33148 4.40195 1.31375 7.16090 2.21933 4.11537 8.11537 8.14455 5.53865 2.05994 1.07768 3.88073 1.80405 1.41421 2.96261 2.91364 4.0811 28.19175 1.07237 1.6363 57.32704 1.34323 1.14435 9.94858 2.50133 1.00983 10.39552 5.04766 1.39336 1.1693 24.29984 2.27994 1.55555 10.22758 1.52043 1.56055 7.15715 1.35585 2.7062 16.56557 3.77254 2.98940 5.4704 34.24227 1.90421 3.87080 6.63185 1.28167 2.885 ZO' 1.7501 50' tangens od 45° do 90°.14455 5.30521 3.60033 1.34023 3.91516 5.2900 00 0' 44° 43° 41° 41" 40° 39" 38° 37° 36° 35° 34° 33° 31° 31° 30° 19° 18° 17° 16° 15° 14° 13° 11° 21" 10° 19° 18° 17° 16° 15° 14° 13° UO 11° 10° 9° 8° 7° 6° 5° 4° 3° zo I" 0° ex 15 .09654 2.31375 7.74748 2.90421 3.41934 1.23490 1.18474 1.

a h = (ble)Ve2 p = 90." a) Pravokutni Izraamavaoje trokut (y = 90. . . a b) J ednakostranicni a p = 90.a b.a = (b) = (c) "a = (P) = (y) = 60..a h sin a = ale cos p = ale b. V3 "" O.) stnmica i Iwtova trokuta a+p=90. h= 16 . h=bsina p = 90.a2 b2 p = 90. h = (d2) sin 2 a p = 90.e a = Ve2 . e b = Vc2 .h=acosa a a a a.a e.b2 cos a = ble sin p = ble b=altana=acota e = alsin a a = b tan a = blcot a e = blcos a a=esina b=ecosa trokut = (ale)Vc2 .866a & a . ale = sina = cosp = hlb ble = cosa = sinp = hla alb = tana = cotp bla = cota = tanp Visina nad hipotenuzom Poznato h ~ = able TraZimo C Pitagorin pouQik a2 + b2 = c2 a.a2 p = 90.b e = Va2 + b2 tan a = alb tan p = bla a.

- (a + y) a. .({J+ y) 3 .(a + fJ) c = Ya2 + b2 .Strojarski priru~nik 17 . y =b sin y/(a - b cos y) fJ = 180. b.a2)/2bc cos fJ = (a2 + CZ. b.y b = a sin f3/sin ({J + y) C = a sin y/sin (fJ + y) a = 180.= b2 + CZ.2ab cos y tan a = a sin y/(b . sin a = sin (fJ + y) cos a = -cos (fJ + y) Sinusov poucak Kosinusov pouCak aIsin a = b/sin fJ = cl sin y tl.c) Kosokutni trokut a + fJ + Y = 180.2ab cos y Projekcijskipoueak a=bcosy+ccosfJ b=acosy+ccosa c=bcosa+acosfJ Visina (nad stranicom c) h = a sin fJ = b sin a Poznato TraZimo cos a = (b2 + CZ.a cos y) tan fJ a. a c = b cos a Z Va2 . {J. b.b2)/2ac cos y = (a2 + b2 .b2 sin2a a 1 realno rje~enje za: = b sin a 2 reaIna rje~enjaza: sin fJ = (b/a) sin a y a > b sin a = 180.2bc cos a b2 = a2 + CZ.2ac cos fJ CZ= a2 + b2 .CZ)/2ab y = 180. - (a + fJ) a. a. . c.

ViSekuti (poligoni) Broj stranica n Zbroj unutamjih kutova 180. LIKOVI I TIJELA Povriiua i opseg likova A .opseg 1. bc sin a = 1/2 . h=dsina 3. - . ac sin (3 = 1/2 . {J. a '" 90.YA) + XC(yA . [XA(yB. A=ah=obsina 0= 2(0 + b) h = b sin a Trapez A ~ 18 o '" b '" c '" d (a 11 c) 2 O=o+b+c+d = J! :t. Cetverokuti Stranice a. c) A(XA' YA). Opseg je zbroj svih stranica.b) (s . ab sin y = 1/2 . Trokuti C b~O ~ A c A A A A B = hc/2 Stranice Kutovi Zbroj kutova Visina na c Koordinate v~aka a. d sin a 2 o .I. (n 2) Pov~inu odredujemo rastavljanjemvgekuta na trokute. O=a+b+c=2s 2. A = ab o = 2(a + b) Romb D o 0(= b) '" h. (y.b. 0 . a = 90. A=ah=a2sina h=asina 0=40 Ub a c Paralelogram 0 '" b '" h. h = J! :t..£. YB).c) 2s = a + b + c = 1/2 .y a + {J + Y = 180. C(xc. 90.ye) + XB(yC. (c.c a. ye). <5) = % . B(XB.. D=oV2 ~b o Pravokutnik a '" b = h.YB)] Dijagonala D Visina h Kvadrat ~~} a 0(= b) = h. a". b.£. h = 0 sin {J (h J.{3. d) Kutovi a.a) (s .povr~ina. A = a2 0=40 a = 90.

.4142a 1. a X k Ir = 2'1' = T Kruzni vijenac Vanjski i unutamji polumjer R. (= duljina kruZnice) Kruzni isjecak i odsjecak Polumjer r. promjer d A = ~1t = d21t/4 o = 2rn = dn. b A = ab1t 0== 1t[l.7321a 2. ~.6132a d O. Krug Polumjer r.7013a 2a 2.. d A = (R2 .5° 5.8284a2 0 3a 4a 5a 6a 8a D l.5774a a l.ma Is)e. (Ij! - sin P .433 a2 a2 1.4142a 3 4 5 6 8 1t/3 60° 1t/4 45° 1t/5 36° 1t/6 30° 1t/8 22. r Vanjski i unutamji promjer D. ovr. Elipsa = (R + r r)12 Poluosi a. sredi~njikut 'I' Ij!(rad) Luk I = rlj! Tetiva t-= 2r sin h f '1') Visina odsjecka Povr~ina odsjecka = r (1 .1547a 1. .5(a + b) - \lab] 19 .~)1t = (D2 .3764a 1.cosf) = Ao A i .5981a2 4.- J'ravilni viSekuti sa n stranica SrediSnji kut Povrlina 0= na Opseg Promjer opisane kruznice D = a/sin'I' Promjer upisane kruznice d = a/tan 'I' Pravilni likovi trokut kvadrat peterokut Sesterokut osmerokut n Q1 Ij!(rad) 21j! = 21t/n 2'1' = 3600/n A = n (a2/4) cot 'I' 'I' A 0.d2)1t/4 Uski vijenac ~irine i5 =R - Srednji polumjer (! A = 2(!1t6 6..n05a2 2.

b.$ UW - 3. Piramida 1 V = "3 Aoh Kvadratna piramida sa stranicom osnovke a i visinom h V = a2hl3 Kut a izmedu osnovke i pobocke tan a = 2hla Prikraeena kvadratna piramida sa stranicama 05novki a i b i visinom h Visina piramide h V 20 = h(a2 + ab + = hal(a b2)/3 .r R + r Srednji polumjer p=2 V = 2(J1toh Ao = 2(J1to .I' Povriine i volumeoi tijeIa V - volumen. obujam.b) . h visina - - - povrsina 1.oplosje (ukupna povrSina). Ap plaSta. e V=abe A = 2(ab + ae + be) Dijagonala Kocka 5 bridom a V=a3 Dijagonala d d Va2 + b2 + e2 Aa = a2 A = 6a2 d=aV3 h=a . Prizma V = Aoh Pravokutni paralelepiped sa stranicama a.~)1t Suplji vaIjak 5 tankom stijenkom Debeljina stijenke 0 = R . Ao povrSina osnovke (baze). Va/jak V = Aoh Uspravni valjak 5 polumjerom r V= ~1th Ao = ~1t A = 2rn(r + h) Suplji valjak 5 polumjerima R i r V = (R2 ~)1th Ao = (R2 .~ "LCt=:J 2. A .

b Greben c V = (2a + c)bh/6 Ap = (a + c) fh2+b2/4 A = Ap + ab 5 Scalae V Ap + b Vh2 + (a .r) r)lh :t Kut sto~ca tan(a/2) V = (R2 + rR + '..:-.- Klin Stranice osnovke a.)1th/3 6. Kugla = (R - .polumjeri osnovki h .c: A = r1ts r) = ff+h1 Prikraceni R.-.. promjer D 4 1 V = 31tR3 = 4. R ~ Polumjer R.c?14 = + '.0944 R2h odsjel!ka Ap = 21tRh 21 ..visina Visina sto~ca H ~ ---. r .1888 R3 = 61tD3 = 0.5236 DJ A = 41tR2 = 1tD2 Kuglin isje~k i odsje~k Visina odsjel!ka (kalote) h polumjer kugline paralele a volumen odsjel!ka Vo = Vh(2r= 1th2(R h) h/3) - volumen isjel!ka Vi = povdina pldta . 1tR2h = 2..1th = r1t(s + stoZac r S .-r = hRl(R .polumjer osnovke .

1) = konst . . . + n2 1 l)d] + n) + 1)(2n + I) = 12 + = 6"n(n S3 = 13 + 23 + 33 + .s ponavljanjem ( )= n+.-tog razreda: . . a + 2d.)! V. .al)/(n .mutacija (poredaka) pen) za n razlicitih elelJlenata = n! = 1. . . . . pen) =~ n' medu kojima je m jednakih B. a + d.(n) = n' NIZOVI I REDOVI Ni z: ab a2. a + 3d.an-I = (an . . .(n) = . .I)! K.1 K. .-tog razreda: ~ - bez ponavljanja . . d = an ..2. . . .! = ~ n! (n . D3. + an + . .oj va. ..! (n ( . .n Broj pennutacija za n elemenata. a + (n .3. ..-.(n) = ( ). + n3 = +n2(n + 1)2 22 i ~I . Red: al + a2 + a3 + . .oj kombinacija n elemanata . . . = AritmetiCki niz n f an = 1 a. .s ponavljanjem V.bez ponavljanja .ijacija n elemenata . )= (n + . . . . an.(n) = n! I)! B. Suma n clanova aritmetickog niza Sn Neke sume: SI S2 = = ~ (al + an) = ~ [2al + (n n 1 + 2 + 3 + .1) d. + n = 2(1 22 + 32 + .KOMBINA TORIKA Broj pe.

. ..x2/2 :t x3/3 .... -1 < x < 1 n . al. 2 2 3 n 1 11 1 = 11.realni broj 23 . aq. . .x2/2! + x4/4! .!.. + . q.2/6 3t L a - (-1)"-1. - 2/12 Vatniji Taylorovi redovi X. . . +-S x+l .. . aq3. . =1:tx+x2:tx3+. .x6/6! + .. .x717!+ 1 .. .. . q = aJan-l ==YaJa.... -1 < x < 1 1 l+x (1 + x)n = 1 + ( )x ( ~ + ~ )X2 + ( ~ )x3 + ... 1 1 1 nemakonacnesume . .x4/4 :t .i:.Geometrijski oiz a.L 12 + . X-l Inx=2-+-[ x+l sin x cos x I X-l 3 x+l x3/3! + x5/S! ( ) ( ) +.. + -. . .L + -4. a>O -1<x<+1 In (1 :t x) = :tx .+ . aqn-I. --:r = ---z..+ ... . = konst Suma n clanova geometrijskog Sn niza = a 1 .. =T n=1 1 " ~ 00 oo + 2" + 3""+ .. 3 1 X-l 5 x>O ] = xII! = .=.1 Vainiji redovi 00 "1 ~ -.. .. ..l +~ I! x +~2 2! x + ~3 3! x + .---z+ ---z n 1 2 3 -_ 4 1 2 +.. . .L n2 n=1 n=1 = . + -4.

: all al2 a13 al4 a21 a22 a23 a24 a3l an a33 a34 a4l a42 a43 a44 a22 an a24 an a33 a34 I = all a23 a24 a2l 1 al2 I a33 a34 a3l Q43 Q44 Q41 I + Q42 Q43 044 a24 a21 a22 a2l a22 a23 + an I a34a3l an Q44 Q41 Q42 1 - al4 I a3l an a33 Q41 Q42 Q43 1 Vrijednost determinante se ne mijenja.an an) . reda Determinanta 2. vrijednost determinante jednaka je nuli: 24 L . reda Determinanta 3. npr.a3l a22) Vrijednost determinante n-tog reda izracunamo tako. reda all al2 al3 a2l a22 an I = all 1 a3l an a33 =all (a22 a33 .DETERMINANTE Determinanta 1. da skalamo pomnotimo kojigod redak Hi stupac sa subdeterminantama tog retka Hi stupca.a3l an) + + an (a2l an .al2 (a2l a33. ako zaokrenemo glavne dijagonale (za 180°): all al2 an a2l I determinantu oko all a2l a3l a22 a23 a33 i a31 an I al2 a22 an al3 a23 a33 I Ako su u determinanti dva retka Hi dva stupca jednaka Hi proporcionalna.

ako je determinanta razlicita od O. . ako imaju jednake dimenzije i odgovarajuCe elemente jednake.m'ako redom zapi~emo retke u stupce i stupce u retke (bik = aki)' Ako je m = n.n B = [bik]m. + ain bnk' . da svaki element u matrici pomnotimo k A sk = [k aik1m. aln . iB = [bikln. a2n A= A= Dvije su matrice jednake. a svi su njeni elementi O. nazivamo matricu (stupnim) vektorom a1 a2 . K matrici A = [aik]m. n je r-tog ranga.MATRICE Matrica A dimenzije m. Rang matrice se ne mijenja.stupac (redak) pomnoZimo proizvoljnim brojem te ga pribrojimo k drugom (stupcu) retku. Zbrajati motemo matrice samo jednakih dimenzija: A= [aik1m. . ako: medusobno zamijenimo dva stupca (dva retka) . n mnotimo sa skalarom k (realnim brojem) tako. ako je A' = A. - 25 .ndobivamo transponiranu matricu A' = [bik]n. p je matrica n C = A B = [Cik]m.. 'K:vadratna matrica je simetriena. ako je A' Matrica A = [aik]m.. . a nesimetricna. Matrica 0 ima kojugod dimenziju. . a sve vi~eredne determinante pa su jednake O. Matrica A je regulama. n motemo kriZanjem redaka iIi stupaca svih redova. n A + B = [aik + bik1m. ako je bar jedna determinanta r-tog reda matrice A razlicna od 0. p gdje je Cik = ail blk + ai2 b2k + . n Umnotak matrica A [aik]m.elemente nekog stupca (retka) pomnoZimo brojem k (k "* 0) . n Matricu A = [aik1m. Svakoj je kvadratnoj matrici pridrutena determinanta jednakog sastava. n ima m redaka i n stupaca all a12 a21 a22 - Ako je n = 1. tvoriti determinante Iz elemenata matrice A = [aik]m. =-A. . matrica je kvadratna.

.l.. . . . .l..... . . . 2.l. . + ( -1 ) k (k )a .. al an ) n n-k b k n n l) b BINOMI (a :t b)2 = a2 :t 2ab + b2 (a :t b)3 ( + b) n = a3 :t 3a2b + 3ab2 :t b3 a- - n .+. an bit ce: .+. an .&... . .2 a lal = I-al a=a-bi =a + bi Za proizvoljne kompleksne brojeve a i fJ vrijedi lafJl = lallfJl Ilal .. .IfJll la + fJl~ lal + IfJl ~ Poprecne vrijednosti Za n realnih brojeva at> a2. (n * k + 1) = k!(n .. = + v.k .geometrijski prosjek G G 1 = -.2) .+.harmonicki prosjek H H=.k)! =1. .a :t 1 a n(n () - n n-l b + ..-(al + = Val a2 a2 + . . .APSOLU1NA I SREDNJA VRIJEDNOST Apsolutna vrijednost Definicija apsolutne vrijednosti lal realnog broja a glasi lal = {-aa za a ~ 0 za a < 0 broja a definirana je jednadzbom Apsolutna vrijednost kompleksnog lal =+ v-.. . ..l. .2. n ( . ~+~=~+~~-~ ~-~=~+~~-~ ~:t~=~:t~W~~+~ 26 .. . .3 . + an) . ...n n = 1. a2 . + (n! (k )= n! n 1) (n 1. .3.aritmeticki rosjekA p A . .3.r+t. 2 ... + .

da dobijemo pri clanovima s istom nepoznanicom suprotne koeficijente.blbzY= -b1cz x = b2c.azb.X2 in JedDadZbu viSeg stupnja (treeeg.x + bly = Cl Metode a) Metoda Iz druge b) Metoda rje~avanja: supstitucije jednadzbe Y komparacije azx + bzY = C2 = (cz - a2x)lbz uvr~tavamo u prvu jednadzbu. vrijedi q = X.b. . +. 27 . za <1 < 0 su korijeni jednadzbe konjugirano kompleksni brojevi.ALGEBARSKEJEDNADZBE JednadZba n-tog stupnja a"xn+an-IXn-. Korijene takve jednadzbe odredujemo.x . . .) rje~avamo jednostavno Sistem dviju linearnih jednadtbi s dvije nepoznanice (x.2 = (-b :t Ybz .4ac Diskriminanta jednadZbe Za <1 > 0 ima jednadzba dva razliCita realna korijena. +alx+aO=O an"'O ima u opsegu kompleksnih brojeva n korijena. Na isti nacin izracunavamo nepoznanicu y. Ako su XI i Xz korijeni jednadzbe x2 + px + q = 0.. samo ako je mozemo brzo rastaviti. alb2x + b.4ac )/za <1 = bZ . y) a. za <1 = 0 ima jednadZba dva jednaka realna korijena.x)lbl = (C2 . c) Metoda suprotnih koeficijenata Jednadzbe mnozimo takvim brojevima.cz albz . p = -(XI + X2) cetvrtog. JednadZba prvog stupnja (Iineama jednadzba) ax+b=O a"'O ima jedno rje~enje x = -bla JedDadZbadmgog stupnja (kvadratna jednadzba) a '" 0 axZ+ bx + C = 0 ima dva rje~enja xl. u opcem slucaju. a potom ih zbrojimo. Y Iz obiju jednadzbi dobivamo nepoznanicu = (Cl - a.bzY Rje~enje gIasi = bZCl -azb..a2x)lb2. pozeljnom toCno~cu metodama numericke matematike.

.&. aZn A= Rje~enje sistema glasi tada -. aZZ . . Xn allx. . . Nehomogen sistem jednoliko je rje~iv. al2 . A' X n =-. . . bz An = Za nehomogen sistem dviju linearnih jednadZbi s dvije nepoznanice a.azb. + annXn = bn Sistem je homogen. az. Cl bl =~ I I A I = al bz . - az bl * 0. Cz. .n bz azz . .. . . ako je determinanta sistema all a1Z . + al2xz + . ako je b. A' all b. . = bz = . aZn Xz =. . . . . + alnXn= bl anlx. X + b. aZn all alZ . bz glasi rje~nje x I = Cz. . . + anzXz + .!!l.A ' gdje su: b. ... a. = bn = 0. y = Cl az x + bz y za koje vrijedi A = I:~ :~ I = a.az bl .Sistem 6ueamih jednadZbi Sistem n jednadZbi s nepoznanicama XI>Xz.bl Cz a. . aln aZI azz . . .. . . . Ako je ma i jedan bk * 0.& XI .az Cl al bz . . . aln aZI bz . bz C. sistem nije homogen. Cl y = ~ 28 A = a. . b.

. a '*' 1 rjesava logaritmiranjem (naravnim ili dekadnim logaritmima).n)/m * Numericno rjeSavanje jednadibi U opcem slucaju mozemo korijene transcedentnih dama numericke matematike. Rjesenje glasi x = In blln a Logaritamske jednadibe Jednostavna logaritamska jednadiba log. prikazemo tablicom ili graficki. gdje je y ~ O. x =b a > 0. da funkciju y = f(x). potrebne su tablice vrijednosti trigonometrijskih funkcija ili odgovarajuce racunalo.TRANSCENDENTNEJEDNADZBE Eksponencijalne jednadibe Jednostavna se eksponencijalna aX = b jednadzba a > 0. 29 . jednadzbi odrediti metoRealne korijene jednadZbe f(x) = 0 pokusavamo izracunati numerickim metodama tako.. Korijene dobivamo pri vrijednosti y . sin (mx + n) = a m '*' 0.!!. za a < 0 a a Kvadratnu nejednadzbu s jednom nepoznanicom ax2 + bx + c ~ 0 mozemo rijesiti grafom funkcije y = ax2 + bx +c tako. da iz slike ustanovimo intervale. koja mora biti neprekidna. -=. a '*' 1 ima rjesenje Trigonometrijske jednadibe Za rjesavanje jednostavnih trigonometrijskih jednadzbi. NEJEDNADZBE Linearna nejednafdba s jednom nepoznanicom ax+b~O ima dva rjesenja: -b x~za a>O x:.. = O. npr. Za jednadZbu sin (mx + n) = a traZimo iz tablica kut u mx+n=u te dobivamo rjesenje x = (u ..

za tan a = 0.25 je m tan fJ 1.. I -"'0 '.278 1.307 1.Yt) (XI .367 30 .ANALmCKA GEOMETRIJA u ravnini Pravac OpCi oblik jednadfbe Ax + By + C = ° Eksplicitni oblik jednadfbe y=mx+b Segmentni oblik m=tana b odsjetak na osiY - xla + ylb koeficijent m) =1 Jednadfba pravca kroz zadanu tocku Pt (XI>Yt) uz prikloni kut a (priklonski Y ..X2) = (x - Xl) pravca kroz dvije zadane to~ke Pt (XI>Yt) in P2 (X2' Y2) XI) (Yt . t ~ Y = Yo n = 1 Y = Yo(xlxo) n=2 Y = Yo (XIXO)2 (:J (pravac) (kvadratna parabola) (kubna parabola) n=3 Y = Yo(xlxo? Hiperbole kroz to~ku Po (xo.2 0.1 0.Yo) l\n:2 I \ I i I . 1/.4 0.Yt = m(x Jednadfba (y .. /.Y2) Potendjalne krivulje \ \ yt J!L__!O JI/ Parabole kroz tocku Po (XO. Yo) yx'" = YoXi:' = konst ~onstrukcija krivulje 1 + tan fJ = (1 + tan a)m Npr.3 0.fn:1 I..336 1.

Yo) Sredgnja jednadZba za sredi~te u ishodgtu (xo = 0. Yo) (y - YO)2 = 2p(x OpCi oblik jednadZbe (za os u smjeru ordinate y) y = ax2 + bx + c Konstrukcija parabole: Simetrala udaljenosti ~to je presjeca proizvoljni pravac p kroz zari~te F s vodilicom v i paralela s osi parabole kroz presjeci~te odreduju toeku P parabole. Yo= Elipsa a. opisuje toeka P elipsu.xo) Za parabolu s osi u smjeru ordinate y su u jednadZbi koordinate x i y zamijenjene. JednadZba parabole za tjeme s koordinatama (xo. y) = 1 Sredi~nja jednadZba x21a2 + ilb2 Tjemenskajednadzba i = (b2Ia2) x (2a - x) $ ~ -~ Konstrukcij.s ordinatnom Zari~ta F (p12.x2 0) osi kao tan- . Yo= 0) 2 22 x+y=r Tjemenska jednadzba gentom (xo = r. b . 31 . aju duljinu a + b toeka P dijeli na krakove a i b.CunjosjeCnice Kruinica Opta jednadZba (x . da njene krajnje toeke kliZu po medusobno okomitim pravcima.parametar .0) osi kao tan- l = 2px 2p .xO)2 + (y . b) Presjeci~ta krufnica s polumjerima a i b iz zajedniekog sredgta 0 s proizvoljnim pravcem p odreduje toeku P elipse. pomieemo tako.s ordinantnom i = 2rx .za sredi~te u toeki (xo.YO)2= ? . Parabola Tjemenska jednadZba gentom in s koordinatama ~ ~ VIY x .: elipse: a) Ako doZinu.poluosi (u smjerovima x.

cos mt/J) (R + r)lr = n + 1 t/J = rln Hipocikloida nastaje pri kotrljanju kruZnice po nutranjoj strani druge kruZnice x = rem sin t/J sin mt/J) y = rem cos t/J+ cos mt/J) m = (R r)/r = n .y21b2 = 1 Tjemenskajednadfba y2 = (b2Ia2) x (x .cos r) kut kotrljanja i( rad) Epicikloida nastaje pri kotrljanju kruZnicepo vanjskoj strani druge kruZnice x Cl:: Jt y m n = rem = rem = = Rlr sin t/J .Hiperbola (A y - asimptote) SrediSnja jednad!ba x21a2 .1 - - Jt n = Rlr t/J= rln 32 .sin mt/J) cos t/J .2a) Kod istostrane hiperbole (a = b) su asimptote medusobno okomite i zatvaraju s koordinatnim osima kut 45° X2 . - .sin r) = r(1 .l = a2 CildiCke krivulje (trohoide) Cikloida nastaje pri kotrljanju kruZnice po pravcu x y r - = r(i .

051838 0.028729 0.036798 0.018217 0.015689 0. + atX + ao an '*' 0 Razlomljena racionalna funkcija je kvocijent dvaju polinoma f( ) = bmx"'+ bm-.040602 0.009299 0.) a y = Rlcos i = tan a rp = tan a i.031260 0.058765 FUNKCIJE Ako je svakoj vrijednosti X za a ~ x ~ b pridruZentocno odreden realni broj y.013 063 0.010456 0.030613 0.027521 0.022018 0.043017 0.041395 0.025214 0. 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 0' 0.) + fsin .026350 0.007982 0.038287 0.034644 0.012 373 0.011387 0.029975 0.047276 0. b] dana funkcijaf.055717 0.013779 0.029348 0.026931 0.006577 0.012715 0.006361 0.045537 0.010158 0.042201 0.Evolventa (involuta) nastaje pri odmatanju oboda s kruZnice x y = R(sin .006150 0.016920 0.033947 0.050901 0.007025 0. y.022529 0.007256 0.035352 0.017345 0.032583 0.funkcijska vrijednost - la.021019 0.019120 0. d(rad) .016092 0..011 709 0.037537 0.036069 0.014904 0.f(x» Elemeotame funkcije u ravnini x.031917 0. ~to se pge y = f(x) x - argument iIi neodvisna varijabla f(x) .024660 0.039047 0.009866 0.025777 0. kaie se.010760 0.008234 0.019583 0.043845 0.033260 0.018665 0.049064 0.039819 0.054728 0.023049 0. Polinom iIi cijela racionalna funkcija n-tog stupnja je f(x) = anxn + an-tx"-t + . b] definicijsko podruCje funkcije Oraf funkcije f(krivulja f(x» je skup svih toeaka (x.028121 0.x + ao 4 .053751 Evolventna funkcija inv a = tan a 20' 30' 10' 0.x + bo x a.024114 0.007493 0.049976 0.. da je u intervalu la.020533 0. = R(cos i r i cos .056720 50' 0.008492 0.014148 0..013 418 0.Strojarski priru~nik 33 . + b.006798 0.011071 0.052788 0..x"'-' + .. + a.008756 0.046400 0.021514 0.d = inv a d 40' 0.009580 0.012038 0.015293 0.044685 0.023577 0.020054 0.009025 0.014523 0. .017777 0.057736 \ x \ a.016502 0.048164 0.xn + an-tx"-' + .007735 0.

Eksponendjalna i Iogaritamska funkdja Eksponencijalna funkcija Y Logaritamskafunkcija Y = log.. a '*' 1 x Logaritamske su funkcije inverzne eksponencijalnim funkcijama. Kntne funkdje Sinus Y Kosinus Y = sin x = cos x -1 Tangens y -1 Kotangens x x Pomaknuta sinusoida y r y=rsincp - amplituda sinusoida Za fazni kut E pomaknuta Yl = rsin (cp + E) 34 . a '*' 1 = IT a > 0.x y a > 0.

e-x sh (x :t y) = sh x ch y :t ch x sh y ch (x :ty) = ch x ch y :t sh x sh y sh2x = (ch 2 x ch2x sh2x = 1 1 th2x = 1/(ch2x) cth2x 1 = 1/(Sh2x) - sb2x=2shxchx cb 2 x = ch2x + sh2x - - 1)/2 ch2x= (ch2x + 1)/2 35 . Medu njima postoje slijedeee veze: arc tan (-x) = -arc"tan x arc sin (-x) = -arc sin x arc cos (-x) = it .. Ciklometricne funkcije Arkus sinus Arkus kosinus y=arcsinx Arkus tangens y=arctanx I Arkus kotangens y=arccotx y=arclsinx " I[ o x -2 Ciklometricke su funkcije inverzija kutnih funkcija.e-x y=shx= 2 Kosinushiperbolni eX+ e-x y = ch x = 2 Osnovne veze medu hiperbolnim funkcijama: y = thx = ch x = eX+e"x Kotangens iperbolni h chx eX e-x + Y = cth x = shx = e' .arc cos x arc sin x + arc cos x = nl2 Hiperbolne funkdje Tangens hiperbolni arc cot (-x) = it arc cot x arc tan x + arc cot x = nl2 - Sinus hiperbolni eX . Yi+1 w Yi i Yi+I su ordinate dvaju susjednih ekstrema.Krivulja prigwenog y titranja y = ce-ax sin (wx + E) \. T = 2nlw Logaritamski 11 dekrement = In 1L a ...e-x sh x eX.2!.

v(x)] = u(x)dv + v(x)du d(u(x)/v(x)] = (v(x)du . u(x)]' = e .) aXIn a eX 1I(x In a) 11(2. v(x)).f(x) =.3026x) 1Ix cos x -sin x 1Icos2X = 1 + tan2 x -1/sin2 x = -(1 + cot2x) l/~ -l/~ 11( + X2) 1 -l/( 1 + X2) dy = f'(x)dx = df DiferencijaIWnkcijey = f(x) u tocki x je Osnovna pravila pri ratunanju diferencijala d(u(x) :t v(x)] = du :t dv d(e. u'(x) e = konst (u(x) . = u'(x) v(x) + u(x) v'(x) (u(x)lv(x)]' = (u'(x)v(x) .DERIV ACIJA FUNKCIJE Derivacija funkcije y = f(x) v totki x y' = f(x) = lim f(x + M) . tada je derivacija drugoga reda (druga derivacija) r(x) = (f'(x)]' = y" = d2yldx2 Derivacija n-tog reda funkcije f(x) fn>(x) = [fn-l>(x)]' = y(n) = dnyldx" 36 .reaIni broj 1I(2V.x Igx In x sin x cos x tan x cot x arc sin x arc cos x arc tan x arc cot x y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' = = = = = = = = = = = = = = = nx"-I n .u(x)dv]/(v(x)f Ako je f'(x) derivacija funkcije y = f(x). v'(x) y' = 0 x Derivacija elementarnih y funkcija =e y = x" y= y = y = y = y = y = y = y = y = y = y = y = Y= Y= aX V.EL dx-+O ~ dx Osnovna pravila deriviranja (u(x) :t v(x)]' = u'(x) :t v'(x) (e . du Derivacije viSega reda d(u(x) .. u(x)] = e. eX log.u(x)v'(x)]/(v(x)f {u(v(x)]}' = u'(v) .

i (t) Y(t))![x(t)j3. dok nezavisnu varijablu y pritom smatramo konstantom. gdje y je r(xc) = 0 in Za krivulju Y = f(x) su: . Geometrijsko macenje derivacije funkcije Derivacija funkcije [' (x) jednaka je koeficiIeDtu naklona tangente na krivulju f(x) u tocki X ['(X) = tan a Tangenta na krivulju f(x) v tocki Y PI (XI> YI) y y:{(x) . y) . po varijabli X . da nezavisnu varijablu X deriviramo.y) = 0 y'(x) = -.2!E.. pricem je tockom oznacena derivacija flmtcije 5 obzirom na parametar t. y = yet).. I ~o ~ y) - ((x..' .(ex.polumjer kruznice zakrivljenosti ["'(xc) * 0 x . gdje je t parametar.Derio'8dja parametarski zadane funkcije Za funkciju x = x(t)..npr. zadanejednadZbom tp(x. bit ce y'(x) = y(t)!x(t) .xd --.-< x Ekstremne vrijednosti funkcije f(x) bit ce 11locki. = V(1 + y'2)3/1y"l . y) . y) ex cz = lim ((x + ~. y) Totalni diferencijal funkcije z ax ay 37 .))(x XI) Pt (XI> Yt) Normala na krivulju f(x) v tocki Y - . Parcijalna derivacija po y funkcije z = f(x. y) ay 6y-+0 ~y Derivacije implicitne funkcije y (x)..YI = ['(XI)(X YI = [-lI['(x. gdje je [' (x) = 0: maksimum (A): ['(XA) = 0 !"(XA) < 0 minimum (B): ['(XB) = 0 !"(XB) > 0 InfIeksijafunkcijef(x) ce biti u tocki (C)..koordinate sredi~ta kruznice zakrivljenosti p = x -(y'(1 Pardjalna derivacija + y'2)){y" q = Y + (1 + y'2){y" Parcijalnu derivaciju funkcije z = f(x.. y + ~y) . IX I = [x(t) y(t) .£!£. Parcijalna derivacija po X funkcije z = f(x..EL = lim (ex.racunamo wo.

f 1I(xZ + 4) dx 1 f sin n x dx = -(1In) cos n x + e x/2 = I = (114) f 1I[(xl2)2 + 1] dx = (112) arc tan (xl2) + e 38 .f v(x)du Neki osnovni integrali fadx=ax+e f x"dx = (x"+I)/(n + 1) + e f (lIx)dx = Inx + e f u'dx = aXllna+ e f e'dx = eX+ e f In x dx = x(1n x-I) + e f sin x dx = -cos x + e fcosxdx=sinx+e f tan x dx = -In cos x + e fcotxdx=lnsinx+e n *. f en%dx (1In) en% e = + nx = I dx = (1In) dl 3. f (a + bx)n dx = f t"(lIb)dl = (lib) (a + bx)n+l/(n + 1) + en*' a+bx=1 dx=(llb)dl 2. e = konst integrala Osnovna pravila za izra~unavanje neodredenog f[u(x) :t v(x)]dx f[e. u(x)]dx e f u(x)dx = Parcijalna integracija (inlegratia per parIes) =f u'(x)dx :t f v(x)dx f u(x)dv = u(x) v(x) . gdjeje ['(x) = f(x).-1 f (lIsin2x)dx = -cot x + e f (lIcos2 x = tan x + e x)d f (1/~)dx = arc sinx + e f [11(1 + x2)] dx f (l/YxZ - a )dx = arc tan x + e = In (x + YxZ .INTEGRAL Neodrec1eoi iDtegral ff(x) d x = [(x) + e.a ) + e Uvodenje nove integracijske varijable x = x(t) dx = i(l)dl f f(x)dx = f f[x(I)] i(l) dl Primjeri: 1.

Duljina luka s krivulje b = a v'i:"""+7 dx J ds = VdxZ + dyZ Povclina A lika izmedu luka krivulje i osi x b A = I f(x) dx 2. Duljina luka s krivulje ~ s=f~a dlp Povr~ina A isjecka ~ o A x = +fa . Krivuljaje zadana polarnim koordinatama r=r(lp). 3.iy) dt I.z(lp) dlp 39 . -+. Krivulja je zadana parametarski x = x(t). y = yet).. a~lp~/3. t1~ t ~ tz y Duljina luka s krivulje I.~ f s = " viZ + yz dt Povi"Sina A lika o )( A = +j'(XY . Krivulja je zadana jednalUbom y = f(x).Odredeni integral b f a f(x) dx = [1(x)] = l(b) a b lea). kjer je l(x) = f f(x) dx L'potreba odredenog integrala Proracunanje du/jine /uka krivulje i povrsine lika .__. ~ X ~ b. s 1.

. likova i tijela . f(Xk) = Yk.a)/n.Izralunavanje povrline i volumena rotacijskih tijela Rotacijsko tijelo nastaje rotacijom krivulje Y = f(x) oko osi x. pa je b [f(X)dx = h(+YO + Y. NUlDe~aa integradja Cesto treba izraamati vrijednost odredenog integrala gdje je funkcija f(x) zadana u obliku tablice ili ne poznajemo njen neodredeni integral. Trapezna jednadiba Interval [a. 106 do 108. Teti~ta linija. a ~ x ~ b.+ . . + Yn-I+ +Yn) 40 . ispod krivulje i opsega krmnice ~to je opisuje teti~te T: x v = 2x YoA. b] podijelimo na n jednakih Konaene tl>tke k-toga podintegrala su Xk-I delova ~irine h Xk = (b . y yof(x} Pomina A rotacijskog tijela b A b x Volumen = 2xfY~ dx V rotacijskog tijela b V = x[ ldx Guldinova pravila: y y=f(x) Povriina A rotacijskog tijela jednaka je umno~ku duljine luka s krivulje i opsega kruZnice ~to ga opisuje njeno teti~te T: x A = 2xyos Volumen V rotacijskog tijela jednak je tlmno~ku pomine plohe A. Xn= b. = Xo + (k - l)h = Xo + kh pri eemu vrijedi: Xo = a.vidi st.

y)dx dy = ff f(r cos q.rcosc:psinft. y) gdje su: (x.. y) na podrucju D izracunavamo jednadibom b Yl(X) Y Y=J2 (x) fff(x. y) Transformacija trostrukog integrala u polarne (kugline) koordinate: y=rcosc:psinft z=rsinc:p x=rcosc:pcosft fff f(x. y. r sin c:p)rdr dc:p D DI Povr~ina podrucja Dl A =D ff dx dy Volumen tijela ~to ga nad podrucjem D omeduju plohe. y) E D v = ff [Z2(X. z)dx dy dz = f dx f dy f f(x. Y) fff f(x. z)dx dy dz = ffff(rcosc:pcosft.rsinc:p)r2cosc:pdrdc:pdft v VI 41 .cos y=rsinc:p 'P ff f(x. dane jednadibama: Z = ZI(X. integrala x = r. z)dz v a n(x) tdx. y)dx dy = f dx f f(x. z) na podrucju V izracunavamo jednadibom b n(x) t2(X. y)dy D a n(x) x u polarne Transformacija koordinate dvostrukog q. y)] dx dy Trostruki integral funkcije f(x.Viiestruki iutegrali Dvostruki integral Dvostruki integral funkcije f(x. y. y) in Z = Z2(X. y) D Trostruki integral Zl(X. y. y.

OpCe rje~enje y' = u'x + u I f(u)-=-U du + C 1. reda rje~avaju se metodom Nehomogene linearne varijacije konstanti. diferencijalne 42 .DIFERENCIJALNE Diferencijalna jednadiba JEDNADZBE s rastavljivim varijablama f(x)dx = g(y)dy Opee rjdenje fI(x)dx = f g(y)dy + C Homogena diferencijalnajednadtba C = konst y' = ~7) Rje~avamoje supstitucijom y = ux.konjugirano = k2 = k kompleksni brojevi: kt.2 Y = a :t ib Y C~)elu = e"'(C1 cos bx + C2 sin bx) jednadtbe 2. reda Lineama diferencijalna jednadtba OpCe rjdenje y' + g(x)y + h(x) = 0 gdjeje G(x) = f g(x)dx Homogena diferencijalnajednadtba 2. reda s konstantnim koeficijentima y" + atY' + azY = 0 Rjdenje pomocu y' = kelu. otkuda proizlazi karakteristicna jednadtba f<2+ alk + a2 OpCe rje~enje diferencijalne jednadtbe stiene jednadtbe: kh k2 kh k2 =0 = C.eklX = (Cl + ovisno je 0 korijenima k I i k2 karakteriy + C2ek2X - razliCiti realni brojevi jednaki realni brojevi: k) kh k2 .

Ako je vektor zadan svojim komponentama a = (ax>ay. npr. geometrijski ih prikazujemo orijentiranim duZinama*. Skalare oznacujemo simbolima. a. y..VEKTORI Skalari su velicine potpuno odredene samo jednim podatkom (npr. + ax= bx ay= by r= OP a~ Vektori a = (ax>ay. z) Ir 1=r = Yx2 a + y2 +Z2 x Ako vektor r zatvara s osima koordinata kutove a. a njihovo hvatiste moze biti svaka tocka u prostoru (npr.u tekstu (iz crtackih i tiskarskih razloga).) (koordinatama) vrijedi Ia 1= Va. brzina. ishodista 0 do tocke Radij vektor je vektor. a oznacujemo ga sa r z - p Njegove koordinate su i koordinate tocke P(x. a. npr. kutna brzina). to su vezani vektori. a sa a . y.).u slikama. odredene intenzitetom .(apsolutnom vrijednoscu) i smjerom (npr. koji vodi od koordinatnoga P u prostoru. masa.£ r r . moment para sila).Vise sila koje djeluju u istoj tocki su slobodni vektori. sila. Apsolutna vrijednost vektora Ia I= a je duZina kojom prikazujemo vektor. energija. Vektori su velicine. bit ce smjemi kosinusi vektora r x cosa=r cos f3 = 1'. . = b. radnja. vrijeme. a. U ovom su prirucniku vektori oznaeeni sa ii . Slobodni se vektori mogu pomicati u svojem smjeru ili paralelno kamo god u prostoru. ako su im jednake sve komponente a. a njihovo hvatiste moze biti samo neka toeka na pravcu u kojem djeluju (npr. npr. a. a Hi debljim simbolom. Vektore oznacujemo znakom iznad simbola.).) su jednaki. z) r = (x. f3 i y. + a. sila. Vezani se vektori mogu pomicati samo u svojem smjeru. b. temperatura itd.. ubrzanje itd. ali ako djeluju u razliCitim tockama. moment.) i b = (bx>by. Vektori mogu biti s lob 0 d n i Hi v e Zani.cos y = . 43 .

. dobivamo ga iz je cos IX = ab/<I a 11b I) a ab = ba IX 0: = IX n/2: = 44 Ca+ b)c = ac + bc ~b=lallbl ab=O .) su dx= ax-bx dy = ay-by (.~ b a a-a=O .'y. = a. a+b=b+a (a + b) + c = a + Cb+ c) o = 0 = (0.b... = Iail b 1 cos IX IX kut m~u vektorima a i b. Zbroj vektora s =a + b Koordinate zbroja s = ('x.. koji je proizvoljan realan broj Vektor ma leti na istom praveu kao i vektor a.. + b. I. Razlika vektora d = a - b Koordinate razlike d = (dx' dy....r Zbrajanje i oduzimanje vektora Vektore zbrajamo i oduzimamo po zakonu paraJelograma. a njegova je apsolutna vrijednost Imal = Imllal Za m > 0 vektori a i ma su istog smisla za m < 0 vektori a i ma su suprotnog smisla b) Skalarni produkt dvaju vektora a i b je skalar ab = axbx + ayby + a. 0) Mnoienje a)' Mnozenje vektora vektora Ikalarom m. 0.-'f---~~~// a - / I S.-b....= a.) su Ix=ax+bx Iy = ay + by . d.. d.

b i c nisu u istoj ravnini (mijebni produkt (a. tada se svaki treci vektor c = (c. odreden po pravilu desnovojnog vijka.atby a x b = -b x a Cy= atbx .c) (a.av Cx ax by . konstruiranoga nad vektorima a. 1t za trokut A = 1/21a x bl POvrSina A. a. b.. Vektor c ima smisao.b. tada svaki cetvrti vektor d u prostoru rastavljamo u obliku d=ma+nb+pc gdje su skalari rn. c)1 d) Rastavljanje vektora u ravnini i prostoru Ako vektori a = (a..ay bx Ako vektori a.. odredeni jednadibama: n = ax ell . by. c) = a(b X c) = (a x b)c Apsolutna vrijednost mje~ovitog produkta jednaka je volumenu V paralelopipeda. b. koji leii u njihovoj ravnini rastavlja u obliku c=ma+nb gdje su m i n skalari. aY' at) i b = (b.'~ (a.aybx (a + b) X c = a x c + b x c a xb= 0 za paralelogram A Za a = 0. nip rn= (d.. CY'Ct). je = la x bl c) Mjesoviti produkt vektora a.axbt je Ct = axby. b i c je skalar (a. omedenoga vektorima a i b. b. bt) nisu paralelni (a x b '*' 0). Koordinate vektorskog produkta c = (c.a_" ~ b c=axb koji stoji okomito na ravninu vektora a i b. b... c) 45 . Njegova apsolutna vrijednost jednaka je povr~ini paralelograma. b. c) '*' 0). b i c u prostoru V = I(a.. b. koju odreduju vektori a i b. Cy' Ct) su: ::7 -- Cx= aybt ..c) Vektorski produkt dvaju vektora a i b je vektor ~ . b) (a. c) odredeni jednadibama: n'. c) p = (d.

Y(x.~ R oz 'oz ox 'ox ( ay ay ) 46 . odredeno jednadzbom div V = 'i1 v = oX +R + ~ oZ .l = er. . z») Operator derivacije (nabla): 'i1 = (a:' Gradijent skalamoga ~. y(t). z). -oz ) ox ay ou ou ou Divergencija vektorskog polja V je skalamo polje.:.Ii' x i'I Q-ifr torzijska zakrivljenost . b + y'2 + Z'2 dx Za krivulju danu u vektorskom obliku jednadzbom r = (x(t).jJ£ Rotor vektorskog polja V je vektorsko polje. y. bit ce duljinaluka = I'll = r(t) .R oX .. y. odredeno jednadZbom rot V = 'i1 x V = az .Krivulje u prostoru Duljinu luka s prostome krivulje x = x(t). z(t») i' = (i(t). z). Z(x.. z = z(t) za Ako je krivulja dana jednadzbama y = y(x). z) Vektorsko polje V = (X(x. s za a ~ x ~ b jednaka s Z = z(x).) 't Ii' x i'12 Skalarnai vektonka polja Skalamo polje u = u(x. lz) ='i1u polja u je vektorsko polje gradu= (ox ' -ay . i. y. i(t») bit re: infleksijska zakrivljenost I . y(t). y. a ~ t ~ f3 proracunavamo jednadzbom fJ s = fVi2 + y2 + i2 dt a y = y(t).

Z(t») danjejednadZbom f a(t) dt = (JX(t) dt. Z(t)] a'(t) = (X'(t). Derivacija zbroja i razlike vektora (ma(t) :!: nb(t»)' = ma'(t) Derivacija skalarnog produkta (a(t)b(t»)' = a'(t)b(t) + a(t)b'(t) Derivacija vektorskoga produkta (a(t) x b(t»)' = a'(t) x b(t) + a(t) X b'(t) Vektor a(t) s komponentama ima derivaciju X. ni vrtloga. s) ima dvije parcijalne derivacije at =( at' at at' da ax ay az ) = atdt ax ay az a. Y(t). ako je izvedeno kao gradijent skalamoga polja u V=gradu Vektorsko je polje V solenoidalno (bez izvora). Vektorsko polje V nema vrtloga. r ) Z(t) dt n 47 .Vektorsko je polje V potencijalno. r n Y(t) dt. :!: nb'(t) Funkcija a(t. ako je rot V = O.-' fu' fu ( ) i totalni diferencijal Neodredeni + a. ako je potencijalno. f Y(t) dt. ako u njem nema ni izvora. Y i Z (koje su skalame funkcije) Y'(t). Bezvrtlozno je vektorsko polje samo tada. ako je div V = o. Y(t). Vektorsko polje Vje harmonicko (Laplaceovo). Z'(t)] a(t) = (X(t). Tada postoji takvo skalarno polje u kod kojega je a2u a2u a2u gdje je ax2 + ai + aT a2 a2 a2 fl = --axr + ay2 + aT = flu = 0 Laplaceov operator Derivacija j iDtegracija vektorskih fuokcija Definicije vektorske funkcije a(t) realne varijable t i njene derivacije su iste kao pri skalarnoj funkciji.= a.ds integral vektorske funkcije a(t) = (X(t). f Z(t) dt) a odredeni integral za a S t S fJjednadZbom r n a(t) dt = r X(t) ( n dt.

a) a/(x2 + a2) X/(X2+ a2) 2ax/(x2 + a2)2 (X2 - Primjeri inverzne transfonnacije: F(x) [(t) 6(t) (impulsna funkcija) t"-l/(n . eb.a2] . sh at 1/[(x - . e-da 1/a .. F(x/a) dt xeC + b L{g(t)} Svojstva transfonnacije: L{a [(t) + b g(t)} Za L{f(t)} = a L{f(t)} L{f(at)} a>O L{e-a'[(t)} = F(x + a) L{f'(t)} = xF(x) L{t"[(t)} ..b)/[(x .I)! 1/a .LAPLACEOV A TRANSFORMACIJA Laplaceov transfonnat F(x) funkcije [(t) (za realni broj t) definiran je 00 jednadZbom F(x) = L{f(t)} = o e-tx [(t) J = F(x) = je: l/a . ebt sin at - .a2) . xfn-2)(0) fn-l)(o) = (-1)" F(n)(x) Primjeri transfonnacije: [(t) t" ea' sin at cos at I F(x) 1/x I [(t) sh at F(x) a/(x2 x/(x2 1/(x nI!x"+1 1/(x ch at teal t sin at t cos at ..cos at 1/a . i (x 48 W.a)n .W- a2] ebt ch at l! .W+ a2] eb.I)! 1 1/x" 1/(x .b? + a2] b)/[(x 1/(1 + ax) 1/[(x (x t"-lea'/(n .a2) a)2 a2)/(x2 + a2)2 .[(0) L{fn>(t)} =xnF(x) x"-1[(0) r2f'(0) .

Statisticki Najznaeajnije varijanca. pokusima vene vrijednosti slueajne velicine X= gdje su n XI Xl + x2 + . Relativna je ueestalost uvijek O~p~1 - pri cemu vrijedi za p = 0 je m = 0: dogadaj za p = 1 je m = n: dogadaj nije moguc ni pri jednom opa:zanju. Prosjecna karakteristike prosjek velicina su prosjeena vrijednosti dobi- slueajnih vrijednost x je broj. .n gdje znace n . oko kojeg su hanizane n . 1~ X = X +nL.Strojarski prirucnik 49 . Ako je broj n vrlo velik. I-I Xi - broj jednakih pokusa vrijednost slucajne velicine pri i-tom pokusu.ST A TISTIKA Matematicka se statistika bavi metodama vrednovanja pokusima dobivenih podataka. . /-1 (XI-X) Zbroj odstupanja vrijednosti slueajne velicine XI od njene prosjecne vrijednosti x jednaka je 0 n L(x/-x) =0 /-1 5 . uzimamo. da je relativna ucestalost p priblizno jednaka statistickoj vjerojatnosti dogadaja A pri pokusu. Ako su vrijednosti XI brojcano velike.broj ponavljanja pokusa m broj koliko se puta dogadaj A zbio. mOZemo odabrati sjeenu vrijednost X i racunati s razlikama priblimu pro- - . Statisticka vjeroi/1tnost Relativna ucestalost p dogadaja A odredena je omjerom m p=. + xn = ~~ n nL. se zbiva pri svakom opa:zanju. da bi ustanovila vjerojatne zakonitosti opa:zanih slucajnih pojava i velicina.

= n ~ 1 L i-I (Xi - i) (Yi . ".=1 (Xi - m)2 gdje su: N . a na ordinatu ucestalost. Yn broj s.. a pri n mjerenjima dobivamo za njib vrijednosti: Xb X2. . . Razdioba ucestalosti Histogram je dijagram.y) * Za vrlo veliki osnov~i skup vrijedi ukupna devijacija o =V ~ t . .Xn in y. .Mjera rasapa S2 (varijanca) je pri n pokusa dobivena prosjecna vrijednost svote kvadrata odstupanja slucajne velicine Xi od njene prosjecne vrijednosti i Standardna devijacija s je realni korijen mjere. koji pokazuje ucestalost vrijednosti slucajne velicine. m .. U njemu se na apscisu nanose mjerene vrijednosti.if 100%) Relativna standardna devijacija (koeficijent varijacije) je =+ X (= +.kardinalni broj (brojnost osnovnog skupa). !ito je sitnija podjela na apscisi.. (kovarijanca) to ce za veliCine X i y biti karakteristiean n S.. . Iz grafikona razdiobe ucestalosti (a) dobivamo spajanjem sredine vrhova iz. 50 . Y2. X Ako pokusom izmjerimo dvije slucajne velicine X i y. lomljenu crtu (b) koja se to vge priblizava neprekidnoj krivulji.!asapa s =+ V v n~ 1 :t isl (Xi .srednja vrijednost... Pokusom dobiveni histogram je priblizenje zakonu razdiobe slucajne velicine.

242/a = x x = m :t =m 2a Y = 0.5 = 0.standardna Gaussova krivulja protefe se od -co do +co.67 a a 2 a 3 a A A A A = 0. P 51 .srednja vrijednost. ako u njoj ukupDU devijaciju a zamijenimo standardBOlDdevijacijom s. razdioba i itd.683 = 0.011 Ym. a srednju vrijednost .054/a = Y = 0. a kod veCih (1je polofita.Norma/no razdioba Pri normalnoj razdiobi teee krivulja ueestalos~ po Gaussovu zakonu 1 '(x-m Y = -e-2--q ~ ) devijacija ~je su: m .. prosjeenom vrijedno~ X. gdje je ucestalost x = m :t a "adalje vrijedi Y = 0.997 Gaussovu krivulju (koja vrijedi za vrIo veliki broj pokusa N) mofemo doyoljnom tocno~cu upotrebiti i pri maDjem broju pokusa n.399/a Od te vrijednosti krivulja vrlo naglo pada simetricno s obje strane i ima infIeksiju u toekama x = m :t a. oissonova. a simetricna je s obzirom na vrijednost x = m. gdje je najveea ueestalost .607 Ymaks 0. = 0.k.004/a :t 3a Kod manjih vrijednosti a krivulja je normalne razdiobe strma.135 Ymaks 0. Cjelokupna pov~ina lika medu Gaussovom krivuljom i apscisnom osi iznosi A= a pomine iznose: x= -00 rydx=1 f!1edu Gaussovom krivuljom i apscisnom osi u pojedinim intervalima u u u u intervalu m :t intervalu m :t intervalu m :t intervalu m :t 0. Studentova. a .955 = 0.. x =m Ymaks = I/a& = 0. Druge znacajnije razdiobe: OOM>mna.

x) X .nxy a / )(. proizlaziti mjerni rezu/tat. s razlienim vrijednostima i predznacima (npr. netoenost = gre~ka mjemog uredaja). a ne mozemo ni popravljati mjerne rezuItate. b .t x7 . - = (y - a)/x = tan a Vrijednosti broja a i b odredujemo metodom najmanjih kvadrata. mjemog uredaja) ili naknadno preracunati.bx Sy Y. Mozemo ih lako ustanoviti i odgovarajuCe raeunski ispraviti (npr. su mjerne greIke. Zbog slueajnih gre~aka postaju mjerni rezultati nepouzdani. i ordinatama Yt. koju po potrebi valja popraviti (npr. nepravilnog mjernog postupka. Mjerne gre~ke treba bezuvjetno izlueiti pri ocjeni mjernih rezultata. a to su mjerna odstupanja koja potieu od zabuna mjerioca. o~teCenog ili pokvarenog mjernog uredaja itd. Ovu manu mozemo smanjiti samo veCim brojem mjerenja.koeficijent smjera b y. Ne mozemo ih predvidjeti. zbog istro~enosti. a otuda proizlazi 'i JednadZbe regresijskog pravca b= it ~= XiYi I . a to je razlika izmedu izmjerene vrijednosti x.. Linearna kore/acija Pravac regresije (p) y=a+bx a odsjecak na osi ordinata.nx2) I =I = y ." Y. X2.Y= ~(x Sx - .x = ~(y . Zelimo ustanoviti funkcionalnu zavisnost (korelaciju) Y = f(x). s apscisama XI.). 52 . gre~ka Sistematske greIke pojavljuju se pod jednakim okolnostima i uvijek s jednakom vrijedno~u i jednakim predznakom. " Krivulja koja spaja pokusom dobivenih n toeaka. X. S/ueajne greIke javljaju se po mjestima i vremenu potpuno nesredeno. . nazivamo regresijskom krivuljom odgovarajuCih velicina X i Y.y) Grdke mjerenja Pri svakom se mjerenju bez obzira na okolnosti X - pojavljuje mjerna greIka ~x. trenja i sl. Y2.Regresija i korelacija . U suprotnosti sa sistematskim i slueajnim gre~kama koje prate svako mjerenje. . i stvame vrijednosti X ~x = Xi - Iz izmjerene vrijednosti.

Brojeane jednadZbe Ako se pri izboru razliCitih veliCina ne bismo obazirali na jedinice ostalih velicina. - - . vremenske. Sve druge jedinice mozemo izvesti iz tih osnovnih jedinica. Takav matematicki izraz. Svaki matematicki izraz. prema rezultatima mjerenja kod pokusa) kojih medusobna fizikalna ovisnost Go~) nije poznata. sila. a elektricne i magnetske veliCine traZe jo~ i cetvrtu: za jakost elektricne struje.: put. prilagoden povoljno odabranim dimenzijski nekoherentnim jedinicama. Novi me dun a rod n i sus t a v j e din i c a (SI) odlikuje se dimenzijskom koherencijom za sve znacajnije veliCine u fizici i tehnici. toju smo odabrali za mjeru. Za sve geometrijske veliCine dovoljna je samo jedna osnovna jedinica: za duljinu. tezina. U svim slueajevima kad su fizikalne ovisnosti poznate. opravdane su samo veliCinske jednadzbe. / Fizikalni zakoni odreduju medusobnu zavisnost raznovrsnih velicina. Sve ostale jedinice koje odredujemo iz osnovnih jedinica s pomocu odgovarajucih velicinskih jednadZbi (»definicijske jednadZbe«) nazivamo i z v e den i m j e din i c a m a. 53 . Jedinice koje odgovaraju velicinskim jednadZbama su dim e n z i j ski to her e n t n e j e din ice. Od dimenzijski koherentnih jedinica mozemo samo neke odabrati po volji. mogli bismo fizikalne zakone prikazati samo jednadzbama u kojima bi kao parazitne koeficijente . magnetske itd. npr. ~azivamo ih 0 s n 0 v n i m j e din i c a m a. U kinetici moramo tim dvjema dodati i trecu: za masu.trebalo uzimati u obzir i medusobne omjere razlicitih jedinica. elektricne. :. svjetlosnu jakost i kolicinu tvari (materije). rad i snaga). dijelimo velicine na geometrijske.SUSTAVI MJERNIH JEDINlCA Velicinske jednadZbe i koberentne jedinice Vel i c i n a je svaki (fizikalni) pojam koji se moze mjeriti. Sus t a v i j e din i ca povezuju osnovne i izvedene jedinice u zajednicku dimenzijsku koherenciju. Kinematika treba vec dvije osnovne jedinice: za duljinu i vrijeme. U ovome su priru~niku sve jednadfbe pisane u veli~inskom obliku. koji pokazuje samo medusobno zavisnost velicina zovemo '-elicins k om j e d n adz born. vec samo b r 0 j can a j e d n a d z b a.mna. mehanicke Imasa.' Velicine mjerimo usporedivanjem s odredenom vrijedno~cu iste veliCine. Brojcane se jednadZbe upotrebljavaju samo kada se njima zeli prikazati medusobni omjer velicina (npr. temperatura. potrebne su jo~ osnovne jedinice za temperaturu. Broj osnovnih jedinica veoma je malen. Osim tih. elektricni otpor itd. Po srodnosti fizikalnih pojava s kojima su vezane. Izmedu razlicitih mjera odabiremo najprikladniju jedinicu. nije vi~e veliCinska jednadzba.

tako da je konvencija nakon st~ godina imala 43 clanice potpisnice (medu njima i Jugoslaviju). osim osnovnih jedinica (metra. definitivno primila kao opCe prikladan sustav jedinica. generalna konferencija god. generalnoj konferenciji god.metar . je prof. koji je bio prvobitno sastavljen za potrebe elektrotehnike te je. s vaZno~Cu od 17. u Parizu je 17 dlfava potpisalo Medunarodnu metarsku konvenciju. napose u mehanici. povezivao sve najznaeajnije elektrotehnicke jedinice.kandela . 1948. 1967. Godine 1875.MEDUNARODNI SUSTA V JEDINICA SI met a r za Godine 1799. Osnovne jedinice medunarodnoga sustava SI su sada: za duljinu za"masu za vrijeme za elektricnu struju . kojoj su postupno pristupale nove dlfave clanice. struju. svibnja 1984. Giorgi predlofio novi »apsolutni sustav jedinica«. Na 13. Stoga ga je 9. dodala je jo~ dvije osnovne jedinice: stupanj Kelvina (godine 1969. a na 14. Godine 1901. preimenovan u kelvin) za temperaturu i k and e I u zajakostsvjetla. 11. koji ima. osim jedinica metra i kilograma te se k u n d e kao jedinice za vrijeme.amper . Taj (»Giorgijev«) sustav jedinica je pokazao velike prednosti i na drugim tehnickim podruCjima. po tim osnovnim jedinicama »sustav jedinica 10. generalnakonferencijaje god. Novi zakon 0 mjernim jedinicama i mjerama objavljen je u veljaCi 1984. 1976. 1960.sekunda za temperaturu za jakost svjetla za koliCinutvari . a nazvan je. 1954. generalnoj konferenciji god.kelvin . Za primanje zakljueaka Medunarodne metarske konvencije bile su zadurene Generalne konferencije la utege i mjere. dok je metarski sustav upotrebljavalo vee vi~ od 120 dlfava. odredila mnogokratnike jedinica i novome sustavu jedinica dala ima Mectonarodni sustav jedinica SI (Systeme International d'Unites).mol m kg s A K cd mol U Jugoslaviji je medunarodni sustav jedinica SI uzakonjen g. 54 . generalna konferencija za utege i mjere u Parizu god. 1971 dodana je jo~ i sedma osnovna jedinica - m 0 I kao osnovna jedinica za koliCinu tvari. u Francuskoj su uredovno ustanovljene jedinice: duljinu i k i I 0 gr a m za masu.kilogram . kilograma i sekunde) jo~ i eetvrtu osnovnu jedinicu - a m per kao jedinicu za elektrienu MKSA«. ustanovljena je nova definicija za sekundu.

16. koji stvarno odgovara masi od 1.prvobitno je bila odredena 13.2 mm). Osnovna jedinica za vrijeme se k u n d a (s) kao 86400.a m per (A) . Osnovna jedinica za temperaturu (termodinami~ku) . 1012 Hz i snage 1/683 W/sr. elektroni i druge eestice iIi pqsebno oznaeene skupine takvih eestica. generalna konferencija za mjere i utege u Parizu je g. Kad upotrebljavamo mol. ali je kasnijim mjerenjima ustanovljeno neznatno odstupanje od te definicije (kraCi je za 0.jest ona koliCina tvari sustava koja sadrZi toliko elementamih eestica koliko je atoma u 12g ugljika 12C. - - je odredena masom Prakilogram je najprije bio odreden masom 1 dm3 destilirane vode pri 4 DC i tlaku 1. (Hz. 57) Jedinica za koliCinu tvari - m 0 I (mol) .k and e I a (cd) . dio temperatumog intervala izmedu apsolutne nule i trojne to~ke vode.met a r (m). Osnovna jedinica jakosti elektriene struje . odredila now definiciju metra: to je duljina puta koju u vakuumu prevali svjetlost u L'299792458 sekunde. molekule. moraju elementarne eestice biti posebno oznaCene. dio srednjeg Suneeva dana. Osnovna jedinica za jakost svjetla .000028 dm3 vode pri 4 DC. generalna konferencija za mjere i utege 1967. i to kao Djegov 10-milijunti dio. To mogu biti: atomi. Kasnijimje mjerenjinia ustanovljeno odstupanje i pri izradi prakilograma. 1983.01325 bar. 10-7 N.k e I v in (K) . - . k i log r a m (kg) Osnovna jedinica za masu medunarodnog prakilograma od platine i iridija. god u Parizu utvrdila je i now definiciju sekunde: to je trajanja 9192631 770 perioda zraeenja cezija \33Cs.vidi str. ioni. Broj eestica u molu odreduje Avogadrova konstanta 55 .je 273.je istosmjema elektri~na struja koja protje~uCi u vakuumu kroz dva ravna i medusobno 1 m udaljena paralelna vodi~ beskona~ne duljine i zanemarljivo malena presjeka uzrokoje medu vodiCima po svakom metru duljine silu od 2 . W i sr . 17.je jakost svjetla jednovalnoga zraeenja frekvencije 540 . Prametar je bio odreden mjerenjem Zemljina kvadranta. je bila najprije odredena razmakom dviju crtica na medunarodnom prametru od platine i iridija pri temperaam 0 DC.Osuome jediuice SI: Osnovna jedinica za duljinu .

VIA = Q Ta jedinica elektri~nog otpora . Definicija za snagu P.lis za brzinu .Nm = J »dZul (J)« - nazvana - je rad sile 1 N na putu od Im. koja je umnoZak napona V i struje I (P = VI). izvrien u 1 s. po kojem je napon V jednak umno~ku struje I i elektrienog otpora R (V = I R) slijedi dimenzijski koherentna jedinica .mls za kutno ubrzanje . da je rad W umnozak sile F s putem s (W dimenzijski koherentna Ta jedinica energije = Fs) slijedi jedinica za rad (rada) .J/s nazvana »vat (W)« =W je rad 1 J. - * .je potencijaIna razIika izmedu dviju totaka vodi~ u kojem se pri protoku istosmeme struje od 1 A tro~i medu tim t~kama snaga od 1 W. Iz zakona 0 snazi P istosmjeme elektri~ne struje.je ona sila koja tijelu mase 1 kg daje ubrzanje 1 mls2.nazvana »volt (V)« .nazvana »njutn (N)« . slijedi dimenzijski koherentna jedinica za napon .Izvedene jedinice SI Od osnovnih jedinica medunarodnog sustava jedinica SI izvedene su dimenzijski koherentJle jedinice geometrijskih i vremenskih veliCina: za povriinu m2 za ubrzanje . Iz Ohmova zakona. da je sila F jednaka umno~ku mase m s ubrzanjem a(F=ma). t~a za elektrieni otpor .W/A = V Ta jedinica napona . iz kojeg slijedi dimenzijski koherentna jedinica .mls2 za volumen m3 za kutnu brzinu . Iz definicije. koja je samo pose ban oblik energije.je otpor izmedu dviju vodi~ medu kojima pri naponu od 1 V tere istosmjema struja od 1 A. Na te glavne dimenzijski hoherentne jedinice medunarodnog sustava jedinica SI nastavljaju se jedinice elektrienih i magnetskih veliCina.kg mls2 = N Ta jedinica sile . koja je rad W obavljen u vremenu t (P = WIt) daje dimenzijski koherentnu Jedinica za snagu jedinicu za snagu . Slieno su definirane i ostaIe koherentne jedinice medunarodnoga sustava jedinica SI. U medunarodnom sustavu jedinica SI J je istovremeno i koherentna jedinica za toplinu. za silu . Jedinica za - energiju (rad) je dakle i J = Ws. 56 J .lIs2 - Jedinica za silu proizlazi iz Newtonova zakona.nazvana »om (Q)« .

W/m2K. Nm. K-1 m/s. W/(moK). m3. W/m2K4 Pri jedinicama.sivert (sievert) I Sv = I J/kg Koherentne jedinice medunarodnoga sustava jedinica SI su i jedinice za kutove: = IS-I 0 - za ravninski kut radijan I rad = puni ravninski kut/2rt steradijan I sr = puni . rad/s J/kg.njutn (newton) I N = I kg m/s2 dzul (joule) IJ =INm za energiju vat (watt) I W = I J/s za snagu za tlak paskal (pascal) I Pa = I N/m2 za koli~inu elektriciteta kulon (coulomb) I C = I As za elektri~ni napon volt I V = I W/A za elektri~ni otpor om (ohm) I a = I V/A za elektri~nu vodljivost simens(siemens) I S = I a-I za elektri~ni kapacitet farad I F = I C/V za elektri~ni induktivitet henri (henry) I H = I VS/A za gustocu magnetskog toka . Nslm2. kg m = kg 0m (ne: kgm). J/K.Izvedene jedinice medunarodnoga sustava jedinica SI koje nose posebno ime: za frekvenciju . m4.herc (hertz) I Hz za silu . m2/s.tesla IT = I N/A m za magnetski tok veber (weber) I Wb = I Tm2 lumen Ilm = I cd sr za svjetlosni tok za razsvijetljenost luks (lux) I Ix = Ilm/m2 za radioaktivnost bekerel (becquerel) I Bq = I S-1 za apsorbiranu dozu zrarenja grej (gray) I Gy = I J/kg za ekvivalentnu dozu zrarenja . m/s2. kg/m3. - = 1 W/m K = 1 W/(m K) = 1 W/(m 0 K) ='1 Wm-l K-1 57 . koherentne jedinice medunarodnog sustava jedinica SI su i sve jedinice izvedene neposredno iz osnovnih jedinica mnotenjem Hi dijeljenjem. 5-1. J/kgK. koje su mnozenjem izvedene iz osnovnih jedinica Hiizvedenih jedinica s posebnim imenom. npr. npr. 5-2. valja medu umnozenim jedinicama ostaviti vidljivprostor Hito~ku (znak za mnozenje). N/m2. m2. npr. m3/s. N/m3. kg m iJi iz vec izvedenih jedinica s posebnim imenom. kg/s. K) (ne: W/mK) Jednakovrijedni na~in pisanja 1~ mK (ne: Nm). N m = Nom W/m K = W/(m .prostorni kut/4rt za prostomi kut Osim navedenih izvedenih koherentnih jedinica koje imaju posebna imena.

mm. kJ. dm.DedmaIDe mjeme jediuice S obrirom na to da se mjerena velicina gdjekada mora izraziti neprikladno velikim ili malim brojem jedinica. ms mN W/mK = milisekunda = milinjutn = vat po milikelvinu m s =m . ILS. volumen. MN. km. decimalne se mjeme jedinice razlikuju od izvedenih jedinica koje su umnozak osnovnih ili izvedenih jedinica s posebnim imenom.) Dakle: (lQ-3m)2 = IQ-6m2 (ne: = I m (m2) = 1O-3m2) Ins-I = (1Q-9s)-1 = 109s-1 (ne: = I n (s-I) = 1O-9s-l) I mm2fs = (lQ-3m)2fs = 1O-6m2fs (ne: = I m (m2fs) = 1O-3m2fs) 1 mm2 = Upotreba vi~ekralnika da. a pgu se ispred Jihjedinica i tik uz njih (bez razmaka). die je ogranicena. 57).mA kN. mg. cm. jedinicama za povr~inu. cl. Ireba ih upolrebljavali samo u slijedecim slucajevima: dag. h. znak d c m IL vrijednost 10-2 . dm' ha. cm2. MW.cm). npr. mN. ms. . cm' 58 . 1O-9m = 1 nm (ne: = llLmm). npr.N W/m K = W/(m .s m N =m . hi. 10-1} 10-3 10-6 10-9 10-12 10-13 10-18 n P f a Ti se decimalni vgekratnici dodaju svim osnovnim i izvedenim jedinicama s posebnim imenom. MJ. kW. pri kojima se mora ostaviti razmak (vidi str. K) = metar-sekunda = metar-njutn = vat po metar-kelvinu Pri svakoj je decimalnoj mjemoj jedinici moguc samo jedan predmetak. dm'. dalm. izrafenim potencijom (npr. Tako treba razlikovati npr. ILm. GW. Pisanjem predmetaka tik uz mjerne jedinice. dl. dag. 106g = 1 Mg (ne: = I kkg) Decimalni se vi~ekratnici ne dodajujedinicama. frekvenciju itd. ustanovljeni su u medunarodnom sustavu jedinica SI i decimalni vi~e kra tnici jedin ica obiljezeni posebnim predmecima: predmetak deka hekto kilo mega giga tera pela eksa znak da h k M G T P E vrijedllost predmetak deci 1()2 centi 101} 103 mili 106 mikro 109 nano 1012 piko 10" femo 1018 ato .

Smije se upotrebljavati . put s Jedinica SI 1 metar (m) Druge nijere Iom = nanometar mikrometar 1 iJ. - tekucina (i sipkih tvari) 1I (I L) = 1O-3m3= I!J.JEDINICE I MJERE VEUCINA (dozvoljene jugoslavenskim zakonom 0 mjemim jedinicama i mjerilima) Geometrijske veliCiDe 1. Oznake za litar: 1 i L su jednakovrijedne.. Volumen (obujam.I (I !J. 59 .L) = 1O-9m3 = 1 ml (I mL) = 1O-6m3= I cl (1 cL) = IO-Sm3= 1dl (1 dL) = 10-4 m3 = 1 hI (1 hL) = 10-1m3 = I dm3 10-6] (10-6L) 10-31 (l0-3L) 10-21 (lo-2L) 10-11 (10-1 L) I02I (102L) rijecnom . zapremina) V Jedinica SI 1 kubni metar (m3) I mm3 I cm3 1 dm3 Druge mjere kubni milimetar kubni centimetar kubni decimetar = = = IO-9m3 1O-6m3 10-3 m3 Mjere za volumen litar" mikrolitar mililitar centilitar decilitar hektolitar i zracnom saobraeaju. Duljina I. S Jedinica SI 1 kvadratni 1O-9m = lO-6mm IO-6m = 1O-3mm 1O-3m 1O-2m = 10 mm 10-1 m = 1. Ploha. povrsina A.0cm 103m 1 852 m metar (m2) 1 mm2 Druge mjere kvadratni milimetar kvadratni ccntimetar kvadratni decimetar ar hektar kvadratni kilometar = = = = = = IO-6m2 1 cm2 1 dm2 la 1 ha 1 km2 IO-4m2 IO-2m2 102m2 104m2 = 100 a 106m2 = 100 ha 3.111 = milimetar 1 mm = ccntimetar 1 cm = dccimetar Idm = 1 km = kilometar = morska milja2. samo za oznaavanje udaljenosti u pomorskom.

381 89.545 44.24 0.420 51.573 1.292 3.107 41.605 13.253 42.48 1.30 kutovi.08 1.630 76.377 35.670 37. oznakama ex.12 0.897 16.02 0'981 1.58 0.090 88.167 10.52 0.485 75.730 6.80 0.776 77.ii Ravninski kut je dio ravnine izmedu dva pravca koji se sjeku u vrhu kuta. .214 81.18 1.047 72.88 0.438 4.34 0.815 38.76 0.566 52.171 65.44 0.004 57.72 0. p.652 84. p.54 0.29578° = 57° 17'45" Zbog razlikovanja su u ovom prirucniku oznaeeni: - I. oznakama ci.28 1.794 30.24 1. angulus (vidi str.043 17.18 0.961 40.712 53.00 1.06 0.751 14.86 0.10 0.57 I 0 73.837 46.506 83.68 0.60 0.46 0.46 1.274 50. q.38 0.22 0.189 rad 0.584 5.30 1. ..146 2.14 1. Radijan je kut. no medunarodno jo~ nije usvojena. 62). mjereni u stupnjevima.56 1.459 12.858 0. :" rad 0.317 66.356 27. .10 1.940 32.983 48.22 1.56 0.36 1. Pretvaranje radijana u kutne stupnjeve I I I I ° 0.78 0..01 0.755 69.335 19. Predlozena je (po DIN-u). I rad = puni kut/21t = 3600/21t= 57.068 80.70 0.4.442 56.74 0.50 1.463 67.481 20.64 0.08 0.523 36.918 24.54 1. Merimo ga duljinom luka medu sjeci~tima pravaca i krutnice sa sredi~tem u vrhu kuta i to omjerima duljine luka i opsega krutnice ili duljine luka i polumjera krutnice (m/m = I). Opeenito su u upotrebi mjere za kut ex: kutni stupanj 1° = puni kut/360 kutna minuta I' = 1°/60 kutna sekunda I" = 1'/60 = 1°/3600 Druge kutne mjere: gradus iIi gon 18 = puni kut/400 pravi kut = puni kut/4 Jedinica SI za lucnu mjeru (= analiticki ravninski kut) ci je I radijan (rad).609 68. = puni kut).26 0. Puni kut je kut pri kojem je luk jednak opsegu kruinice.06 1. mjerene u radijanima.734 61.086 33.064 25.34 1.025 64.42 1.16 0.96 I 55. oznaka: pIa (lat.12 1.40 0.875 8.04 1.32 1.128 49.32 0.42 0.62 I 0 rad 0. lucne mjere.20 1.954 plenus .90 0.20 0.339 74.38 1.798 85.901 71.296 58.92 04 I 0 rad 1.944 87.84 0.021 9. y.66 0.150 59.879 63.232 34. ji.16 1.36 0. Jedinica puni kut potpuno odgovara jedinici jedan okretaj 60 .02 0.193 rad 1.236 89.50 0.14 0.52 1.922 79.502 28.691 45.44 1.28 0. Ravninski kut ex.40 1.26 I 0 18.648 29.772 22.588 60.210 26. Prirodna jedinica za ravninski kut je I pun i k ut.313 11.04 0.626 21..82 0. pri kojem je luk jednak polumjeru krutnice.48 0.360 82.399 43.

0175 0.296 7 0.5585 0.06 0.010 0.07 0.0349 0. 0.064 1.0873 0.01 0.1396 0.02 0.8552 0.Pretvaranje kutnih stupnjeva.309 1.117 1.5934 0.5760 0.1920 0.6981 0.001 0.204 1.7156 0. Prostomi kut Jedinica za prostorni kut je 1 steradijan (sr) 1 sr = puni prostorni kutf47t 61 .030 1.1222 0.2269 0.500 10 0.152 1.837 8 0.291 1.133 0.050 0.003 0.003 50 60 40 0.6109 0.5236 0.453 8 0.082 1.4189 0.2618 0.1 0.536 1.2443 0.001 0.9076 0.3491 0.0524 0.8203 0.000005 rad I rad 0.3316 0.017 0 0.067 0 0.001 0.553 1. I 0.890 I 0.7679 0.361 1.333 30.4712 0.014 0.6 0.466 1.379 1.047 1.0 5.1745 0. minuta i sekunda u radijane 10= 0.3142 o I I rad 0.9425 o I rad 0.012 1. 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 Pretvaranje kutnih minuta i sekunda u decimale kutnih stupnjeva I I 2 3 I 0 I 4 5 6 " I 0 I 7 8 9 " I 0 I " 0 I 50 60 40 " I 0 0.002 0.274 1.083 0.006 0.7 0.08 0.017453 rad o l' = 0.3 0.501 1.002 20 30 10 0.4363 0.000 I 4 5 6 0.4 0.9 1.431 1.7505 0.007 0.011 Pretvaranje 0 decimala 0 stupnjeva u kutne minute I " 4" 7" 11" 14" 18" I " 22" 25" 29" 32" 36" I' " 0'36" 1'12" 1'48" 2'24" 3' 0 0.117 0 20 .187 1.04 0.000291 rad rad 0.7330 0.994 8 1.3840 0.6807 0.344 1.002 0.413 1.004 0.4887 0.8727 0.009 0.645 8 0.239 1.5410 0.167 0.8 0.03 0.100 0.069 8 0.150 0.628 3 o I" = 0.169 1.2 0.9599 0.833 1.396 1.008 0.448 1.4014 0.000 0.006 0.134 1.05 " 3'36" 4'12" 4'48" 5'24" 6' 0 0.571 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 .09 0.002 0.9250 0.005 0.033 0.10 I' 0.2793 0.8029 0.5061 0.7854 0.1047 0.2094 0.667 0 " I 2 3 I I I I I I I I 0 I I 0.326 1.222 1.518 1.256 o I rad 1.366 5 0.483 1.017 0.008 0.001 0.003 0.157 I 0.6632 0.099 1.001 kutnih 0 7 8 9 0.5 I i sekunde 0 I 36' 42' 48' 54' 60' 6' 12' 18' 24' 30' 0.9774 0.

736ks Me<tunarodno je predlofena.. Kutna brzina Cl) = 1I60okr.80665mls2 4. S Jedinica SI Druge mjere 1/60 mls 103 mls 113. Ubrzanje.5144 mls 299 792. oznaka: rev/s (Iat.76b = 31 556. revo/utio okretaj). Sobziromnaprestupnegodinevrijediuprosjeku: 1 a = 8765..458 kmls 3.ls)" Druga mjera okretaj u minuti 1 okr. Frekvencijaf Jedinica SI Druge mjere 1 here (hertz) (Hz kilohere 1 kHz = S-I) = 103Hz megahere 1 MHz = 106Hz gigahere 1 GHz = 109Hz 5. Brzina vrtnje n Jedinica SI 1 okretaj u sekundi (okr.852 kmlh = ~or (milja na sat) Co= brzina svjetlosti 2. Vrijeme t Jedinica SI Druge mjere milisekunda 1 ms = 10-3s 1 sekunda (s) kilosekunda 1 ks = 103s minuta 1 min = 60 s sat (hora) 1 h = 60 min = 3600 s dan (dies) 1 d = 24 h = 86 400 s godina (annus)*1 a = 8760 h = 31 536 ks 1 metar u sekundi (mls) 1 mlmin = metar u minuti 1 kmls = kilometar u sekundi kilometar na sat 1 kmlh = 1. . V. Kruina frekvencija Cl) Jedinica SI 1 sekunda na minus prvu (s-1) 6.ls Jedinica SI 1 radijan u sekundi (rad/s) 8. Brzina v. aIi jo§ nije usvojena.Vremenske ve6Cine 1. ". a." "- . 62 . 60). Jedinica okretaj potpuno odgovara jedinici puni kilt (vidi str..lmin 7.6 mls 0. Kutno ubrzanje E Jediniea SI 1 radijan u sekundi na kvadrat (rad/s2) = . s Jedinica SI 1 metar u sekundi na kvadrat (mls2) Druga mjera zemaIjskoubrzanje g = 9.

. . Duljinska masa m. je dozvoljena samo za duZinsku masu tekstilnoga vlakna ili konca. u = 1.660531. Masa m Jedinica SI Droge mjere 1 kilogram (kg) miligram centigram decigram gram dekagram megagram tona kilotona megatona 1 1 1 1 1 1 1 1 1 mg cg dg g dag Mg t kt Mt = 10-6 kg = 10-3 g = 10-5 kg = 10-2 g = 10-4 kg = 10-1 g = 10-3 kg = 10-2 kg = 10 g = 103 kg = 1 t = = atomskajedinicamase' 2.Maseoe veli&e 1. gustoca (specificna masa) Jedinica SI Droge mjere 1 kilogram po kubicnom metru (kglm3) gram po kubnom decimetro gram po kubnom centimetru 1 gldm3 1 glcm3 = 1 kglm3 kilogram po kubnom decimetru 1 kgldm3 megagram po kubnom metru 1 Mglm3 ) tona po kubnom metro 1 t/m3 5.. Upotreba Upotreba je dozvoljena samo u kemiji i fizici. Moment tromosti mase J Jedinica SI Droge mjere 1 kilogram-kvadratni metar (kg m2) 1 g m2 1 kg mm2 gram-kvadratni metar kilogram-kvadratni milimetar = 10-3 = 10-6 kg m2 kg m2 . tex" 1 teks = 10-6kglm= 1glkm metru (kglm2) 1 kilogram po kvadratnom 4.1. 10-27 g k = 109kg = 106 t 103 kg 106 kg = = 1 Mg 103 t JedinicaSI Droge mjere 3.H. Plosna masa mA Jedinica SI 1 kilogrampo metar(kglm) kilogram po kilometro 1 kglkm = 10-3 kglm teks. Specificni volumen v Jedinica SI Droga mjera 1 kubni metar po kilogramu (m3/kg) kubni decimetar po kilogramu 1 dm3/kg = 103 kglm3 = 10-3 m3/kg 6. 63 10. Volumna masa.

.Protome 1. U svakidanjem zivotu upotrebljavamo »teZinu«za vaganjem ustanovljenu masu (g. od »tefine« (Gewichl). Sila F Jedinica SI Druge mjere 1 njutn. kg.A 1. . 64 . Po DIN-u valja razlikovati »tefinu-silu« (Gewichlskraft). V Jedinica SI Druge mjere 1 glOOn = 10-3/60 kgls = 10-3/3600 kgls 1 gib 1 kglmin = 1/60 kgls 1 kglb = 1/3600 kgls = 10-3kgls 1 tls 1 tlmin 1 tIh = 103/60kgls = 103/3600 kgls = 1/60 m3/s = 1/3600 m3/s = 1O-3m3/s = 103kgls 1 kubni metar u sekundi (m3/s) kubni metar u minuti kubni metar na sat litar u sekundi litar u minuti litar na sat 1 m3/h 1 Us 1 Umin 1 lib 1 m3/min = 10-3/60 m3/s = 10-3/3600 m3/s Ve6&e za silu 1... TeZina G je sila.stoga je treba u potpunosti zamjeniti gustofum p (y = pg). »SpecifiQ\ateZina y« je (zbog prednosti nepromjenljive mase prema promjenljivoj teZini) izgubila svoj sOOsao. q. = mjerimo je dakle kao silu (N). newton (N = kg m/s2) OOkronjutn 1!IN = 10-6 N milinjutn kilonjutn meganjutn 1 mN 1 kN 1 MN = 10-3 N = 103N = 106 N Upozorenje! VeliCine »tezina« i »specifiQ\a tezina« nisu spomenute zakonu 0 mjemim jedinicama i mjerilima. mjerene u kg. . koja proistjeee iz privlaQ\osti Zemlje u jugoslavenskom za masu m (G = mg). m ve6&e Jedinica SI Druge mjere 1 kilogram u sekundi (kgls) gramu sekundi gram u OOnuti gram na sat kilogram u minuti kilogram na sat 1 gls tonau sekundi tona u minuti tonana sat 2. To je u smislu JUS A. Pretok mase qm. t).025 (1980). Volumenski protok q. mjerenu uN.

2.Slrojarski prirucnik kvadratni milimeter u sekundi 1 mm2/s = 10-6 m2/s 6S 1 kvadratni metar u sekundi (m2/s) .25 mbar »Relativni redovno) atmosferskog tlak Pe« je ralika apsolutnoga tlaka Pa: Pe = P Pa - tIaka P i (nekog drugog ali P > Pa P < Pa Pe > 0 Pe < 0 pretIak podtlak 4. (pascal) (Pa = N/m2) milipaskal kilopaskal megapaskal kilonjutn na kvadratni metar meganjutn na kvadratni metar njutn na kvadratni milimetar kilonjutn na kvadr. lmpuls site Ft. Tlak P. Kinematicka viskoznost v = 10-3Pa . Moment site M. naprezanje (J. s Jedinica SI Druga mjera 6 . okretni moment T. Jedinica SI 1 njutn-metar (N m) Druge mjere milinjutn-metar 1 mN m njutn-milimetar 1 N mm kilonjutn-metar meganjutn-metar 3. Dinamicka viskoznost'1 Jedinica SI 1 kN s = 103N s = 1 Mg mls 1 paskal-sekunda (Pa . Druge mjere = 10-3 N m 1 kN m = 103N m 1 MN m = 106N m = 10-3 N m 1 paskal. s = N slm2) Drugamjera milipaskai-sekunda 1 mPa. milimetar bar milibar mikrobar standardni atmosferski tlak 1 mPa 1 kPa = 10-3 Pa = 1 MPa 1 kN/m2 1 MN/m2 1 N/mm2 = 106 Pa = 1 kPa = 1 MPa = 1 MPa 103 Pa 1 kN/mm2= 1 OPa 1 bar = 105Pa 1 mbar = 102Pa 1 J. s 6. 'r Jedinica SI.lbar = 10-1 Pa Pa = 1013. kolicina gibanja m v Jedinica SI Druge mjere 1 njutn-sekunda (N s) = = 1 mN s = 10-3 N s = 1 g mls 1 kilogram-metar u sekundi (kg mls) milinjutn-sekunda kilonjutn-sekunda 5. M.

=1u6J = 103J = 1u9J 1 kW h = 1J = 3600 J = 1 kJ = 3600 kJ = 0.00 °C trojna tocka vode 0.00 K). Snaga p. jednaka temperatumoj razlici ~t. mjerena u kelvinima (K). rod W.(l Jedinica SI 1 vat (watt) (W = J/s) Druge mjere milivat kilovat megavat gigavat kilodZul u sekundi kilodzul na sat Toplinske 1 MWh= 3600MJ aJ 1mW 1 kW 1MW 1GW 1 kJ/s 1 kJth = 103W = 106W = 109W = 1 kW = 1/3600 kW 1. mjerenoj u stupnjevima Celzija eC): 66 ~T(K) = ~teC) .01 °C 273. toplinski tok <P.t(°C) = 273.15 K b) Medu istim je temperaturama temperatuma razlika ~ T. Energija E.16 K vreliste vode 100.15 T t Dakle vrijedi: 0. Temperatura Jedinica SI za (termodinamicku) temperaturu je 1 kelvin (K).16. toplina Q veliCine Jedinica SI Druge mjere 1 dzul (Joule) (J kilodzul megadzul gigadZul vat-sekunda vat-sat kilovat-sekunda kilovat-sat = N m) 1 kJ 1 MJ 1 GJ 1Ws 1Wh 1 kW s 1 eV . dio temperatume razlike izmedu apsolutne nule i trojne tocke vode Druga mjera za temperaturu je stupanj Celzija eC).15 K 0. dio temperatume razlike (pri tlaku od 1.160219 = 10-3 W megavat-sat elektron-volt 2.15 °C lediste vode 273.00 0C). Celzijeva se temperatura t mjeri od ledista vode (0.00 °C 373.01325 bar) izmedu ledista i vrelista vode. Jedinica kelvin je 273. Stupanj Celzijaje 100. Jedinica kelvin i stupanj Celzija su jednaki: 1 K veliCiDe = 1 °C a) Temperatuma skala Apsolutna se temperatura T mjeri od apsolutne nule (0.00 K apsolutna nula -273.Energetske 1. T(K) .

. Ogrjevna moc gornja Hs. SpecifiCna 1 dZul (J) kilodZul h lkJ = 103J = 103Jlkg = 103JIK enta/pija Jedinica SI Druga mjera 1 dZul po kilogramu (Jlkg) kilodZul po kilogramu 1 kJlkg -. Toplinski prije/az a. Specificni top/inski kilpacitet c Jedinica SI 1 dZul po kilogramu i kelvinu (Jlkg K) Druga mjera kilodZul po kilogramu i kelvinu 1 kJlkg K = 103 Jlkg K 5..U111(m . K) ~ Brzina zagrijavanjai ohladivanja Tit (dT/dt) Jedinica SI 1 kelvin u sekundi (Kls) Druge mjere kelvin u minuti kelvin na sat = 10-6 K-1 1 Klmin 1 KIh = 1/60 kls = 1/3600 kls . K) ~1. Specificna entropija s Jednota SI 1 dZul po kelvinu i kilogramu (JIK kg) Druga mjera kilodZul po kelvinu i kilogramu 1 kJlK kg ~. fJ Jedinica SI 1 metar po metro i kelvinu mI(m .:. . Entropija S Jedinica SI Druga mjera 1 dZul po kelvinu (JIK) kilodZul po kelvinu 1 kJIK s.: Tmrperaturno raztezanjea.. K) = K-1) Druga mjera mikrometar po metru i kelvinu If.. K) kilovat po metru i kelvinu 1 kW/(m . toplinski prolaz k Jedinica SI Druga mjera 1 vat po kvadratnom metru i kelvinu (W/m2 K) kilovat po kvadratnom metru i kelvinu 67 . Toplinska vod/jivost A Jedinica SI Druga mjera 1 vat po metru i kelvinu (W/(m . Entalpija H Jedinica SI Druga mjera 6.. K) = 103 W/(m . i donja Hi Jedinica SI Druge mjere 1 dZul po kilogramu (Jlkg) kilodZul na kilogram megadtul po kilogramu = 103 J/K = 103Jlkg = 106 Jlkg kg 1 kJlkg 1 MJlkg ~:::..

Ekvivalenlna doza ionizirajucega zratenja BD = (biolo~ki uan raznih vrsta B=1O Jedinica SI 1 sivert. npr. Molni volumen Vm Jedinica SI 1 kubni metar po molu (m3/mol) Druga mjera kubni metar po kilomolu 1 m3lkmol = = 10-3 kg/mol 10-3 kg/mol = = 1O-3/mol 3. Molni loplinski kapacilel Cm Jedinica SI 1 dZulpo molu i kelvinu (J/mol K) Druge mjere dZulpo kilomolu i kelvinu 1 JlkmolK kiloZdul po kilomolu i kelvinu 1 kJlkmolK kilodZul po molu i kelvinu 1 kJ/mol K = 1O-3J/molK = 1 J/mol K = 103 J/mol K = 5. Koncentracija/Van (molarnosl) lIVm Jedinica SI 1 mol po kubnom metru (mol/m3) Druga mjera kilomol po kubnom metru 1 kmol/m3 103 mol/m3 4. dovedena tijelu mase m) Jedinica SI 1 grej. sievert (Sv = Jlkg) 4. becquerel (Bq = S-I) 2.MolDe "e1iane 1. Apsorbirana doza ionizirajucegazratenja D = Elm (energija zrarenja E. za zrarenje a je . Aktivnosl radioaklivnogaizvoraA = dNldl (brojjezgri N raspalih u vremenu I) Jedinica SI 1 bekerel. Ekspozicijska doza ionizirajucegazratenja Qlm (ionizacijom izazvan naboj Q u zraku mase m) Jedinica SI 1 kulon po kilogramu (Clkg) 68 zrarenja s obzirom na rendgensko zracenje: B = 1. Molna enlropijaSm Jedinica SI 1 dZulpo kelvinu i molu (JIK mol) Druge mjere dZul po kilomolu i kelvinu 1 JIK mol = 1 J/mol 10-3 J/mol = 103J/mol = 1O-3JlKmol kilodZulpo kilomolu i kelvinu 1 kJlK kmol = 1 JIK mol kilodful po molu i kelvinu 1 kJIK mol = 103J/K mol VeIi&e D'8CeDja 1. Molna masa mm Jedinica SI 1 kilogram po molu (kg/mol) 1 g/mol Druge mlere gram po molu 1 kglkmol kilogram po kilomolu 2. gray (Gy = J/kg) 3. Molna enlalpijahm Jedinica SI 1 dZulpo molu (J/mol) 1 Jlkmol Druge mjere dZulpo kilomolu 1 kJlkmol kilodZulpo kilomolu 1 kJ/mol kilodful po molu 6.

Specijicni (e/ektricni) Jedinica SI Druga nijera I om-meter om-kvadratni 7. Elektricni otpor R Jedinica SI Druge nijere I om (ohm) (0 = V/A) miliom I mO kiloom I ill otpor e (Q m) milimetar na metar I Omm2/m = 10-6 Om = 10-30 = 1030 6. E/ektricna vod/jivost G Jedinica SI I simens (siemens) (S = I/U) 69 . Ekktricna struja J Jedinica SI Druge mjere Elektricne velicine I amper (ampere) nanoamper mikroamper miliamper kiloamper (A) I nA I fJ-A J mA I kA = = = = 10-9 A 10-6 A 10-3A 103A :.. Kolicina e/ektriciteta Jedinica SI (e/ektricni naboj) Q (C I kulon (coulomb) = A s) = = = = 10-3 C 103C IC 3600 C Druge mjere milikulon kilokulon amper-sekunda amper-sat I mC I kC IAs I Ah 3 Elektricni napon V Jedinica SI I volt (V Druge mjere mikrovolt milivolt kilovolt megavolt = W/A) IfJ-V ImV IkV IMV = 10-6 V = 10-3 V = 103V = 106V 4. Elektricna jakost po/ja E Jedinica SI Druge mjere I volt po metru (V/m = N/C) milivolt po metru I mY/m = 10-3V/m kilovolt po metru I kV/m = 103V/m volt po milimetru I V/mm = 103 V/m 5.

Gustoca magnetskoga Jedinica SI toka (magnetska I tesJa (T = N/A in =Wb/m2) = 10-12 H = 10-9H = 10-6H = 10-3H indukcija) B Druge mjere nanotesla mikrotesla I nT lILT = 10-9 T . Rasvijetljenost I kandela na kvadratni I lumen (lm E metar (cd/m2) = cd . Luminancija B Jedinica SI 4. lnduktivitet L Jedinica SI I henri (henry) (H = Vs/A) 1pH Druge mjere pikohenri nanohenri I nH mikrohenri I ILH milihenri . Jakost svjetla I Jedinica SI 1 kandela (candela) (cd) 3. I farad (F = C/V) pikofarad nanofarad mikrofarad milifarad IpF I nF IILF ImF = 10-12F = 10-9 F = 10-6F = 10-3F 9. militesla I mT = 10-6T = 10-3 T 11.8. Svjetlosni tok Jedinica SI 5. Jakost energetskoga zracenja Jedinica SI 1 vat na steradian (W/sr) 2. sr) Jedinica SI 70 I luks (lux) (Ix = Im/m2) . Magnetski tok tI> Jedinica SI 1 veber (weber) (Wb = T m2) I mWb = 10-3Wb Druga mjera miliveber 12. I mH 10. Magnetska jakost polja H JedinicaSI Druge mjere 1 amper po metru (A/m) miliamper po metru kiloamper po metru amper po milimetru I mA/m I kA/m I A/mm = 10-3A/m = = 103 A/m 103 A/m Svjetlosne velil!ine 1. Kapacitet C Jedinica SI Druge mjere .

3048 m/s = 0.lsec. col.lcu. inch stopa.017 kg/m3 = 0.32 . = 100 kg = 9. Za volumen cubic inch cubic foot cubic yard registarska tona 4. 1 ur 1k = 2240 lb. 1 yd.32 dm3 = cu. Za brzinu foot per minute foot per second yard per second 1A = 1 11 = 1 in. = 16.4 mm 12" 3' 2 yds. pound per cubic yard 1 lb. (") = 1 ft.lmin.STARE JEDINICE I MJERE (ukljuCiv~i i anglosaske mjere) Zakonom 0 mjemim jedinicama i mjerilima (1984) ove su jedinice z a bra ~j e n e z a j a v n u up 0 t r e b u u Jugoslaviji. Za masu kvintal. sec. = 0. 10-3 m2 1 sq.1 nm 1 I1m 25. ~.45359kg = 1016.2903 dm2= 92. 10-3 m3 0.4516 cm2= 645.2 g = 27680 kg/m3 = 16.80665 kg = 0. in pound per cubic foot 1 lb. ft.lcu. =9.9144 m/s = 0.832 m3 1 ft.lsec. 6. yd. yd. = 0.16 . 1 yd.387 . per sec.metricka centa hyl funta.0254 m = 0. yard per sec. pound (libre) long-tona. T. Za gustocu pound per cubic inch 1 lb. per sec. long ton karat (metricki) 1q 1 hyl lib. = 1 fm. = 0.00508 m/s = 0. 10-6 m2 1 sq. (') = 1 yd. = 16.3048 m/s2 = 0. Za povrsinu barn square inch square foot square yard 3. = 28.9144 m = 1.lsec.59328 kg/m3 7. 1 ft. = R. 1 ft.3048 m = 0.83613 m2 1 1 1 1 cu. Za ufa strucna podruCja jopuStene su iznimke (koje proizlaze iz medunarodnih ugovora Jugoslavije).903 . = 10-10m = 10-6m = 0. (angstrom) mikron paIac. foot jard (yard) fadom. in.lcu. ft.Za duljinu - ongstrem.01 m/s2 = 0. 71 . sec. fathom =.lsec.387 cm3= cu.8288m 1b = 100 fm2 = 10-28m2 1 sq. in. Za ubrzanje 1 Gal = 1 cm/s2 gal foot per sec. = 6. ft.76455 m3 2. 10-6 m3 28.yd.9144 m/s2 5. ft. = 100 cu.05kg = 0.

H20 = I p. = I LIT s.80665 N = 9.1 29.0 stupn. I atm I at I mm Hg I mm H20 I kp/m2 = to-3p = 1O-3kp = 9.8 ~ 76.00 1.8.8 mm2/s 1. = I L/T s.4 Iznad IOOE= 76 mm2/s treba za svaki IOE dodati 7.4 1.5 Pa 9806650 Pa 10-1 Pa 103Pa 10' Pa 3386 Pa 249.25 7.08 6.6mm2/s. Za si/u miJipond pond kilopond megapond din sthene poundal 9.80665 = 103kp =IOILN = 10-'N =I03N = 101325 . f.9 60. 10-3 N = 9.80665 Pa 9. n .10-6 N = 9. Za tlak i naprezanje fizikalna atmosfera tehnifka atmosfera stupac live (0 0c) stupac vode (4°C) kilopond .0 H.88 Pa 5.3 1.80665.5 37.po kvadratnom centimetru I kp/cm2 - po kvadratnom milimetru = = = I kp/mm2 I barye = 0.0 1.po kvadratnom metro barye pieze hectopieze inch of mercury inch of water pound per square inch pound per square foot pound per square yard long ton per square inch long ton per square foot 10. s.2 1. Hg = I in.ievi po Engleru °E: °E 1.6 1.5Pa = I kp/m2 = I mm H20 = I at = 133.66 ~ ~ ~ U ~ U ~ ~ ~ mm2/s 16. Za kinematicnu viskoznost centistoks stoks (stokes) Imp Ip I kp IMp I dyn 1st °1pd.4 45. s.1 1. = I p.92 5.1 Pa 6895 Pa 47.320 Pa 15444151 Pa IOn51 Pa .80665 . f. Za dinamicku viskoznost centipoaz poaz (poise) dekapoaz 11. I cP IP I daP I eSt 1St = 10-3Pas = 10-1 Pas = I Pas = I mm2/s = 10-6 m2/s = 10-4m2/s 2.138254 N = 760 mm Hg Pa = I kp/cm2 = 98066. i.2 52.80665 Pa 98066. i. = I p.82 2.323Pa = 9.7 21. s.5 1.8 68.1N/m2 = I pz = I kN/m2 = = = I bar I hpz = I in. 103 N = 0. y.41 9.82 3.

055 .3558W foot-pound per second 1 HP = 745.80665 W 1 kp mls kilopond-metar u sekundi konjska snaga 1 KM (KS) = 735.. (x .12.01 Gy = 0.685 .-lb.01 Sv = 2. vrelgte vode 212 of.32) °C = 2. Za elektricne velicine 1 gauss za gustoeu magnetskoga toka 1 maxwell za magnetski tok 1 oersted za magnetsku jakost polja 16. 648 .32) + 273 K .7 .917cd = 1. Za snagu. toplinu kilopond-metar konjska snaga-sat kalorija kilokalorija litar-atmosfera erg foot-pound horse power-hour british thermal unit 1 kp m 1 KM h (KS h) 1 cal 1 kcal 11 at 1 erg 1 ft. 106J 1.1868 J 4186. Za energiju.163W kilokalorija na sat = 10-7W 1 ergls erg u sekundi 1 ft.1868 W 1 kcallh = 1. Za svjetlosne velicine 1 hefnerova svijeca za jakost svjetla 1 medunarodna svijeea = 1 sb stilb za luminanciju za rasvijetljenost 17. Za velicine zracenja za aktivnost radioaktivnoga izvora za apsorbiranu dozu ionizirajuceg zracenja za ekvivalentnu dozu ionizirajuceg zraeenja za ekspozicijsku dozu ioniziranoga zrarenja x of = 2. (x . 103J 13.0665 J 10-7J 1. rad.7W horse power 1 BTU/h = 0.= 10-4T = 10-8Wb = 103/4n Nm = 0. 106J 4.. 1 HP h 1 BTU = 9.80665J = = = = = = = = 2. = 1.-Ib.10-' C/kg 73 curie rad rem rontgen = 1 Ci = 1 rd = 1 rem =IR .02cd = 104 cd/m2 nit phot = 1 nt = 1 ph = 1 cd/m2 = 104Ix = 3.58.293W british thermal unit per hour 1~.lsec. Za temperaturu stupanj Fahrenheita eF) je definiran temperaturama: ledi~te vode 32 "P.3558J 2. 1010Bq = 0.499 W 1 calls kalorija u sekundi = 4. toplinski tok = 9. Prerarunavanje na temperatumoj skali 9 9 15.8 J 98.

11lahor 12 ..32/(144.0 kg/dm3 N = 90 oBe pri (I = 0. niti njihova disocijacija pri visokim temperaturama. 5 6.013 25 bar) zaprema volumen od 1 m3. To je masa plina (kg) koja je brojcano jednaka njegovoj gustoci (kg/m3) pa ima stoga za svaki plin drugu vrijednost. 102 vihor 11 103. .8eaufortova skala« oznacuje brzinu vjetra (u meteorologiji) pomocu posebne mjere »bofor« u ovisnosti 0 brzini vjetra v: - bofor 1 2 3 4 5 6 74 v km/h 1 . 61 8 62.0 kg/dm3 N = 66 oBe pri (I = 1. npr.8427 kg/dm3 Za preraeunavanje vrijedi (I = 144.. 19 20 .663 (Pritom nije uzeto u obzir odstupanje realnih plinova od pona~anja idealnih.32 b) Za kapljevine .: 1. zastarjela mjera (u jugoslavenskom zakonu 0 mjernim jedinicama i mjerilima uopee nije spomenuta).r POSEBNE MJERE 1. 74 olujni vjetar 9 75. . .2505 kg du~ika 1.4290 kg kisika 1. . .? 1 kg/dm3 odredena je Baumeova skala vrijednostima N N = ° oBe pri (I= 1.Standardni (nonnni) kubni metar« je masa plina koja pri standardnom stanju (pri temperaturi ° . .8aume-ova areometarska skala« slufi za odredivanje gustOCe kapljevina pomoeu stupnjeva Baume-a (OBe).... 2...321(134.. . 38 39 .. ..366 1000 4. 28 vjetric 29 . . ...6434 kg/dm3 Za preracunavanje vrijedi (I = 144... .C i tlaku 1.C volumen m3 -100 0. a) Za kapljevine gustoCe (I.) »Standardni kubni metar« je nepregledna. 88 10 89 ..117 12 > 117 orkan .9768 kg ugljicnog dioksida Volumen »standardnoga kubnog metra« je za razlicite temperature razliCit pa iznosi za idealni plin pri temperaturi.32 N) + (kg/dm3) 3.N) (kg/dm3) je Baumeova skala vrijed- gustOCe (I ~ 1 kg/dm3 odredena nostima N N = 10 oBe pri (I = 1. ..634 veoma ° 1 100 1. 49 jaCivjetar bofor v km/h 7 50.

Pri elektricki neutralnim atomima je broj elektrona jednak broju protona (= rednom broju Z).). Dio elementa koji dalje ne motemo vi§e dijeliti nazivamo atom. Npr.9108. Tim su nabojem odredena kemijska i fizikalna svojstva elementa.10-18 As g neutron 1.10-18As . J2: 22: 32: .neutroni. . 75 .675 10-24g o elektron 0.160. protona i neutrona. (Pro- . L. tj. U jezgri atoma (promjera reda velicine ::: 10-14 m) skupljena je gotovo sva masa atoma. uranov atom (Z = 92) relativne atomske mase A = 238 sastoji se iz 92 protona i 146 neutrona. e = elektroni Naboj jezgre odreden je brojem protona koji je jednak »rednom broju Z« dementa. 10-27 g -0. Sve 1PC)jevemOZemo rastaviti na eIemente koje dalje ne mozema rastavljati nikatYim kemijskim sredstvima. MiN. P i Q (kojih se polumjeri odnose kao kvadrati cijelih brojeva. Mase i naboji nukleona i elektrona iznose: masa naboj proton 1.672 10-24 + 0.) Nuklearna je fizika po svojim otkricima razviJa (Bohrov) model 0 zgradi atoma. n =. gdje su sabrani nukleoni.160. a jezgru okruzuju negativno nabijeni elektroni. 0. tj. tj. M.TVARI SASTAV TVARI Tvar (materija) se sastoji od kemijskih elemenata iIi qjihovih spojeva. daje »maseni broj A« (relativnu atomsku masu) elementa. Ukupan broj nukleona.1nm = 1O-lom.. . Broj elektrona u svakoj Ijusci je ogranieen (2n2): Ijuska najveci broj elektrona K 2 L 8 M 18 N 32 0 P Q (SO) (72) (98) EIektronima su sasvim popunjene samo Ijuske K. atoma iznosi po redu velicinepribliwo 0. p ""'" protoni. pozitivno nabijeni protoni i elektricki neutralni neutroni. prema lojem se sastoji atom svakoga elementa od jezgre. L. N. Elektroni kruze oko atomske jezgre po odredenim stazama (kruwim odnosno elipticnim) koje teku po energetski razmje§tenim Ijuskama K. .

10 40.93 S8.008 4.92 78.62 88.71 63.OO 54.91 83.9 106.4S 39.Kemijskl Simbol.94 S2.31 26.18 22.47 87.96 79.9S 39.01 14.939 9. redni (atomski) broj Z (= broj atomska masa A (s obzirom na ugljikov izotop 12(.97 32.003 6.81 12.01 16.37 69.012 10.4 I K 1 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 L M N 0 I 1 2 3 4 S 6 7 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 1 2 3 4 S 6 7 8 8 8 9 10 11 13 13 14 15 16 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 1 2 2 2 2 1 2 2 2 2 1 2 3 4 5 6 7 8 8 8 9 10 12 13 14 15 16 18 1 2 2 2 1 1 1 1 I .08 44.06 3S.59 74.1 102.99 24.96 47.80 8S.22 92.72 72.91 91.85 58.eljezo kobalt nikal bakar cink galij germanij aTSen selen brom kripton rubidij stroncij itrij cirkonij niobij molibden tehnecij rutenij rodij patadij 76 I Simbol H He Li Be B C N 0 F Ne Na Mg AI Si P S Cl Ar K Ca Se Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn Ga Ge As Se Br Kr Rb Sr y Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Z 1 2 3 4 S 6 7 8 9 10 It 12 13 14 IS 16 17 18 19 20 21 22 23 24 2S 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 A 1.90 SO.98 28.) Element vodik helij litij berilij bor ugljik duJik kisik fluor neon natrij magnezij aluminij silicij rosfor sumpor k10r argon kalij kalcij skandij titan vanadij krom mangan t.S4 65.94 55.91 95.00 20.00 19.94 (99) 101.09 30.

0 200. relativna i raspored elektrona po Ijuskama (K do Q) Element srebro bdmij mdij kosilar antimon idur jod benon azij barij lantan a:r praseodim neodim prometij samarij europij I Simbol Z Ag Cd In Sn Sb Te J Xe Cs Ba La Cc Pr Nd Pm Srn Eu Gd Tb Dy Ho Er Tm Yb Lu Hf Ta VII Re Os lr Pt Au Hg TI Pb Bi Po At Rn Fr Ra Ac Tb Pa U 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 A I K 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 L 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 M 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 N 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 20 21 22 23 24 25 25 27 28 29 30 31 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 0 I 2 3 4 5 6 7 8 8 8 9 8 8 8 8 8 8 9 8 8 8 8 8 8 9 10 11 12 13 14 15 16 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 20 21 P Q gadolinij. terbij disprozij bolmij erbij tulij iterbij lutecij bafnij tantal volfram renij osmij iridij platina zIato Ziva talij olovo bizmut polonij aslat radon francij radij aktinij torij protaktinij man 74.3 168.8 127.7 121.2 (145) 150.9 137. 107.9 131.9 I 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 1 2 3 4 5 6 7 8 8 8 9 10 9 9 1 2 2 2 2 2 77 .0 I I 183.2 195.4 114.9 144.3 158.3 132.0 157.6 126.5 180.6 204.9 186.4 152.9 167.9 112.3 138.0 (231) 238.4 207.8 118.0 175.0 (210) (210) (222) (223) (226) (227) 232.9 173.1 140.0 178.2 209.9 162.1 197.dementi ona u atomu).5 164.2 192.9 140.2 190.

VeCina kemijskih elemenata su kovine. Na. postoje elementi. pri jednakom broju protona) broj elektrona moze biti veCi ili manji. deuterij D = 2H (s protonom i jednim neutronom) i tritij T = 3H (s protonom i dvama neutronima). "78 . Tosu tipicne ne k 0 v i n e (nevodeelektricnu struju). koji nije vi~ elektricki neutralan. koji imaju na vanjskoj Ijusci sedam iIi ~est elektrona (pri elementima smalimbrojemprotonaimanje).280% izotopa 238U. pri jednakom broju protona) moguee su razlicite atomske mase A (zbog razliCitog broja neutrona). kojih u prirodi nema: Z A* :::::: 93 (237) 94 (242) 95 (243) 96 (247) 97 (247) 98 (249) 99 (254) 100 (253) 101 (256) 102 (253) 103 (257) 104 (261) 105 (262) izotop. AI. Pri jednakom rednom broju Z (tj. Prirodni se elementi sastoje veCinom od stalne mje~avine svojih izotopa. Medu elementima. Na primjer: prirodni uran sadrZi 99. Pri vodiku npr. a vrijede za najstabilniji . ilazivamo ion. koji formiraju samo katione ili anione. Pozitivni ioni (kationi) nastaju od atoma. 0. Podaci se iz raznih izvora znatno raz1ikuju. od takvih. razlikuju se samo po fizikalnim svojstvima. Co itd. P. koji imaju na vanjskoj Ijusci samo jedan ili dva elektrona (pri elementimasveCim brojem protonai vi~). Takav atom. F.714 % izotopa mU i 0. Pri jednakom pozitivnom naboju jezgre (tj. tj. ali s razliCitim relativnim atomskim masama (masenim brojevima). koji pod odredenim okolnostima formiraju jedne ili druge atome. Elemente s jednakim rednim brojem (s jednakim nabojem jezgre). hanii [OOriD elementi. Elementi sa eetiri elektrona u vanjskoj Ijusci samo ponekad formiraju ione. Negativni ioni (anioni) nastaju od atoma. Tosu tipiene k 0 v i n e (dobrovode elektricnu struju). Izotopi se vladaju kemijski potpuno jednako.). poznamo tri izotopa: vodik H = tH (s protonom i bez neutrona). npr.Transurani su umjetno dobiveni (radioaktivni) Element neptunij plutonij americij kirij (curij) berkelij kaliCornij ajntajnij [ermij mendelevij nobelij lavrencij kurtatovij Simbol Np Pu Am Cm Bk CC Es Fm Md No Lw Ku Ha (Bo) . tj. nazivamo izotopima. koji mogu primati elektrone. koji mogu odavati elektrone. od takvih. (Samo 22 prirodna elementa sastoje se od samo jednoga izotopa.006% izotopa 234U.

6 7 K Ca 19720711]: Ga RbSr 55 Cs 87 Fr 56 Ba 88 Ra JUJUfBi 83 Po 84 I At 85 I Lijevo i pod debelom crtom 4 kovine. MgA\ 12.Periodli!ni slstem elemenata Brojcvi povrh simbola su redn. brojevi Z. Omaka -: elementi (nekqvine). Au -----:.Z = 58.103: aktinidi-.5 --.71: Hg Ae 104---WS 89"-. koji tvore samo negativne lone (anione).. (po Mendeljejevu) Omaka +: elementi (kovine). 39 Y 40 Zr 41 Nb 42 Mo 43 Te 44 Ru 45 Rh 46 Pd 47 Ag 48 Cd La Hf Ta 74 W 75 Re 76 Os 77Ir 78 Pt ----5771172736 ". koji tvore samo pozitivne ione (katione). SO. desno i iznad debele erte Sporedna skupina 6 5 23 V 24 Cr . 2 4 7 25 Mn 26 Fe 8 27 Co 28 Ni I - Ti 22 5 29 Cu 30 Zt. 16S 34 Se Te F 17Cl 35 Br J 10 Ne 18 Ar 36 Kr 54 Xe 86 Rn -JP ---.-1 Ku Ha lantanidi-.nekovine. Glavna skupina Period I I H 3 Li Na 11- 11 I III I IV I - V I - VI I VII I VIII - 1 2 3 1 ....I k 13 In 81 Tt 3 Se 2\ - -9 2 He 7 14Si 32 Ge 50 Sn 82 Pb - 8 - N 15P 33 As Sb O. .. Z = 90. 79 U sporednoj skupini su svi elementi samo kovine.

320 0. 2 3 5 5 5 - 630.290 2 6.323 0.364 I.8 119. 3.502 0.3 -218.1 2 2 2 2.232 0.0 220 450 Va/encijaje broj vodikovih atoma koje atom elementa moze vezati u molekulu ili ih u njoj moZe nadomjestiti. 4.234 0.429 0. 0.3 -210.--.332 2070 4810 6240 Borova skupina B AI 111 Ga In TI Ugljikova skupino C Si IV Ge Sn Pb Duiikova skupina N P V As Sb Bi Ha/kogeni VI 0 S Se Te 0.8 280 610 1440 1420 1820 1740 1550 2600 3500 2300 2699 5910 7310 11 850 2220 2330 5360 7298 11 340 1.313 0.7 1370 892 770 680 690 (20°C) kg/m' 0.448 2 1280 650 850 770 704 2300 660.0 44. 3 3 3 3 1.4 300 3700 1430 958 231.282 0.250 0. 3 2770 1110 1440 1380 1640 2550 2060 2071 1450 1460 4830 2300 2700 2270 1740 -195. 6.Svojstva Promjer atoma nm 0. 2 2. 2 4 4 4.476 0.6 680 1390 .5 271.4.6- I -183.342 -. 5.4 3.7 63 39 28 0C -252.9 327. 5.540 TaJi~te I Elemen~ skupina slmbol H A/ka/ne kovine Li Na I K Rb Cs Zemno-alka/ne kovine 11 Be Mg Ca Sr Ba Valencija.2 2.216 0.0 444.316 0.393 0.084 530 970 860 1530 1900 I I I I I I I .-0.8 156. 80 .225 0.4 186 97. 2 4.165 1820 5730 6620 9800 1.270 0.106 0. 0.1 29. 3.279 0.169 0.212 0.349 0.383 0. 4. I Vreli~te I Gustoea I I °C -259.154 0. 3.314 0.

3.166 0.7 58 183 -268.elemenata Promjer atoma nm 0.304 0.294' 0.9 5100 3400 2500 2150 2740 2900 2730 2600 906 5050 3300 4800 4900 4500 4000 2210 765 3700 6100 5930 5900 5500 5300 4410 2970 356.317 0.4.257 0. period 7 .2 114 -271.4.2 1. 2.8 -152 -108 Gus toCa I (200C) .275 0.275 0.293 0.2 -34. 3 4. 7 0 0 0 0 0 Pkmeniti plinavi He Ne VIII Ar Kr Xe Kovine sporednih skupina Ti V Cr Mn Fe 4. 2 3. 5 I.8 320. 2.275 0.6 4.249 0.271 0. 3.255 0.4 -157 -112 I Vreli~te ° C -188.280 0.Strojarski .320 0. 3 2. 1 1.136 0.4 -248.271 0.663 3.319 0.578 3.488 5. period Co Ni Cu Zn Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Ag Cd Hr Ta W Re Os Ir Pt Au Hg priru~nik 0.0 -185. 3 6.282 0.9 -246. 2 6. 5.294 0. 1 2 4 5.4 7. 7.4 2.000 3120 4930 . 4 2 3 3 1820 1735 1930 1245 1539 1492 1453 1083 419.6 -189.400 0.252 0.270 0.382 0.440 0.4 1 2 4 5 6. 5 I. kg/m' 1.310 4.226 0. 6 3.270 Tali~te I Elemen~ skupina stmbol Halogeni VII F Cl Br J Valencija I I °C -223 -101 -7. 6 4. period 6.9 2996 3380 3170 2700 2443 1769 1063 -38. 3.270 0.6 I 4540 6000 7190 7430 7870 8900 8900 8960 7133 6500 8570 10200 11460 12200 12440 12000 10490 8650 11400 16600 19300 20000 22500 22 500 21450 19320 13 550 81 2.839 1.288 0. 3.250 0.288 0.250 0.495 0. 5.194 0. 2.277 0. 1 4. 1 5.5 1750 2415 2625 2500 1960 1552 960.267 0. 5 7 3.

Ionske su veze karakteristifne za kovinske okside (npr. nekovinski oksidi i hidridi (C02. dok u krutom stanju formiraju skupnu kristalnu re!etku. Na20) i hidrokside (opr. posebno su znafajni organski spojevi. a odlikuju se narocito dobrom elektricnom i toplinskom vodljivo§Cu te tvrdoeom i gnjetljivo§Cu (mogucnost preoblikovanja. npr. do veoma velikih molekula. elektrovalentne) Ionske veze nastaju medu kovinskim i nekovinskim atomima na taj nafin. Soli imaju visoka tali!ta i vreli!ta te su pravi elektroliti. tvari dijamantnog tipa (s visokim tali§tima i vreli§tima) s vrlo jakim atomskim vezama (tvrdoea!). 2. S02. H~) i spojevi nekovina (SCI2. ~~). Alomske veze (homeopolame. polivinilklorida (~H3Cl)n. PCI3). Kovinske su veze karakteristifne za sve kovine i njihove slitine. priprostih ugljikovodika (C~. Ionske veze (heteropolame. Anorganski spojevi 5 atomskim vezama su: pretemo plinovite tvari (s niskim tali§tima i vreli§tima). Ne vode elektrifne struje. N~. Kovinske veze Kovinske valentnih - veze su veze medu kovinskim re!etkama. da kovinski atomi odaju vanjske (valentne) elektrone (jednoga iIi vi§e) te postaju pozitivnim ionima kationima. npr. Spojevi 5 atomskim vezama (molekularnu zgradu) obuhvaCaju razmjerno m~i broj anorganskih spojeva. u taljevini ill otopini vode elektrifnu struju. sve atomima. nekovin- - ski elementi (H2. NH3. Zajednifki elektroni vi~ atoma tvore molekule. B4C). °2. kovkost). 3. kovalentne) Atomske veze su veze medu nekovinskim atomima. i to od priprostih dvoatomnih do vrlo velikih molekllla 5 vi!!: stotina iIi vi!!: tisuCa atoma.KEMDSKl SPOJEVI Kemljske veze 1. kovine. NaOH) a narocito za sol i. 82 . U plinovitom ill tekueem stanju (ili u otopini) su pozitivni i negativni ioni slobodno gibljivi. pri eemu su ioni nosioci naboja. nekovinski atomi pak primaju vanjske elektrone i postaju negativnim ionima . S porastom broja atoma u molekuli prelaze te tvari iz plinovitih u tekuCe i potom u krute. Organski spojevi sefu od malih molekula. dijamant (C) i nekovinski karbidi (SiC. npr. Tima su slifni takoder nekovinski nitridi (BN. koje tvore nabijeni. su atomi elektroni U kristalnim elektrona - - odavanjem medu pozitivno valentni pa se kreeu ojima u re!etki razmjerno slobodno. koje su spojevi pozitivnih (kovinskih) i negativnih (oekovinskih) Iona (NaCI = Na+ + a-). npr. Si3N4).anionima.

282. S.WDovitom stanju ~ :":c Pri eksotermickim reakcijama se toplina oslobada (odvodi. H-5 H3J' .1 -33. Negativno nabijena jed.5 -14 -252.92 127.7 0.Kemijske reakcije ~edoIadZbe kemijskih reakcija prikazuju koliCinske odnose sudjelujuCih tvari 2 H2 + O2 2 mola 1 mol 2. tekuci ili kruti (nekovinski su hidridi plinoviti ili tekuCi).32 g 2 m3 1 m3 = 2 H20 2 mola 2.. -).124.00 27.C) Opaska masa Talite .03 20.53 26 688 3 Voda i vodikov peroksid su istodobno hidrid i oksid.35 0.18 g 2 m3 ~.2 g 1.08 34.t H: F§dridi 3-0 H:02' '3 :1 RF He HBr a.66 -35.01 17.7 1.7 -92.3 -112 -88. Reakcije redukcija . Hidridi Hidridi su binami spojevi vodika s nekovinama ili nekim kovinama.00 -89 -77.016 18.4 (4 bar) -61.0 3.9 -133.9 kJ/mol O2 = CO2 .286. Hidridi ~ pIinoviti. 2.novaientna skupina CN.0 1000.4 1. +): 1 - + O2 = H20 .54 -87.C GustoCa kg/m' (O..8 -82.01 36.02 34.7kJ/mol C + 2" O2= CO . " Pozitivno nabijena jednovaletna skupina NH.771 987 19.46 80.03 -259.406.:J = H2 + + O2 + 286.4 -83.'ojstva vodika i nekovinskih T'Iar I molekularna Relativna hidrida Vrelite .0kJ/mol CO + C + '-'.8 1. 83 .C :-.50 5.4 0.po medustupnjevima ili neposredno (Hessov zakon).oksidacija (»red-oks«) nastaju iz djelomiCnih reakcija =iakcije (oduzimanje kisika spoju) i oksidacije (spajanje s kisikom).64 -67.= »cijan.5 -50.090 voda (H oksid) H peroksid amonijak Ouorovodik Idorovodik bromovodik jodovodik sumporovodik fosforovodik ciianovodik Ii'CN" 100.9 kJ/mol ?n kemijskoj reakciji odvedena ili dovedena toplina nije ovisna 0 toku reakcije . pri endoterreakcijama se toplina tro~i (dovodi.t = »amonij«.7 kJ/mol + O2 = CO2 . .OWc) 1465 152.91 34.

978 1.01 64.0 I (O°C) Gust kgfm Opaska I P. MoO.3 3.20 40. Mo.08 SiO. CrO 94.3 -103 30 s -75.31 56.06 I0995 P. Fe.O.90 81. Elementi s vie valencija mogu imati i vie razlicitih oksida.O.87 228.1 1943 2387 2320 P trioksid 60.Oksidi Oksidi su binarni spojevi kisika s elementima te su plinoviti.90 2200 196 1235 1420 1595 1538 1650 1080 1705 535 - - WO.0 44.5 - 1.926 1923 N (I) oksid N (11)oksid.94 157.00 350 2500 2572 s 1923 2050 1275 2000 2250 2270 2320 3550 3400 5720 4000 magnezija I p«eno (tivo) vapno - - Cr.8 0C I VreIilte -183.O CUO FeO Fe.4291 -191. SO. 80.8 250 s s -10.8 -207 -78. masa Relat.O.O NO 30.O. N trioksid N pentoksid S dioksid S trioksid 1.01325 bar) Tvar I molek.69 231.08 79.5 16.01 NO.54 70. Kisik 0.06 SO. korund Fe(U)oksid Fe(Ill) oksid Fe(II).5 2630 173.O. 44.5 s -102.01 76.01 CO. CU.19 63.96 68. Kovinski oksidi Na. 108.977 C dioksid 1. Fe(III) oksid Mn(II) oksid Mn(Ill) oksid Mn(II).) -218.54 71. tekuci iIi kruti. MnO Mn. ZOO 84 215. 46.94 223. CrO.98 I 1710 P pentoksid Si dioksid.O. Mn(1I1)oksid Mn(1V)oksid Pb(lI) oksid Pb (IV) oksid 5500 12110 5606 1373 1700 s - 7160 I W(lV)oksid W(VI)oksid cinkovo bjelilo .08 153.O.01 N.250 C monoksid -91.O MgO Cao BaO Al. Svojstva kisika i oksida (pri Pa = 1.01 44. PbO PbO.34 101.85 159.00 Nekovinski oksidi CO 28.81 86. I 32.O.37 1750 - - - - 5210 2800 6000 6400 5990 5240 5180 5090 4500 4856 5026 9500 9365 Cr(U) oksid Cr(IlI) oksid Cr(1V)oksid Cu(I)oksid CU(U) oksid glinica.3 -161 -9. N. I C (s Tilte = sub!. N monoksid N dioksid N (Ill) oksid.94 I 23.01 N.19 239.7 -151 21. kremen K. WO.0. TiO 151.5 - 141.90 231.340 1447 1447 2050 2. I 1 1.99 99.O 61.O.99 143.

.86 379..:-C ca.96 59.Karbidl Karbidi su binami spojevi ugljika s kovinama.c S.82 40. Karbidi su tvrde (i vrlo tvrde) tvari visokog taliMa.. ~ 12..) 3700 > 3500 °C 1 1 kg/m' (O°C) 2220 3510 Opaska I ~i'9it ~ ~t.83 107.. C: a. masa °C (s = sub!.~ molek. . Ok C:k F=.U. 'i' 85 .95 104.00 125.10 180. me -~ Crli Fe.01 12.91 62.99 66.95 61. le s nekovinama B i Si.01 284.. masa 1 °C (s = sub!. roCiio s B..91 64. S'JOjstva duIika i nitrida Re1ativna 1 medu nekovinama pak na- TaMte T-/JIdik .86 24.95 195..95 2730 s 2200 (4 bar) 1500 200 2050 3360 3220 2320 I -195. SPOjstvaug/jika i karbida Gustoea _ Relalivna Tali~te Vremte 1 - T~ molek. .e 2350 2700 s 2300 1890 1665 1837 2570 3500 3877 3140 2830 2777 2857 5500 4300 3900 I 2515 3170 2220 6680 6950 7680 6890 8400 8200 13960 4250 5380 15700 16060 cementit u &licima ) tvrdi karbidni metali Nltridl Nitridi su binarni spojevi du~ika s kovinama.01 55.91 194..01 1-209..) Vreli~te 0C I Gustoe~ _ I kg/m' (O°C) Opaska I 28.~ '. -.71 I I 4830 3500 I ) gustoea amorfnoga 1970 kg/m' brusni materijal karborund s vodom: C..25 40.2511 2255 3050 6350 6570 8260 14100 5190 5630 u ~elicima za nitriralije re.55 176...39 106...8 I 1. " ~.70 237.10 64. ~ .:.C ~ YoC ~ 7:£ TIC ~-c ~~ "'..92 192.00 179.H..

44 1193 1171 220 - - 4600 5010 5000 kubiean ortoromban 1375 s 1240 1200 s Fosfidi MoS.76 142.54 85.92 610 (43 bar) 1123.95 415 1290 1100 1190 - - - 5700 6700 6350 4100 6560 6740 5390 .76 248.20 95.04 97.48 32'061 5ulfidi CS.8 {119.73 252. CrS Cu.13 150.92 44.P Cu.90 119.Sulfidi Sulfidi su binarni spojevi sumpora s kovinama.921 123.70 198.07 159. Svojsrva fosfora i fosfida Tvar Fosfor cmi crveni bijeli Fosfidi CrP Opaska 123.3 1550 s - - I FeS FeS. PbS SnS WS. SnP.P..6 1110 1350 1130 {1100 Opaska I (s =.27 150. ZnS 1185 1114 882 1850 (150 bar) 4000 4800 7500 5080 7500 4087 I pirit Fosfidi su birani spojevi fosfora 5 kovinama.12 84.vidi: hidridi.6 I kg/m' w. Svojsrva sumpora i sulfida naro- . 83). I I 444'61 2046 1960 2070 1261 2020 4100 5600 5780 I monoklin ortoromban 46.S. At.5 CuS 76.P Fe'p MnP 86 221.75 211.03 I 280 I 2690 2200 1820 plamite 725 .C subJ.) 444.99 160. Fe.0 -111.96 86. str.63 112. a medu nekovinama ato sa C (i H . MnS 87.C - Cu.C 5umpor 120 kristaliean amorfan I 256.07 239.C I plamiJte400 .1 83.

natrijev hidroksid kalijev hidroksid kalcijev hidroksid (ga§eno vapno) amonijev hidroksid - = = = = = = = vodena vodena vodena vodena vodena vodena vodena otopina otopina otopina otopina otopina otopina otopina HF HCI HBr HJ H2S H)P HCN NaOH KOH Ca(OHh N~OH 2 Na + 2 H20 -+ 2 NaOH + H2 Na20 + H20 -+ 2 NaOH 2 K + 2 H20 -+ 2 KOH + H2 t t K20 + H20 Ca + 2 H20 Cao + H20 NHJ + H20 -+ 2 KOH -+ Ca(OHh -+ Ca(OHh -+ NH40H + H2 t Karakteristiena sastavina baza je negativno nabijena jednovalentna sku.ilia ill atomska skupina: HCI = H+ + CIH2COJ = H2+ + colBaze (lufine) su spojevi. koji je u vodenoj otopini ?OZitivnonabijen ion H+. Kiseline su vodene otopine spojeva vodika s halogenima iIi drugim ne. npr. Vodene otopine baza sadrfe pozitivne kovinske ione i negativne hidroksil:le stupine (te su dobri vodici elektricne struje). §to vrijedi i za taljevine Z22..Iim OH. kojih molekule ill ioni lako primaju protone. ...llD't'iDama(»kiseline bez kisika«).kovinskih atsida ili amonijaka s vodom. dok je drug! dio kiseline negativno nabijena neko-.Kisellne i baze Kiseline su tvari.: - kiseline bez kisika iluorovodicna klorovodicna (solna) bromovodicna jodovodicna sumporovodicna fosforovodicna cijanovodicna kiseline s kisikom ugljicna H2CO) (C02 + H20 -+ H2CO) sumporasta H2SO) (S02 + H20 -+ H2SO) sumpoma H2S04 (SO) + H20 -+ H2S04) du§icna HNOJ (N20s + H20 -+ 2 HNOJ) fosforna HJP04 (P20s + 3H20 -+ 2 H)P04) Karakterlstieni sastojak svih kiselina je vodik. kojih moiekuie Hi ioni lako odavaju protone (vodikove .:czgre H +).: NaOH = Na+ + OH- 87 . Daze su hidroksidi. koji nastaju pri reakciji odredenih kovina. Hi pak nastaju pri reakciji nekovinskih oksida s 'IIOdom (»kiseline s kisikom«).»hidroksi1«. npr.

HCIO.67 0. koja je definirana negativnim dekadskim logaritmom koncentracije vodikovih iona a (mol.4 3.P CO.6.S H.Svojstva kiselina ( baza Kiselina = vodena otopina HF HCI HBr HI HCN Tvar I Topivost (O°C) koncentracija g/kg vode I max.7.za pH = -Iga proizlaze vrijednosti: kiscle otopine neutralne otopine «(!ista voda) bazi(!ne otopine a> 10-7 a = 10-7 a < 10-7 pH < 7 pH = 7 pH> 7 (.PO.4. SO. masa Relativnal 98. Topivost (O°C) koncentracija max.OH 35.02 98. 1-1): Otuda .amonija(!na vodica gdcno vapno Vrijednost pH Mjera za stupanj kisclosti vodenih otopina je »vrijednost pH« (= potentia hydrogenii).6 g/kg vodc 6.4 tut .00 56.10 100 45 69 0.4 580 86 213 (39) 1388 1320 1834 1508 1834 1764 2130 2044 NH. H.08 63.5 modar bezbojan 8 -10 erven - 4.11 74.34 18.% 00 823 2210 2.24 lOO Talite Kiselina = vodena otopina H.05 -77 - - 2239 sumpoma kisclina dui(!na kisclina fosfoma kisc1ina kIoma kisclina (cksplozivna) vodcnc otopinc: natrijcva lulina . npr.% 0.7 0. Baze NaOH KOH Ca(OH)2 10.za .00 100.8 modar zut 6 .04 0.: Indikator metilorant metilno crvenilo lakmus bromtimol (modri) fcnolftalein 88 mjerila..47 40.35 -112 318..kalijeva lulina - - - .4 360.2 tuto crven 5 . HNO.4 228 I °C I Vrelite 0C I Wc) Gust kg/m I Opaska Kise!ine H2SO.14) Vrijednost pH mjerimo pomocu elektrokemijskih jeniti raznobojnim indikatorima koji pri odredenoj boju.za .4 00 molck. a motemo je ocivrijednosti pH promijene ~ crven 3 crveno 4.5 -42 42.

vapnenac CaSO.Pb sulfid lmena soli iz kiselina s kisikom svrbvaju na -at (it): Na2C03 .Na klorid KCN . 89 NaNO. (NH. KNO. NH.K jodid K)Fe(CN)6. potm K1SO.hSO. sadra Ba BaOl BaCO.Na hidrokarbonal Na2SO) Na2S04 Na2S20) NaNO) Na)P04 Na2HP04 NaH2P04 Sol klorid karbonat sulCat nitrat - K2SiO) K2Cr04 K2Cr207 KMn04 KAI(S04h Na sulfil Na sulfal Na liosulfat Na nitrat Na fosfat Na hidrofosfat Na bihidrofosfat K KC] K2CO.hCO.Ca ftuorid Cu)p .Ag brom~d K4Fe(CN)6 K Fe(II) cijanid KJ .K cijanid AgBr.CI salmijak (NH.Na karbonat KCI04 K K K K K K klorat silikat kromat bikromat manganal AI sulfal NaHCO) .K Fe(III) cijanid PbS .SoIl Soli nastaju pri reakciji kiseline 5 bazom: Ha + NaOH ->-NaCI + H20 djelovanju halogena na kovine CI2 + 2 Na ->-2 NaCI djelovanju nekovinskih SO) + Cao ->-CaS04 2 HCI + Zn ->-ZnCI2 + H2 oksida na kovinske okside Hi baze CO2 + 2 NaOH ->-Na2CO) + H20 kovinu ili kovinski oksid Soli nastaju i pri: - djelovanju kiselina na nep]emenitu t H2S04 + CuO ->-CUS04 + H20 Nazivi za soli Imena soli iz kiselinabez kisika svrbvaju na -id: CaF2 .Cu fosfid NaCI . barit NaO kuhinjska sol I Na2CO.NO.+ NH. I I NH. BaSO. - Posebno znacajne a/ka/ne soli I Na Ca CaCl1 Caco. tilska salitra indijska salitra . kalcinirana soda Na2SO.

18 136.12 1540 498 103 20iJ 200 110 672 282 - 2905 993 3054 220 4600 4000 650 I 3600 150 2284 1023 2988 315 2894 - - - modra galica Fe(lI) klorid Fe(III) klorid zelena galica 64 776 634. CacoJ" MgCOJ CaSo4 Caso4 " 2 H2O CaJ(P04h CaHP04" 2 H2O CaCr04.28 174.09 138.21 169. 100.68 126. bikarbonat pepeljika (potUa) indijska salitra - - 2338 2525 K2SiOJ KMnO. KCIO.35 1380 4500 baritno bjelilo 233.6 610 1069 400 300 1560 2180 2267 2664 2100 2564 cijankalij K.16 3080 310.6 s dolomit 184.5 300 1417 3040 1898 1989 KHCOJ K2COJ K2S04 KNOJ KJP04 K2HPO.Svojstva Sol BaCI2 BaCOJ BaS04 Ba(N°Jh molek.29 158.56 65.25 4430 197.19 976 240 968 236 - I 2703 2732 2690 permanganat .27 101.45 95. kreda 100.14 1670 - BaCr04 PiCI2 Caco.99 2711 vapnenac.40 1453 595 3245 261.92 278.) Ut (O°C) Relat'j (sTali!le Ivr C !GUstoeal 962 1560 3856 208.41 2960 sadra (gips) 136.02 74.16 134.21 174.2H2O - 172.33 782 1600 2152 110. K2Cr207 90 154.20 294.08 159. °C I e kg/m' Opaska masa = sub1. KH2PO.04 194.60 221.60 249. K2CrO.09 898.11 212.14 1450 128 163 2320 172.75 162.35 4600 253.10 25 200 100 2316 CaSiOJ CUCI2 CuS CuCOJ " Cu(OHh CUS04 CUS04" 5H20 FeCI2 FeClJ FeS04" H2O FeS04" 7 H2O KCI KCN 116.12 138.55 150 896 588 337 1340 252.09 192.

18 53.) C I (O°C) 92 Opaska I KAl(S04h.26 422. H20 Na2SiO] Na2S20] 5 H20 NH4Cl NH4Br NH4HCO] (NH4hC03' H20.10H20 Na2HP04.99 122.01 105.IOH20 NaNO] Na]P04.09 177. (N~hS04 N~N03 (NH4hHP04 N~H2P04 PbS PbS04 Pbcr04 ZnCI2 ZnS ZnC03 .43 125.44 102. 2660 1636 2790 2165 3203 3665 2221 2533 1446 2698 1465 2267 2536 2066 1910 2400 1750 1527 2429 1573 1770 1725 1619 1794 7500 6380 6300 2910 4102 4440 I stipsa (alaun) crvena krvna sol futa krvna sol I magriezit Igorka sol I kuhinjska sol soda bikarbona kalcinirana soda kristalna soda Glauberova sol cilska salitra 380 200 70 fiksirna sol salmijak (ni§ador) bijela sol (fat.03 239.7 270 860 884 306.10 132.) 210 umjetno gnojivo 1114 1000 844 283 1020 300 730 91 .t2 H20 474.95 79.99 137.06 115.25 303.99 286.6 1412 900 - 200 1702 1449 1393 1300 1500 1750 1894 1850 2316 3010.22 84. 3H20 MgCI2 MgCO] MgS04 MgS04 7 H20 NaF NaCI NaBr NaJ NaCN NaHCO] Na2C03 Na2CO] .8 100 95 100 1088 48 5425 107.39 K]Fe(CN)6 ~Fe(CN)6 .5 60 100 169.90 149.06 114.48 41.38 - 70 712 350 1124 150 993 801 756 665 563.99 58.99 344.04 I 322. °C ~ c kg/m3 masa l (5 = subl. 329.25 323.19 84.soli Sol _ I Relai lTaJi§te V Ii§t Gustoea molek.18 136.28 97.04 132.01 84.32 120.14 142.06 248. .10 H20 Na2S04 Na2S04.49 97.14 80.2H20 NaH2P04.41 95.37 246.89 49.

Molekule jednakog sastava mogu imati razliene strukture (izomeri). u organske spojeve ne ubrajamo sJijedeee anorganske spojeve sa C: ugljiene okside CO.-C-H I I I H H H H H H I I H I H I H I I H-C-C-C-H I H H H H H-C-H I I CH)-CH2-CH2-CH) H I I H-C-C-H I I H-C-C-H I I H H H H - Ugljikovodici mogu biti: zasiceni nezasiceni: s dvojnimvezama s trojnim vezama . npr. AlikiJi (opea oznaka -R) su atomske skupine koje imaju jedan vodikov atom manje nego Ji odgovarajuCi alkani. koji se vefe u lance (Ianeani = aciklicki.H9 pentil (amil)-CsHII 92 . CO2 ugljicni disulfid CSz CN ugljicnu kiselinu H2CO) cijanovodik karbonate npr.Orgaosld spojevi U svim organskim spojevima sadlfan je ugljik. metil -CH) etil -C2Hs propil butil -C)H7 -C. etin CH=CH - Nezasiceni ugljikovodicl teze pretvorbi u spojeve sa stabilnijom vezom (u zasieene). U principu su u organskim spojevima moguCisvi elementi. butan C. KCN karbide npr.alkeni. eten CH2=CHz alkini. eesto jo~ i s N i S. Medutim. etan CH)-CH) . Organski su spojevi najee~ sastavljeniod ugljika i vodika (ugljikovodici). alifatski spojevi) iJiu kolute (kolutni = cikliCni spojevi). atoma: prop7 atoma: heptatoma: but8 atoma: okt- Za molekule organskih spojeva karakteristiena je atomska struktura ugljika. npr. 1 2 3 4 Nazivi organskih spojeva po broju atoma C u molekuli: atom: met5 atoma: pent9 atoma: nonatoma: et6 atoma: heks10 atoma: dek-.HIO I I I H-C-C-C. npr. U organskim spojevima prevladavaju u prvom redu atomske veze. Stoga su nezasieeni ugljikovodici kemijski vrlo aktivni pa se takode spajaju u velike molekule (polimeri). npr. CaCO) cijanide npr. CaCz i sI.alkani.

metan 2 C.Organske spojeve koji. sadrze i druge elemente. CH.-CONH.H) C6HsSO)H C H 6 6 CW"'CH-CH'CH 'CH=CH"'-(fenil -C6Hs) ksilol tereftalna kiselina fenol toluol stirol sulfonska kislina C6H4(CH)h C6H4(COOHh 93 .H. (octena k.-NH.) C. (mravlja k. p Primjeri znacajnih organskih skupina Spoj eteri esteri epoksidi amini amidi mtrili Karakteristicna atomska skupina Primjer C. C.-O-C.H.acna kemijska svojstva).o. CH. osim C i H.) alkanoni (ketoni) CH.CI-HC'O CH.OH metanol (metilalkohol) HCHO metanal (formaldehid) HCOOH metanska k.COOH etanska k. propan iokani Iparafini) *cm (oIefini) . mozemo '3ZVmati s obzirom na karakteristicne skupine atoma (prema kojima imaju .H.OH propanol (propilalkohol) C.H.H.-COO-CH.=CH-CN vinil dietileter metiletanat klorepoksipropan etilamin propanamid propennitril ( vinilcianid) -0-COO=c--"O"--C= -NH. Sistemske skupine organskih spojeva ime Skupina karakteristicni sastav CnHzn+z CnHZn CnHZn-2 -OH (hidroksil) -CHO (aldehidna skupina) -COOH (karboksil) -CO(karbonil) Broj atoma C u molekuli 1 CH. etan 3 C. eten C.H.CHO etanal (acetaldehid) CH.H. etin (acetilen) C.H.H. CH. -CN Aromaticni ugljikovodici (beozenskog tipa) beozen (benzol) C6HsOH C6HsCH) C6HsC.H.CHO propanal C./tanske kisline (karbonskek.H.H..OH etanol (etilalkohol) CH.COOH propanska k. -CONH.kini (acetileni) Wanoli (alkoholi) oOkanali (aldehidi) .H.H. propin C. C. propen C.) I C.

08 56.2 Svojsrva nekih Gustoea Vreli~te kgJm' Opaska .6 16 20.7 butanska kiselina C3H7COOH propanon (CH3hCO propantriol (CH2OHhCHOH 58.05 -123.05 42.7 -88.04 30.07 -112 60. * 968 mbar.S 792 290 1260 maslana kiselina aceton glicerin J) Zastarjela imena! 2>Rastopina formaldehida u vodi = formalin.09 26. ** 972 mbar.4 97.356 2.915 2.7 -32.0 -107.12 -79.OH C3H7OH C4H9OH HCHO - butin metanol etanol propanol butanol metanal 693 792 789 804 810 metilalkohol etilalkohol propilalkohoJ butilalkohol formaldehid2> 32.4 -169 -185.04 40.6 -42.12 58.7 -6. .7 100.10 58.668 703 764 691 1.12 56.9 56.6 -50 -57.10 -127 74.Reiat: Spoj I 1 Tali~te I molek.1 164 992 964 etanka.1 1049 141.7 10* 125. CH COOH klsehna 3 proka mravlja kiselina octena kiselina klsehna H COOH ' 74.04 -97.260 1.11 114.23 28.03 -92 783 807 817 etanal propanal butanal metanska kiselina CH3CHO C2H.3 -159.5 58.11 -99 46.11 -4.05 54.703 2.3 -103.07 44.05 8.08 -94.cHO HCOOH 44.3 -130 -1 -81.2 49. 94 L---8 ---- .717 1.500 733 1.8 46.08 -22 88.8 117 -21 0.09 17.019 2.5 -47.C (O.S 75.09 -182.C) / I -161.6 -23.8 99.111 »etilen«u »propilen«" »butilen«" acetilen metan etan propan n-butan izobutan ciklobutan n-oktan izooktan eten propen buten ciklobuten etin propin CIi4 H6 C3Hs C4H1O C4H1o C4Hs CsHls CsH1s C21i4 C3H6 C4Hs C4H6 H2 C3H4 C4H6 CH30H C2H.07 54.23 114.5 -172 -187.1 -0.7 -138.7 78.CHO C3H.03 60.6 92.2 27 64.5 2** -83.S -102.5 -11.08 -81 72.C masa 16.9 30.8 1220 118.

6 -111 -155 -127 -139 -160 80.93 119.13 74.2 76.4 I Gustoca kg/m' (00C) 1. monokloretan monokloreten naftalen benzen hidroksibenzen aminobenzen eter etandiol fenolftalein CHFCI 2 1426 917 0.11 94.38 153.50 128. CH Cl 3 CH2CI2 CHCI3 CCl.3 -15.52 '62.82 I Tali§t~ I Vreli§te °C I °C -97.5 13 -12 217.91 102.07 318.09 227.3 (20mbar) 1601 280 81 1654 ekspl.04 .5 -22.37 120. HOC6H.7 -96.2 1.18 78.2 -116.14).4 34.9 -29.7 -63.336 1489 1595 1494 Opaska I monoklormetan diklormetan triklormetan tetraklormetan mooftuortrlklorm.392 216 1279 160 13.6 197.2 5.- celuloza (C6HJoOs).11 93.1 182 184.908 1145 879 1071 1022 708 1113 1299 R12 freon 1 R21 etilklor vinilklorid naftalir »benzo fenol anilin glikol C H Cl 2 S C H Cl 2 3 CIOHs C6H6 C6HsOH C6HsNH2 (C2HshO C2H.(OHh oH1.12 62.6 261 -24 -40 61. nitrogliceri trotit (TNT 95 .13 146 226 s 159 -104 14 - 1350 1544 - dekstro .92 64.16 183.organskih spojeva Spoj I Relat.12 98.33 RH freon 1 diftuordiCF Cl klormetan 2 2 mnoftuordlklorm.9 80. gIukoza C6HI206 saharin C7Hs03NS salicilnakis. masa 50.2 14.ClhS gIiceril(02NO)3C3Hs nitrat trinitro(N02hC6H2CH3 toluen (162.19 138.za salicil 1443 8.785 1.8 24.92 159.08 227.5 42 -6. 180. CFCI 3 metilklorid metilen klorid kloroform 137.49 84. molek.COOH fosgen COCI2 iperit (C2H.

Primjeri najznaeajnijih polimera: celuloza (CJ{\oOs).Polimeri Polimeri (umjetni organski spojevi) su makromolekularni koji nastaju nizanjem molekula osnovnih tvari organski spojevi . Kopolimerizacija je polimerizacija barem dvaju raz1ifuih monomera. Najobifuiji oblik makromolekule proizlazi iz laneanog nizanja monomera. (C6HuON). Polimere dobivamo iz monomera sinteticki ili pretvorbom Glavni postupci za dobivanje polimera su: prirodnih tvari. Relativna molekulama masa polimera iznosi prosjefuo oko 104 do 107. BuduCi da je broj kemijski vezanih molekula (monomera) u molekuli polimera vrlo velik. poliamid (~~). sinteticki kauCuk: polietilen polipropilen polistirol polivinilklorid poliakrilnitril bona S bona N silikon 96 - (C\2H\4).).monomera . fvrstoCa. c) Poliadicija je organska kemijska reakcija spajanja razliatih spojeva s malenim molekulama u makromolekulame tvari. (C3H3N). S porastom stupnja polimerizacije mijenjaju se i svojstva polimera (viskoznost. i to bez nastajanja nusprodukata.HgN). (C3H6). mogucnost preoblikovanja.u makromolekule s vrlo velikim brojem atoma (do 1000 i vi~e). je odreden stupanj polimerizacije. Pojedine molekule polimera nisu jednake veliane. to manje raz1ike u veliani makromolekula neee bitno utjecati na promjenu njihovih svojstava. bez nastajanja nusprodukata.monomera. topivost itd. halogenida). (C. alkanola. a) Polimerizacija je organska kemijska reakcija spajanja jednakih ili raz1iatih nezasieenih spojeva s malenim molekulama u makromolekulame tvari. prieem nastaju makromolekule koje sadrZe medusobno povezane monomeme molekule kao osnovne skupine. od kojih se sastoji molekula polimera. (CsHs). . (~H3Cl). (RSi02). naravni kaucuk (CsHs). Stoga se stupanj polimerizacije moZe smatrati samo prosjefuim. Kopolimerizacijom nastaju polimeme tvari aja svojstva mogu biti u ~irokim granicama prilagodena potrebama za njihovu primjenu. Brojem molekula . b) Polikondenzacija je kemijska reakcija pri kojoj se osnovne tvari s malenim molekulama veZu u makromolekule uz izluavanje nusprodukata (naroato vode.

plinova: koloidna pjena (sapunica) tekucina: koloidna emulzija (mlijeko) . koloidne otopine taIore se pomoeu (ultra)centrifuge.IOOnm - kruti dispergenti . 8 ..prave se otopine ne mogu filtrirati.Strojarski priru~nik 97 .krutina: koloidna otopina heterogene Smjese smjese (disperzni -jedna sistemi) tvar u raznim fazama (voda iled) iIi vik tvari (voda i ulje) velicina eestica > Inm - koloidne otopine velicina eestica 1.Pregled tvari elementi Ciste tvari spojevi homogene smjese (molekulama disperzija) velicina eestica < Inm cisti elementi (samo jedan red atoma) mijeani elementi (najmanje dva izotopa) anorganski spojevi organski spojevi plinovite smjese (zrak) tekuce otopine ....plinova I krute pjene tekucir.suspenzije se filtriraju kroz obiene filtre (otvori oCica 100 nm).s> .grubodisperzne suspenzije lako se talore. . prah) tekuci dispergenti ..plinova (C02 u vodi) (prave) otopine oS c ]..koloidi se filtriraju kroz specijaIne filtre (otvori oCica 1 nm). "" . prave se otopine ne taIore. . krutina (sol u vodi) krute otopine otopinski kristali (austenit) plinoviti dispergenti (aerosoli) tekucina (magla) . - Filtriranje: .krutina (dim. - tekucina (alkohol u vodi)' -.a (plovucac) -krutina: suspenzije velicina eestica > lOOnm koloidni eutektik Ta/oienje (sedimentacija) (eestice se talore zbog tefine Hi pomoeu centrifuge): .

64!) Gustoea telmi&ih materijala (kg/m3) 0 tvarima: str.kovani. .elektrolitski . Masa se ne mijenja s promjenom polofaja.kovani eelik. .lijevano 10400 .vaIjani 8800. . . . 95 masu Cisti elerrumti i spojevi GustoCa Cistih elemenata i spojeva sabrana je u podacima Cisti elementi str. 2900 s bakar. kg.tekuCi 8220 8900 . . .tekuci 7025 7200 . t). .lijevani . baze hidridi.lijevano duralumin deltakovina - . 88 str.. (Vidi upozorenje na str. 8200 cink. 91 str. 8950 . TeZina nije konstantna. . .tekuCi . 7200 7850 7850 8100.lijevano 2500 . 10600 .78 do 9.. vec se mijenja s promjenom ubrzanja g sile tefe (koja se mijenja od ekvatora do polova od 9. 85 soli karbidi.valjani . 8800 . . . Masa je takoder vaganjem odredena koliCina tvari. 10100 bronca. 81 kiseline. 10500 10500. nitridi str. oksidi str. .aluminijska 7400 . Odredena je masom m tijela i ubrzanjem zemaljske sile teze g = 9.lijevani . . 94. = e V.MEHANIKA Masa i teiiDa M a s a m (kg) je svojstvo tijela koje se oCituje u ustrajnosti protiv promjena gibanja i u uzajamnom privlaeenju drugih tijela.. 80. . 9000 8600 2800 1800 elektron konstantan 8800 kositar . . . . 90. . 84. .80665 mls2. 9000 bijelakovina 7500. . kojom Zemlja privlaCi tijela.teZina« i vaganjem ustanovljenu (g. U svakidaSnjem Zivotu oznacuje . 2650 silumin 7250 sivilijev srebro.lijevani 8300.kositrena8730 .kovani aluminij lijevani - 2750 2560 aIuminijevelitine 2600 .lijevani 8400 manganin 8400 . . G = mg.kovano 19250 zlato.brzorezni 98 6480 6900 7000. . Masu odredujemo usporedivanjem s drugim tijelima poznate mase (tj. . 86 organski spojevi Tehnilke kovine i spojevi . 8920 . T e z i naG (N) je sila.83 mls2). vaganjem pomocu utega). 8800 mjed(mesing) 8580 monelkovina 10640 olovo tekuce 11340 . G u s t 0 c a e (kg/m3) je odnos mase m i volumena V: e Gustocom izrafena masa: m = mIV.

1040 1300. .. . 3000 1250. ..13 99 . . 2500 1150 .3900 1600. . .. 3200 800 .. 1900 1070.. ..930 1600.910 1080 780 . . . drveni ugljeni briketi vapnenae vapno zivo ga~eno vosak vuna zemlja Zemlja (planet)... ... prirodna staklo svila. .. . . .. .. tvrda gumeni proizvodi kaucuk. .920 910 .. . 1600 1800. .1700 900.2450 4000 1250.. . 960 1480 700. 1018 t. . Kap/jevine (pri 15°C) - benzin -. 2400 200. .. . 900 911.2600 1610 1530 2600 . . pepeo pluto poreulan smirak smola.. . . 2600 1420 1380 2200 .te~ki cilindarsko uIje katran iz kamenog ugljena . 1300 1150.350 2150... . voda 999... posu~en troska ugljen ugljen. .. . .Nekovinske krutine asfalt azbest azbestna Ijepenka boksit celofan celuloid cement grafit guma. 1071 860 .. 900 1100. ..smedegugljena repicinouIje ricinusovoulje solna otopina (NaCl).. 1500 1400 . .10% terpentinskoulje ~ kamenog ugljena 1020. 890 880. 720 930 I < 760 - plinsko ulje iz katrana 880 . . 1380 2100. .laki -. . .. . . 860 . . .. 2000 5530 Ukupna masa Zemlje iznosi 5960.. 1500 1250 1500. 3000 1200. 1800.nafte .. . 1700 1000 .1020 760. 1040 940 1020 1030 - 700. .2650 2200 2950 880 .1040 900. .. . 2800 1200 2400. 980 1020. 1080 - ulje za lozenje lako tclko 890.. . . . umjetna ~amot ~ecer ~krob tinjae treset. . sirovi keramicki proizvodi koks kolofonij korund kreda kreinen (kvare) kremeno staklo kriolit led (H20) mast pamuk papir 1050. 2600 2100. .1330 2400 .918 959. ... . . 1400 1300 . .. . 1200 - .. . . .smedeg ugljena katransko ulje iz kamenog ugljena -. . 1080 860. 3250 2000 . .1200 850.. .. . . .smedeg ugljena laneno ulje morska voda nafta parafinsko ulje petrolej 680 . 1250 - 980. 1090 3750.. 1600 2500 . . 2000 910..4000 1800. 974 .

grasak jecam. 600 500 .od tvrda drveta 200 materijal 800 . . . 1250 1000 fivo troska (sljaka) 1060 zemlja. . voce . . 800 700 . Ijevaonicki krumpir 750 . . . 800 1700 sljunak . . . . 900 650 .smedi zemlja 25 . . . . ilovaca zemlja 1600 . . . 2000 ugljen drveni drvo u cjepanicama 330 .. . . ugljeni cement . 900 . 800 800 . lOb koks 100 40° 35° 40 . gaseno 1150 . . . .raZ ugljen.kameni . . 450 I .svjefe zapao 80. . . 600 550 . porfir mramor pjescenjak gust vapnenac porozan zid od umjetnog gradiva: obicna opeka porozna puna opeka porozna suplja opeka suplja opeka fbuka: cement sadra - - 2600 2700 2400 2600 2200 1800 1100 1000 1450 2100 1200 vapno vapno-cement beton (od sljunka) drvo (prosuseno) borovina brezovina bukovina hrastovina javorovina jelovina lipovina smrekovina topolovina 1700 1900 2200 600 . . 45° 35 . . . . . 1900 . . . 600 450 . .suha 1600 jecam 650 pijesak.. . 190 550 -mokar 200 . . .od meka drveta 150 koks 320 .prirodnovlaZna 1800 brasno. 1400 treset 300 . . kameni smedi za nasipavanje: 700 . . 2000 . pijesak. . rastreseno 500 . 50° psenica. . . 35° 45° 35 . 520 . sol 1250 1200 . .Gradiva zid od prirodnog kamena: granit. . krumpir. . . 750 550 . 1250.vlaZan 2000 vapno. 35° . . .rastresen 1200 psenica 760 raZ . 900 ugljen. . 700 700 . .nabijen. 50° 27 .rastresen - - Kutovi prirodnog pokosa cement grah.nabijen 1650 680 slama 45 voce 360 zob snijeg . . . . 500 Sipke tvari 750 . . .suh vapnenac 1400 . 800 briketi.mokra 2100 fito.

!!-o/7.komponente y R .sila s hvati§tem (Xo.2 + F22+ 2F. y. z - - - §to ih zatvara sila F s ~=F~IX F= Fx + Fy + Fz ~=h~P ~=h~y = I y F=VFi+F/+Fl COS21X+ COS2p + oos2y Silstav!janje dviju si/a u ravnini Sile koje sastavljamo Kut medu silama Ukupna sila Graficko rje!enje: Fh F2 . Si/a u ravnini F .Yo) komponente Fx. smjerom i hvati§tem. Fy IX kut §to ga zatvara smjer sile F s osi x - - F=Fx+Fy Fx= FooslX F~= FsinlX F2 F= V x + F.F2oosy Rx i Ry su projekcije rezultante R na osi x i y Rx = FI + F2cos y Ry = F2sin y 101 . Yo' zo) Fx. /FoX y y Sila u prostoru F sila s hvati§tem (xo. F. Fy.rezultanta trokl1t sila paralelogram sila ft.2 tanlX=F. R = F. Sila je vektor odreden velicinom. p... + F2 = AnalitiCko rje§enje: VRi + Ri R = VF. y kutovi osima x.STATIKA Sila 1 Sila F (N) je uzrok promjeni gibanja i oblika tijela. Fz komponente ex.

102 . . 2 n Hvati~te rezultante je u hvati~tu sila. 2 i 3). koje se ne sijeku sve u istoj tocki Graficko rjdenje: c. Sastavljanje vile si/a sa zajednickim hvatiltem Graficko rjdenje: poligon sila n AnalitiCko rjdenje Projekcija I R=2FI I-I rezultante na os x (y) jednaka je zbroju projekcija svih kompoRx nenata na os x(y): = I-IFix 2 n R.Pri sastavljanju dviju paralelnih sila FI i F2 dodajemo dvije jednake. = Culmannov pravac spaja sjeci~te pravca djelovanja sile F i jednog od zadanih pravaca sa ~eci~tem ostalih dvaju pravaca. I Sastavljanje vile si/a s raz/icitim hvatiltima Graficko rjdenje: verimi poligon F.po volji odabrani pol) - pomocu projekcija kao u prij~njem primjeru. = I-IFt. Rastavljanje si/e F u vile komponenata (\.' 2 R Fi. aIi suprotne sile +F' i -F'.' 0 AnalitiCko rjdenje DaIjnje rjebvanje n R=2Fj I-I (0 .I) $ . p.

usporedne i suprotno usmjerene sHe F i -F s medusobnim razmakom a. Te se dvije sile ne mogu sastaviti u rezultantu.2+Mi+ Ml Spreg sila (par sila) su dvije jednako velike. Vektor momenta sile ima takav smisao da je moment. gledan u suprotnom smislu. Moment sprega sila iznosi ~/ M=Fa . 101): - ukupni moment M=VM. okomite udaljenosti te tocke od sm.) Zbrajanje momenata s obzirom na istu tocku (os) = I-I MI ~ osi x. pozitivan./ 103 r Spreg sHa mo~ se u istoj iIi paralelnoj ravnini po volji premj~tati ili zamijeniti drugim spregom sila koji ima isti moment: .. Moment sile je vektor kojemu je smjer okomit na ravninu odredenu smjerom sHe i kraka. Moment sile u ravnini Momenti komponenata sHe F y Moment sile F -M" = F"yo My = Fyxo + My = My-M" n MR a 01 '0 M=(-M.iera sile F) M=Fa Po dogovoru moment je pozitivan ako niegovo djelovanie ima smisao suprotan smislu kazaljke na satu..Stati&i moment sUe Statii!ki moment sile M (Nm) s obzirom na neku tocku (polO) je umnofak sile F i njena kraka a (tj. y i z (vidi sliku: sile Moment sile u prostoru Momenti s obzirom na pojedine koordinatne u prostoru na str.

ue giba.grafickom rj~avanju poligon sila mora biti zatvoren nuli (R = 0). Stabilnost Tijelo je stabilno s obzirom na prevrta. Reakcije Nepomicni u osloncima oslonac (smjer) Pomicni oslonac Njihajni oslonac 104 . Uvjeti ravnoteie a) Rezultanta svih sila mora biti jednaka n . ostaje u mirova.z=O Stoga moraju Rx biti i rezultante n = ~FIx = 0 i-I n Ry = I-I Fly= 0 ~ mora biti jednak n MR I-I Pri .=O I-I n Zato moraju zbrojevi momenata s obzirom na pojedine koordinatne osi takoder biti jednaki nuli n n MRx= ~M.Ramotefa sila Sile su u ravnotezi ako kruto tijelo.ua sta.-1 komponenata jednake nuli n Rz=~F.ua). nuli R=~.x I-I =0 MRy= ~M.ue ako je ~ momenata Pri tome raeunamo stabilnosti > ~ momenata prevrtanja sve momente s obzirom na brid prevrtanja.y 1-1 = 0 MRz = ~M'r I-I =0 U sila koje imaju isto hvati~te nije potreban uvjet za momente.uu (odn. ne mije. na kojeg djeluju.Fj=O . b) Zbroj svih momenata = ~M.

.=B".s (- + vlacno naprezanje tIacno naprezanje ID . . 2 H er em on in plan sastavljen je od (zatvorenih) poligona sila koje djeluju u svakom cvoru.Nosai!i Nosac na dva oslonca Reakeije u osJoncima -I -I -I Zidni (okretni) nosac Reakeije u osloncima I A". A .. .& .p.3 .. .. = Culmannovpravae) J)1 U A -i -i I H " H I Re§etkasti nosac (re§etka) Reakeije u osloneima A=B=!.7 ) 105 . a nalaze se u ravnotezi. Zatim crtamo plan tako da kod svih cvorova uzimamo u obzir redoslijed sila kakav je na sliei. x).=Fh Ay=F (C.. Najprije odrel1ujemo reakeije u osloneima A i B. . pri <!emutreba usvojiti isti smisao promatranja (npr..

Uie Ce poprimiti (dovolinom t<>a10~cu) oblik parabole y ~ 4//12 . V(l/f>2 + 16 2. V2 0::0. Duzina. ProizvoUni pro gib Y = h/2 (e"/h + e-xlh). = r =ex ex= n/2 = 90° ex= n/4 = 45° ex= rr/6 = 30° h b+c «(rad) y. = 2r/n ~ 0. Tezi~te je'na 2.h Duljina uzeta 2s = 2V j2'+ 2/h Progib Ufe ce poprimiti oblik lan/!anice .6366 r Y. h = H/p ~ 12/S[ Tezina uzeta h Prikloni kut 1= h/2 .2 a+b+c 3. a y.9003 r Y.x2 Duliina uieta 2s 0::I Tezina uieta G ~ pi Progib 10::p12/SH Prikloni kut tan ex~ 4//1 Sile u uietu: komponente V 0::pl/2 Ho:: p12/S1 rezultanta S 0::pl/S . Krumi luk s polumjeromr i kutom ex sinex y. = 2r/n. Obod trokuta polovici duzine. = 3r/n 0::0.9549 r 106 . Maleni pro gib - - (ukupni) gustoea materijala uzeta ubrzanje teze (= 9.Statika uieta Uie upeto na razmaku I s progibom A K J.SI m/s2).=-. (~/2h + e-I/2h) - G = 2ps tan ex= s/h Sile u uietu: komponente V = ps H = ph rezultanta S = p(f + h) TeZiJta Jinija 1. Tezina jedinice duljine p = Aflg (N/m) presjek uieta - fl g 1.

.. /)/2 /)/2 0 -I h y =-. Isje~ak kruznog vijenca R3-r3 sinot Yo = 3.c: >..6366r n ~t 6. 2 = .- 7. Paralelogram. Trokut h YO="3 2. Tezgte je u sredgtu. Tezi~te je u sjeci~tu duagonala.~ 04244 r 0 31: 4J12 Yo = -r 3n -I . Kruzni odsjeeak 2 Yo H I 1 sin3et oc(rad) sin et cos et !- = 3r 2 u. T ~ o.~ O. Sastavljeni lik Pojedine povriine Ai koordinate tezi~ta Xo = 2: (Alxl)/A Yo I-I (A/y.(rad) . T a. KruZni isjeeak Yo 3 n et = . -I 4.r.Tefi§ta IIkova 1. = I-I y n H A =2:Aj 1-1 ~I 107 .- 8.= 90.6002r 4r Y = . 5.)/A 2: .U- 2 sinet - et(rad) ' ~ 0. R2- r2 . Oh --p\ "" .a + 2b 3 0 +b 3 Trn". . Pravilni vi~ekut i krug.I '"I I 1 2r Yo = .

K:J 2. Kuglina zona Yo= a = Vh. ~ .(2r-h. Tezi~te je u sredi~tu. Polukugla 3 yo=-r 8 5.Vj j-I " Zo = '2.) -3(a4-b4) 6h(a2 + b2) + 2h3 b = Vhb(2r-hb) 8. (VjZj)/V i-I 108 . Piramida i stoZac h YO=4" 3. (VIYj)/V I-I " V='2. SastavUeno tijelo Pojedini volumeni Vj koordinate tezi§ta " Xo = '2. Kuglin odsjecak (kalota) 3 (2r-h)2 Yo=-'-4 (3r-h) 6. (2r-h) 8 7. Kugla. ( VjXj)!V I-I " Yo = '2. Tezi§te je u sredi§tu.Tdi§ta tijela J. Kocka i prizma. Kuglin isjecak 3 Yo =. 4.

.0.10 0.:. .04.65 0. vlazno: 0..16.2.oI Ijezo iIi broncu kovina na drvo drvo na drvo kola na kovinu kola na lijevano zeljezo Koeficijent suho: 0.65.20 0.12 1- 10.16 0.0..05. 0. Koeficijenti Parovi materijala <!elik na <!elik <!elik na lijev. .0.05 0. = IIFn trenj a - koeficijent trenja mirovania Sila tren. Sila trenja Ft ovisi 0 hrapavosti i materijaIu kliznib ploha. .30 iI 11 podmazano 0.20 0.50 . . 0.20. 0..0.ia giban.19.. 0.65 0.10 I I podmazano I 0.ia I suho I 0. Trenje tijela Fn na kosini G Sila okomita na podlogu = Gcosex - tezina Sila u smjeru podloge (niz kosinu) Fo = G sin ex Tijelo miruje Pi.. kojom jedna ploha tla<!idrugu.. 0. . . snijeg: 0.. . .20.35. fe- 11 - koeficijent tren.02.40 . .12 10.Fo Kut trenja zbog tren. beton): 0. I...60 10. . .:.05 0. 0. 0.. led: 0.22 0.01 . .15 4.0. . Trenje mirovanj a flo Sila trenia ~ Trenje gibanja F.10 I suho I 0.0.. ex (10 (1 - - kut trenja mirovania kut trenja gibanja 109 .0.5. .ia - u svakom polofaju kosine ako je F.. 0.56 I 0. 0.. sredstvu za podmazivanje i 0 okomitoj (normalnoj) sili Fn.20 ..ia 3...10 0..:.50 ..10 0. .TRENJE Trenie je otpor pri klizanju dvaju tijela koja se dodiruju plohama. = lIoFn = floGcos ex 110.28 trenja 11 za gumeni kotac na dobroj cesti (asfalt.18 0.5.12.40 0. ex tan tan (10= flo tan(1 =11 120.1 ..

F = /lo' F Stn a Koeficijent trenja klina /lo' = jIoisin a 6. b) Vijaks trapeznim navojem Koeficijent trenja /J' = /J/cos (/3/2) Say ostali proracun s plosnim navojem. T r e n j e u k Ii n as tom u tor u pri djelovanju sile F na klin F = 2 Fn sin a Trenje mirovanja Ft = /lo 2 Fn = -!!J1-. /Jp it(? ..r03) p = Flit(r .I1P 2r .. Fo = Q tan a Sila gibanja s trenjem P + 2rm itl1 2rmit . Trenje 1 vijka a) Vijak s plo s n a t i m navojem . trenja isti je kao i za vijak 7. rt1 rm dl Srednji polumjer Kut uspona a Koeficijent trenja rm = tan a tan d + do 4 --L= 2rmit (! = 11 Q: F' ~ Djelovanje vijka nasuprot sili opterecenja Sila gibanja bez trenja .5. Korisnost + p) 1/ = Fo/F = tan altan (a + (!) F = Q tan (a (!o) =Q Sila samokocnosti P Uvjet samokoenosti = Q tan (a - vijka a ~ Po. Trenje u k I i zn 0 m le z aj u u kojem djeluje sila F na povr~inu A Specificni pritisak p = FI A Moment trenja: za radijalni lezaj promjera d (polumjera r) i duljine 1 M =W F P = FIId za aksijalni lezaj s polumjerom rukavca r i polumjerom otvora u lezaju ro M = 2/3 .ri) 110 .

(1.0 mm Trenje kotrljanja fIr za gumene kotal!e na cesti (automobili~: asfalt ::. 9. 0. Pri kotrljanju zbog momenta kotrljanja M mora biti koeficijent trenja izmedu kotal!a i podloge (tral!nice.015. Krak momenta kotrljanja f: kaljena relil!na tijela (kugle. ceste) Jl > fir. Trenje kotrljanja Kota/! (kolut. .3.mu = F Fo = F(e"u-I)/e"u Najveci obodni tarni moment - Mtmu = Ftmaar = Fr(e"u-l)/e"u b) Trenje na zavornom kolutu F> Fo Tarna sila Ft = F-Fo = Fo(ePu-l) I Tarni moment 111 l .01 mm relik. Hvati§te (prema sredi§tu kola uperene) sile otpora R pomaknuto je za krak f pred kotarem. beton ::. 0. valjak). Kolutno obodno trenje Trenje ureta iIi trake na obodu koluta Obuhvatni kut «(rad) = 180/x.0 a) Trenje na u!nici F> Fo Najveea obodna tarna sila F. kotrlja se po ravnoj podlozi zbog sile kotrljanja F koja na nj djeluje odnosno zbog momenta kotrljanja M. Komponete sile otpora R: Rn = G Rt = F Trenje kotrljanja: fIr = Rt/Rn = F/G Sila kotrljanja i moment: F = fIr G M = fG .03. makadam ::. Kotrljanje pOCinje siimo pri nagibu podloge tan a > fir. valjci) na relil!noj podlozi (kotrljajua le!aji) f = 0. pijesak do 0.5 mm na reliku (vozila na traancama) drvo na drvetu f= 5.01.. kugla. optereeen silom (npr.8. reli/!ni lijev iIi sivi lijev f= 0. 0. te!inom G).

[= [. beton (n = 1. sUZenje !:J.7). \ tangencija[na naprezanja T ..CvRSTOCA Naprezsnja Pri defonnacijama nastaju u materijalu naprezanja koja djeluju suprotno uzroku defonnacija: . aluminij i drvo.prvobitna du!jina odnosno promjer epruvete (bez naprezanja). n> 1 . granit.4 (zaeelik:10/3) Hookeov zanju zakon vrijedi ako je rastezanje linearno proporcionalno napre8 q = «a = 8E « E = 1/« .08 za vlak a n = 1..za lijevani cink.[0 reI.04 za tlak. Pri tom se pojavljuje aps. a prakticno i za bakar. ufad od konoplje itd. do.IS u presjeku S samom i uzrokuju - tangencijalne sHe Ft djeluju T = FlS a) Normalna naprezanja a uzrokuju produljenje ili skraeenje materijala (npr. Za neke druge materijale je npr. kod vlaka ili tlaka). Modul elasticnosti E (N/mm2) eelik 210000 eelicni lijev 200000 nodularni lijev ::::J80000 sivi lijev ::::IOOOJO karbidni tvrdi metali ::::580000 112 AI i AI-slitine Mg i Mg-slitine bakar mjed drvo :::: 70000 :::: 39000 125000 :::: 90000 :::: 10 000 .modu! elasticnosti - koeficijent rastezanja Hookeov zakon vrijedi (do granice linearne proporcionalnosti) za eelik. Potencijalni zakon (ustanovljen na temelju preciznih mjerenja) 8 = etoan vrijedi osobito za sivi lijev. ~ - 8/8q = m za sivi lijev m = 5 . d duljina i promjer epruvete pri naprezanju a.za kozu (n = 0.d do. dok je n = 1.14. surenje 8q= ~ /do [0.16) n < I ... Deformacijski rad W = q 8/2.0:::: I/E. i uzrokuju normalna naprezanja a a = F. produljenje 8 = [/[0 aps. 9 Poissonov broj /l = I/m za kovine m = 3.. . produljenje !:J. gdje je 17. [.d = reI. 1.nonnalne sHe Fn djeluju okomito na promatrani presjek S.

plo he Statitki moment plohe s obzirom na os kroz teZi~te je nula. Steinerovo pravilo Aksijalni moment tromosti plohe s obzirom na os koja je paralelna s osi kroz teZi~teiznosi Iu=Ix+a2S Q Slrojarski priru~nik Iv=Iy+b2S :I@ ~ o b 113 . Slitno za podruqe u kojem je tangencijalno naprezanje klizanje (deformaciji y) y= fJr fJ = lIfJ + 1) koeficijent smicanja modul smicanja r = yG G Deformacijski rad W = ry/2. kod Hookeovu r linearno nge n cij a I n smicanja).:!osti njihovih teZi~ta od izabranog pola (0) = f (>2dS "" L (>/Sj Pri tom vrijedi ~ = x2 + y2 i Ip = Ix + Iy Moment tromosti plohe uvijek je pozitivan.) Geometrijske kankteristike presjeka S tat i t k i m 0 men t plo h e s obzirom na neku os jest suma umnofaka elementarnih povr~ina te plohe i udaIjenosti njihovih teZi~taod izabrane osi Mx = f ydS "" LyjSj a jednak je umn~ku povrline njena teZi~ta T od osi x S i udaljenosti Yu y Mx Moment tromosti = YuS . Aksija/ni moment p/ohe je suma umnozaka elementarnih povr~ina i kvadrata udaIjenosti njihovih teZi~ta od izabrane osi. npr.385E. G Odnos izmedu modula elastitRosti E i modula smicanja G = Em/2(m = E/2(1 + /J) (Za telik je m = 10/3 pa je G = 0.b) Ta (npr. od osi x iIi y: Ix = f idS Polumjer tromosti i "" V/Sj = ViiS povr~ina Ip Po/ami moment tromosti p/ohe je suma umnofaka elementarnih i kvadrata udaIje. Pri zakonu vrijedi proporcionalno a nap reza nj a r uzrok su klizanju materijala tom se javlja tangencijalna deformacija y.

\ katkada vrlo velika.f}.T . UT = EaT' f}. i mogu biti Savijanje Moment savijanja M uzrokuje naprezanje u. cC'-. Maksimalno naprezanje na savijanje umaks +~ ~=r ./ ar 10' f}.!e na!udaljenija f1 neutralne OSI(za eh ez). uzrokuje naprezanje + po presjeku () $=\ 5 () t--r ~r kod vlaka +U= ~ kod tlaka -u = .f.moment tromosti presjeka S s obzirom na n W .: kroz tocku 0). 114 . vrijedi Umax Me/I = MIW = I .prvobitna duljina. 115 i 116. Neutralna os prolazi kroz teZi~te promatranog presjeka (na sI. 158 i 159). ' ~ n pojavljuje se.T I = gdje su: 10.moment otpora presjeka W = lIe Progib nosacaf slijedi iz diferencijalne jednadZbe elastiene linije y" = -MIEI Mmax.lllo M je lineamo temperatumo produljenje (skraeenje) (v. W za najce~ceslueajeve dani su na str.temperaturna razlika. Temperatuma naprezanja ne zavise od dimenzija predmeta .O'maks ~ Qj kS o . f}.Vlak i dak Optereeenje F. sir. u toeki koj~.T . ar .~ - ~ 5 Deformacija kOO vlaka (tIaka) . koje zammjamo da je jednoliko raspodijeljeno S. 157) f}. = MezlI s obzirom na Ako je presjek simetrican n (el = eZ = e). I. str. koje zami~ljamo raspodijeljeno I po presjeku razmjemo prema udaljenosti od neutralne osi n.1= dIE T e m per a t urn a nap r e z a n j a ur pojavljuju se pri zagrijavnju ohladivanju cvrsto upeta predmeta Hi ur=EE=E. 1 IZDOSI od + Um~ = MellI -Uma.produljenje (skraeenje) f}.lin arni koeficijent temperaturnog rastezanja (K-1) (v.

I .. - C B i El -. x = 0. El 3 185 . (-)~ 12 B.C 8 ' ~ .Moment.- 384 C(x=I/2) .~t B /. 'C ~: I F 13 : C (x = 1/2) El 192 ~ A . nosaca Slika optereeenja Moment savijanja Mmax FI . 1 I ! C (x -1/2) 115 AI C ~ ~l~".a . .. a .. I (-) - QI 1 8 I I I -Q .b.:.:I [.~ 1-0 6.I . ~ 384 . _A.- /3 8 A (x = 0) a QI Q 5/3 12 -~--D. prog.1 Pro gib f F El 13 3 na mjestu A (x = 0) -I :l ~ ~ 12 B I I '/ I x=Vs --1FI : 8 ___I. -13 El QI. .B /.4215 X a I I ! .- .. I a " B /'~ I i i QI 2 B - Q El .

. 116 .4= 16 = 0.288 d 8 (- 9Tt 8 )/16.I d3 E -Ttd4 64 e= (3 Ttd3 32 - i 4/Tt) d = 6 = 0. Presjek .. otpoTa Wx - . tromosti Ix . 426 do 430).00686d4 0.c 0 ah3 12 a4 8> ah2 6 a3 - ! i. moment.4 I I I .ID Za tanke stijenke s = (D d)/2 T = (D - + d)/2 Ttab2 4 Momente tromosti i momente otpora za standardne 4 eeliene profile vidi .Moment.31 8 e = 2h/3 bh3 36 V3. .0238 d3 Tt D4-d4 -0-32 D D4-d4 ~O.d4= = O.5413. I poglavlju: Oblici kovinskih poluproizvoda (str.. 12 6 bh2 24 -.

Medutim.polarni tromosti presjeka Wp . naprezanja na smik se raspodijele po presjeku nejednoliko. 118. FIS Tsmax"" 2FIS Torzija (Uvijanje) Moment torzije T T= Fa uzrokuje torziono naprezanje koje zami~Ijamo jednoliko razdijeljeno po presjeku i razmjemo prema udaljenosti od teZi~ta.polarni moment otpora presjeka Wp = Jp/r = nd4/32 "" Za kruZni presjekje Kut torzije rp npr. Najvece torziono naprezanje pojavljuje se u toeki najudaljenijoj od tezgta (r) Ttmax -Jp F = (TIJp)r moment = TIWp . a zamiSljamo je jednoliko raspodijeljenom po presjeku S. koja djeluje u samom presjeku.Smik (Odrez) Popreena sila F. am se smicanju pridruZi i moment savijanja. 117 . Zbog toga se pojavljuje najveee naprezanje na smik: kod pravokutnog presjeka kod okruglog presjeka kod okruglog prstena s tankom stijenkom Tsmax Tsmax = (3/2) . FIS = (4/3) . uzrokuje naprezanja na smik Ts'= FIS Naprezanja na smik uvijek su vezana s naprezanjem na savijanje.1 d4 rp= TlIGJp Kut torzije sveden na jedinicu duljine rp(rad) U= TIGJp U(radlm) Polami momenti otpora Wp i kutovi torzije svedeni na jedinicu duljine sabrani su za najvaZnije presjeke na str. Jp 0. U kratkih svomjaka i zakovica mozemo naprezanje na savijanje zanemariti i izv~iti proracun samo na smik.

3i3 of 0.ab2 .052 n nS 0.0 2 .Clab3 G T G \ ..D4-d4 D 16 "" 21tsr2 T 32 01t(D4..65 1 + n3 ) .d4) G T 1 ::::::.630 + 0.a4 I --.--21t s r3 G I a2+b2 T r = (D + d)/2 - £ .. I .208 a3 .ab2 c2 Cl. . -.Po/ami momenti otpora i kutovi torzije Presjek Polarni moment otpora Wp Kut torzije na jedinicu duljine (j (rad/m) 32 1td4 T G od3 16 Q33 Za tanke stijenke s = (D d)/2 1t -0.= 3( I - c2=1-1/=118 a b 0.

.duljina Ziceopruge (Te jednadzbe vrijede samo ako je promjer Zicevrlo malen prema promjeru opruge!) 119 .2d G-d G n .optereeenje f .nonnalno naprezanje -r.tangencijalno naprezanje F .broj lamela n 1 2 3 4 5 10 ""I 1/1 1.500: F = bh2 ~o f = rlfi= .Opterecenje i progib opruga 0.4itnr2 02-2/r .283 1.L ° 1.2 = El F Ir2 Ir 0 = 12-:£ °~ lfi(rad) it F=_o-0-r d3 16 r = 2 TOE f= 64nr3 oL= d4 G 32/~2 oL= itd G .progib F=-obh2 6 F 0 I 13 4/3 F 2[2 0 f=EfoT=~°F:="3h°F: nbh2 F=~o F 13 4/3 F 2/2 0 f= 1/1 EfoT =1/1ni}h'J oF: =1/10"3h oF: n .315 1.broj zavoja opruge I .234 1.160 1.390 1..000 1.

E u I e r 0 v a jednadzba za elasti~no izvijanje F: 2 E/min k=nlT Odatle slijedi naprezanje Ok za elasti~no izvijanje Fk 2 E/min 2E UJc=S=nt.TS=nJ:2 Te dvije jednadzbe vrijede samo za elasti~no tla~no podru~je.Izvijanje Najmanja sila pri kojoj se pojavljuje izvijanje je s it a i z v ij a nj a Ft. 12. v = 6 .Fk v . = 21 10 = I Polumjer tromosti i I i = V/minIS gdje je S presjek nosa~. i polumjer tromosti Slobodna duljina izvijanja 10za razliCite slu~jeve opterecenja na izvijanje iznosi: F - - '/ 10 . ]20 . izvij an j a UJc UJc= ---L Fi S Sita izvijanja Fk i naprezanje izvijanja UJcovise 0 v i t k 0 s t i J. > 105. za drvo . tj. Stvamu situ Fkojom mozemo opteretiti nosa~odredujemo pomocu faktora sigumosti v F=. .=~ I gdje znare: 10 slobodnu duljinu izvijanja. Djelovanje te sile na nosa~ presjeka S uzrokuje u njemu naprezanje '. kod ~elikaza vitkost J. Faktor sigumosti v iznosi: za sivi lijev v = 8. a /min njegov najmanji aksijalni moment tromosti. . J. za relik v = 5.

41 110 120 130 140 160 180 1.17 9.0.22 4.01 1. * » Po s t u p a k W«upotrebljavamo za celicne i drvene konstrukcije. .62 A 470 .71 1.2.83 za sivi lijev A 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 III 1.19 1.06 1.96 6.00 1.31 7.08 1.00 1.90 1. - - Koeficijenti izvijanja w za celik cvrstoee 360 N/mm2 (W360)i 510 N/mm2 (WSIO): A 0 20 30 40 50 60 70 80 WJ60 1. .tlacna sila kojom je optereeen.29 A 310 .04 1.43 5.85 3. .26 14.1.194 A Fk F=-=~ v GkS v Vitkost A A< 80 A < 112 A< A< A< A< 105 89 86 100 .03 1. 10.67 2. a naprezanje (normalno).30 A 29.73 10..64 6.8.55 WSIO 1.11 2.21 6.28 4.05 1.tvrd CrNi drvo Dopusteno Faktor sigurnosti v iznosi: za manje strojeve za vece strojeve v = 8 .14 1.01 1.28 1.47 3.11 1.21 1.55 12.75 10.presjek nosaca.11 1.07 3.mekan - .08 1.0.48 8.00 1.1.3:.053 .0 A + 0. F .79 2.31 4.42 2.14 1.53 220 240 250 8.25 121 .06 3.65 4.13 90 100 1.32 5. v = 6.50 4.41 1.z 303 .14 A 335 .43 2.05 2.58 200 A W360 WSIII 2.39 1.21 3.30 1.59 15. u nosacu odredujemo F izrazom Naprezanje Sw=a gdje su: S .12.T e t m a j e r 0 v e jednadZbe za naprezanje kojima se sluZimo pri gradnji strojeva: Ok pri neelasticnom izvijanju Materijal sivi lijev celicni lijev celik: E N/mm2 100000 200000 210000 210000 210000 10000 optereeenje ak N/mm2 776 .45 za drvo A o 10 20 30 40 60 80 100 120 140 150 W 1. w koeficijent izvijanja ovisan 0 vitkosti A i materijalu nosaca.22 1. .00 1.

u suprotnom rubu nosaea pojavit ce se vlaena naprezanja.Fae2/1 .1179h r = d/8 za okrugli (s promjerom d) za prstenasti (s promjerima diD) r = D/8 . [I + (d/D)2] - 122 . to se vge smanjuju tlaena naprezanja u rubu nosaea koji je nasuprot hvatistu sile F.Fae/I Nosaee koji su razmjerno vitki (velike duljine s obzirom na presjek) treba proraeunati i na izvijanje.a2= -F/S ./I -a2 = -Me/I Najveca ukupna naprezanja b) Tlak o i savijanje = Fae. = Me./I = -Fae2/1 art = a + al = F/S + Fael/I ar2 = a = F/S . * St~ se hvatgte sile F vise udaljuje od osi nosaea. Sama tlaena naprezanja (npr. dakle st~ se udaljenost a povecava./I ar2= -a . = -F/S + Fae. Naprezanja zbog tlaka Naprezanje zbog savijanja +al -a2 art -a = -F/S = Me. Najveee naprezanje zbog savijanja +a./I = Fael/I = -Me2/1 = -Fae2/1 Najveca ukupna naprezanja = -a + a.u smjeru dijagonale r = 0. Ta tlaena naprezanja poprimaju konaenu vrijednost jednaku nuli kad a naraste do vrijednosti a = I/Sel' Poveca Ii se udaljenost a iznad te vrijednosti.Slozena opterecenja a) V I a k i savijanje Nosae optereeen na vlak silom F koja djeluje na nj ekscentrieno na udaljenosti a od osi nosaea dodatno je opterecen momentom M = Fa. kod materijala koji ne podnose vlaena naprezanja) dobivamo ako sila djeluje na povrsini j e z g r e presjeka koja je omedena »polumjerom jezgre r« r = I/Sel Polumjer jezgre r iznosi za razlieite nosaee: r = h/6 za kvadratni (sa stranicom h) u smjeru stranice . Naprezanje zbog vlaka a = F/S .a2 Tlaena sila F koja djeluje na nosae u udaljenosti a od osi nosaea uzrokuje opterecenje na tlak i dodatno opterecenje momentom M = Fa.

= T/ Wp = T/2 W - iznose normalna naprezanja zbog savijanja tangencijalna naprezanja zbog torzije Ukupna su naprezanja am-x = ~M/W IX{)= adop/I.) ~ = VI + 0.73 rdop 'dop gdje vrijedi ~ = 0. F/1td2 + 8F/1td2 = 40F/31td2 d) Savijanje i torzija istovremeno momentom ~ -~ r F1 --\ I F Presjek nosaea je optereeen nim momentom T. 532). Okrugli presjek ima moment otpora polarni moment Kruzni vijenac ima otpora Wp = 1td3/16 W = 1t d3/32 = 2W moment otpora polarni Pojedinacna moment otpora naprezanja W = (1t/32). Sila kroz sredi~te uzrokuje naprezanje na smik 's 's Okretni = (4/3) .(D4-d4)/D = 2W a = M/W .3 IX{)= adop/l. naprezanje. FIS = moment 't (16/3) .65V~T/M)i po Huberu(i dr.po Mohru ~=VI+(IX{)T/M)2 - po Bachu - IX{)= adop/2 'doP U svim je slucajevima adop dopu~teno normalno dopu~teno tangencijalno naprezanje (vidi str. a 'dop je 123 . na rubu na istom mjestu.75 (IX{)T/M)2 . FI7td2 tangenci- jalno naprezanje 't dviju sila uzrokuje - = 16 Tf1td3 = 8F/1td2 iznosi Najveee ukupno naprezanje 'max = 's t 't = (16/3).c) Smik i torzija Silu Fkoja djeluje na obodu cepa promjera. savijanja M i okret- U okruglog presjeka (ili kruznog vijenca) pojavljuju se najveee vrijednosti normalnog naprezanja a i tangencijalnog naprezanja .d mozemo zamijeniti silom koja djeluje u sredgtu eepa i momentom para sila T = Fr = Fd/2. (D4 d4)/D Wp = (1t/16) .35+ 0.

Kinematika a) Pravocrtno gibanje materijalne Oznake: put poeetni put vrijeme S So t .I I s = So+(v + vo)t/2 s = So+ (v2.= konst dt s=so+vt t = (s dt (a=O) s. koja proucava gibanje tijela bez obzira . razlikujemo kinematiku. Vo= 0: vt/2 v2/2a at2/2 at - a = g = 9.. "" 1..kons' t I ..DINAMIKA Dinamika je nauka 0 gibanju tijela. S obzirom na sile koje se javljaju pri gibanju.. '0 v-v -Iconst - Zaso=O: s=vt t so)/v = s/v t t v = (s-so)/t v = sit Jednoliko ubrzano gibanje dv d2s a= . tocke brzina poeetna ubrzanje brzina v=Vo ds dt dv a=- .1 Jednoliko gibanje I' I1 Ubrzanje + a Usporenje -a ~ b . ~ ~ b tl') ' ds v = Vo= . t ~ .= = konst dt dt2 ' \~. na sile koje na nj djeluju. koja prouCava utjecaj djelovanja sila na gibanje tijela. i kinetiku.v02)/2a s = So+ vot + at2/2 v = Vo+ at Prirnjer slobodni pad Za So = s= s= s= v= ubrzanje dubina 0.'l' " .81 m/s2 s=h I I 124 v =gt = V2gh t = v/g = V2h/g . .

= 90° pri IX= 45° c) Kruzno gibanje Oznake: kut . dt dw £=dt diP =konst dt qJ=wt Jednoliko Trajanje kruzno I okretaja gibanje (period vrtnje) W=- - Kruzna frekvencija Brzina vrtnje Obodna brzina (na polumjeru titranje r) T = 21t/w f = I/T (S-I) n = w/2rt (okr. . y = votsinex. .'. v.2 . = Vocos ex. hmax = vo2/2g Domet hica I = vo2/g sin 21X Imax = v02/g ~ ~ .) Kos i hi tac (u zrakopraznom prostoru) Poeetna brzina Vopod kutom ex.dq.-gt2/2 Vy= vosinex. Ubrzanje je uvijek usmjereno prema konkavnoj strani putanje. jer se mijenja smjer brzine. (Smjer ubrzanja ne podudara se sa smjerom brzine./s) u =rw=2rrtn d) Harmonijsko Harmonijsko zanje razmjerno Otklon titranje je pravocrtno putu.-gt :t Trajanje uspona (Vy = 0)' th = Vosin ex. pri ex.p(rad) vrijeme t kutna brzina kutno ubrzanje W=... x = votcosex.b) Krivocrtno gibanje materijalne tocke Svako je krivocrtno gibanje ubrzano./g Visina hica h = vo2/2g sin2ex. I~Q : " : . x gibanje amo-tamo pri kojem je ubr- = r sin qJ r - x = rsinwt (p(rad) amplituda = wt (w = konst) 2rt/w I/T = w/2rt rwcoswt -rw2sinwt = -W2X Period (trajanje titraja) Frekvencija Brzina Ubrzanje T= f = v = a = 125 .

s02 = F + Fo (s .ma) nazivamo »silom tromosti«. vis F= konst W= Fs W = f Tdtj! = f Trodt istog smjera vrijedi: T= konst W= Ttj! W = f Pdt P ==konst W=Pt ~~ LW4 '0 Rad pomaka F = Fo = konst t4 '0 126 W = [:ds = F(s so) '0 Elasticni deformacijski rad F= ks k - . Fjy." '. 2 2 fo so) . = 0 b) Zakretni moment T sile Fna kraku r Obodna sila F = Tlr T= Fr c) Ra d W sile F na putu s iIi zakretnog momenta T pri zakretu za kut cp (rad) iIi snage P u vremenu t iznosi p F iT W = f Fds = f Fvdt Kad su vektori F.Kinetika a) Newt 0 no v za k 0 n (osnovni zakon dinamike) »Sila F je jednaka umno~ku mase m i ubrzanja a« F = ma Ako su vektori sile i ubrzanja istog smjera. Mehanicki je sl1stavu dinamickoj ravnotezi ako je suma svih vanjskih sila koje na nj djeluju i svih sila tromosti sustava jednaka nuli (D'Alembertov princip) \' r '. az) [Fix = max [Fjy = may Izraz (. .a.F. vrijedi F = ma.konstanta elasticnosti opruge W = ~ds = k S2 .\' m. Suma komponenta (Fix. Fjz) sile Fj koja djeluje na masu m proporcionalna je s komponentama ubrzanja (ax' ay.

potencijalnu energiju (energiju polozaja) Wp=mgh=Gh Osim toga primjera.)j2 . koji ima moment mase J i prosjeenu brzinu vrtnje n. iznosi W = J(wmax2 Wmi. T w. 129) i kutnom brzinom w Wk = Jw2j2 na Wk = mv2j2 + J(02j2 Za promjenu od potreban je rad kineticke energije Wo = mvo2j2 + Jwo2j2 Zamdnjak Nejednoliki zakretni moment T pogonskog stroja. tj. potencijalna se energija pojavljuje i kao energija napete opruge Hi komprimiranog plina.cd Primljeni odnosno predani rad zama~njaka. tezine G = mg. kao toplinska iIi kemijska energija itd. Tijelo mase m.d) Sn aga P je rad obavljen u jedinici vremena t P = dW = dt Wjt Fv = F ds dt P = Fv P = T dql dt P = Tw = T27Cn U isto usmjerenih vektora F. ~ Stupanj nejednolikosti 15= (Wmax Wmi.2/2 tromosti Pri kruinom gibanju izrazavamo kineticku energiju momentom mase J (vidi str. 127 . stroja Hi uredaja jest omjer izmedu korisno dobivene energije W (snage P) i utro~ene energije Wo (snage Po) 1/= WjWo= PjPo< I f) Kineticka energija Wk je energija mase u gibanju.2)/2 = Jwmcd2t5 = J. ima. koji se mijenja za vrijeme jednog okretaja (27C).)jW". S obzirom na neku ravninu. (u toeki 2). -w 2~Cl tromosti g) Potencijalna energija Wp je energija poloZaja (stanja). 47C2nmedt5 Prosjecna kutna brzina COmed (Wmax+ = - wmi. povecava kutnu brzinu zam~njaka do Wmax (u tocki I) i smanjuje je do Wmi. iznad koje se nalazi na visini h. vis P i pri konstantnoj snazi P vrijedi = e) Korisnost Korisnost nekog procesa. Pri pravocrtnom gibanju izraZavamo kineticku energiju masom m i brzinom v Wk = mt.

Tezi~te sustava materijalnih tocaka giba se kao da je u njemu zdruzena sva masa sustava sa svim vanjskim silama koje na nj djeluju. Pri rotaciji sustava m!lterijalnih tocaka oko neke osi vrijedi 11 f Tdt = f Frdt Moment tromosti mase = 2: (rjmjv.).h) I mpuls s ile Fdt izraZava djelovanje sile F u vremenu t. = 0 2:m. co - kutna brzina. vrijedi I ! 2:m. konst : Tdt j'e 'moment kolicine gibanja mv s obzirom i) Moment impulsa na neku toeku (po\) i1ios u: Tdt=rmdv=Jdco 11' fTdt= rm(v-vo) =J(co-wo) gdje su: r . bit ce Ft=m(v-vo) * Za sustav materijalnih tocaka vrijedi 2: Fj = ao 2: mj gdje je ao ubrzanje tezi~ta.pocetna brzina.okomita udaIjenost tocke (osi) od smjera vektora brzine v. Nemali vanjskih sila (odnosno ako su u medusobnoj ravnotezi pa je njihova rezultanta jednaka nuli).a.v:. Moment impulsa je vektor koji je okomit na ravninu vektora vir.2: (rjmjvjo)= J(co. a jednak 'je promjeni kolicine gibanja mv Fdt = mdv fFdt=m(v-vo) gdje je vo . J - moment tromosti mase s obzirom na tocku (os). Za F = konst vrijedi' F t=m(v-vo) Ako su vektori F i v istoga smjera.wo) - aksijalni (s obzirom na os x) Jx = f r}dm polarni (s obzirom na pol) J Polumjer tromosti i = f r2dm i =V J/m i = D/2 r2 = x2 + y2 + z2 J = mi2 J = mD2/4 mD2 = 4J Zam~ni moment mD2 128 .

he - = 2:. m3she d 4 dm7tshe m Jz I h IllIln " 21' 2 7t = -mr2 = -d'e 5 60 m = 7t/6 .IUen a l'r'IOII 'I'IIII'II !1t ~ @ -+z . + me2 J.moment tromosti tijela s obzirom na os koja je paralelna s osi kroz tezi§te i od nje udaljena za e III Slrojarski prirutnik 129 .~. = J. (D3-d3)e 2 Jz-mrm 3 2 =. Jz m (R2 + 27t2 Rr2 ( R2 + 1'2) e R m 27t2Rr2e Z. ." Iromosti mase lijela (gustoce e) VIIUllk 6 DL : 1 m 7t Jz=-mr2=-d4he 2 32 = d27t/4.d)/2 2 R'-r' Jz=-m5 R3-r3 7t = -(D'-d')e 60 m = 7t/6.moment tromosti tijela s obzirom na os kroz lezi§te tijela J. . '<' 1 1 Jz = .M"".m(a2 + b2) = ..7td4 Se m 6 m 7tdm2se 1'2) = tnnklh .he (D4-d4)he I 11111'111Vlltjll 1 7t + 1'2) = - Jz= -m(R2 2 32 D Innklh .IUcn 1\ "111 (I) + d)/2 I (D d)/2 Jz m = (D2-d2) mrm2 7t/4.. d3 (114 : krm: 11111'1111 llgh k redi§te) e I) 2R " "Ill I 21' (D + d)/2 (D .abh(a2 + b2)e 12 12 m = abhe Slclnerovo pravilo J.I .

= VI 2(v. Zbog gubitaka je (zvuk. koje se giblju po istom praveu ~~ . deformacija./2(mt + m.)m. Dinamicka ravnoteia Osovina je u dinamickoj ravnotezi ako na nju ne djeluju nikakve eentrifugalne sile ili se utjeeaji tih sila medusobno ponistavaju (»slobodna osovina«).v. + m.) ml + m. ml + m. V2) E = (U2 .) - m. Centralnisudar Mase m.6.).) 130 . UI = VI - sudaraju se brzinama (prije sudara) v.m. + 2(v. .) E 1 potpuno elastican sudar U. v. -<: -!:: "'.m. Koeficient sudara = V. Brzine masa ml i m. + . m..v.5 (E U celiku raste s tvrdocom) E = 0 potpuno plastiean sudar UI = U. . rn.. .95 celik 0.v. Uvjeti dinamicke ravnoteze su: Lmrsina =0 Lmreosa Lmrlsina Lmrleosa =0 =0 =0 Sudar je dodir dvaju tijela koji se zbiva u vrlo kratkom vremenu razmjerno velikim silama. U. . materijal obaju tijela E staklo 0.95 toplina) 0 < E < 1: slonovaca 0. 0.)ml/(mt + m. i m. koja rotira obodnom brzinom U odnosno kutnom brzinom w na polumjeru ro (udaljenost tezista tijela od osi rotacije) izn "'2 ~ OSi Fe=mu2/ro=mrow2 "'. nakon sudara (1 + E)(VI .v.UI)/(V.. odn. .CentrifugalDa sila Fe mase m. v. (1 + E)(V.)/(m./(ml + m2) U2 = V. .55 drvo 0.) - - Gubitak energije pri sudaru W = (1 - ~)(VI - v. = (mtvt = + m.9 pluto 0.

PriguJeno s/obodno titranje Djeluje li na materijalnu tocku sto titra otpor R koji je razmjeran brzini.amplituda Iuml= wYm laml = W2 m Y titranja put brzina Y = Ymsin (lOot + '1') U = um cos (lOot + '1') ubrzanje !Idle 1nuCe: I vrijeme Wo . . 211:f a = -am sin (lOot + '1') - '1' faznu konstantu »kruZna frekvencija« vlastitog - Wo = Vd.konstanta opruge harmonijskoga titranja VI/. a supratna po . da je sila I kolll nil nju djeluje razmjema razmaku Y od sredisnjeg polozaja.i ..pri obicnom titranju Wo = Vd. harmonijskoga titranja 11dlferencijalne jednadzbe neprigusenoga m(d2y/dt2) + cy I'ltIllll1zi rjesenje: =0 Ym ..vcm ~ dnbivamo Ijesenje diferencijalne jednadzbe = yoe-IJ sin (w t + '1') IIdjc je krutna frekvencija prigusenoga titranja W = V(clm) - A = Wo ~ v = 0 . ali K"protun po smjeru.pri "kruznom titranju Period (vrijeme njihaja) T = 1/f = 21t1wo 2.tlta frekvencija f neprigusenoga = 1/211:.. bit ce gibanje harmonijsko F = -cy f c .mJeru..nepriguseno njihanje v < 1 periodicko priguseno titranje Pri aperiodicnom gibanju (v > 1) nema titranja pa se put y postupno prihlizava nuli. bit ce titranje priguseno R = -k(dy/dt) k = konstanta prigusivanja jednadzba Za priguseno titranje vrijedi diferencijalna m (d2y/dt2) + k (dy/dt) + cy =0 IJvndenjem izraza A = kl2m y = VWo v = kl2 .11lrllnJe I Slobodno nepriguJeno titranje (lIhll Ii se materijalna tocka periodicno s frekvencijom f tako. 131 - ... Vd.

Prisilno titranje Na materijalnu tocku koja titra djeluje . uz neznatno prigu§ivanje Wk pri kriticnoj Wo kruznoj frekvenciji Wk = = Yelm kriticne kru- g Pri prisilnom titranju bez prigu§ivanja postala bi amplituda zne frekvencije beskonacno velikom. n koja zahvaCau teZi§tu.osim otpora R .r b I I I E 3. Za takvo titranje m{d2yldt2) F = Fo sin wt vrijedi jednadzba + k(dyldt) + ey = Fosinwt PribliZava Ii se kruzna frekvencija w prisilnog titranja kruznoJ frekvenciji Wo vlastitog titranja. Centrifugalna sHa. 4.jo§ i vanjska sila F.j2n = mg: ll'k Za odredivanje omjera e elasticnog progiba moZese uzeti progib yo osovine u mirovanju §to ga izaziva tezina osovine G c = Glyo = mglyo w > ll'k = ViiYo Naraste Ii kutna brzina w iznad kriticne ll'k smanjit re se progib y osovine pri rotaciji (osovina ce se sama centrirati). koja dodatno opterecuje osovinu za vrijednost y. Tome odgovaraju - kriticna kutna brzina ll'k = "I(d.. iznosi pri rotaciji kutnom brzinom w Fe = mw2(e + y) = cy ~ Progib osovine pri rotaciji iznosi y = (mew2)/(e m(IJ2) Za kutnu brzinu kod koje bi bilo e = mw2 (ne uzimajuci u obzir prigu§ivanje) bHo bi y = co. amplituda titranja se povecava i dostiZe maksimum (rezonancija) pri kruznoj frekvenciji w = woYI-2v2 odnosno. udaljenom za e + y od sredi§njice osovine u mirovanju. I: 132 . Kriticna brzina vrtnje osovine Karakteristika macije y s n je elasticnog progiba osovine omjer e izmedu sHe F i defor- c = Fly Pri ekscentricnosti e tezi§ta osovine mase m djeluje na nju pri rotaciji sila Fe. npr. kriticna brzina vrtnje nk = w.

kao npr.8 I m/s2).. 65 i 72. tj. Iskljucene su tzv.Y I je naprezanje na smik.:stica.21. LJ UA ' A A LJ 133 . Kod nestlacivog fluida mase m jesu volumen V i gustoca (! konstantni V = konst (! = m/V = konst U idea/nom fIuidu nema sila trenja. 11 1111 kapljevine (tekucine u uzem smislu) i na plinove do granice do koje ih sve IliAII1l1zemosmatrati prakticki nestlacivima (inkompresibilnima). lI_rllll. sto ga uzrokuje tezina. do brzine -lIlIllIlIja oko 100 mls. (! Mjere za viskoznost . Takav fluid ne postoji..vidi str. Ovisi samo () visini h razine (nivoa) tekucine iznad mjesta mjerenja i gustoCi tekucine (! p = h(!g gdje je g zemaljsko ubrzanje (= 9. Brojcane vrijednosti za kinematicku viskoznost . Viskoznost je otpor fluida protiv tangencijalnih r. Urea/nom fIuidu postoji trenje IZlI1cdu Cestica - fluid je viskozan.vidi u tablicama na str. ali njime cestb l'uJednostavljujemo racunske probleme. 7Jje IIpsolutna(dinamicka) viskoznost. medutim. med i sI. dv je razlika u brzini slojeva na razmaku dy. ne ovisi 0 obliku posude (»hidrostaticki paradoks«). HIDROST A TIKA Hidrostaticki tlak p je tIak u tekuCini. dv r = 7Jd".HIDROMEHANIKA ZlIkone hidromehanike primjenjujemo za fluide (tekucine u sirem smislu). 212 do 214. Kinematicka viskoznost v je omjer dinamicke viskoznosti 7Ji gustoee (! v= . sila iIi kutnih deformacija Dinamicka viskoznost 7Jdefinirana je Newtonovim zakonom. neprave tekuCine. katran. Sila tlaka F na horizontalno dno posude ovisi samo 0 hidrostatickom p i 0 povrSini dna A tIaku F = pA = h(!gA ~---~--~ Ta sila tIaka.

==:?. 134 .U z g 0 n Fv je sila kojom tekucina djeluje okomito prema gore na tijelo uronjeno u tekuCinu. a (J njena gustoea. atmosferski tlak u tekuCini ne uzimamo u obzir jer on djeluje i s druge strane stijenke posude. Sila tlaka na stijenke Sila tlaka F tekuCinegustoce (Jna ravnu stijenku posude kojoj je omocena ploha povrsine A iznosi h. u odnosu na stijenke. Po velicini je jednak tezini istisnute tekucine. je vertikalna udaljenost teziSta (T) omocene plohe od razine tekucine. uzrokovan u tekucini silom F na stap povrsine A iznosi -<:: "00. medusobno ponistavaju. HvatiSte sile Fje. V volumen istisnute tekuCine (istisnine). ispod teziSta plohe. a hvatiSte mu je u njezinu teziStu (Arhimedov zakon) Fv = mg = (JgV m je masa. pa se djelovanja. na dubini hF=~ hTA gdje je I geometrijski moment tromosti omocene plohe s obzirom na njezin rub u visini razine tekuCine (0). medutim.-=-- Atmosferski tlak Pa na povrsini tekucine prouzrokuje u tekuCini stvami tlak koji je veCi od hidrostatickog i iznosi P=Pa+h(Jg Pri proracunavanju posuda s obzirom na tlak tekucine. TIak P na dno posude u kojoj je iznad povrsine tekucine (visine h i gustoce (J) tlak Po ~ A - TIak P na dno posude. Pascalov zakon Narinuti tlak siri se po tekuCini nesmanjeno i jednako u svim smjerovima.

167 1.660 0.5 -42.2 5.1 S tan d a r d n e (n 0 r m ne) v r i j e d nos t i zracnoga tlaka Po' temperature t i gustoce (Jpri razlicitimnadmorskim visinama h (po ICAO .5 7.20%.5 -56.910 0.883 0 4.413 0.0406 0.314 0.8 0.25 2.0889 0.46 20 17.0 350.060 1.1.5 -11 -17.5 -56.35 13.996 1.23 73.736 0.007 2500 3000 4000 5000 6000 8000 10 000 12 000 15 000 20 000 25 000 30 000 737 701 616 540 472 356 265 195 121 55 25 12 .4 11'.25 .75 11.05 12.5 -24 -37 -50 -56.Abnosfersko stanje Zracni tlak Po.157 1. gustoca zraka za .179 1.5 30 31. 193) medu 60 i 100%.195 0.a relativna vlaga (vidi str.135 1.03 160.1.10 35. Pri potpunoj zasieenosti zraka «({J= 100%) pcraturi t: zavisi apsolutna vlaga x 0 tem- x °C -20 -10 2.819 0.61 22.202 1.191 1.7 135 Kinematicka viskoznost v pri razliCitimnadmorskim visinama h: 25 10 15 20 0 5 h km v mm2/s 14.7 13.1 9.25 2000 upunj lIodi~njiprosjek I 1019 1015 1 016 0 -3 16 7 8 0 1.14 g/m3 0.945 0.International Civil Aviation Organization) t t h (J h (J Po Po °C m mbar m °C mbar kg/m3 kg/m3 0 100 200 300 400 500 600 800 1000 1200 1500 2000 JOB 1001 989 978 966 954 943 921 898 877 845 795 15 14.091 1.0 1.214 1.111 1.526 0.23 1.4.026 0.0179 30 835.0 .5 -56.8 8.225 1. temperatura t i gustoca (J Vi~egodi~nji prosjek (po: Mende/Simon) Tlak Po mbar Oodi~nje doba I Temperatura °C t Gustoca (J kg/m3 na visini h (m) o ~'Jccanj 2000 791 799 795 0 2000 0 1.86 10 9.008 Zbog vremenskih upliva mijenjaju se: zracni tlak za :t 5%.28 1.

L + L..2 t I a k 0 m (energijom za jedinicu volumena) v 2 <.EL om s obzirom na jedinicu mase <Ig + p + T V2 = <2g + J!J .L + ~ = <2+ t:. + PT ili gubitkom tlacne visine !!'ht <I + J!.HIDRODINAMIKA Promatramo s t a c ion a r n 0 strujanje.L + v 2 = <2Pg+ P2+ P T v 2 + !!. + lJ.Pt iIi tlacne visine lJ.p. Laminarno strujanje je ono. ~to se klizu jedan po drugome bez mije~anja.= H = konst pg 2g pg 2g Bemoullijeva jednadZba za stacionarno strujanje realnog fluida uzima u obzir gubitke (od presjeka 1 do 2).ht 1. pri kojem brzina u odredenoj tocki ne mijenja s vremenom ni veliCinu' ni smjer. i volumenski je protok q. J ed n adzba ko n tin u i te t a glasi daje protok maseqm = konst. P - s pomoeu Darcyjeve 136 . + -t- V2 = e = konst V. ono.. V 2 = P = konst . Bernoullijevu jednadzbu mozemo izraziti (za dva promatrana presjeka I i 2) n - speci fie nom e nergij .ht racunamo formule (str. 141). pri kojem se cestice gibaju u beskonacno tankim slojevima. U obzir uzimamo samo njihovo prosjeeno gibanje u smjeru strujanja. Gubitak tlaka lJ.. da je suma svih energija (polozajne + tlacne + brzinske) u svakom presjeku (na svakoj strujnici) konstantna. za koje vrijedi p = konst. brzinom v i gustocom p qm = Avp = konst = = konst Za nestlaCive fluide.brzina strujanja.. Turbu/entno strujanje je ono. koje izraZavamogubitkom tlaka lJ.= <2 + . . gustoCa i Vi . pri kojem se cestice gibaju nepravilno u svim smjerovima.pg + p.geodetska visina nad po volji odabranim horizontom.1!1 + ~2 pg 2g pg g U tim su jednadzbama: <i . . - t Ia c nom vis i nom (energijom za jedinicu tezine) v 2 <I + J!. ~to motemo izraziti presjekom A. qv = A v = konst BemouIlijeva jednadZba za stacionarno strujanje nestlacivog fluida (bez trenja) glasi.Pt v2 V2 <.pg + PI + PT = <2Pg+ P2+ P2 n. Pi = hipg staticki tIak u fluidu (gdje je hi tlacna visina). tj.

u ovoj jednadzbi znace: 11'. 136.lIe F (odn. treba istaknuti da je sm.ier . Impulsni stavak ce pod utjecajem vanjskih sita =-R Slruja fluida protoka mase qm promijenil (ko]ih je suma F) brzinu za /:!. Sita F kojom okolg djeluje na fluid.R) identiC/lD sa smjerom promjene brzine /:!.obodnu brzinu qmv . pritisak mlaza iznosi R = 2qmv ReakciJ a mlaza koji izlazi s prbtokom mase qm i brzinom v kroz izlazni otvor presjeka A iz posude gdje vlada tIak P iznosi R = qmv = 2Ap 137 .vul/2 + f!J. . U.ier mlaza izvr- Ravna ploca 0 koju udara mlaz pod kutom P izvrgnuta Jc pritisku mlaza R = qmvcosp Konveksna I1loCa0 koju udara mlaz u sredini i otklanja RCod prvobitnog smjera pod kutom P izvrgnula je pritisku mlaza R = qmv(l-cosP) i skre- Konkavna ploea 0 koju udara mlaz u sredini cc unatrag pod kutom P izvrgnuta je pritisku R = qmv(l + cosP) Za kut P = O.p. jest a k t i v n a s iI a.v = qm(V2-VI) . Buduci da su site i brzine vektorske naravi.Z/2 J zzVg + pz + vwl/2 - .V F=qm' /:!. doku pumpama lopatice djeluju na fluid sitom Iq Pritisak mlaza nap I 0 h u Protok mase mlaza je qm' brzina mlaza je v. '"llIcije sustava. (Npr.sekundni impuls. Osim oznaka navedenihna kraju str.u turbinama fluid \ljeluje na lopatice sitom R. dok je sita R kojom fluid djeluje na okoli§-reaktivna sila.IIcrnoullijeva jednadzba za sustav koji jednoliko rotira (s gubicima) :. Ravna ploea smje§lena okomilo I1l1utaje pritisku mlaza R= qmv na sm. pritisak mlaza iznosi R = 2qmll Konkavna ploCa 0 koju udara mlaz pod kutom PI i skreCe unatrag pod kutom P2 izvrgnuta je pritisku mlaza R = qmv(COSPI + COSP2) Za kutove PI = P2= O. relativnu brzinu fIuida (s obzirom na rotirajuci kanal).v.Vg + PI + VWIZ/2 Vu.

teoretska istjecanja pri pretlaku /1p brzina .. Zbog trenja u mlazu i 0 sapnicu bit ce stvarna brzina man. Kolicina istjecanja a) Kolicina izoosi istjecaja kroz Olvor presjeka A izrafena qm = Ave gdje je v izlazna brzina i e gusloea fluida. vo= V e T 2--.ia v = 9'Vo U dobro zaobljene sapnice koeficijenl je brzine 9' = 0.ie iz zalvorene tlak /1p vrijedi posude u kojoj je iznad povrsine Za h = 0 (Sto vrijedi qm = OtA e V2(glr + /1pfe) za plinove i pare) dobiva se qm = OtA V2e . /1p volumenskim pro- b) Kolicina istjecanja tokom fluida q" iznosi kroz olvor presjeka A izrafena 138 .!.ie sile leze.99. . Teoretska brzina iSljecanja iz posude u kojoj je iznad lekucine gustoce e pretlak /1p vo = V2(ih + /1pfe) Ako visinu h ne treba uzeti u obzir (kod plinova i para).95 .. Pri istjecanju tekucine iz otvorene qm posude je = OtAe V2glr tekucine pre- Za iSljecan.Brzina istjec:anja Teorelska brzina iSljecan. 0.ia kroz maleni olvor iz olvorene posude u kojoj je slalna razina lekucine visine h iznad izlaza (Torricellijeva formula) vo = JI2gJ. gdje je g ubrzan. Zbog kontrakcije vamo Otje koeficijent istjecanja prolokom mase qm mlaza Jl i uzimajuci qm koji zdruzuje u obzir koeficijenl brzine 9' dobi- = OtAvoe koeficijente konlrakcije i brzine: Ot = Jl9'.

048 1.1PI ovisan je 0 omjeru m: Koeficient a za m =( 0.598 0.1 .35 0. t:.65 'r prinice 0.40 0. dolje .676 0.Protok I.25 0.protokom mase qm .05 0. I1p 139 . Za odredivanje priguInice protoka kroz cjevovod slufe: sapnice (gore Ven/Urijeve sapnice .p/p Koeficijent protjecanja a odreden je za svaku vrstu mjernog uredaja u ovisnosti 0 omjeru m = (dlD)2.50 0.989 0. t:.993 0.768 sapnice .999 1.001 1.120 1. venturijeve sapnice 0. nastat re pad tlaka t:. I1p (l-m)/(1+m)-l1p = 0.660 0.989 0.183 0.029 1.043 1. Gubitak tlaka u prigu~nici odnosno sapnici .p.067 1.15 0.608 0.015 1.55 0.010 1.695 0.60 0.142 1.p = aA '12 .740 0.081 1.020 1.005 1.602 0. gdje je D promjer cijevi.dulji oblik) L Protjere Ii najuZim otvorom presjeka A fluid gustoee p.kraci.10 0. a d promjer otvora protjecanja kojemu je prosjek A(= d2n14).155 - I1Pt (1 .032 1.108 1.20 0.645 0.091 1.volumenskim protokom qv qm qv = aA V2p .615 0. Protok izrafavamo: .624 0.634 0.060 1.994 1.45 0.716 0.m) .30 0.

630 0. vec to motemo naeiniti i na geometrijski slienim mode- lima (manjima iIi vecima).laminarno strujanje - turbulentno strujanje 1~ . '-.630 0.pori: stici jo~ kinematieka i dinamieka slienost strujanja. ne moramo mjeriti na predmetima u naravnoj velieini.652 0.100 0.025 0. 212 do 214.628 0.presjek voda.629 0. za zrak pa 15. I karakteristiena linearna dimenzija.. v gdje su: v . Reynoldsovom znaeajkom razgranieujemo laminarno i turbulentno struRe > 2320 janje.693 0.V/.400 I 0.ftuidom omoeeni opseg.639 0. ~~-. Protok u otvorenim kanalima mjerimo s pomoeu preljeva.624 0.620 I 0.638 0..Om H= 1.~ -~-~--~I _.brzina strujanja.050 0.666 0. Strujanja. y - Kinematieka viskoznost v iznosi (pri 20 GC)za vodu 1. Reynoldsova znaeajka (bezdimenzUska) jest omjer silii tromosti i sila trenja i iznosi Re = t!!. 0 .200 0. Za pravo- I b EJ1. medutim.~ Koeficijent .650 Zakoni slil!nosti strujanja Promjene pri strujanju ne motemo obuhvatiti samo teoretskim sredstvima.622 0.627 0.osim geometrijske .6m H = I.01 mm2ts.623 0.800 H = 0. Reynoldsova znaeajka Re je najvi~ upotreb!javani kriterij za sHeI I nost strujanja nestlaeivih tekucina u potpuno ispunjenim cijevima gdje tezina ne utjeee na profil brzine.4m I t'l 0. Za strujanje u cijevima vrijedi Re < 2320 .626 0.636 0. 3 kutni preljev visine h i ~irine b vrijedi h(m) qv=~JJhbV2gh JJ ovisan je 0 visinama H i h te iznosi I 0.622 I I 0. zrak i druge fluide pri razlil!nim temperaturama sabrana je na str. '1' vec ih treba i mjeriti. Kinematieka viskoznost za vodo. Kod okruglih je cijevi promjera d: Opeenito vrijedi: d' je tzv.'~g.638 0. U tu svrhu se mora .c::1':-:-::-.627 I 0.~.638 I 0..6m H = 2.'r 2. »hidraulieki promjer« Re Re = Vdly = vd'/v I' gdje su: d' = 4AIO A . kinematieka viskoznost.7 mm2ts.

108 iznosi formula odstupa- b) Prelazno podrucje.51/Re J/~ ~ 103djk.398 ReVIJ 105 0.008 11 108 0.lg(3.04725 0.01165 10' 0.Ig (0. Cijevi smatramo Re ~ djk hidraulicki glatkima do .1 djk) ~ 2 djk Za proracun Ag sluzi PrandtI-Karmanova formula .005945 Cole- Vrijednosti Agza razlicite Re: Re 2320 104 A. d je promjer cijevi. gdje je k apsolutna hrapavost (prosjecna visina izbocina) stijenke.03089 Za prakticko racunanje brookovorn formulom U cijelorn prakticki nje ~:!: 1%. Za okrugle je cijevi rp= I pa je A = 64jRe = 64vjvd Pri turbulent a) Hidraulicki nom strujanju (Re> 2320) razlikujemo: glatke cijevi. sluzimo se eksplicitnorn. . fluida gustoce f! brzinom v daje = 'f!v2j2 presjeka iznosi koji za ravne cijevi kruznog . I/V~ = 21g(O. . te iznosi A = rp64j Re " je faktor oblika cijevi. 0. = Mjd j 10 koeficijent trenja.1cijevi kjd. I je duljina cijevi.Otpori strujanja u cijevima i armaturama Gubitak tlaka zbog otpora pri strujanju I )I\rcyjeva formula f).31j(lgO. Ag = 0.143 Re)2 aproksirnativnorn uporabivom podrucju Re = 5 .715djk) .018 106 0. I. 141 zavrsava kod Re ~ 400djk . u kojern vrijedi Colebrookova IIV~ prakticki = -21g (0. 103 .269 kjd + 2. U laminarnom podrucju (do Re < 2320) A ovisi 0 obliku cijevi loRe.p ( In koeficijent gubitaka. Koeficijent trenja A Koeficijent trenja A ovisi 0 Reynoldsovoj znaeajci Re i relativnoj hrapavo8.

mjedi.. . 5 ..5 2. .5. prevu~ne bitumenom rabljene. I 0.0234 1000 0.Za prakticko kova formula proracunavanje sluzi eksplicitna. c) Podrucje pntpune hrapavosti (koje obuhvaca vrijednosti Re > 400 d/k ..4 0.107 (dakle u svim podrucjima) Moodyjeva formula A = 5.nove - a.10 nove - - nove. prevu~ne bitumenom rabljene. . . nove (uporabom postaju glade) Betonske zagladene - sirove 142 .5.0.002 0. .5 ~ 1.25 . . . dok je u potpuno J'b Re ~ 00 pa formula prelazi u oblik Apsolutne prosjeene = 5. aproksimativna Peeomi- A = 0.108 relativne hrapavosti kid = 10-2..15 nove inkrustirane cijevi Drvene cijevi.8 0. .1014 i * Sa stanovitim ogranicenjima (k/d < 0. 3 0. stakla.103....40 . .10 0.10-3(1 podrucju 3 + V2..5. . u kojemu odredujemo Ab po Nikuradseovoj formuli Ab = 0.15 Vk/d k (po Richteru) kmm 3 - visine hrapavosti Materijal i stanje cijevi Vu~ene cijevi od bakra.15 I .25/[lg(l5/Re+ 0.1 1.2.0196 10 0.4 0.0303 500 0.01 in A < 0.05 ~0. .1.07. . aluminija..715 d/k).715d/k)]2 Vrijednosti d/k Ab Ab za razlicite d/k: 40 0.25/[lg(3... 0. . .Ig (3..04.li~ne cijevi - .103.0. jednoliko zardale nakon vi~godgnje uporabe malo inkrustirane jako inkrustirane Zakovane ~licne cijevi (prema n~inu izvedbe) nove Pociocane celi~ne cijevi Cijeviod lijevanogzeljeza - nove.. 104kid + 106/Re) hrapavom podrucju U glatkom je kid = 0.0529 60 0.3 0.269k/d)]2 koja vrijedi s maksimalnom pogre~kom od ~ 6% za Re = 4 .5..10 ~0.02. .0.0453 100 0. . .. 1. umjetnih tvari itd..15 ~0. malo zardale -- . bronce.. 10-6.0. 10-3 + 0. Vu~ne malo zardale jako inkrustirane Zavarene ~li~ne cijevi . 0.05) i s ne~to manjom tocno~u (:t5%) vrijedi u podrucju Re = 4 .5 1.3 .0.0378 200 0...

5d C= 0.10 0.) u/hnamo dvostruke vrijednosti.10 0.47 0.20 ostra sa stijenkom zaob/jena .10 0. 0. s kruznim iIi kvadratnim I'rrljckom i kutom skretanja J = 90. 0.1 143 .5 2 3 4 5 6 10 0. 180. .ubovi) C = 1. zide i sI.00 2. 120.00 g~ Kru!ni lukovi polumjera zakrivJjenosti r.17 45. " 150 Ch 0. f . a vrijednosti Ch za hrapave stijenke cijevi.- 30.5 1. 180.0 1. 1.26 2.'" Koejicijentigubitaka C U lazna u~ca konicna (konfuzor) C = 0..24 0. lim).32 60.13 1. 30. 11 I '-.5 (ost.20 0.C II1no!itis faktorom n : . > 0. 0.06 Izlazni provrt ..0 1. treba vrijednosti za . Za kutove J = 0 . otvori (otvori u stijenkama) tv u stijenki cilindricni nastavak C =0.50 ost'a bez stijenke C= 1. 120.13 0.80 2.54 Vrijcdnosti Ca vrijede za gIatke.27 0.68 90.3 1.15 0.7 C.25 zaobljenje s nastavkom C =0.4 Koljena 0. ~ !~'\ .27 105. sivi Jijev. ISO. Itllk za tehni~ki hrapave cijevi (npr.13 0.11 Nllvcdeni C vrijede za tehni~ki glatke cijevi (npr. 90. 0. 1.: 'Id C 1.8 konicni nastavak C = 0. 60..7 1.i .04 0.05 C= 0.

29 0.42 0.04 0.u odvojku 3: v .05 0.07 0.75 0.0 0.05 0.90 = d2 = dJ) 0.u dovodu 2.20 0.04 0.20 1.04 0. 144 . dok je 3 zatvoren smanjenje ~ pri zaobljenju (r) za 0.4 0.15 0.29 0.88 -0.96 0.35 1.10 0.49 0.05 0.47 0.50 =40% ~ se odnosi na brzinu v u dovodu 1.6 0.00 0.2 0.33 0.47 0.84 0.65 0.08 0.66 Odvojci jednakog kvadratnog presjeka qV)/qV! c5= 90° c5= 45° Rac v e (Y 0 2 3 2 J 0.04 0.35 =40% od 1 prema2i 3 od 1 prema 2.4 -0.03 0.2 -0. 2: qV) l:1P2 .89 -0.6 0.u odvodu .55 0.u odvojku 1.29 1.33 0.06 0.96 0.74 0. 0.79 0.u dovodu = qV2 + qV) .brzina u dovodu 1 ~2 (J t?/2 l:1PJ ~3(Jt?12 = = Odvojci jednakog krufnog presjeka (dl qV)!qvI c5= 90° c5= 45° 2 3 2 3 0 0.8 0.88 0.0 0.21 1.10 0.35 0.18 . 3 .8 0.70 0.14 0.28 0.Odvojci Volumenski protoci: qV! qV2 Gubici .07 0.32 0.komadi) s krufnim iIi kvadratnim presjekom povr~ine A u dovodu 1: qv Volumenski protok: Gubici: Protok l:1p = ~(Jv2/2 ~ za AI o~tre rubove = A2 = A3 2 = AJ = O.SA.75 1.91 0.

00 1. ~Q)I .90 t a V'C i (T ( » k 111111 t i .05 0.. 2.~ vredi za brzinu K 11sic i j e v nip r i k I j u c ci (45°) kruznog presjeka.05 0.05 -0.73 -0.1111pl'lJllJa 2 i 3' lIill pl'Cllla 2.10 0.40 2 =AJ = 0. u dovodu 2.8 0.57 0.2 0.lIobljcnju (r) za .38 '/I.' IlIIlIlIJonjc ~ pri 1.17 -0.40 0. zatv.18 -0.5AI 0.ski priru~nik . I/"} QV'2+ qV] .1J .60 0.komadi) kruznog ili kvadratnog presjeka A Protok II.I) pnJllla 3. 1.18 0. 1 zatv. 3.4 0.00 0.37 " " '111" . 0. 3.50 1.50 3.u prikljucku 3 IllIhld 11 11dovodu 2: ~ P2 u prikljucku 3: ~ PJ hrzina U odvodu 1 krufnog presjeka = ~2Qif/2 = ~J Q if/2 (d1 '1I1111IVl'l c:dnakog J = d2 = dJ) 0. 1.37 1.u odvodu 1.30 0. 3 zatv.40 0.20 0. AJ ~ za o~tre rubove = A2 = AJ 0.70 =60 % @ CD =20% v u dovodu 1.92 -0.50 0.04 0.06 -1.6 0.15 0.f//I'I 0 2 J 2 J sas 0.I" 0.47 0.0 3. . zatv.50 1.50 0.1112 11\1 " 11 prcma prcma prema prcma prema prema 2.22 0. povr~ine A pri 1IIIIIIvljanju odnosno razdvajanju tokova (priblizne vrijednosti): Protok AJ = A2 = AJ 1111 I IIiI 2 11\1I 11. 3 3 2 2 1 1 zatv.'. qV] .0 0.0 145 slrojll. zatv. zatv.'t 111111 vl'l ". zatv.90 3.

6 0. 0.4 .15 0. .75 2.jA2 Venturijeveapnice = AI/A2 s m Armature Normalni ventili Poboljbni ventili Ventili s nesmetanim . na povr§inu A2 Prije/az okruglog presjeka u kvadratni (iIi obmuto) jednake povr§ine .00 Naglo prosirenje ..05.25 Gubitak se odnosi na brzinu VI' Za pravilna zaobljenja (r) je: . .25 0.ia IX.36 0.1.~ 0.5 0.4 1.. o 45°: .9 0..00.2.04 1.8 81 16 '5.jA2 0 0. .10 0.4 0.7 0.5 0...0.1 0..6 0... 2.2 0.3 0.. = 0 d Naglo suienje za o§tre rubove A2IA. = 0.16 Gubitak se odnosi na brzinu v.3.5 4 249 102 53 31 19 9 0.6 'I 1. .ia IX. 14° = .15 0.2 0.05 0.5 .16 0. = 0. 155) Gubici u prigu§nici iIi sapnici ovise 0 omjeru povriine n.1.2 0. . Postupno suienje (konfuzor) za kutove suzen.4 0. ..2 0.44 0.Promjene presjeka od povr§ine A. 0.1 0.iek) otvoreni otvorene Zasuni (pravilno izvedeni) - .4 2. 0.5 0.. a odnose se na brzinu u cijevi V Prigusnice Sapnice m = AIIA2 m = A.10 Prigu§nice i sapnice (vidi str.8 0. 10.9 0.9 2..50 I I IX.5 0. A21AI 1.8 0.4)[1.1 17 0.0 0.15° = 20 ..2.3 0.25.3 0.25 0.25 1.2 0. = (l-AI/A2)2 A.iezina otvora AI i povr§ine cijevi A2. 0.4 0.64 0.06 0. 3.(AIIA2)2) Gubitak se odnosina brzinu v.4 7 3 2 1 0.30 0.0 0.8 0.2 0..3 . . 0.18 0. 30° .15 0. .7 'I 9.6 0.00 0.4 0.05 Zaklopke (leptiraste) 146 - prolazom (elipticni pres. = (0. 8 . Postupno prosirenje (difuzor) za kut pro§iren.34 0.

52 0.1 0.68 0.35 IIPltllllllnm l!rom 3 0...04 1.Otpori gibanja u Duidu c 111'01 jllbanja tijela u fluidu (aerodinamicki otpor) iznosi Fr = CrApk .5. 1""I~kl'l'e tlJcla na ravninu okomitu na smjer gibanja..'11I0Ujola u fIuidu..lId = 1 2 5 10 40 00 -lIlIlIk i3 -r?l Re> 5.78 1.47 0.93 0.09. 4) 105 --Et ---Et bez doa s doom bez doa s doom Re < 9.094 1t. .1" 11I1I~e: Cr . Strcllca na skiei pokazujc smjer djelovanja otpora - suprotno smjero relativne 147 .33 1.2 0..98 1.koeficijent otpora (bezdimenzijski broj).0.82 0. id= 00 l Re > 105 Vd= 2 5 10 20 0.5.34 0..104.kl IRa 1"'llIkllNln kllnkllvl In Re> (1.18 Re < (1.4 1.17 0. A povrSinu kineticki tlak.4) 105 0.63 0. .06 0. Pk - - hhl~IIt'lIi tlak pri gibanju tijela relativnom brzioom u u fluidu gustoCe 1'1'1111.083 0.105.74 0. .5 2 3 0.20 IJlnce -tj3 -Ef) kllltlll 1"lllIkllllln kllllv.1 Pk = (!u2/2 ~''''I'I'/~'''I olpora Cr Predmet* k111'"11 ncn I' Cr -+3 Vd = 1 I.ll 1.

- Sisaljke slide za prenos kapljevina s niZega na vi~i polozaj iIi s nizega na vi~i tlak iIi za oboje.IDDRAULICKI SISAUKE STROJEVI CRPKE) (PUMPE.l!l.posebnim uredajem (mlaznicom) postignemo znatniju izIaznu brzinu iz cijevi (npr.EJ. zanemarujemo 148 . dok je izIazna - brzina katkad znatna. Kad je izI3Z!Ia brzina malena.tlakovi u usisnoj i tlacnoj posudi...) Karakteristika cijevnog sistema mijenja se s pro. Dobavna visina (napor) SisaIjke povetavaju specifienu engergiju e(Jlkg) kapljevine gustoee (J. Ka<Uto slide i tome da .!:.zemljino ubrzanje) Potrebnu dobavnu visinu H odredujemo karakteristikom prikljucenoga cijevnoga sistema He P H ...::l! (Jg + h + h +-EL r 2g h Pz:. pri - T 2 e = g(h + hr) + T V.gubici u cijevnom sistemu. pri ~trcaljkama. vi . To poveeanje energije redovno izratavamo visinom stupca crpljene kapljevine.vrijedi = gH = ~ - + g(h + hr) + Ako su tlakovi PI i P2 jednaki zracnome Pa (PI = P2 = Pa) kao npr. od ulaza u sisaljku do izIaza iz nje. ~trcaljke).. h = hs + hi ukupna geodetska (usisna i tlacna) visina.izIazna brzina. g (g .!1'Iv gdje su: PI i P2 . tokom. hr .pogonski stroj H =H e =. Povetanje specifiene energije u sisaljci iznosi e ~trca1jkama . (Ulazna je brzina zanemarena. npr.sisa/jlal M .. 9. a nazivamo je d 0 - bavnom vis in om H H=.2 zadnji clan.

24 50 1.-.C 10. Lako hlapive kap. time sprijeeavamo nastajanje lako b .teoretska krivulja zina. Kod vode je tlacna visina zasicene pare hr(=Pr/eg) u ovisnosti 0 Icmperaturi T: - T 5 0. usisna vi.Dopu§tena usisoa visina 11 tlnku PI (apsolutnom) u prl temperaturi tekucine T. (Kod bena . 20 tjevine moraju uvijek pritjecati sisaljki.9 TIak zasieene pare Pr ovisi 0 vrsti kapljevine i njenoj temperaturi T.7 m o 10.2 300 9.j. pri turbopumpama U dijagramu od pojave kavitacije. koji se mijenja s nadmorskom visinom. Za vodu su tlacne visine zraka ha (=Pa/eg) Ikoj visini: nadmorska visina ha 500 9.33m Gubitak tlaka u usisnoj cijevi racunamo prema Darcyju (str. 141). Zbog navedenihutjecajane moZegeodetska usisna visina hs u vode s temperaturom biti veea od 7 m.3 100 10./to.2 2500 m 7.09 10 0.83 100 .C od 70°C voda mora sisaljki pritjecati.7 u ovisnosti 0 nadmor1000 9. dopu§tena geodetska usisna viMina ovisi 0 zracnom tlaku Pa. dok pri temperaturi od 15.26 80 4. npr.stvarna krivulja upaljivih para!) 149 .33 ~f=7 6 L (desno) prikazanaje sina vode na povr§ini mora u ovisnosti od ternperature vode. tlaku PT zasicene pare gubicima u usisnoj cijevi hrs i 0 posebnim gubivrsti sisaljke) Ako je donja posuda otvorena (PI = Pa). "Ima hp sisaljke (ovisnim 0 (geodetska) lisdop za kapljevine gustoce e ovisi donjoj (usisnoj) posudi. - Posebn i gubici u sisaljci su ovisni: pri stapnim sisaljkama od otvaranja usisnog ventila i utjecaja usisnog vjetrenika.12 20 0.

I = . Stapne sisaljke Stapne su sisaljke izgubile svoj nekadunji znaeaj (male brzine).60. .E. I = ~ (2d2 .0.dbl2 ..0. koja iznosi 11= 1Ij '1Im Korisnosti za razliCite vrste sisaljki i ventilatora iznose: 11 0..88.0.kod jednoradnih stapnih sisaljki promjera cilindra d.m. stapaja s i brzine vrtnje n 1td2 qvo=~sn I 1 - kod dvoradnih sisaljki 5 promjerima stapajice dbl i db2 qvo I . 1Im - mehanicka korisnost.80.f9.. .90 stapne sisaljke turbopumpe ventilatori /jj 0.!J.. . .f9.. i to osobito znatno kod turbopumpi (vidi str. .JJL .. Za kapljevinu gusto&: (! pri masenom protoku qm odnosno volumenskom protoku qv iznosi: teoretska snaga unutarnja snaga efektivna snaga Po = qm e = qmgH = qv(!gH p. . . potrebnu za pogon sisaljke prorafunavamo na temelju prirasta specifime energije e odn.55.!l=~ 1Im 11 1Ij1lm 11 11 11 11 - p = .= .~. promjenljiva dobavna visina iIi brzina vrtnje) korisnosti se mijenjaju..90 0.l!.0.9. ali se upotrebljavaju i nadalje za male dobave iIi veoma visoke tlakove. 152). .90.85 0..95 0. .90 1Im 0.95 Te korisnosti vrijede za najpovoljnije pogonske uvjete. efektivna korisnost.db/)sn 150 . dobavne visine H. .0..Snagu. Pri promenljivim uvjetima djelovanja (promjenljiv protok.0. . .50. = = gdje su: /jj - unutarnja korisnost. Volumenski protok iznosi teoretski: .95 0. 1Ij p=.

98.0. Brzina vrtnje stapnih pumpi iznosi 0. Vjetrenici na usisnoj strani povecavaju usisnu visinu. Pri konstantnoj brzini vrtnje (i nepromijenjenom stapaju) bit re dobava konstantna. Is . sI.brzina vrtnje (okr.(hv+ an2 :s ) rls cilindra pumpe. prema sI.pri pumpama s usisnim vjetrenikom qr =konst qv Ona se mijenja vec prema M - radna tocka gdje su: hrs . ventila itd.. 151 . polotaju (kutu a) osnaca stapnog mehanizma. jednoradlIoj stapnoj sisaljci. Dobava qv je kod stapnih sisaljki nejednolika.7 okr.280 okr. hv .ls). rAs gdje su: a = 4. b dvoradnoj. prema sI.) samo IIdjeje stupanj dobave ). A . a na tlacnoj strani su zaStita protiv hidraulickog udara.lmin). tj. ali la 2 cilindra (s osnacima pod kutom od 180°).93.duljina usisne cijevi..gubitak visine pri otvaranju .4.82 s2/m.. Usisna visina hs raeuna se pri stapnim pumpama do tIacnog'ventila i iznosi: .D 0 b a vas i s a Ij k e . bez usisnog vjetrenika hsdop .pri pumpama usisnog ventila ("" 2m). c).ls (= 45.presjek radij osnaca.gubitak visine u usisnoj cijevi.. Nejednolikost stapnih sisaljki ublaZava se vjetrenicima (zracnim komorama) iIi veCim brojem cilindara (npr. = 0. n . . stvami volumenski protok qv.75. iznosi zbog volumetrijskih gubitaka (kod stapa. Dobava qv odgovara. kod triju cilindara su osnaci medusobno razmaknuti za 120°.. .korisni presjek . ~ . usisne cijevi.. odnos110jednoradnoj. a.

nq = 1.. (Prividna nekoherentnost velicina u toj jednadZbi otpada. C .. iako su zapravo samo radijalne pumpe centrifugalne. samo teoretski!). ako pod simbolima H i qv razumijevamo bezdimenzijske omjere H/H. Sve geometrijski slicne turbopumpe koje imaju slicne protoene uvjete (geometrijski slicne trokute brzina) imaju i jednaku brzohodnost. nq = 0. 600okr/min manja brzina vrtnje. na prazno (H = 0. tocke: a = {(qv) odgovaraju otvoru - radu (qv = 0).. manji protok i veCa nq < 0. da bi pri dobavnoj visini HI = 1 m dobavljala qv. pumpe U praksi se testo sve turbopumpe (radijalne i aksijaIne) nepravilno nazivaju >x:entrifugalnim« pumpama.100 okr/min okr/s = 100..7 . = 1 m3/s. . K a r a k t e r i s t i k e turbopumpi (i ventilatora) Pri konstantnoj brzini vrtnje n dobavna visina H.10 nq odgovara 1..stvarnorn radu pri prikljucku pumpe na cjevovod d . izvedena za dobavnu visinu H (m). (H b radu pri optimalnim uvjetima (7Jmax).23. izabiremo sisaljke s vi~e stupnjeva.radu = He). Brzohodnost (specificna brzina vrtnje) nq nq = V~ VV~ pokazuje koju bi brzinu vrtnje morala imati geometrijski slicna pumpa. Za visokotlacne sisaljke kojima je brzohodnost < 14okr/min). korisnost 7J i snaga P potrebna za pogon sisaIjke ovise 0 dobavi qv (koju mozerno mijenjati priguSivanjern).7okr/s = 14.. i qv/qV!') . Ona iznosi za razlicite turbopumpe: radijalne aksijalne (propelerne) Manjoj brzohodnosti dobavna visina. U dijagramu radijalne sisaljke H H P .23 okr/s (odn. 152 . sva se snaga pri potpuno zatvorenom izIaznorn pretvara u toplinu (porast temperature kapljevine!). protok (dobavu) qv (m3/s) i brzinu vrtnje n..Turbopumpe Turbopumpe su skupno ime za radijalne i aksijalne (rotacijske) koje djeluju po Eulerovim zakonima za turbostrojeve.

.287 nq 4/3 1I'.. samousisnih sisaljki u kojih je 11IIIIIIIIIcnposeban uredaj da mogu usisati tekuCinu i kad je usisna eijev nnl"IIIJena zrakom..ls = 70 . ventilatora nq = 0.f111.pc (= He (!g) naeelno je jednaka onoj za pumpe .. Kilo turbostrojevi. 152).lmin nq = 1. i tzv.pr+ !IT na: Vcntilatore dijelimo takoder prema brzohodnosti radijalne aksijalne (propelerne) Karakteristike (vldl str.Ima.67 okr. . dobavna visina H i snaga P po zakonu afiniteta 3 ~ QV2 ')_1"1111visina = . 1. 10 okr.fJ == P2 (pri () .. .!!L n2 povrlini ulaznoj Io.p = e (! = H (!g IIdJr Je (! gustoca dobavnog fluida. vec se mora usisna dl"v lIupuniti tekucinom. obieno izraZavamo prirastom (»skokom«) tlaka (»naporom«) /\/' t:.ls) o == 0.!!L n2 hs je vertikalna kapljevine visina hsdop iznosi J:!L = H2 udaljenost u usisnoj () .zbog male gustoce plinova - ne uzimamo u obzir geodetsku vl_lnu h t:.likom ~to - . ~ ~ (!g - hrs .1 ... oni se pokoravaju istim zakonima kojima i turbopumpe.oH ..III. medutim.ls = 6. Ventilatori Venlilatori sluze za transport plinova i para pa su zapravo sisaljke za I'!lnnvc i pare u podrucju njihove nestlaCivosti.Ivlllnll nesuvislost u toj jednadZbi ne postoji.lnlll napllnjena tekucinom.ls) J'lIrhopumpne redovno ne mogu same usisati tekuCinu. ..1"1 I'llImJcni brzine vrtnje od nl na n2 mijenjaju se za jednu te istu sisaljku 1""Ink 'Iv. Kllrakteristika ejevovoda t:..1111'1 (okr."mu ~Io prirast specificne energije e. Da bi usisna cijev i za vrijeme pogonskog prekida II.. 600 okr . .!!L 2 n2 osi pumpe .n) lid povr~ine I )III'IIAlcna usisna posudi (crpili~tu)..pc = P2 - Uj2 PI + t:. ako pod nq razumijevamo I" lI!lmcnzijski omjer nr/n.Imin u naeelu su sliene karakteristikama turbopumpi 153 . 1000kr. odnosno dobavnu visinu H izraZenu 11"IUpeU fluida.11' Ir kllvilacijski koeficijent oza pumpe (po Stepanovu) ovisan 0 brzohodno. pri eemu je nl = 1 okr. ugraduje se na njezinu dnu odbojni (»nozni«) vVlltll ili zaklopka..17 .

]).) iIi 9 mjeseci (Qv'9)' Nejednolikost protoka izravnavamo akumulacijom vode u vrijeme veCeg protoka odnosno manjeg potro~ka.) I . . Neretva) imaju najveeiprotok u doba zimskih ki§a. 6 mjeseci (qv... Visokogorske rijeke (»a« . 0 razlici vodenih razina na najvi~m mjestu i na izlazu iz turbinskog postrojenja) te 0 gubicima hr u dovodu (cjevovod.za..MOrnO I 3 mjeseca (qv. da je odatle u vrijeme vrinog optereeenja iskori~tavamo. Srednjogorske rijeke (»c« vodne mase qm ili volu- proljeee i ujeseo. Pri ocjenjivanju protoka uzimamo u obzir njegov prosjek kroz duzi niz godina (npr. I . 1 U1UIVV VlYDWlIXXXlJCD '~ npr.mi.VODNE TURBINE Vodna soaga Po dana je raspolotivim protokom menskim protokom qv i korisnim padom H Po = qmKH = qvl}K H gde je I} gu5tOCa vode. . a osobito razine na izlazu. kad se u visokim planinama tope ledenjaci. Poveeani protok izaziva porast vodenih razina. veeeg i najmanjeg protoka (qv. Geodetski pad h mijenja se s promjenom protoka. Radi prosul1ivanja rentabilnosti postrojenja i izbora turbine ustanovljujemo osim naji' I .. 154 . Sava) imaju po dva rnaksimuma - ~ u ~ Korisnj pad H ovisi 0 geodetskom padu h (tj... zbog /!ega se srnanjuje geodetski pad. rame vrste iurbinskih definirano u mel1unarodnim propisima za primopredaju vopostrojenja dnih turbina. armature itd.mu i qv. Pri razmjerno malom padu njegovo je smanjenje vrlo - I osjetljivo i moze unato/! poveeanom protoku prouzro/!iti smanjenje vodne snage Po. .. . U posebnim slu/!ajevima vi~kom energije u vrijeme malog optereeenja crpimo vodu u visoko sm~tene akumulacijske bazene. Primorske rijeke (»b« .npr. Protok je ovisan 0 karakteristici rijeke kojoj pripada odrel1eno oborinsko podru/!je.) H~ h-hr Tomo odredivanje raspolozivog pada H je .. 35 godina).godine (su~ne i vlaine godine). ovisan 0 vlafnosti .. Drava) imaju najveei protok u kasno proljeee i rano Ijeto.. Proto1C je. jo~ i protoke koji godi~nje traju (ukupno) 3 6 9 12 Irop"Jt lu m.npr. Akumulacija moze biti dnevna iIi tjedna (brane) iIi godi~nja (dolinske brane). osim toga.

.!'!nllJeIl urbine t I "Clretska snaga Po turbine jednaka je raspoloZivoj vodnoj snazi Po = qme = qrngH = qv(!gH ~oIlt.75. protok qv (m3/s) i brzinu vrtnje n.kaplanove turbine IIrzobodnost turbinll (specifiena brzina YlllljC) nq - 'I 1~---------------0.propelerne turbine K .0.k kroz turbinu. liIektivna snaga P smanjenaje jo~ za mehanicke gubitke (ukljuciv~i gubitke "'I"IRon pomoenih uredaja. da bi pri kllrlRnom padu HI = 1 m gutala koliCinu vode qV) = 1 m3/s. (Koherentnost veliCina nije naru~ena ni ovdje ako pod simbolima Hi qv III/. Unutarnja snaga Pi smanjena je za unutarnje gubit~.95 I!rektivna korisnost turbina iznosi: za m\lnje turbine za veee turbine 1111 i ne h lHektivna korisnost ovisi 0 promjeni opterecenja P. 7Ji = 7Jh7Jv) IlIko nvisi 0 njenoj brzini vrtnje pa je dobra samo pri odredenim brzinama \IIIIJ~ (n'). ~to uzimamo u obzir mehanickom k ollRno~cu 7Jrnodnosno efektivnom korisno~cu 7J = 7Ji7Jrn P = 7JrnPi = 7JPo P = 7Jqme 7JqmgH= 7Jqv(!gH = 7J= 0.6 0).2 o o 20 La 60 80%100 - p I'lIkllzuje kakvu bi brzinu vrtnje morala imati geometrijski slicna turbina.1111 vrtnje n prikazana je dijagramom u kojem krivulje znace. i to razlicito za razlicite s razllovrsnim sistemima regulacije.brzohodne francisove turbine pr .". . Ovisnost 7J=f(P) pri konstantnoj 111.85 . p ~Itonove turbine F' sporohodne francisove turbine P' .'1"" odnosno qvznaci maseni odnosno volumenski I'.0. . regulatora itd.o. za koje su izvedene turbinske lopatice.).lImijevamo bezdimenzijske omjere HI/H i qv/qvI') 155 . koJc uzimamo u obzir unutarnjom korisno~cu 7Ji Pi = 7Ji Po n Unutarnja korisnost turbina (umnozak hidraulicke ~orllnosti 7Jhi volumetrijske korisnosti 7Jv. . 0.85 7J= 0. ~llIdcna za korisni pad H(m).

. .... . 45 45 ...izdrZati i najveeu brzinu vrtnje nm. .hd)fH gdje SU:Pa .0.1.801 Izbor turbine ogranicen je kavitacijom.0. - 156 . . 266).. . Brzohodnost nq odreduje se (na temelju dijagrama ispitivanja) u ovisnosti 0 minimalnom dopu~tenom koeficijentu kavitacije umin (Thominog broja) Umin '" (p.brzohodne 500.0)n Pri normalnom se radu brzina vrtnje turbine po pravilu ne smije povecati vi~e od 10%... 35 1.08. Turbinu odabiremo tako da ima pri trafenoj brzini vrtnje najbolju korisnost 7J. .9..zracni tlak.' koju turbina moze postiCi u slueaju potpunog rastereeenja i potpuno otvorenih privodnih lopatica (»pobjegnuce«) mnogo je veea od normalne brzine vrtnje n i iznosi: kod peltonovih turbina kod francisovih turbina kod kaplanovih turbina nmaks = (1.8.3..350 Peltonove . 55 0.16 0. B r z i n a v r t n j e vodnih turbina prilagoduje se trafenoj brzini vrtnje gonjenih strojeva.1. Regulator koji pravilno djeluje mora sprijeciti da se pri normalnom radu vrtnje turbine poveea iznad dopu~tene vrijednosti.17...17 55. 105 0.. uz slicne protocne uvjete (slicne »trokute brzina«). istu brzohodnost nq.9)n nmaks = (1. .. hd . Najveea brzina vrtnje nm.02. .67.normaIne .j(!g.75. . Redovno su to elektrieni generatori koji imaju odredenu brzinu vrtnje (vidi str.2.Ima Ii turbina vi~e (i) sapnica (kod peltonovih turbina) Hi vi~ rotora na istoj osovini (kod peltonovih i francisovih turbina)... . ...33..67 Propeleme Kaplanove } nq = {(Umin) 35.visina difuzora. svi radi sigurnosti rotirajuCi dijelovi turbine i prikljueenih strojeva moraju u slueaju gre~ke na regulatoru .ls 0.75 105.. 70 70..37 nq okr...8.s vi~ sapnica } Francisove . 511. .100 100..5.3.5 5.1)n nmaks = (2. . .. Podruga upotrebljivosti Vrste turbina pojedinih vrsta vodnih turbina: H m 2000.22 20 . a one za manje padove vefu brzohodnost.100 okr.sporohodne ..s jednom sap. .0.. Medutim. Vodne turbine za velike padove imaju manju brzohodnost. . bit ee brzohodnost nqi = nq Vi Geometrijski slicne vodne turbine imaju.1. 2.lmin 1. .

Il. 'I't'mperatuma I in ear not 11111' dTiznosi III ~IIII' MU:a -linearni koeficijent - raztezljivost (dilatacija) e m pe rat u r no r as te z a nj e zbog povi~enja temperadl = a/odT rastezanja (K-1).. Njegove su vrijed- te m p e ra t u rno . U'idealnih je plinova . 158 i 159.IllIII il.po volji . a pV vanjska energija (energija 1'. vrijedi I = 10[1 + a(T - To)] KUllficijent raztezanja a pri vi~im temperaturama ""MIIIII cvrste tvari dane na str. p . 'ill1l1lramo li c konstantnim. K ubi c no 11111'III dT iznosi II. Mjerimo je u Jlkg. inaee opeenito ovisi 0 temperaturi i 0 tlaku. 159.' dV r a s t e za nj e zbog poveeanja tempera- = P VodT rastezanja (K-1).llIra.ishodi~te (npr.TOPLINA "1. n 'illllltramo Ii da je koeficijent a konstantan.IJ" MII: raste.". Vo . str.Tt) . 10.lltalpijaje odredena izrazom = U + PV 11 IlIm je izrazu U . gdje je h = O. l'lll>romjenljivom specificnom kapacitetu racunamo katkada s "prosjecnim "1.volumen).prvobitna temperaturnog .'ciIiCni top6nski kapacitet IlIplina dQ mijenja tijelu mase m temperaturu dQ za dT = cmdT . 157 .Spccificna entalpija h« je entalpija jedinice mase s obzirom na . "lIIlIlramo Ii koeficijent P konstantnim. pi~mo Q = cm(T2 - T1) Vrljcdnosti specificnog toplinskog kapaciteta pojedinih tvari razabiru se iz Iolhlkll na str.'lIhcllim kapacitetom« izmedu temperatura TI i T2 Cmed = f cdT/(T2 H .t Ijl'm slueaju .prvobitni Yllhullcn. 'i prosjecnim specifienim kapacitetom racunamo kao da je konstantan.hlhrllno . 163 i 212 do 217.. 11''p~cificni toplinski kapacitet tijela (JlkgK). Illrtlnusi za tekuCine i plinove dane na str.konstantna.u najpriI'fII. O°C). V .unutamja energija. ..tlak.. 169 do 191. V = Vo[1 + P(T p- kubiCni koeficijenttemperatumog bit ee - To)] raste. Vrijednosti '111I'1'llicne entalpije za pare sloune su u tablicama na str. a za vlafni 'Iolk 1111 194 do 197. Njegove su I ~uhlcni koeficijent rastezanja P pri vi~im temperaturama .

oolooO°C Kovine: aluminij bakar ..0000165 ....000 001 5 0.. I 0... . . .... . srebro ...neleg.. . . .0000102 0.. .0000052 0.. .......... . . ...0000267 krom .. i 0.. . ...0000123 0.. ... . ....6%C..000 006 5 I I I I i 0. zlato feljezo .0000260 I magnezij . ....0000194 I i 0. . (cisto) . . ..000 023 8 . I 0. ...0000141 . .legir.. .. ... .. . .000 003 4 i 0. . 0.. volfram .000 0220 0. . . .. .. .......0000130 I 0.... ... . . 0.0000180 0.. . ..500°C I O. . ....0000117 0.. .. .000 0142 0.0000090 0.000 017 5 0. . .0000197 0. . ...... 0.. ... 0.000 022 8 0..000 0160 0.0000130 kositar . .000 0090 0. 0.. Ni). .000 0273 0...0000045 0...1 %C ...0000152 Slitine: bronca (kositrena) crveni lijev .000 004 6 I I platina .. ..... . ... .. ... . ... . .. ..0000168 0.. ..0000102 I platina-iridij (10% Ir) ..0000129 metali 158 L . . : 0.. . I kadmlJ.. I temperaturnog I rastezanja at (K-1) O.000 005 5 I I 0. ...0000152 I konstanan ... ..0000165 0.0000181 i 0......... .... .0000292 0. . molibden nikal olovo . ..... cink iridij . .Linearni koeficijenti Temperaturno podrucje... ..0000190 I. .. 0..invar (36% . ..0000115 eelik ....0000152 I I I 0. I 0. .. . 0. mjed (mesing) .0000360 I kobalt ...0000045 0. . I3%Cr . .. .. . . . 0. ..0000168 0. . ....000 008 4 0.. ..... . .. . sivi lijev silumin tvrdi I I 0.0000138 0. . 18Cr8Ni.. ......CrNi ....... .... ... . 0... . ........ ..0000209 0. ..0000104 0... ... ... ... ....0000105 I 0.. .0000095 0...: . i 0.. duralumin manganm i I I . 0.000 009 5 - 0. 0. .. .. .. .IOO°C 0... .0000184 - I 0.0000180 0... ... I ... .0000120 I 0..000 0274 0. .000 029 8 mangan ....000 023 5 ..... novosrebro. .......

upcka ..003 802 0. ...... .003 661 = = 1/273. . .000 006 0.. coluloid .000106 0..000 0040...000780 0. I I 0..0000064 0.0000005 0. ..000 080 0.000 740 0. .....003 661 Plin ugljicni dioksid ugljicni monoksid vodik sumporni dioksid idealni plin amonijak argon duik helij kisik neon I I P 0. . lIuklo.. ...000 090 lemperalurnog 0..003 726 0. 1 i l IIOllmanl IImfll .15 159 .000 097 0.. . .000 008 I .500°C 10. . . .000 180 1 20.000 110 I 0...... Iloliamidi.0. .003 674 0.0000139 amniI.. .001 150 0.. .... .000 550 Kapljevina benzin benzen (benzol) etanol (alkohol) ulje za mazanje pentan propantriol (gticerin) terpenlinsko ulje transformatorsko ulje ziva P 0. . . .000 380 0.000 009 3 0..0000043 I i ' 0. I'olivinilklorid . ...0000123 0. .. .. -kremeno ..001 200 0.003 670 0.000 0005 Kubicni koe/icijenli raslezanja P (K-1) Kapljevina voda 0 °C 10.. ...000 002 0. ... . ...000 540 0.000001 3 ' . .000200 0...003 660 0.0000082 0..000 160 0..... .0000126 0...0000072! 0.. .. . . . ... . .jensko .IOO°C 0......... . knrund.1000°C Nckovine: htlton .lImpor .. .. .000 0030 0.....000 690 0.000 008 1 - 1 0...003 674 0. . I'orculan.003 850 0.0000006 I I I 0. . I 0.. .... .C.C 60°C 100.C 200°C 1 P -0.000 520 0.. . rnnanezija (MgO) . I I I Plin i P 0.. ..Linearni koe/icijenli I'omperalurno podrucje: I temperalurnog : raslezanja (1 (K-1) O..003 662 0.....000 003 5. . ..000 012 0. . I 0.. ......000 003 6 0. . 0...000 101 0... .000 060 0...003 676 0.. .0. .

Po)' An erg i j a. ho i So su specifiena entalpija i entropija okoline. a da pri povratku ne ostane u prirodi nikakav trag (npr.promjena topline pri apsolutnoj temperaturi T. U tom je izrazu dQ . one koji su moguci u jednom ili drugom smislu. trenje. »specificna anergija« b = To(s . prijelaz topline.So). mije!anje itd).ho .« (Mayer. -dW = utro!eni rad Entalpijski teorem: H2-H.so). gdje je s = O.) na toplije tijelo. Entropija se zatvorenog sustava pri svim nepovrativim procesima poveCava (dS> 0). 1842. Z. Njene vrijednosti za pare dane su na str. kompresija i ekspanzija itd.OSNOVNI ZAKONl TERMODINAMIKE Prvi glami zakon termodlnamike »Toplina je ekvivalentna mehanickom radu. 1843.) Dovodenje iIi odvodenje topline Q uzrokuje promjenu unutamje ener. = Q-W Drug! glami zakon termodinamike »Toplina ne prelazi nikada sama od sebe s hladnijega (Clausius.specifiena entropija tvari u promatranom stanju. Entropija je za sve povrative procese odredena izrazom dS=dQ/T. E je maksimalni tehnicki rad !to ga s obzirom na stanje okoline (pri temperaturi To i tlaku Po) mOZemo dobiti iz unutamje energije tvari Ho To(S . tvari pri tlaku i temperaturi . Ljubljana (SV 1955/1 i SV 196211-2). Rant. i b) nepovrative procese.specifiena entalpija is . Mjerimo je u Jlkg K.ishodi!te (npr. To(S . 169 do 191. »Specifiena eksergija e« je eksergija jedinice mase: e = h .).« I Po tome razlikujemo: a) povrative procese. .po volji odabrano . 1850. gije U i apsolutnog rada A (dobivenoga iIi utro§enoga).so). odnosno promjen entalpije Hi tehnickog rada W (dobivenoga ili utro§enoga): ~ dQ = dU + dA +dQ = dovedena toplina I dQ = dH + dW -dQ = odvedena toplina Za slueaj mehanicke r&VDoteZe OZemorad izraziti tlakom p i volumenom JI m dA =pdV +dA. isparivanje i kondenzacija. a So entropija tvari pri stanju okoline (To. Thomson.To(s .So) je dio unutamje energije iz kojega ne motemo dobiti tehnicki rad. gdje su: h . kod O°C). E k s erg i j a. koji su moguci samo u jednom smislu (npr. »Specifiena entropija S« je entropija jedinice mase racunana s obzirom na . Joule. +dW = dobiveni rad dW=-Vdp -dA. 160 Te je nazive uvea prof. prigu!ivanje. 1851. tj. kojoj je entalpija H i entropija S: E = H - - Ho je entalpija.

vidi stiku!). - 'lIollll\ki prirutnik 161 ..) desnokretnom kruznom pracesu (tj.k Irristicnije promjene stanja: 1"lIhurll izobara I kOllsl p = koost ~'~ V J izoterma izentropa " T = konst S = konst ~ - v '~LL J J '\dIJllblll"« znaa promjenu stanja pri kojoj toplinu niti (izvana) dovodimo IIItI I" tltlvodimo.S ""III'ljletska koristnost iznosi '1 1 TolT (Thomsonova jednadZba) - .I 1"''''"111111 ispod krivulje povrative I" "'lIlplII' 111I1I)a Q = f TdS 'V.\ .IIJngramu predoeena je toplina . U dovedena.. koji odgovara procesu pogonskih strojeva.. ati ona moze biti proizvedena u samom sistemu zbog I ""1111'"111. U idealnom su slueaju (bez gubitaka) adijabata i izen11"III. tehnieki rad W povra """111 IIlrvo od te krivulje 'fPdV W= -fVdp 11 1.uloplioskih pumpi.11. odo. koji odgovara Wk (utroseni) i razlika toptioa I'"'' ".. .lIjllgrumu predoeeni su: apsolutni rad A povrsinom ispod krivulje 1"""1"'11" 111I1I)n. I"" "'lIf \lmcc:1'enezatvoreoom krivuljom povrative promjene stanja predstav111111 J'.'IA I.dijagramu dobiveni rad Wk' u TS-dijagramu razliku toptioa Qk: Ill' Wk = Qk = Q Qo .. 1111111'"dviju izoterma.. konst. negativni su i rad Ilk (dohlveoa) (Q < Qo). tlakp.lclska korisnost krufnog procesa I' 'lk -= WklQ = 1 .To)8. Za nj vrijedi i Qk = (T . rnd I1 I'I . '11""11111111 A.QolQ " IIlcvokretnom kruznom pracesu (protivnom smislu u stici). KruZni procesi 1llIlo"lnom (bez gubitaka i sI. I Mf/. temperaturu ... u smi.PromjeDe staoja tvari 1'111"'111*'111 staoja odredujemo uglavoom: VOlUmeDV. c 11 11 I 0 v k r u z nip r 0 c e s teee izmedu dviju I 0 I.Ill ~""\IJk~ oa satu. tehnieki rad Wi toptinu Q.III""llcnl:. a Qo odvedeoa toplina It' VIt).

Jednadtba stanja plina povezuje tlak p. gustocu p. Ar H2' N2. C2H4. izobarski izovolumetricki Omjer specificnih toplinskih kapaciteta Razlika cp specificnih x cp = xR/(x - toplinskih 1) kapaciteta = cp/cv . dT .promjena specificne entalpije.promjena temperature. C2H2.re da se pokoravaju zakonu Boyleovu i Mariotteovu (pV = konst pri T = konst) te Gay-Lussacovu (V/T = konst prip = konst).01325 bar iznosi Vm= RmT/p = 22. 164. odnosno specificni volumen v Hi volumen V te masu m i temperaturu T: pIp = RT pv = RT pV= mRT R = plinska konstanta. CO2.Cv = R Cv = R/(x - 1) Entalpija plinova specifienaentalpija h = f cpdT + C. O2.34J/kmol K Avogadrov zakon 1 kmol bilo kojeg (idealnog) plina zauzima pri jednakom stanju uvijek isti volumen Vm.pri konstantnom tlaku cp = dh/dT . molna entalpija hm = mm f cpdT + C Podaci 0 molnoj entalpiji hm najpoznatijih plinova'11alaze na str./P2' Specificni toplinski kapacitet plinova .promj'enaspecificneunutamje energije (u = U/m). Iz se molne se entalpije vrlo lako mote izracunati specificna entalpija h = hdmm' 162 . koja ovisi samo 0 sastavu plina. S02. C2H6. NH3 itd. P. Opca plinska konstanta (umnotak molne mase mm i plinske konstante R) jednaka je za sve plinove i iznosi Rm = mmR = 8314. 163. CO.4136m3/kmol Prema tome vrijedi za sve plinove (molne mase mm i gustoce p) Vm = a za plinove medu sobom mml/mm2 = mdp.koji pri O°Ci tlaku 1.vidi str. Mjerimo je u J/kgK.IDEALNI PLINOVI Pod "idealnim plinQvima« razumijevamo tako visoko pregrijane pa. Vrijedl)osti za R . U prirodi nema idealnih plinova.pri konstantnom volumenu Cv = du/dT gdje su: dh . du . no mnogi se realni plinovi po svojim svojstvima tako priblituju idealnim plinovima da za njih vrijede s dovoljnom tocno~cu navedeni zakoni. Tehnicki osobito vaZni realni plinovi jesu: jednoatomni dvoatomni vi~eatomni He. zrak CH4. Pri malom tlaku i pogotovu jo~ pri visokoj temperaturi motemo zakone idealnih plinova primijeniti i na H20.

1'1111 Broj atoma u molekul.11.111 tit III .H..27 1.3 +35. '" ~ III~ - III .1 111111101 "..9 -252.6 308. C J/kK 5237 523 14245 1038 913 1005 1042 820 607 2055 1511 2156 737 561 1612 1729 .7 282.04 50.2 79.7 -83.9 -185.07 110 .7 13.H.7 276.0 kapacitet. 163 .0 -30.49 120.5 405.n.0 -33.7 -140.8 189.4 77. -" Pri O.2 319.3 + 132.2928 1.96 28.01 64.11.9 113..2505 1.6 -161.25 1.lIlIkll .6 518.11 1 1.C i 1.7 -24.40 1.6 toplinski Pk bar 2.1 154.3 66. simbol He Ar H.0 296.40 1.2 243.7168 2.5 -88.5 -10. VeliQne kritinog stanja tlak gust.06 17.C -268. GustoCa.2 +31.40 1.7 Specifina topl.31 1.1785 1.7834 0. I~II.5 133.8 -195.1709 0.8 287. Cv .6 (1 kg/m' 69 531 31 311 430 310 301 460 524.2500 1. 0.01325 bar.8 33.30 1.40 1. NH.1'1.ft('i kriticno stanje plinova Kem.1 1 .11.2 4122 296.5 +9.6 111.4 90.94 2.7 34.1 -118..0 +143.013 25 bar) Iv .5 46.0899 1.0 -191.0 304.5 -78.016 28. (1.7 416.8 488.= 5!.3560 1.4 +35.3 87.8 296.0 33.7 164.1 51. 111111'.00 28.2 gustoca Tv K 4.3 126.7713 1.9 188.4 37.8 -140.003 39.3 150.3 -147.I~ '"~ 11.CI CF.8 129.20 I'rl (I.14 1.2 81.9 28. CO CO. I .Toplinska svojstva plinova I 'I~/I.05 30.01 44.lInk ""lIlIllnk IIIIIII"llIe IIH Ililt 1IIIIIIIklm HWIIIlI 11I11I"lIlIkle 11IIIII1U J ) ""'I"III~11 11111 1'I/ll.7 259.9 50.3084 5.2 430. Tk K 5. kg/m' 0.04 16. 1 .02 32.3 20. C.7 263. CH.9 190.8 40.2 169. N.3 384.7 184.H. Vrelite (pri 1. CH. .9 73.2604 1..I 11 . 235 231 162 370 555 216 210 1.8 -183. 1 1 2 2 2 Molna masa mm kglkmoJ 4.0 -103.CI.0 -194.0 63.6 specificni 1'1111 temperatura Ik .2 289. C.4 -239.5 308.4290 1.41 1.9265 0.66 1.C. 2 3 3 4 4 5 5 5 6 8 Plinska konstanta R Jlkg K 2078 208.1 +111.9768 2. kap. SO.28 48.4 49.66 1. C.0 + 157.7 68.26 1.03 26.C -267.6 78.5 249..9 -122.7 194.4 -83.m .4 132.29 1.\'ka konstanta.32 1. I 11 Ill.hl~l~ II. 111.0830 1.

Molna enlalpija hm plinova pri kOnslall/nOIll Ilakll p = 0 (bez obzira no disocijacijll) Temperatura I T °C K 0 273 100 373 200 473 300 573 400 673 500 773 600 873 700 973 ROO 1073 900 1173 1000 1273 1100 1373 1200 1473 1300 1573 1400 1673 1773 1500 1750 2023 2000 2273 2500 2773 3000 3273 Temperatura I T °C K 0 273 100 373 200 473 300 573 400 673 500 773 600 873 700 973 800 1073 900 1173 1000 1273 1100 1373 1200 1473 1300 1573 1400 1673 1500 1773 1750 2023 2000 2273 2500 2773 3000 3273 164 hm H2 0 2897 5819 8765 11 690 14630 17610 20 620 23 630 26 690 29 790 32 970 36 140 39 380 42 660 45 960 54 380 63 040 80 960 99 500 kJ/kmol I N2 I 02 0 2951 5982 9113 12360 15680 19070 22 520 26 030 29570 33150 36 750 40 390 44 040 47720 51450 60 860 70410 89 890 109 900 I 0 2918 5860 8845 11 880 14970 18 110 21320 24610 27 960 31360 34 790 38 260 41760 45 290 48810 57 770 . 66810 85190 103 730 Zrak 0 2913 5865 8858 11920 15040 18260 21480 24 830 28210 31620 35 080 38570 42 070 45 630 49190 58190 67 330 85 330 104 600 hm kJ/kmol CO 0 2918 5860 8866 11 920 15050 18260 21520 24 870 28 250 31690 35 170 38 690 42 240 45 750 49310 58310 67440 85 940 104 500 I CO2 0 3839 8079 12 630 17410 22 500 27 700 33 060 38 490 44 080 49 690 55 460 61 240 67060 72 920 78 860 93 720 100 400 139 100 169700 I S02 0 4077 8498 13210 18150 23 250 28510 33840 39 250 44 750 50 270 55 840 61450 67 100 72710 78 360 94810 106 900 139000 164 500 I H2O 0 3361 6798 10 320 13 960 17730 21 600 25610 29770 34 060 38 340 42 900 47470 52 130 56 970 61 790 74 340 87150 113 800 141000 .

.-I T.'.olntni rad A =0 Iphnl~ki rad W= V(PI-P2) R v Q = mc.J mCp(T2.lInn .-H2 = m(h.olerma T = konst P V = konst (= mRT) (Boyleov i Mariotteov zakon) P.) 1"1. P2 W=A Q = A = W= T(S2-S. = T.V.rntropa S=konst I'V' konst TV"-.T~ = H..T~ = mc...T.ln=p. 157 do 162 veliana . "-I ] IIIhnlCkirad pri izentropskoj promjeni staQia (= teoretski rad toplinskih "tnJcva> W = "A = mCp(T.V..-h2) .lnVI P2 = mRTln V2 = mRTln~ V..TI) I.V.) = m (T2.>=-A ...VI-P2V2> .VI) = mR(T2 .. =P2V2 V2 PI ~"..Povrative Oznake promjeoe stanja ptinOYB str. ..-I [ ~ 1 T2 P.-1 () ( ) 1- !2 "~I ] =~ I- () V. =1-= -(P./V2 = eie.o"lIna Q= 0 165 .-1 [ ~ .hnll!ki rad W= 0 lopllna "R "P " c../T2 "'Iollltni rad A = p( V2..na . T (P) 1 "~1 = konst "Iolnlni rad A = ~. .-1 I '. .> = m -(T2TI) = -(V2V.-I .-I mR =(T.) (P2-P..T.V.-1 ..T.nllllni rad A =p./P2=T'/T2 "".ohora V=konst p/T=konst(=mR/V) p.V...(T.(T2... = konst .-1 .) IIIhnlCki rad I"pllna '" I.-I I. otHHa P = konst V/T= konst(=mR/p) (Gay-Lussacov zakon) V.T2) .

.ia pri kojoj je promjena temperatu upravno razmjerna dovedenoj iIi odvedenoj toplini dQ = mcdT P VI' = konst Apsolutni rad n= c-c c-c.- n-IC n-I VI n-l V2 n-I A = PIVI 1n-I TcbniCki rad Toplina Prol1\iena st~a vedene povrative p n-I mR =-(TI-T~ n-I W=nA IC-n Q=-A IC-I po politropi =- PI VI () ] [ () ] (1-. L.iezini posebni slueajevi.-P2V2) PI T2 [ ~ n:l = PI VI 11 n-I TI * kao opeenita - - obuhvaea sve prije na.ia koje su samo n.)=-(P.V.e) Poli tropa predstavlja opcenitu promjenu stan. c = c. PrigaSiTBDje o plinova vrijedi: je nepovrativa promjena stanja za koju kod idealnih izentalpa h 166 = konst T = konst . 101 promjene stan. Usporedba politropa politropa izohora V = konst izobara P = konst izoterma T = konst izentropa S = konst n :too c c. cp :too o 1 IC= cplc.

='\'~ m Cp.=1 n !...=1 I n ."ldJnlni volumen -"llIlIIen smjese V' = (PI VI/Tt) . .=1 cu..cv. .=1 Lm.'.. n oznacujemo veliCine koje pripadaju pojedinim sastavi1 II"II'~ 11Iml.. T/p smjese V=V'+V"+.T. . I Lm.flll'lepri V = konst 1IIIIIIIjlllnllak p'= (PI VI/TI) t Ihl~ Imjese Itl MII~. MII~.01 0.. R= ~ m .003 MlJr.c IIIhllllrlllmjcse IIH~11111010 1'1 V P = VI + Vz+ ...l. p = T= Lm.T..'llIenl toplinski kapaciteti i specificna entalpija smjese: n n C'.- I --L Cvi m h - . '1.cv."I'~I e+Ne+Kr+Xe 0.lhllll .Smjese idealnib plinova 111I.." I' 8Uparciialni tIakovi pojedinih plinova u smiesi (DaItonov zakon) PI = pVI/V pz = pV2/V .=1 temperatura n konst I n Lm. . I m . .nJe pUnova (nepovrativi proces) .!ELh. 111I11'..1o." '1I11olulinova vrijedi ista jednadzba stanja kao i za homogene plinove p pV = mRT 1'lIlIlkll knnstanta smjese R i prividna molna masa smjese mm f' .2.=1 Jf m' (1.cp..=1 167 . = PI + pz + . ~ .=1 '111111111% "" .cp.!EL R. .I) q". T= . T/V temperatura n smjese p = p' + p" + .f(lIIlepri ...=1 n '\'V (1= ~ .

= s' + x(s" . = v' + x(if v') h. .m 0 k rap - pare i (1 - t e k u c in a (bez pare). (dpld1) Pregrijana para r = h". VeliCine stanja pregrijane pare (P.s') - Qapeyronova jednadfba prikazuje toplinu isparivanja r kao funkciju temperature zasieenja Ts. = h' + x(h" h') s. bez tekuCine). x = 1 s u h a par a (samo para. s) funkcije su tlaka I temperature: pv = RT + t.v') . v. Za mokru paru (0 < x < 1) vrijedi: specifiroi volumen specifiroa entalpija specificna entropija = 0 i x = 1 nalaze se za najvaZnije pare u tablicama na str. 1) s = s" + f cp (dTI1) Za pregrijanu paru sastavljene su razne tablice 0 parama. s-dijagram (str. npr. 172 do 174 i 188 v. RazliCite veliCine stanja pare. 169. 175 do 187. 1) h = h" + f cpdT cp = h (P. koja u jedinici mase sadrfi x dijelova suhe x) dijelova tekuCine. h.za zrak (ako uzimamo u obzir odstupanje od ideainih plinova) na str. napose gustoeu (l.: . specifi~ni volumen specifirou entalpiju h i specifi~nu entropiju s ozna~ujemo: pri stanju x = 0 oznakom pri stanju x = 1 oznakom " Temperatura i odgovarajuci tlak te ostale velicine zasieene pare pri stanju x do 191. v. dok se visoko pregrijane pare postupno pribli2:uju svojstvima idealnih plinova. S obzirom na x je zasieena para: (v rei a) x =0 o < x < 1 .za pregrijanu vodenu paru na str. 168 L--. a r a. Omjer mase plinovite faze (suhe pare) i mase cjelokupne smjese (suhe pare i tekuCine) nazivamo »suhoea pare x«. Para ima u zasieenom stanju za svaku temperaturu tocno odredenu vrijednost tlaka. (P. Obiroo smatramo pregrijanom onu paru koja nije pregrijana mnogo iznad temperature zasieenja i nju moramo raronati po posebnim zakonima za pregrijanu paru.PARE Zasicena para je smjesa dviju faza: tekuee i plinovite. 170 i 171). povecanja volumena pri isparivanju if - v' i diferencijal- nogkvocijenta dpldT: r = Ts (v" . Pregled ~ireg podruqa (zasicene i pregrijane) vodene pare prikazuje posebno zorno Mollierov h.h' je realni plin koji je pregrijan iznad temperature zasieenja i ne sadrfi vi~ nikakve tekuCine.----- .

106 6.868 7.1361 0.05380 0.004 512 0.01550 0.0 255.3 323.hl"lIllc za specifinu entalpiju 11.10 .4 100 bar 94.632 5.3867 0.629 4.424 6.137 5.1 I kJI:g K 6.567 5.403 5.7 219.775 I v ml/kg h I kJ/kg 5 bar I kJI:gK 5.510 4.1938 10bar 166.652 5.8 309.311 6.800 6.3 364. " I " IIMI III 11 HI IIKI ""I I'MI 11.015 6.899 6.1566 0.06833 0.890 6.03444 0." I""MIIIIIIIIIpllrn tkoji pri toenijem racunanju odstupa od zakona idealIIIIt 1'"1111"11) Topllnskasvojstvapr.2716 0.2 252. temperatur.1 262.172 7.8 373.9 470.006 582 0.01750 0.09766 0. tlaku p .1 " IIMI III 11 III IINI ".009 955 0.7K38 0. "MI IIKI III 0 10 IIKI ItKI ItKI - 40bar 144.01365 0.01411 0.1 " III 11 III I'M' IIM' HMI IIMI 0.t '1".02315 0.2 686.2 686.641 5.4 686.1 306.8 223.277 6.4 207.229 5.0 319.07817 II.425 159.454 5.005688 0. specificna entropija s.356 1.2 60 bar 118.8 316.023 22 0.2 311.023 14 0.1 20 bar I 5.9265 1.3 270.0 365.204 5.007604 0.O?271 0.3 272.1073 0.1 361.359 je pri I 0.1 476.009 564 0.063 29 0.7 686..479 6.2 368.1 322.0 195.03300 0.687 5.552 5.1273 0.03897 0.'lrnll(l1) psolutnoj nuli.6 l.467 6.8 686.987 6.121 6./1393 1I.01283 0.007288 0.830 4.9 473.2144 0.3 268.7 248.460 5.6 374.9 372.685 5.0 221.938 5.495I 11.9 321.01097 0..584 6.900 6.04908 0.1 273. specifiena entalpija h*.8 s izabrano " 0.5 475.656 6.2 191.415 7..1854 0. h i specificnu 169 .0 471.862 6.359 6.011 64 0.llIrllt volumen v.930 mIlks I h kJ/kg I bar 172.II.734 5.071 1.009 328 0.02014 entropiju 170.5 474.9 371.114 5.003 270 0.046 39 0.944 5.3J5 5.142 6.072 6.668 7.01936 0.01811 0.420 5.263 6.729 5.8 475.2 686.03129 0.1 686.2 471. n .026 7.859 7.030 5.7 215.2 686.01072 0.01529 0.221 6.02703 0.843 6.Zrak .02496 80bar 109.6 183.04798 11.056 6.097 31 0.

.... o o CD o o .. ..... M It) on Specificna entalpija h kJ/kg 170 ....ai ..... ... o o o . o o CD M o o CD M o o ... ...o .... o o N o . g ..... M o ai If) a) If) a) If) .. o o N . o o CD M o 5! M o o .......... ::}I o oD If) on 0 o CD o o .

...\}lt\j1\WfHJliJlJjf'fl:flv'tlf'?: .I 1_'.: Cl "'" :::...'...= I '6 !J.....1\1 VV "" "'... u...1'="1_'1""11>" \ 1 I .. o o N '" o 8 '" 8 '" N o o '" N o o " N Specificna entalpija h kJ/kg 171 ... ..)f-----i. ''''''\. c:>.V..tHJ\ . I- : -LN 11JI N NN r\J{ J.Jt..!."'" :'\ i-IJ--PW f'l H N'V¥ N.. :'::N '0 ::E 1 0> . "I"'" \ \ \.I 1 . 'g I :..I'111JJ I'll' N I I'k'3\"'Nj'l"...S " Cl> "I '" 0\ ....1'. 0 '" 0 0 '" N 0 0 '" N 0 0 " N 0 0 N N HI 1 '!.l'N"NtJ'iJl'l\'. .m u."\. .-"" IV IIIV IV ..0 0 ..:1 1.. 5i 1'..'... \rt-! :::::- : g.

842 1.001 096 0.031 66 0.634 7.188 6.954 8 7.1 272.2 106.023 37 0.528 7.001061 0.321 2.001 040 0.985 2.993 0.1 785.977 1.924 10.076 2 0.99 62.001 020 0.008 7.419 1.006 112 0.55 15.354 0.296 1.902 8.5 697.272 0.001 080 0.01 41.638 3 8.2 251.210 1.545 1.0 546.355 1.183 1.073 75 0.829 2.077 1.836 6.891 5 0.1 763.622 6.193 0.582 6.078 0.001017 0.86 104.4736 0. specificni volumen V'.134 7.193 7.791 6.173 5 0 4 4 8 4 6 5 8 9 172 .8 125.757 1.239 1.679 6.542 0.613 1.2 147.01704 0.419 7.23 V' m3/kg 0.361 1.6 632.28 12.C 0.504 9 8.480 1.3 230.8310 7.791 1.296 3 8.000 0 0.00 1 085 0.98 57.893 3 7.892 1.581 8 0.03 11.433 1.392 0.001012 0.832 0.001002 0.158 9.748 6.5 188.001 0.581 7.7702 0.663 6.3 719.668 1 0.311 6 0.027 8.6 167.385 5 0.202 5.579 7.992 2.5 503. h' kJ/kg 0.091 2.224 3 V" m3/kg 206.0 419.001 0.0010000 0.24 19.001 044 0.701 3.001015 0. V".Zasitena Toplinska Temperatura Is .0 293.181 7.166 0.075 7.409 2.155 4.001001 0.436 5 8.013 3 1.3 h" kJ/kg 2502 2511 2520 2529 2538 2547 2556 2565 2574 2583 2592 2601 2610 2618 2627 2635 2644 2652 2660 2668 2676 2684 2691 2699 2706 2713 2720 2727 2733 2739 2745 2751 2757 2762 2767 2772 2776 2780 s' s" kJfkg K kJ/kg K 9.258 0.056 22 0.9 355.473 7.04241 0.05 9.095 82 0.40 32.508 0.00 1 070 0.882 6.9 376.001 008 0.008 718 0.00 1 052 0.307 7.1 440.943 1.242 0.026 1.7011 0.7 589.433 6.703 5 8.036 0.134 3.8 675.1 741.93 25.739 1.157 4 0.578 0 0.9 398.001 023 0.001 006 0.250 1 0.131 3.001 029 0.4 209.84 43.1510 0.015 7.001 102 108 115 121 128 134 svojstva pri '5' tlak p.306 0.760 5.559 0.614 4.2 653.684 1.845 3 1.001 010 0.001 091 0.001 0.001 0.911 0.139 2.001 000 2 0.001 036 0.001 0.363 7.920 8.1234 0.001 065 0.346 0.668 0.0 313.9 334.2 461.982 1.001 048 0.687 6.129 1.01227 0.767 7 7.216 0.705 6.7 146.94 83.673 1.001 000 3 0.001 026 0.1 610.691 1.001 075 0.3610 8.001 056 0.046 4.7 525.455 0.250 7.446 0.0-1 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 105 110 115 120 125 130 135 140 145 150 155 160 165 170 175 180 185 P bar 0.001003 0.042 2.928 6.199 2 0.3 482.001 033 0.00 21.00 1 004 0.3 567.4 77.208 1.783 0.572 1 8.417 1.

6 128.218 5.001 289 0. III J"" '"1 "Ill "'~ 11111 .001 0.001 639 686 741 809 12.012 99 0.255 3.398 5.7 966.007 859 0.025 0.166 0.038 0. 50 27.060 4.3 1014 1038 1062 1086 1110 11.001 473 0.747 5.391 6.471 2.1.027 0.!~ '\11 0.1 155.132 0.708 5.343 5.W.246 6.958 4.282 6.001 .9 990.5 165.1 71 59 74 13 73 54 51 If III 1ft.1.001219 0.036 6.115 3.094 . 98 6.00 I 500 0.001 349 0.001 .17.606 3."1"'I.542 5.318 6.465 6.236 2.814 4.930 5.283 5. 93 92.4 175.450 3. 25. 14 98.006 012 0.127 0.140 0.564 2.06 59.553 3. s" v" m3fkg 0.042 0.032 0.068 3.035 0. ..003 17 2 107.001 181 0.4 3.1.497 5.001 5.303 3.002 214 0.12 1463 1494 1527 1560 1596 1633 1672 1717 1764 1818 1890 h" kJ {kg 2784 2788 2791 2794 2796 2798 2800 2801 2802 2802 2802 2802 2800 2799 2796 2794 2790 2786 2780 2774 2768 2760 2751 2741 2730 2718 2704 2688 2670 2650 2626 2599 2568 2530 2485 2428 2343 s" s' kJ{kg K kJ{kg K 2. specificna entropija s'.002 4.144 v' m3{kg 0.501 3.748 2. I' hit r 110 I 11111 11 III I '11 11' I' III I '11 h".00 I 384 0. 5 '74.425 2.88 55.001 0.10. 20 0.52 .176 6.001 142 0.8 186.504 6.518 2.001 164 0.115 0.001 276 0.921 5.065 25 0.00 I 562 0.103 0.01833 0.785 5.010 78 0.4 875.3 210. 15.442 9 173 .55 17.015 48 0.378 2.6 943.023 1.030 0.656 2.059 65 0.895 5.849 6.I~ I~II \~~ \1111 IM 170 1 1.00 I 425 0. 20 69.0 897.822 5. \ '11 .628 5.966 5.9 852.00 I 240 0.662 3. 146.009 763 0.086 04 0.15"C od 111"1111 '1anlulpijah'.78 4.7 920.211 6.8 198.16.001 529 0.1 .428 6.208 3.001404 0.354 6.351 3.001 598 0.331 2.001 199 0.014 19 0.885 2. 6 112.15 221.01686 0.06 20 2.449 5.55 99 1.104 0.001317 0.15 1160 1185 1211 1237 1263 1290 1317 1345 1373 1402 14.5 829.780 3.001 149 0. 46 80.859 5.702 2.111 4.106 6.25 46.001 896 0.669 5.141 6.794 2.001 229 0.08 21.001 0.001 157 0.283 2.008 799 0.400 3.1\ \Ill \I.002016 0.001 263 0.24 19.156 0. 04' 85.054 61 0.111 '.19 74. 9 120.IIIII'III11U 0 do 374.00 I 448 0. 94 50.071 6.1.001 190 0.004 973 "~ '.078 35 0.839 2.050 04 0.931 2.022 3.1 8 2 0 2 63 h' kJ{kg 807.001 209 0.045 90 0.071 45 0.001173 0. 48 .50 64.719 3.161 3.00 I .1.006 940 0.021 65 0. 6 0.976 3.011 85 0.586 5. 70 105.610 2.01993 0.001251 0.

1 0.002 037 439.519 6.C 6.16 0.941 0.7 340.208 3. spec.34 60.001 015 0.418 6.696 3 0.497 3.06 0. h'.039 43 1155 0.12 75.4 0.015 s" kJ/kgK 8.oJ 0. 's.4 0.95 93.298 7. vol.977 8. entrop.9 231.67 12.5 0.360 7.04975 0.001197 0.216 2.001 043 0.3155 670.260 7 0.0 2.51 99.001 0.4 151.0 311.860 1.240 3 720.7 417.25 0.337 6.991 6.001 030 0.331 8.032 44 1214 0.462 2 604.001 039 0.7 535.001 177 0.7 347.3 120. tl".646 2.253 4.8 1.001 101 0.607 1.35 85.9 188.091 1.127 7.001 020 0.0 201.00 1 048 0.001 384 0.046 2.4 504.9 233.1060 0. s" P bar 0.974 5.001 252 0.45 55.01428 0.983 17. spec.7 v' m3/kg 0.12 0.184 6..694 1.2 0.066 63 1087 0.9 391.931 2.001084 0.671 7.099 54 908.98 36.5 143.99 69.2 127.001319 0.921 3.4 179.0 1008 0.6 359.001 093 0.009 308 1651 0.554 2.747 5.3 365.069 5.7 0.476 8.202.832 7.07991 962.1 0.303 1.087 1.001 027 0.993 3.4 0. spec.660 6.001 0.8 158.2 1.6 0.087 7.7184 h' kJ/kg 29. .74 18.10 14.909 7.758 6.435 7.2 67.8 206. 7.9 0.052 6.8 113.6 0.732 2.001 115 0.885 4 0.894 6.46 121.747 4.530 1.6 0.893 2 0.9 275.5 272.53 45.001 159 0. s'.02 0.9 191.832 1 0.6 2. entalp.5 h" kJ/kg 2514 2534 2555 2568 2577 2585 2591 2602 2610 2618 2625 2637 2646 2654 2666 2675 2683 2696 2706 2716 2725 2738 2748 2756 2768 2776 2783 2792 2797 2801 2802 2800 2794 2785 2760 2728 2689 2585 2418 s' kJ/kgK 0.51 28.583 6.650 6.18 41.001 139 0.1237 858.649 3 0.891 5.455 1.001 055 0.'.5 173.3 317.001 000 001 004 006 v" m3/kg 129.797 2.001 008 0.001 527 0.151 8.001 0.001 453 0.620 5.520 9 0.1943 762.001 710 0.83 49.3 0.3 263.001 286 0.04 0.240 2.001 068 0.001 012 0.592 5 0.3 561.0 289.001 022 0.361 3.344 2.4 133.776 1.233 1.987 7.6 295.0 324.4 0.8 250.163 2 0. h".08 0.6 251. temper.001010 0.204 5.428 1.8 170.005 877 1 827 - .001 033 0.819 6.447 2.34 73.433 7.63 104.772 1 0.01 34.80 23.023 53 1317 0.0 1.001216 0.361 1.091 0.01 do 200 bar TIak p.5 3 4 5 6 8 10 12 16 20 25 30 40 50 60 80 100 120 160 200 174 Is .026 1.374 7 640.4 475.254 6.6 798.001017 0.9441 1.018 04 1408 1492 0.6 151.605 6 0.001061 0.145 1.09 64.89 81.595 7.422 5 0.672 1.001 074 0.4 223.533 7.4 212.001 127 0.Zasicena vodena para (nastavak) Toplinska svojstva pri tlaku od 0.229 3.138 2.500 5.725 8.230 8.770 7.36 9.027 3.

0010002 ! 0.0 2576 2539 2613 2689 2651 0.2963 .785 I' 11 O.2 IH.864 8.OOO 2 0.Voda i pregr1jana vodena para I'oplinska "'''.9 I I I 0.2963 0.5 2611 2649 2687 2725 2764 I 0.O 2612 2650 2688 2726 0.001002 15.5721 8.230 8.9 .22 I 83.' 11'.02bar 11 III '11 H' I I tI.552 8.40 2575 2613 I III I'M' I'll 40.55 14.tH)IOOO2 'I 10\4.184 9.OOO2 .10 bar 1----s:Js4 8.08 lH.001 000 24.740 8.9 0.12 bar .UOI001 III O.9 .20 18.2963 I 11 III O.O 83.- .425 175 I .68 30.543 8.ooo 2 0.659 8.84 81.04 bar .13 28..337 8.\ Ill' 20.UO ItJO ill O.08 bar I 8.5721 8.300 9.2963 8.001008 12.9 .2963 0. ' 0.570 10.1.3 UM' 21.16 10.08 I 2689' i .5' 1111 22.296 3 i ! 2575 2612 2650 2688 2726 0.0002 0.089 9.33 15.0 -0.001002 0.-_J 0.514 9.0.0010002 0.04 25.001002 0.74 11.5 2611 2649 2687 2725 2763 ~.IH)! 0002 O.364 8.59 27.21 76.001008 9.0002 9.34 I 83.0002 I i I . I 8.OOO2 0.90 '" 11 HI 0.652 0.' 'I"III volumen svojstva tI.233 I I 0.001008 .980 9.12 16.167.330 8.O .16 bar I' -.972 .344 17.32 11.7 172.061 9.148 8.259 8.581 8.77 13.2 1/1.5' 2612 I .0 83.0010002 0.410 Ill' I oil I I' I 67.464 8. specificna pri tlaku entalpija p i temperaturi h.449 8.87 II MII UN' /111 1'111 -0.873 8.0002 8.58 72.71 4.193 0.O 83.1.9 167.0010002 I I .OOI~ I~I \9.46 86.125 8.769 8.03 4'.34 - 2650 2688 2726 0.10 15.559 .O 167.CH)! 002 - III 1111 It.6 - 83.01 bar I s kJ/kg K I ! I tI m3/kg h ! kJ/kg I ! kJ/kgK .5721 ---8.471 8.06 bar 0.27 2688 I 2726 '2650 0.685 8.001002 2 0.448 8.548 8. specificna t entropija s S mIlk" I' I kJkg 0.014 8.O 2538 2576 ! 2613 2651 i .

9 2683 2722 2761 2800 2839 2878 0.001 0002 0.607 3.Voda i pregrijan Toplinska t .001017 5.226 8.001002 0.0 83.585 9.5721 0.9I6 8.901 7.117 8.5 251.711 7.5 251.983 5.844 3.296 3 0.9 167.296 3 0.160 3.0 83.902 7.159 .0 83.237 7.279 4.021 8.178 p= 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 176 0.473 3.1 334.037 8.0010002 0.002 3.9 167.126 8.001 000 2 0.418 3.3 bar -0.075 7.5721 0.8310 7.797 7.989 8.042 4.5 251.808 7.749 4.796 3.001008 0.356 0.5721 0.9 167.322 8.000 2 0.5 bar 0.312 0.9 167.001 008 0.000 2 0.5 251.801 7.648 6.830 7.628 0.986 8.338 6.00 1 002 0.219 8.1 334.2 bar -0.027 6.051 9.001 029 2.5 251.022 8.401 5.0 83.0010002 0.001 008 0.00 1 000 2 0.6 bar -0.296 3 0.133 8.001 002 0.611 7.310 p= 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 0.075 7.982 -0.936 8.609 7.413 0.296 3 0.1 2647 2686 2724 2763 2801 -0.5721 -0'00021 0.695 7.1 2647 2685 2724 2762 2801 2840 -0.980 -0.515 4.001017 0.170 4.4 bar 0.090 8.C svojstva pi s kJ{kg K specifieni volumen v.296 3 0.000 2 0.999 8. specifieD v .001 002 0.864 7.9 167.831 0 1.001 000 2 0.9 2681 2721 2760 2799 2838 2877 -0.001 002 0.958 0.001002 0.224 8.694 '1 7.8310 --r.8310 1.296 3 0.317 3.123 8.0 83.8310 7.215 0.8310 8.894 7.001017 4.9 167.5 251.001 017 0.001 017 6.516 9.000 2 0.983 4.000 2 0.001 008 0.25 bar I 0 20 40 60 80 100 120 140 160 0.1 2645 2684 2723 2761 2800 2839 0.0 83.5721 0.00 1 008 0.1 2648 2686 2725 2763 2802 I kJ{kgK m3{kg I kJkg 0.5721 0.001017 8.074 0.714 6.001008 0.074 I 8.488 6. p= I s I v I m3{kg kJkg 0.001 029 3.

11 III III fill Nil 11.340 7.0 2676 2717 2756 2796 2836 2875 2915 2955 2994 3034 3075 1 kJ/kg K 11 W .479 7.300 --I -0.2 bar 0.:.830 9 1.001 044 1..647 2993 3033 3073 7.379 7. 251. specificna ""llIlpija I "C I v m3/kg p= -- v I s I kJkg 0.126 2.1 335.2679 7.835 7.296 3 0.111 nil Nil IINI 1111 HII IfoII INil IIHI . III '.588 1.911 1.001017 0.718 2.571 1.8 bar 1 kJ/kg K m3/kg kJkg 1.000 I I 334.917 7.00I 000 2 1.100 8.808 1.660 7.572 I 0.2963 0.249 8..353 1.0 419.793 1.530 1.854 2876 2916 2955 2995 3035 3075 7.359 2.078 2.613 7.749 7.--7.001 029 I 335.0 0.651 1111 1.001 002 0.1 0.217 I' .234 1.307 7.176 8.5 0.952 3.362 7.vmlcna tlnku para (nasta yak) t entropija s s 1 p i temperaturi h.000 1 1.266 2.237 7.996 8.8309 -0.835 2.527 7.001 000 2 0.068 3.2 0.887 1.001 008 167.852 7.00 002 I 11.00 008 I 11.8310 0.889 1.075 1.001029 2 1.001 000 I 0.173 1.2 335.172 2.001000 0..184 3.965 'Ill .145 8.5 251.120 2.663 7..573 7.0 0.0 167.1 84.639 83.832 7.572 I 251.001008 0.453 2.001 044 1111 liII 1.1 -0.001 008 0.6 0.075 --.061 8.546 2..296 3 0.9 1.0 bar 84.0 167.Ill It.075 1.672 2798 7.132 1.294 1.436 7.6 251.940 8.11 1.750 .601 2.1 0.776 IIHI 11.001 017 0.470 2719 7.5721 0.001 002 0.198 2994 3034 3074 7.2 0.1111 'HII IIHI 2.5721 0.001017 ..467 7.043 2.000 1 0.7.574 2758 7.484 2.471 11.320 0.072 8.730 IIHI 110 27f4 2755 2795 2835 2874 2914 2954 419.1 2710 2751 2792 2832 2873 2913 2953 1.000 1 0.6bar 0.112 1.ll iNII 11111 0.566 7.998 177 IIII'III"kll'rlruCnik .9 0.984 2.830 9 1.307 7.075 !'-.696 7.987 8. .021 8.926 7.0 -0.00 029 I -0.365 2.246 2.001 017 11.001 029 2.001 002 84.413 1.766 2837 7.2963 167.696 1.

001061 I 251.001 000 84.019 1.8620 0.8308 0.222 1.1.5720 I 419.307 1.400 7.528 I.1 1251'2 0.001 061 0.1486 0.001029 0.328 7.7440 I:-2827 I I I I 7.0 -0.420 7.340 1.033 1.419 7.8438 0.001 017 0.175 1.001 002 0.052 3071 I i 7.080 1.269 2871 2911 2951 2 991 3032 3072 I 419.7 2748 0.001029 0.6012 0.934 9 2789 0.5343 0.7164 I 2907 2866: 0.830 9 1.307 ' 0.118 'I 0.'" o 0.2 2818 I 589.507 7.222 7025 7:127.1 160 240 200 220 260 300 280 0:6506 2782 7. i I I 0.478 7.- "'" I 0.001061 0.2 251. 3030 7.572 0 0.2 335.643 '.307 1.29621 60 40 100 120 80 180 140 0.2 0.000 1 I 0.3 -0.822 7.075 1.001000 1 0.739 0.218 7.3.258 1.894 I I 0.S I 0.8123 0.1 0.495 I I I 2988 3070 3029 I I I 0.0 167.9: 0.230 7.789 7.7 0.128 1.".8232 0.748 7.001044 0.001002 .001029 0.556 7.001 000 1 20 0.001008 0.001061 503. 7.001044 0. 0.527 1.8 419.001 "9 335.4837 I il I i i i 1.6549 I 2985 0.312 7.3 335.8308 I 0.7805 I' 2948 0.001 044 0.001008 0.568 7.296 3 0.001008 1 0.9385.717 260 - 1.316 I ' 0.075 1.591 7. 2 990 1. 503.0bar 84.171 1.485 7.001002 I 4. specificnJ v m'/kg I I h kJ/kg ! s kJ/kg K I °C i i I v m'/kg ! h kJ/kg 2.5589 2860: i 2944' 2902' 7.671 7.001008 0.2 i 503.397 7.8 .312 7.900 4 1.000 I I 0. v.001017 0.2 503.0" 7.5831 0.5093 0.984 0 2830 1.-Voda i pregrija Toplinska specificni volumen t I I J svojstva pr.001 017 I I 84.3 1167.6837 06167 251.8309 1.014 2868 2909.631 7.8753 i 0..2962 0.1 167.4 -0.6311 3067 3026 i I I 178 .307 1.001080 0.5720 -0.33S.703 I 0.8: 2786 1..7 0.4 167.000 1 84.9763 I 2"9 0.000 1 0.5720 1.528 7.001044 419.001002 0.001017 0.528 I I 0.6 0.001 000 0.7840 I kJ/kg K 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 280 300 ' 0.296 2 0. I 2824 I 2739 I I 0.5 bar p= 0 2.

4450 0.217 8.10 .385 7 0.u 'HO 504.732 7.7667 0.148 7.503 4 0. s ! I v m'/kg h I kJ/kg 6 bar I kJ/kg K 0.5 84.5 2850 2894 2936 2979 3021 ! 1.388 7.598 4 0.367 179 0.5918 0.075 -I -0.623 0 0.9 589.482 1 0.001 002 0.404 5 0.143 8.830 7 1.U HU IINI I AU 1.522 6 0.54) 6 0.6921 0.307 1.003 8.856 7.673 4 0.739 6.232 7.638 6 0.729 4 0.032 8.4841 0.001 043 0.353 8.302 8.709 7.001 000 0.581 7..822 5 0.369 0 0.UO 020 MO I I 3062 3104 3145 3187 3229 3271 3313 3355 3397 3440 3483 3526 3569 3613 3657 . .739 6.863 6.001060 0....3 419.6541 0.667 7.000 1 0.771 7.268 8. .001 061 0.514 7.001017 0..001 029 0....001017 0.296 2 0.n.374 7.532 7.307 1.497 9 0.3520 0..383 5 0.461 7.165 8..7481 0. ".764 6.513 6 0.635 9 0.001008 0. Inu IHU IUU 11U J'\II n.452 0.3 2758 281.795 7.700 7 om Illi I~O Inu IHO ~m ~w «0 ~M ~~ 'uu '20 '.7108 0.296 2 0.9 251.646 7..059 7.5762 0.001 002 0.601 7.450 4 0.5 335.2 2766 2811 2855 2898 2940 2982 3023 3065 3106 3147 3189 3230 3272 3314 3356 3398 3441 3484 3527 3570 3614 3657 3702 3746 3790 .142 7.197 8.5606 0.088 8."lilh.966 7..785 3 0.4 503.545 0 0.529 3 0.4021 0.5719 0.001 044 0.075 1.607 4 0.3165 0.057 7.Uu h.111 r.318 8.223 7.403 8..560 6 0.058 8.6172 0.975 8.445 7.300 7.001 008 0.3 167.830 7 1.669 6 0.965 7.t.001 080 0.312 7.111 i kJ/kg I kJ/kg K 5 bar 0.527 1.803 9 0.112 8.000 1 0.579 5 0.0 589.831 7.8411 0.464 7 0.001 029 0.001 080 0..527 1.466 3 0.6547 0.334 6 I I i I i I "'T.947 8. specificna entropija v m'/kg p= U III . h ."u para (nastavak) II"~II I' i temperaturi t s .434 4 0.250 8.001000 0.916 7.425 0 0.6851 0.4183 0.571 9 0.nO 'HO '.869 6.889 7.

8 0.5017 0.571 I 251.739 1.883 6.Voda i pregrijana Toplinska svojstva pr! spedficni volumen v.791 6.075 335.2 251.909 6. 2827 2875 2921 2965 3009 3052 3095 3137 3180 3222 3264 3307 3350 3392 3435 3478 3522 3565 3609 3653 3697 3742 3787 0.336 3 0.134 8.205 9 0.384 2 0.260 8 0.5 675.344 5 0.3916 0.467 7.6 2791 2839 2884 2929 2972 3015 3057 3099 3141 3183 3225 3268 3310 3352 3395 3438 3481 3524 3567 3611 3655 3699 3744 3788 I I I V m3/kg h I I kJ/kg 10b ! I kJ/kg K 1___-0.049 7.4196 0.237 9 0.325 6 0.509 7.001080 0.001 007 0.372 8 0.296 I 1.296 I 0.269 7.075 1.184 8.001029 0.407 8 0.082 8.081 7.942 6.478 3 0.306 5 0.000 7 0.235 7.360 3 0.4900 0.4 675.198 7.454 9 0.001 001 0.001017 0.337 7.977 8.648 7.160 7.001 102 0.311 9 0.354 0 0.5f51 $ kJ/kg K I I I kJkg 8 bar 0.3160 0.029 8.527 1.267 0.286 9 0.3 589. specificnA' t .287 0.001080 0.5134 O.296 0 8 6 3 9 84.818 7.7 504.396 0 0.1944 0.307 7.258 0.129 '-TIf.001 000 0.401 0 0.6 168.3 1-0.754 7.706 7.812 7.815 6.738 1.030 8.4314 0.466 6 0.001 043 0.998 7.7 419.2169 0.573 7.527 1.9 0.7 335.306 1.2740 0.277 0.589 7.306 1.001 029 0.372 3 0.529 7.080 8.978 8.2471 0.968 7.227 6 0.6 504.5718 0.868 7.001 008 0.233 0.C v m3/kg p= 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 540 560 580 600 620 640 180 0.335 0 0.635 7.4197 .4104 0.712 6.001 001 0.403 7.8306 1.8 84.692 6.001102 0.299 5 0.001 043 0.695 7.001 060 0.443 2 0.830 5 1.348 3 0.444 7.001000 0.001017 0.923 7.763 7.248 0 0.7 1.377 7.5 419.926 7.125 7.363 4 0.0 168.872 7.942 6.001 060 0.000 1 0.3241 0.382 2 0.1 589.

001007 168.001 127 0.942 2. I .994 8.0 763.001080 0.2261 0.808 7.5 252.2617 420.296 0 0.120 01.1587 0.248 7.333 8 0.830 4 1.315 7.502 7.1 0.255 8 0.10 7.254 0.2 2814 2865 2912 2958 3003 3047 3090 3133 3176 3219 3261 3304 3347 3390 3433 3476 3520 3563 3607 3651 3696 3740 3785 -0.270 0.691 6.892 7.(1 IHO 1(1(1 120 "10 1t.595 7.2 504."""IIM pllm (nastavak) 1111 11 I' I tcmperaturi t '111111111)11 fr.756 7.909 181 0.000 0 0.732 7.2021 0.626 6720 6.1714 0.1383 0.074 1.139 6.8 419.3417 0.001017 0.1521 0.331 6.704 7.964 7.1310 0.318 I 0.2142 0.2499 0.2961 0.524 6.587 6.044 -0.9 0.887 6.1692 0.001 029 0.326 0 0.6 675.540 7.001 102 0.9 504.1 335.5715 0.109 7.0 168.0 'IHO (IO 'I I no 40 tlO HO hOO (.239 7.278 0.956 7.001 043 0.1788 0.001016 252.442 7.650 7.9 676.1) HI) 1(10 110 14(1 11011 12 bar 1.786 6.174 7.941 2. fr I I i V I fr I kJ{kg m'{kg kJ{kg I kJ{kg K 16 bar p= I) III 41) 1.001 127 0.4 589.208 2 0.244 0 0.001 001 0.034 7.874 6.001 060 0.20 MO 0.620 7.1879 0.1968 0.238 6 0.859 7.8 763.232 I 0.1(1) .286 7 7 7 7 6 0.165 I 0.220 2 0.830 I 1.001 079 0.230 4 0.1838 0.5717 0.001 060 0.001 007 0.107 7.222 2 0.196 I 0.1) 'HO .294 5 0.6 85.738 1.2 85.527 1.806 6.562 7.262 0.001 000 0.246 7 0.2380 0.7 589.4 852.482 7.379 7.738 1.001 156 0.000 I 0.4 2843 2895 2944 2991 3036 3081 3125 3169 I 3212 3255 3298 3341 3385 3428 3472 3515 3559 3604 3648 3693 3737 3782 IHO 1(10 121) 140 1(.306 1.177 7 0.3024 0.001 043 0.3103 0.075 1.840 7.000 999 4 1.139 2.2139 0.10 '1(.001 102 0.1900 0.677 7.944 7.1453 0.4 I 336.349 5 . specificna entropija v m'{kg s s kJ{kg K .001 001 0.001028 I 0.4 0.306 1.786 7.424 7.037 7.364 7.205 4 0.303 7.526 1.

753 7.1707 0.5 86.880 ' 6.730 6.001 016 0.001 001 0.0 590. specifle t .5 505.001 156 0.001 001 0.597 7.001079 0.9 852.330 6.7 169.130 7.1360 0.1255 0.951 7.C " I s I " I s I m'/kg p= kJkg 20 bar 2.941 2.146 7.849 6.5713 0.995 7.594 6.00 I 059 0.1515 0.001 101 0.383 6.08436 0.295 9 0.295 H 0.130 8 0.1118 0.1610 0.001 007 0.1852 0.35r 6.1200 0.1592 0.489 7.1021 0.9 420.305 1.1630 0.3 590.098 93 0.924 6.1554 0.647 6.209 0 -0.737 1.526 1.324 7.001 007 0.207 7.5 676.6 852.490 7.329 2.8 943.7 336.1669 2.940 2.194 7.6 763.001060 0.647 7.0 85.375 7.1076 0.461 6.001028 0.685 6.1281 0.1511 0.518 6.7 253.0000 0.000 (I 0.204 3 0.001 126 0.807 6.074 1.001 043 0.138 2.702 7.697 .650 7.137 2.803 0.737 1.001 028 0.018 7.000 999 0 0.074 1. 540 560 580 600 620 640 182 0.000 999 2 0.1160 0.558 6.2 336.305 1.1995 0.829 7 1.1144 0.083 7.316 7.436 7.1659 0.596 7.381 7.5711 0.2 676.1034 0.266 7.001 127 0.1947 0.1756 0.001 043 0.770 6.001016 0.094 33 0.256 7.494 6.001 156 0.1200 0.064 7.1411 0.829 9 1.001 190 0.543 7.1241 0.1461 0.001 101 0.Voda i pregrlJA Toplinska svojstva 0 specificni volumen ".3 763.544 7.5 420.2 252.1320 0.432 7.001079 0.1900 0.2 169.1477 0.9 505.6 2820 2876 2928 2978 3025 3071 3116 3161 3205 3249 3292 3336 3380 3423 3467 3511 3556 3600 3644 3689 3734 3779 I kJ/kg K m3/kg kJkg 25 bar I kJ/kg K 0 20 40 60 80 lOO 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 .1360 0.1084 0.1804 0.526 1.1438 0.1561 0.089 5I 0.1399 0.7 2851 2907 2960 3010 3059 3105 3151 3196 3241 3285 3329 3373 3418 3462 3506 3551 3595 3640 3685 3730 3776 0.

000 2 0.471 183 I 421.7 I 590.138 8 I .098-76 I 0. 338.907 6.420 7.001 058 0.4 944.206 7.1061 0.304 1.088 71 0.6 853.305 0.072 0.524 1.224 6.1095 0. I 422.093 34 86 35 84 ! 3308 3354 .5 I 764.wdcna para (nastavak) Ilnku p i temperaturi t .001 042 0.508 7.347 7.629 6.085 00 0.001 0.559 7.086 0.051 0.455 7.402 7.2957 0.0 i 254.515 2.'lInlpija h. 4.091 7.7 0.773 6.368 7.070 125 154 188 228 72 44 83 00 99 87 66 .525 1.031 7.939 2.235 7.0.I 0.064 0.000 998 2 .001 0. 2962 ! 3018 3070 .9 764.4! 591.160 .073 1.001 0.1128 I I 2 995 3 045 3 094 3 141 j 187 3233 3278 1 ' 1 I I I .00 I 078 0.327 2.6.062 0.571 0 0.627 6.315 7.3 0.2 505.001006 ' 0.116 7. 1 I 0.001 100 0.4.970 7.295 5 0.001 0.001 0.054 7.137 2.709 6.001 015 .1 1 038 I 200 220 240 260 280 300 .0.092 32 0.610 I : 677. 3490 I 0.081 16 0.0 943. i I 87.180 400 420 440 460 480 I ! ' I I :~ '2902 1 0.3.001 000 86.940 2.078 66 0.001042 0.1012 I 0.1259 580! 0.091 0.00 I 007 170.0 0.364 6.149 7. 3456 I 3501 3546 3591 3636 3681 ' 3727 3772 i .542 6.828 9 1.001 126 0.120 340 . 3120 3 168 I 1 I i 0.073 1.000 998 -1--.001 016 253.1027 0.081 25 0.6 0.001059 0.001 027 0.925 6.001028 337.088 0.135 6.784 6. 3445 500 I 0.1161 520! 0.546 6.856 6.0009999 i 0.1356 0.8294 1.292 7.001 101 0.09631 I 0.328 6.068 0.1291 600 620 640 I . specificna entropije I "C' < ! v m'/kg p= kJ/kg 30 bar " r kJ/kg K I I t' m'/kg his kJ/kg i i kJ/kg K 40 bar o 20 40 60 I KO 100 120 I 140 160 180 I 0. 171.1036 3536 3581 3627 3673 i 3719 I 3765 .459 6.448 6.261 7.701 6. .132 3 0.736 1.055 0.099 31 0.000 I 0.135 2.1194 ~4O' 0.073 38 0. 0.067 0.991 7.5 I 0.077 155 189 1"6 83 12 1-[ 0.343 6.9 "-~2 823 2 885 ' 2 942 1.058 0. 7 0.735 1.001078 0.001 0.095 84 0.702 6.8 676.258 6.1226 560 0.570 6 0.07604 3216 3262 3400 I I 3322 3367 3412 0.841 6. I 506.176 7.1 I 853.083 81 0.

000 999 5 0.066 86 0.310 7.820 6.204 7.064 31 0.001 124 0.112 7.576 6.057 7.033 17 0.384 6.001 076 0.050 70 0.3 338.063 49 0.8 944.188 6.001 123 0.076 62 0.5 507.733 1.927 6.696 2.6 765.036 14 0.001 0.001 0.2 944.522 1.089 6.00 I 077 0.00 I 0.04810 0.001 058 0.036 7.2 853.071 1.05551 0.03874 0.001 005 0.295 0 0.1 765.S 6.734 1.272 ' 0.8 422.06179 0.045 30 0.056 59 0.001098 0.Voda i pregrijana: Toplinska svojstva pri.001 185 0.620 6.041 11 0.i specificni volumen v.069 6.001 026 0.068 53 .513 2.062 18 0.1 172.722 6.827 8 1.07461 0.316 6.325 2.001015 0.756 6.881 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 540 560 580 600 620 640 184 0.884 6.058 34 0.1 592.000 7.078 62 0.001041 0.000 999 0 0.324 2.065 18 0.937 2.047 0.000 997 7 0.8 592.001057 0.054 38 31 18 02 82 60 bar 0.1 339.043 30 0.295 2 0.000 3 0.001099 0.411 6.546 6.1 678.134 2.070 55 0.001 273 0.049 0.093 7.000 2 0.258 7.291 6.053 0.977 7.060 08 0.00 I 225 0.7 507.569 8 0.6 423.7 256.072 59 0.001014 0.057 79 0.7 854.06001 0.149 7.051 0.166 7.651 6.045 39 0.789 6.942 7.133 2.9 255.6 171.220 7.001 152 0.001 0.497 6.698 2.00 1 006 0.000 997 2 0.916 6.302 1.303 1.828 3 1.4 1038 1135 2857 2926 2987 3044 3098 3149 3198 3247 3294 3341 3387 3434 3480 3526 3572 3618 3665 3711 3757 I s kJ/kg K I v m'/kg s I kJIkg h I I kJ/kg K ':'i I 0.570 2 0.854 6.882 6.001 027 0.936 2.072 1.211 6.082 58 0.8 678.689 6.7 1038 1135 2805 2885 2954 3017 3074 3128 3180 3230 3279 3327 3375 3422 3469 3516 3563 3609 3656 3703 3750 I 5.511 2.066 42 0.042 153 187 226 275 22 89.080 60 0.523 1.001 041 0. specificna" t °C v I m'/kg p= I kJkg 50 bar 5.468 6.362 0.1 88.053 16 0.068 49 0.

726 6.662 6.000 996 21 0.030 36 0.001013 0.027 79 0.001 025 0.595 6.047 09 0. 3375 3425 3475 3525 3574 3623 3672 3720 0.001075 0.294 6 0.01926 0.2 594.321 2.9 1038 n34 1235 1343 2784 2883 2965 3036 3100 31':i0 3216 3271 3323.044 43 0.001 040 0.049 69 0.001 074 0.02641 0.024 93 0.001 014 0.001 039 0.038 32 0.6 595.063 5.825 7 1.1.519 1.Q41 70 0. 1135 0.001 181 0.283 6.880 6.021 <.001 056 0.386 6.03615 0.599 6.8 855.461 6.664 6.001120 0.035 04 0.033 91 0.121 6.788 6.7 I h I s I kJ/kg K v I m'/kg p= 0 10 O (.907 6.934 2.1 91.032 76 0.952 6.786 6.8 766..001150 855.726 6.7 0.011 185 1'0 140 1110 IHO IIKI !O WI 1110 1HO 100 120 \.715 5.001 265 0.029 11 0.688 2.504 2.299 1.050 97 I .729 .249 5.1 679.023 31 0.508 2.001 003 0.073 7.056 3.3 1038 0.001 328 0.4 174.039 39 0.2 425.037 0.532 6..031 58 0.037 24 0.045 77 0.. specificna entropija i v m'/kg s I kJ/kg 80 bar 8.4 342.001 097 0.001004 0.070 1.1 0.871 3.00 1 398 0.028 96 0.568 2 0.10 1110 IHO 400 420 440 4110 4HO '00 '20 '40 560 '"0 toOO 620 1\40 0.8 341.794 5.9'01 6.001 183 945.001 122 I 0.0 509.731 1.521 1.040 31 89 40 87 30 2787 2879 2955 3023 3084 3142.8 426.126 0.957 7.019 7.011 6.5 510.000 998 I 0.001269 1236 0.034 0.692 2.04044 0.000 4 0.001 222 .001219 0.369 6.001 025 0.127 2.001 055 0.294 2 0.524 6.035 0..848 6.5 257.306 6.043 08 0.079 6.5690 .038 0.318 2.130 2.0 HO ItKI 0.876 3.024 26 0. 3196 3249 3300 3350 3399 3447 3496 3544 3592 3640 3687 3735 - 0.001 322 'I kJ/kg h I kJ/kg K 100 bar 10.000 5 0.0 767.2 176.845 6.4 681.026 81 0.1 93.032 65 0.932 2.3 259.218 6..069 1.187 6. 0.1.000 997 2 0.001 095 0.301 1.9 945.449 6.001 148 0.030 88 0.000 995 3 0.826 7 1.048 39 0.964 7." para (nastavak) IIAII I' I temperaturi t '1I1"lrUnh..

298 0.684 6.001317 0.684 2.001 174 0. 0.021 08 0.856 3.023 55 0.032 52 0.971 858.024 67 0. 3175 .755 ! i I .001 618 0. 3297 3355 ! 3410 3465 : 3518 3571 3623 ' 3675 6.001 038 0.723 1.001 467 0.295 1.1 .001 210 0.6 ' I 431.02575 0.744 6.001010 1.8 181.001 374 0.02171 0.1 78.914 .000 996 3 0.030 68 0.178 6.491 6.023 93 I 0.824'6 ' 0.000 994 6 0.698 6.001 001 0.001 052 1. I : 2851 ! 5.033 42 : kJfkg K 1 v m'fkg h kJfkg 160 bar .01751 .227 6.421 3.001 036 I 1.001216 0.001094 0.859 6.639 6.6 I 1134 111233 . 95.4 428.315 2.558 6.028 77 0.445 5.001 115 0.001 054 0.224 3.Voda i pregrijana Toplinska specificni volumen I svojstva pri v.0 2.001 146 0.9 i 599. specificna I I . j'91 I 1337 1588 11452 I: 2951 3034 3108 .673 I I I 6.676 2.022 36 0.8 16.567 4 ! 0.022 46 I 3237 .622 6.6 264.500 2.5 347.822 5 1. 946.463 2.309 2. I i h kJfkg 120 bar I I Ip = o 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220.420 0.001 261 0.01842 ! i 5.514 1.000 8 0.0 512.2 768.020 93 0.001 494 0.0 I 514.050 6.120 2. i i 0.01969 0.01653 i 0.4' 684.001 024 0.001 254 0.067 0.925 i 56.646 '5. kJfkg K I 0.050 3.001 307 0.001 178 0.292 8 0.001022 i 1.001 012 0.01427 0.379 6.6 1 039 1 134 1 234 1 341 1 461 2 795 2 898 2 982 3 055 3 21 3 82 3 240 3 296 3 350 3 402 3 454 ' 3 05 3 56 3 606 3 656 3 705 ' I I 0.000 994 3 0.866 3.517 0.01546 0. 0.001091 0.065 1.038 3.1 i 344.026 79 0.01104 0.841 5..345 6.1 596.000 6 I 0.293 7 I 0.727 0.001 142 0.929 2.6 I 0.565 9 0.081 6.C v m'fkg.125 I 12.514 6.020 13 0.824 5.01287 I 771.578 6.001 118 0.01619 0.0 I 261.000 992 3 0. 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 540 560 580 600 620 640 186 0.494 2.001 073 0.1 ' 98.023 20 .024 64 0.031 60 0.802 6.01929 0.001 070 I 1.8 .027 79 0.946 6.143 6.001390 0.265 6.001 003 0.7 682.01811 0.305 6.240 3.029 73 0.448 6.

1 20.1 0.017 53 0.001018 0.001 698 0.610 3.559 5.01358 0.\0 ~~O ~HO lOO 120 \40 \(.864 5.8 605.626 I I 2582 i 2774 .209 3.018 78 0.506 1.009 609 0. I I 3490 .487 2.IHO 434.062 0.290 7 0.146 5.8" 690.115 2.00 1 445 0.001 050 0.714 1.303 2. I I .01621 0.001 085 272.1 860.360 6.2 ' I 042 I 134 I..1 107. I ' 100 IW I~ IM IHO ~O() !20 1.226 6.108 2.609 5.847 3.0 602.920 2.884 I 521.001 134 I I I I I .426 6.001 112 0..146 6.01688 0.723 5.4 1.01224 0. .001 068 0.8178 1. I 446 1 573 1 743 1 I . . 0.574 3.013 99 0.3Tf-1 5.058 '80 3241 3304 3365 3423 3480 3536 3590 3644 6. specificna entropija s .001 421 .479 2. 350. I I I 0.504 6.000 990 7 0. 0. 0.00 I 570 0.668 2.001 164 0.001 008 0.01315 0. 1 701 1941 I ' ! .564 3 0.01465 0.192 3.01413 0.915 2.00134511331 i 0.009947 0.000 8 0.000 9 0.01180 0.302 6.562 3 0.013 01 0. I 334 .057 6..01517 I I 558 I .059 1. 3548 I 3605 i ! i i .001 089 0. 267.218 6.0 354.026 3.8 .001 006 0.2 862.3 1040 1134 1231 i 517'7 1 I ! 1.000 999 2 0.2919 .001 020 0.510 1. 3002 3089 ' 3166 I 3238 3305 3369 3430 I I riOO 620 640 1 .141 6.01120 0.01816 0.966 6.008 246 0.748 5.372 6.01551 0.002240 0. I 439 ! 0.001 065 0.001 108 0..490 187 M ~ oI w m 0.804 4.001047 0.000 990 4 0.000 992 9 0.01242 0.427 5.8 .0 687.00 I 205 0.001031 0.3 ! 437.719 1.001 139 0.292 1.291 6.9 .-'-25.852 5.001 286 951.001 527 0.013 3.. 2821 2933 3024 3 103 3 174 I --- 5.para (nastavak) I'Mku" i temperaturi t IIlnll)l!uh.296 2.001 238 0.001 034 0. 400 420 440 460 4HO ~OO '20 '40 '60 2660 .008 696 0.001 198 0.400 3.4 i 775.8: 102.1 . I 230 . __1_- v m'/kg ' 0.376 3.4 949. 189.8204 I : I i .1 773.011 13 0. c ----- h kJ/kg 200 bar kJ/kg K i .001 827 0.962 6.01477 0.019 38 I 1 . 0.001 361 0.836 3.566 6.0 .000 988 I 0.001 247 0.440 6. 2902 .658 2.01041 0.288 1.001169 0.007 580 0.000 997 1 h kJIkg s kJ/kg K 250 bar '---.006014 0.101.001 297 0.5 185.176 5.

20 - .046 0 0.9 0.883 0.72 45.554 2.005 0.180 1.7 108 140 - 50 40 30 20 10 0 10 20 30 40 50 0. .001 048 0.072 2 0.85 39.000686 0.186 8.80 0.S 36.6 5.001 223 0.566 6.465 1.802 0.296 3.47 30.0195 0.001081 0.4 0.C v' m3/kg v" m3{kg h' kJ/kg h" kJ{kg .67 22.2 0.072 2 -150 -319 1-373 -313 -117 -105 85.000 867 0.1 56.146 -0.101 1.000 994 0.001 166 0.928 0.209 -0.380 0.410 -0.06 50.220 0.284 4.507 25.049 8 0 0.2 42.008 85 0.557 1.000 642 0.819 .002 32 26 17 99 16 .726 0.000 772 69.92 13.043 0.002 0.635 1.000 738 0.0 0.254 188 .05 14.196 0.170 -0.357 1.130 -0.998 0.006 0.000657 0.676 -0.327 -0.S 1.091 2 0.51 0.001 298 0.81 19.460 2 0 1 3 -1.089 -0.704 r 1.18 212 224 231 231 1.022 9 0.000 849 0.388 1.000 723 0.027 0 0.004 0.108 27.422 1.000663 0.40 .0 27.000 971 0.091 0.263 0.0166 0.15 .000 661 para 0.012 1 0.000 652 - 353 - 359 365 370 375 379 383 387 391 393 396 -0.25 .2 0.045 0.4 66.001417 0.S 0.33 64.37.336 0.10 5 0 5 10 15 20 25 30 31 - 231 233 235 237 237 237 237 237 236 235 232 229 223 214 198 172 140 1. specificni volumen t".0142 0.18 6.000 897 0.000674 0.566 0.371 1.002 156 2.245 1.860 0.154 13.7 0.89 26.0 24.357 0.831 0.302 1.055 4 0.467 -0.000627 0.248 -0.000 931 0.30 .007 52 0.378 50.048 0.429 61. v".001019 0.097 1 -0.197 0.000 710 0.509 1.0104 0.001 120 0.45 34.549 -1.059 55.000754 0.198 -0.398 0.189 Sumporni dioksid S02 2.423 1.000 697 0 0.328 1.139 .000 950 0.119 0.140 1.101 0.038 2 0.84 10.S 46.607 -0.56.079 41.328 13.s' kJ/kg K s" kJ{kgK KrutifUl I Ugljicni dioksid CO2 para 0.142 0.050 7 0.001 677 0.400 -1.896 .0 0 13.140 Kap/jevifUl - - 56.252 1.460 13.0 0.218' 0.93 57.Zasicena para Toplinska svojstva tlak p.014 1.150 0.10 -100 I 0.6 .60 4.905 0.768 0.7 0.6 78.951 0.27 16.3 58.663 0.000 639 0.50 5. t.975 0.32 71.277 1.7 .

0 363 368 372 377 0 0.056 5 0.963 0.14.433 5.2 -267.516 1.11 11.111 0.693 0.399 1.232 189 .610 1.f'.001 777 -180.756 4.244 0.55 0.435 3 -0.111 0.053 2 1.92 0.378 4.001 680 0.23.889 6.001619 0.120 0.047 7 0.0 -0.827 4.5 .653 5.299 0.108 11.907 5 -0.290 0.1704 -0.206 0.9 31.f" h" klfkg s' klfkgK s" kl/kgK 1 '11 1111 .001 659 0.5 44.266 4.586 8..001 726 0.237 5.297 1.294 5.521 3.218 5 1.219 11.083 7 0.'.001 601 0.109 0.3286 0.3 68.3 .643 0.5 358 2.263 1.001 504 0.131 1.702 Monoklormetan 0.902 4.0 15.5 -114.087 0.909 . '1'.8 117.247 8 0.149 0.00 I 534 0. .307 -1.000 986 0.572 tU.\.496 4.772 0..5 190.0 46.3 III III III 11 III III III .001 063 0.331 1.0559 0.523 1.0 0 23.903 2.347 0.363 2.486 1.1180 -0.8 47.624 0.408 0.001519 0.051 (melilklorid) 3 1 1 - 46.419 0.11 III III III .065 0.061 4.322 4.225.7 46.001 134 0.70 2.241 0.528 0.I50 7.1118 0.436 4.7 64.62 1.487 0.1662 0.001 109 0.157 fi.103 -0.001 566 0.35 .001 022 0.54 20.688 4.0 31.797 6 7 8 0 5.363 - 0. h".001 401 0.67 15.178 3 -0.61 0.354 0.5 69.980 4..345 8 -0.395 1.423 1.188 Diklormelan (metilenklorid) CH2CI2 353 4.001 042 0.001 425 0.057 8 0 0.549 4.084 6 0 0.558 4.II1r<1rnIUri I..257 4 -0.283 H.001 379 0.718 1.195 1.hl.001 004 0.001 550 0. . III 11 \ I11 I' 111 III III .14 28.001449 0.33 0.552 4.772 1.7137 -0.453 1.409 11.'IMnn cnlalpija P bar h'.622 4.9 93.063 5 enlropija h' kJfkg NH3 -310.903 5.001 085 0.158 4.HI 0 0.5266 -0.563 1.417 0 14.371 III III tU II .5 240.llIlh Ivarl 1'01'.2 28.750 2.42 0.000749 - 1.1658 0.5 0 15.2 - -0.6 141.01 4.083 3 0.2 - - 91.052 . .0 1 154 1172 1189 1206 1222 1229 1237 1244 1250 1256 1262 1268 1272 1277 1280 1284 1287 1291 1292 CH3CI 388 394 400 406 411 416 420 424 -1.168 0.469 0. specifina v' m3fkg v" m3fkg Amonijak 9.001 583 0.001 476 0.001 490 0.128 0.8 -136.001 639 0.112 -0.03 11.091 3 0.175 0.177 1.509 0.

5 215.4 195.010 10 0.21' 0.5 210.211 .3 185.Zasleena parll Toplinska svojstvu tlak p.0006167 2.40 74.000 695 0 0.4 145.000 651 9 0.000741 0.00 33.05667 0.157 0.616 - - 33.092 0.000 626 0.71 170.000 661 9 0.1107 0.394 11.886 5 1.000642 5 0.3854 0.332 6 1.8 167.22 29.357 0.02642 0.000 707 5 monofluortriklormetan 0.44 78.000 658 0.123 4 .261 1.2270 0.13 I .5 205.748 2.8 171.000842 0. 0.005 1.3 190.000769 0.000634 9 0.2 154.6424 1.20 25.024 0.18.230 5.00 16.194 0.5 140.1342 0.19 31.000734 2 0.10 0 10 20 30 40 - 0.58 35.50 43.000 623 4 1.70 25.26 .000 625 0 1.126 .58 51.68 86.92 9.4 163.963 0.56 84.140 0.43 66.18 54.533 - 0.031 0.43.4 120.003 829 - 57. specifi~ni volumen v'.407 0 0.000 9.0006335 0.5 135.000695 0.53 86.256 0.051 0.5 200.86 64.45 22.078 13 0.000 683 3 0.000686 8 0. .6 130.277 0.6394 0. 81.000 796 8 dijluordiklormetan C F2 Cl2 0.042 0.30 - - 44.374 0.605 6 0.3922 0.18 39.2441 0.5 125.96 88.15 19.0006592 0.191 3.40 C F3 a -100.9 159.007 47 0.46 - R 12 70 50 40 30 20 0 0.103 0.462 19.018 04 75 33 82 - - .21 .510 2.086 4.9 -100 - .402 1 0.38 26.0007173 0.0007524 0.457 17.204 6.000 894 0.trijluormonoklormetan 0.817 4.04 25.000 8.760 0.000 12.03774 0. v"l ts °C R 11 40 30 v' m3/kg v" m3/kg h' kJ/kg C F Cl3 h" kJ/kB - - - 20 10 0.098 2.667 7.000672 5 0.59.1613 0.52 28.3 0 10 20 30 40 50 0.3 150.077 8.80 60 50 40 30 20 10 0 10 20 190 0.84 89.71 34.005 49 0.57 11.000 962 0.0007018 0.3 175.05542 0.93 89.582 R 13 0.434 9.01373 0.01889 0.000717 0.43 15.3 180.000672 2 0.000773 4 0.78 0.29 - 0.000646 8 0.000802 0.051 8.001 079 .99 82.405 0.

89 31. H.0007255 0.92 .6 198.000 479 5 0.775 0.71 .44.9 193.03835 0.2 257.004 969 - 29.8 188.000635 2 0.027 42 0.6472 0.000 708 6 0.0006092 0.36.647 2.7 178.008559 0.059 1.11 \11 .83 R 21.22 22.35 18.76 91.0007785 0. 0.0194 0.445 0.9 183.0007386 0.000695 0 0.000767 2 0.156 2.2 262.000 690 3 0.955 16.111 III III III 11 III III III .020 04 0.0008004 0.200 3.536 0.12 14.000661 2 8.000667 1 0.0929 0.7169 0.047 1 0.7 246.011 25 0.000 8501 0.20 96.dlllhtvarl (nastavak) 1'.000 536 6 0.1 III~nBentalpija p bar h'.0804 0.48 0.535 - .57 .52 53.1 216.20 53.50 76.00 -108.30 98.0346 0.0607 CH Fz 0 0.0654 0.169 12.8 168.205 0.246 0.56 10.Ill nil III 111 \11 111 III 11 III W \11 .65 100.4 - difluormonok/ormetan I till MII (.458 7 CH F Oz III 1ft 11 1ft 111 \11 .135 0.020 6 0.560 5.000 679 8 0.trifluormonobrommetan 0.51 0.64 25.568 6.20 79.457 6 - 61.855 9.\11 III - 20.001 6.970 R 22 0.25 88.000 523 1 0.36 .69 94.67 39.000 713 1 0. .9 207.02 15.0008830 0.1 h'mpcraturi t.0008244 0.000 7.908 1 0.532 2.111 .000723 5 0.07 7.0006824 0.000 752 5 0.0007405 0.055 11 0.1I11t1.96 69.30 0.3050 0.000 640 9 0.54.461 3.000587 2 0.69 12.1491 0.8 214.126 2 1.3746 1.454 11.0258 0.2 191 0.014 91 0.85 42.1084 0.70 33.2 202.283 5 0.0818 2.222 4.3477 0.8 218.48 42.66.000758 2 0.000 568 2 0.000 M.5 236.6 241.000 10.014 8 0.292 8.077 18 0.7 252.90 86.55 82.4 271.91 .0.49 monofluordik/ormetan 0.305 3 0.000 462 0 1.34 11.\11 R 13 B 1 .33.47 20.2103 0.39 99.22.000 510 8 0. .708 6 1.103 0 0.33 24.0004996 0.19 15.68 .4 267.01 h" kJ/kg Ill" .000 551 5 0.2 158.006536 0. h" v' m3Jkg v" m3/kg h' kJ/kg C F3 Br 66.47 87.0 210.000 708 4 0.340 1.055 1.323 0.55.0007014 0.959 3.31 22.

Ix .pregrijana para Odgovarajuee temperature i ostale veliCineodredujemo iz tablica iIi dijagrama. a) Iz 0 h0 r a V = konst v = lip = VIm = konst Za odredeni tlak P uz odgovarajuee vrijednosti v' i v" vrijedi: v < v' tekuCina v' < v < v" .temperatura se pare pri prigu~ivanjumijenja (»Joule-Thomsonov efekt«) T * konst Ispod odredene temperature (»temperatura inverzije«) temperatura pare pri prigu~ivanju pada. P = konst Apsolutni rad A p(V2 .sd c) Izentropa = - Kao kod plinova.HI = m(h2 hI) T = konst Apsolutni rad A = fpdV Toplina Q = T(S2 . a iznad nje raste. = 1) . za koje pri priguSivanjuvrijedi T = konst. 157 do 160 i 168).035 + O. upotrebljavamo p VX i kod para za izentropu jednadZbu = konst je podrucju cp gdje je " samo empirijski odredena vrijednost i nije ni u kojoj vezi sa specifienim toplinskim kapacitetima cp i Cv (u zasieenom Vrijednost " iznosi za vodenu paru: u pregrijanom podrucju (p < 25 bar) " = 1.Promjene stanja pare racunamo pomoeu tablica odnosno dijagrama za vodenu paru (Oznake velicinQ . Temperatura inverzije iznosi ~esterostruku do sedmerostruku vrijednost kritiene temperature (K)..75) d) PriguHvanje pare h = konst Za razliku od plinova.SI) = mT(s2 .mokra para v" < v .VI) Toplina Q = H2 . dok se izvan podrucju mokre pare od nje bitno razlikuje. ovdje identicna s izotermom.30 u zasicenom podrucju . dakle.135 " = 1. Izobara je.za suho zasicenu paru (x = 00).= 1. A = Apsolutni rad Q = m(h2 hI) V(P2 Pt) Toplina - ° - - - b) Izobara i izoterma 11 11 I U podruCju mokre pare svakom tlaku P odgovara tocno odredena temperatura Ts. 192 . str.v.za mokru paru (x > 0.

..I 'lIIjcslI plinova .ncsmjese.926. 11'"'lIll'crulura u °C pa je h = 1.462kJ/kgK = I .\kl pr. 11. ~1.llIlIlcza zrak i vodenu paru /... Pri povecanju "'"1"""11111' rllsle tlak zasicene pare (Ps > p'). Ps) "11111111" 11rizasicenju (P' = Ps): Xs = O.1'1'11111 sir. Pri padu temperature pada i tlak zasieene I1 I ". Sve se nil I" ""1"111''Innja vlafnog zraka najbolje mogu pratiti u Mollierovu h.005 kJ/kgK specificni toplinski kapacitet vodne pare cp' = 1. smjesa postaje nezasicenom (a I'" 11111111 IIn~grijanom). "" I h.I.1.'. ~1I1I.dija. . Smjesa zraka i vodene pare (vlaZan zrak) .005I + x (1. Iltlll.t(P 1IIIIIIIIII/IIsicenosti 1/1= x/xs I' .'ulllllllli Ilak vodene pare.. 1'1 1111 I x (apsolutna vlaga) je omjer vodene pare mv i mase suhog S .lccnosti se naru~ava promjenom temperature. H7kJ/kgK ~ Rv = Rm/mm= 8.622p'/(P.)Rv)p'/(p. .p') = O..vidi str.314/18 0. 11' I")' smjesa vi~ ne moZe zadrfati sve koliane pare pa se iz smjese I 1111'IdllrlVllli suvi~ak tekucine (ro~enje).. m)mz = (R. To je stanje zasieenosti smjese. "'II'"IPlll1om zasicenju (P' = Ps' x = xs) je h = hs." ~". 11vl1l1. 195 do 197. (gdje je h = 0) bit ce nil h = cpz' + x(cpvt+ r) specificni toplinski kapacitet zraka Cpz = 1. 194. na v I1 . 198)... 1111111 izhodi~te pri ledi~tu vode.It. "'. te je sposobna primiti nove kolicine pare koje pocinje ..' '"lIllIrO) Icmperaturi. 'i~11I1 IllIk suhog zraka.~'. odn. 167).ruCnik 193 . + 2500) 'IW" . x .926kJ/kgK r = 2500kJ/kg loplina isparivanja vode (pri O°C) .IIIIIIUVU zakonu smjesa pare i plina u ravnoteZi s tekuCinom koja je '"1"1'11"1" kllCl1lparcijalni tlak pare p' dosegne tlak zasicene pare Ps pri . 111"1. 'I.SMJESE PLINOVA I PARA t I~IIl'nl IllIk smjese jednak je zbroju parcijalnih tlakova sastavina smjese . 'I ~Nvlnt.'III~l1hrijednost odnosi se na 1 kg suhog zraka u vlatnoj smjesi.nomzraku .kll svojstva suhoga i zasicenoga zraka pri raznim temperaturama su .~.1111111Ickucine (s~enje).I. '" ""l" III.p') I "" I.1. """" '11 vlllfni zrak (str. za vlafni zrak (nezasieen) na str. p p' = pz je - I . I" I It Icna entalpija smjese (kJ/kg*) u nezasicenom podrugu I.Un.622P. III 11v 11 v I a f nos t rp jest omjer parcijalnog tlaka vodene pare p' a - . p je ukupni tIak smjese.h"'II)1I Ps ffJ= p'/Ps ('" 1/1).

2 0.767 4.925 0.5596 2351 0.60 37.5 0.26 0.031 04 111.03 0.55 0.001 128 0.863 81.40 66.44 85. Zasieeni vlafni zrak x h v kJ/kg m'/kg kg/kg -18.014 80.062 27 0.934 205.459 1.078 15 250.58 0.36 0.27 14.750 0.762 .22 0.01688 0. entalpija h.06 0.31 0.07 0.973 357.01 15.916 48.953 0.41 1.784 2.28 0.24 0.6 578.003 821 9.17 20.53 0.001 932 .18 0.985 75.248 1.034 94 0.5 473.25 0.C -20 -18 -16 -14 -12 -10 .1162 1.003 234 0.10 0.905 44.010 10 39.24 73.03 0.928 55.000 642 0.804 0.87 0.908 0.000 777 -16.170 1563 1.756 .28 0.18 59.33 0.235 0.7 0.04 0.6 385.117 1106 0.09 0.14 0.01 0.849 65.29 0.885 0.418 9193 3.19 0.5 1.18 0. volumen v Suhi zrak h " kJ/kg m'/kg -20.823 0.8.813 12.398 1.-1 311.001619 .830 18.893 40.47 1.7 0.817 0.870 32.727 0.1 0.072 0.870 0.17 0.824 16.836 51.888 38.829 45.087 52 277.044 12 151'.06 0.78 0.006 740 24.6 0.62 23.900 0.021 62 0. - Subl I zaslcenl vlafnl zrak Toplinska svojslva pri temperaturi t pare p" vlamost x.09 0.371 5.002 300 0.865 30.12 24.0 0.505 1.877 0.52 0.172 6.911 46.882 36.25 0.6.733 -16.6 0.207 4 1.390 2 1.20 0.842 0.922 50. spec.01488 57.028 90.049 53 167.24 0.78 42.13 0.768 0.1 1.00 100.7 0.01 0.001 353 0.097 3.9 111.733 0.171 2.007 727 0.790 4.7 0.057 - 194 .596 3.99 91.971 70.786 13.043 9552 1.778 0 0.71 0.798 20.106 7.11 0.97 18.055 8.899 42.23 0.957 65.15 0.847 22.42 29.345 10.6 0.08 0.744 -12.801 8.8.819 14.08 0.034 609.6 123.013 10 0.129 9.004419 0.876 34.281 6 811.1 845.75 81.316 3983 1.154 7 464.842 0.024 42 90.77 0.943 0.739 -11.36 0.77 0.3.738 -14.892 123.761 .4 157.01 0.07 0.810 29.942 60.745 .4 2 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 30 32 34 36 38 40 42 44 46 48 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 t mbar 1.82 33.916 0.02 0.30 0.50 1.852 1 1.2.684 4.853 26.6 0.055 55 185.0 0.002 731 + 2.005 098 16.963 0.6.04 0.3 p.11 0.21 0.01912 72.750 -10.000938 -13.856 0.069 77 226.02 0.20 0.008 841 34.836 20.6 .756 0.859 28.005 868 0.37 26.08 0.031 1.06 0.42 47.72 12.78 0.773 .parcijalni tlak .49 0.011 51 0.727 -18.80 0.000 1.99 0.039 28 137.807 10.39 0.04 0.002 0.10 0.774 6.8 .810 2.792 0.2 250.0 701.027 55 100.0.53 53.780 0.4 199.796 6.553 spec.

7 I 0.4I B 11.01 8.3 I 0.11.00 2.Vlaini zrak Toplinska svojstva pri temperaturi t I'.91 4.09 3.10 9.91 6.88 5.3 14.70 4.')3 1.IH 0.55 6.60 4.67 2.60 5.4 16.14 3. 11'71 1.2 I 0.05 8.38 6.32 8.80 2.4 I 0.25 4.5 27.75 2.89 3.8 34.8 23.6 23.2 16..9 13.75 3.1 26.4 11.17 6.50 4.8 I 0..7 19.4 37.3 27.6 25.50 7.44 I 3.09 10.2 12.9' .2 12.50 1.6 14.07 3.27 0.29 5.3 13.72 n.62 3.00 4.05 3.23 2.4 11.28 2.5 29.10 4.5 19.70 5.59 5.8 11.39 6.36 6.11 3.1 21.28 5.53 2.5 I 0.29 5.94 5.94 8.0 ".58 9.2 25.81 11.2' 1 4.5 23.52 3.r.50 3.82 9.82 1.0Z ~.73 10. vlafnost x (gfkg suhoga zraka).5 1 1 195 .84 /1 14.17 1.42 9.92 3.01 5.02 6.1 " 16.56 4.83 1.0 () I.64 6.05 7.l /' 11 Relativna vlafnost 'P I . I ""'1 1 I 0.65 4.97 4.1]/1 vlaznoga zraka " (kJf(1 + X) kg vlaznoga zraka) I In.81 ' 3.07 1.5 5 2.50 8.45 3.30 3.8 1.0 III 0.51 4.35 1I.50 3.7 2. specificna "1111111.8 19.94 7.87 2.20 7.1 14.06 6.81 4.9 I 1.16 7.9 15.41 9.00 3.34 2.61 6. I \ 1.6 11.77 1.42 9.45 8.9 3 10.06 9.03 2.1 0.5 16.73 11.64 8.80 6.4 18.59 9.05 3.68 5.07 4.3 1'4012'8' \ () 11' 1'60 3'21 4.9 14.68 4.~5 6.55 1'2 Z II.'1' 1.I 1.44 8.9 13.06 7.76 6.43 7.03 7.10 4.7 21.8 16.60 7.87 '/.75 2.5 29..30 2.22 4.2 15.54 3.61 5.1 .40 3.65 10.7 29.68 11.3 20.06 1.35 4.04 12.2 31.36 8.1 25.74 /1 I ').3 17.32 5.20 5.14 7.67 6.1 19.39 5.09 10.13 2.9 13.69 6. I I" I" I 1/1 .84 4.4 18. IHIIIIII/lkpnre p' (mbar).0 34.1.60 11.8 14.55 7.44 1.53 3.53 2.6 20. 3 II.48 8.52 7.40 8. I I.7 16.8 17.0 1.07 I' 1nl \ /.HI.03 4.68 3.01 2.69 5.12 1.7 5 11.85 2..8 11.7 1.6 I 0.5S 1.33 2.74 4.14 2.00 9.0 39.6 12.5 4. I" 1.28 6.8 32.23 2.8 21.6 24.35 7.87 1.82 11.

7 42.9 3.2 24.0 2.09 10.8 15.36 6. 3.74 7.2 12.1 16.3 36.4 57.6 .6 95.5 30.4 50.2 47.1 34.8 31.I .3 27.8 18.4 18.62 7.9 23.6 31.0 34.54 12.8 62.1 39.85 U.36 8.J.9 .19 8.0 4.7 56.4 14.8 41.8 58.8 27.0 23.1 30.4 86.2 15.1 34.9 43.0 20.7 5.7 13.9 .2 64.5 53.2 19.4 16.6 4.0 24. 13.9 3.4 h 21.06 4.7 19.5 27.4 75.3 21.9 13.0 21.67 7.4 34.09 10.4 31.32 10.36 4.12 6.32 8. vlafnost x (glkg suhoga zraka).72 10.8 I 0.7 93.2 60.4 11.8 47.4 28.02 12.8 36.9 15.3 19.6 13.56 11.6 26. specificna t .7 17.45 7.3 58.9 21.8 15.VIaiui zrak Toplinska svojstva Parcijalni tlak pare p' (mbar).3 .4 46.9 71.4 .97 5.8 17.96 8.28 2.S 23.4 16.1 67.46 h 23.3 p' 20 x 11.5 33.6 33.1 29.3 15.8 .92 4.6 50.2 p' h p' Z81 x h p 30 x h .9 I 1.4 I 0.28 7.4 16.3 33.9 .3 55.95 11.1 18.5 .8 30.4 .5 18.34 21.5 21.6 .6 47.45 10.3 5 I 3 p' 2.8 26.83 10.9 14.11 9.0 44.0 I I I I I I I I I " 5.0 2.71 6.8 196 .6 .5 30.2 57.87 5.93 10.27 9.1 47.56 5.41 4.00 10.35 11.8 '.78 7.2 I 0.6 I 0.7 23.7 5.0 3.2 53.5 65.0 40.4 .I .39 5.7 2.0 17.3 I 0.7 42.97 9.3 36.4 77.2 19.2 .8 43.6 27.25 10.7 2.0 25.2 70.2 71.1 11.6 11.73 5.2 .5 64.0 16.7 14.49 9.1 13.4 37.3 42.57 3.9 2.9 38.8 .1 .7 38.9 .0 78.1 52.47 7.C I I Relativna 0.6 .8 85.J 24.I .9 .6 4.6 22.8 103.66 8.3 78.1 47.1 vlainost rp p 16 x h I .01 9.65 5.8 2.2 24.9 52.24 8.5 18 x 1.6 38.7 I 0.4 10.I I 0.S 38.4 34.3 15.48 12.17 6.2 69.3 43.2 39.4 33.97 6.9 38.1 42.4 51.30 4.9 17.S 26.4 16.35 8.75 9.VV 7.1 18.41 11.1 46.10 4.1 63.0 21.21 6.87 7.3 12.9 20.7 14.51 14.9 3.2 13.81 9.5 I 0.S .4 .9 83.

9 I'IN..1 91.3 41'61 47'8153'51 59.h2 .9 95.9 49.8 33.4 73.11 29.4 40.4 95.4 36.7 " 70.5 131.7 I 0.6 90.8 24.5 1.6 47.0 49.7 169.3 I"" 1/' \ ' 27.0 227.6 17.2 206.2 33.7 21.8 I.3 187.3 163.3 61.6 16.8 1111\ 7.1 143.9 91.2 39.7 52.8 31.0 26.8 39.0 60.0 '." /.6 63.7 168.3 36.32 1"(.6 31.9 53.7 30.5 29.7 61.0 10.5 23.0 27.4 78. IIIIOltdl" " (I. '/11 I x) kg vlaznoga zraka) Relativna vlaznost Ip 11.1 59.8 "I 112'3 24.8 .2 89.05 14.21 (.t"' 111"1" 'IIIUI'I.4 68.IK 14.35 12.2 123.'! 113'2 .4 26.4 136.0 105.4 45.4 153.1 103.1 18.2 CI.6 55.49 H.0 78.5 68.lO 16.1 70.111.2 75.7 87.34 14.5 44.2 ' 35.8 156.6 226.2 35.9 32. .6 32.2 24.0 '.2 170.5 I 139.9 37.8 15. I.0 59'61 66.1 77.0 31.3 151.1 I "3 " 14 10.2 CI(.8 28.9 I 21...8 153.9 'K.3 48.7 35.1.4 ' "I " .9 123.4 I 0.0 69.3 100.66 1.5 276.3 I 0.8 30. I 46'41 53.U 64.1 26.1 I 0.5 62.1 20.5 54.71 11.8 67.4 65.9 43. I'" " 11.6 23.0 123.4 22.1 69.6 I .7 74.4 I \ '96..I.5 82.1 0.8 100.0 77.6 29.3 65.'P 7.7 111.7 136.8 I 0.3 80. 16.5 I 0.3 40..2 104.0 13.8 41.3 204.3 34.6 59.9 20. I 9.8 104.1 39.8 55.0 139.9 \.U.5 226.3 34.7 49.0 140.2 49.6 29.9 17.2 22.4 110.0 44.7 101. 79.7 72.0 49.6 251.4 ".8 44.5 206.3 114.9 202.1 50.8 82.0 84.7 58.9 185.5 17.8 167.3 116.6 55.2 57.5! 33.0 36.2 113.6 73.8 81.8 68.3 11)'1018.6 23.5 86.3 26.7 19.3 149.1 127. \.2 37.I.1 178.7 " .8 11.6 21.7 154.7 184.2 37.1 126.1 :" 6Z.3 23.3 13.5 112.1 111.3 7.75 15.0 19.\I I.0 .7 120.5 104.7 K.8 12.3 19.5 .8 62.0 66.5 81.6 32.7 21.3 88.4 44.7 250. III I I '.4 33.9 127. 59.1' 11.0 76.4 .3 98.3 51.8 39.7 10.5 96.5 40.9 42.2 92.I 11.9 197 .0 15.9 23.0 27.2 42.7 114.7 73.3 84.9 70.9 44.0 187. 1'1'.' 5.6 I 0.5 47.6 125.3 25.7 54.1 89.1 115.0 86.

1"'1 ..g. '< . !! I 198 . 'El ..

. Promjena slanja pri x = konsl (izohigra) I'n zagrijavanju (od stanja 1 do 2) ugrije se vlaZni zrak za temperatumu tut. pa je stoga 1"tlrebno dovoditi toplinu Q = mz(h2 . + m2x2)/(ml + m2) h = (m. + m2) I = (h .I. Je masa suhoga zraka. h. x2 x vlu1nost specificna entalpija temperatura u °C x = (m. mase suhoga zraka mz.h.Promjene stanja vlainoga zraka (hi I MIJdanje vlainoga zraka s vlainim zrakom '/'''M"I'IJr vlainosli Mljl!Auli se vlafni zrak.h' . vlaZnosti XI i specificne entalpije hI> dobivamo: - vlafnost smjese X2 . x za stanje smjese 1Iltll'kl M. Vlaienje vodom ili vodenom parom Dodavanjem mase mv vode Hivodene pare. koja je odredena omjerom M2IMI = mt/m2' ~. I'ri hladenju medu istim stanjima vlafnoga lIuku (od 2 do I) valja istu kolicinu topline () ndvesti.) "'. 3.926 x) five se te veliCine mogu direktno oCitati iz dijagrama h. (stanje u tocki 11 ~ vlut. moze se smatrati da je nastalo mije~anje vlafnog zraka Ilnnja 2 i granicnog sloja na rashladnoj povr~ini stanja Ro.llku 12 .x')IJ 4.x'). Odvesti treba toplinu Q = mz(h2 I je konacna temperatura u cC. Hladenje do lemperature pod rosiStem Pri hladenju rashladnom povr~inom. "'IIIJljlrIlture 12i vlaZnosti X2 (stanje u tocki 2). jer se izluCila masa vode mz(x . mase suhoga zraka "". a time i osu~i. mase suhoga zraka m2. '" ~I' ~C'zu smjesu proracunati: x.. .(x .. a specificna se entalpija povecava od hI do h2. + m2h2)/(m. i vlaZnostix. XI + mv/mz + hv mv/mz ]99 .OOS + 1. Vlafnost se smanjila od x do . specificne entalpije hv vlaZnom zraku.nim zrakom.x.xr)/(cpz + xc v) = = (h - 2500x)/(I. pri eemu se vlafni lrllk ohladi do temperature I' « (1). '''lIIperature I. koja ima temperaturu 10 nau od tomperature rosi~ta (R).specificnu entalpiju smjese h2 = = h.

bninll v i gustoCu (J qm = A v (J = konst (vidi str. - dobiveni iIi utro§eni tehni/!ki entalpija.dh = vdv hi - h2 = (vl . b qJ. . . - h2) konst) Vo = V2(PI . avim fluidom) 2 2 - PI + (Jmed( VI 12) = P2 + Qmed( V2 /2) BniDa istjeamja V2 = vo): Teo re ts k a brzin a is tj eca nj a Vo (bez trenja) iznosi (za VI = 0 i Vo "= a) pri svim razlikama tlakova b) pri malim razlikama tlakova «(J = V2(h. = aAovo(J qm iznosi: = aAo(JV2(hl b) pri malim raz1ikamatlakova «(J konst) qm = aAo V2(J(P. 160) uzmemo 11 Pr e t v 0 r b a e n erg i j e pri'strujanju Ako u prvom glavnom zakonu tennodinamike obzir i promjenu kineti/!ke energije Wk' vrijedi dQ gdje je: Q rad.98 u dobrozaobljenihsapnica). a je produkt koeficijenta smanjenja presjeka (kontrakcije) mlaza Jl i koeficijenta bnine Ip. gdje ne dobivamo niti tro~imo rad (dW = 0). H - - dW = dH + d Wk W - dovedena iIi odvedena toplina.koeficijent nine (= 0. 200 . 0.P2)/(J S t v a r nab r z i n a is t j e can j a v je zbog trenja 0 stijenke i restica fluida medu sobom ne~to manja v = IpVo gdje je Ip Korisnost pri istjecanju s koeficijentom Ipje '1 = Koli/!ina istjecanja Koliana istjecanja (protok) mase qm a) pri svim razlikama tlakova "= . . dok su druge veliane promjenljive od mjesta do mjesta. JednadZba kontinuiteta stacionamog strujanja povezuje presjek A.95 . s prosjemom gustoeom (Jmed"" konst (sli/!nost s nestla.P2) - h2) Ao je asti presjek otvora sapnice. U kojoj moremo ra/!unati sa zanemarljivo malom promjenom gustoee. tj.STRUJANJE PLINOVA I PARA Pri s t aci 0 n a r n om s truj a nj u (pri kojem se na bilo kojem mjestll bnina ne mijenja s vremenom ni po veliani ni po smjeru) protok mase je q". vrijedi dQ dH = dWk' a pri izentropskom procesu (dQ = 0) jo~ i -dH = dWt> odnosno izrafeno specifimom entalpijom hi bninama v - . konstantan. Pri procesima strujanja.vI2)/2 B ern 0 u 1I i j e v a j e d n a d z b a za plinove i pare vrijedi za male razlikc tlakova f1p = PI P2.

(P.65 Pro ~ire n a sap n i c a (De Laval) Stanje u najuzem presjeku je odredeno kriticnim omjerom tlakova P!Pl i Lavalovom brzinom Vz V2(h. = 2/(" + I) VZ= V2["/(.64 . q max. . iznosi P'''Y(><--l) p . NajveCi protok mase qmax koji protjece najuzim presjekom Amin pri kriticnom omjeru tlakova pIp.) i iznosi za razlicite fluide: " pz/P. tlak i gustoea ispred sapnice T.).h2)..-I) Taj kriticni omjer tlakova ovisi samo 0 fluidu (. postignuta brzina Vzjednaka je brzini I.0.vukai najveca je brzina koja se mote pojaviti u najufem presjeku sapnice Vz = V"p!(!z S pomocu jednadtbe stanja plina mozemo pisati jo~ i (!z/(!.aA mmV 1t.530 pregrijana vodena para 1. dvoatomni plinovi 1. = [2/(" + I)r/(.0.40 0.. a u para T '*' konst (str. + I)] .) = V2["/(" + I)]RT.135 0..Istjecanje iz sapnica IIrzina istjecanja Vose povecava ako se povecava razlika tlakova PI I postite najvecu vrijednost Vz (»Lavalova brzina«) pri kritickom P2 omjeru - Ilnkova pz/P.hz).98 a = 0. + vJ212 = h2 + vl/2 Ako je brzina slrujanja malena le je mozemo zanemarili (pri obicnom slrujanju u cijevima. Prigusivauje Pri prigu~ivanju se suma energija ne mijenja h. = [2/(" + I W/I><--1) TiT.30 0... U (idealnim) plinovima je tada T = konst.. . a u najuzem presjeku sapnice Tz' Pz' (!z. gdje je a koeficijent istjecanja i iznosi: " " kod dobro izvedenih sapnica pri o~trim rubovima a = 0.95. a u konacnom presjeku tlakom P2 i = brzinom V2 = V2(h.'1[2/( + I )] . mozemo pisati h = konSI. Plo (!. stapnim strojevima itd. 192). .546 zasiceni vodena para 1. armaturama..577 Pri kriticnom omjeru tlakova pIp.. gdje su temperatura. . 201 ./(!.

Sastav goriva odredujemo s obzirom na jedinicu kolieine .= 1.2). u lakih: u < 1. C'/12.Zmin gdje »faktor pretieka zraka A.1.6). u tekucih gorivaje 17> 1. du~ika N te pepela (p) i vlage (v).21..2.. vodika H.u kmol/kg goriva u = »karakteristika goriva«: u = 1 + 3 [H' (0' S')/8J/C' U krutih je goriva 0 < u < 1..2 (u tdkih: u=I. u ugljena: u= 1./O. b) U plinovitih goriva iznosi najmanja potrebna kolieina kisika Omin = H2'/2+ CO'/2+ 2 CH4'+ 3 C2H4' O2' kmol/kmol goriva Najmanja kolieina zraka Zmin= Omin!0. 1.za kruta i tekuca goriva s obzirom na jedinicu mase C' + H' + S' + 0' + N' + p' + v' = 1 (kg/kg goriva) za plinovita goriva obieno s obzirom na jedinicu volumena H2' + CO' + CO/ + O2' + N2' + CH4' + C2H4'+ H20' = 1 (m3/m3goriva) Procesi izgaranja osnovnih sastavina krutih i lekucih goriva ugljika potpuno izgaranje C + O2 = CO2 nepotpuno izgaranje 2 C + O2 = 2 CO vodika 2 H2 + O2 = 2 H20 sumpora S + O2 = S02 - - Potreba kisika odnosno zraka a) U krutih i tekucih goriva iznosi najmanja potrebna kolieina kisika Omin = C' /12 .6 . b) U plinovitih u + (H'/4 + 0'/32 + N'/28 + v'/18) goriva) goriva nastaje dimnih plinova (kmol/kmol D = A./0.05. = 1..1. .3.= 1..2.2 - - - KoliCina dimnih plinova a) U krutih i tekucih goriva nastaje dimnih plinova (kmol/kg goriva) D = ).. Omin + (H2'/2 + CO'/2 + CO2' + N2' + CH4' + C2H4' + O2') 202 ..1. .2 .«iznosi: za ruena lozi~ta A.21 Stvarna kolicina zraka Z = A.3 .21.IZOARANJE Izgaranje je ekzotermni proces oksidacije goriva pri kojem se razvija ogrjevna toplina H.4 za lozi~ta na ulje i ugljenu pra~inu za plinska lozi~ta A. 1.0 za mehanieka lozi~ta A.. kisika 0..= 1. 00 r i va su veeinom organski spojevi sastavljeni uglavnom od ugljika C.. 1.6 A.2 (u eistog ugljika: u = I.. sumpora S.

IIIIdrosi~ta vodeoe pare (i para sumpome kiseline.11. ukoliko .n pllllllvltll goriva kJlkg kJ/m3 (0 . ( Il1flaHn) .1noo C' + 101700 H' + 6300 N' + 19100 S' . {Hi Hs {Hs H {Hs H' {Hs Hi I I 124000 296 600 286 700 241 700 3 273 900 3 138900 5 160500 4 980 500 10330 9260 142200 119900 41900 40 200 40 300 38 900 33 910 - 12800 10790 - - 1 365 100 1 230 100 282 900 29 600 26 700 12600 39 700 35 700 64 700 60 700 58100 56100 till I 41.II.v. " moe sloZeoih i tekuCa spojeva goriva (opr. Razlikuje se od gomje ogrjevne moo time ~to dimni .ull d Mlllllpor).H'" .. '.013 25 bar .11. .C.11.9800 0' . Izgaranje IWlllt1lnno izgaranje IItll"'" kJ/kmol 406 900 kJ/kg kJ/m' o .Irvlld moci koji dobivamo kad dimoe plioove ohladimo samo do I '''1'' "'Ill'" 11.11" ..2000 H20' odrediti (u kJlkg) moze se toeno 1/.C. 889 100 799 100 1 449 200 1 359 200 1 302 300 I 257 300 - - I hlllJII ogrjevna moc fizikalnih smjesa gorivih spojeva (plinovitih goriva) (u ~ 1/11111 "1 I IltOOCO' + 10800 H2' + 35700 CH4' + 60700 C2H4' I ItllI!1I ogrjevna '11111' "kIlRom. " 11 r I I 11" 11111 11 j e v 0 a 100 C Hi (donja kaloriena vrijednost) je onaj dio ~ "'I' "_. 1.. 204).01325 bar) l'tllIl" 1I1I~t'vnc moei sastavina goriva ~I1I1I1Y gorlva 11111 ". " "I . 1.C. 1.I uIIII'" I vUlIII (H20" .(IICCIII . str. 'Mill'"1111Imc (kaloricnu vrijedoost) mjerimo s obzirom na jedinicu koliI 'lit.011 alkohol) '_'/ltllllllllllUkll .(ho I1zol) 111.lrJcvna moc manja od gomje za toplinu isparivanja r vodene pare 'I'" 11'I I 11000 kJ/kmol = 2500 kJ/kg = 2000 kJ/m3 (O.~ «('. I'U"" "' -)11" I 11111 Ogrjeme moCi 11g r j e V0 a 100 C Hs (gomja kaloricoa vrijednosi) fe sva VII Ill pr! izgaranju. ugljeoa) Za kruta sluZi priblizoa formula .013 25 bar) I h '"1"111lIf.. '1IIIyn .""l 11. .h'II'".11 .11111 I'"II'UII< .n kllllll IlckuCa goriva ..2500 v' 203 .IICI lIul.

. 164): * Molnu entalpiju dimnih plinova za tehnicka goriva mozemo odrediti tako. + 2C2H. .1.1.) : D (N2' + 79/21 . Orsatovim aparatom). f05). rama moZe proracunati uz poznavanje sastava dimnih plinova i molne entalpijc njihovih sastavina pri tim temperaturama (vidi str. T-dijagrama (vidi str. 0min) : D (.1.) : D (H2' + 2CH.. Iz tog dijagrama mozemo za svaku izabranu temperaturu odrediti molnu entalpiju hmDI za. 1) Omin: D - Pri nepotpunom izgaranju sadlfe dimni plinovi jo~: CO. = Iz minimalne potrebne koliCine zraka Zmin.1. derpomoCu R os i n 0 v a i Fe h li n go v a hmD. ..1.1.Sastav dimDib plinova .1.kod plinovitih goriva COt H20" N{ Ot = = = = (CO' + CO2' + CH. C~ itd. 0min) : D O{ = (. Njihov sastav odredujemo kemijskom ana1izom(npr.1) Omin: D . ..izracunavamo relativni udio zraka u dimnim plinovima Z' Z' = (.1.. Sastav je dimnih plinova pri potpunom izgaranju s obzirom na jedinicu volumena CO2'' + H20" + N2" + O2'' = 1 (m3/m3 dimnih plinova) Udjeli pojedinih sastavina (kmollkmol dimnih plinova) iznose: - kod Cv1'stih i tekuCih goriva COt = C'/12 : D H20" = (H'/2 + v'/IS) : D N{ = (N'/28 + 79121. 1) Zmin : D Otuda proizlazi molna entalpija dimnih plinova (kJlkmol) hmD 204 = hmDI - Z" (hmDl . koliCine dimnih plinova D i poznatog faktora preticka zraka ... = 1 i molnu entalpiju hmDoo pri .hmDoo) .. 00 (Cisti zrak). Eutalpija dimDib plinova Molna se entalpija dimnih plinova hmD (kJlkmol) pri raznim temperatu. + 2C2H. koji uzima u obzir i disocijaciju iznad 1500 qc.

.IIOranje. CH4 itd. ..11111 IUtlllU 11111111' 11111111' 1)1.t teoretska temperatura izgaranja T pomoeu Ro-I" I .. = 1/[1 + u(.t. I ~~ Kontrola izgaranja I NI pcpco. Z i D odnose se kod I!vrstih i tekucih goriva na jedinicu malIudvu. 1/" ~llCClfil!neentaJpije goriva hg i molne entalpije zriUca hm Z prije iz_. to je manji udio CO2''.111' lco(C02")... CO. ali ipak tolik da se osigura I"IIIIIIIU 11. Itublvonc molne entalpije hm D dimnih plinova odreduje se za odgova"11"'" IlIklor pretil!ka zraka.Pretil!ak zraka kontroliramo sadrZajem CO2'' u dirnnim 1. ''''''11)" lopline...lIlIlIvlll1l\. Za . 0 kod plinovitih gorivo na jedin!cu tvari I kmol goriva.illrlnr H" hg. /!ade."""8 I' kolll!ine zraka Z i dimnih plinova D hmD = (Hi + hg + Zhmi)ID \'. I. oslataka (ne- I ".21-1)] I . T-dijagrama.'ulI goriva. Stvama temperatura izgaranjaje niu zbog ."'1111111 ~J .).. !ho je veei faktor pretil!ka zraka ..t/O. 205 ..." .... 11 200 LOO 600 800 1000 1200 HOO 1600 1800 T "C Dijagram Rosina i Fehlinga 'Teoretska temperatura Izgaranja ~IIIIIIII ontnlpiju dimnih plinova hmD odredujemo iz donje ogrjevne moei ~"'."II...t (> I) mora biti ~to manji.tI11 III ~ 11111111 111...I leak zraka. sadrZaj CO2 u suhim dimnim plinovima (bez H20). ni dimni plinovi ne smiju sadrZavati gorivih "..hIlIlIlOVD "mD.In I Ickuca goriva s karakteristikom u pri pOlpunom izgaranju vrijedi (COn.

odnosno polimerizacijom (spajanjem malih molekula u veee) iz zemnog plina (sintetski benzin). .) Re tor t nip Ii n (rasvjetni i koksni plin) dobiva se iz prirodnih krutih goriva (ugljena.katran. tj. Umjetna goriva dobivaju se preradom iz prirodnih goriva iIi drugih tvarl. benzen). katrana iIi ostataka nafte.Prirodna goriva jesu: kruta (zemno ulje) i plinovita zemni plin. mazut) dobivaju se frakcioniranom destilacijom nafte i katrana. njem iz ~kroba. zesta. Udio lakih goriva poveeava se krekiranjem (cijepanjem velikih molekula). CO itd.) iz ugljena. Et i n yH2 (acetiIen) razvija se djelovanjem vode na kalcijev karbid CaC2' - - Goriva drvo. Kao gorivo su prakticki cisti ugljik. tekuCa - naft" Pregled glavnih metoda preradeprirodnih goriva u umjetna i nacina njillOve upotrebe Prirodna goriva: Prerado : Umjetna goriva: teiko ulJe lmo:tut) poluteiko ulje (phnskoJ lako ulje lbenzin I Nacin upotrebe: vonjsko (u IZgoronjQ loii~fjmo ) 206 . a dodavanjem vodene pare »vo. nepotpunim izgaranjem u plinskim generatorima. a sadde jo~ i saY pepeo goriva. ugljena ill koksa) rasplinjavanjem. tj. treset i ugljen. . Laka pogonska ulja dobivaju se jo~ i hidriranjem (spajanjem s vodikom) i sintezom (rasplinjavanjem i zdruZivanjem molekula H2. Smjesu obaju plinova nazivamo »mije~anim plinom«. Pri suhoj destilaciji dobiva se jo~ i tekuci proizvod . polut~ka (plinsko ulje) i t~ka (Iozivo ulje. Pogonska u Ij a: laka (benzin. deni plin«. drveta) suhom destilacijom. iz kojega su proizvedeni. ~pirit) dobiva se alkoholnim vre. Generatorski plin dobiva se iz krutih goriva (drveta. Koks i drveni u'gljen su kruti ostaci pri suhoj destilaciji ugljena odn. E tan 01 C2HsOH (etilalkohol. zagrijavanjem (pri 900.. (Dovodenjem zraka dobiva se »zracni plin«. drveta.1100 °C) u retortama bez pristupa zraka.

71 10800 54 1.. ..I~ .. I t IH I 6 7 5 1 1 .12 vJaga 10.Pregled goriva t~~udvu SaSlav' % (u 1 kg) Oista tvarI .Ill "" ".7 15 11 11 6...0 8 1..011 .2 52 I ! 7.. IDOnja kJ/kgmoe 42700 41900 41 200 \ ..19 4800 60 1....5 78...(hlln. .260 60570 1.III~II) 1..I.250 12620 0...10 1 1 I.11.10 3."" ..12 6000 62 1.0 8.. III ~'11 Sastav % (u H I 1kg) C 85 86 87 93.moeH. ~ 11'" IInrlva . 1111 I "lIn / // 50 51 49 12 6 4 8 8 42 28 23 28 - H2 CO CH. ' II'~II' vl'ijcdnosti."1 11~lftll ." 1'14H 11I.5 0.356 63 500 2.~1i"1I"1 S 0 2. C.16700 8400. I 'f." /0 '.2 3 0. .34100 '17 0.11 "...H.30300 1 I .08987 10790 1. .. ..3 I Gustoea kg/m) 720 875 940 977 884 794 I Vreli!te °c < 120 <350 >350 I'. 218 80.II'u goriva Sastav 82 % (u I m» CO2 I i CH. 1.10 1 kJ/kg 14700. C2H2 29 4 32 4 0.019 92970 2. '""" ~O .20 12.1111 "".1 I CO ..2 - 2 2 5 3 5 8 : Gustoea :Donjaogr...20100 27200.7168 36080 1..11110'"0 'C.. III nllvlln .1111111) 1"1. 1111' I HI ogr... kJ/m) : kg/m) I O°c...5 3 0.8 0.lc.7 1 1.1111 .11.013 S 2 bar Nz 0.1"."k. I'"11 ..10. .H.1.50 20 SOO 3 0..53 19300 3 0.o C2H. I..171 56340 7 0.0 1. .II.8 13 I I I .. 1""11 (11111 . . 7 27800.0 I I pepeo <0. Ill...1 '"n ..I I .." ..25 4000 I 207 . C2H. C)H.60 0.3 38850 40270 26750 1)1 92.11.5 2." .668 121800 1..0 I 1 0 N 43'9 0'1 20 1.11.ld .Donja ogrJevna moe H.

.10 0.10 0.15 5.6 1...6 0.....60 16..Doma~1 Rudnik Vrsta Velicina zma mm Kolicina sumpora vlaga pepeo va tvar % I I goriSastav u 43 43 43 43 43 43 20 22 22 22 24 34 21 22 22 24 24 32 19 20 21 22 26 36 19 19 19 19 20 20 8 8 9 9 12 5 12 14 15 16 17 19 9 10 12 13 17 18 7 8 9 11 13 25 13 15 17 18 21 21 49 49 48 48 45 52 68 64 63 62 59 47 70 68 66 63 59 50 74 72 70 67 61 39 68 66 64 63 59 59 0...10 0.60 15..8 1.2 2.} 300 19800 19300 18 800 18 500 16400 10 500 18 000 17 500 17000 16700 15 700 15 700 Trbovlje Zagorje LaSko Senovo 208 .0 2.0 2.4 % DOIija ogrjevo& moe HI kJ/kg Velenje komad kocka orah grah sitni prah komad kocka orah grah sitni prah komad kocka orah grah sitni prah komad kocka orah grah sitni ksilit komad kocka orah grah sitni prah >120 65....0 1.3 0.0 1.6 0.3 0.1 2..120 35..3 0..1 0.5 >60 33.35 10.9 2.1 1..35 0.3 >60 35.9 0.6 0...17 3...33 10....40 10.....0 2..16 3...3 0..30 10.1 2.10 0.3 2.3 >60 30.60 17..6 0...65 10.....1 65 >60 40.....4 2.60 18..0 1. .18 3.0 2.6 0..3 0..3 2.3 11 300 11 300 11 100 11 100 10 300 12000 18 000 17000 16 700 16 700 15 700 12 500 18 600 18 000 17 500 16 700 15 700 I.

sitni .1 1.rcka .4 0.4 1.2 0.7 0.9 0.3 0.4 0.prah . Sastav u Rudnik Vrsta vlaga I % va I pepeo tvar gori86 85 87 87 82 67 63 61 58 71 70 68 64 63 70 69 67 64 57 58 53 50 45 64 58 42 39 42.6 0.prah .komad -kocka - .6 Donja ogrjevna moe H.komad sitni komad sitni 'injskoI{csavski "olubara "".3 1.4 1.sitni .5 34 10 21 Kukanj /.8 0.7 0.6 0.5 30 45 38 Koli<!ina sumpora % 9 8 8 8 8 1.sitni J\.orah .8 2.3 2.5 1.2 2.4 2.1 0.5 2.orah . kJIkg 28 100 27 800 28 400 28 400 26 800 18700 17600 16 600 16 200 21 100 20 800 20 200 19000 18 700 19000 18 800 18200 17400 15 500 14 100 15 100 12 100 10 900 17400 15 800 9600 9300 9700 6800 9800 8200 209 RaSa - Banovici - komad kocka orah grah sitni komad koeka orah sitni 2 2 2 3 3 17 17 18 20 8 8 9 9 9 14 14 15 16 18 33 32 30 30 20 19 48 49 43 36 45 41 12 13 11 10 15 16 20 21 22 21 22 23 27 28 16 17 18 20 25 9 15 20 25 16 23 10 12 14.cnica komad koeka .4 0.orah .2 0.Iolae KIIovo - komad sitni komad sitni I~ Slrojarski prirurnik .2 0.komad -kocka .IIgljen.5 0.

prolaz topline Q u vremenu t) kroz tvar je po iskustvenim zakonima upravo razmjeran temperatumoj razlici . Pr Gr = d3g(TI . 212 do 217.promjer (m).volumenski koeficijent temperatur- - . toplinski je prijelaz opeenito jo~ i danas sasvim iskustvena vrijednost koja se moze izracunati samo u nekim posebno jednostavnim slucajevima. Re = vd/v Pr = (! cv/).specificni toplinski kapacitet (u plinova je C = cp) [J/(kg' K»).6. Toplinska se vodljivost mijenja s temperaturom. (! . . f3 . temperaturi.je koeficijent top Ii n s k e v 0 d Ij i v 0 s t i a mjerimo ga jedinicom W/(m.T2){3Iv2 Nu = ad/)' (K).koeficijent toplinske vodljivosti [W/(m. Prijelaz topline Toplinski tok <Pkoji prelazi s plinovite iIi tekuce tvari na krutu stijenku.= ~ (T1 - T2) A ). .brzina (mls) . Pe = vd(!cI)' = Re . g .koeficijent prijelaza topline (W/m2K). po iskustvuje upravno razmjeran temperaturnoj razlici . K»).81 mls2). C. Brojcane vrijednosti)' za razlicite tvari sabrane su u tablicama na str. v . a kod plinova i para jo~ is tlakom. ). a obrnuto razmjeran debljini ravne stijenke () <P= - T2 f. i povrlini A - a je k oefi cij e n t pr ij e I a za izrafen jedinicom W/m2 K. tIaku i brzini plina. pare iIi tekuCine. razlika T2) .K). Nadalje. T2 T . iIi obratno.kinematicka viskoznost (m2/s).6. a . prijelaz topline ovisi 0 obliku i kvaliteti povr~ine stijenke.T = T.temperaturna nog rastezanja (K-. = T.gustoca (kg/m3).PRIJENOS TopliDska TOPLINE vodljivost Toplinski tok <P(tj.ubrzanje site teze (= 9. koji toplinu predaju krutoj stijenki iIi je od nje primaju. Unatoc veoma opseznom istrafivackom radu. 210 . i povr~ini A. v. Nusseltova teorija slicnosti omoguCila je odre\tivanje prijelaza topline pomocu bezdimenzijskih znacajki (brojeva): Reynoldsova znacajka PrandtIova znacajka Pecletova znacajka Grasshofova znacajka Nusseltova znacajka gdje su: d (T.). Prijelaz topline na slozen naCin ovisi 0 vrsti.

: .65 Turbulentno strujanje ad/A.. treba za d uvrstiti odgovarajuCihidraulicki promjer 4 A/O (A = povrsina.'/' '/'. = 0. PeO..7 c) Prisilno strujanje tekutina Laminamo strujanje (koje se javlja u tekutina u uskim cijevima ako je U.00 1.75/!1+ 0. Ako cijev nije okrugla. = 0.za snopcijevi ad/A. 16000 W/m2K pri vrenju pri kondenzaciji . 0. PeO.12000 W/m2K .092. . 4000 W/m2K Pri promjeni agregatnog stanja ima prijelaz topline optenito mnogo vere vrijednosti.075 .I») Kucficijent prijelaza topline a iznosi: za plinove za tekutine 14.= ~ .75 IIllJcza cijevi u poretku sahovskog polja. PeO.0396 Pr. ad/A.75 Strujanje okomito na os cijevi: za osamljenu cijev ad/A.36 1.46000 W/m2K 211 . 0 = opseg). (Gr.= 0. Pr)O. Za vodu iznosi: 3000.47 Strujanje kroz ravnu cijev Brzinu v treba uzeti na najuzem mjestu izmedu dV~ucijevi! ad/A = 0. . .040.37 .: prijelaza topline pomotu Nusseltove 11) Slob od no strujanje plinova i tekutina I'rijelaz topline 5 vodoravne cijevi promjera d na miran zrak ili viskoznu tllkutinu vodljivosti A. 159. .' < 2300) kroz duge ravne cijevi ad/A"" 3.filmskoj 6000. 40 W/m2K 2000. * Najjednostavniji primjeri proracuna mncujke Nu = ad/A.40 .. 212 do 214. Za pravokutni je presjek cijevi 2 ab/(a + b).na zrak . = 0. A.43 1. . a vrijednosti za (1. .23 1. GrO. PeO.. Reo.35 (Pr .c.25 .kapljicastoj 30000. = 0.na tekuCinu ad/A.75 - .25 b) Prisilno strujanje pi in ova Strujanje duz ravne ploce duljine I pri v > 5 mls vrijedi aliA.i v tekutina I pllnova na str. vrijedi: broj redova cijevi 2 4 6 8 10 vrijednost za ~ 1. koje su jedna iza druge. Vrijednosti za f3 navedene su na str.075 .

vodljivosti W/(m.023 7 0.2 4.086 9 0.09 - 50 20 0 20 40 60 80 100 120 160 200 250 300 400 600 800 1000 1200 1400 1600 vodik H.020 5 0.0 13.1 128 16 240 4. - 50 0 50 100 200 - 14.6 98.022 6 0.50 0 0.252 1.649 0.23 10.073 4 0.653 0.723 0.65 12.276 0.218 Koef.870 0.164 1.525 ugljieni dioksid CO.916 0. viskoznost v mm'Is 9. .83 Spec.017 8 0.8 137 181 227 278 332 69.139 1.6 35.596 0.063 6 0.034 1.004 1.442 14.5 42.912 1.092 1.026 1.030 t.0143 0.059 1.534 1.042 0.373 1.318 0.037 0.021 1.004 1.358 14.204 0.5 17.624 0. kapacitet c. kJ/kg K 1. Kinemat.027 0.189 1.021 1.508 0.231 2.65 1.6 25.182 0.198 2. 0.168 2.0 212 .6 19.2 64.232 0.047 1.400 2.202 0.164 1.toplin. 0 50 100 200 0 50 100 200 - - - amonijak NH.101 0.2 49.720 2.4 21.013 1.026 0.048 0.017 1.088 1.top!.674 0.925 0.029 0.394 50 100 sumporni dioksid SO.032 0.084 0.232 14.0 13.2 39. K) 0.147 0.968 0.008 4 5 9 3 7 0 4 0 0 9 5 1 9 1 5 0 2 ).229 0.1 97.076 0.058 0.5 23.022 0 0.030 0.113 1.391 0.7 24.042 1.Toplinska Sfojstva tvari Toplinska svojstva plinova i para (pri tlaku 0.268 0.010 9 0.626 0.9 30.7 17.066 0.C - - Gustoea e IcgJm' 1.9 15.050 2 2.030 0 - 12.025 1 0.034 0.021 3 0.828 0.013 1.040 0.540 0.616 1.980665 bar "= 1 bar) Plin (para) zrak Temperatura t .025 0.746 0.093 0.76 7.875 0.009 1.789 0.425 0.176 0.106 4 0.

7 1.316 0.9 26.164 2.144 4.481 0.067 1. 220.5 12.345 0.8 16..356 0.345 0. Oustoc" e kg/m' 0.70. 0.315 2.110.0.0.963 1.4 14.045 2.20. 300 320.Top/inska svojstva vodene pare II.0..337 0. 260.123 2..0.6 2. 2.35 6.964 2.265 2.569 2.3 21.0.872 1.3 7. 20.265 0. 140.834 3. 0.0.0..0.65 6.710. 3...0.973 1.K) 0.78 2.149 2.6 3.851 2. 200 220.0410. 180. 160.7 11.25I 0.33I 0..375 0. 20. 180.968 0. 120. 1. 2.0.186 2.926 0.15 7..0.0.0.585 3.610.26 5.368 0.156 2. 180.14 4.0.964 1.70..367 0..43 8.734 Spec.887 0. 0..040.446 0. 140.857 4. viskoznost v mm'/s 21.394 0.4 32. 9 0. toplin.876 3.33 3..362 0.486 3.5 2..30..0...160.460.20..280.147 Koef.3 4. 0.4 0.647 1...89 6.0.040. vodljivosti lW/(m.44 5.16 0. 280. 240.48 6.50. 280.58 5. 2 0. 200 220.0..0.. 180.998 1.650.715 1.343 0.037 0.216 2..13 8.75 2.58 2.. 0.2 35.9 0.3 0.364 2.161 2.0. Kinemal.85 2.C lOO.0.989 2.999 1.84 7.0.384 0.040. 300 320...0..371 2.385 0...047 3.78 4.290..0.0. 20.0. 2. 2.040. 240.789 1. topl.93 9.0.396 0. 180.58 7.043 7 0..557 0.72 838 4.0. 0.046 0.0. 220.380.. 0\ I> 8 10 213 .33 0. 0. kJ/kg K 2.48 4.0..43 3.118 2.2 0. 1.356 0.0.0.. 240 260 280.2 17.981 1..318 0....0.998 2. 160.98 5.0.593 2. 240..88 20...268 2.0.30.k " hili I Temperatura I .. 10. 260. 240..0.32 3.88 5.330. 180.0.1 2.24 2. 9 0. 0.1 5.0.974 5.0.8 19.50.841 2.13 4.0.042 2 0.226 2.041 2. 200 220.598 0.0.0.043 1 0.294 0.10. 260 280.10...8 0.041 2.277 0..0. kapacitel c..999 1..394 4.237 0.487 2391 4. 4.32 1.0.339 3.042 0..5 29.0..4 23. 160.3 .135 2.162 2.10.199 2..30.529 0. 160.5 4.0.02 6.0.3 13.0..0.

20 30 -20 0 20 -20 0 20 -20 0 20 0 20 GUSIOCa e kg/m' 1000 998 992 983 972 958 944 926 908 887 863 794 700 871 858 845 832 820 807 866 852 842 830 818 771 596 1485 1435 1383 665 639 610 997 960 921 13 595 13546 Spec.123 0.693 1.125 0.162 0.555 0.219 4.658 0.0624 0. viskoznosl v mm2/s 1.141 0.S 16.215 4.172 0.139 0.163 10.120 0.390 4.681 0.198 2.124 0.223 0.Top/inska svojstva tekucina Temporalura t .934 2.564 0.627 0.C 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 250 300 20 40 60 80 100 120 20 40 60 80 100.256 0.395 4.189 0.122 0.598 0.144 0.138 0. kJ/kg K 4.642 mazivo uljc transfonnatorsko uljc ugljii!ni dioksid CO2 sumpomi dioksid S02 amonijak NH.115 Tekucina voda c.232 4.257 4.855 5.093 2.304 0.93 4.383 0.20 3.94 3.850 1.loplin.0 7.684 0.591 0.685 0.644 0.356 1. 0.143 0.651 0.44 1.7 8. kapacilel .360 0.217 0.646 4.321 0.054 3 0.140 0.199 4.199 0.119 0.137 0.269 1.K) 0.212 0.478 0.993 2.673 0.364 0.494 0.570 1.669 0.585 0.195 0.220 0.018 2.185 2. monoklormetan CH)Cl uva HS 214 - 1.665 0.310 0.142 0.680 0.500 4.562 4.249 0. lOp\.179 0.5 9.91 36. Koef.140 0.071 Kinemal.101 2.507 1.131 15.3 .01 0.40 2.178 4.190 4.295 0.182 4.79 1.772 1.282 4.892 1.376 0.540 0.69 5. vodljivosli A W/(m.294 3.087 0.293 0.

134 0.607 0.381 0.465 55 113 60 59 0.K) 229 395 372 Kovina Gustoca I! I kg/m' 2700 8930 8300 7800 I Spec.460 0.385 0.502 0.134 0.912 - 20 20 20 20 20 20 20 0 100 20 20 20 20 20 20 20 1800 7280 1740 :::::8600 8580 8800 11 340 21400 2600 :::::7250 10500 19300 19250 7850 0.voIIlijev ~IIII .896 0.393 0.226 1.128 0.900 0. lumin olok ron kosil (kalaj) ..6%C - O.419 kapacitet c alUl Ilnij hllk r. cisto 20 20 20 20 500 20 20 20 100 7850 7840 7750 7900 - 7880 8130 2700 - 0.500 0. cisti nov(» srebro ulov0. alumin.2%C . toplin.419 0.O. II111g1 cisti I Il\Jcd (mesing) monel nlkaI. cisto na plllti ~lIunin Alvilijev ro arcbl volfl 'am lhtte.377 0.I%C 20 20 20 0 400 8750 7130 8600 7850 - 0.ar ezij.13 %Cr . kJ/kg K 0. lcljelO.460 0.502 0.383 0.Cr-Ni .628 600 - 44 37 50 47 29 14 21 20 16 165 .top!. /!isti trgovacki hlO ca.18Cr 8 Ni 36%Ni IIlIr.460 0.133 0.540 0.O.017 0. vodljivosti A W/(m .Toplinska svojstva kovina i kovinskih slitina Temperatura t °C 20 20 20 20 Koef.465 181 116 65 143 ::::: 93 26 58 24 35 34 70 159 ::::: 58 417 - - 310 67 215 .446 0.129 0. - kositrena IIlnk ~'.234 0.352 0.477 0.

840 0.28 2.46 0.06 1690 0. 2500 .130 0. . K) 0.880 0.8 "" 0. suhi pjenjak porculan silikatna opeka 300 50 20 0 -50 20 20 20 20 20 100 . vodljivosti }.036 0.30 = 2600 = 1700 1520 =2220 = 2360 "" 1850 0.7 0.9 0. kapacitet c kJlkgK - Koef.8 2.880 0.840 0.08 1..2 1. 20 20 20 300 300 600 =2100 2900 1000 300 2000 - W/(m .8 "" 1.30 "" 0. . top!.Toplinska svojsiva anorganskih krutina Materijal azbestne plaCe azbestna vuna beton.840 1. suhi granit kotlovac karbonatni silikatni Temperatura t °C 20 20 Gustoea IJ kg/m3 2000 300 Spec. .20 "" 1.2 0. . 2700 = 400 2210 917 924 . .suha pijesak.800 (silika) snijeg staklo bmotna opeka tlo.23 0.2.76 - 0. . . 2.670 - = "" 1. 0.10 0.80 .7 .10 2. 1200 .09 0. .840 0.840 - sulfatni kremen kremeno staklo led (H2O) mramor opeka. ilovasto vapnenac vuna od troske zid od opeke fbuka.930 0.800 0.710 1.840 0.08 .15 0. .60 - 1450 2650 200 500 0. .33 "" 1.840 = 0.15 0.36 2.043 0.9 "" 1.75 0.0 1.750 0.750 - = 0.04 0.2 2.. zidna 216 staklena vuna 1000 0 20 20 20 100 1000 20 20 20 20 20 20 - 200 50 300 2700 = 1850 0. top!.710 0.

340 1.036 0.070 0.920 1.840 1.055 0.6 0.300 1.420 1.23 0.06 - - - 0.215 0.590 1.790 0.060 '" 0.390 0.300 0.920 2.050 0. toplinske kapacitet vodljivosti c A W/(m .14 0.21 0.670 - 0.12 0.300 1.16 '" 0.260 - - 0.055 20 20 1400 '" 550 0.04 0.260 1.16 k V' 1000 9 176 380 190 1.Toplinska svojstva organskih krutina Materijal Temperatura t °C 20 20 20 20 20 20 20 Gustoca (J kg/m3 2120 1270 81 245 330 1400 1190 1200 224 Spec.74 0.06 p 20 - .420 c g' gl k dl - 0.14 dl P pi u' I U: 20 20 20 20 20 20 30 0 0 50 100 20 20 - '" 700 '" 850 200 1000 200 '" 1200 730 1600 147 2.37 0.077 0.10 0.059 0.35 '" 0.28 0.510 - 1. Koef.380 1.05 '" 0. top!. K) kJ/kg K 0.16 h P - 1.045 0.

Apsorpcijski koeficijent a jest omjer energije Wakoju tijeloapsor. Ijine 0. koju odaje pominn »sivog« tijela i energije We koju odaje pomina »apsolutno crnog« tijela: &=W.10-8 U tehnici se la jednadzba upotrebljava gdje je 0' »konstanta zraeenja apsolutno 0' W/m2K4 u obliku tI>= O'(T/loor A crnog tijela« = 5. > T2) i emisijskih gdje je 0": tI>= 0"[(Tt/1OO)4 - a) u vooma velikih. 219. Emisijski koeficijenti tehnicki vafnih tvari sabrani su na str. potenciji apsolutne temperature T tI>= 0'0T4A gdje je 0'0 = 5.infracrvene zrake). = AI> 0" = 0'/(1fe. . .= £O'(T/loor A izmedu dvaju tijela apsolulnih koeficijenata &.66961. . Izmjena topline zracenjem peratura T./We<1 - Po Kirchhoffovu zakonu vrijedi (pri jednakoj temperaturi): E = a. + W(I/62 -I)] Ako je ploha AI znatno manja od plohe A2 (co ~ 0). bira (upija) i sve energije W koja dospijeva na povr~inu tijela a= Wa!W< I Wa= W a= 1 . ec toplinski »siva«: v o < Wa< W 0< a< 1 Emisijski koeficijent &jest omjer energije W.&20'. Stefan-Boltzmannov zakon Toplinski tok tI>koji pri zraeenju odaSilje apsolutno crno tijelo upravno je razmjeran povr~ini A i 4. vrijedi: c) za proizvoljno 218 smjcltene plohe AI i A2 je 0" = &. i &2 (T 2/100)4] A paralelnih i ravnih ploha tem- gdje je & emisijski koeficijent sivog tijela. 300 (Lm(toplinske .67 W/m2 K4 Za »siva« tijela vrijedi tI>.toplinski »cmo« tijelo Wa= 0 a= 0 toplinski »bijelo« tijelo Stvama tijela nisu ni toplinski »bijela« ni >>cma«.8. (A = A.Toplinsko zra&nje (lsljavanje) Zraeenje topline jest odavanje energije elektromagnelskim valovima du. + 1/£2-1) b) ako drugo tijelo (2) potpuno okruzuje prvo tijelo (I) u' = 0'/[1/&. blizu smjcltenih. i T2 (T.

85 0.058 0.93 0.07 0.rohro l.30 0.025 0.76 0.966 0.60 219 .80 0.90 0.93 0.43 0.hllo I I I tamno oksidiran oksidiran poliran oksidiran poliran tamno zardao lijevana povl!ina valjana pomina crveno zardao bruen sjajan.Iv' lijev .07 0.28 0. "MLIII oksidiran poliran namaz I 0.05 0.025 0. MhlllllllU Emisijski stanje I I I I Tem:ratura 25 230 lOO 20 130 20 20 230 20 lOO 20 20 20 ISO 20 ISO 338 300 lOO 20 130 20 20 20 20 20 20 100 0 20 20 95 20 90 20 1200 I koeficijent & MIIIIII1.77 0.05 0.93 0.11 bronzir.128 0.93 0.030 0.925 0.045 0.25 0.06 0.94 0.Emisijski koeficijent e povrlinskog zracenja POvrSina II1l1torljnl L 11v In. jetkan sjajan poliran oksidirana polirana poliran oksidirano polirano tokaren polirano polirano blanjano lIokovine: IIrvo krovna Ijepenka '"k.78 0.61 0.85 0. emajl IlIk za radijatore led mramor opeka papir porculan staklo svilena tkanina lamot gladak poliran gruba.90 0. crvena .045 0.24 0.lnL <"Ilk I I klllltllr rnm 11\lnll nlklll u'uvo .22 0.77 0.

. ./AI+ t52/A2) .. i koeficijenta prijelaza 01:. za stijenke od dva sloja.Koeficijent k racunamo iz jednadzbe I/k = 1/(Ot+ 01:1) t5/A + I/Ot2 + gdje je Ot= u'[(T/IOO)4. + t5.k (I/Ot.(T.)i istodobno zracenjem s neke stijenke (temperature T i emisijskog koeficijenta £) na drugu stijenku (emisijskog koeficijenta £s). i vodljivost AI> a drugi debljinu 152 vodljivost A2) koeficijent prolaza i topline k racunamo po jednadzbi I/k T./AI + t5JA2 + I/Ot2 ~' 1 . iz jednadZbe TSI = T.~Al~~~a .) na stijenku. te prolazi kroz tu stijenku (debljine 15i vodljivosti A) i s nje prelazi na drugu tvar (temperature T2 i koeficijenta prijelaza O(2)iznosi <P= k(T./IOO)4]/(T.~~a:~ prijelaza topline IX. u W/m2K. kroz tu stijenku (debljine 15i koeficijenta toplinske vodljivosti l) te sa stijenke na drugu tvar (temperature T2 i koeficijenta prijelaza Ot~ iznosi za povr~inu stijenke A <P= Q/I = k(T.k (I /Otl+ t5. 219)..Ts\) Vrijednost 0' izraamavamo iz poznatih koeficijenata E i Es (vidi str. i koeficijenta prijelaza 01:. + t5t/A. od kojih jedan ima debljinu 15. - T2) = Tt.) (T.. 1j = 1/01:.tj.(Ts.T2). + t5p + I/Ot2 prolaza topline k mjerimo istim jedinicama ' a. (T.)(Tt- T2) = T..k je koeficijent Koeficijent prolaza top line T2)A koji se dobiva iz jednadzbe kao i koeficijent I/k = I/Ot. 220 T2)A .T2) b) Pro/az lopline kroz slijenku pri dOl'odenju loplinskog i dodirom loka zracenjem Toplinski tok koji prelazi dodirom s neke tvari (temperature T..kla + a. Za vi~lojne stijenke (npr. . a temperaturu Ts. Temperature na pojedinim mjestima stijenke mozemo odrediti trokutnim dijagramom (lijevo) Hi jednadzbama Ts.Prolaz topline a) Prolaz topline kroz stijenke pri dovodenju loplinskog loka dodirom Toplinski tok koji prelazi s neke tvari (temperature T.. = Tt Ts Ts2 - k (1 /Ot. .

T" Ti".T' /t:.T - t:.l 11~" T 1t~ 7. protusmjemo i unakrsno strujanje. A .. Zato u izmjenjivacima topline protusmjerno strujanje ima uvijek prednost pred istosmemim.L -1 t72 fin T.povrsina izmjenjivaca.Tz' liT" = Tt" .T")ftn (t:. t:.l T :1.' . Unakrsno se strujanje po svom efektu pribliZuje protusmjernome. lstosmjerno stTujanje PTotusmjerno stTujanje L. Pri istosmjernom je strujanju.Tt = t:.Tmcd' A Toplinski tok u izmjenjivacu topline racunamo pomocu prosjecne temperatume razlike t:.. ri r L.T2" <P = k.. Pri protusmjernom strujanju moze biti konacna temperatura tvari koji toplinu prima (grijuCi se) visa od konacne temperature tvari koji toplinu predaje (hladeci se).T' = T1' .Tz" /:}.T' = Tt' .Tmed pri protusmjernom strujanju veca je nego pri istosmjernom. !iIobzirom na medusobni smjer strujanja obiju tvari u izmjenjivacu.Tmed = (t:.Tehnicki Toplinski h'lIIl'0rulure " izmenjivaCi pocetne topline temperature Tz' i konacne Tt' i konacne nize tok tP prelazi s tvari Tt" na tvar poeetne temperature vise temperature I Tcmperatuma razlika izmedu obiju tvari na svakom je mjestu izmjenjivaca .. Prosjecna (»Iogaritamska<. konacna temperatura tvari koji toplinu prima uvijek nita od konacne temperature tvari koji toplinu predaje. medutim. razliku11'1110 istosmjemo. 220). t:.' r =r:. 22] .T") Prosjecna (Iogaritamska) temperaluma razlika t:.hukNJII.koeficijent prolaza topline (vidi str.Tmed gdje su: k .) temperaturna r~lika iznosi t:.. : To" :J.

mjerai! I]) toranj regulator I 222 .1. IQ] (8) -0 -<D generator (za ulje) gorionik plinski turbopumpa stapna pumpa 6 t topline ispuh potrosai! 4J I-@ {19 turbokompresor ventilator stapni kompresor transportni stroj elektrii!ni generator +> I kondenzator na mijeSanje kondenzator I <$I: povrsinski -0 I $J kondenzator (s povratnim hladeniem) povriinski rashladni ..TOPLINSKIUREDAJI I STROJEVI - Simboli sirova voda nei!ista i!ista I \7 vode kemijska priprema parni kotao (}- turbina stapni pogonski stroj para - zrak dimni plinovi gorivi plin [J rtr- =ulje ugljen ventil n parni kotao s pregrijai!em isparivac (transformator pare) 0- elektromotor gonjeni stroj (opcenito) +t:-(}- redukcioni entil v odvodnik kondenzata otvoreni rezervoar tlal!:ni ezervaar r topline mijesanjem povrsinski izmjenjivai! topline povrsinski izmjenjivai! topline odvajai! pare odvajai! prasine (ciklon) ejektor izmjenjivai! ..

ulje iIi plin).ki lok tPz = B Z hmz IIdjc su: Z koliCina zraka za iz~aranje na jedinicu kolicine goriva (kmoVkg) (sir. 400 kW/m3 pri lozenju 170. hmz . . stom i sI. 223 .. 2500 kW/m3 1600. gorionik itd. .izgaranje u sloju. 1000 kW/m2 900. . Presjek loZi~ta Sk (m2) ocjenjujemo na osnovu »povclinskog toplinskog ol'lcreeenja presjeka loZi~ta« (tP + tPz)/Sk = B(Hj + Zhrnz)/Sk koji iznosi za loZi~ta na ugljenu pra~inu 2300. 164). pomoenih uredaja za lozenje (ro~tilj. .. ro~tilju (ravnom rucnom iIi mehanickom. b) izmjenjivaca lopline (parnog kotla u uZem smislu).. Toplinski tok tP koji s gorivom dolazi u lozi~te izrafavamo potro~kom jloriva B (kgls) i njegovom donjom ogrjevnom moci Hi tP = B Hi Dovodimo li u lozi~te zagrijan zrak za izgaranje. u komori za izgaranje (za ugljenu pra~inu.). stepeniea- - .plinom 900. 202).ugljenom pra~inom . 800 kW/m2 na temelju »prostornog Volumen loZi~nog prostora V (m3) ocjenjujemo Inplinskog optereeenja loZi~ta« koji iznosi: (tP + tPz)/V = B(Hj + Zhmz)/V za mehanicki ro~tilj 250.. u kojem se izgaraIIjcm oslobada kemijski vezana energija goriva da bi pre~la na dimne plinove. za komadno gorivo). . lozi~ta (prostora za izgaranje). u kojem toplina Ilrclazi s dimnih plinova na vodu odnosno paru. 2500 kW/m3 Pri izgaranju pod tlakom (ulja iIi plina) dostize specifieno optereeenje l(Jzl~la i do 8000 kW/m3.. tj. .2800 kW/m2. . LoZiSta su gradena za: .molna entalpija zraka (kJ/kmol) (str.. .uljem . tj..1600 kW/m2 700. dolazi s njime jo~ i toplin.PARNI KOTLOVI Parni su kotlovi toplinski uredaji koji se sastoje od: a) uredaja za loienje. . tj.izgaranje u lebdenju. . Pominu ro~tilja R (m2) odredujemo na temelju »povr~inskog toplinskog oplereeenja loZi~ta« tP/R = BHj/R kojc iznosi za: ravni rueni ro~tilj mehanicki ro~tilj stepenasti ro~tilj 600. 330 kW/m3 .

. S obzirom na razlicite uvjete prijenosa topline na vodu odn. i njenom isparivanju. U isparivacu dobivamo mokru paru ~u. ulje ili plin) smje~ten je na krllJII puta dimnih plinova zagrijac zraka (koji vraea toplinski tok <Pz u lozi~tc).hb) Suprotno nacelu protustrujnog izmjenjivaea topline dimni plinovi prc' daju toplinu najprije isparivacu (buduei da voda koja se isparava dovoljlll) hladi cijevne stijenke pa ih mozemo smjestiti u podrucje najvi~ih tempern' plin slabo hladi cijevno tura).Izmjenjivac topline s dimnih plinova na vodu odnosno paru izveden je kill! sistem cijevi.) U zagrijacu vode dovodimo vodi toplinski tok <Pa <Pa= q(ha - hv) b) lsparivac je namijenjen daljnjem zagrijavanju vode do temperatulo zasieenja r. Proracun velicine ogrjevnih povr~ina pojedinih dijelova izmjenjivacu dovodimo - topline . paru. pari toplinski tok <Pc <Pc= q(h .95 . 224 . pri cemu napojne pumpe napajaju kotao protokom vode q (kg/I). Da se voda ne bi isparavala vee u zagrijacu. 221.h'). m01l1 temperatura Ta biti nifu od temperature zasieenja Ts (koja odgovara tlakll p u parnom kotlu).. nim stijenkama stvarale kiseline koje bi ih najedale). osobito ako sadrfe mnogo vlage. . U parnih kotlova koji upotrebljavaju zagrijan zrak J za izgaranje (Iozi~ta na ugljenu pra~inu. . grijac pare te na zagrijac vode i zraka. hoee X = 0. paru zagrijavamo pri konstantnom tlakup koji odrZavamo regllh! cijom lozenja. Zato je takoder ha < h'. rill' ' likujemo sI ijedeee dijelove izmjenjivaca topline: a) Zagrijac vode (ekonomajzer) u kojem se napojna voda temperatllr. pri cemu joj nara~1I specificna entalpija na ha. II~ smije biti manja od 140°C (jer bi se kondenzacijom vlage na hladnim cijev. i konacno zagrijacu vode. Tv i specificne entalpije hv zagrijava do temperature Ta. zatim pregrijacu (u kojemu pregrijana para stijenke pa ih stoga ne mozemo smjestiti u podrucje najvBih temperaturll) .96 i entalpije hb = h' + x(h" .) U isparivacu dovodimo vodi-pari toplinski tok <Pb <Pb = q(hb - ha) c) Pregriiac pare sluzi za su~enje pare do potpune suhoee x = 1 (suho 111' sieena para) i njenom pregrijavanju do temperature pregrijanja T. pri cemu MO pari poveea specificna entalpija na vrijednost h '(koja je odredena tlakOlIl pare p i temperaturom V pregrijacu n. (Specificne entalplJ' h' i h" odredene su tlakom p. (Specificna entalpija 11' odredena je tlakom p. Zbog odvodenja toplinskih tokova iz dimnih plinova na isparivac i pro. Vodu odn. dimni se plinovi postupno ohladuju Konacna temperatura dimnih plinova. Ta < Ts.0.vidi str.

koji prelazi na vodu-paru bit ce manji od toplinskog toka .78 T/k = 0.3/4 lIog kapaciteta kotla. Korisoost pUDoga koda - Toplinski tok ~....ho) 225 .77.jo~ i iz toplinskog toka 4>0 ga je napojna voda primila ~to prije ulaza u parni kotao iz drugih izvora koji su joj poveeali specificnu entalpiju od ho pri temperaturi To na hv pri temperaturi Tv 4>0 = q(h. tj.IAtui izmnjenjivacu topline). ()sim toplinskog kllllovn tnkoder: 4>k 4>a + 4>b+ 4>c = q(h . Krivulja ovisnosti korisnosti 0 oprerecenju I"cc u ~irokom pojasu opterecenja vrlo poloziIll. 0. 221).83. do 8%. 11Izoosi za razne kotlove: za manje (5 ravnim ro~tiljem) za vece (5 mehanickim ro~tiljem) za najvece (pri lozenju ugljenom pra~inom. naziv1/... topline dimnih plinova do 5%. - 1/2 31£ 1/1<1'. vidi str. pri 2/3. do 1%..91 '! ..osim iz loplinskog toka 4>k. CH. tj.84 T/k= 0. zbog IIcizgorjelihostataka goriva u pepelu Icteceg koksa i cade IIcizgorjelihplinova .1~Olloj lemperaturnoj razlici t. 0.0. 11%. i to zbog gubitaka u parnom kotlu (lo1.hv) toka ~ upotrebljava se za oznaku kapaciteta = parnih 11) proizvodnja pare q (~to nije tocno jer uz istu proizvodnju pare q toplinski hv).T. Energija pare 5 obzirom na temperaturu okoline To proistjece . (Ovdje nisu uracunati dodatni gubici zbog pogonskih prekida djelovanja kotla.) Najvecu korisnost T/k max postize pri naj- ~cAcemopterecenju. 8 . IlIk 4>kovisi jo~ i 0 razlici entalpija h h) ogrjevna pov~ina izmjenjivaca A (~to je netocno jer toplinski tok ~ uz hlll~Cjcdnake ogrjevne povr~ine ovisi i 0 koeficijentu prolaza topline k i 0 pro. . i 4> zraeenja i prijenosa topline na okolinu do 12%. .. - ho) Ukupna energija pare na izlazu iz kotla izrazena je dakle toplinskim tokom 4>0+ 4>k = q(h ICl Strojarski prirufnik .72. Korisnost parnog kotla T/kje omjer toplinskih tokova ~ T/k = 4>k /4> = q(h - hv)/BH. itd. uljem iIi plinom) T/k = 0./1koji dolazi u loZi~te s gorivom (~ < 4».CO.Kapaci'e' (soaga) pUDog kotbl odreden je toplinskim tokom koji u svim tlll~lovima izmjenjivaca topline dovodimo vodi-pari .

. 2.p ocjenjujemo s: 0.Napojnc pumpe Svaki pami kotao mora imati najmanje dva uredaja za napajanje koji dobivaju pogonsku energiju iz medusobno nezavisnih izvora (npr.kod turbopumpi. fj.Dami kotao bez automatske regulacije. a protok je q ~ 30 1/h.0.. . K a p a c i t e t napojnih pumpi odabire se tako da bi pri kvaru na najvecoj pumpi sve preostale dobavljale protok qp koji je veci od najveceg protoka q vode-pare kroz pami kotao.8. benzinski iIi dizelski motor i sl.5 bar za napojni regulator.0. lip = 0. lip = 0.p~ + fj. 2 ..teoretska . elektromotor i pami stroj.kod normalnih stapnih. Po . hv -.efektivna gdje znaci: P Po = qp[ (p P =~ .0.hr) tlaku Pa i tempera- .tlak u kotlu.ako.inu. 226 . 3 bar . .p + ghg] lip .pumpi.). kod kojih moramo uzeti u obzir povecanje gustOCe vode pri napajanju.9.6..ako pami kotao ima automatsku regulaciju.p .25q . racunamo teoretsku snagu pumpe pomoeu entalpijske razlike vode Po = qp(hv gdje znare: hr .gustocu vode pri temperaturi napajanja Tv. lip korisnost pumpe.za otpore u cjevovodima Koristnost napojnih pumpi lip iznosi: lip = 0. g = 9.5. Za napajanje sluze ponajvise stapne pumpe i turbopumpe.protocne - gubitke.geo~~ vis. .specificnu entalpiju vode pri atmosferskom turi ispred napojne pumpe. (! . Pot r e b n a s nag a za pogon napojnih pumpi iznosi: . hg .za zagrijac vode (ekonomajzer). specificnu entalpiju vode nakon izentropskc kompresije u pumpi.9 . .81 mIs2. 1 bar .6q qp = 1. razine vode u kotlu nad razinom u napojnom rezervoaru.9 .97kod stapnih pumpi s neposrednim djelovanjem pogonskog stroja na stapajicu pumpe.tlak u napojnom spremniku. a protok je q > 30 tIh iIi je pogon neposredno s glavnog pamog stroja. Pretoene gubitke fj. - * Za visokotlacne pame kotlove. . . i to: qp = 1. .jl>.

. . speolficna entropija pregrijane pare..It.. . i to: To malena III kod kondenzacionih je naprava temperaturna razlika Tz 1'1 .. . 104QC) I ". 10 bar).2bar). Medutim. 1'1kud protutlacnih je strojeva temperatura T2 jOhi§a(tz = 120.T.50m/siznosip-p.. "lIka P na PI (uz brzinu protjecanja IU".Iijedeeih razloga: I. tK. Raspoloiiyi pad entalpije lHd Eksergija pare medutim nije u cijelosti rII. ."nn60u je specificna entalpija pare n. speciflena entropija vode pri stanju okoline. ~. Specificna eksergija pare na izlazu iz parnog kotla iznosi e = (h-ho)-b b = To(s-so) adje su: b. 1.04.. i I. 42 0c) i sluzi samo za prijenos topline spare na rashladnu vodu 11-lI1poruluri T2 orlgovara u kondenzatoru tlak P2 od 0.III.specificna anergija pare.0. nego temperaturu T2 koja je vi§a Tz> To. . . 11lapulnim vodovima (P2 = 1.specificna entalpija odn. koja Tz (tlakom P2): <e 227 . ho.1 ..~II. .RADNA SPOSOBNOST PARE Energija pare je upotrebljiva u cijelosti samo kao toplina koju mozemo prenositi s jednog tijela na drugo (grijanje). 3 bar.: pri srednjim tJako- - 2. pri najvi§im tlakovima Ill. = 5. Temperatura TI i tlak PI odre5 So Ilnlll Il1ecificnu entalpiju hi pare ispred parnog . .15 bar). .apolo!lvi pad entalpije I1hd dan je I' .". So . razlikom specificne entalpije hh koja konacne specificne entalpije hz. s specificna entalpija odn. . h.. U cjevovodu od parnog kotla do parnllll stroja para se ohladuje s temperature r nil Tl (T. t Na kraju izentropske ekspanzije pare ne postizemo temperaturu oka111111 "0. T. . .poloziva za pretvorbu u mehanicki rad I. 180 QC) vhnn - I~ IlIludllovaraju i vi§i konacni tlakovi (pz = 2 . Eksergija pare je radna sposobnost pare (sposobnost za pretvorbu njezine unutarnje energije u mehanicki rad) s obzirom na temperaturu okoline To.). Specificna eksergija pare e pokazuje koji bi se dio energije pare mogao looretski pretvoriti u mehanicki rad s obzirom na temperaturu okoline To.10 K) i prigu§uje . .donll lzentropom i temperaturom I1hd = hl-hz hz stoga vi§<!. hI kod ispu§nihje strojeva temperatura T2 znatno vi§a (t2 = 102.08 bar). citava energija pare nije na raspolaganju za pretvorbu u mehanicki rad."h'110nn paCetnim stanjem (PI.llIuvurII konacnom tlaku P2 koji je vi§i od atmosferskoga za otpore tre". hi < h.

Unutarnja korisnost stroja 'Ii pare = t::. (Iznimno su parni strojevi gradeni i za pogon drugim parama. i to s obzirom na unutarnju snagu - - qlP. a on ne ovisi 0 stroju.) t::.h = hJ -h2.hd isko- pokazuje koji dio raspolozivoga entalpijskog pada parni stroj stvarno ri§tava i time oznacuje stupanj valjanosti stroja.hd) = 11(" . to su stapni strojevi i parne turbine. Jedinicni potro§ak pare nije naime ovisan samo 0 korisnosti "i odnosno ". 228 ..) Snaga pamih strojeva proizlazi iz protoka pare q i razpolozivog entalpijskog pada Md (vidi str.h = 'Iiq!1hd = 'IiPo £fektivna snaga stroja P (na pogonskoj osovini) manja je zbog vimjskih gubitaka stroja (mehanickih gubitaka zbog trenja u lezajima i zglobovima stroja.hd gdje su: "m - mehanicka korisnost stroja " 'I='Ii'lm * - cjelokupna korisnost stroja Valjanost se stroja jo§ gdjekada u praksi izrazava umjesto pravilno korisno§cu »jedinicnimpotro~kom pare". zivinim.hd = q(h. 227).hd.h/t::.hd) ~to medutim ne pokazuje stvame valjanosti stroja. Unutarnja snaga stroja Pi iznosi Pi = qt::.hd 5. vec i 0 raspolozivom entalpijskom padu fJ.PARNI STROJEVI Pami strojevi su pogonski strojevi koji upotrebljavaju vodenu paru kao neposredno pogonsko sredstvo. ili s obzirom na efektivnu snagu qlP = 1/(. . fJ. pogona regulatora itd.) i iznosi p = 'ImPi = 'I Po = 'Iqt::. fJ. npr. Teoretska snaga Po iznosi It Po = qt::.. $ gdje je h2. stvarna specificna entalpija na izlazu iz stroja.-h2) Stvarni entalpijski pad t::. < t::. toplinska razmjena izmedu pare i stijenki stroja. nepotpuna ekspanzija itd.h manji je od raspolozivoga zbog unutarnjih gubitaka u stroju (prigu§ivanje pare.

Najbolje vrijednosti ukupne korisnosti IT= ITiITm ispu~nih stapnih strojeva na pregrijanu paru iznose . Korisnosti Indicirana korisnost ITind= Pind/PO ovisi u prvom redu 0 punjenju 8i brzini n.0..75 Manje se vrijednosti odnose na male. a iznosi: «~ Tro~nje 0.0. n - - brzinu vrtnje. stapa.. dok au brodske i lokomotivske parne strojeve zamijenili naroeito dizelovi moton. krizne glave i dijela ojnice (oko 2/5). On ovisi u prvom redu 0 ulaznom tlaku pare Ph punjenju 8 (dijelu stapaja za vrijeme kojega ulazi para u cilindar) i brzini vrtnje n.8) i manjom brzinom vrtnje n.25.>parnih motora«.: 0.broj cilindara (dvoradnih). Pind stroja iznosi = (d2- db2)"::' meds2 in P 4 promjer promjer stapajice (u radnom pamog cilindra. 229 .75 stapnih prstenova smanjujemo ogranieavanjem »prosjeene stapne brzine Vmed = 2 s n. tj. S stapaj. Prosjeeni tlak u cilindru izraZavamo kao dio ulaznog tlaka Pmed = «PI «< 1 Koeficijent « ovisi 0 punjenju 8 i brzini vrtnje n te raste s veeim punjenjem (8 = 0. Iznimka su neke novije izvedbe brzih .55.. Indicirana snaga Pind IIdje znaCe: dprostoru cilindra).. indicirana snaga Pind priblizno je jednaka unutarnjoj snazi Pi Pind ~ Pi Prosjecni indicirani flak u cilindru Pmed odredujemo i7 indikatorskog dijagrama koji dobivamo indiciranjem.prosjeeni indicirani tlak u cilindru. db Pmed . 1\ na feljeznici jo~ i elektricna vuea.1 .. a veCe na velike strojeve.. - 1. Brzina vrtnje n ogranicena je inercijom masa mehanizama u translatornom gibanju. a priblizno je jednaka unutarnjoj korisnosti: ITind" ITi' " Mehanicka korisnost ITm takoder ovisi 0 brzini vrtnje n. Danas su stabilne parne strojeve potisnule parne turbine.Stapnl pami strojevi Stapni parni strojevi bili su prvi i stoga posebno znaeajni pogonski toplinski strojevi. stapajice. Zanemarimo Ii gubitak lopline cilindra na okolinu i gubitke pare zbog propustnosti stapa i ra~vodnika.= 0.

200000 kW i vi~e). Pame turbine nisu prikladne za rad pri veoma promjenljivim brzinama vrtnje. kao pomoeni strojevi.7 Turbina radi dakle s dobrom korisn~ samo u uskom podruqu obodnih brzina Uodnosno brzina vrtnje n.)max "" 2(ulc1)opt(~to regulator mora sprijeati). U pamim se turbinama toplinska energija pare (raspoloZivi entalpijski pad l!.pretvara u mehani~ki rad.kut kut izmedu apsolutne izmedu apsolutne ulazne brzine i obodne brzine. ona ovisi 0 omjeru obodne brzine i apsolutne ulazne brzine ulc.4.5. npr. . al . az izlazne brzine i obodne brzine. 228).0.hd) pretvara u kineti~ku energiju pamog mlaza koji se . S n aga tu rb in e n a 0 b od u lopatienog kola Pu je Pu = qu(cl cos al + Czcos az) gdje mare: q protok pame mase. - - - Obodna brzina U odredena je promjerom lopatienog kola d i brzinom vrtnje n U = dnn Korisnost na obodu lopati~noga kola 7Ju jest omjer snage na obodu Pu i teoretske snage Po (vidi str. kod akcijskih stupnjeva kod reakcijskih stupnjeva 7Ju = Pu/Po = [(ulc. . Pri naglom rastereeenju mogla bi da pobjegne do brzine koja odgovara omjeru (ulc. pame turbine imaju dodu~e manju korisnost nego stapni strojevi.5 0.6. . U obodnu brzinu kola (lopatica). Stoga su idealni strojevi za pogon elektri~nih generatora. . ali zu zato jednostavnije i lalli te i u tom slu~ju dolaze u obzir.dobivamo pri optimalnom omjeru (ulCI)Opt oji k iznosi: 0.Cl na ulazu u rotorske lopatice i Czna izlazu iz njih .akcijsko) ili u statoru i rotoru (pretla~no djelovanje . Apsolutne brzine mlaza .) Najvecu korisnost 7Juma. Osim toga turbina se moze okretati samo u jednom smislu. u prvom redu jednoli~niji pogon i vecu moguCnost izvedbe od najmanjih do najveCihjedinica (0.. Izpu~na je para u njih prakti~ki bez ulja. .reakcijsko). Kod manjih izvedbi..ovisne su od raspoloZivog entalpijskog pada u staroru samom (stalnotla~no djelovanje . 230 .. pokretne lopatice rotora .djelovanjem na .0.Pame su turbine brzi rotacijski strojevi koji rade povoljno pri konstantnoj brzini vrtnje. U usporedbi sa stapnim pamim strojevima pame turbine imaju stanovite prednosti.

236) upotrebljavaju se kondenzacijske pame turbine s odvojcima za paru. 0. 231 .72. no veee se vrijednosti lIIogu postiCi samo najboljim izvedbama (oblik kola. .turbine na otpadnu paru (iz drugih izvora) imaju samo niskotlacne stupnjeve..985 0. materijal!). Obodnu brzinu smanjujemo stupnjevanjem brzine u vi~e rotorskih vijenaca lupatica (Curtisovo kolo) iIi izvedbom s vi~e akcijskih iIi reakcijskih stupnjeva. . . Unutarnja snag a turbine Pj iznosi Pi gdje je Ah Unutamja = qAh gubitke trenja .0. Pri regenerativnom zagrijavanju napojne vode (str.0. . .. . 228)..0..'i obzirom na Cvrstocu turbinskog rotora brzine vrtnje n ogranicene su maksiIIIlIlnimobodnim brzinama u koje iznose 120.76 0.78 0. .protutlacne turbine koje iskori~tavaju samo gomji dio entalpijskog pada.80. 30 40. 400 mls. srednjetlacnih i niskotlacnih) koji mogu biti rasporedeni u nekoliko kuCi~ta pa i na vi~e osovina. .70. Imaju velik broj stupnjeva (visokotlacnih.mehanicke iznose: korisnosti 'Im i cjelo- Vrsta turbine velike.86 0..600 vrijednosti tlaka p i temperature mala srednja T pare ispred turbine: velika p (bar) 15..stvami entalpijski snaga Pi manja pad (vidi str.98 0. .. Izvedene turbine vecinom su kombinacije osnovnih tipova.0.60.70 'Im 0.79 71 . i ventilacije: Pi < P u' BuduCi da su ti gubici neznatni. Industrijske parne turbine su turbine prilagodene posebnim potrebama.97 0. 500 T ("C) 320.58.. 200 500. Upotrebljavaju se u parnim terrnoelektranama. . .). uzimamo da je unutarnja snaga Pi priblizno jednaka obodnoj Unutarnja korisnost 71iiznosi 71i = Pi/PO"" 'Iu Najveee vrijednosti unutamje korisnosti turbina kupne korisnosti 'I = 71j'lm parnih 71j. 0. .85 0. 450 Vrste tu rbi na: Kondenzacijske pame turbine iskori~tavaju say entalpijski pad (od tlaka svjefe pare do kondenzacijskog tlaka).: .. . . (Upotrebljavaju se takoder za toplane. npr. mnogo stupnjeva srednje male. . 70 450.50 100.. nekoliko stupnjeva osobito male Najuobicajenije snaga 71i 0. imaju manji broj stupnjeva (visokotlacnih i srednjetlacnih) pa su razmjerno manje. .68 < 0. .. je od obodne Pu za unutarnje snazi Pu: Pi "" Pu.

30)q Ovisno 0 temperaturi rashladne vode postizemo u kondenzatoru tIak s vodom iz okoline 0.Tk = 0... zbog eega rashladna voda mora uvijek biti hladnija od pare: Tv2< Tk. U kondenzatoru predaje para pri konstantnom tIaku pz toplinski tok <P.iz rijeke. 221. .Tvl) = U pov~inskih kondenzatora toplina mora prolaziti kroz stijenke. Pri brzini rashladne vode u cijevima v = 1.T = Tv2 - Tv! = 5. . 15°C b) pri dovodenjuvode iz rashladnog tornja 20. .08 bar U pov~inskom kondenzatoru. iako je rashladna voda obicne prirodne CistoCe. .iz bunara 5 .) .. U kondenzatoru na rnije~anje kondenzat se mije~a s rashladnom vodom pa cistoea takve mje~avine zavisi od Cistoee rashladne vode. 25°C ... Zrak u pari (koji se u kondenzatoru ne kondenzira) isisavamo iz kondenzatora posebnim zracnim pumpama iIi ejektorima (vodenim iIi parnim mlazom). . . . onda je <P q(hz.07. . . Da bismo postigli ~to vea podtlak u kondenzatoru. (Prosjeeno mozemo za protok pare q = 1 kgls racunati s pov~inom od 75. dobivamo potpuno Cist kondenzat (destilacija!) koji je vrlo prikladan za napajanje parnih kotlova. .. .0. .KONDENZACIJA Iz parnog stroja otjece protok q vecinom vec mokre pare (x > 0. 4100 W/mz K. Zanemarimo Ii neznatan neposredni prijelaz topline s kondenzatora na okolinu.. 10K Zbog toga je potrebna vrlo velika koliCina rashladne vode.9) tIaka pz i odgovarajuce temperature Tz te specificne entalpije hz. jezera iIimora O. mora rashladna voda biti u odgovarajueoj mjeri oCi~cena (kemijski omek~ana). ..zbog cega se potpuno pretvara u kapljevinu (kondenzira) i obicno jo~ ne~to pothladi do temperature kondenzata Tk « Tz) i entalpije hk' !Tz . . a njezin protok qv zavisi od protoka pare q i iznosi u pov~inskih kondenzatora qv = (50.hk) = qvC(Tv2. .5 . 0.5 K). prelazi toplinski tok <Pna rashladnu vodu. . Proracun prolazne povrsine kondenzatora vidi na str. koja se pri protoku qv ugrijava od temperature Tvt na Tv2' Ako je c specificni toplinski kapacitet vode.05 bar s vodom iz rashladnog tornja 0. 2. 35°C.5 rnIs iznosi koeficijent prolaza topline k = 2900.04. 60)q u kondenzatora na mije~anje qv = (25.. Upotrebljavamo Ii tu mjdavinu za napajanje parnih kotIova. .100 232 mZ. u kondenzatora na mije~anje para i rashladna voda su u neposrednom dodiru pa se konacne temperature izjednacuju: Tv2 = Tk' Ulazna temperatura rashladne vode TVI iznosi: a) pri dovodenjuvode neposredno iz okoline Ivl . dopu~tamo samo neznatno zagrijavanje rashladne vode u kondenzatoru: t!J.

PI hi 5 T2 P2 h2. 2 Tv P hv 3 T P h 4 T. veeinom za pagon elektricnih generatora u parnim termoelektranama. Pa h..(hi .- ---~S1. h ~ hJ 233 .) za .h2') za . a tako i u Ts-dijagramu: Stanje TempeSpecifi~na na mjestu ratura TJak entalpija 1 T. Karakteristicna mjesta razlicitih toplinskih stanja oznaeena su u shemi brojevima od 1 do 6. 6 Tk P2 hk Promjene specificne entalpije vode-pare !!r 11 6 "-T. 1 i 2 u Ts-dijagramu gotovo identicne.PARNA POSTROJENJA Kondenzacijska parna postrojenja namijenjena su iskljucivo za proizvodnju mehanicke energije. hk) za + (h.hv) za -(h-h. Kod kratkih parnih vodova izmedu parnog kotla i parnog stroja (turbine) IlIkoder je T~ TI pll su toeke 3 i 4 takoder i P ~ PI i zato gotovo identicne. Jednostavno kondenzacijsko parno postrojenje s kruznim protokom vode-pare q prikazano je u siijedeeoj shemi: R Pk K C T G Ko Pko - - spremnik napojne vode napojna pumpa parni kotao parni cjevovod paroi stroj (turbina) elektricni generator kondenzator kondenzatnapumpa Voda-para na kruZnom putu mijenja svoje toplinsko stanje.-hk) - stanja: h.-.: 1 5 zbog promjene 1-2 u napojnoj pumpi za + (hv 2-3 3-4 4-5 5-6 6-1 u parnom kotlu u parnomvodu u parnomstroju (turbini) u kondenzatoru u kondenzatnojpumpi - za + (h.(h2.) Za jednostavno kondenzacijsko parno postrojenje mozemo obicno uzeti daje Tk ~ Tr ~ Tv i hk ~ hr ~ hv pu su u tom slueaju toeke 6.

So) Za pretvorbu u rad ostaje neiskori~ten jo~ i eksergijski gubitak zbog gubitaka u parnom vodu ~ i gubitak zbog kondenzacije pare pri temperaturi ture okoline To (Tz > To) <Pko Tz..h = Pi + 234 .. = 4>k + 4>e 4>0 = q(h = 4>. = 4>d - tp. koja je vi~a od tempera- = q(hz .hd = Po hz) Unutarnji gubici u stroju tp. za zagrijavanje napojne vode. Osim toga cesto se iskori~tava jo~ i otpadna toplina ispu~ne pare iz pomocnih parnih strojeva itd.. = 4>. .hd = hI - hz odgovarajuCi toplinski tok odreduje teoretsku snagu stroja = 4>e - + <Pko) = q6.he) qTo(s . 4>. - (<Pc + <Pko <Pi)= q6. S ugljenom dovodimo u parni kotao toplinski tok 4>. Zbog gubitaka u kotlu <Pkna napojnu vodu prelazi samo toplinski tok 4>k' Tome se pridruzuje toplinski tok 4>0~to ga dovodimo s toplom napojnom vodom. Para donosi iz parnog kotla toplinski tok 4>. i to stoga ~to je temperatura kondenzata koji pritjece u spremnik napojne vode vi~a od temperature okoline (pogotovu pri hladenju kondenzatora vodom iz rashladnog tornja). - smanjuju toplinski tok na 4>. = q(hz. - ho) Od toga toplinskog toka za pretvorbu u rad sposoban je samo eksergijski tok = qe = q(h .~I .he) Preostalom raspoloZivom 4>d padu entalpije (<Pc 6. ~ "2.i odreduje unutarnju snagu stroja P. jer je njezina temperatura Tv obicno vi~a od temeprature okoline To (Tv> To).

BHj Najlo§ija je korisnost eksergije 'le' Da bi je popravili.. 235 ii . Vlastiti potro~ elektriene energije u centrali Pp slu!i za pogon elektromotora za dizalice i transponne naprave (transport ugljena i pepela). ..'Id = !!. za ventilatore..Zbog dodatnih mehanickih gubitaka u pamom stroju 9'm smanjuje se unutarnja snaga pamog stroja Pi na efektivnu (stvarnu) snagu na osovini stroja (turbine) Ph a zbog gubitaka u elektricnom generatoTu 9'. Temperature su vrlo ograniCene (otpomo~u stijenki pregrijaea) i iznose 360.10% snage generatora p. tako da njihovu razliku motemo zanemariti (Ty ~ To). koji iznosi prosjeeno priblimo 8. . te!imo §to veCoj eksergiji pare. snaga generatora p. BHj parne centrale p./Pi 11. 'lIb' '1. smanjuje se snaga Pe' §to je centrala predaje l1U'di. . pumpe itd. dok su tlakovi gotovo neogranieeni i iznose 12. 560 (..C.hd/e 'I'b = 'I. lIi = Pi/PO= f>hlMd IIm = P.' - Pel Pg =- Pe...Iq f>hd . Korisnost pamog kotla termicka 1Ik = ~/<I> q(h-hy)/BH. = 110) - eksergije raspolo!ivog pada entalpije ukupna 'le = e/(h'Id = !!. 300 i vi§e) bara.'Ith''II''Ig'-=~ <I> p. onda vrijedi <1>0=0 pa je '1'0' = 'Ik .' 'I. < Pt)...hd/(h - ho) pamog stroja unutarnja mehaniCka . 160 (. = lIi IIm = P. koju posti!emo §to vi§om temperaturom pare i odgovaraju~im visokim tlakom.. 650) . dalje za rasvjetu i grijanje te napajanje razlicitih elektricnih uredaja u centrali. Za taj potro~.. .ukupna (turbine) elektricnoga Cjelokupna generatora korisnost IIg = Pg/Pt Pe.. '1'01= 'Ik+ -. ( <1>0 ) Kad je temperatura napojne vode Ty pribli!no jednaka temperaturi okoline To. jo§ je manja (P.

h - [q(hl . u spremnik napojne zagrijaCima ogrjevna se a kondenzat vodimo vode . koja prilazi - 236 .na izIazu iz turbine u kondenzator. h2 . iz koje odvodimo kod prvog odvojka I (pri tlaku PI) protok qh kod drugog odvojka 11 (pri tlaku Pn) protok qlJ dok qlJ prelazi nakon preostali protok q ql potpune ekspanzije u kondenzator. . Zato se cjelokupna korisnost poveCava i to prosjeeno za 6 do 12%. se para Unutamja snaga turbine smanjila se zbog oduzimanja ogrjevne pare protoka ql i qlJ te iznosi Pi = q6.h2) + qlJ(hlJ. u za- grijaCima s mije~anjem ogrjevna mije~a s napojnom vodom. . . 234). Oduzetim protocima zagrijavamo napojnu vodu u zagrijaCima Cl in CIJ. Toplinskom toku 4>0.vidi sliku. bit Cc smanjenje unutamje snage turbine znatno manje od poveeanja topline koju regenerativno dovodimo napojnoj vodi. hlJ .- U povdinskim para kondenzira.hr) gdje je hr specificna entalpija napojne vode u spremniku R. za ~to se potro~i oko 5 . U zagrijaCima Cl in Cn (te s kondenzatom ~to ga uvodimo u rezervoar napojne vode) prenosi ogrjevna para na napojnu vodu top1inski tok 4>g = ql(hl .h2)] gdje su specifiene entalpije pare: hi . 10% pare. Pri regenerativnom zagrijavanju napojne vode.hr) + qn(hn . prudrufuje se jo~ toplinski tok 4>g.~to ga s vec zagrijanom napojnom vodom dovodimo u parni s kotao (vidi shemu energijskog toga na str. Budue da je hr -< h2.na odvojku 11. voda se u jednom stupnju zagrijava za pribli!no 40 K.na odvojku I.Regeneratimo grijanje oapojne vode Iz pamog kotla dovodimo pami protok q u kondenzacijsku pamu turbinu s oduzimanjem.

protok pare pri ulazu u medu- - h2) + (h3 - h.H. bez odcijepa) unutarnju snagu Pi = q[(h1 . Za medupregrijavanje treba nam dodatni toplinski tok 4>2. a slijedeCi se odvodi smje~taju na drugu turbinu (T2).9. tako da u svakom slucaju ostane njena suhoea x ~ 0.turbini. gdje je dovoljna i mala temperatuma raz1ika T2 .v i od unutarnjih h. Taj se toplinski tok 4>2odvodi pri temperaturi T2' koja je u kondenzacijskom pamom postrojenju samo ndto vi~a od temperature okoline To. pregrijavamo paru u medupregrijaeu (dimnim plinovima parnog kotIa ili svjerom vrueom parom). (Pri peterostepenom regenerativnom zagrijavanju dolazi do kondenzatora samo jo~ 75 .) Zajednaku snagu turbine je stoga potreban osjetno veci dotok svjeze pare (q) nego pri turbini bez regenerativnog zagrijavanja.9).4h). U tom je slueaju prvi odvod pare u toeki stanja 2. 237 . ~to bi u niskotlacnim stupnjevima pamih turbina izazvalo nedopu~tenu er 0 z i j u lopatica.ho) koji se sastoji od dijela toplinskog toka q To(s u rad. Da to sprijeCimo. pa zato. od eksergijskih gubitaka q(e stroja q(4hd . .)] Medupregrijavanje pare je uvijek zdrufeno i s regenerativnim zagrijavanjem napojne vode. - - so) koji se ne da pretvoriti gubitaka parnog Mt. Medopregrijavanje Pri velikoj ekspanziji s visokoga poeetnog tlaka i temperature do vrlo niskog tIaka u kondenzatoru prdla bi para pri kraju ekspanzije u veoma vlamo podruqe (x < 0. Proizvodnja U kondenzacijskom znatan toplinski tok elektrime i topIinske eoergije (toplane) odvodimo s rashladnom vodom parnom postrojenju 4>2 = q(h2' ..50% pare koja prilazi turbini. .h2) pregrijac. U obim turbina Tl in T2 dobivamo pri jednakom protoko pare q (tj.To). nije upotrebljiva za grijanje (osim za grijanje koparnnih bazena itd.3= q (h3 pri eemu je q h . 234. vidi str. opeenito.

ho). moramo manjak nadomjestiti oCi~cenom (umek~anom) vodom iz okoline. osim toga. Pri razlicitim protutlakovima P2 post iremo slijedeee temperature T2 koje su prikladne za grijanje zgrada Hi industrijskih naprava (osobito u papirnoj. Dovod svjeze pare objema turbinama izveden je automatskim regulatorima tako da protutlaenom turbinom upravlja tlaeni regulator. tekstilnoj. nije vge potreban ni kondenzator sa svim uredajima za rashladnu vodu. prikladna je kombinllcija dviju turbina . Povi~njem protutlaka P2 smanjuje se d04u~ entalpijski pad Ah. Buduci da se. para iz stroja odvodi neposredno potro~ima topline. Tamo gdje se ne mofe vremenski potpuno uskladiti potro~ak elektriene energije i topline za grijanje.k potro~cima topline Q. ! t ! 238 L . zbog rega para postaje prikladnom za grijanje. Cjelokupno se postrojenje veoma pojednostavnjuje.umjesto u kondenzator . a time i unutarnja snaga stroja Pi = qAh. kemijskoj i srodnoj industriji itd. Ukoliko se say cisti kondenzat ne vraea od potro~aca topline u spremnik napojne vode. dok kondenzacijska turbina dobavlja ostatak potrebne mehanicke energije.kondenzacijske Tk i protutlaene Tp. a kondenzacijskom regulator brzine vrtnje. .Povi~enjem protutlaka P2 povisujemo i temperaturu T2 pare iza parnog stroja. Zbog povi~enja protutlaka P2 postaje suvi~an niskotlacni dio parnog stroja (turbine). ali zato ostaje za grijanje upotrebljiv say toplinski tok <P2= q(h2. Zato takvu paru vodimo iz parnog stroja . Stoga se znatno poveeava ekonomicnost pri skupnoj proizvodnji mehanickog rada za pogon generatora i topline za grijanj~.): P2 (bar) T2 eC) 1 100 2 120 4 144 6 1'59 8 170 10 180 12 188 16 201 'j . . Protutlaena turbina daje toliko mehanicke energije koliko to odgovara potro~ku topline.

prouzrocen izgaranjem. grotleni ili slican plin). smolastih ostataka itd. zbog eega u cilindar ulazi smjesa goriva i zraka (Ouo» odnosno cisti zrak (Diesel). 100 bar). a zatim se gorivo tek u cilindru pretvara u paru (plin) zbog kompresije i dovodenja topline sa stijenki. .. sluZi pri slijedeeem . Gorivo se za vrijeme kompresije zraka (koja nije tako velika kao u dizelskih motora) ubrizgava u posebnu komoru za izgaranje. . . Cisti zrak za izgaranje uvodimo u unutra~njost cilindra u kojem ga klip tako snaino komprimira (do 25 . smjesa odnosno cisti zrak U drugom se taktu (11) . koja se mijdaju sa zrakom u ventilu za mije~anje prije usisavanja ili u posebno konstruiranom usisnom ventilu.40 bar) koji pri slijedecem .Si s tern 0 t t o. uvodimo u cilindar u kojem je klip komprimira (do 7. Povecani Hak (60 . U motorima sistema OUo upotrebljavamo: . Izgaranje se zbiva najprije priblizno po izohori (Vk).500 bar) ~trcamo gorivo kroz fine sapnice za raspr~ivanje u cilindar. .usisni i ispmni. 700°C).. Smjesu goriva i znika za izgaranje. koja se u rasplinjacu (karburatoru) raspr~uju (ne rasplinjuju!) u zraku za izgaranje kao fina maglica.radnom . na~to u cilindru poraste tlak (25 . koksni. 4-taktui . U cilindru se stvara podtlak. benzen. Izgaranje u sistemu OUo zbiva se prilizno po izohori (Vk 1 iI - 1 1 I' t I I I vidi na str. .uz oba zatvorena ventila - i 2-taktni moton - - 239 .stapaju slliZi za vr~enje rada. pripremljenu izvan cilindra. 40 bar) da se pri koje kraju kompresije postize temperatura paljenja goriva (550 .x :i 1 II . a zatim po izobari (Pm. b) kapljevita goriva (benzin.stapaju za vr~enje rada. . u tom trenutku ubrizgavamo u cilindar. gdje izgaraju i oslobadajuci toplinu povisuju tlak koji djeluje na klip i obavlja mehanicki rad. tako da nastane uljna maglica koja u vrucem komprimiranom zraku odmah plane. Za motore s u Zare nom g I a v 0 m (»semidizelske m~tore«) up. U prvom taktu (I) klip se giba od unutamjeg (i vidi sliku indikatorskog dijagrama na str.radi lak~eg paljenja . koja se liZarena. 240). Sistemi Otto i Diesel . . . 240 lijevo) prema vanjskom mrtvom polozaju (e) pri otvorenom usisnom i zatvorenom ispu~nom ventilu.~trebIjavamo isto gorivo kao i za dizelske motore. .) zajedno sa zrakom za izgaranje neposredno u unutra~njost cilindra.radnom .MOTORIS NUTARNJIM IZGARANJEM Motori s nuiarnjim izgaranjem su klipni strojevi kojima dovodimo prikladna goriva (koja ne ostavljaju pepela.). generatorski.11 bar).. a) plinovita goriva (rasvjetni.S is tern Die s e I. Posebnom visokotlacnom pumpom (350. polute~ka i te~ka ulja (plinska i dizelska ulja). Pri svr~etku kompresije smjesa se pali elektricnom iskrom. . 240). alkohol itd. U dizelskim motorima upotrebljavamo jeftinija.ne hladi pa je zato 4 t a k t n i m 0 tor i imaju na svakom cilindru po dva ventila .slika na str.

zatvaranje raspora za ispiranje 5 . Svi se raspori otvaraju u odgovarajucem polofaju klipa.otvaranje raspora za ispiranje 4 .zatvaranje ispu!nog raspora 3 .poretak ubrizgavanja goriva 6 .s gdje znace: A . - - Indikatorski dijagram p p v Vs 4-taktni motori sistema alto 1 2 3 4 v 2-taktni motori sistema Diesel . U njih se smjesa goriva sa zrakom (Ouo) odnosno Cist zrak (Diesel) tlaCi (pod malim pretlakom) u cilindar kroz raspore (za ispiranje). zatvorene ventile Konacno se otvara ispu~ni ventil. 2 .zatvaranje . Stoga su laki motori sistema OUo veCinoma 4-taktni. nedostaci su pak: veee toplinsko opterecenje uz iste dimenzije. potrebna je posebna pumpa za ispiranje (u malih su motora pumpe nadomje~tene pumpnim djelovanjem kartera).otvaranje .otvaranje . s . 240 . Slijedi paIjenje smjese iskrom (Olto).komprimira (od e do i).povr~inuklipa. odnosno paljenje goriva ubrizganoga u vruCi zrak (Diesel).s~tak ubrizgavanja goriva 1 otvaranje ispu!nog raspora Pa E = Vc/Vi Barometarski tlak Kompresijski omjer = (Vk + Vs)/Vk Volumen kompresijskog prastora Stapajni volumen Vk Vs = As = 1td2/4 . a izgorjeli plinovi se istiskuju kroz isp~ne raspore.Ill).IV). d . a pri ponovnom stapaju (od e do i) istiskuje klip izgorjele plinove iz cilindra (eetvrti takt . ulafenje smjese odnosno zraka i ispiranje cilindra te istiskivanje plinova zbiva se za kratko vrijeme dok su raspori izmedu oba takta otvoreni. ventile nadomje~tene rasporima i jednolicniji zakretni moment. U usporedbi sa 4-taktnim motorima imaju 2-taktni slijedeee prednosti: vew snagu uz iste dimenzije. a zatim izgorjeli plinovi uz jo~ uvijek potiskuju klip (od i do e) i me nid (treCi takt .promjer klipa.zatvaranje ispu!nog ventila ispu!nog ventila usisnog ventila usisnog ventila 5- paljenje elektricnom iskrom 2 .stapaj. a tdki motori sistema Diesel obicno 2-taktni. 2-taktni motori imaju samo kompresijski i radni takt.t a k t n i m 0 tor i su veCinom bez ventila. a u sistemu Olto jo~ su i gubici zbog ispiranja izgorjelih plinova gorivom smjesom.

Hi . IDadenje je u manjih motora obiblo zrablo.. 2 snlz .On se sastoji od eksergijskog dijela (neiskori~tene topline koja bi se teoretski jo~ mogla pretvoriti u mehani~ki rad) i dijela koji nije iskoristiv za pretvorbu u rad...210 230.70 K do konable temperature 70....Strojarski prirutnik 241 . hladenja stroja.1020... a u veah vodeno. Zbog nepotpunog izgaranja.150160. .350 350..50 60. topline ispmnib plinova i ostalih gubitaka odvodimo iz stroja toplinski tok 4>2.. Prosje~ni indicirani tlak Pmed krere seizmedu ..C.EkonomiCnost motora 5 nntamjim izgaranjem S gorivom dovodimo u motor toplinski tok gdje su: B 4>1= BHi (kgls).. Daljnji gubici nastaju zbog prigmivanja i propusnosti klipova i ventila. I Budua da se u unutrdnjosti cilindra stvaraju veoma visoke temperature 1 (maksimalno do 2000 GC...broj taktova (4 ill 2). . i Pmed Vi. 2n1z . . koja se mote ugrijati za 40. 80 GC.640 Pri hladenju vodom najdjelotvomija je svjeta rashladna voda okoline.brzina vrtnje... Zbog gubitaka pri izgaranju (nepotpuno izgaranje) samo dio te topline I prelazi na izgorjele plinove..9 bar.broj klipa. 17 . Upotreba zrablog hladenja I ogranirena je zbog malog koeficijenta prijelaza topline a sa stijenki motora na s koeficijentom prijelaza I zrak. 2n1z - indicira- = = gdje su: d-promjer i cilindara..12 30. . 40K i konablom temperaturom do 50 GC (iznimno i do 60 GC).. .s-stapaj.. . 80 . vrijedi za dva)..100100.. a mehani~ku korisnost !]mpogonom motora iz stranog izvora.. (dvoradni cilindar n. Pri cirkulacijskom (optoblom) hladenju vodom (vozila!) ugrijavanje je 7. 5. Un uta r n j a s nag a motora Pi proizlazi iz raz1ike medu dovedenim i odvedenim toplinskim tokom Pi = 4>1 - 4>2 Unutarnju snagu Pi odredujemo neposredno pom~ prosjefuog nog tIaka Pmed u cilindru Pj Pmedd21f14 . z.. moramo motor hladiti. 90 . !]JII) pri remu efektivnu snagu motora P OOredimo korenjem. 350 "C. a prosjefuo matno ni!e).. Vi cilindara .200 a (W/m'K) 6.10K..7080.stapajni volumen svih Prosjecni indicirani tlak Pmed brzih motora ne motemo odrediti jednostavnim sredstvima..donja ogrjevna m~ goriva.. No motemo ga izra~ati iz efektivne snage motora P Pmed = P/(Vj . Pri hladenju morskom vodom ra~amo s ugrijavanjem za 20. Pri brzini rashladnog zraka v motemo ra~nati : v (mls) 1.30 40. pa se zbog toga temperatura 1 stijenki cilindara ustali na 250 .2 5. do konable temperature a: .. . Mnogo topline odlazi iz stroja j~ uvijek s vrlo vruam ispmim plinovima. .. .potro~ak goriva u jedinici vremena ..

.. . .12 glavom motora P iznosi = \2. ostali unutarnji gubici Cjelokupna korisnost a iznosi u najpovoljnijem kod kod kod kod 2% zavisi od optereeenja podrucju rada: motora tJ = tJ = tJ = tJ = 'I = kod lakih benzinskih plinskih motora motora s uzarenom glavom malih dizelskih motora velikih dizelskih motora 0.100 okr. Unutarnja korisnost '1j je omjer izmedu unutarnje snage Pj i dovedenog toplinskog toka <1>1 BHj. Diesel:k> 1).ls (3000.35 0. raspodijeljeni mo ovako: gubici hla<1enjem toplina ispu§nih plinova 28 % 30 % gubici zbog trenja itd..22 .. .6000 okr.. .22... .35 . . 0..zbog trenja u mehanizmu elektricnog generatora za sistem paljemotora i pogon pomoenih uredaja nja (Olto) ili pumpe za ulje (Diesel). ovisan 0 naanu izgaranja (Ouo: k = 1. . . 9) = 6. .4\ 242 . .lmin). a motora za vozila dosiZe do 12 mls (iznimno i do 18 mls). Mehanicka korisnost tJm uzima u obzir gubitke. . ventilatora za zracno hladenje Hi ventilatora i pumpe za vodu pri hla<1enju vodom itd.10 = 8. 240): '1j = PjlBHj = [(I k/E"-I) = - gdje znaCe:k faktor.26 0.3\ . . gdje znace: tJm - - Cjelokupna korisnost tJ tJ = tJitJm = PIBHi pribli- uzima u obzir sve gubitke u motoru koji su. u prosjeku. 25 (.. .ls (120.. Prosjebta brzina klipa v = 2 s n stabilnih motora ne prem~uje vrijednost od 6 mls. . 8 (. .cjelokupnu korisnost. " .25 0. .omjer specifiCnihtoplinskih kapaciteta (= cp/cv)' Unutarnja korisnost je dakle to veea §to je veei kompresijski omjer E. (efektivna snaga stroja motora P i brzine vrtnje n. . ovisi u prvom redu 0 kompresijskom omjeru E (vidi str. tJ .Brzine vrtnje plinskih i dizelskih motora iznose 2.34 0. 0. 2400 okr.lmin). 35) P = Pi tJm= B Hi tJ mehanicku korisnost. On je u motora sistema Ouo vrlo ogranicen zbog opasnosti od detonacije (kompresija gorive smjesef). 0. . . lakih motora za vozila 50. 0.27 .40 okr. dok u dizelskih motora taj omjer moze biti znatno veei (kompresija zraka!): - motori sistemaouo motori s uzarenom dizelski motori Efektivna snaga - benzinski plinski E E E E = 5. . 0.

2) pri s = konst (tj. i i :_.ia).ia). Daljn. lzotermna n rad (a lOb a) = m To(sz-sl) pz Konacna je temperatura To = TI = konst. o Ter-: - ~ 2" P2' 2 - i . Adijabatska kompresija(1. bez izmjene topline s okoli~em i bez unutarnjeg tren. lzentropska kompresija (1.2' = mllh = mCp(TITr) = ~ PI VI 1. rashladni uredaji -(12 bar).ia upotreba kornpresora su: daljinski transport plinova (36 bar). ukapljivanje zraka (200 bar). Potrebni rad (a' 2' 0 b a') n Pz (--n/ WI.) PI Pz (K-n/ l S !!hd 4I.0 : . Potrebni rad (a 20 b a) = mCp(TITz) = WI.pOlitropska kompresija s eksponentom politrope n > K (postize se priblimo kod brzohodnih kompresora bez hladen.KOMPRESORI Kornpresori su strojcvi koji kOmprirnirlUu plinove iIi pare na odredeni tJak. (_-IJ/Ilh Tr=TI--=TI ~ cp PI [ () l () 243 .z = mllhd K K-l h =-PIVI Ilhd [ 1- (. Za vrijeme kompresije treba odvoditi toplinu (a lOb a) Qo = m To(sz sI) WI 0 =mRTo1n~ . Prom~c Potrebni stanja pUna pri kompresiji kompresija (1-0) 1...-h2 !! h =h.I-ila' : P1 S2 :b - la SI rot 2. kernijski procesi (do 1000 bar i vi~).-h2' Konaena temperatura Tz= TI--= cp '1'1 PI () PZ (K-IJ/K 3.n-l PI Konacna ternperatura . Pomoeu njih dobivarno kornprirnirani zrak koji sluii za pogon pneumatskog alata (6.7 bar) iIi metaIurSkih peei itd.2') .

2')' ViSestepena kompreslja Vi~tepena kompresiia omogucuje da se.80 .71 1. bez obzira na vrstu kompresora (hladenoga Hi nehhidenoga) vrlo priblizimo izotermnoj kompre5iji.C 100..98 1.2' > W.2"> Wt. Vi~tepena kompresiia s meduhladenjem poskupljuje uredaj to viSe sto je veei broj stupnjeva.39 1000 1.n-t)/n Usporedivanjem razlicitih promjena stanja dobivamo: W.PI VI [1- (P2IPI)(n-I)/nJ Konacna temperatura Q = (K-n)/(K-l).56 1.y.o).2" = nln .0 1.I Odvedena toplina (a I 2" a" a) n < K (1- 2") (pasti- .2 > WI. Tlacni omjer svakog stupnja pri ukupno i stupnjeva je .46 1.15 600 1.2"/n T2" = Tl (P2Ip.C zrak* O..16 1.0 1. W1.09 1.ii je rad potreban za izotermnu kompresiju (Wt. Za rafunanje sa zrakom kao pregrijanom parom villi str. Potrebni rad (a I 2" 0 b a) WI.2")' Najveci je rad potreban kod nehladenih strojeva (Wt.x = Vp2lp.20 1.0 1. 244 . Stoga se obicno ogranicujemo na 2 do 4 stupnja. Kompresija do visokih /lakova Pri kompresiji na manje tlakove (do 30 bar) racunamo s realnim plinovima kao da su idealni.4.97 1.05 0. 169.o T2' > T2> Tr> To Najman.33 1.42 1. Time stedimo rad koji je predoeen u Ts dijagramu (desno) srafiranom povrsinom 2' I' 2" 1"2'" 22'. a najblire smo joj pri obilnom hladenju (WI. . Pri visim tlakovima moramo jednadzbu stanja korigirati faktorom k Vriiednosti faktora p O. Poli/ropska kompresija s eksponentom politrope re se priblizno kod hladenih stapnih kompresora).0 100 1.C 100..07 1.C p v =?k R T k iznose: bar I 0 1.03 300 1. Tt lza svakog stupnja kompresije hladimo ugrijani komprimirani pi in po mogucnosti do paCetne temperature To.

= As = d2~/4. I - A = Ao'lv odreden je ))volumetruskom korisno~u« 'Iv = V' / Vs (koja se znatno smanjuje poveeavanjem ~tetnog prostora) i faktorom Ao « I) koji uzima u obzir ugrijavanje plina pri usisavanju le propusnost slapa i venlila.15) V. . 1. 7) bar.2" racunamo s eksponenlom Zapravo se kompresija ne zbiva po politropi n.2".86 . s - presjek cilindra. Stupanj dobave iznosi: kod malih kompresora kod puhala (npr. . il broj paralelno djelujuCihcilindara u prvom stupnju (dvoradni cilindri racunaju se dvostruko). 0.n zaoslalog plina iz ~tetnog politrope n = 1. Indikatorski dijagram iznosi Stapajni volumen V. .0. .38. .stapaj. nl brzinu vrtnje u prvom stupnju./' . .70 A = 0.. a wpline (1 < n < le). . 0.08 (.90 A = 0.32. v 0. a vi~tepeDim postifemo u svakom stupQju tlacni ornjer 3 . za visoke peCi) kod kompresora za tlak do 7 bar Pogonska snaga za kompresor U nul a r n j a s nag a Pi slapnih kompresora s hladenim cilindrima pribliZno je odredena radom W1.82 . 245 . potrebnim za politropsku kompresiju (vidi sIr. Stupanj dobave - - - . vee. d ~ prornjer .92 = WI.s gdje znaCe: A ci1indra.04. . VsI stapajni volumen u prvom stupnju (niskotlaenom).) s konslantnim eksponentom zatim uz znatno odvodenje Pri tom zanemarujemo neznatni rad ekspanzije prostora. . (Rad WI. i to pri brzini vrtnje n Pi r I I 1 A> 0. 244 pod 4).4.0. .Stapnl kompresori l Jednostepenim stapnim kompresorima postizemo tlak do 5 (. . Stetni prostor Vo = Dobavni volumen (pri tlaku PI): V' Dobava kompresora s obzirom na volumen plina pri poeetnom tlaku PI (ispred kompresora) iznosi kod jednoradnih kompresora qv = AVslnlil gdje znaee: A stupanj dobave. . . najprije pribliZno po izentropi (n ~ le).

u obzir da je VI = Vo + V.2 i brzina vrtnje n gubitaka Po = W. Snaga za pogon turbokompresora Teoretsku Unutarnja gdje je unutarnja Stvarna snagu snaga odreduju izentropski rad WI.98.) " Pmed .4).W 1.n = qi::.hd/i::. Za vi~e su tlakove potrebni vi~stepeni kompresori.' snaga za pogon kompresora iznosi I I P=~~ gdje je mehanicka stapnih kompresora tfm = 0...78.h zbog vanjskih mehanickih snaga jo~jeveCa P = Pi/tfm = Po/tf = qi::.iemo takoder pomoeu prosjeenog indiciranog tlaka Pmcd U cilindru presjeka A i stapaja s pri brzini vrtnje n Pt' = pmcdAsn Prosjeeni indicirani tlak Pmed mozemo izracunati iz rada WI 2" (ako uzmemo . Ukupna unutarnja snaga za vi~e cilindara iznosi Stvarno potrebna korisnost Pi=~P. a cjelokupna korisnost tf =tfitfm' ' Dobavna kolicina (protok mase) turbokompresora dobiva se iz stvarne snage P.h korisnost '1i = PO/tfi gubitaka (trenja) = PO/Pi = i::.95. Turbokompresori Turbokompresori su radijalni (po konstrukciji su sliCni turbopumpama) iIi aksijalni (slicni parnim turbinama).7 (.hd protokom DObaVDU kolicinu mOZemo takoder izraziti poeetnim volumenskim qv i poeetnom gustoeom plina (! 246 .2 /V. .0.2'. .95 .hd/tf pri eemu je mehanicka korisnost turbokompresora tfm = 0. Pri kompresijskim omjerima preko 2.n = qi::.Unutarnju snagu za svaki cilindar odredu. 0.5 porast je temperature tolik da je potrebno meduhladenje. 243).. U jednom se stupnju postiZu samo manji kompresijski omjeri do 1. . .. cjelokupne korisnosti tf i izentropske razlike entalpija i::.hd q = tfP/i::. Kompresija se u turbokompresorima zbiva po adijabati (slueaj 3 na str.hd je veCa zbog unutarnjih Pi = WI.2.

PLINSKE TURBINE Plinske turbine u ~irem smislu su pogonska postrojenja koja se sastoje .. T2 T2' temperatura pri izentropskoj kompresiji. te!Dperatura zraka (vidi str. komore za izgaranje i turbine..0. 700 . Izgotjeli (dimni) plinovi struje nato kroz turbinu T koja dijelom svoje snage goni kompresor.TI)/'Iik = qcP (Tz' - T.protok cp . - patetna temperatura zraka.specificrri toplinski . adijabatska ekspanzija (s tr~njem) u turbini od tIaka P na tIak Pa' odvodenje topline u okoli~ pri tIaku Pa. 243). T.kona~a kona~a unutarnja korisnost kompresora. Za adijabatsku kompresiju treba kompresoru snaga Pik = qcP zraka. Krufni Proces plinske turbine motemo prikazati pojednostavljeno (bez vete gre~ke) pomoeu krulnog procesa zraka (vidi dijagram T.012 (kglkg) U komorama za izgaranje postiZu se kona~e temperature: u stacionarnim strojevima u mlaznim strojevima 700 .. Kao gorivo mozemo upotrijebiti jeftinija tekuCa goriva. (T2 . 850 . s). .od kompresora.pri otvorenom procesu .. Omjer potro~ka goriva B i protoka zraka q iznosi Blq = 0.) kapacitet zraka. obi~o petrolej iIi sli~o. . dok protok dimnih plinova koji nastaju u komori za izgaranje i struje kroz turbinu iznosi q' = q + B = q a ujedno se nematno mijenja specificrri toplinski kapacitet cp' dimnih plinova.008. u kojoj izgara gorivo ubrizgano neposredno u komprimirani zrak (pri konstantnom tIaku). dovodenje topline u komori za izgaranje pri tlaku P. . a preostalom snagom generator'G.stvarno postignuta 247 L .C 650. pomoeu kojeg rafunamo toplinski tok u komori za izgaranje'i snagu turbine. adijabatska kompresija od tlaka Pa na tIak p. 'lit< - gdje su: q .C Pri otvorenom procesu je q protok zraka kroz kompresor do komore za izgaranje. Promjene stanja zraka 1-2': 2'-3: 3-4': 4'-1. Kompresor K tIaa zrak iz atmosfere u komoru za izgaranje C.

Td topJinski korisnost kapacitet q' .18 0. mora biti: materijaJa komore a) temperatura T3~to vi~a.0. . T31Tt (pIPa)opt l1max Da bi se postigao ~to vea omjer 2. . Hi donju ogrjevnu najvi~u temperaturu u procesu (pri zavrktku dovodenja moc goriva. .T2. u sjevemim zem1jamaiJi na veJikimvisinama).a ona je ograniCenaotpomo~ za izgaranje i turbine.24 temperatura.3 0. l1e - - - korisnost gorionika. T4 . ima negativnu vrijednost). .potrobk goriva u jedinici vremena (kgls). b) temperatura Tt ~to nib.unutamju temperaturu pri izentropskoj ekspanziji. 0. S t v a r n a k 0 r i s n a s nag a cjelokupnog postrojenja pJinske turbine je zbog vanjskih gubitaka (trenja u lebjima. .85.)/l1e gdje maCe: B . Cj e I 0 k u p n a k oris 11 n os t postrojenja iznosi + Pik)/BHi = PIBHj = (Pit . korisnost turbine iznosi l1it = (TJ - Td/(T3 T4) = 0. pogon regulatora itd. turbine. a ona ovisi 0 temperaturi okoJine (stoga je korisnost veCazimi. T3 topJine). . npr.90) U nut a r n j a k 0 r i s n a s nag a cjelokupnog postrojenja pJinske turbine iznosi Pj Pit + Pik = (pri Cemu upotrijebljena snaga u kompresuru Pi!.) = 0. .88 (. 248 .22 0.87 Komori za izgaranje dovodimo topJinski tok = BHj = qcP (T3 .80.protok zraka dimnih dimnih plinova (=cp).8 8. Pri adijabatskoj ekspanziji dobivamo u turbini unutarnju snagu Pit = q' cp' (T3 gdje maCe: T4' - T4)111it = q' cp' (T3 cp' l1it .kona~u - pJinova (=q).5 3.temperatura Unutamja . kod izIaza iz turbine.0.6 5.5 3 3.specifi~ni ..Unutamja koristnost kompresora l1ik iznosi = (Tt <1> T2)/(Tt - T2.) manja P= Pjl1m gdje je l1mmehani~ka korisnost postrojenja. l1m Cjelokupna korisnost 11 ovisi u prvom redu 0 omjeru obiju krajnjih temperatura T31Tt (i to tako da raste s porasto~ tog omjera) i 0 tIa~om omjeruplPa. Svakom omjeru temperatura pripada odredeni optimalni tla~ omjer pri kojem je 11maksimaJan.

turbina. c) regeneracija topline.komora za izgaranje. Turbina mlaznog motora goni samo kompresor i tro~i T Pit = Pik/7Jm p gdje je 7Jm mehanifka korisnost stroja u cjelini. C .z.T5) zbog kojega plinovi istjero kroz izlaznu sapnicu velikom brzinom v v = tpV2l:1. tj.p= Po .hd (tp = koeficijent brzine.(To' .koji moramo dovoditi. Na slici su: Kh K2 . Da bi postrojenje p1inske turbine (5 otvorenim procesom) postalo ~to jednostavnije (a uredaji ~to manji i jeftiniji) zadovoljavamo se a:sto samo 5 dva stupnja kompresije i jednim stupnjem ekspanzije. = qCp(Tl - T2') = q'cp(T3 . vidi str. * MIami (reaktivni) motori koji slufe za pogon aviona imaju postrojenje 5 p1inskom turbinom otvorenog procesa. R .Poboljlanje cjelokupne korisnosti Cjelokupnu korisnost pobolj~avaju: a) vi~stupna kompresija 5 meduhladenjem.hladnjak.Pa i zato imaju za ekspanziju do okolnog tlaka jo~ uvijek na raspolaganju toplinski (izentropski) pad l:1. b) vi~stupna ekspanzija 5 meduzagrijavanjem. ~to poveCava ukupnu snagu nubina Pit.hd= ho' . upotreba vruCih izlaznih plinova iz poslj~dnje nubine.h5 = cp. E . a njen ufin ne upotrebljava se samo za obavljanje vanjskoga mehanifkog rada na osovini turbine. ame smanjujemo potrebnu ukupnu snagu za pogon kompresora Pi!<. vet plinovi izgaranja stvaraju potisnu (reaktivnu) silu svojim mlazom na izlazu iz stroja kroz naroatu sapnicu. 200).izmjenjivaf topline.kompresori. 249 . l:1. za zagrijavanje zraka iza kompresora. ~to smanjuje top1inski tok .To') Zbog toga iz turbine istjefu plinovi koji imaju jo~ matan pretlak spram okoline. a snage turbine i kompresora su: Pik Pit !.hd ' Za vrijeme leta ulazi u mlazni niotor zrak pod velikim dinamifkim pritiskom ~to smanjuje potrebnu snagu kompresora i poveeava potisnu silu mlaza. T . ~to daje potisnu silu F = q'v = q'tp'hl:1.

Odvedeni Faktor grijanja to pi in ski <Pc= q(h2.regulacijski (prigusni) ventil. diklormetan (metilenklorid) CH202. stvarnu specifienu entalpiju iza kompresora. . Ec = 5 . .TOPLINSKE PUMPE energije Toplinske su pumpe uredaji kojima crpimo . ugijitni dioksid CO2. C . Jednostavna kompresijska toplinska pumpa: K . nadalje monoklormetan (metilklorid) CH)CI. refrigerator (za okolinu: hladnjak) . I/m - - . amonijak NH) i sI. 250 .kondenzator (za okolinu: v s S n aga zagrijac). 15 (i vise).isparivac. sumporni dioksid S02. R 22 = = difluormonoklormetan CHF2C1 itd. osobito rami freoni (npr.cjelokupnu korisnost. Eo = <pJP pokazuje koliko »ogIjevnog toka« <Pcdobivamo upotrebljavajua snagu P za pogon kompresora. Kompresijske toplinske pwope su strojevi za hladenje i grijanje. npr.uz dodavanje . Promjene stanja pare: 1-2': adijabatska kompresija (s trenjem) od tlaka Pr na tIak Pc 2'-3: kondenzacija pri Pc = konst (odvodenje topline pri viwj temperaturi u okalinu) 3-4: prigusivanje u regulacijskom ventilu od tlaka Pc na tIak Pr (h) = h. R 12 = difluordiklormetan CF2CI2.kompresor. hI specificnu entalpiju prije kompresije. Pri malim tIacnim (i temperaturnim) razlikam8'taj je faktor znatno vea od I.mehanicku tok - korisnost. h2 .). h2.specifienu entaIpiju na kraju izentropske kompresije.h) Taj toplinski tok mote poslu1iti za grijanje okoline (»ogIjevni stroj«). Krutni praces u kompresijskim toplinskim pumpama obavljaju posebno odabrane pare.pogonski motor (elektritni iIi drugi).) 4-1: isparivanje pri Pr = konst (dovodenje topline pri niskoj temperaturi iz okoline). . 1/. V . R . za po go n k 0 m p re s 0 r a (stvarna) gdje znace: q protok pare. M .toplinu s nite temperature na visu.

378 0.0 - 251 .svaku posebno .max.202 0.75 42 Toplina isparivanja NH3 (pri +20 0c) iznosi r = 1189 kJlkg. Jakost otopine izrafavamo omjerom koliCine amonijaka i cjelokupne otopine . Er = 3 (i manje) do 12 (i vi~e).062 . * Apsorpcijske toplinske pumpe sluze za apsorpcijske rashladne uredaje. Najce~ce se upotrebljava amonijak (NH3) kao rashladno sredstvo. = q(hl Er = 4>IP . Za otapanje (apsorpciju) amonijaka u vodi odnosno u blagoj (nezasieenoj) otopini (malo. U tu se svrhu iskori~tava promjenljiva topivost nekoga rashladnog sredstva u odredenom apsorpcijskom sredstvu.294 0. Za grijanje u apsorpcijskom rashladnom uredaju tro~imo znatno vire energije nego .483 0.615 0.141 0. dobivamo upotrebljavajua snagu P za pogon kompresora.Dovedeni toplinski tok 4>.0.) iz koje opet izlucujemo amonijak grijanjem (vi~oj tempenituri odgovara manje .) potrebna je znatna toplina r + ra koju otopina oduzima okolini (te je »hladi«).25 641 ~ 209 0.152 0.155 0.406 0.2 0.: ~ Ta kJ/kg I 0. " .418 0.228 0.max pri temperaturi (0C) -10 0 +40 +10 +20 +60 pri tlaku -20 bar 0.0 0.h4) Taj toplinski tok sluZi za hladenje okolice (»rashladni stroj«). ali je ovisna 0 omjeru .071 +80 +100 ~II - - - 2.00 837 I 0. Apsorpcijom nastaje jaka otopina (veliko .068 0.306 0.701 0. Rashladni faktor pokazuje koliko »rashladnog toka« 4>.438 0.140 0. = NH3/(NH3 + H20) Najvecu topivost (zasicenje) prikazuje maksimalni omjer .314 0.max)' Prije ponovnog otapanja moramo amonijak i preostalu blagu otopinu .225 0. Pri malim tlaCnim (i temperaturnim) razlikama i taj je faktor znatno vea od 1.364 0.253 0.067 - Za otapanje je potrebna toplina otapanja ra' koja je gotovo neovisna 0 tIaku i temperaturi.512 0.5 0. a voda (H20) kao apsorpcijsko sredstvo.475 0. da bi nakon apsorpcije postigli temperaturu niZu od okoline.347 0.566 0.0 1.244 0.pri istom rashladnom uCinu za pogon kompresora u kompresijskoj toplinskoj pumpi. a iznosi: .325 0. npr. koji ovisi o tlaku i temperaturi.ohladiti najprije na temperaturu okoline.

9% Na2CO) 10.1 °C -55. Na2SO.4 % NaCl' 20.NO) - 2.2°C -33.) snijeg NaCl H2O NaCI NH. Hp HCI H2O HNO) H2O CaCl2 I 5 2 I 3 2.O°C .Rashladne smjese Sastavni Sastavine voda amonijev klorid (salmijak) kalijev nitrat (salitra) voda amonijev nitrat duicna kiselina (razr.) snijeg duicna kiselina (razr. H2O Temperatura poeetna °C +10 } J J I I dijelovi (tezinski) 16 5 5 I I 2 3 4 5 I I I 4 5 6 2 konacna °C -12 -15 -20 -20 -22 -40 I I I +10 +10 +10 +10 I } I I I } +10 natrijev klorid (kuh.6 % MgCI2 35.I°C -158°C -17.9 % NaNO) 2.CI H2O H2SO. I \ J 0 0 0 0 0 0 I I I I I -20 -25 -30 -32 -35 -40 8 5 7 4 4 5 kalcijev klorid I I I I I Najnifa ledista vodenih otopina (eutekticnih) 5.CI 41. H2O Na2CO) NH.NO) HNO) NaNO) H2SO.9 % KNO) 19.9°C -l1.5 % K2CO) 29.sol) snijeg kuhinjska sol salmijak snijeg sumpornakiselina(razr.NO) Na2SO.6°C -37.) amonijev nitrat natrijev sulfat snijeg H2O NH.CI KNO) H2O NH.NO) HNO) NH.) sumporna kiselina natrijev sulfat voda natrijev karbonat (soda) amonijev nitrat duicna kiselina (raze.2% NH.) snijeg solna kiselina (razr. Eutektiena vodeDa otopiDa NaCl ima (pri 15°C) gustofu (! = 1170 kg/m) i specifiCnitoplinski kapacitet cp (pri temperaturi t): 0 I °C -20 +20 3362 3320 3341 Jlkg K cp 252 - .IoC 2.7% NH.) natrijev nitrat (cilska sal.5°C -21.9% CaCI2 -18.4°C 36.7% KCI 18.

Ax = m(Xt-x. U hladnjaku H prelazi toplina sa smjese (stanja 2) na rashladnu vodu temperature pod rosi~tem smjese). nuto je ventilator Vt tIaei u prostoriju P.KLlMATIZACIJA I SUSENJE KJimatizadja Svrha klimatizacije je odIiavanje temperature i vlage zraka u zatvorenoj prostOriji u granicama teljenih vrijednosti.6: 1).Ah=m(ht-h. da bi se u dogrijacu G2 zagrijala do stanja 4. Stoga je ukljuCen hladnjak H. dok su zagrijae Gt i ovlazivac V iskljuCeni. dobivenu iz 5lanja ulamog (4) i stanja izlamog (I) zraka. Klimatizacija obuhvaea niz postupaka pO kojima se iz klimatiziranc prostorije P izJazeCi vlami zrak (stanja 1) mijda u mjeIKu M sa svjezim zrakom iz atmosfere A f5lanja a) u smjesu stanja 2 (koja je ovisna o omjeru mijdanja 3: 1 . . pri Cemu se smjesa hladi i su~i (od 5lanja 2 do stanja 3).) x ~3 . Konacno stanje smjese na izlazu iz hladnjaka (stanje 3) ovisno je 0 njegolIOj korisnosti.vjek odaje toplinu i iz/ucuje v/agu koje (po VDI2078 Izlucivanje vlage Temperatura zraka Odavanjc toplinc QC W ~ I I 18 12S 3S 20 120 3S 22 120 40 24 liS 60 26 lIS ~ pri polutdkom radu imosi odavanje topline 270W. a cada je ventilator Vt tlaci u prostoriju P. a rashladna se voda zagrijava. U dogrijacu G2 osu~na' se smjesa zagrije do odgovarajuce temperature T (stanje 4).. Stanje zraka u prostoriji P uzimamo kao toeku mijdanja p.t u stanje 1 smjesa preuzima iz prostorije toplinu Q=m. 1977) iznose o. a) Ljetni pogan Vanjski zrak treba hladiti i su~iti.) - - pri mirovanju i bez fizickog rada: - \ ~ ~ ~ ~ vlagu my = m. nakon cega Ccta smjesa u hladnjaku H (Ijetni rad) Hiu zagrijaCu Gt i ovlaZivacu V (zimski rad) proJDijeniti svoje stanje do stanja 3. Pri prijelazu m (kg) smjese iz stanja ..

Stoga su ukljureni zagrijai:! G. Taj se postupak vi~ puta ponavlja (2 Xi X 2' i 2' - 3 i 3' - 4) do izlazne specifii:!ne entalpije h. Ta se smjesa zagrijava do stanja 3' i mof«: u su~ari preuzeti vlagu do stanja 4. 254 . koja saddi stanovitu kolianu vode. i izlazne vlablosti Xi koja treba biti ~to veeom. Pri prijelazu m (kg) smjese sa stanja 4 u stanje 1 smjesa predaje prostoriji toplinu a preuzima od nje vlagu m. 3". a tada je ventilator Vt tlaa u prostoriju P. Optok treba ponavljati do zatrafene suhore tvari. Tako zagrijan zrak nato u su~ionoj komori prima vlagu koja ishlapljuje iz viable tvari te se hladi po izentalpi (h = konst) do stanja 2. a iz viable tvari je zrak preuzeo vlagu Pri optoi:!nom postupku mijdamo izlazni zrak (stanje 4) s ulaznim zrakom (stanje 1) u omjeru koji daje smjesu stanja npr. lu =' m(x. dok je hladnjak H iskljuren. treba smanjiti tu kolianu vode do f«:ljene vrijednosti.. u ovlafivafu V se vlafi i hladi do stanja 3.= m .b) Zimski pogon Vanjski zrak valja zagrijavati i vlafiti.hv) = mz(x. i ovlafivai:! V. Uzagrijafu G. Nakon toga se smjesa dogrijava u dogrijafu G2 do stanja 4. Zrak za smenje (vanjski) neka ima ulaznu vlablost Xv i ulaznu specifii:!nu en(h) talpiju hv (stanje 1).xv) . - X4) Suieaje v1aine tvari zagrijanim znkom Vlabloj tvari. . zagrijava se smjesa sta. nja 2 do stanja 2'. .(h. Za zagrijavanje mz (kg) zraka potrebna je toplina Q mv = m. ZagrijavajuCi ga po izohigri (x = konst) do najvi~ dopmtene temperature Tmax on prelazi u stanje 1'.

. elekt. osiguraf @ @ @ generator istosmjerni generator izmjenifni motor istosmjerni motor izmjenifni CD frekvencije mjeraf ---. tri paralelna = vodifa """'-' izmjenifna + +.L istosmjema i izmjenifna struja "'"'-' trofazni sistem vodifaspoj fusti spoJ rastvljivi vodifa D Y =w trokutni spoj zvjezdasti spoj o @ @ I +-!-D- ispravljaf. rasvjetno tijelo w vatmetar brojilo uzemljenje spoj s masom 4-=- 1 255 .ELEKTROTEHNIKA 51mboU - struja struja istosmjema - vodif vodifa krifanje ----1.--11-- namot @ @ -J- 8 I I ...sklopka otpor -111) galvski struJe (£) ampermetar vatmetar o-c.mjeraf cos registrirajuCi namot s odvojcima kondenzator kondenzator polarizirani troilo struje.zJotpor promjenljivi ommetar -E3. ventil izvor voltmetar 0.

A za svaki materijal.=1 t t Ij =0 zbroju o U svakom je zatvorenom krugu zbroj narinutih napona jednak umnofaka struja i pripadnih otpora (tj. Specifi<!ni otpor P ovisi 0 temperaturi T. I Zbroj struja -koje dolaze u neku to<!ku elektri<!ne mrefe jednak je zbroju struja koje iz te to<!ke odlaze.=1 Vi =. Dj e I a t n a (omska) v 0 d Ij i v 0 St G je recipro<!na veliana omskom otporu R G l/R = Alpl - = Specificna KirdIholrovi moDi vodljivost je y = 1/p. a sabrani su za najvamije materijale na str.ISTOSMJERNA ObmOY mon definira otpor R kao omjer napona STRUJA V i struje ] R = UtI V =I R I = VIR je razmjeran s duljinom Dj e I a t n i (ohmski) 0 t P 0 r R upravno I i obmuto razmjeran s presjekom A vodi~ R pHA P = Rll = .=1 = t (I R)i Snag. ~2) ili izvedenom jc:dinicom Q mm Im (A u mm'). no te su promjene pri prakti<!ki vamim temperaturama tako nematne da ga Cesto mofemo smatrati konstantnim. Koeficijent a takoder se mijenja s temperaturom. i nd istosmjeme struJe S nag a P istosmjeme struje jednaka je umno§ku napona V i struje I P = V I = ]2 R V21R Ra d W istosmjeme struje jednak je umno§ku snage P i vremena t W=Pt= VIt=I2Rt 256 .C = 293 K. tj. Specifi<!ni otpor PI pri temperaturi TI povetava se pri temperaturi T2 na P2 po formuli P2 = PI[l + a(T2 TI)] a = je temperaturni koeficijent elektri<!nog otpora mjeren u K-I. zbroj svih struja jednak je nuli . Specifi<!ni otpori PI i temperaturni koeficijenti a odreduju se obi<!no pri temperaturi TI = 20. P = s P e ci f i <! n i 0 t P 0 r koji je karakteristi<!an - Speaficni otpor P i presjek vodica A mjerimo koherentnim jedinicama medunarodn~ s'!stava jedinica (SI): Q m (= Qlm . zbroju padova napona) . 257.

13.1 43.0..00393 0. . -Iijevani .0041 0..0040 0.017 8 0.63 0.97 1.Iijcv sdIro . 0. ..43 0..03 0.38 l.0036 0.0165 0.-lijcvani .071 0..-pain 8ibI .00014 0.0006.00007 0.10 0.0.9 0.1.meki - .017 5 0.odoama«lim 0.958 10 17 4.wrena 0.Strojarski prirurnik 257 . -Iimni -ti<:a 88tII: -.5 10 1.0048 0.27.028 0.0040 0.aJuminijska =-- . 0.005 - 5 0.12 0.s ...0045 0.925 16..00392 0..5 57 56 7.00099 1..17 1. 0.029 0. .3 .38 0..~ orpori {!.8 2. . .rvrdo wreni vureni .7...srebro -.040 0. ..0055 0. - .0040 0..1.059 11 0.00005 0..13 0.. 0..08 0.00052 0.45 1.6.aman .3 61 18.055 0.8 10...08 0.29 0.5 5..25 0. .3 23 2.7.0013.004 0.0 ::IIIIiI.060 0.00392 0. ZIiI.0278 Specifima vodljivosl y m Qmm' 25 36 34..12 0. . .894 0.0045 . .69 2.0045 0.001 0.0.6 0. 105 Q mm2/m.07.specifiCne yodJjiyosti y i temperatumi koeficijenti elektriCnog otpora a razliCitih materijala (pri 20 oq Specifian olpor (! Qmm' m 0.21 0.0052 0..006 0.142 0.7.0040 - .32 14 14.5 2..10 0.00008 0..0041 0.6.uIfram zIato icIjc:zo(&10) an --- 0.-. 4 7 7.lijcvana .043 0.0 .0041 0. a za morsku je vodu {!= 3 .4 36 Tcmperatumi koeficijcnl olpora a Malerijal K-' 0.023 0.5 .04 Za desti1iranu vodu iznosi {! = 1010 Q mm2/m.kosiuena _I . .67 0. .00006 -0..001 9 0. .0 8. .1...mdo 8Ieti .09 0.00001 -.42 0.0041 0.12.0002 0.7 3.3.

+ In c) Elektrieni spoj triju otpora Spoj u zvijezdi (T-spoj) Spoj u trokutu (IT-spoj) Otpor medu stezaljkama R 1i2 Otpor medu stezaljkama R 1i2 = R. a dobiva se iz jednadZbe ~ .Spajuje djelatDib (omsldb) otpora a) Serijski spojeni otpornici pojedinaCnih otpora Ri imaju ukupan otpor R jednak sumi pojedinaCnih otpora (koji je vea od najveeeg otpora) R =i=1 Ri = RI f + R2 + . 3 R ' =. = In b) Paralelno spojeni otpomici pojedinacnih otpora Ri imaju ukupan otpor R koji je reciprocna vrijednost zbroja reciprocnih vrijednosti svih otpora (te je manji od najmanjega otpora). + lIRn jednaka je sumi Ukupna struja I koju propmtaju struja Ii kroz pojedine otpornike ~ .R' I I I lIR R. . . + R2 = RdR23 + R3d RI2 + R23 + R31 :!S8 . . . . . I = i=1 f Ij = 11+ h + . . +Rn te propu~taju struju Ii koja je u svim otpornicima jednaka I = I. . = 12= .=1 f lIRj = lIRI + lIR2 + .

20 259 . +0.:ermonapon mY +0. . .79 +0.841 t °C -220 -200 -150 -100 .65 .000 t °C 150 200 250 300 350 400 450 500 . . . +0. -1. .77 +0.602 3965.557 3618.682 3936.796 3531. ~to se iskori~tava za mjerenje temperature.20 0 +0. TermoelektriCni naponski niz (s obzirom na platinu) za temperatumu raz1iku medu lemIjenim mjestima 100 K (100°C i 0 0c) iznosi: Kovina (zlitina) Bi konstantan Ni Pt platinrodij (10% Rh) W Termonapon mY -7.56 .921 3850.65 +0."'idi str. +0.876 3502.To) je dakle temperatura To = NaroCito je pogodna za termometre na otpor platina. 256) PT = po[l + a(T . to = 0 °C. .7 -3.04 -1.194 Termonaponi ° Termitki se naponi pojavljuju na lemIjenim mjestiut ma dviju kovina ill slitina.080 3792.318 3705. +0.114 3416. = 273 K. Ciji j~ temperatumi mdicijent elektrienog otpora a lineamo ovisan 0 temperaturi. a = (3907.955 3474.72 .841 .239 3734.035 3445.To)] gdje su.716 3560.761 3907.159 3763.523 3994.637 t °C 550 600 650 700 750 800 850 a 10-6 K-1 3589. . .67 . (}o tu QC.specifiCni otpor pri temperaturi . 3878.~erenje temperatnre otporom Termometri na otpor iskori~Cuju ovisnost djelatnog otpora PTO temperaturi =.398 3676.94.90 Kovina (slitina) Ir Ag Cu Au Fe kromnikaJ 1. Oni rastu s porastom tempe-0 rature. -3.88 +2.47 . (T .478 3647. . .091 4023. .0.578 t) 10-6 K-1 a 10-6 K-1 3821.67 +0. .50 0 50 100 a 10-6 K-1 4035.80 +1.

75 33.04 48.876 8.49 15.152 10.69 .216 7.186 0.65 -5.51 20." Termoe/ektricni noponi pri temperaturi T za razlifite kovinske parove s obzirom na baZdame temperature 0 i 20°C Temperatura t °C -200 -150 -100 konstantan O°C -8.31 21.00 2.91 27.75 -2.763 8.316 2.113 0.224 5.260 6.60 17.66 0.251 3.054 -0.75 16.17 48.323 1.90 12.30 5.822 12.223 11.51 0.203 2.436 1.80 1.62 35.71 19.36 22.619 4.423 13.21 14.10 9.16 47.000 0.10 6.89 51.665 3.80 -3.51 18.13 10.224 14.60 4.95 13.34 30.625 6.432 8.732 4.741 11. 750 -9.319 8.884 9..738 14.31 43.108 4.56 19. 52.22 49.46 -0.790 7.60 -4.11 23.87 45.64 39.299 0.45 44.41 13.09 49.36 39.16 12..eljezo- Kromnikal nikal 20°C I Platinrodij .55 40.20 -7.72 42.23 33.50 34.536 13.23 28.643 1.025 1.13 8.755 2.530 0.039 10.15 10..822 14. 46.935 12.11 26.65 5.37 8.56 -1.138 13.95 26.22 3.36 11..70 32.59 38.03 29.15 -6.00 2.625 14.00 27.34 37.09 0.33 9.78 24.70 15.85 21.628 11.40 18.778 3.02 4.43 32.65 22.337 14.36 46.16 25.80 29.570 10.29 16.32 7.221 4.51 42.67 36.14 31.718 5.997 9.329 7.336 11.14 260 .58 52.868 .30 35.05 1.457 10.138 3.25 45.54 36.89 50.98 24.85 30.67 41.912 1.56 38.738 6.92 20°C O°C 2.677 7. platina O°C 20°C I 50 0 50 100 150 200 250 300 350 400 450 500 550 600 650 700 .111 5.025 13.147 6.605 5.935 15.63 53.24 48.33 7.35 41.941 I 800 850 900 950 1000 1050 1100 1150 1200 1250 1300 1350 1400 1450 1500 .2.

02205 .658 8 0. Prvi Faradayev zakon Struja I koja protjeee elektroJitom izlucit ce na elektrodi u vremenu t masu m m = alt gdje je a - elektrokemijskl ekvivalent.1929 2. izlucene Istom strujom u istom vremenu.329 4 0.3041 0.1260 0.010 44 * Valencija se odnosi na vezu kovine u kemijskom spoju.289 3 0.338 7 0. odnose se medusobno kao kvocijenti relativnih atomskih masa A i kemijsklh valencija v tih tvari ml m2 =~ = AJ/vJ a2 A2/V2 261 .405 2 0.238 4 0.160.202 7 Materijal* .Faradayevl zakonl Faradayeva konstanta F je umnozak Avogadrove konstante - NA = 6.6151 0.078 9 1.0395 0.307 5 0.10-18 As F= NAe = 96353As/mol Elektrokemijski ekvivalent a odreden je molskom jom v elementa te Faradayevom konstantom F masom mm i valenci- kg/A s Vrijednosti elektrokemijskog o Materijal* I ekvivalenta nekih materijala a (u mg/A s = 10-6 kg/A s) °a I zluminij bakar - jednovalentni dvovalentni ciok blij tositar - - dvovalentni retverovalentni magnezij aatrij llikal dvovalentn i - trovalentni a mg/A s 0.093 2 0.0735 0. Drugi Faradayev zakon Mase ml i m2 razlicitlh tvari.0829 0. zlato fiva olovo platina srebro !eljezo - - - * kisik (anion) vodik (kation) dvovalentno trovalentno jednovalentna dvovalentna mg/A s 1.1023 mol-I I - elementarnoga naboja e = 0.6812 0.505 7 1.1180 0.

U vakuumu (a to vrijedi prakticki i za zrak) relativna je permeabilnost Pr = 1. Smanjimo li zatim jakost magnetskog polja do nule. Jakost magnetskog poija H (A/m).relativna permeabilnost. 262 . Relativna permeabilnost Pr (bezdimenzUski broj) ovisi 0 materijalu i jakosti magnetskog poIja H. kruznom) prstenu (obodne) duljjne I H = lw/I Smjer magnetskog polja odreduje se »pravilom desnog vUka«: podudara Ii se smjer aksUalnog pomicanja vUka sa smjerom struje U vodicu. ~to ga u razIicitim lima izaziva magnetsko polje jakosti H B = <P/A= pH = PoPrH gdje su: A presjek. (Znak ~ znaci da promatrac gleda u smjeru struje. ostat ce u Celiku remanentni magnetizam BR. koju najlakSe odredujemo elektricne struje I. Za feromagnetske materijale prikazujemo ovisnost gustoce magnetskog toka 0 jakosti 'magnetskog polja »krivuljom +8 magnetiziranja« B = f(H).) Gustota magnetskog toka (magnetska indukcUa) B (T = Vs/m2) materija- je magnetski tok <P(V s) na jedinicu povr~ine. magnetsko ce polje imati smjer okretanja vUka. b Prvo magnetiziranje Celika prikazuje pOCet" na (»djevieanska«) krivulja (a). Po stora (vakuuma). iznosi - na okomitoj udaIjenosti r od beskonacno dugog vodica H = 1/2rrr u sredini kruZnog vodiea (= 1 zavoj) promjera d H = l/d u sredini svitka sa w zavoja na cilindru promjera d H = lw/d u sredini svitka sa w zavoja na zatvorenom (npr. Na slici struja ulazi okomito u ravninu crteZa.257. a znak 0 znaci da gleda suprotno smjeru struje. Magnetiziranjem Celika do zasicenja u jednom (b) i drugom smjeru (c) krivulja magne-B tiziranja opisuje petlju (»histereza«). P permeabilnost. koji +H -H mozemo poni~titi samo suprotnim magnetskim poljem jakosti HK (»koercitivna sila«). Permeabilnost Jlo = - - - permeabilnost praznog pro- praznog prostora Po je konstanta 1. Pr .MAGNETSKO I ELEKTRICNO POUE magneta ili oko vodimjerenjem Magnetsko polje nastaje oko polova permanentnih ea elektriene struje. 10-6 Vs/A m.

-' .../ 1. Induktivitet svitka sa Zeljeznom jezgrom zavisi od nagiba krivulje magoetiziranja (PoPr = B/H)./ /'" 1/ .0 .-.-/ lY" 060 0.? .:zici) imaju vrlo (prakti~ki zanemarivo) usku histereznu petlju.dinamo-/im transformatorski /im cd- eelieni /ijev sivi /ijev Nosivost magneta Na nosivim polovima magneta magnetske indukcije B i povdine ~ iz8DSi nosivost magneta F F = B2A/2po Induktivitet Induktivitet L nekog svitka sa w zavoja moZe se prikazati kvocijentom promjene magnetskog toka tP i struje I koja ga stvara L = wdtP/dl Svitaksa w zavoja kojemuje presjekA i duljina I ima induktivitetL L = PoPr w2A/I Induktivitet svitka hez Zeljezne jezgre (za zrak: Pr = 1) je dakle konstan. Krivulja magnetiziranja B Krivu/ja magnetiziranja 1.00 B 0.-' .---:. telici za permanentne magnete (magnetski tvrdi relici) imaju vrlo ~iroku aillereznu petlju. telici pogodni za izmjeni~ne magnete (magnetski meki ..I 1aII.-' / .-'/ / / / . 263- Energija svitka iznosi .'0 020 ) o '00 I---1--160 250 '00 630 1000 H 1600 2500 / Looo Aim 10000 ab .: \'0 L-----./ - V 1.80 T \60 = f(H) za meki celik i sivi lijev B = f(H) za meki celik (1) i sivi lijev (1l) .20 .

. 4.2 .. 8 10<.9.. Jakost elektricnog polja E (VIm) izmedu dviju paralelnih ploea medu kojima je napon U.elastini tvrdi porculan staklo lak kriljevac tinjac tvrda Ijepenka ulje (Iransformalorsko) 3 . 1S.. ..4 20 ... 70 - polivinilklorid - .30 8 . 10-12 A s/V m Dielektricnost izolatora 8r zavisi od materijala (izmedu ploea) i izoosi za vakuum Br = I.8 20 2..7.. 6...20 650 6S 60. 100 2.3 S. 2. 7 10.40 1050 - 1...C 10" 10" S.... 9 2 ... 2..... = 1... Dielektricna konstanta praznog prostora 80 izoosi 80 = 8..30 7 .relativna dielektrienost izolatora. 4 10" ..... .dielektricna konstanta (dielektricnost vakuuma).12 I 130 8S 264 .10" 6 ... Vrijednosti za razlicite izolatore sabrane su u slijedeeoj tablici...8 8 . 3. 4 3 . .4.17 10" 2. . .10" S .Elektri&to polje nastaje izmedu medusobno izoliranih vodiea pod naponom (i opcenito: oko svakog statickog naboja).S 0. ...8 -40..meka . Specificni elektricni otpori. .006. +80 .S 11'8..60 10 . ... 30 4 .S. 38 12 ... za zrak 8.. +60 3 2.. 80... 1012 S .. 10" 10" 10" mramor parafin 4. iznosi gustoca naboja D (C/m2) Q D=-=8E=80BrE A ~ gdje su: E .3 100 SS.. 1012 6 .IO" 10".tvrda kremen mikanit asfalt - 8. izoosi E=!! a Na ploei koja ima naboj Q (C) na povrJini A (m2)..S 20 .8 3S .. . 6 10" 2 SO SO 30 . Er..7 3.7 10< .854 .... a njihova udaUenost a. 0.10 10"... S. 30 -30. .107 4 ..dielektricnost.. 20 - - 7S .. .. 10.. relativna dielektricnost i probojna cvrstoca elektricnih izolatora Specifibli otpor e Relativna dielektrinost Probojna vrstoCa kV/mm Doputena maksimalna temperatura Materijal am bakelit guma . 2...

na duljini I (m). + C. u svitku sa w zavoja koji llliruje inducirat Cc. Ta se sila F iskori§tava u elektromotorima..= Cl + C2+ . daje ukupni kapa- enet C C = L C. .Kapadtet Kapacitetom C definiramo omjer elektrienog naboja Q sabranog na dvjema dektrodama kondenzatorai napona V medu njima C = QIV Kondenzator kojemu je povrSinaparaleInih ploca A. I-I b) u serijskom spoju (poveCavase razmak ploCa)daje ukupni kapacitet C premajednadfbi IjC = L IjC. m 265 l .DCtskompolju gustoce B (T). iznosi F=BII Sila F je usmjerena prema manjoj gustoci magnetskog potia koje rezultira iz magnetskog poUa gustoce B i magnetskog poUa §to nastaje oko vodiea struje jakosti 1. Ako se magnetski tok tP mijenja u vremenu t. I-I Energija kondenzatora Wc = CV2j2 Vodlc eIektrlcne struJe u magnetskom polju 1. + IjC. B 2. F Inducirani napon Vj uzrokuje struju takvoga smjera da se 'IOdic giba brzinom v prema veCoj gustoci magnetskog polja B loje rezultira iz magnetskog poUa gustoee B i magnetskog poUa nastalog oko vodiea struJe jakosti [. .= IjCI + IjC2+ . u ma!. . Spoj vile kondenzatora a) u paralelnom dielektricnosti Br materijala spoju (povecava se pOvrSina ploCa). se napon Vj = -w(dtPjdt) Na tome se induciranom naponu Viosniva djelovanje elektricnih generatora. U vodicu duUine I (m) koji se giba brzinom v (mjs) kroz magnetsko poUe gustoce B (T) inducira se napon Vi (V) Vj=Bvl . a razmak medu njima . . ima kapacitet C C = BOBrAja Kapacitet kondenzatora ovisi dakle 0 relativnoj medu ploeama (izolatora). . Sila F (N) koja djeluje na vodic elektricne struje jakosti [(A).

+ XLn Xc b) u paralelnom spoju lIX =i=1 t = XCI + Xa + .. lIXcn lIXi lIXc = lIXc1 + lIXa lIXL = lIXLI + lIXL2 + . F r e k v e n c i j a f izmjeni(!ne struje ovisi 0 broju pari polova p i brzini vrtnje n generatora f = pn Normalnafrekvencijaizmjeni(!ne struje u Evropi je f = 50 Hz.5 5 600 20 40 10 10 12 8'h 500 24 48 6 Kruma frekvencija (pulzacija): w = 21tf Otpor za izmjenimu struju Brzina vnnje n okr. medutim. Broj Broj Broj Brzina vrtnje Broj pari pari n polova polova polova polova okr. + lIXLn Kut faznog pomaka rp izmedu struje i napona tan rp = X/R = (XL .=1 L n Xi = XLI + XL2 + . struja vremenski zaostaje za naponom.IZMJENICNA STRUJA Izmjenibri napon ~to nastaje u vodiama elektribrih generatora izaziva u zatVorenom strujnom krugu izmjeni/!nu struju odredene frekvencije. ako je XL < Xc. 3. .. . .. X jalovi otpor (reaktancija). + XCn + .5 150 125 R - Cjelokupni (prividIrl) otpor Z (impedancija) iznosi: Z = V + X2.25 5 4Y. struja prethodi naponu za kut rp.ls 6.zbog potiskivanja (skin-efekta) . - Djelatni otpor za izmjeni(!nustruju . . ta je razlika neznatna. Njoj odgovaraju slijedeCi brojevi pari polova p i brzine vrtnje n koje se najvi~ upotrebljavaju: .lmin 375 300 250 187. Pri niskim freitvencijarna. 256).Xc)/R Ako je XL > Xc.nije jednak djelatnom otporu za istosmjemu struju (vidi str. . 266 . lIwC = XL Xc Jalovi 'je otpor X = wL gdje su: induktivni otpor (induktancija) XL = wL - - kapacitivni otpor (kapacitancija) Spoj vile jaIovih otpora: a) u serijskom spoju X XL Xc = lIwC =.ls okr .125 4.5 2Y" okr.Imin p 2p p 2p 1 2 50 3000 8 16 25 2 4 1500 10 20 3 6 16'h 1000 12 24 4 8 750 16 32 12. gdje su: R2 djelatni (omski) otpor. .

Jednofazni Struja I Snaga p sistem prividna snaga djelatna snaga jalova snaga faktor snage - RadW Trofazni sistem I = U/Z= U!VR2+X2 p. omjer snage Pz = U2/2 (V A) sekundarne strane i snage PI = UI/I (VA) primarne strane. = V3. Linijski napon Linijska struja Spoj u zvijezdi U I I -S fa2Di napon fama struja Ca2Di napon Uf = u!V3 If = I Uf --------- Spoj u trokutu =U fama struja Snaga P If = 1!V3 snaga Spoj u zvi.92 za velike snage (npr. = 3 UrIr= V3. UIsinlfJ Rad W W=Pt = V3. 1 kVA) . 1000 kVA) ..UlcoslfJ jalova snaga p. = UI .ezdi Spoj u trokutu p. razmjerno je dobra (transCormatori nemaju gibJjjvih dije]ova): za male snage (npr. UltcoslfJ Pri racunaniu s~age P i rada W Caktor snage cos IfJodnosi se na fame djelatna Ur i If. tj. = PIU I = W=Pt=UltcoslfJ Trofazni sistem izmjenicne struje ima 3 napona kojima su faze medusobno pomaknute za kut 21t/3 (= 120°). P = UlcoslfJ p. UI P =V3. = UIsinlfJ COSIfJ PIP. izmjeniene struje namotu transformatora .= 0.= 0.985 267 i .. Transformacija - prividna snaga vrijednosti Inducirani naponi Uj u primarnom i sekundarnom odnose se kao njihovi brojevi zavoja w Napon Uz na stezalikama Uj t/UjZ = wdW2 sekundarnog namota je zbog gubitaka manii Uz < UI (WZ/WI) Korisnost transjormatora ".

000 17 0. peci.za peei za farenje. 1100.za radne temperature do 1700. kvarcilit do 1450.40 1.. d) .12 1.C rodij. silikarbon do 1400.C elektrografit za elektrode elektricnih peei itd.08 0. I c) za radne temperature do 1450. aluminija i kobalta (cekas ekstra. b) za radne temperature do 1350.45 1. peei za taljenje.00008 0.35 1.za kuhala. omaks 1.) .08 1.C Talite .66 - - 930 - I 0.C karborundni ~tapovi (silit. e) za radne temperature do 2300. volfram (Mo i W u redukcijskoj atmosferi!) . molibden.00005 0.00025 0. laboratorijske peci itd.06 1.000 52 Maksimalna radna temperatura .C. kantal itd.C slitine feljeza. nikrom itd.za laboratorijske peei.za peei keramicke industrije.97 cekas 11 cekas ekstra nikrom nikrom V kanta1 A kantal A.000 035 1100 1300 930 1100 1300 1350 - 1400 1500 1350 1400 1530 1530 1500 268 - . nikla i kroma (cekas.00006 0..C drugi) . industrijske peci. kroma.) . taljenje i temperovanje te peei u atmosferi sumpornih i drugih plinova. - Osnovni podaci idce upotreb/javanih otporniik ih materijala za grijanje Temperatumi koeficijent otpora K-1 0.ELEKTRICNo GRIJANJE Jouleova toplina Q (J) je toplina koja se razvija u vodicu otpora R (Q) kojim teee struja I (A) u vremenu t (s) Q = J2Rt Za elektricno se grijanje upotrebljavaju ponajvi~e slijedeei materijali: a) za radne temperature 800.00009 0.C 1370 Materijal cekas cekas I Specifini otpor Omm'fm 1. .C slitine reljeza.

76 7.82 1.90 1. Proraam pea .0 2.31 okrugle fice cekas 11 na §amotnoj podJozi pri tem- I I Dulj.2 3.65 1.81 1.51 17..004 .58 0.99 4.1roracuna se potrcbnao duljina odabrane I=.00 1.58 1.3 11.55 4.3 6.00 0.35 2.10 0.4 0.1 .08 25.7 21.60 0.80 3.006 Dopu§tena optereeenja ycraturi fice oko 800.46 10. 800 900 I 1000 1100 0.3 ficc R.02 1.70 3.60 0.80 2.30 16.8 9.10 13.52 5.88 4. U fice i njezin otpor b.. RI 269 . .21 18.90 0..8 14.) U2 R=- P lice I (m) .* mm aIm Promjcr I Otpor j 0.C.20 1. Za traZenu snagu elektriCnih grijalica P uz napon U odredujc se struja I = !. * mm aIm PromjerI Otpor 0.80 2.. masa gfm 5.75 2.2 1* A Struja 8.50 5. struju I odabere se iz tablice odgovarajuci promjcr RI za duljinu fice 1 m (o.0 1.10 0.6 2.16 6. .76 1.Toplina q (J/s mm2) §to je otpornicka fica za grijanje predaje u jedinici wancna s jedinice povriine pri razlicitim temperaturama fice imosi priblifno: Tempcratura lice Toplina I .25 23.0 '12.08 29.01 q Temperatura fice .7 4.44 3.3 1. 0.30 0.50 0./m).00 0.10 1.45 1.65 3.C Toplina q Jls mm' I 700.40 9. Pri800.90 21.95 2. .008 0.09 12.50 0.62 0.6 0.!!.02 0.00 0.25 0.37 Dulj.C: 1* A Struja 1.48 1.35 12.5 7. Iz ukupno potrebnog otpora R (0.21 I 2.8 1.50 0.7 3.C Jls mm' 0.29 fice R.06 5. masa gfm 0.30 0.60 6.22 1. .45 7. .7 16. 0.40 0.0 26.006 I .81 15.

1000 100 1000. normalni rad na alatnim strojevima.1 9.. 300 50 300.. precizni. * Potrebna rasvijetljenost E (Ix) prostoriia Opta rasvjeta Vrsta rada grubi osrcdnji Iini vrlo Iini osrednja 20. 5000 Pod pojedinim se vrstama rada razumijevaju: grubi rad osrednji rad fini rad vrlo fini rad lijevanje..0.r I I ELEKTRICNA RASVJETA Svjetlosni tok 4> (Im) je ukupna koliana svjetlosti koju rasvjetno tijelo emitira u svim pravcima. .35 Svetlosni tok 4> farulje s.. zemljani radovi i sI. .6 15. Svjetlosna jakost I (cd) je svjetlosni tok 4> na jedinicu prostomog kuta w I = 4>lw Prostorni kut w je dio prostora koji obuhvaea pla§t isjetka kugle polumjera r ako je A osnovica isje~ka w Alr2 = Rasvijetljenost (osvijetljenost) E (Ix) je gustoCa svjetlosnog toka 4> kojom izvor svjetlosti osvjetljuje povrsinu A E 4>IA = IIr2 = Rasvijetljenost opada dakle s kvadratom udaljenosti od izvora svjetlosti.1 17.3 10. 40.55 indirektna razvjeta 11= 0.rad na strojevima.kovinskom niti snage P (kod 220 V) P{W) 15 25 40 60 100 200 300 500 1000 1500 2000 tlI{Im) 112 194 322 555 1070 2500 4070 7550 17100 27500 42000 tlIlP(1mIW) 7.3 21.15. graviranje. zidanje i sI... Luminancija (sjajnost) B (cdlm2) je svjetlosna jakost koju izvor svjetlosti zraa s jedinice svoje povdine..8 8. 100 20 100.300 na najneradnog povoljnijem mjesta mjestu 10 50. montah.. 40 80 Lokalna i opb rasvjeta opb na na)nepoosrednja volj. atanje.1 18... mjcstu 20 10 30 15 40 20 50 30 75.7 12.. fina mehanika.5 13. cnanje i sI. 150 150..0 270 .40...0. Potreban svjetlosni tok 4>za osvjetljenje povdine A rasvijetljenoSCu E 4>= EAI1I gdje korisnost rasvjete 11 ovisi0 narlivii naanu postavljanja rasvjetnog tijela te o obliku i boji zidova i stropa (veta je pri svjetlijim zidovima): direktna rasvjeta 11= 0. kovanje.. ... pisanje i sI.5 7.

dizala itd. trolejbus). Brzinu vrtnje istosmjernih motora reguJiramo mijenjanjem uzbude (ekonomieno) ili otpornikom u seriji s rotorskim namotom (neekonomicno) ili mijenjanjem prikIjueenog napona.. Paralelni motori imaju »tvrdu karakteristiku«. znatno veei od nazivnoga (300% i vi~e).tj. Statorski i rotorski namoti medusobno su odvojeni: statorski je vezan na trofaznu mrefu. ' "~ n Pri opterecenju .na otpore pokretaea.250% nazivnoga). Motorf izmjeol~ne struje . 1. * Promjenu smjera vrtnje motora istosmjerne stroje postiiemo zamjenom stezaljki uzbudnog ili rotorskog namota. Paralelni (poredni) motori (imaju uzbudni namot vezan paralelno s rotorskim namotom).. Serijski motori (imaju uzbudni namot vezan u seriji s rotorskim namotom). tramvaj. Kompaundni motori su kombinacija serijskog i paralelnog Upotreba: za veee snage (npr. a) ko/utni asinhroni motor ima rotorski namot spojen - preko kJiznih b) kavezni asinhroni motor ima £otorski namot U obliku kaveza kratko spojen. 3. Pokretni je moment znatan (120. takoder veei bd nazivnoga. a brzina vrtnje n pada. Obrnuto: rastereeeni motor teZi da »pobjegne«. 2. Pri porastu optereeenja raste moment M na osovini. - - "t:L M 271 . motora. Serijski motori imaju »meku karakteristiku«. a rotorski je zatvoren U svomu krugu. Upotreba: elektricna vuCa (elektricne teljeznice. za pogon u valjaonicama). Trofazni asinhronimotori djeluju na principu okretnog magnetskog polja. Trofazni asinhroni motor ima tvrdu karakteristiku. Pokretni je moment M.ELEKTROMOTORI Motorf istosmjerne struje 1. i to: koluta . To je najjednostavniji motor i zato u veJikoj upotrebi. Pokretni je moment M. pri poveeanju momenta M - brzina se vrtnje n mijenja samo n~znatno. Krivulja A vrijedi za ukIjueene otpore pokretaCa. B za kratko spojeni rotor (otpori iskljueeni).

a neovisna 0 optereeenju (momentu M). Sinhroni motor ne moze sam krenuti (osim u specijalnoj izvedbi). elektriene zeljeznice itd. i rotor s nizom polova - permanentnih magneta (za manje snage) iIi elektromagneta napajanih preko kliznih koluta istosmjemom strujom iz posebnog izvora (za veee snage). Kolektorski rrwtor ima kolektor (komutator) (poput istosmjernih motora) koji omogucuju regulaciju brzine vrtnje u ~irokim granicama (aIi je skuplji od asinhronih motora)..regulacijskim transformatorom prikljueeni izmedu motora i rnreze. prikljueenim na rnrero. a pokretni moment iznosi 30 . Jednofazni asinhroni motor stvara okretno magnetno polje radnim i posebnim pomo6um namotom statora. t 1 Struja pokretanja trofaznih asinhronih motora je vrlo velika. Brzina se vrtnje regulira: - . Gruba regulacija brzine vrtnje moguea je. pri znatnijim optereeenjima i za korekciju faznog pomaka. koji pokreeemo uz ukljueene otpore (manja struja pokretanja!). 2. Zato se za iole veee jedinice upotrebljava kolutni motor. 4. Smjer vrtnje mozemo promijeniti medusobnom zamjenom bilo kojih dviju faza na stezaljkama statora. dizala. Brzinu vrtnje mozemo regulirati otporima u rotorskom krugu (samo kod kolutnih motora. Kod kaveznih motora veee snage struju pokretanja smanjujemo posebnom preklopkom »zvijezda-trokut«. Treba ga dovesti na sinhronu brzinu (npr.). odvojcima na statorskim namotima. ovisna samo 0 frekvenciji rnreze. Jednofazni motor ima takoder tvrdu karakteristiku. Trofazni sinhroni motor ima stator s trofaznim namotom. redovno neekonomicno). posebnim motorom). Karakteristike kolektorskih motora slicne su karakteristikama motora istosmjeme struje: serijski kolektorski motor ima meku karakteristiku.sinhrona.. 272 . Kod kratko spojenih rotora (kavezni motori) moze postia osmerostruku vrijednost nazivne struje. Upotreba: gdje god je potrebna regulacija brzine vrtnje kod motora izmjeniene struje (papima i tekstilna industrija. mijenjanjem broja statorskih polova preklapanjem (kod kolutnih i kaveznih motora). 200% nazivnoga. Pri optereeenjima veam od granienoga (MmaJ sinhroni motor ispada iz koraka te se zaustavlja. pomicanjem eetkica. Brzina vrtnje n je konstantna . Upotreba: kao maIi motori u industriji i kueanstvu. a zatim otpore postupno iskljueujemo. Upotreba: tamo gdje je potrebna potpuno konstantna brzina vrtnje. medutim. 3. paralelni kolektorski motor ima tvrdu karakteristiku.f .

. . .Soaga elektromotora Snaga elektromotora koji iz mreze tro~i struju jakosti I pri naponu U (linijske vrijednosti. Zbog toga mozemo motor kratkotrajno opteretiti znatno vi~e nego je njegova nazivna snaga u trajnom pogonu.Strojarski prirutnik 273 .0.. tako da za vrijeme rada smije postiCi dopmtenu maksimalnu temperaturu. sistem do 1 0. To .. t .78.86 0..93 0.91 50. 105.100 0.0..0. trofaz.0.80 Za snagu motora P kW 2. 50 0. ali se za vrijeme prekida ne ohladi na temperaturu okoline. 10.92 boor elektromotora Pri izboru snage motora za odredeni pogon odlueno je zagrijavanje motora. 120.. iznosi: za istosmjernu struju za jednofazni sistem za trofazni sistem Korisnosti elektromotora P P = TlmotUI P = TlmotUlcosq. T ... 0. .85. tako da smije za vrijeme rada postiCi dopmtenu maksimalnu temperaturu.91.temperatura..86. . Tlmot iznose: Vrsta struje istosmjerna jednofaz.. 130.. 267).88..30 ill 60 min).snaga.----- To' dostiCi vrijednosti: S obzirom na klasu izolacije motora moZe temperatura 90. . od kojih su najkarakteristienije sIijedece (prikazane dijagramima u kojima su: P . 180°C (ill i vi~e).vrijeme): 1.. 10 10. Kratkotrajni pogon Motor radi kratkotrajno (npr.temperatura okoline. sist.. . = Tlmoty?' Ulcosq. . Prekidni pogon Motor radi u kraCim periodima rada i mirovanja. 2. 0. 155. 3. ..90. Razlikujemo razne vrste pogona motora. Trajni pogon Motor radi bez prekida i postiZe konaenu stacionarnu temperaturu koja ne smije prem~iti dopu~tenu maksimalnu temperaturu. a za vrijeme mirovanja potpuno se ohladi na temperaturu oJwline. . .90 0. v.88 0. str.65.0.78 0. 19.

6 I Dopu!teni pad napona izrazen u postocima nazivnog napona mreze iznosi: za skupni dovod od uvoda do elektricnog brojila za rasvjetne instalacije od brojila do koje god svjetiljke za motorne instalacije od brojila do motora - 274 . iznosit ce pad napona u (V) u vodu niskog napona polofenom u cijevi iIi kablu: za istosmjernu struju u = (21/ A) e 1 = (211A) e PI U u za jednofazni sistem = (211A) e I cos rp = (21/ A) ePIU za trofazni sistem u = (1IA)eJf3.9 I I 70 1. snagu el. Uz priblizno iste brzine vrtnje vrijedi to i za snagu P - - ELEKTRICNI VODOVI NISKOG NAPONA Pad napona u u vodu je razlika izmedu napona Uo na izvoru elektricne struje i napona U kod potro!aea u = Uo - U Uzmemo Ii presjek fice A (mm2).36 1. Icosrp = (IIA) eP/U Iz tih jednadzbi mofemo izracunati presjek zice A za odredeni dopu!teni pad napona u. specifiCni otpor materijala p (C mm2/m) te jakost struje I(A). u ne!to veci zbog dodatnog induktivnog otpora.1 I I 16 1.9 0.9 2.Pri izboru snage motora za neki pogon vrijedi pribliZno Ifl.7 I I 50 1.24 1.32 1.8 0. M = VL (MD2tD)/t gdje su: M za izbor motora odIuean jednoliki moment vrtnje u vremenu t. Kod niskonaponskih je zracnih vodova za izmjenicnu struju pad napona . If. struje peW).15 i I 25 1.2 2.7 I 10 1.3 1.5 1.7 1.2 95 1. napon U(V) i fazni pomak 'P na mjestu potro!nje (za trofazni je sistem U linijski napon.6 1.15 1.5 1.2 1.8 2. MD pojedini momenti vrtnje u pojedinim vremenima tn. 267!). If. vidi str. duljinu voda (ne fice!) I (m).4 1. U tom slueaju valja proraeunane vrijednosti za pad napona u pomnoziti faktorom iz tablice: Presjek zice mm2 cosrp 0.2 I I 35 1. odn.

odgovarajuee sniziti (pri 40°C za 25 odn. poloZeni u izolacione cijevi. 42 %). kabelski iIi vi~ezilni vodici koji nisu poIOZeni u cijevima. pO 55°C za 62 odn. topline i :ill:mijskih utjecaja. ZaStitne mjere u niskonaponsklm postrojenjirna I OSteeenjem elektricnih strojeva i naprava mogu vanjski dijelovi postrojaIja doei pod napon i time u sluCaju dodiradovesti u opasnost osoblje koje IIiima rukuje. III: jednozilni izolirani vodici. U postrojenjima s mponom od 65 do 250 V prerna zemlji zaStitne su mjere potrebne tamo pIjc je prelazni otpor covjeka prema zemlji smanjen zbog vlage. slobodno poloZeni u zraku.DUb konstrukcija itd. Za napone preko 250 V potrebne su z~titne mjere u -u:om slueaju. Po propisima JUS 0 postrojenjima s naponom do 65 V prema zmlji nisu zaStitne mjere potrebne. u prostorijama s kamenim iIi betonskim podom. 18%. osiguracima (iIi rasklop- Najveea dopuitena trajna struja u vodicima (= nazivna struja osiguraea) Presjek vodiCa mm' Cu 0. spojni vodovi u rasklopnim 50 mm2 Cu iIi 70 mm2 AI.5 2. Pri vi~im temperaturama vaIja ove vrijednosti pri vodovima.ZaStita vodova Vodovi moraju biti zaStieeni od preoptereeenja kama) da se ne bi prekornjerno ugrijaIi.5 4 6 10 16 Al I rastalnih siguraCa Presjek vodiCa mm' Cu 25 35 50 70 95 120 150 185 Al 35 50 70 95 120 150 185 240 I rastalnih siguraCa I II III Nazivna struja - 2.5 4 6 10 16 25 10 16 20 25 35 50 63 I II III Nazivna struja 80 100 125 100 125 160 200 225 260 300 125 160 200 225 260 300 350 500 10 16 20 25 35 50 63 80 16 20 25 35 50 63 80 100 240 - - 350 430 430 I: izoIirani vodici istoga strujnog kruga.75 I 1. izuzev kod rucnih svjetiljki i drugih elektrimill naprava u kotlovima i slienim tijesnim prostorima. II: cijevni (oklopljeni) vodici. goIi vodovi presjeka do I Sve vrijednosti navedene u tablici vrijede za temperaturu okoli~a do 25 'C. . 275 1 . kod me'. vi~ezilni savitljivi prikljucni vodovi. izoliranim pIIIlom iIi termoplastom. jednozilni postrojenjima.

garazama i sI. 276 . 4. vew se troAila na »sistem zaStitnih vodova« (meta1ne konstrukcije zgrada. otpori uzemljenja moraju biti dovoljno maleni. Kod nap 0 n s k e sklopke. a osobito za prenosiva troAila (ruene svjetiljke. 1 'b: L--~ -' YT s T R 3. dolazi do isklopa kad se na kuaAtu troAila zbog defekta pojavi odrec1eni napon. Nulovanje.. Uzemljenje (a) ima zadatak da se u slufaju kvara na troAilu. prevlaCimo ih izolacijskim materijalom ill polafemo po tIu prostira~ od gume ill plastiarih masa. Valja paziti da vodovi budu dimenzionirani tako da pri kratkom spoju izmec1u faznog vodifa i nulvoda uistinu t~ struja koja Cc sigurno isklopiti. Primjeno malog nopono. 5. a kod istosmjerne struje akumulatorom. Obifajno ga dobivamo transformatorom (s odijeljenim namotima!). . U prostorno ograni~nim mrdama (tvornice.U niskonaponskim zaStitne mjere: postrojenjima (do 1 kV) primjenjujemo slijedete 1. . male motore i dr. Vafno je da strana malog napona bude galvanski potpuno odvojena od primarne strane i da ne bude uzemljena. Da bi se u slufaju kvara na elektriarim postrojenjima izbjegla opasnost od dodira onih metalnih dijelova koji bi tom prilikom mogli d08 pod napon (kuaAta skIopki. 3 . ZaJtitne sklopke. ruace polumih prekidafa itd. Treba onemoguati istovremeni dodir eventualno bliske vodovodne instalacije. kotIovnicama. tzv.) koji je uzemljen. pri kojoj je troAilo uzemljeno kroz samu sklopku. traarice i sI. Zato se uzemljenje yeah troAila iz ekonomskih razloga izbjegava. 2. vodovod. U vlafnim prostorijama. 6. Uzemljenje. »mali napon«. strujni krug zatvori kroz zemlju i da ta struja izbacivanjem osigurafa (b) sama prekine napajanje defektnog troAila. rudnici) s vlastitim generatorima ill transformatorima (s odijeljenim namotima) gdje je vafno odrZavati pogon i u slufaju dozemnog spoja jedne faze. Nulovanje je spajanje dijelova postrojenja koje Zelimo zaStititi na uzemljeni neutralni vodie. ZaJtitno izoliranje.) upotrebljavamo napon najviAe do 42 V. kad vanjski dijelovi dodu pod napon.). struja defekta kroz uzemljivae prouzrokuje aktiviranje sklopke. pri kojoj je troAilo uzemljeno. Kod s t r u j n e zaAtitne sklopke. Primjeno siste1TllJzaJtitnih vodova. Tune se postiZe da svaki spoj sa zaStiCcnim dijelom ostane kratki spoj i da struja kratkog spoja izazove isklapanje defektnog troAila.. Da bi se to osiguraio.

.ELEKTRICNA OPREMA MOTORNIH VOZILA Motoma vozila gone gotovo iskljuavo motori s unutamjim izgaranjem sislema OUo iIi Diesel (str. tako i za motor (u kojem niske temperature poveeavaju trenje u lefajima zbog viskoznijega maziva i koee rasplinjavanje .j paljenje goriva). Za njihovo djelovanje i za dodatne svrhe .akumulatorske baterije (B) pokretaca (Z) generatora (G) s regulatorom (R) z pri . Zbog velike pokretne struje smije pokretac biti u pogonu samo kratko vrijeme. Pokretac je u spoju 5 motorom motor samostalno krene. Pri motomim vozilima je pokretac redovno istosmjemi serijski elektromotor kojega nlipaja akumulator. razvodnika (D) i svjeeica (S). motorima sistema Otto jo~ i iz . .. iznimno i 1000 A). 255). Potrebna 'pokretna struja je veoma velika (nekoliko stotina A. 0 eem se brine pose- I I I 277 . Uklapanje pokretacke sklopke (tzv. v M 5 Pokretai! Motori 5 unutarnjim izgaranjem ne mogu krenuti sami od sebe.mu je potrebna elektriena oprema koja se sastoji u prvom redu iz. 24 V.ure~lija za palje~e. pokretac bni rasklopni ure~aj. Kad se od njega odvoji. indukcionog svitka (T). . Posebno je zimi optereeenje najveee kako za akumulatorsku bateriju (u kojoj niske temperature smanjuju brzinu reakcije elektrokemijskoga procesa). prekidaea (P) s kon- denzatorom (K). 12. vozila samo za vrijeme pokretanja. Valja ih pokrenuti posebnim pokretacem.. »brave«) (z) redovno je na elektromagnetski nacin. Nazivni napon instalacije je 6. tj.potro~ca u vozilu (V). elektromotorom ili pomocu komprimiranog zraka i 51.

Generator moZe biti istosmjerni (dinamo) iIi izmjenicni (alternator). a u ovisnosti od podtlaka u usisnoj cijevi motora. Trenutak nastanka iskre (pretpaljenje!) ude§ava se relativnim pomakom prekidnog batiea s obzirom na njegov pogon s osovine.mm. Prekinueem primarne struje smanjuje se u svitku za paljenje magnetsko zbog polje. Kroz primarni namotaj teee istosmjerna struja (nazivnog napona instalacije). zvucni signali. §to izazove u sekundarnom krugu inducirani napon koji je velikog broja sekundarnih zavoja veama visok (do 30 kV). Ureofaj za paljenje Motori s unutarnjim izgaranjem sistema Otto trebaju jo§ i uredaj za paljenje kojim se stvaraju iskre na svjeeicama motora.). koje su od volframa iIi slicne kovinske sHtine) smanjuje kondenzator koji uz to inducira vi§i napon. farovi itd. Za to je potreban prekidac struje tako vezan s motorom. Za vrijeme pogona motora nastajanje iskre prilagodava se brzini vrtnje motora centrifugalnom regulacijom. da prekine primarnu struju u trenutku potrebne iskre na svjeeici. izgaranjem izveden je uredaj za 278 . koja sama ne moZe inducirati napon u sekundarnom krugu. Pri savremenijim motorima s unutarnjim paljenje na principu elektronike. mjenicni generator mora imati jo§ i ispravljac. §to je prilagodeno mogucnosti preskoka jake iskre. Da bi se dobio potreban jednoHki napon. U tu je svrhu potrebna struja visokog napona koju proizvodi indukcioni svitak.m. a njom se napajaju i ostali potro§a. Elektrode na svjeeicama su razmaknute za 0.Ci u vozilu (signalne svjetiljke. Stoga je njegova brzina vrtnje isto tako promjenljiva kao i brzina motora. Preveliko iskrenje na kontaktima prekidaCa (na »platinama«.Generator i regulator Generator motornog vozila sluii za punjenje akumulatorske baterije u kojoj se skuplja za pokretanje potrebna elektricna energija. Razvodnik je vezan s motorom tako da iskrenje na svjeeicama odgovara potrebnom rasporedu djelovanja pojedinih cilindara motora. paljenje. generatoru je prikljueen generatorski regulator koji upravlja njegovim pravilnim djelovanj. 0.5 . Generator je vezan neposredno s motorom vozila. da generator proizvodi vrlo promjenljivi napon. lndukcioni svitak je u stvari transformator s primarnim (p) i sekundarnim (s) namotajem.. Pri Otto-motorima generator dobavlja i struju za uredaj za. §to znaei. Struja visokog Iz- - - napona vodi se nato u razvodnik koji je prenosi na svjeeice.7..

Kapacitet akumuJatora se smanjuje s porastom struje tokom pramjenja. Nazivni je kapacitet odreden strujom pri kojoj se napunjeni akumulator prazni 20 sati..k a.. a negativna elektroda kao anoda) proces je suprotan.) najrdireniji je olovni akumulator. Kad napon padne do 1.7 PrikljuCni napon akumulatorske eelije je kraju punjenja dostife napon do 2.285 29. 1. 1.prainjenje Cinom elektriciteta (A h) koju akumuJator.26. da bi se potom ustaIio za dulje vrijeme pramjenja na 2 V.Akumulatori ElektriCni akumulatori su sabiraCi elektriene energije u kemijskom obliku. o I 0 v n i a k u m u I a tor ima . mofe dati pri pramjenju.12.4 V.24 24. aIi pri poeetku pramjenja mjesta padne na = 2. Ni k a 1. vaIja pramjenje prekinuti...32.5 .1 .. = 2 V. 1. Obje se dektrode u elektrolitu oblofe olovnim sulfatom PbS04. ~ 0 b 120h) t I I 279 Ii .0 1.8 a . Pri punjenju akumulatora (dovodenjem istosmjeme struje) nastaju na pozitivnoj elektrodi (kao anodi) olovni dioksid Pb02 (smedi)..9 pun 1.punjenje Kapacitet akumuJatora je odreden kolib .2 U 2..2 V.. aIkaInih sa eelienom odn.20. dok se u elektrolitu poveeava koncentracija sumpome kiseline H2S04.u svakoj akumuJatorskoj eeliji po dvije dektrode od olova u razrijedenoj sumpomoj kiselini kao elektrolitu. On je ovisan 0 veliCini i kakvoCi aktivnih povdina olovnih ploCa i njihovom broju u svakoj akumulatorskoj eeliji. Pri pramjenju (kad pozitivna elekaoda djeluje kao katoda.. - Za vrijeme punjenja i pramjenja mijenja se gustoCa (! elektrolita: stanje akumulatora gustoCa(! prazan normaIan 1. Kao elektrolit slufi kaIijeva lufina (KOH).. bdmijevom i nikalnom elektrodom i dr.. = 2. na negativnoj dektrodi (kao katodi) Cisto olovo Pb (sivo). a pramjenje vaIja prekinuti pri napon 1 V..15 V.d m ij s ki a k u m u I a to r djeluje po elektrokemijskom sistemu Ni-hidroksid-Cd te mofe biti hermetski zatvoren.8 V.17. Pri 2.0 1.8 .14 kgldm3 '1Je 15.27. Nazivni je napon 1. Osim posebnih izvedbi akumulatora (kao npr.

nama) i izolatorima. Zivine ventile i poluvodi~ke ventile.. 280 .: 102 A pri matnom naponu U = 10. dok je u suprotnom smjeru spretavaju (pri velikom otporu).l.. dok su u prostoru cijevi iom Zivinih para.. ~to maa da elektronka propu~ta struju u smjeru od anode (+) prema katodi (-). Napon na mreZici za upravljanje vrlo jako utj~ na tok elektrona.0.. elektronku. I u Zivinim ventllima t~ struja samo u smjeru od anode ka katodi. i to pri naponu U do 106 V..1010 Vodia srebro Ag "" 10-21 Poluvodia Zeljezo Fe "" 1O~1 germanij Ge 102..106 Izolatori porcuIan "" 1018 Pod razliatim utjecajima imaju poluvotinjae "" 1020 dia svojstva vodi~ ill su bliZe izolatorima. Elektronke su zrakoprazne (evakuirane) cijevi u kojima su ugradene anoda A i katoda K. S obzirom na razne izvedbe elektronki moZe tea medu anodom i katodom struja J = 10-2..5 . Zivini ventili su zrakoprazne cijevi u kojima je katoda Ziva.. lOs A. a pri upravljanim elektronkama jo~ i mreZica za upravljanje M.ELEKTRONIKA ElektriCni ventlli Elelctriau ventlli posjeduju svojstvo da provode struju u jednom smjeru (pri malom otporu). P 0 I u v 0 d i ~ i su tvari koje se po vodljivosti nalaze medu vodi~ima (kovi. PoluvodiCki ventili . 106V. Struja u Zivinim ventilima matno je veCa nego u elektronkama: J = 10 . Primjeri specifi~nog otpora (! u Q mm2/m: sillcij Si 102. Iz tdarene katode giblju se u praznom prostoru elektrom prema anodi. dok je u suprotnom smjeru ne propmta. . "Paljenje« (elektriau spoj medu katodom i anodom) treba izvesti posebnom napravom. . Vee i mala promjena napona UM na mreZici izaziva veliku promjenu struje J kr. Prema izradi mozemo ih podijeliti na glavne skupine: elektronlce.

Porast temperature zapomog sloja smanjuje napon U A i povefava struju h. upotrebljavaju se u prvom redu za ispravljare. smanjit Cc se zaporni sloj.. 281 . . zona N nastaje. kristainoj re§etki negativan naboj. a na strani zone N katodu K. koja s daIjnjim povi§enjem !'. da izrazito provodd struju . Tada uzrokuju slobodni elektroni . priSi diodi: 0. (Plosnata izvedba mA dioda omoguQ1je struju: pri Ge diodi do 100 A. ako je u monokristalu 4Y:!Ientnoga poluvodi~ (npr. . tranzistori. Na strani zone P ima dioda anodu A. sastavljeni od dvaju slojeva poluvodi~ P .0.samo u jednom smjeru. ++ -m- + + --- + -- N - ~ci Pri neposrednom dodiru zona PiN u jednostrukom kristalu nastaje na obiju zona »zaporni sloj«. In). Sb).0.2 . Ge) prisutan 3-vaIr:&tni lemenat (npr. zaporni sloj Cc se rmiriti i propustiti samo malenu struju (pri Ge u J1A. .Poluprovodi~ki ventili (diode. tiristori) su zbog svojih dobrih 5izitalnih svojstava i razmjemo niske cijene nadomjestili druge.6. Zbogkarakteristi~og svojstva dioda. oapona UA raste vrlo brzo. Pri visokom (»probojnom«) naponu poraste struja IK skokomice (te moZe uni§titi diodu). Pri difuzijskom naponu (pri Ge diodi: 0. "A '. ako je u monokristalu 4~ntnoga poluvodi~ prisutan S-valentni elemeEt (npr. Smjer provodnosti PrikljuQ li se na anodu prema katodi pozitivni napon UA. Time nastaju u kristale 8Dj rcletki elektronske prazoine.zona P nastaje.8 V)pojavit re se struja lA.) Zaporni smjer PrikljuQ li se na anodu prema katodi negativni napon UK. koje daju kristaIu pozitivan naboj. vrste ventila na . pri Si unA).4 V..nti~o svimpodruqima. pri Si diodi do SOOA i vi§e. Diode Diode su neupravljani -zone P i zone N: ventili.

Brzo istro~nje dijelova smanjuje ekonomicnost tih ispravljaea koja ogranicuje njihovu upotrebu jedino na podrucje jacih struja (I = 103. U slijedeeiin shemama U. > 3. Kontaktni ispravljaci su elektronicke sklopke.1 U I (poluvalno 0.73 U 1 ispravljanje) 282 .struju ispravljamo u istosmjernu kontaktnih iIi elektronickih ispravljaea.571 p. prikladnu za ispravljac i ujedno izolira izlaz ispravljaea od mrefe. Sklopkama upravlja bregasta osovina koja se vrti sinhrono s frekvencijom u]aznog napona. ~ 2. ~ 1. napose diode (za struje do 2000 A pri naponu do 4000 V). Jo~ veca stabilnost struje postiZe se pomoCu dodatnih elektronickih stabilizatora napona ili struje. p. kondenzatora i prigu~nice (induktiviteta). 103 V). koje su sklopljene samo Z' vrijeme jedne polovine perioda izmjenicne struje. Za elektronske ispravljaee se upotrebljavaju pretdno poluvodicki ventili. . IOSA pri naponu od U = 50 . motorima).22 U I. . Nepofeljne vremenske oscilacije ispravljene struje smanjuju se ispravljackim filtrima koji se sastoje iz otpora. Jednosmjerni spoj i istosmjernim R.L U. L - i induktivno suprotnim optereeenje naponom (kondenzatorima. U - - izlazni napon transformatora izlaznu struju transformatora snagu transformatora istosmjerni istosmjernu otporno optereeenje napon (V) struju (A) (VA) I Uc R. 2.1 I 1. - akumulatorima I. .. Spojevi ispravljai!a Ispred ispravljaea gotovo redoVDo je najprije transformator koji transformira struju i napon na vrijednost.85 U . pomoCu motor-generatora. znaCe: (V) (A) I.Ispravljal!i Izmjenicnu .

05 V I 1. IUt - ~L ~ e. Sredi§nji zvjezdasti spoj U.58I P. Sredi§njispoj R.8 V 1. > 1.77 V 0.75I 1. > 1. Mosni spoj R.86 V . = 0.74 V 0.05 V '7rofazno punovalno ispravljanje) ~ 4 I u J + I ju.74 V '" I.= 1. = 0. = 0. = 0. .L Vc t'.82 I p. 8[t .48 V I ispravljanje) 3.82 I. Mosni trokutni spoj ~ ~ .82 I 0.2.57 VI "l'rofazno poluvalno ispravljanje) 5.111 1.11 V I.74 V I.>1.8 V Ir. !U' + e.11 V ] '" R. L Vc 0. > 1.05 V I '7rofazno punovalno ispravljanje) 6. = 1. = 0. u I + .111 1.78 I P.74 V 0.05 V I 0. - 283 .24 V I 1. = 0. Mosni zvjezdasti spoj R. > 1.24 V I [Punovalnoispravljanje) 4.57 I p.48 V I [Punovalno Vc 0.L Vc I ~ ~.82 I P. = 0. L e. I 1. = 1. : tt tu.35VI 0.

. (Pri tom moze struja IB biti 100 Hi vi~e puta manja od struje le. Tranzistor kao sklopka (sklopka S isklopljena): le = 0./B) = = 30 . Tranzistori se upotl'ebljavaju ~ 1/8 UCE ~ . ' za pojaeala i kao sklopke. le = O. razlicitog tipa vodljivosti. 1< 500 MA) uz faktore pojaeanja P( = 6. . Razlikujemo dva tipa tranzistora: Tip PNP Tip NPN c c +p+ 8 : N: +P+ E Poluprovodne elektrode ~ 8 - _8 T E ~ + - E - sredi~nja zona: vanjske zone: baza (B) emiter (E) kolektor (C) Baza je elektroda koja sluzi za upravljanje. Tranzistori snage pojaeavaju (iIi preklapaju) struje do 100 A pri naponu od vi~ stotina V.) Emiterska je struja lE zbroj bazne i kolektorske struje lE = IB + le Bazna struja IB ovisnaje od napona izmedu baze i emitera UBE. (UBE) le = ./ef6. koje slijede jedna drugu. kolektorska struja le je ovisna od bazne struje IB i napona izmedu kolektora i emitera UeE: IB = I. 300. ) Niskofrekventni tranzistori pojaeavaju niskofrekventne (kao i istosmjerne) struje (U < 100 V.Tnmzistori Bipolorni tranzistor (ukratko: tranzistor) je monokristalni germanijev i1i silicijev poluprovodni element s tri zone. Tranzistor kao pojaealo (sklopka S uklopljena): le =1(lB). (Lijeva shema je pojednostavljena i samo naeelna. Njenom strujom lB upravlja kolektorska struja le.12 UeE) (lB.

10000 10 Q .izIazni Pojai2nje ~ IU.isldjueeno« i »ukljueeno«).napona . . . .snage Otpor . .struje . . oprem~ni elektrodom za upravljanje. .Osnomi tranzistorski U1 . . 10000 10 . 500 1000 .istosmjerni napojni napon . . ... 10 MQ 0° Pojai2nje Poja~nje struje ~ " I1 E B U2 '2 c U2> U1 lz = 11 'J'imtori Uz = U1 lz > 11 Tiristori (upravljane diode) su eetveroslojni poluprovodni elementi. Upotrebljavaju se zareguJaciju pri upravljanim ispravljaama i za isklapanje velikih snaga (svaka jedinica po vi~ desetina kW). .otpor kolektora .ulazni izmjeniCnisignal Uz . 5 kQ 10 Q .izIazni izmjeniCni signal RE otpor emitera Rc Us spoji - . 500 kQ 180° Fazni pomak lednostavni stupanj pojaeanja napona <lQ.uIazni . . 5 MQ 10 Q . .1kQ 100 kQ . . Bazni spoj Rc + \ 1~2 100 . . 1 kQ 0° 100 . 285 . .. . . . . 10000 < 1 100 . 500 10 . . 500 500 Q . a po djelovanju sliCni sklopkama (sa stanjem . 100000 <1 10 .. . .

unutamji otpor mjerila. Mjerilo.2 :to.l 0. :to. Efektivna vrijednost u je kvadratni korijen iz sUme kvadrata trenutnih T vrijednosti Ut = f(t) USl = ~ Jolf(t)ldt mjerila Elektrieu8 1.1 .5 Mjerilo-pokazuje prosjefuu vrijednost koja je jednaka efektivnoj samo u slueaju Cistih sinusnih veliCina.istosmjemog napona (voltmetar) Mjemo podruCje mjerila napona (45 mV. Pri mjerenju izmjenifue struje upotrebIjavaju se pri velikim strujama ili visokim naponima strujni odn.5 0. .0 :t1..5 :t5. je aritmeti~ka prosjefua vrijednost apsolutnih iznosa trenutnih vrijednosti.0 286 .2 0. . .i) Ro. Mjerilo istosmjeme struje (ampermetar) Mjemo se podruCjemjerilastruje (1 mA A) more poveeati n-puta ukljuCivanjem porednog otpora (shunt) R . 1000 R = Ro/(n .1500 V) motesepoveeatin-puta dodavanjem predotpora R R = Ro(n 1) Ro - - unutamji otpor mjerila.O 1. - ~ . Kod njega je otklon kazaljke a upravno razmjeran Sistosmjemom strujom I kroz mjerilo: a = cl (c = konst).MJERENJE ELEKTRICKIH VELIClNA S obzirom na vremenski promjenljive pojave pri mjerenju elektrifuih veliCina valja razlikqvati pojmove: Trenutna vrijednost Utje vrijednost izmjenifue veliCine u bilo kojem promatranom trenutku. Mjerilo s okretnim svitkom mjeri lineamu prosje~nu vrijednost istosmjeme struje. Mjerilo izmjenifuog napona ili struje mora biti opremljeno ispravljarem.(transformatori). Upotrebljava se kao mjerilo napona i struje. . Prosjecna vrijednost Us.5 :t1. :to.5 2. naponski reduktori Tofuost mjerila Mjema ~e~ka % Klasa tofuosti :t2.O 5.5 1.

dobiva se njegova mirujuCa slika. Mjerilo s okretpim teljezom upotrebljivo je za istosmjemu i izmjeDibtu sttUju.2. dok se pri mjerenju struje (ampermetar) ne upotrebljavaju poredni otpori v~ se umjesto toga podijeli magnetski namotaj na me odsjeka za me mjemih podmqa). Otklon kazaljke a upravno je razmjeran s kvadratom struje I kroz mjerllo: a = cP (c = konst). . . Mjerilo S okretnim ielje1. . Kod prikazivanja periodickih pojava uz vremenski pomak. Elektrodinamicka m}erila a) Elektrodinamicko mjerilo mjeri umnofak dviju velicina. Upotrebljava se za mjerenje snage (vatmetar). 4.poznati otpor. RllRz se izmjeri.RI R2 .gaIvanometar (mora pokazivati 0). c) Brojila impuJsasu uredaji pomocu kojih se mote prebrojiti broj periodickih pojava (ako ihje moguee prikazati elektribtim impulsima).om mjeri kvadratnu prosjetnu vrijednost odnosno efektivnu vrijednost mjerene veliane. uskladen s frekvencijom pojave. a) Oscilograf je brzo pisalo linija za registrlranje velicina pri frekvencijama do nekoliko kHz. 3. U/I. b) Ferrarisovo mjerilo koristi se vrtlotDim strujama za mjerenje energije izmjenicne struje (elektricna brojila). SkaIa za dektivnu vrijednost je kvadratna. b) Osciloskop (katodni osciloskop) je kat(\dna cijev u kojoj se otklanjanjem elektronske zrake dobiva na zaslonu s ftuorescentnim slojem dvodimenzionalni prikaz trenutnih vrijednosti mjerenih velicina. Upotrebljavaju se u prvom redu za mjerenje frekvencije. 10-8. 287 . U kroz otpor: R = t::. Toenost brojenja iznosi 10-7. Elektricni otpor R mote se mjeriti pomoeu Wheatstoneovog mosta Rx Ro G S. Elektronska Najpoznatija mjerila elektronska mjerila su: trenutnih vrijednosti = ~. Pri mjerenju napona (voltmetar) mote se mjemo podruqe poveeati predotporima. O*lon kazaljke ex = cIII2 (c = konst). Mjerenje elektricnog otpora Elektribti otpor R odreduje se mjerenjem struje I i pada napona t::.

77.u praznom prostoru (vakuumu) u vodi u staklu u dijamantu - Co C = 299792 458 rnIs = 224 . ..1000mm mikrovalove (televizija) radiovalove A= 1 . 195) 106 rnIs = 122 .323 0. 770 nm vidnu svijetlost . .EL sm a2 C2 S obzirom na zrak iznosi indeks loma: za vodu n = 1.. 10fm A= 10 . . .710 0..1 .dijeli na: .381 0. 106 rnIs C C = (176 .0041 0.631 0. kozmifke zrake A= 0. 1000!lm infracrveno zrafenje ..1.740 za dijamant n = 2. .:.1.= 555 nm) i raspoznavanje boja A DID Boja Relativna osjedjivost na svjedost 0. ...870 0.inasvjetlosti: ..995 1. .061 0.1.995 0.. prema valnim dutinama A . 106 rnIs Lom svjetlosti Clt I Indeks loma n je omjer sinusa upadnog ku!3 al i kuta loma a2 te je jednak omjeru brzina svjetlosti n = s~n at =.000 A DID 560 580 600 620 640 660 700 750 tuta Boja Relativna osjedjivost na svjedost 0.333 za staklo n = 1.= 1 ... .1000pm A= 1 . 1000fm gama zrake rendgenske zrake .OPl1KA I AKUSTIKA SYjedost Vidljiva svjetlost je dio elektromagnetskih valova koji se .175 0.= 1 .954 0. 390 nm ultravioletno zrafenje A= 390 .00012 400 . ..0004 0. 1.417 288 .035 0.1. 10000m Osjetljivost na svjetlo oka (najveea (koje se prelijevaju jedna u drugu): = 1 pri . I 450 VlOetna 480 500 520 540 550 555 modra modro-zelena zelena zeleno-tuta narandfasta narandfasto-crvena crvena tamno crvena Bl7..139 0.520 ..= 0.

ina zvuka infrazvuk Q1jni (fiziolo~ki) zvuk .tvrdo pluto guma opeka staklo 1485 3200 4500 3400 500 50 3600 5000 AI Cu Fe Hg Ni Pb Sn Zn Osnovna frekvencijaf titrajuee strune od materijala gustuee (J.meko . ..ina valovnog gibanja c je umnotak c =fA frekvencije f i dufine vala A Refleksija Pri refleksiji valova od ravne plohe je kut refleksije fJ jednak upadnom kutu a fJ=a Na konkavnoj kuglinoj plohi s polumjerom r upadni se valovi reflektiraju kroz Zari~te (fokus) F..uItrazvuk f < 16 Hz f = 16 Hz . a napete silom F. dufine t. 201). iznosi f= 1121..B17. 341 mls pri 15 GC. koje je udaljeno od tjemena plohe za razmak t 1= .jIT (vidi str.prereza A. Brzina zvuka u kapljevinama i krutinama (pri 20 GC): Tvar c mls I Tvar c mls 5100 3800 5200 1430 4900 1300 2600 3700 voda led (-4 GC) drvo . .! 2 2 1 (- rosa L ) Pri malim upadnim kutovima a je cos a'" ZYUk ZvuQU valovi dijele se po frekvenciji f na: I. Brzina zvuka u zraku iznosi 332 mls pri 0 GC..Strojarski prirutnik 289 . 20 kHz f> 20 kHz Brzina zvuka u plinovima iznosi c = y. YF/A(J 20 . r/2 B17.

33 1. .12 1..50 70 80 90 100 110 120 130 o kt (stupnjem a v a je podruCje 21/12 tonova od poeetne frekvencije f do konaene frekven- cije 2f. Stupnjevanje frekvencije tonova u oktavi po 12-stupanjskoj skali = 1. 10-5 Pa).440 880 1760 3520 7040 Hz .2 Pa orgulje 2 Pa sirena > 20 Pa granica cujnosti 0.19 1.41 1. .26 1.. .00 1. .002 Pa Pa gIasan razgovor 0.b h C Stupanj 1.60 55 70 .89 2. .78 1.50 1..059463): des Ton C ~ d ~ es e f ges fu g ~ as a . Jedinica (dB). Jakost zvuka L u raznim okolnostima: Sum. f75 10.06 1.Zvucni tlak Efektivna vrijednost zvuenoga tlaka (pri f = 1 kHz): Pa kIavir 0. 30 40. .0002 Pa razgovor 0.68 1. . 35 35 40 40 50.59 1.L Po enjnosti (2 gdje je P zvuCni tIak. a Po zvuCni tIak na granici .02 Jakost zvuka L odredena je izrazom L zajakost zvukaje 1 decibel = 20 Ig . Frekvencije fa tonova a u n-toj oktavi su 2n f: Ro fa 290 27. buka ~apat razgovor gIasan govor vika automobilska sirena pneumatski bat zakivanje kotlova reaktivni avion granica bola Tonska skala L dB Dozvoljena granica buke u prostorijama koncertna dvorana bolesnicka soba Citaonica uCionica studijska soba .35 Hz. . .5 1 55 2345678 110 220 .00002 ~apat 0. soba za sjednice kongresna dvorana ured (sa strojevima) L dB 30 30.00 Ishodi~te tonske skale je oktava na granici enjnoga zvuka frekvencije tona c: fe = 16.

" '" > >c fo f 0 f xj{t) = f[x. REGULACUSKI CLANOVI Regulacijski clanovi su prelazni flanovi regulacij~ stog sistema u kojima se dobivaju iz danih ulaznih I ~Cina Xv odredene izlazne veliCine Xi' Staticka karakteristika regu/acijskog clana U svakom su regulacijskom flanu ulazna i izlazna veliCina medusobno ovisne: Koeficijent (statickog) xi = I(xv) K Xi = K Xv oOOos izlazne i ulazne veliCine poja.(t)] Vremenski je odziv za pojedinu vrstu regulacijskog flana karakteristifan. Dinamicka karakteristika regu/acijskog clana U ovisne 0 vremenu Promjen:. o a Ovisnost izlazne veliCine od ulazne nazivamo vremenski odziv Lc ffi i" t. a more biti linearan (K = konst) ill nelinearan (K ~konst): X.canja = Xi/Xv je .AUTOMATIZACUA Regulacijska tehnika obraduje oOOose medu uzrokom i posljedicom u tehllifkim sistemima. l 29] .~'e je s Laplaceova varijabla. ul aznih i izI~~lveIiCina vazd:iS ~ t r ~< ~ 0 ~ fo ~. O"'''''' Xi o. Prorafunava se pomotu Laplaceove transformacije 1 1 i I. U veani slufajeva izrafen je diferencijalnom jeOOadfbom koju jeOOostavnije IjeSavamo u obliku prenosne funkcije P.UPRA VUANJE - REGULAWA . \. stacionarnom stanju. da se dobiju feljene izlazne veliCine. Njen je zadatak utjecanje na ulazne veliCine na taj naCin. U regulacijskoj tehnici obraduju se linearni odnosi. pes) = Xi« Xv s S» = 0 e -SIXj(t) j dt jj 0 e -SIX.(t) dt ri I' Ij I . Prenosna se funkcija P postupno priblifava koeficijentu pojafanja K. Nelinearni odnosi trafe posebne postupke. Laplaceovom transformacijom prikazane veli&le oznafuju se velikim slovima. a u uZim se podrugima festo uzimaju priblifno lineamima. Prenosna funkcija P je odnos medu vremenski promjenljivom izlaznom i ulaznom veliCinom.

stupnja (PT2) x. Proporcionalni clan s usporenjem .e-IIT) Primjeri: o 3.. x. . clan (P) x.. Vremenske odzive kod kojih je vremenski tok ulazne veliCine udama funkcija (»step«-funkcija) (kao funkcija x. x. tlak i protok plina u p1inskim cijevDim sistemima clan s usporenjem .1. T T(j( dxi + Xi= Kpxv ~V--f- xi = KpXv (1 . Proporcionalni x.!!~-1L-o 2. x.) x. Tt xi + xi = Kpxv o 292 Primjer: regulacija temperature . Proporcionalni clan s usporenjem ~ - vi~eg stupnja (PT. 201) nazivamo prelaznim funkcijtmUl. Proporcionalni f temperatumo rastezanje. x. dopl'" 0. X. . stupnja (PT!) x.d t + - ~-~ PXi = Kpxv Tp nepngukno tltraJno vnJeme d taktor prigmivanja (npr. (f) Xi = Kpxv Primjeri: f poluga.(t) na str..2. 4.Vremeusld odzM Vremenski odzivi prikazuju vremenski tok izlazne veliCine u ovisnosti o nekom vremenskom toku ulazne veliCine..(t) x (f) .: '"1 --~ d2x' dxi Tp2 dt2' + 2dTp .7) Primjer: pneumatski bat s povratnom oprugom - . tlak i protok kapljevine u cijevima ~--~. .. T: ~n) + . Njihovi su najmal!ajniji primjeri: 1.

Primjer: mije~anje u posudi.mrtvo vrijeme Primjer: transportna traka aT.::~~--- t < Tz xi = 0 t > Tz xi = Kpxv Tz . zagrijavanje 293 . Clan s mrtvim vremenom bez usporenja x.1 5. x. X.!)_. 8. Integralni clan (I) 1 x. x Tn I Xi = KI f xvdt K( = KplTn Primjer: ~~~I I razina kapljevine u posudi I I I 6. X.(I) >< ~!. o T. x. Clan s mrtvim vremenom i usporenjem X. Derivabilni cion s usporenjem (DT1) x. 7.

koje su omjer.SpaJauje reguJadjsldh CIauova Spoj clan ova u reguladjskim sistemima najlak~e se prikazuju prenosnim funkcijama regulacijskih clanova(P). Sastavljeni paralelno-serijski i-I =+= 'P2 P U jednadzbi: spoj . = PIP2Xv Xi =~ Xi = PXv P = P.P2 = PIXv Xi Xii = Xv2 = P2Xv2 2.faznost + protufaznost XiI Xv3 = Xii = PIXv Xv3 :t Xi2 Xi2 = = P2Xv Xi (P. 1. X v X Xi = P. Xii P. :t P2)Xv Xi = P~v3 = (PI :t P2)P~v 294 . Serijski spoj P. po Laplaceu transformiranih. Povratna veza . Paralelni spoj Xi = XiI :t Xi2 Xii = PIXv Xi2 = P2Xv Xi = (PI :t P2)Xv Xi = PXv P = PI :t P2 3.protufaznost P. (Xv :t XR) XR = P2Xi 4.osnovni spoj regulacijskih petlji Na slici: + faznost . izlaznih signala Xj(s) i ulaznih signala xv(s).

T = l. toplinskom. tj. duljinu puta odredujemo iz izmjerenog vremena i brzine. temperatura iz temperaturnog rastezanja. M2) = (a + b)/a Pomak poluge u totki N t:.Primjer: mjemi davat temperature rastezni ~tap 1 duljina I1 temperaturna rastez1jivost al 2 pla!t duljina 12 temperatuma rastezljivost a2 3 poluga . tIaka.l. .).l2= Xii .l1/t:J. i Reguiacione veliane su veCinom samo posredno mjerljive (npr.T= Xv t:J. vremena. protoka.Xi2 = Xv3 t:. site. Odgovarajua mjemi davaa djeluju na raznim principtma: mehanitkom.. itd. razlike izmedu stvame i zeljene (poredbene.T= l2a2 P3 = Xi/Xv3 = t:J. frekvencije i sI. - = (11 al - l2a2) . kapacitivnom. specifitni toplinski kapacitet iz izmjerene topline i temperaturne raz1ike itd. Podaci se dobivaju posredno preratunavanjem iz odgovarajuah izmjerenih veliana (npr.prikaz promjene temperature a+b P2)P3Xv = Xi = (P.l2 Xj2 = Prenosne funkcije p.l1 XiI = t:J. Za daIjnju obradu su narooto podesni signali slijede6h veliana: puta. jer regulatori obraduju vrlo mala odstupanja velitina. = Xii/Xv = t:J.l.-.t:J. uan iz izmjerenog izvrknog rada i utroknog vremena.). 295 L .a.s = Xi t:J. P2 = Xi2/Xv = M2/t:J.s/(t:J. induktivnom itd.T ZamjeCivuje veliCiDa Veliane i njihove vrijednosti zamjeeujemo osjelnicima djeluju neposredno. a to su: (senzorima) koji - ticala (za duljine i neke druge veliane) mjemi davaei (za veCinu veliana). brzina vrtnje iz centrifugalne sile. elektritnog napona. krakovi a. kontaknom. . referentne) veliane. Mjerenje mora biti veoma totno. elektritne struje. b - - - Promjena temperature Temperatumo rastezanje Pomak poluge (3) - - rasteznog ~tapa pla!ta (2) u totki M u totki N t:J. t:J.s .

(npr. moraju se signali osjetnika promijeniti u jedinstveni . - veliCine diskriminator pretvarac poremeeajne veliCine Regulirana veliCina je izIazna veliCina objekta regulacije Xi. Zeljena veliCina je Xo.PY(i on ga pretvara Regulacijsko odstupanje X je ulazna veliCina regulatora. Karakteristicne veliCine objekta regulacije mogu se u veCini slueajeva odrediti jedino ispitivanjem. a to se postiZe pretvaracima.pretvarac zeljene 5 6.obicno elektricni . a ta mote biti: konstantna. ReguJirana veliCina Xi mora postiCi ill odrZavati odredenu vrijednost teljene veliCine Xo. U diskriminaloru se mora signal reguJirane veliCine Xi komparirati promijenjenom teljenom veliCinom Xo. puta iIi kuta i 51. ReguJirana i teljena veliCina sistema mogu biti fizikalno i dimenzijski razliCite.objekt regulacije (staza. . u izIaznu veliCinu Y. a to je .) - 296 . Izvrina naredba Y i smetnje Z daju ulaznu veliCinu objekta regulacije Xv Xv 0: Y + Pr. Njihova je raz1ika regulacijsko odstupanje X 0: p"xo .Z U objektu regulacije se ulazna veliCina Xv pretvara u izIaznu veliCinu Xi Xi = PoXv gdje je Po prelazna funkcija objekta regulacije.oblik.zvrIna naredba Y = PR X prieem je PR prelazna funkcija regulacijskog uredaja. Da bi se omoguCila medusobna komparacija. a uzimaju se u obzir kao smetnja (poremetajne veliCina) Z.da se nakon odredenog vremena promijeni. Na sve clanove regulacijske petlje mogu uticati vanjski uplivi. proces) 2 regulacijski uredaj 3 pretvarac regulirane veliCine - 4 .RegaladJska petlJa Povratnu vezu kod regulacije prikazuje regulacijska petlja. 1 . .da slijedi odredenu promjenu.

posebno pri regulaciji koja trafi velike sile i b pojataJom. - L Y J I I I I L J rl. da imaju izlazne veliane Xi feljene vrijednosli. popravak regulacijskog odstupanja X odgovarajuam regulatorom. pojaeanje signaia . reguiaciju koja ima povratnu vezu.S obzirom na povratnu vezu: I : upravljanje nema povratne veze (npr. regulacija stalne brzine vrtnje turbine).otvaranje .-: H 2 1--- H - 1 --~-~-6-{==J-~ - .. alatni stroj koji radi po modelu . 2. tako da pri odredenoj uziaznoj veliani dobivamo reljenu iz . prirem je pomoena energija elektrima. _Ct--" 3 -. 3 . ABtomatizacijaje zdrufivanje niza regulacijskih postupaka s automa' ~jem. ~m - unapred obradeno). namje!tanje vrijednosti izvr!ne naredbe Y postavnim tlanom. Oznake za naan djelovanja regulacijske naprave su (po DIN 2481): otvaranje pri porastu regufuane veliane e eq:. ..' !'ri 1Ipravljanju i regulaciji. l ~O .mje donje i gomje granime vrijednosti regulirane veliane. :. koja je opet ulazna veliCinaslijedeteg postupka. 2 . odredivanje regulacijskog odstupanja X s kom: ~e i reljenje veliCine.a&Iu nekog postupka. hidrauliCb pneumatska.SablOlli) <RIIlCnski nepromjenljiva . "=' - otvaranje pri padu regulirane veliane otvaranje pri dosegu gomje gramme vrijednosti pri dosegu donje granime vrijednosti A>. regulacijski uredaj mora obavljati. koje su (opCenito) postupak kojim utiremo E \'C!iCinuXv na taj naCin.'OeIDenskiustaijena (npr.pojaCaio. 8zme veliane iz regulacijskog objekta) Xi> odredivanja vrijednosti ~ Xo.postavni clan Granitne reguIacijske naprave spreeavaju kao sigumosni uredaj !ir.. pd8aku velianu. pretvaranje regufuane i reljene veliane u fizikalno i dim. Regaladjsld Osim zamjeCivanja i mjerenja stvame urec1aj vrijednosti regulirane vliCine .. u ~ joS i slijedete funkcije: 1. upravljanje stroja za pranje koje.zatvaranje pri dosegu gomje gramme vrijednosti V' zatvaranje pri dosegu donje granime vrijednosti . 3.regulator. prirem izlazna velicina more biti: (npr..

skom) djeluju kontinuirano ili diskontinuirano. X - Cina) pad razine (regulacijsko odstu- -1-I.fxdt PD I D y y= Kpx I = KDdx/dt PID PI [J L + K. ("'j~ wHZ hidraulickom.-1Je>-+ K. ..- -~ Z Y . Regulatori s kontinuiranim djelovanjem Kod njih je izlazna veliana Y ovisna 0 ulaznoj veliCini X.- regulatora - Navedene diferencijalne jedna<Ube vrijede za idealne regulatore. Vrste kontinuirano djelujuCih regulatora: P I y = K. pneumat- Regulatori s pomoenom energijom (elektrienom. ..Regulatod Regulatori su dijelovi regulacijskih naprava koji preraduju signale regulacij'skih odstupanja X kao svoje ulazne veliane. Primjer spoja . .otjecanje . Primjer: regulacija razine kapljevine y X.regulator PI: 298 .Jxdt l ---. Kod njih utjeee regulacijsko odstupanje neposredno na izvrinu naredbu. Regulatori bez pomocne energije su jeftine naprave.zapomiventil(izvrinanaredba) x. prikladne pri malim izvriuim silama i brzinama.Jxdt y = Kpx + P.panje)(poremeeajna veliCina) """'.=+ KDdx/dt y Kpx + + - L y-----Kpx + = + KDdx/dt Prelazna funkcija: ide~ realmhregulatora . Za takve regulatore vrijede zakonitosti regulacijskih clanova.

. povratnomvezom. D D serijskom spoju.rsra povratna veza: s regulacijskim clanom P.. . I Na sliean se nacm mogu stvarati najraz1iCitije kombinacije dBIova u regulatorima.~ ~ vezi regulatora !'~.Na rad regulatorautjere vrsta regulacijskog - pamitna veza s pojaeanjem i slabljenjem: s regulacijskim clanoViina PTt .AjuO vremensko ponaSanjegotovo svih vrsta regulatora postizava se .~tna veza sa slabljenjem (derivaciona): s regulacijskim clanom D. pomitnoj vezi. ~ . regulacijskih 299 .c. a to su: .paoratna veza s pojacanjem: s regulacijskim clanom PT!> . ..c'"lSta povratna veza !'U9ratna veza s pojaeanjem Povratna veza sa slabljenjem Povratna veza s pojaeanjem i slabljenjem .

.uz vremensko zaostajanje Tz .je do vrijednosti 0.dalje do vrijednosti xmax'a tek tada poCinjeopadati.. Y = Ymax y=O . y=O s preklopnom razlikom x < Xmin x Y = Ym. a znakom »-« neprikladno podruCje primjene.Diskontinuirano djelujuci regulatori Kod tih regulatora nema kontinuirane ovisnosti medu izIaznom i uIaznom velianom. Xmax y=O (pri Xrnax:iskIapanje) X=Xma:l~Xmin "- X (pri Xmin: ukIapanje) djelujuCih regulatora s preklopnom Vremensko ponah"iije diskontinuirano raz1ikom(uzimajuCiu obzir vremensko zaostajanje Tz) "m "0 " y yo Izvrina naredba Y izaziva pri vrijednosti Ymax porast regulirane veliane x. 300 . Podrulja primjene nekih regulacijskih naprava Vrsta regulatora P I PI + + + + + ++ I I Velicina temperatura tlak protok razina kapljevine brzina vrtnje PlD + elektricninapon ." ". Cim ona dosegne vrijednost xm' izvdna se naredba iskljua. I + + + ++ Znakom »+« oznaceno je prikladno. regulirana veliana x raste . regulirana veliana x i dalje opada te poCinje rasti tek nakon vremenskog zaostajanja Tz. 0 "m. : tnL I I . = Xmin ~ x=xm.. vec je moguc samo ograni~n broj izIaznih veliana koje odgovaraju ulaznim veliCinama. Pri vrijednosti Xo izvdna se naredba ponovno uklapa do vrijednosti Ymax. Primjer: relejni regulator (npr. x < Xs X> Xs x Y = Ym. bimetalni) ~~O=' "s Y Yrn&II .

slovima ill posebnim znakovima) ill funkcijama kao matematil!kim jllftlpisima 0 vrijednostima. Prerada podataka je praces pri kojem se iz uIaznih podataka po odredenom JRradbenom propisu dobivaju izIazni podaci.). . prerada (mozak) dekodiranje (organi pokreta) upotreba informacija (okoli!) Tehnika automatizacije bavi se oblikovanjem automatski reguliranih procesa u fizikalno-tehnickim sistemima. U velikom opsegu upotrebljava takoder opec priznate metode . .igitalni iIi hibridni. ICZIIIih na zbivanja. Potonji se sastoje od analognih i digitalnih sastavnih ~elova. . amplitudom). . U tu su svrhu oznareni znakovima arojkama.. Obra!1cue podatke treba nato opet dekodirati u uporabivi oblik informacije.po opecm priznanju 30] . Elektronil!ki rafunari mogu preradivati samo one signale podataka koji su izraZeni u prikladnom obliku.u skladu s vremenskim donose podatke.zaporeo i naan opafnja. Stoga valja signale I13jprije kodirati.ELEKTRONICKA OB RADA PODATAKA "'formacija je vijest 0 zbivanjima u okoli~u promatranog sustava i u sustavu _. karakteristil!an za kibemetiku (koju je i utemeljio N. sillmolilll izvor informacija (okoli!) kodiranje (osjetila) pam~Dje. dakle 0 mjerenjima njihovih vrijednosti i promjena. Stoga podaci sadrle u prvom redu broj~ne -osjednosti zbivanja. Wiener. Prenos podataka oznal!ujemo kao signal. procesa i tokova. Vijestiprimamou oblikupodataka0 mjerenjima pojedinihveliana. 1894-1964). tokom veliane prekidno 0 kojoj (poje- s~ - t diskretni signali nifu se vremenski dinamo) i mnofinom impulsa daju podatke 0 opaZanoj veliani. SignaIi . Kodirane podatke motemo spremiti (u memorijama)... tj. svjetlost itd. To postize u prvom redu racunarskom tehnilcom. . tlak. kontinuirani iIi diskretni: - lontinuirani signali teku vremenski neprekidno .. koji je nosilac informacija. P'odaci se prikazuju u ovisnosti 0 njihovim vremenskim promjenama I(t) i U(t). Prosti oblik signalaje harmonijsko titranje (opisano krumom frekvencijom . Informatika je grana znanosti i tehnike koja obuhva~ metode i postupke aade podataka (dobivenih u prvom redu automatski). obliku prikladnom za obradu. toplina. Za signale se veCinom upotrebljava elektricna t muja i napon (aIi i put. Podatke obradujemo elektronil!kim ral!unarima koji mogu biti analogni. u prikladnom kodu.

TI<t> R = VII f:r. nazvanim po analognom naeelu djelovanja. Analogni raeunari sluZe u prvom redu za simulaciju tehnicnih problema. 302 . induktivitet {~r : ~v = 6. napon Kapaciteti C = Fls Protoci s a m Q Qc) F T. Njihovo je djelovanje brzo pa se stoga mnogo upotrebljavaju u tehnici regulacije.p 6. otpor masa moment tromosti el. * Najjednostavniji analogni racunar je opCe poznati logaritamski racunar pri kojem brojeve mnoZimo i dijelimo zbrajanjem i odbijanjem njihovih logaritama (predOCt:nih duZinama).~ Tromost konstanta opruge { cr = Mla m =- J L el. moment tIacna razlika temper. Bit programiranja analognog racunara sastoji se u postavljanju analognog fizikalnog modela kojega treba preoblikovati u matematicki model te ga pretvoriti u radni sistem ra(.T U v brzina kutna brzina volumenski protok maseni protok toplinski tok el. struja Otpori konstanta prigu~ivanja v w qv qm <P = = = = = = ds/dt dlildt dVldt dmldt dQldr dQeJldr I Potencijalne razlike protocni otpor toplinski otpor el. naboj sila okret.M 6.ana- logno fizikalnom procesu. Takva je npr. prikazuju se kontinuirano dva razIiCita fizikalna sustava veliCina jednakim matematskim odnosima.plqv ilK = 6.Prindp analogne tebnike Analognim raeunarima. razlika el.unara. slienost medu mehanickim i elektrienim titrajnim sistemom: my + Dj + ky F(t) mehanicko titranje Lq + RiJ + lIC . Za rje~avanje posebnih i zapletenih zadataka moraju biti pojedini sastavni dijelovi analognog racunara medusobno vezani odgovarajuCim redom . kapacitet F dvldt M dwldt U ct/ldt = .) volumen masa toplina el. q = U(t) elektricno titranje = Primjeri analogriih veliCina: Koliane put kut (analit. Analogni raeunari djeluju kontinuirano (pa se i raeunane veliCine mogu kontinuirano mijenjati).

3.6.2. 4.. I. Sadanji digitalni raronari mogu obaviti vire od 107operacija u sekundi. broju ima svaka brojka svoju vlastitu i svoju mjesnu vrijednost s obzirom . . Kod digitalnih raronara je narOCito . 6. 2. . N = 0. N = 0. Z-I = 22. 8. 7. 5.Prindp digitalne teluUke ~ ligitalnom su raronaru informacije prikazane konaaum nizom brojki 8IIip8ros)kojima zapisujemo brojeve. 81 + 0 . 8-1 = 80. 10° .Heksadecimalnisustav B = 16. 103 + 9 . 163 + o1 0 . 5wako od tih dvaju stanja mac 1 bit (binary digit). 3. 16° = 838810 U opeoj je upotrebi decimalni sustav. 6. 21 + 0 . Oktalni i heksadecimalni sustav su namijenjeni laJcloj predodfbi 4-bitni binami zapis (kod) decimalnih brojki O. 161 + 4 . D (13). 23+ 1 .9. 162 + C . 102 + 8 . 9 X = 198710= 1. h. 2.510 . 4. F (15) X = 20C416 = 2 .numeric control).akladan binarni sustav.Oktalni sustav B = 8. 5.»prolaz zatvoren«.8Ibrani brojfani sustav. 2° + 1 . 24+ O. B (11). A (10). jer tehnil!ki potpuno odgovara dvjema stanjima s oznakama: »prolaz otvoren« . 8° + 4 . N = 0. 7 X = 120. 1. 303 .=m ~ je B . 22+ 1 .7. 3.Binami (dua/ni) sustav B=2 N=O 1 X = 10110. Brojka o 1 2 3 Zapis 0000 0001 0010 0011 Brojka 4 5 6 7 Zapis 0100 0101 0110 0111 Brojka 8 9 Zapis 1000 1001 Primjer zapisa broja 1988: 0001 1001 1000 2000 Matematske operacije tako zapisanih brojeva ureduje program raronara. 82 + 2 .osnova brojbmog sustava. C (12).48 = 1 . E (14). Preradu prvenstveno brojl!anih podataka upotrebljavamo pri regulaciji nfunarom (NC . N brojka u sustavu. Optenito vrijedi za svaki broj X: x= fNiBi . Primjeri: - - Decimalni sustav B = 10. 101 + 7 .12=' 1.510 .9: brojeva. ..8. 1.k.4.5.

30« zapisom: 101 0011 111 0010 110 0101 110 0100 1100001 0100000 011 0001 011 1001 010 1110 011 0011 011 0000 304 . DC. redak Y 0 I 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 0 NUL SOH STX ETX -EaT ENQ ACK BEL BS HT LF VT FF CR SO SI stupac X 2 4 3 Z SP 0 ! I A 2 B # 3 C S 4 D % 5 E F & 6 7 G H 8 ( I 9 ) J : + K ..slovno-brojcane (alfanumericke) podatke koji se sastoje iz slova. Osim ovih znakova postoje i regulacijski lnakovi (NUL.. . Znakovi la (ISO-) 7-bitne kode (JUS I. b. npr. Tako razlikujemo: .Kodiranje cIigitaInihpodataka Digitalni raeunari preraduju digitalne podatke. bl 0 0 0 0 0 0 0 I 0 0 I 0 0 0 1 1 0 I 0 0 0 1 0 I 0 I I 0 0 I I I I 0 0 0 I 0 0 I I 0 I 0 I 0 I I 1 I 0 0 I I 0 I I I I 0 I I I I ) I b. C. . < L . .B1. b.brojcane (numericke) podatke koji se sastoje iz brojki. a. C. B. #.. DC. . tj... I .. DEL). I b.. a rasporedeni su u znakovnim nizovima. b.. 1. Znakovi proizlaze iz dogovome skupine znakova.: niz decimalnih brojki (cifara) nizvelikihlatinifuihslova niz malihlatinifuihslova niz posebnihznakova A. !. ....1982) sastavljeni su iz 0 I I I I 0 0 0 I I DLE DCI DC. . brojki i posebnih znakova. takve podatke koje motemo oznaati samim znakovima. podatak »Srijeda 19.. 0. .002 bitova b7 .= M > N I ? 0 . NAK SYN ETB CAN EM SUB ESC FS GS RS US I 0 I I 0 0 0 I 5 P Q R S T U V W X Y Z S f) C C I 0 6 Z a b c d e f g h i j k I m n 0 I I 7 P q r s t u v w x Y z d C C DEI I b. b\: 0 : 0 0 I I . - U 7-bitnom binarnom zapisuje znak »K« odreden nizom bitova: 1001011. .. 2.

T NEGATIVEACKNOWLEDGE .poeelak zaglavlja .potvrdaispravnog primitka .Strojarski priru~nik .GROUP SEPARATOR END OF TEXT FORMAT FEED ~K ~lJL WS '0 >: SOH SI' STX SUB SYN l'S ".BACKSPACE :.".prelaz - kraj medija .prazan lOak .SPACE razmak .RECORDSEPARATOR lOakza odvajanjeslogova .DELETE IX.ACKNOWLEDGE ~ .E .CARRIAGERETURN ::.is .svrielakprenosa .ENOUlRY EOT .c . - .lOakza sinkronizaciju .upit . .nailaza!<lOakova s promijenjenim lOa~nJem .SHIFT-OUT .lOakaIanoa .lOak za odvajanje datoteka znak odvaJanJe blokova . a 0 0 1 1 b 0 1 0 I a I 0 b 0 I a v b 0 I I I Booleove funkcije a Ab avb aAb 0 I I I 0 0 0 0 1 1 0 0 a:::>b 1 I 0 I a=b I 0 0 I a$b 0 I I 0 305 21.povralakna standardnolOa~nje .VERTICALTABULATION UNITSEPARATOR .pomaknosaeanatrag .FILE SEPARATOR .lOaciza kontroluuredaja .STARTOF TEXT .poeelakleksta .horlzontalno tatiuliranje - odredivanje pozicije na slijedecu liniju - - Logickozaldjucivanje Booleova logicka algebra sluti se skupom od dva elementa: 0 (krivo) I (pravilno).SUBSTITUTE CHARACTER zamijeniti .DATA LINKESCAPE - END OF MEDIUM znace: .START OF HEADING .DEVICECONTROL DE. Elementarne funkcije Booleove algebre Funkcija NE (NO) ILl (OR) I (AND) Simbol Funkcija NE-ILl (NOR) NE-I (NAND) Simbol Funkcija implikacija ekvivalencija antivalencija Simbol :::> $ v A v i\ Pomoeu elementamih funkcija Booleove algebre moremo u naeelu prikazati svaku logicku kombinaciju.srnelak teksta bloka .END OF TRANSMISSION BLOCK .CANCEL ->I: .potvrdaneispravnog primitka NULL .izostaviti .ESCAPE Em "'F ~ !Fa J ~ ETX V4 Znakovi upravljanja u 7-bitnom kodu rx .END OF TRANSMISSION ESC .odredivanje J)Ozicije za .BELL ..poni~titi .L'Q .-" .SYNCHRONOUSDLE I .srnetak prenosa .SHIFT-IN .lOakza odvajanjepolja vertikalno tabeliranje HORIZONTAL TABULATION LINE FEED .slijedilOakposebnog lOa~nja .pomakninatrag .

Magnetske obrul!ne jezgre. veliane 187. mnogo su uZe od kartica (npr. Na presjeci~tima stupaca i redaka su mjesta za rupice. = . ali znatno dulje (npr... 3 . nebukno i 1 . Izmedu redaka je niz manjih rupica za transport trake.nalik na bu~nje ... 12 koluta skupljeno u izmjenjivi kolutni slog. po duljini pa npr. Njihova prenosna brzina iznosi 106 bit/so - . Obil!no je 6 . " Magnetske memorije razlikujemo po nosivoj podlozi: Magnetske kartice su od plastil!ne umjetne tvari. Te slojeve moiemo lokalno (tol!kasto) magnetizirati i to u dva suprotna magnetska stanja. pre~e od feromagnetskog materijala (u obrure pravokutnog presjeka). 80 x 350 mm. 9) i na dva dodatna retka. Mali magnetski koluti (diskete) (promjera 80 . BuJene kortice i trake upotrebljavaju Na nje buknjem zapisujemo dva stanja: se za jednokratnu 0 - snimku podataka. 1500 mm) iskori~tavaju za - Keramil!ke plol!e s magnetskim slojem (NiFe) koji je u vakuumu parom nanesen u debljini od samo (2 ... . .. razvurenima u nizove..Magnetski bubnjevi su od slitina lakih kovina (promjera 500 . Magnetske rnemorije iskori~ju magnetska svojstva vrlo tankih (= ll!1lll) feromagnetskih slojeva (NiFe. r r . Sttujnim udarom preklapaju se izjednog u drugi magnetski smjer.6 .).. 10-2 J1II1.po potrebi :. 80 i1i 90 stupaca. Bukna kartica (od kartona bez elektril!ki vodljivih dijelova. 1. nanesenih na nosivu podlogu.bukno. U magnetskim mamorijama spremljeni podaci mogu se . Brzina odvijanja je npr. veliane npr. Bukne trake su na veliku duljinu razvurene kartice sa stupcima u razmaku po 2.5 mm i recima. sadrZei do 107znakova. 750 m)..Magnetske trake su takoder od plastiCnih umjetnih tvari (debljine 50 !1Ill). 306 ... 20) . 1000mm).Pobraujivauje podataka Kodirane podatke moiemo pohraniti u memorijama i to za stalno (za ~to su prikJadne bmene kartice i trake) i1i s moguCno~ mijenjenja (~to omogueuju magnetske memorije)..7m1s. NiCo itd. x 106 bit/so "Druge izvedbe magnetskih memorija su: Magnetski koluti (diskovi) (promjera 500 ..55 mm) obil!no je podijeljena: po visini na 10 normalnih redaka (0 .stanjima 0 i 1. Svaki stupac pripada jednom kodiranom znaku. a svaki redak u stupcu jednom bitu (0 i1i 1).znatno manji prostor od bubnjeva. - . 250mm) imaju kapacitet do 1. na 45.32 x 82. ~to odgovara .. smje~taj znakova obje strane i stoga zauzimaju .bri- sati odnosno zamjenjivati. a njihov broj mora odgovarati upotrebljenom kodu. 12 mm).uz isti kapacitet .

tastatura ..plotter«.. i I I I L I. Podaci i naredbe preraduju se u pojedinim jedinicama ral!unara u elektronil!kim spojevima koji su sastavljeni od logil!kih (pOluprovodil!kih) elemenata.. 48. trake.organizacijske operacije (prenos podataka i naredbi medu funkcijskim jedinicama rai!unara).aritmetil!ke operacije ( zbrajanje..6.).jnt~gracijskim brojem«. dijeljenje). . . Broj demenata Vezivanje 10.. Iz/Qzne jedinice (~tampal!. . 60. <.!: 3 5 I I I I :.logil!ne operacije usporedivanje (>.100 SSI 50. Karakteristil!an le za nju kapacitet za spremanje informacija (jedinica kapaciteta sredi~nje 210 = 1024 rijel!i) te brzina za njihovo un~nje 8eIIlorije je 1 kilobajt = i apljenje. Digitalni ral!unari upotrebljavaju se za rjehvanje svih zadataka koji se 8DgU oblikovati u programima. SrediInja memorija sprema informacije-podatke i naredbe. bubnjeve). velika gustOCa vrlo velika ) . Regulacijska jedinica dirigira izvodenje naredbi po programu. 12.8 = 1 bajt (byte). Peri/erne jedinice obuhvaiaju procesne jedinice (procesnu periferiju. 32. . kolute. Podatke i naredbe predstavljaju u digitalnim ral!unarima binarni makovi toji so obil!no zdrufeni u rijel!ima stalne duljine (4.~. ekran. *) i odluevanje. Broj u epu zdrufenih elemenata omal!uje se . 16. . 64 i vi!e bitova). Ral!unska i regulacijska jedinica zajedno sa&ljavaju procesor. =. mnofenje.) predavaju korisniku rezulDIe ral!unara. .500 MSI > 1000 LSI > 10000 VLSI Osnovni sastav (Small Scale Integration) (Medium Scale Integration) (Large Scale Integration) (Very Large Scale Integration) digitalnog ral!unara rijetka osrednja .Aparatuma oprema Aparatumu opremu &le elektriCni (elektronil!ki) i mehanil!ki sklopovi. funkcionalno vezanih (u velikoj gustoCi) na III3Iim ploacama -lipovima (chip). Pri abradi podataka u njima se redaju odredene operacije serijski. odbijanje. periZme memorijske jedinice: memorijske kartice. . Ralunska jedinica obavlja sve zahtijevane operacije: . . 307 . ~.J . 1 2 3 4 5 - - ulama jedinica perifeme jedinice sredi~nja memorija ral!unskajedinica regulacijskajedinica } procesor 6 - izIame jedinice UlDvul jedinica prima podatke i naredbe korisnika (etal!.

. Algoritam je temelj programa te je takav popis svih uputa kojima se omogufuje rjeknje odredenog zadatka po koracima. tj. da je s konafnim brojem elementamih operacija ostvarljiva svaka funkcija. a isto tako jednoznafan je i nastavak. tj. S Porastom kompliciranosti zadataka rastu i ~kovi za programsku opremu. odredivanje uporabnih funkcija ulaznih i izlaznih poda- taka.Programska Digitalni rafunar je automat u kojem oprema teku informacijski procesi po tofuo odredenimuputama. Jednostavni zadaci rjebvaju se jednostavnom jedna~bom. Naprave za elektronifku obradu podataka mogu obaviti samo osnovne rafunske operacije i odredene usporedbe po kojima moraju biti izgradeni algoritmi. ame je osigurano.strojno orijentirani.funkcija svakoga koraka mora biti izvodljiva. Za zadatke iz prirodoslovlja i tehnike festo su potrebni sistemi diferencija1nihjedna~bi. Program je potpuni niz uputa za rjebvanje danog zadatka. sastoje se iz uputa koje imaju jednaki ill slifni sastav kao i naredbe odredenog rafunala. . usporedbene naredbe za logifke operacije itd. tj. mogu se posebno izradeni potrebi ukljuati u drugi program kao potprogram. tj. Programski jezik oblikuje skup svih uputa za opis algoritama. da ih rafunar more »razumjeti« i izvesti.planiranje: program se dijeli na programske module (pojedine komponente veCihprograma). nastaje i programski izradak u vi~ faza od kojih su najznafajnije: - specifikacija. . . Za - 308 . U Diem su pojedini k6raci odredeni tako. svaki korak sadrfi osto upute za slijedea korak. - - - svaki je korak algoritma izvedljiv jednoznafno. izvedba: moduli se dalje detaljiraju i kodiraju (zapisuju u odredenom programskom jeziku).svaki algoritam sastoji se iz vi~ pojedinih koraka. Programski su jezici: . Izrada programa ovisna je 0 strukturi i izvedbi elektronifke naprave za preradu podataka (rafunala). a svaki korak iz rafunskih propisa koji predstavljaju neku funkciju. trigonometrijske i druge funkcije koje spremati i po se javljaju u praksi veoma resto. a nisu ovisni 0 uredaju rafunara. . po svom su sastavu prikrojeni problemima koje treba rje~avati. Programi za korijene i eksponente.: . Na1ik na materijalne proizvode.problemsko orijentirani. Te upute sadrfe rafunske naredbe za aritmetifke operacije.

Modifikacija programa operacija Ruena Ulaz/izIaz 0 C) Linija odvijanja programa PriIdjuena toeka Ganieno mJesto <::> o Simboli za dijagrame protoka podataka i dokumenata D D '0 Obrada opeenito Pomocna funkcija Ruena operacija Rueno o '9 o Ulaz/izIaz ovisnaod Memorija postrojenja Memorija odvojena od sistema Dokument @ Magnetni disk Matriena memorija izIaz Dustrirani to c::J unDje CJ - o Linija podataka Transport Dosa V 6.FO.:s:.. Pojedine korake upisujemo u odgovarajure okvire (blokove).. Dijagram toka programa je raeunska shema kojom je dan cjelokupan tok aIgoritma (programskog niza). putem jednostavnih operacija.004 -1971) ~ D DJ Operacija opeenito Odluka Potprogram o V . Zdrufivanje RazluCivanje Zdrufivanjel IrazluCivanje o t:::] Q kartica BukDa traka BukDa traka Magnetoa 0 protoka podataka Telekomuni. Dijagram toka ra~a se samo pri odluci da ne Simboli za dijagrame od\jjanja operacija programa (JUs A.kacijska veza Povezivanje NapoeDa Z Sortiranje CD bubanj Magnetni --{ 309 . da se komplicirani zadaci rje~avaju korakom. medusobno ih povefemo i ucrtamo smjer toka.aIgoritme je karakteristieno stoga..

Izracunati d [d = 07] Izraamati . smetak raCuna.2 = Algoritam: Karak 1 [a = 07] Karak 2 Karak 3 Karak 4: Karak 5 Karak 6 Karak 7 Karak 8 Karak 9 Karak 10 Karak 11 Dijagram =0 - :a :t fa Yb2.4ac da: prelaz na karak 2 ne: prelaz na korak 5 da: prelaz na karak 3 ne: prelaz na karak 4 da: jedna~bu ne: jedna~ba zadavaljava svaki X je pratuslovna [b = 07] [e = 07] Izraamati X = -db. IzraCunati 4 ae.2 = (-b :t e)/2a. prelaz na racuna karak 9 da: prelaz na karak 10 ne: prelaz na karak 11 IzraCunatiXI. prelaz na karak 6 da: prelaz na karak 7 ne: prelaz na karak 8 x e = -b/2a. svr~tak = v'idi.2 = (-b :t ei)/2a. svr~tak racuna IzraCunatiXI. toka programa: [d> 07] 310 .Pr i mj er: kvadratna jedna~ba ax2 + bx + c AnalitiCko rje!enje:xl. = b2 - s~tak raCuna.

Standardiziran je u: ISOIR 1538 i DIN 66026. RPG.) roBOL (COmmon Business Oriented Language) sluZi za potrebe trgovine i ra~unovodstva.) _~L (A Programming Language) sluZiza opis algoritama. ~PT 2 za obradu tokarenjem. DIN 66027. GPSS. (Standardiziran po ISO/R 1989 i DIN 66028. 1969.) PROLOG (PROgramming in LOgic) razvijen je za potrebe umjetne inteligencije.ALGOL 58. 311 . nato ALGOL 60-68. daljnji razvoj: FORTRAN 77. simbolima la rijeCi). FORMAC. SYMAP itd. (Standardiziran po ISOIR 6160 i DIN 66225.) FORTRAN (FORmular TRANslating system) upotrebljava se u prvom redu za programiranje problema iz prirodoslovlja i tehnike. Prvi puta upotrebljen za ra~unare IBM 360. slovima. REDUCE. LTR. Ziirich. (Postanak: g.) Ostali su programski jezici: CORAL.) PT (Automaticaily Programed Tools) namijenjen tehnologiji obrade. a narooto za rje~avanje numeri~ko-matemati~kih.) PL 1 (Programming Language 1) upotrebljiv"za vi~namjensku primjenu.Programski jezld Svaki je programski jezik (tj. (Standardiziran u SAD g.) BASIC (Beginner's All purpose Symbolic Instruction Code) prikrojen je u prvom redu za probleme prirodoslovlja i tehnike. - - (Nastao je 1957. posebnim znakovima. na ETH. SNOBOL.. Standardiziran je po DIN 66025 - za sastavljanje programa za ra~unarom regulirane alatne strojeve za odvajanje restica. EXAPT 3 za obradu glodanjem. a upotrebljiv je i na komercijalnom podruqu. Programskih jezika ima vrlo mnogo. (Po~etak razvoja: 1957. Veoma je rasprostranjen pri malim osobnim ra~unarima. Znakovi kao elementi jezika odredeni wodabranim nizovima (brojkama.za obradu bu§enjem.) PASCAL (imenovan po francuskom matematilaru) sluZiza rjehvanje numeri~kih i nenumeri~kih problema. prirodoslovnih i tehni~kih problema - - (paretak razvoj: 1958 . Standardiziran po ISOIR 1539. (Poretak: 1954.) ALGOL (ALGOrithmic Language) upotrebljava se za prikaz" ra~nskih propisa. LISP. (Standardiziran u SAD 1978. PEARL. (Poretak: 1972. RTL. Posebno vaZni su naredni: -'aDA(nazvan po »prvoj programerki« Augusti Adi Byron) je jezik za programiranje u prirodoslovlju i tehnici. Marseille. skup uputa za opis algoritma) jednomaato sasravljen po odredenoj »gramatici«. Iz njega su se razVili specijalni jezici: ExAPT-l . 1983.

Tako su se razvili znaeajni radni sistemi. (Computer (Computer (Computer (Computer (Computer (Computer Aided Design) za konstruiranje (planiranje) Aided Manufacturing) za izradu (produkciju) Aided Engineering) za optimiranje izradaka (produkta) Integrated Manufaturing) za sastavljenu (integriranu) izradu Aided Programming) za programiranje (planiranje rada) Aided Quality Ensurance) za osiguranje kvaliteta 312 .proces 2 . U procesoru se usporeduju mjemi podaci sa zeljama. Mikroprocesori .izvrSna naredba 5 678- 10 - Procesor dobiva (stalno ill u odredenim vremenskim razmacima) informacije 0 ulaznim veliCinama (sirovinama i energiji).energija nemjerljive smetnje mjerljive smetnje proizvod sporedni i otpadni materijal 9 trafene informacije 10 informacije s drugoga raalDara 11.informacije iz procesa 12 .Procesui nCunari Procesni raeunari (procesori) su naprave za elektronicku obradu podataka pri raznim tehnickim procesima. To su analogni signali koji se u pretvaraCima pretvaraju u digitalne signale. Pomoe nCuDara Brzina.sirovina 4.procesor 3. - - 1 . U skladu s ustanovljenim odstupanjima procesor nato utice neposredno na proces. Razvoj tehnologije poluvodiea omoguCio je izradu raeunara znatno manjeg miniraeunar i mikroraeunar. toeoost i preglednost rada s raeunarom su uzroci za sve opseZniji rad u tehnici pomoeu raeunara. U njima je na vrlo maloj volumena (i cijene) povr~ini skupljeno mnogo tisuCa sastavnih elemenata (npr. vodeni raeunarom: CAD CAM C~E CIM CAP CAQ itd. 0 toku proizvodnoga procesa (i mjerljivim smetnjama) te 0 izlaznim veliCinama (proizvodu te 0 sporednom i otpadnom materijalu). 20000 jednopolnih tranzistora na Cipu povrline od 35 mm2).procesni mikroraeunari veCim su dijelom sastavljeni i programirani za odredenu svrhu.

E U ispitnom uzorku (pokusnom ~tapu) materijala. Poeetno je rastezanje lineamo (tj. kad tlaeno naprezaDje -0 izaziva relativno skrarenje -E. naprezanje lea:nja Rp 0. drugu elastienosti) E = !!n. U podruqu linearooga rastezanja materijal je elastiCan (tj. Dijagram 0. Nap r e z a n j e 0 je odnos sile F i presjeka ispitnog uzorka S (okomito na SIIIjer site) 0=- F S 0) ispitni re se uzorak Zbog djelovanja site F (i time nastalim naprezanjem 5 prvotne duljine Lo rastegnuti na duljinu L.01. trajno. L Tj. naprezanja vraea se na prvotnu dimenziju). E nastavlja se u smislu tlaCn1b naprezanja. nakon prestanka djelovanja sile ne vraea se 'riSe na prvotnu dimenziju. nakon prestanka djelovanja sile -£ odn. postotno je produljenje upravno razmjemo naprezanju).DRUGI DIO ISPITIVANJE MATERUALA DUAGRAM 0. postotno produljenje. Povrb te granice (obieno na koncu lineamoga rastezanja) materijal se rastefe plastilno (tj.L = L . vec ostaje stanovito. optererenom silom F.Lo - P os t otn 0 prod u Ij e nj e epruvete je produljenje 5 obzirom na E. 316.L = ~L L Lo Lo Dijagram 0. :I presjek se suzuje: S < So). Epokazuje medusobnu ovisnost naprezanja i postotnog produljenja. . trajno.vidi sIr.. ModuJ elastiCnosti E je odnos naprezanja i postotnog produljenja (u po- prvotnu duljinu Lo Cl Eet »Granica elastienosti« je naprezanje pri kojem osjetljiva mjerila osjete prvo primjetno. Pr o-d u I j e n j e epruvete iznosi 6.= -6. 313 . nastupaju naprezanja 0 koja izazivaju rastezanje. postotno produljcnje materijala (pri jo~ nepromijenjenom presjeku S = So).

MEHANlCKO ISPITIV ANJE METALA (JUS C.A4.A4. promjera do).povrlmapopreenogpresjekaISpltnoguzorka So ." k.5 55 5 :t 0.040 I 19. .3 10 Primjeri kratkih ispitnih uzoraka: VS.002-1985) Za vlaeno ispitivanje slure ispitni uzorci koji imaju rame oblike s obzirom na veliCinu i oblik raspoloZivog materijala i s obzirom na zahvatne eeljusti stroja za kidanje.ukupna duljina ispitnog uzorka duljina ispitnog dijela ispit.6 25 :t 0."'~m_. d kidanja) L. 314 .. . (~".65 5 Lo = 5. s poCetnom mjemom duljinom Lo (50. 120 mm). 20 mm).80 mm) i ispitnim duljinama Le (75 odn. 2. .::."". 1.". do Uobicajene pocetne duljine Lo su: 4 za proporcionalni ispitni uzorak za presjek ispit.075 78. .0 110 10 :t 0. Ispitni uzorci za Zice i §tapove.- S .poCetna povrlinapresjeka So najmanja povrlinapresjeka(nakon L.1 .. . Oznake dlmenzlJa ISpltnlh uzoraka 50 Lt .3 I dugi 11. .mjerna duljina' - ~ !J ~ Lo Lt Le -. 3 mm izrezuju se na §irine b (12. Pri upotrebi ekstenzometra: mjerna duljina mjera~a produljenja Le (ekstenzora) Leo po~etna mjerna duljina mjera~a Leo mjerna duljina mjera~a nakon ki- t . .5 odn. ojo. Ispitni uzorci za limove i trake.- ~ -.001-1986) Vlamo Ispitivaoje (JUS C.. uzorka Le L ..25 I 28 Pri neproporcionalnim uzorcima poeetna mjema duljina Lo nije ovisna od presjeka So (odn. debljine 0.150 I Somm2 314 1 Lomm 100 :t 1. Vi Lo kratki (normalni) k k y.65 So Lo = 5 do Lo = 11.~' - - .j4 proizvoljni kruZni 5.5 SO :t 0.-. . .~ mi<ro. promjera do 4 mm moraju imati poCetnu mjerou duljinu Lo = 200 :t 2 mm ili Lo = 100 :t 1 mm. uzorka ~ . = 10 do do mm 20 :t 0. Dimenzije ispitnih uzoraka danja Pri proporcionalnom ispitnom uzorku je po a mjema duljina Lo razmjema s korijenom poeetnog presjeka So:Lo = k pa je kod ispitnih uzoraka kruznog presjeka proporcionalna promjeru: ~ Lo = kvSo = k -. .

.5u/50). --71 I I I I L - l1L Pri odredivanju najveee sile Fm mora brzina razmicanja reljusti stroja za kidanje izoositi ~ Le mmlmin (Le V mm).' I I I I LA Dijagram R.). PO upotrebi neproporcionalnog ispitnog uzorka.valja u k A dodati tu vrijednostkao indeks (npr. An.cr. ( PO suZivanju presjeka vrijede ozoake: . treba ozoaki A dodati kao indeks vrijednost poretne - .ti proporcionalnih zorakas drugimkoeficijentom (npr.postotno produljenje (/)'LufLo) .postotnosuZenje nakon kidanja .Lo mm .. 100 % . Pri ~ -. /)"L * Nazivna naprezanja R izrafena su silom F.5150) ..[ ' h J. 100 % . Aso). R Rm .postotno produljenje nakon kidanja vrijedi za postotno produljenje nakon kidanja u slueaju upotrebe ispitnog uzorka s vrijedno§fu koeficijenta k = 5. (kontrakcija) n l. V dijagramu R.:-ke velicina pri rastezanju i sutivanju !'ri rastezanju vrijede oznake: ~ = . 11. 100 = 50 - -5 5u mm2 mm2 % . E = FISo = FdSo (vlacno) nazivno cvrstoca naprezanje - (vlacna) 3]5 . poretne mjeme duljine Lo JIII.produljenjenakonkidanja - produljenje (/)'L/Lo)' 100 % .~u vrijednosti npr.65. sukladno s dijagramom sile F u ovisnosti od produljenja /)"L. Pri proporcionalnim -mm kruZnog presjeka ozoa~ujemo postotno produljenje nakon kidanja: . E dana su nazivna naprezanja R u ovisnosti 0 postotnom produIjenju E. ." = c = A = Omaka A ~ona1nog L Lu .ILLo = 80 mm).Lo mm .li.1S tJ1 = 50 = (/). vu""'" SIa I naZlYnI naprezan]a Z ~ . dijeljenom s poretnim presjekom 50.3).pri kratkim ispitnim uzorcima As pri dugim ispitnim uzorcima Alo. Dijagram F..postotno sqZenje Dijagram sile F u ovisnosti od produIjenja /)"L snimamo neposredno na stroju za kidanje F (vla~a) sila najveCa sila Fm - suZenj~popre~og presjeka najveee suZenje (nakon kidanja) = (/).

R:l----11 I I I I I I . I To je »tehnicka granica elasticnosti«.ol pri E = 0.6. A . d K r b k i materijali se po poretnom elastiQiom rastezanju kidaju bez (zna~jnijeg) plastickog rastezanja (npr.bakar - 316 . Rpl pri E = 1%.neproporcionalno postotno produljenje pri najvecoj sili .2 pri E = 0. Znatajna postotna produ/jenja Ag.postotno produljenje nakon kidanja . Tako po obliku dijagrama R.2 %2). olovo) ili su gotovo neelastiCni (npr.R. RpO. E motemo raz1ikovati materijale: R Z i I a v i materijali se nakon poretnog elastiQiog (lineamog) rastezanja rastem do prekida vrlo plab stiQio. 2 Dosada zvana »granica plasticnosti« Tok rastezanja u ovisnosti od naprezanja je za razne materijale razliCit i za njib karakteristiCan.ukupno postotno produljenje u trenutku kidanja .sivi lijev asfalt) . d .01 %1). c . meki relik). E povuremo iz (odabrane) tDtke x na apscisi paralelu s poretnim (linearnim) dijelom krivulje rastezanja. Konvencionalno naprezanje telenja Rp (za materijale s kontinuiranim rastezanjem) U dijagramu R.RoB donje. kOO mekib relika) R Re" R. npr. sivi lijev).~ 5. Presjek paralele s krivuljom rastezanja odreduje konvencionalno naprezanje terenja pri postotnom produljenju E = x%.: gomje.ukupno postotno produljenje pri najvecoj sili " 11 /I Ag A. bakar) iIi u diskontinuitetu s pojavom terenja pri stalnom naprezanju (npr. i to kontinuirano (npr.. a tvrdi celik t mebki celik b P I a s tic n i materijali se rastem samo neznatno elastiQio (npr. Naprezanja telenja Naprezanja prirodnog telenja R. 1 j I I I I rL * Rpo.L (npr.. J ~.

u vrueem stanju do ho/3).IspitinDje saYijaDjem (JUs C. .1985) Ispitni uzorci imaju pravolrutni. Cvrstoea sivog lijeva na savijanje 0sm slijedi iz najvete site Fsm pri lomu 0sm Promjer ispit.1973) u mm Duljina ispil. . 60 razmak 1 260 400 600 900 . odnosno dok se na boku ne pojave pukotine. . koje aslanjamo 0 dva vaIjkasta oslonca s razmakom I (izmedu osi oslonaca promjera D). Savijanje mora biti polagano i neprekidno do odredenog kuta savijanja a.005 . Sirina pravokutnih uzoraka imosi 25 do 50 mm. uzorka 300 450 650 1000 11ablo ispitivanje (JUS C.A4.1954) Polumjer pritiskivaea r 10. . . odnosno do pojave prvih pukotina na vanjskoj strani uzorka. 30 Mjere uzoraka i uredaja (prema JUS C. . Pri tome se pojavljuje (tlaau stoiac« po kojem se materijaI ~iri u stranu. . IJUIila 317 .014 . . uzorka do 13 20 30 45 = Fsml/4W Ut = ndo3f32 '" 0.mjerimaR: za a ~ 12 mm R = 25 mm za a > 12 mm R = 50 mm Promjer D vaIjka kojim savijamo uzorak uzima se prema posebnim propisima D materijaI koji se ispituje.A4. Za nekovine uzorak je obieno kocka. PreporuCllje se da duljina I ispitnog uzorka bude . a 1 i I = (D + 3a) :t T Za savijanje slllte dva oslooca s polu.A4. kvadratni ill okrugli presjek. Uzorak se tlaa do odredene visine (u hladnom stanju do ho/2. a u sredini ih opterefujemo silom F do prekida. . 3do). promjera do i visine ho = 2do (izuzetno je ho = do . 15 25. .1 do3 OsIonci promjer D 20. Uzorak se tlaa lakim i a:stim udarcima rekieem ill prerom. Debljina a neka bude veea od 30 mill.006 Za tlaau pokus slufi ispitni uzorak koji je za kovine redovito okruglog presjeka. a ispituju se i &avi profili. 30 50. * Sivi lijev ispituje se u pogledu fvrstoa: oa savijanje sirovim ill obradenim 2lDrcima u obliku posebno odlivenih ravnih okrug1ih ~tapova promjera do.

021 .0 4.1986) Ispitivani komad Zice stegnemo u pokusnu napravu u kojoj pregibamo iicu naizmjence u jednu i drugu stranu do njezina loma.5 0..0).0 30.3 .0 25 35 50 75 100 Zieu pregibamo preko valjaka od kaljenog celika.1986)... 318 ..0 15 15 15 20 20 2.....0 20.0 1..5 3.A4.Ispitiyanje ilea torzijom (JUS C...5).019 ..3.0 50..0). Ispitiyanje sposobnosti za izt'lacenje (JUS C....10.018 . 8.5 10. .. 4.pri reliku .0 8..0 15. Karakteristiene su mjere pokusne naprave (u mm) d D h d D h 0.. Za limove i trake debljine do 2 mm sluZi naprava po Eriehsenu. (7 50 d 0..5 Broj okretaja Zice do loma mjera je njene sposobnosti pri ispitivanju torzijom. .0. Ispitiyanje ilea navijanjem (JUS C. koja se stastoji od kaljene reliene kuglice za utiskivanje.1.7).5 0.0 6.5 3.0).pri Cu i Cu-Iegurama 0. Da bi Ziea pri tom ostala ravna..~ se utiskivanjem reliene kuglice u limeni ispitni uzorak. 5 % evrstoCe Zice od nereljeznih kovina.6.0 40.2.A4.0 2..016 ..0..5 100 d 1 2 1.5 1.0 3. (1. (5 100 d 1 1 5. Kuglica se polagano i jednoliko (brzinom oko 0.0)..A4.5. matrice i drfa~ limenog uzorka. (1 200 d 3 5 1. (3 100 d 1 1.7 0. 1.5).0 7. optereeujemo je vlacnom silom koja u Zici ne smije izazvati naprezanja veeeg od 2 % evrstoee reliene Zice. Jednim pregibom smatramo savijanje iz pocetnog (srednjeg) polofaja za 90° u jednu stranu i natrag do poretnog polofaja (a obavljamo ga u 1 s).. Slobodna duljina Zice 1 i najveCa brzina sukanja n iznose: premjer fiee d (mm) slobodna duljina 1 brzina sukanja n (okr.1962)..ls) .A4. Broj pregiba do prekida Zice mjera je sposobnosti Zice za izmjenicno pregibanje. odn. lspitiYanje ilea lzmjeniCnim prepbanjem (JUS C. Kao mjera sposobnosti materijala za izvlarenje navodi se postignuta dubina.1986) U posebnom uredaju suremo Zicu oko vlastite osi do loma. Sposobnost materijala za izv1arenje ispituje .. 3.5 5.0).1 mmls) utiskuje u uzorak do pojave prvih pukotina.0).

~m' / / I i Y- I \ \.' b ~ ~ = ~ mm . U ~irokom su temperatumom podrugu udamo vrlo Zilave kovine koje moteIIlO gnjeati: AI. Cu. koji !*la s visine hI te dospije pri lomu na ~u h2 iznosi ~ ~ . I~ } se uzorak prelama batom (njihalom) koji pri padu udari u sredinu . Udama energija bata Ghl = 300 (ISO. keramika.A4..5 (5) mm.h2) Oznaka udamog rada pri nazivnoj e8ergiji 300 J i pri standardnom ispit80IIl uzorku je: . pri niskoj veoma krhki.: pn YiSojsu vrlo Zilavi.'. aeznatno Zilave su krhke materije: staklo. L~i rad njihajnog bata teZine G.nelegirane i malo legirane (Ill) zna~jna je. 100) J. + 0 09 b = 10 mm .025 .A4. Tim se postupkom odreduje zilavost materijala pri JIIIOift.S obzirom na utjecaj zareza). poduprtogana oslonce. Ni.standardno ~~I~ - = :3(2)mm plit~i zarez ~tni }-.1984) 55'0. Za obi~e retike . K = G(h.uskiuzorak -.IspitivaDjem udarom po Cbarpyju Zz ispitivanjem udarom na savijanje po metodi Charpyja upotrebljavaju se -morci sa zarezom.rus C.pri uzorku s V-zarezom: KV Udama Zilavost u opeem slu~ju raste s temperaturom.pri uzorku s U-zarezom: KU .-etika ovisnost udame Zilavosti od temp.standardno + 0 11 mm mm b = 7. austenitni relik (I).1984) (JUS C. \.004 .-la. vrlo tvrdi retici (11). . T 319 . lspitni uzorak s V-zarezom /spilni uzorak s U-zarezom .

100 000 h) pri odredenoj temperaturi T (npr. Temperatura pri kojoj se pojavljuje ptdenje ovisna je 0 materijalu (npr. Dugotrajnim je pokusima (100000 h) ustanovljeno. ~to bi se za navedeni slucaj napisalo Rp 1/100000I400. zaustavlja. ruM:{Jl U1b Potpuno nejednolika optereeenja nisu prikladna za usporedivanje ispitnih rezultata. koju nazivamo puienje. Zato odredujemo dinamicka svojstva evrstote materijala za sinusoJ idna opteretenja. 100000 h) pri odredenoj temperaturi T (npr. ako se materijal pri rastezanju uevrsti. Odrediti moremo u svakom slueaju samo vremenska staticka svojstva evrstote koja vrijede za odredeno ogranieeno trajanje optereeenja. kod kojih naprezanje koleba za otklon (amplitudu) u. Najvete naprezanje kod kojega se pri odredenoj temperaturi konstantnom silom optereeeni materijal \lire trajno ne rastere (ne ptde) nazivamo trajnom statiCkom lvrstoeom materijala.ISPITIV ANJE TRAJNE CVRSTOCE Ispitivauje trajne statiCke evrstoee Konstantnom (statickom) sHorn dugotrajno optereteni materijal pocet te se pod odredenim optereeenjem. Ova se pojava.035 . vet nejednoliko (primjer »b«). pri eeliku od 200°C nawe. Ispitivanje dinamiCke Cvrstoee (JUS C. postupno rastezati.d (Tm.ltlT je naprezanje pri kojem se materijal rastegne do odredenog postotnog produljenja E (npr. Rezultati kratkotrajnih ispitivanja ne mogu se jednostavno upotrebiti pri dugotrajnim opteretenjima. da stvamu trajnu staticku evrstotu ni nakon !ako dugog vremena ne moremo odrediti. 400 0c).A4. 1%) za odredeno vrijeme t (npr. Stoga je preporucljivo trajanje statickog ispitivanja za kovine za plastiene materijale t t = = 100000 h 10 000h. (Ta>od1 srednjeg naprezanja Um. u ovisnosti od temperature.1966) Cvrstoea je materijala matno manja ako materijal u toku vremena t nije jednoliko optereeen (primjer »a« na donjoj slici). 320 . dok se u protivnom nastavlja do loma. 600°C). pri olovu ili plastici vec kod okolimje temperature).d) (primjer »c«). Ta naprezanja mogu biti: I a) istosmjerna (primjeri »c« i »d«) b) izmjenicna (primjeri »e« i »f«). Vremenska statilna lvrstoca RmtlT je najvete naprezanje koje materijal podnosi odredeno vrijeme t (npr. Vremensko naprezanje telenja Rp . U navedenom slueaju omaenjemo to Rm lOOOOCl600.

Zato je dinarnicka evrstoea zavarenih spojeva (zbog zavamog »zareza«) ili predmeta 5 grubo obradenom povriinom (koja se zapravo sastoji od mnogih sitnih »zareza«) IDDogo manja. + av'" -00. DinamiCka cvrstoca <1i> najvete napreje zmje Um.01 I 00' . W6hlerova se -. koje -=ijal podnosibez loma.za mimo optereeenje DO. pri kojem se materijal ni pri bilo bkvom povetanju broja titraja optereeenja ae bi vi~ slomio.2 . . BuduCi da materijal u konstrukcijama po pravilu ne srnijemo optereCivati iznad naprezanja teeenja RpO.2je tom granicom u dijagramu dinamicke evrstoee ogranieeno podruqe dopmtenog opteretenja. pri dinamickom optereeenju povecava se broj titraja N. Ua pri cemu je srednje naprezanje Umed = = ~.. pri kojem U koleba za amplitudu Uaizmedu vrijednosti -Umax i + Um. av" .Strojarski prirua. = O. .. ~je :: nihajuce iti kolebljivo dinamicko opterecenje (primjer »f«). . ~ Trcljnost materijala ovisi 0 broju titraja opterecenja. Na dinarnicku evrstocu veoma jako utjeee djelovanje zareza (nejednolika rclZdioba naprezanja).. 108 za lake kovine) priblihva stal8Ij vrijednosti <1i>.. -0.. trivulja« (na slici desno). 22 . 1 av' = RpO. ovisnosti 0 srednjem naprezanju umed za nzna dinamicka optereeenja: d tJ. ~to mofe evrstoeu znatno sniziti ispod vrijednosti koju materijal ima bez zareza. = f(N) prikazuje »W6hlero.u. = Umed = Umax12. ..Od raznih sinusoidnih opteretenja posebno su zna~jna: : pulzirajuce i/i titrajno dinamicko optereeenje (primjer »d« na slici na str. ---o ~ ~ logNo ~..ulja pri odredenom broju titraja ND (107 . ~ pri kojem naprezanje utitra (pulzira) za amplitudu Gaizmedu vrijednosti t ... Ovisnost u.tdik. Dijagram dinamicke cvrstoce (Smithov .iiagram) prikazuje dinamicku evrstocu av . Crta koja u dijagramu ide iz izhodi~ta pod kutom od 45° prikazuje srednje optereeenje..ik 321 . .za njihajuce optereeenje. Smanjivanjem amplinaprezanja u. Udaljenosti od nje prema gore ili dolje do gomjega odnosno donjega granienog naprezanja jesu otkloni naprezanja. ojom definirctmo »dinak 8fku evrstoeu«.. oko srednjeg naprezanja umed.za pulzirajuee opterecenje / rn -av'" .

625) 76.07 (10) 49.29 (6.102 F 1tD(D . pri sill 322 .25 (1500) 9807 114710 (1000) I 4903 (500) I 2452 (250) I 1226 (125) 980. OdlufujuCa je prosjefua vrijednost koja je rezultat barem dvaju mjerenja.102 F) 10 I 29420 (3000) 1 294.102 F D' 30 15 10 5 2. 392.5) 12.ISPmY ANJE TVRDOCE Mjera za tvrdofu ovisi 0 postupku ispitivanja. Mjera Brineliove tvrdoce iznosi 0. IspitmmjetvnIoeepo BrineDuHB (JUS C.03 (5) 39. .102 F1D2: - I 0.25) 153.25) .5) 306. . Kuglica je: do tvrdoee 450 HB od zakaljenog b:lika.03 (5) 24.5 1..52 (2.003 -1985 i 032 -1986) ~ ~ . 324 i 325.25) 245.2 (15.A4.2 (40) 196.102 F= 750 (tj.25) 9. (Tvrdoea iznad 650 HB ispituje se po Vickersu .61 (7. a djelovanje nazivne sile 10 .326).8125) 61.5 (31.9 (62.07 (10) 49.2 (25) I FN (0.d2) HB = ~ gdje je A povrlina otiska (kalote).5 (31. 1. 15 s.2 (30) 612.7 (100) 2452 (250) 1226 (125) 612. 0. 8 s.102 F 2 / = 0. d mora trajati U Cistu se i ravnu povrlinu pokusnog materijala (kovine) utiskuje odredenom silom F(N) kuglica promjera D(mm). Vrijednosti Brinellove tvrdoa: HB za pojedine promjere otiska d sabrane su u tablicama na s1£.23 (4) 98... 11il 11' II! Upo1£ebljavaju se slijedeee sile pritiska F (N) odn.s1£.807 (1) Primjeri omaka tvrdoee po Brinellu: 350 HBS 5n50 - maCi tvrdofu 350 HB pri upo1£ebi b:liroe kuglice prom- jera D = 5 mmipri vrijednosti pritiska F = 7355 N).26 (1. odgovarajuCe vrijednosti rasporedene u skupine po 0.1 (20) 98.5) 306.VD2 . Sila pritiska F mora rasti do nazivne 2 .102 F (u zagradi) i promjeri kuglica D (mm) vrijednostima 0.9 (62. do tvrdoee 650 HB od tvrdog metala. Mjeri se promjer otiska d(mm).

4 5.6 HB Rm = 3.43 4. d 1 0.36 5.25 .58 0.00 .n i njegovoj vrdoa: t Materijal .92 1.33 0.6 5.Cr 323 .00 .8 4. .60 1.60 ..00 10 1.0 Dmm 5 2.72 2.32 1..86 7.83 6.19 1.8 . 322 i 323.33 6.48 4.9 .8 5." '.8 3.91 5.00 3.6 '..29 0.4 2.46 2.4 3.102 FID2 odabiremo s obzirom na vrstu materijala ispitnog Tvrdoea HB 0.2 4.25 2.A 0.0 5.:.5 5 d mm 2.2 5.0 3..25 0...50 1.3 .. 80 > 80 10 30 5 10 30 1..9 .34 1...86 1.38 2.2 .04 Brinellove tvrdoee HB pribliZno odrediti Rm = 3.2 :.5 HB .0 4.Vrijednosti 0..80 0.08 4. za ugljiCnieelik za legirani eelik .200 > 200 < 35 35.5 5 10 15 10 15 1 1.5 Dmm 2..54 0.6 4.0 hi .37 0.83 1.. .Cr-Ni Rm = 3.102 FID' .69 0.4 4.67 0.18 0.92 3.6 3.-.6 2.34 3...51 0.53 0.6 i.38 1.05 1.3 .4 HB Usporedbena tablica (pribliZna)izmedu evrstoee i tvrdoee eelika nalazi se ..84 2.67 0.70 4.7 0.07 1.23 1.10 2.02 1.08 0. feljezo -i bakrene slitine JIIi£tovine i slitine "IIiIRnkositar i Najmanja debljina uzorka (u mm) u ovisnosti od promjera kuglice 1J : promjera otiska d: .O 2 Za eelik mozemo iz pomate 1IqOvu evrstofu Rm (N/mm2) 0.5tt.8 6.68 3.8 .17 1.46 1.a 30 < 140 > 140 < 35 35.42 8.80 2 .A .2 3.67 2.5 .40 0.

5 23.3 17.6 46.Tvrdoca po pri 10 2.40 0.56 0.8 38.33 0.2 10.0 44.77 1.8 19.5 12.7 42.81 2.06 6.34 0.82 0.31 0.65 1.05 0.05 3.10 1.8 17.38 0.95 3.79 114 76.48 0.88 6.50 2.1 33.7 11.05 0.3 46.25 0.95 0.2 188 125 62.05 4.60 2.1 23.7 44.90 0.63 7.8 33.9 127 84.9 20..1 11.41 0.75 3.35 3.00 1.53 111 74.6 10.1 19.9 207 138 69.9 22.4 19.57 1.49 8.0 10.78 0.3 37.76 0.95 4.9 42.4 40.61 101 67.4 248 165 82.20 4.3 15.5 27.5 215 143 71.4 14.4 26.3 20.7 13.00 4.15 3.6 35.6 39.65 2.6 124 82.4 14.75 0.39 0.4 156 104 51.42 0.6 21.30 3.32 0.6 9.70 2.3 18.05 106 70.40 3.2 142 95.59 1.85 2.84 0.1 34.2 20.1 10.75 0.8 34.71 1.85 0.9 138 92.2 131 87.3' 38.35 0.70 3.9 12.74 0.55 2.5 17.3 13. 109 54.3 48.6 239 159 79.4 11.25 Promjer otiska d.45 0.35 0.0 19.00 0.8 25.68 0.5 135 89.20 0.75 2.1 9.5 1.5 22.24 7.8 10.0 151 101 50.85 0.8 13.3 23.04 7.1 9.45 3.90 3.8 20.6 9.80 0.72 0.1 267 178 89.4 11.77 9.4 12.2 165 110 55.9 13.80 3.54 0.72 8.25 0.3 15.7 48.28 0.8 160 107 53.45 2.2 12.5 30.1 19.1 9.1 18.65 3.43 7.8 8.1 11.3 121 80.9 230 154 76.60 0.80 0.5 31.1 37.4 12.6 16.1 24.60 3.2 222 148 74.64 0.25 3.9 24.85 Tvrdoea po Brinellu HB za vrijednost O.95 0.70 0.23 8.30 0.1 301 200 100 50.70 0.6 182 121 60.3 39.39 I 30 653 627 601 578 555 534 514 495 477 461 444 429 415 401 388 375 363 352 341 331 321 311 302 293 285 277 269 262 255 248 241 235 229 223 217 212 207 201 1 21.2 313 209 104 52.50 3.4 16.63 1.3 200 134 66.6 8.6 29.70 0.1 27.83 2.36 0.80 2.8 14.55 0.25 327 218.10 3.6 32.1 25.24 0.29 0.8 28.4 36.5 15.3 20.53 1.50 0.2 18.9 21.6 41.52 0.80 0.2 26.2 8.15 4.82 103 68.50 9.5 2 1 1.97 8.67 1.61 1.1 289 193 96.102FID': 15 10 5 2.8 17.1 176 117 58.83 7.60 0.0 47.60 0.10 4.1 278 185 92.4 10.85 3.79 2.40 2.40 0.7 11.7 194 129 64.66 0.4 21.29 109 72.90 2.62 0.37 0.27 0.7 170 114 56.26 0.20 3.75 1.65 0.90 0.00 3.7 10.51" 1.3 257 171 85.6 17.5 35.1 16.5 13.0 117 78.6 147 97.0 18.6 41.50 0.55 1.65 0.71 324 .55 3.9 15.58 0.30 0.2 43.26 8.mm promjeru kuglice D mm: 5 2.4 17.49 1.69 1.3 14.3 25.73 1.3 16.

28 9.3 11.94 0.25 2.10 6.07 4.2 97.30 5.8 7.26 8.9 9.9 23.93 0.7 42.6 37.31 3.03 0.9 13.58 103 101 0.64 4.85 5.3 81.75 4.55 2.25 .99 7.10 0.39 6.42 8.16 1.10 8.0 31.27 7.34 5.1 32.43 5.73 4.35 1.30 2.5 58.3 53.15 1.50 2.6 15.0 51.50 3.5 95.98 325 .1 23.94 6.18 1.4 89.50 1.5 10.8 71.50 0.4 60.1 28.02 3.7 33.9 10.4 72.83 4.89 0.4 187 183 0.46 4.9 13.8 21.8 16.60 ~.05 1.3 66.55 ~.5 45.8 68.90 ~.15 2.90 2.6 22.88 0.5 46.66 18.45 5.00 5.0 40.75 8.64 3.8 17.30 1.4 79. 5.5 60.43 ~.75 ~.03 4.1 74.46 170 167 0.24 6.98 0.5 16.48 6.2 14.94 5.3 9.62 7.0 34.13 1.55 4.13 4.1 36.102 FID2: 10 5 2.95 5.57 3.46 4.51 0.1 10.90 5.80 5.06 1.8 41.47 163 159 0.18 98.85 19.85 4.5 17.2 85.3 69.00 1.65 5.97 0.2 39.95 3.37 4.81 5.5 50.9 59.34 6.5 29.60 95.90 0.9 9.59 8.5 44.19 7.02 1.14 1.6 48.2 83.11 0.99 1.09 5.40 2.81 5.9 41.5 10.8 11.7 24.59 99.5 1.24 5.20 1.38 4.6 91.08 1.5 51.8 16.4 32.01 1.45 2.6 47.1 26.50 5.3 5.2 16.5 64.96 4.92 8.12 1.ll 1.28 4.9 93.8 55.19 4.3 87.2 13.4 12.1 19.25 32.9 20.3 65.5 15.95 6.49 0.8 55.10 5.7 49.75 5.60 2.7 31.4 35.46 5.5 47.55 6.44 30 197 192 15 Tvrdoea po Brinellu HB za vrijednost 0.5 54.7 9.80 2.48 0.5 49.17 1.19 1.7 35.05 1 6.94 3.55 5.70 5.3 12.15 1.55 4.70 2.4 27.3 11.80 7.7 10.63 6.35 0.6 77.29 4.54 156 152 149 146 143 140 137 134 25.6 48.92 0.65 ~.20 6.5 2 1 .04 128 126 123 131 121 118 0.7 54.8 11.5 52.0 16.57 0.15 0.47 18.07 5.6 43.8 61.96 3.55 116 114 0.4 20.21 4.20 2.87 ~.20 1.9 65.68 5.6 18.45 1.45 179 174 0.8 12.45 ~.8 76.5 14.35 5.24 3.55 5.9 37.2 30.30 5.40 5.95 0.20 1.9 50.79 3.9 56.75 2.6 53.00 5.65 2.9 14.1 21.78 6.93 4.44 7.96 0.69 5.0 25.1 57.4 38.19 5.05 5.71 3.3 33.91 0.86 3.1 56.52 0.10 4.40 ~.4 24.13 5.86 0.6 13.09 1.7 62.57 5.3 8.25 1.43 3.65 4.70 ~.85 2.1 62.3 0.3 59.UO 2.8 27.10 I.53 0.50 ~.2 15.00 1.4 22.Hrmellu H lJ Promjer otiska d mm pri promjeru kuglice D mm: 10 5 2.37 3.07 1.86 4.80 ~.8 29.9 63.60 5.35 2.2 17.95 5.56 III 109 107 105 20.40 1.

A4. 50 N.OOl mm. 1 449 0..07.102 F = 5) za promjere otisaka d jednaka tvrdoCi povrh ove vrijednosti raste Vickersova tvrdoea btfe nego Brinellova. Vickersova tvrdoea HV se rablna iz sile p.102 F dodajuCi ih (za prikaz upotrebljene sile pritiska) omaci tvrdoee po Vickersu HV: F N 0. Po pravilu upotrebljavamo slijedeee sile pritiska F.102 A F A = 2 sin (136/2) d=~ 2 HV "" 0.03 N (0. tako da je = 0.1891 -.I.. .ritiska F (N) i povriine utisnutog pluta piramide A (mm ).F Tvrdoea po Vickersu HV je do vrijednosti 250 HV broj~o po Brinellu HB 250 HV = 250 iiB 420 HV "" 400 HB Tvrdoca po Vickersu HV 5 pri sili pritiska F = 49.1 20 HV 20 294.033 . 326 do 329.2.099 mm 4 5 2 195 1 648 1 283 I 027 6 2 957 2 129 1 605 1 254 1 006 7 2 854 2 066 1 564 1 225 985 8 2 756 2 00$ I 524 1 197 965 9 2 664 2 948 I 486 I 171 946 dmml 0.2 30 HV 30 490. HV 10.056 . . .09. 0.06' O 1 2492 1 839 1 413 I 120 2 3 2 576 0. koje su rasporedene po zaokrutenim vrijednostima 0.[2 DijagonaIe dl i d2 mjerimo tOCn~ od :tO. Debljina ispitnog uzorka mora iznositi najmanje 1.03 5 HV 5 98. koju odredujemo mjerenjem dijagonaIa d1 i d2 (mm) F d2 HV = 0. .7 100 HV 100 Pri mjerenju tvrdoee veoma tankih slojeva upotrebljavamo sile pritiska od 2. Vrijednosti Vickersove tvrdoee HV (HV 5.1984) U povriinu ispitanog materijaIa utisnemo dijamantni ~iljak u obliku piramide (5 kutom 136°) proizvoljnom silom F.05.07 10 HV 10 196. IspitiVIIDjetvrdoee po Vkkersa HV (JUS C. 1 892 0. pri mjerenju mikrotvrdoee (tvrdoee sastavina zmatih materijaIa) i manje sile od 2 F. 0. Za jednake otiske nekon drugom silom F iznosi Vickersova tvrdoea HV' = HV .5 d...102 F HV 49.08. HV 100) sabrane su u tablicama na str. 1 145 1 2412 2 336 2 264 1 789 1 740 1 693 1 379 I 346 1 314 I 096 I 072 1 049 326 .3 5U HV 50 980.

2 90.38.. 0..37.6 97. 128 117 116 121 121 119 119 118 118 122 120 39.3 73. 237 233 232 216 215 210 209 207 219 218 213 212 29. 77.7 84.8 92..8 79. ..9 98.6 63.6 93.3 71.. .7 96.7 ..4 75.1097 1081 1064 1048 1033 1018 1003 920 907 894 882 870 858 847 835 .8 65.5 80..4 63.4 69.35.3 76.9 62.1 68..7 69. 464 459 417 405 401 397 394 390 387 ':1.4 90. .9 86.2 76.53.2 73..8 66.2 80.9 82.48.5 94.31.2 79. 74..5 70.2 78..6 A9. 100 99. 824 690 681 673 665 657 649 724 715 707 698 :6.1 67.7 72.j.4 72.£5OID I .9 . 181 180 167 163 162 161 169 168 166 165 164 L33..6 68. 322 279 276 294 292 290 287 285 283 281 25.5 82.Tvrdoca po Vickersu HV 10 pri sill pritiska F = 98.8 85..6 87.946 933 734 813 803 792 782 772 762 752 743 '.3 68.5 67.1 96.1 62. 170 154 159 157 156 155 153 152 ..2 81. 110 101 101 104 104 103 102 102 105 105 103 1. 80.8 61.0 84.. 514 441 454 450 446 437 433 429 425 ".0 AS.1 71. . 91.3 63.8 88.6 ' .07 N (0. 71. 95..6 73.100 .9 .1 .1 61. 68.6.2 62...5 .5 66.2 69.2 82. 508 503 498 493 488 483 478 473 468 9.32.8 74.0 89.0 72.5 86..3 65.51.8 81. 297 256 272 264 262 260 258 274 270 268 266 ':6.2 .3 . 66. 205 191 189 186 185 183 182 193 192 188 187 .9 94.9 77.4 62...9 76.6 89.0 65..1 85. 421 413 409 380 376 373 370 366 363 360 357 354 383 339 336 333 330 327 325 351 348 345 342 23304 302 299 319 317 314 311 309 306 .6 91.8 . 84. 1288 1267 1246 1226 1206 1187 1168 1150 1132 1114 988 974 960 3.4 92. 327 ...0 66.24.6 83.0 64.. ..4 98.. 160 159 158 145 144 151 149 148 147 146 146 151 150 .3 7.8 .. .8 2..4 1855 1818 1782 1748 1715 1682 1651 1620 1590 1561 1533 1505 1478 1452 1427 1402 1378 1355 1332 1310 .. 116 115 108 107 106 106 110 109 109 108 107 -1. 224 235 230 228 227 225 222 ':8. 87..8 64..5 98. 63.4 88.0 .3 86.1 93.6 64. 174 173 179 178 177 176 172 171 t.7 75.8 .2 88.0 97.2 92.8 67.8 99..0 46.9 73.549mm ...50.8 90.2 .9 69.8 78.7 70.0 75. 71..i.3 67.0 70.S 65.0 ..7 62.3 64.6 76... 131 130 130 129 134 133 133 132 135 135 .5 81..5 79.4 94. 112 111 115 114 114 113 113 111 AO... 140 138 137 136 143 142 142 141 139 138 .8 95. 126 125 124 124 123 123 128 127 126 ...5 .36.1 74.0 83. 247 240 238 251 249 245 243 242 254 253 ':1.5 34.5. 221 199 198 194 206 203 202 201 197 195 39.102 F = 10) za promjere otisaka d = 0. 592 585 579 634 627 620 613 606 599 642 542 536 530 525 519 572 566 560 554 548 S.5 78.3.2 77.4 85.

3 19.3 30.1 22.3 41.9 19.6 29. 0.7 27.2 50.0 24.6 27.0 ~.1 55.4 58.6 28.7 56.9 ~~ 24.7 19.2 38.2 20.8 30.6 52.3 53. 328 0 61.4 D~ 23. 0.0 57.8 52.5 29.3 38.2 24.76.3 44.0 36.89.5 47.68. 0.5 28.75.2 49. 0.8 4 60.1 53.77.7 51.999 mm dmm 0.3 48.9 26.9 54.7 49.1 19.9 55.6 29.8 57.6 38.8 44.4 36.1 39.9 21.5 25.3 35.3 20.4 41.2 26.0 18.8 28.0 21.4 29.8 31.5 35.3 21.3 34.3 28.9 50.8 5 60.5 54.3 57.5 19.1 18.3 54.4 20.4 20. 0.07 N (0.6 39.0 35. 0.96.1 24. 0.2 40.8 19.9 58.9 31.5 24.3 28.2 19.1 DA 23.83.7 29.8 D~ 33.7 21.1 37.5 27.5 21.5 19.1 24.9 34.3 22.0 33.2 18.3 31.5 20.65. 0.7 6 60.4 20.9 34.8 38.8 3 60. .2 46.9 28.1 31.2 21.9 24.2 48.6 47.5 19.0 44. 0.4 40.9 30. 0.7 28.71.6 50.7 37.8 28.5 20.8 21.0 ~.7 24.9 51.2 22.6 19.8 21.0 28.78.8 26.1 19.2 27.8 49.0 45.9 2 60.9 22.63.5 49. 0.0 36.0 29.5 25.0 49.1 30.5 51.4 30.67. 0.73..8 19. 0.0 20.55.9 29. 0.7 20.5 34.0 23.1 58.7 36.0 24..1 18.6 21. 0.6 22.82.9 20. 0.99.6 44.1 38.4 30.4 26.7 34.9 19.3 36.2 D~ 32.4 46.60.8 46.5 46.4 47. 0. 0.9 47.5 D~ 23.81.4 31.4 25.1 28.1 41. 0.7 31. 0.3 19.6 20.7 39.2 21.2 30.7 26.5 39. .0 26.6 46.9 45.3 21.4 D.9 54.94.1 27.6 26.2 58. 0.0 41.5 42.7 7 59.8 22.0 22.4 44.5 25.0 33.6 57.1 46.3 59. 0.4 19.9 39.5 20.6 19.8 40.1 29.6 27.7 54.1 57..8 25.6 36.4 22.6 42.0 47.2 ~A 25.2 18.6 51.1 21.3 40.7 29.2 ~.4 31.79.3 43. 0.7 22.0 30.. 0.9 35.2 29.0 19.0 30.1 ~.9 29.7 8 59.7 25.2 19.8 29.90.3 27.2 28.6 '24.3 D~ 23.7 52.0 42.2 18.7 19.5 31.6 21.3 D. 0.4 26.5 21. 0.85. 0.6 22.2 35.3 43.58.7 55. 0.3 27.1 35.92.9 40.1 27.1 36.9 38.9 ~~ 24.1 21.8 41.2 DA 23.5 53. I 61.0 31.3 29.1 20.6 43.7 44.0 26.9 42.0 27.1 32.98.8 24.5 55.9 26.6 26.3 18.1 56.0 32.9 43.70.8 34.7 21.2 29.8 31.0 38.8 39.8 27.5 22.2 19.6 9 59.3 49.0 37. 0.5 30.86.0 34.6 30.4 21.1 44.8 37. 0.7 53.62.5 26.6 D~ 32.0 43.4 35.5 56. 0.8 22.5 38.93.8 20.3 37.4 34.4 38.84.1 32.6 41.0 18.4 22.6 58. 0.72.7 41.8 24.0 48.9 31.3 20.97.1 26. 0.2 52.3 18.9 56.6 31.2 34. 0.7 45.4 24.7 D~ 32.6 34.64.88.2 36.5 23.7 22.3 22.2 40.7 40.0 18.4 32.9 46.7 43.1 D~ 32.4 D~ 23.7 50. 0.1 23.4 43.2 21.2 20.4 37.0 52.6 20.0 19.7 35.0 21. 0.0 20. .2 42.3 20.9 27.2 47. 0.6 37.3 51.4 42.74.9 27.95.61.3 19. 0.2 D~ 23.4 50.9 20.6 28.6 24. 0.4 22.7 30.69.57.3 45.87.7 24.3 26.4 21.0 19. 0.3 ~~ 25.1 51.9 32.1 39.3 39.2 31.5 22.8 42.3 55.66.1 54.6 .2 22.2 39.9 .2 45.8 20.5 37.2 37. 0.4 24.4 28.102 F = 10) za premjere otisaka d = 0.7 47.7 48. 0.6 45.4 27.Tvrdoea po Vickersu BV 10 pri sill pritiska F = 98.550 .8 36.5 27.5 DA 32. 0.91.9 21. 0.3 56.1 20.6 35.9 53.0 22.80.3 D~ 23.3 25.4 19.9 22.5 32.8 48.6 40.0 50.8 19.56.4 52.5 22.1 40.59.1 34.1 43.2 26.2 41.8 35.0 28.7 20.7 26.4 45. 0.5 36.5 48.9 20.

0 85.srednja konveksna 0.14 0.2 74.9 47.9 56.10 Kug1astapovdina konkavna 1.21 0.949 0.941 0.9 59.974 0.942 x dijagonale otiska pod 45° s osi uzorka + jedna dijagonala otiska para1elna s osi uzorka 329 .951 0.069 0.990 0.006 1.7 83.013 1.956 0.09 0.3 60.966 0. :.122 1.9 162 156 159 135 133 131 I11 115 113 98.068 1.910 Kon/aumi jakJori dijagonala otiska.4 d Tvrdoea po Vickersu HV 100 pri sill pritiska F = 980.6 59.985 0.7 64.01 0.950 0.031 1.2 53.983 0..6 50.945 1.3 100) mm .2 87...103 1.05 0.988 0..8 49.935 0..045 1.2 77.910 0.006 1..5.4 54.977 0.04 0..019 1.930 0.00.030 1.956 0..948 0.8 97.0 185 153 129 110 94.038 1.118 0.02 0.013 1..896 0.946 0..053 1.973 0.982 0..945 0.18 0.994 0.2 71. .6.059 1.037 1. 1.085 1..989 0.2 .020 1.028 1.8 84..015 1.995 0.9.iD 0.15 0.994 0.3 .905 0.920 0.049 1.895 1.991 0.986 0.025 1.3 48.853 - - 0..12 0.018 1.978 0.06 0.005 0.2 78.6 56.7 .4 .3.0 93.932 0.012 1..2 76.3 46.966 0..900 0.0 68.0 61. .972 0..961 0.2 58.961 0.5 .977 0.954 0.9 53.22 o 0.868 0.1..873 0.076 0.99 .5 51.952 - - 1.6 182 175 171 165 178 168 151 148 145 143 140 138 127 125 123 121 119 117 108 106 105 103 102 100 92.016 1.015 0.8 47...1 67.4.. : .13 0.085 1.104 1..056 0.878 0.102 F = za promjere otisaka d = 1.11 0.096 1. .0 55.943 - 11 - - 1.027 1.8 48.118 1.036 1.7 N (0.140 0.3 81.3 73.19 0.4 72. .2.3 79....143 konveksna x Valjkasta povdina° konkavna konveksna + konkavna - 1.3 49..ofmm :":1.964 1.7 89.009 1.917 0.5 65.4 96.925 1.983 0.915 0. :. 1.16 0.141 0.021 1.060 1. D promjer ispitnog uzorka - .0 52.8 69.953 0.133 1.987 0.062 1..071 1.863 0.949 0.858 0..3 63..0 90.047 1.126 1.944 0.973 0.025 0.903 0.17 0.2 51.6 82.8.089 0.032 1.082 1.1 .03 0.890 0.148 0.4 88.978 0.959 1.963 0.884 0. .024 1. :.20 0..924 0...045 0.4 64.006 1.024 1.08 0.5 70.009 1.8 .4 62.969 0.3 80.940 0..5 75.4 66.958 0..7 69.100 1.8 54.035 0.5 57.2 57. 1.07 0.980 0. ..8 50.992 0.980 0.7 62.968 0.043 1.8 ..111 1.

HR30T i HR45T (za vrlo tanke uzorke ill male ispitne plohe).42 117. a) Odredivanje tvrdote swlcem )t .3 588. Pritisna sila i odgovarajuCatvrdoea su: HRC 98.3. = HRB 98..42 264. Potom se ukloni dodatna sila Ft te se pri optereeenju poeetnom silom Fo oCita na mjerilu dubinu otiska e (mm). pri eemu se dobiva otisak dubine ho. vec njegova dubina. JUS C.07 882.42 264.9 441. N FN HR. ..07 490. Vrijeme optereeenja ukupnom silom F ovisno je 0 naklonosti ispitivanoga materijala pufenju i traje od 2 s (za materijal bez pojave pufenja) do vi~ od 30 s (za materijal s pojavama pufenja).6 980.42 411..7 147.u posebnimslueajevimao~ i postupci j HRA (za tvrde metale) i HRI5N. I ' .7 HRF 98.1 HR30N 29. broncu).2 100-1000 e HR45N 29. Nato se poveCa pritisak utiskivaea (u vremenu od 4 do 8 s) dodatnom silom Ft na ukupnu silu F.42 411.2 100-1000 e HR45T 29. Debljina ispitnog uzorka mora iznositi najmanje 8 e.A4.9 441. = 98.1 HR30T 29. mjed. Utiskivac je dijamantni stofac mnoga kuta 120. N FN HR.3 330 - ..4 100-500 e b) Odredivanje tvrdote kuglicom . bakar). .031-1980) Pri Rockwellovoj metodi utiskuje se odredenom silom u pominu ispitivanoga materijala posebni utiskivac. lspitiv8llje tvrdoee kovina po RockweDu (ISO. (i polumjera zaolcru!enja 0.2 mm) ill eeliena kuglica promjera 1.7 147. HR30N i HR45N (za tanke uzorke ill male ispitne plohe). HRG (za slitine bakra s fosforom) te HRI5T.3 588.8 294.7 1373 1471 HRI5T 29. za posebne svrhe jo~ i postupci HRF (za bladno valjani tanki lim.07 490. Pritisna sila i trdoea su: Postupak: FoN Sile F.3 '" Postupak: FoN Sile F. Najvi~ se upotrebljava postupak HRB (za nekaljeni eelik. To je ishodi~ni polofaj za koji valja mjerilo za dubinu namjestiti na ishodi~nu vrijednost .07 1373 1471 HRA HRI5N 29.5875 mm. Utiskivac se prisloni na pominu ispitivanoga materijala poeetnom silom Fo.4 13(1-500 e HRG 98.42 117.0«. pri eemu se ne mjeri pomina otiska. 'i Najvi~ se upotrebljava postupak HRC (za kaljeni eeliki slitine)..8 294.

030 0.0 61.5 81.5 60.040 0.0 71.150 0.5 91.5 62.0 21.5 41.0 83.0 61.5 81.0 22.0 41.5 70.5 52.100 0.130 0.190 HRC HRA HR 15N 90 80 70 postupka za ispitivanje tvrdoce po Rockwellu razlicitim dubinoma otiska e HR 30N 80 70 60 50 40 HR 45N HRB HRF HRG HR 15T 90 80 70 60 50 100 95 90 85 80 75 70 65 60 55 50 45 40 35 100 95 90 85 80 75 70 65 60 100 95 90 85 80 75 70 HR 30T 80 70 60 50 40 30 20 10 pri HR 45T 1 i I! 70 65 60 55 50 45 40 35 30 25 20 90 85 80 75 70 65 60 70 60 50 40 30 20 70 60 50 40 30 20 10 I1 .0 90.0 21.0 30 40 - 50 60 70 80 90 100 HRT 20 30 40 50 60 70 80 90 65.010 0.5 34.160 0.140 0.5 81.070 0.5 101.0 43. HRC HRA 20 10 d(mm) 16 .0 72.0 32. lij lspravljene vrijednosti tvrdoce po Rockwellu pri ispitivanju tvrdoce no valjkastim (konveksnim) plohama promjera d HR.0 53.180 0.0 70..0 62.5 31.5 31.5 63.110 0.5 80.0 22.5 70.5 63..0 51.060 0.5 22.5 51.5 82.0 80. 331 I ) 11 .0 52.080 0.0 71.0 80.5 52.0 50.0 71.5 .0 90.5 80.120 0.5 42.5 51.5 44.0 80.0 102.5 32.5 90.5 80.0 50.020 0.5 80.0 74.0 71.0 41. .0 90. 25 HR.090 0.170 0.0 42.5 93.0 32.5 31.0 41.0 60.5 60.5 71.5 70.0 91.050 0.0 41.5 90.5 90.0 100.5 90.Podrueja upotrebljivosti e mm 0.5 61.5 61.0 72.0 21. .5 90.0 51. HRB HRF HRG 10 d(mm) 16 25 30 40 50 60 70 80 90 HRN 20 30 40 50 60 70 80 90 42.5 91..5 32.

1270 1220 1190 1160 1120 1090 1060 1020 1000 970 940 920 890 870 840 820 800 780 760 740 332 .PribliZan odnos razliCitlh mjen Brinellu HB Tvrdoca po Rockwellu Vickersu HV HRB HRC 70 1175 1085 68 66 1000 64 930 845 790 735 692 645 608 575 546 520 496 473 454 62 60 58 57 55 53 52 50 49 47 46 45 115 114 114 113 113 112 111 111 110 109 108 107 107 106 105 104 103 102 101 100 99 98 97 96 44 42 41 40 38 37 36 35 34 33 32 31 30 29 28 26 25 24 23 22 21 20 19 18 CvrstOCaeelika u N/mm2 C 2720 2680 2560 2460 2350 2260 2160 2080 2000 1920 1850 1780 1720 1660 1600 1550 1490 1440 1400 1350 1310 1270 1220 1190 1160 1120 1090 1040 1030 1000 970 940 920 890 870 850 820 800 780 760 Cr 2640 2610 2490 2390 2290 2200 2100 2020 1940 1870 1800 1730 1670 1610 1550 1510 1450 1400 1360 1310 Cr-Ni 2560 2530 2420 2320 2220 2130 2040 1970 1880 1820 1750 1680 1620 1570 1510 1460 1410 1360 1320 1280 1240 1200 1160 1130 1090 1060 1030 990 970 940 920 890 870 840 820 800 780 760 740 720 400 388 375 363 352 341 330 321 311 302 293 285 277 269 262 255 248 241 235 229 223 217 212 437 420 404 389 375 363 350 339 327 316 305 296 287 279 270 263 256 248 241 235 229 223 217 212 .

.Brinellu HB 207 201 197 192 187 183 179 174 170 167 163 159 156 152 149 146 143 140 137 133 131 128 126 123 121 118 116 114 III 109 107 105 103 101 99 97 95 92 89 86 Tvrdoea po Rockwellu Vickersu HV HRB HRC 17 207 95 201 94 16 197 93 15 92 192 14 187 183 179 174 170 167 163 159 156 152 149 146 143 140 137 133 131 128 126 123 121 118 116 114 111 109 107 105 103 101 99 97 95 91 90 89 88 87 86 85 84 83 82 81 80 79 78 77 76 75 74 73 72 71 69 68 67 65 64 62 61 59 58 56 54 52 Cvrstoea relika u N/mm2 C 750 720 710 690 670 660 640 630 610 600 590 570 560 550 540 530 520 500 490 480 470 460 450 440 440 430 420 410 400 390 390 380 370 360 360 350 340 330 320 310 333 Cr 730 700 690 670 660 640 630 610 600 580 570 560 550 530 520 510 500 490 480 470 460 450 440 430 420 410 410 400 390 380 380 370 Cr-Ni 700 680 670 650 640 620 610 590 580 560 550 540 530 520 510 500 490 480 470 460 450 440 430 420 410 400 390 390 380 370 360 360 11 . 11 :1 .

Utisnu iglu utiskujemo u uzorke oprugom. aja se oprufna sila F (N) mijenja s dubinom otiska h (mm) prema jednadZbama: la postupak Shore A: F = 8.35 3.15 6.56 35.05 8.S2. Temperatura ispitivanjaje 23 °c :t 2 °c. Za tOCnijaispitivanja upotrebljava se postupak IRHD.305 22.S2.5 10 2.525 -1984) Ispitni uzorak (debljine > 6 mm. 334 Jcdinice Dubina tVrdOCe otiska po Shorn F(N) 0 2. promjera > 30 mm) pritisnemo na podJogu pritisnom plofum s rupom.31 40.25 60 1.45 2. 8.10 a = 350 fi=3W Pritisnom plofum pritisnemo epruvetu na podlogu silom 12.5 N (Shore A) odnosno 50 N (Shore D).25 20 2.0 c = 2.25 100 0 Oprufna sila F(N) Shore A Shore D 0 0.805 13.79 r .55 1.40 h ~ mm tako da je: H = 0 Sh pri h = 2.00 b = 0 16.75 40 1.0 70 0.4. Ispltivaoje tmloie tvrdote plastiCllih tvari termoplasta i gume upotrebljavaju se postupci: Za ispitivanje la meke ispitne uzorke - postupak Shore A la tvrde ispitne uzorke .05 .5 d = 0 1. kroz koja utiskujemo utisnu iglu odredenog oblika: Shore A Shore D F ~ a = 0 3.06 26.065 44. a) PostupciShore A i Shore B (JUS 0. = 0.3.5 mm H = 100 Sh pri h = Primjer oznake tvrdote po postupku Shore A pri nastaJoj dubini otiska h = 0.8 h Tvrdoea H po postupcima Shore AiD odredena je dubinom otiska h: H = 100 .70 5.065 .125 -1986 i 0.25 do = 0 0.5 90 0.006 h la postupak Shore D: F = 44.90 2.50 - 17.555 17.60 7.50 .80 4.81 31.25 5.0 30 1.postupak Shore D.8 mm:H = 68 Sh A.5 50 1.30 4.75 80 0.

75 22.6 2.5 1.50 14.05 1.0 D= Imm h mm IHRD 0.. 90.5 86.65 1. promjera krufnog pesJtb 1.20 1.5 mm D=lmm D .50 0.40 0.10 0.20 32.7 0.15 1.10 2.65 1.20 0.75 12.1 42.10 0.6. temperature smekSav8Dja termoplasta (JUSG.36 0.7 30.40 0.4 0.05 Primjer oznake tvrdoee po postupku Odrectivanje .60 1.80 IRHD 48.4 0.2 2.34 0.30 15.25 29.35 0.50 1.9 37.2 89'--" 88'87. ~ se dubina otiska h koji odreduje tvrdocu IRHD po slijedecoj tablici.4 40. pri odreIspitne uzorke pri~mo na podlogu pritisnom plorom silom 8.10 17. 100 99.6 93.85 2.9 1.05 18.90 1. dodatna 5.2 0.25 1.7 1.40 26. a ukupna 5.45 1. .8 36.7 0.9 92":' 91.00 1.C 962 95.4 13. transfoI-_torskom iIi silikonskom ulju i sl.95 11.3 2.0 2.15 17.6 33.000 :t 0.70 22.3 97.60 1.30 2.015 mm utisne 1 mm duboko u uzorak pri optereeenju koje imosi 9.30 28.3 97.po Upotrebljavamo ispitni uzorak oblika kvadratne ploace.0 0.00 34.2 65.30 0.65 0.6 97. u parafinu.6 87.5 2.1 45.0 2.45 1. odredenog promjera D.0 68.25 2.45 14.90 11.5 63.20 16.6 58. Poeetna sila pritiska na kugijcu iznosi 0.15 J.U IRHD: H = 70 IRHD .18 0.8 0.95 19.70 21.55 1.7 25.1 94.8 47. glicerinu.7 K *-'i sillpritiska.1 1.5 mm h .02 0.1 0.6 32.9 1.60 24.3 50.35 27.2 52.641.8 0.1 83.S2.65 13.6 31.3 31.9 71.1 2.6 85.3 56.85 11.0 .25 16.0 2.).2.50 2.03 N po metodi B.85 20.6 98.4 2.28 0.4 N.40 14. 335 .4 3.5 1.4.16 0.6 2.00 11.26 0.3 N.1970) .22 0..1 2.20 1.95 2.15 33.9 30.143 .0 2.6 44.7 35.7 41.42 0.0 73.75 1.80 2.14 0.90 10.9 3.30 1.12 0.05 1.2 1.0 23.45 0.s 98.0 0.2 77..38 0.6 34.55 0.4 mm.3 :.2 5.24 0.6 80.10 1. a Z2 ilpitivanje kuglicom promjera D: za manju tvrdofu za veliku tvrdofu D=5mm h h IRHD IRHD mm mm - za osrednju tvrdoeu D=5mm D = 2.75 1. Ispitni uzorak zagrijavamo u tekuCini (npr.8 0.00 18." 94. . 8.. bridova 10i debljine 3.44 VJC8tu h mm .80 20.IRHD mm 100 99.1 90.1 38. b) Postupak po medunarodnoj skali za tvrdocu za gumu IRHD (Intenu:rtiRubber Hardness Degree) (JUS G.55 1.3 0.80 12.5 0.8 30.8 2.32 0.70 12.35 1.8 92. Odredujemo temperaturu pri kojoj se utisna igla.S2.55 13.0 60.70 1.3 N.81 N po metodi A iIi 49.35 15.06 0.60 1.40 1.1986) Po tom se postupku ispituje u prvom redu tvrdoea (meke) gume i 10 IIIisoom dubinom h (mm) reliene kuglice.

. strana tijela) ili sitne. Ta struja izaziva okomito na svoj smjer (tj. One re se pokazati iako su pod povr~inom. ali se ultrazvukom moze prenositi mnogo veca energija. kako bismo mogli otkriti sve pogre~ke. popreeno) magnetsko polje. Suplji predmet mOZemo upotrijebiti i kao sekundarni namot transformatora pa time u njemu otkrivamo popreene pogre~ke (lijeva slika). U biti'on ima ista svojstva kao i fujni zvuk if = 16.20000 Hz). b) Za uzduZne pogre~ke ukljufujemo predmet kao otpornik u elektriCni vod kojim tea: jaka struja (200..ultrazvuk. Ultrazvuk dobivamo na razliate naane. koje otkriva uzduZne pogre~ke. njegovu deformaciju zbog djelovanja elektrienog polja. on re se rastezati i stezati s frekvencijom napona. Za ispitivanje materijala najCdre upotrebljavamo piezoelektriCni efekt kremenog kristala. ~to se oatuje u nejednolikoj raspodjeli Zeljeznog praha oa povr~ini i time se otkrivaju pogre~ke.. Zato predmet treba ispitivati u magnetskim poljima koja su medusobno okomita. Ako je predmet ~upalj. uzrokuju otkloo magnetskog polja.. a) Za popreeno smje~tene pogre~ke magnetiziramo predmet pomoeo magneta ill elektrienog svitka. Otklon magnetskog polja osobito je jak ako su pogrdke okomite na smjer magnetskog polja. Ispitivanje ultrazvukom Ultrazvuk je mehanicko titranje frekvencijom{> 20 kHz. Kombinirani uredaji omogueujo pregled na oba naana (desna slika). 1500A). provlaamo elektriCni vodic kroz ~upljinu. za oko nevidljive pukotine. . E8~ - ~ ~ 336 . Magnetsko je polje usmjereno uzdm predmeta te otkriva popreene pogre~ke.ISPITIV ANJA BEZ OSTECIV ANJA MA TERDALA Magnetsko ispitivlllQe ~ Predmete koji se mogu magnetizirati (sivi lijev. ramo. tj. . koju iskori~tavamo za ispitivanje materijala. dok pogre~ke u smjeru polja na nj bitno ne utjefu. eelik) premaiemo slojem rijetkog ulja (petroleja) kojemu smo dodali zeleznog praha te ih magnetizi. pri eemo se i zeljezni prah raspodijeli jednoliko. U homogenom materijalu nastaje jednoliko magnetsko polje. IzloZimo li takav kristal djelovanju izmjenienog elektrienog napona. Svaka nehomogenost u materijalo (~upljine. . Nastat re mehanicko titranje .

~je sivog lijeva ultrazvukom gotovo da ne dolazi u obzir zbog apsorpcije zvuka u njemu. 2Ipitivanje materijala. to la~e prodiru kroz ~ .pukotine. . Energija rendgenskih zraka mora biti to veta. trosku itd.002 11& Znke vere vaIne duljine (oko 0.1 nm) nazivamo »mekim«.- . -:5upljine. bacaju .skoro nepremostiva zapreka.an opliZamo bez ostetivanja materijala - pogreske u nutrini materija.).Ako je dovoljno jak.osobito fz izotopa kobaIta 60. :3 .. upotrebljavamo .~ ~ ultrazvuk ihotkriva. prodire do suprotne plohe predmeta (stijenke) iI8Ii . koje izviru gotovo iz toeke i sire se pravocrtno.5 pm).tome je li tvar gu&:a iIi rjeda. se odbija.Strojarski priruenik 337 .dIaj atoma u kristalima i smjer osi kristala. St~ su rendgenske zrake tvrde. y-zrake dobivamo iz radija iIi mezotorija.ana ih manje apsorbira. Pri ispitivanju rendgenskim zrakama slu. pre.pomocu reftektiranog zvuka c debljinu predmeta. da se u kristaJima ogibaju i odbijaju. P. Na tim se zaprekama ultrazvuk odbija.loo je frekvencija zvuka vi~. 300kV (iznirnno i do 600 kV). ~ . Te su JOke tvrde od rendgenskih i stoga dublje prodiru u materijaI. ~dgeriske zrake. a osvetljavanje traje i po nekoliko dana. N~ taj . koje dobivamo rendgenskim cijevima. i tako otkrivaju njihove oblike. i to za: a'. a one manje duljine »tvrdim«.000 5 nm (= 0. i)' grubostrukturno ispitivanje. koje se zasniva na svojstvu rendgendi zraka. Najmanji prekidi u materijalu (vet i zraCniraspor -. Ispitivanja rendgensklm zrakama ~enske su zrake etektromagnetski titraji valne duljine 0. ar ~ deblji materijaI kroz koji treba da prodru.:'""Ibzzmk prenosimo na okolinu prisnim dodirom kremenog kristala predmeta.3uorescentni zaslon Hi na fotografsku ploeu sjene rl!Zlicite jakosti. Kroz homogeni materijal prodire ultrazvuk veoma ~ Damna prodiranja ultrazvuka ovisna je 0 njegovoj frekvenciji i 0 r. Time nam otkrivaju razw. koje se zasniva na svojstvu rendgendo zraka. Wadgenske zrake.ODDultrazvukom) ne mOZemozapaziti rendgenskim zrakama... finostrukturno ispitivanje. te -'u novije vrijeme.timo se uredajem u kojemu je !adgenska cijev pod naponom od 80.r od samo 10-3mm) za ultrazvuk su .obojna moe iznosi: pri 200 kV 60 mm Fe pri 80kV 40mmAl pri 230 kV 60 mm Cu pri 110 kV 100 mm AI l I - - - Ispitivanje y-zrakama y-zrake su elektromagnetski vaIovi duljine oko 0. Najfinije pak pukotine (Iroje ustanovlju. Sliku st~ je daju zrake dobivamo na fotografskoj ploei.2 do 0. da ih tvari manje gustoce slabije apsorbiraju nego gu&:e tvari. to -=-. Na taj naCin mOZemo. Po~u tih zraka mOZemo ispitivati materijal do debljine 250 mm.

a da ih time ne o~tetimo. Odgovarajuce spektralne crte ovise samo 0 kemijskom sastavu. Raspomavanje eelika i srodnih kovina po brusnim iskrama zahtije\'2 veliko iskustvo. medutim.ISPITIVANJE SASTAVA MATERIJALA Kemijska analiza Kemijskom analizom odredujemo kvalitativni i kvantitativni sastav materijala. To. Ako pak za spektralnu anaIizu izradujemo posebne ispitne uzorke. koje medutim otkrivaju samo sastav pov~inskog sloja. a grubo. 35 m/so 338 . Za ispitivanje iskrenjem upotrebljavamo polutvrdu brusnu ploeu velicilJl: zma 60. Spektralna je analiza ogranieena na veoma usko podrucje uZarenog mjesta na povr~ini materijala.. W po njihovoj tamnocrvenoj boji (brzoremi eelici!} Tvrdi metali imaju vrlo kratke iskre tamnocrvene boje. Za olak~je raspomavanja sluZe komadi za usporedivan~ toeno poznate vrste eelika. 339). Za odredivanje glavnih sastavina dovoljno je nekoliko grama materijala. Spektralnom anaIizom mo!emo nadomjestiti kvalitativnu. koje su karakteristiene za pojedini materijal (vidi str. Zato je taj postupak osobito prikladan kod manjih koncentracija. Za nju dostaju veoma mali djeliCi materijala. . Cr. Ispitivanje iskrenjem ne mOZemo primjeniti na neZeljeme kovine i slitine. razlikovanje pojedinib ~ta eelika. mozemo je primijeniti i na gotovim predmetima. za odredivanje primjesa i nel!istoea potrebno je IO do 50 grama. Ugljicni konstrukcijski eelici se mogu po iskrama razlikovati za svakilo. 0. Ispitivanje iskrenjem pri br~ju Za brzo.1 /~ C. omogucuje i anaIizu sitnih stranih primjesa u materijalu. njihove su prikladne dimenzije 30 x 5 x 1 mm. sivoga i temperovanog lijeva te tvrdih metala sluZc" nam slike i boje pri bruknju. Meki eelici daju snop iskara u obliku buzdovana s rijetkim zvjezdicr ma. Ni: W u eeIiku smanjuju broj zvjezdica unatoe prisutnosti C. Osjetljivost je toga postupka veoma velika i !la taj se nacin mogu ustanoviti elementi kojih kolicina iznosi 0. . dok "njihov intenzitet ovisi 0 udjelu pojedinih elementa u ispitivanoj tvari.01 % i manje. S porastom kolicine C mnoZe se i za nj karakteristicne zvjezdice. a u ogranieenom opsegu i kvantitativnu kemijsku anaIizu. je po zutocrvenim iskrama. bez zvjezdica. Za brzo ustanovljivanje pojedinih elemenata u materijalu sluzimo se raz1icitim postupcima karakteristicnih povr~inskih reakcija. Cr se u eeliku razazna. SpektraIna analiza t U uZarenom stanju atomi emitiraju svjetlosne zrake koje imaju za svaki element karakteristicne valne duljine. . 80 pri brzini bru~nja 20. U imimnim slueajevima pri analizi male kolicine nel!istoea i do I kg.

Slike iskara pri bruIenju Uglji~ni ~elici meki polutvrdi tvrdi Manganski Ner4ajuci ~lici ~lici Cr-W-alatni ~lici Brzorezni ~lici Tvrdi metali Sivi lijev Temperovani lijev 339 ..

.0. za austenitoe eelike: alkoholna zlatotopka (carska vodica) sastava: 8 crW du§ieoekiselioe(I. i to uvijek finijim. trosku. za olovo i olovne slitine otopina od 16 (iIi 8) cm3 du§icne kiseline (1. Ot-p-mjed i broncu: amonijaena otopina bakrenog kloridz (lOg bakrenog amonijeva klorida otopi se u 120cm3 destiIirane vode i dodz toliko. . Metalografski pregl~ Makroskopski pregled (pri poveeanju do npr. Na sloj pritiskujemo pomno oCi§Cenu bru§enu plohu ispitivanog dijela I do 10 min. 2. .19)i lOOOcm3alkohola iIipakam~ ricko sredstvo: 7. 30 g Zeljeznog klorida FeCI). 20 puta) otkriva §upljine.za otkrivanje fosfomih segregata: Oberhofferovo sredstvo . Da bi struktura postala vidljivom. 30cm3 solne kiseline (1. 1. a potom papir kratko is~ remo vodom i konaeno fiksiramo u normalnoj fiksimoj kupclji (Na2S203). te konacoo najfioije polirati. 3 cm3 koncentrirane solne kiseline i 0. Mikroskopski pregled (pri poveeanju do 1000 puta i vi§e) otkriva strukturu (raspored. za bakar i bakrene slitine za bakar i Ot-mjed: 109 amonijeva 'pcrsulfata otopljenog u loocmJ vode (otopioa mora biti uvijek svjefe pripremljena). Najuobieajeoija sredstva za jetkanje pri metalografskim ispitivanjima su: za celik .19).0 g bakrenog klorida CuCI2.4O)..40). pukotine. pOgre§ke u valjanju itd. . mjehure. koja je ovisna 0 kemijskom sastavu i uvjetima skrucivanja te 0 naknadnoj obradi matenjala (toploj i hladooj). 5OOcm3 destiIirane vode i 5OOcm3 alkohola. . . .otopine amonijaka da se prije nastaIi talog upravo otopi). za aluminij i aluminijske slitine - I - - - najprije I g natrijeve luzine u lOO cm3 vode. oblik i velicinu kristalnih zma). a za tim oa staklenu ploeu sa slojem prema gore.za oerdajuce kromne eelike: alkoholna solna kiselina. Za otkrivanje pojedinih sastavioa strukture mora se poliraoa povriioa jetkati.za bakar.za nelegirane i legirane eelike: 2%-toa (za poseboe slueajeve 4%-tnaj alkoholna du§icna kiselina. Sredstva za jetkanje ovise 0 vrsti materijala i svrsi pregleda.za otkrivanje sumpornih segregata Bauroannov postupak: fotografski se papir (srebrni bromid) stavi kratko vrijeme u 5%-tnu sumpomu kiselinu. zatim 5 %-tna du§icna kiselina: 340 za magnezij i magnezijske slitine razrijedena alkoholna dU§iena kiselina.5 g kositrenog klorida SnCI2.5 g bakreoog klorida CuCI2 (to se sredstvo moZe samo krat~otrajoo oddati). . moramo povriiou pokusoog predmeta izbrusiti smirkom. 16 (iIi 8) cm3 octene kiseline i 68 (ili 84) cm3 gIicerina. . 8 cm3 koncentrirane du§icne kiseline. 12cm3 soloe kiseline(I.

C Tia .javlja se pri odredenoj aemperaturi.320 0. Ta Dimenzija a 0. Tl T etragonalna reIetka Kovina ~'a - Sn Dimenzija a c 0. Sr.294 0. Au.316 a Takader: Feo. Coa Cop: 420 .250 0.320 Takader: Zr.252 0.260 0.286 Kubna ploJno centrirana reIetka Kovina I"'" Fey NI Cu AI a Heksagonalna reIetkD Pb 0.251 0.302 As.248 0. Njeni najCe~ oblicl .C Fey . Ru.352 0.Feo : 1390 . Tip.473 0. Te i Bi imaju kompleksnu kristalnu strukturu.250 0.266 0. Promjena modifikacije .262 0. Re.350 Takader: COp.256 0.495 0.{.303 0. Neke se kovine mogu pojaviti u vi~ kristaInih oblika modifikacija (pOlimorfizam).gere Unm): Kubna prostomo I centrirana reIetkD Kovina Fea Dim~ozija 0. Gd.405 Promjer atOIQ3 d 0.288 0.362 0.C - - MD i In kristaliziraju kubno i ortorombno. Cd.583 0. Pt. Sb. Rb.407 0.292 0.b--/ :~ : Cr Mo V W 0. npr. Ba. Ce.318 Promjer atoma d 0.272 0.274 :ID . Tc. 341 . Nb.248 0.295 0.356 0.286 Promjer aloma d 0.Tip: 882 .KOVINSKI MATERUALI KristaIDa straktura koYiDa Sve kovine u krutom stanju imaju kristalnu strukturu.C Fea Fey: 91O. Pd. Ir Kovina COa Ti" Zn Mg Dimenzija a c 0. Ag. Rh.520 Promjer atoma d 0.314 0. Os.pretvorba .

Binarni sistemi slitilla (sistemi slitina s dvjema komponentama) Binarne (dvojne) sisteme slitina prikazujemo faznim dijagramima temperatura-sastav.komponente slitine. -%8 E 342 .kristale mje§ance pine B u kristalnoj re§etki A. ali podrucja kristala mje§anaca (exi P) mogu biti tako neznatna (sastav kristala mje§anaca pri zasicenju gotovo je jednak cistoj kovini) da djelomicnu topivost mOZemo u tom slueaju zanemariti. a u slueaju djelomicne topivosti samo . a inaee od heterogene smjese kristala (ex. Slitina se do tog sastava sastoji od homogenih kristala mje§anaca (exin P). Slitine takva sastava koji prelazi granicu zasicenja (otopinska praznina) mogu se sastojati samo od smjese kristala mje§anaca. nekovina iIi spoj. Legiranj~m postiZemo mnoga mehanicka i druga fizikalna. odn. E . Kovinske materijale koji sadrZe nenamjerno dodane (npr. Sistem djelomicne topivosti Komponente A i B otapaju se jedna u drugoj samo do odredenog sastava (zasicenja). Slitina je sastavljena od samih homogenih kristala mje§anaca (ex). uglavnom u malim kolicinama.Slitine (legure) Slit i n e su sastavljene od najmanje dviju komponenata od kojih je barem jedna kovina. t (oto. Potpune netopivosti nema. Sistem potpune topivosti Komponente A i B otapaju se medusobno u krutom stanju u svim mogucim omjerima sastavina. pri dobivanju) druge komponente. Komponente koje se medusobno otapaju i u krutom stanju stvaraju kristale mjeiance. Slitinama nazivamo samo takve kovinske materijale kod kojih nekoj kovini namj er no dodajemo druge (kovinske iIi nekovinske) komponente.eutektik. i to u slucaju potpune topivosti u svim omjerima (koncentracijama) sastavina. do odredenog sastava . ubrajamo u neeistoCe.taljevinu. dok je druga kovina'. A u re§etki B).eutektik. Mnoge slitine tvore (pri najnizoj temperaturi skruCivanja) osobito sitnozrnatu smjesu kristala mje§anaca . A i B .zasicenja. svojstva koja ciste kovine nemaju. Slitine nastaju od komponenata koje se u tekucem stanju taljevini medusobno otapaju. U slijedeeim dijagramima osnovnih binarnih sistema znaee: - - .PiE). ex i p . Eutektik E je sitnozrnata smjesa kristala ex i p u toeno odredenom omjeru.

nemagnetiCio. namjerno dodani radi postizanja odredenih svojstava. koje saddi ma i nematnu kolianu ugljika. priliCio je mekano (45. u kojima odredeno vrijeme zastaje porast temperature (zbog unutamjih bista1nih promjena): Stoji§te A2 768'C (»Curiejeva temperatura«) omafuje temperatumB ~cu do koje je ieljezo magnetiCio.omafuje promjenu kristalne strukture y u modifikaciju 6. U a-ieljezu otapa se samo vrlo malo ugljika.C. Zbog male fvrstoee i skupog dobiv .40%). Ugljik ima najveCi utjecaj na nelegirano tehni~ko ieljezo. a u y-ieljezu moie se otopili do 2. toji .C . a iznad te granice fJ (nemagnetiCio). . ~ N/mm}) i vrlo rastezljivo (50. T~te je astog ieljeza na 1534 . Modifikaciju ieljeza do te granice I13Zivamo a (magnetifno). . op 723 . - Tehni&o ieljezo Tehni~ko ieljezo saddi uvijek ugljik C i nematne primjese. - 8 Legirane vrste tehni~kog ieljeza sadrie j~ i druge elemente. . Cisto je ieljezo pri temperaturi okoline (Fea) razmjerno veoma otporBO prema koroziji. jo§ i (stojnu) totku Al Prema sadIfaju ugljika tehni~ko ieljezo dijelimo na: a) telik sa C < 2. Cisto ieljezo u fvrstom stanju kristalizira prema tome u dva oblika: Fea (koje obuhva61 krista1no jednake modifikacije Cl.stalne pratioce mangan (Mo) i silicij (Si) te ne-fosfor (P) i sumpor (S). koju nazivamo modifikacijom y (neI118gnetiCia). b) lijevano ieljezo sa C > 2.06%. male je fvrstoee (180. strukturno identiCiu modifikaciji fJ (nemagnetiCia). Najvi§e iskom' .C.Fey izmedu 910 i 1390 'C.. Pri ugrijavanju ieljeza. njegovu izvanrednu sposobnost za magnetiziranje. .1390 .ZEUEZO I NJEGOVE SLITINE Cbto zelJezo Pri zagrijavanju astog ieljeza primjeeujemo tri temperaturne (stojne) lOCke. b) kao y-ieljezo .C. Totka pretvorbe A3 . veC u dije postotka snaZno utjete na njegova svojstva.. nemagnetiCio izmedu 768 i 910"C (C izmedu 1390 i 1534 'C.55 HB). - kubna prostorno centrirana kristaloa ~ 8 Totka pretvorbe. pi u procesu proizvodnje .06%.oznafuje promjenu kristalne strukture fJ u kubnu plo§no centriranu re§etku.C .910.C).A4 .06% (pri 1147 . koje je magnetiCio do 768 . (elektro1iza!) njegova je primjena u tehnici nematna. Krista1na je - - struktura za obje modifikacije ista reSetka. a) kao ieljezo a fJ i 6).

.801 0'9 . p .J. -:- " 1000 910 900 T 800 768 .6~ % C) eutektik u sistemu zeljezo-cementit (4... 38 . .30' '.Sistem zeljezo-ugljik Pune linije: metastabilni sistem Fe Fe)C (zeljezo-cementit) Isprekidane linije: stabilni sistem Fe ..30 % C) eutektoid zeljeza i cementita (0.I I( P+js 2.3 '-5 II+Cp . c" i c.. sastavina (prosjetne I Mehanicka svojstva struktumih vrijednosti) Sastavina ferit austenit cementit.C 6..06 '.. f - ferit.HV 90 210 850 220 I postO(.....900 20 Tvrdoo..80 -..ledeburit. i C I I I I I V I+c..s _.06 % C) kristalni oblik ieljeznog karbida Fe)C (6. '/...... (N/mm') 250. perlit ////I. t+a lE 1 1 I I I 1+ a+Cs ..06 r! ..C (ieljezo-grafit) 153 1500 -I...69 1... / '. ..25 ferit 2 jI/'1'/////// ! t 0 0. .burit 2../ .03 I I 3 .I Pics ..30 "IoC 6... austenit cementit ledeburit perlit graftt je je je je je rastopinski kristal y-zeljeza i ugljika (0.L. 2.\1.perlit - taljevina.02 /0.. perlit grafit 344 ledeburit I Cm..80% C) kristalni oblik ugljika C..)o 35 60 10 ...C J uoo :N 1390 I 1300 - : B "'" ""- f!J' t . 700.53 a #' /f '/ a+ Cs .300 750 700. a - austenit..! )0..primami i sekundami cementi' .I ) 1201 HO ) ... 600 500 K'.d. . r-..69 '-P(f+-. -t +'cp 1 320 .too. Strukturni sastojci u sistemu ieljezo-ugljik: ferit je kristalni oblik cx-zeljeza.

(723°C) u perlit. Martenzit pri ugrijavanju iznad 200°C raspada i prelazi postupno preko struktumih oblika trustita i sorbita iznad 600°C u zmati cementit. 345 i - .x. P). koji sam sadrzi dio ugljika.. Cr. a ugIjik otprije otopljen u austenitu.ta martenzitne pretvorbe sv akJ Austenit raspada pri polaganom ohladivanju (I) u grubi perlit PI' a pri briem (2) u fini perlit Pr.. alOO. S). .sv". Taj raspad olak~va prisutnost nekih elemenata. a ugljik se izlucuje u obliku kristalnih zrna (listiea) grafita. . Lijevano se ieljezo sastoji od strukturnih sastavina obaju sistema: metastabilnog i stabilnog. M Ms r ~- tak * Time - Temperature - Transformation. Pri polaganom ohlacfivanju raspada austenit pri perlitnoj temperaturi .2eljezni karbid Fe3C (cementit) u ieljeznom Iijevu ima metastabilan karakter.60 HRc) od perlita. Sliku raspada pothladenog austenita prikazuje Bainov dijagram (»TTT-diagram. u kojem zrna grafita sadrie say ugljik (feritni sivi lijev). pri razmjemo brzom ohladivanju i u prisutnosti izvjesnih elemenata. osobito Si (te AI. Pri potpunom izlucivanju ugIjika osnovna se masa sastoji od rerita.k I raspada austemta I 1 11 80 . Co. Bainit je cvriCi i tvrdi (50. Utjecaj brzine ohla4ivanja austenita DB strukturU Celika a-ieljezo nema gotovo nikakvih sposobnosti za otapanje ugIjika. a samo se ostatak ugljika izlucuje kao grafit (perlitni sivi lijev). Ni.*) .. i to u obliku rastopinskih kristaIa austenita.Skrucivanje po metastabi/nom i/i stabi/nom sistemu ze[jezo-ug[jik CeIici se sastoje od struktumih sastavina metastabilnog sistema. On nastaje (bijeli lijev) pri skrucivanju taljevine sirovog ieIjeza u okolnostima koje sprijeeavaju njegovo raspadanje. Martenzit (prezasireno Ot-ieIjezo) je vrlo tvrd (~66 HRc) sastojak zakaljenog eelika. dok ga y-ieljezo moZe prilieno dobro otapati.poeetak . V. Pri djelomicnom izlucivanju ugIjika osnovna se masa sastoji od perlita. a manjom (3") iIi prvotnom (3"') 1 brzinom ohladivanja promjenu u martenzit (m). osobito Mn (te Mo. tj. Pri polaganom ohladivanju (iIi duzem iarenju) ieIjezni se karbid raspada. izluet re se i pojaviti u perlitnom cementitu. §to omogucava izotermni raspad (3') u bainit 10 10's Irf t (b)... Ohladivanje velikom brzinom (3) sprijeeava u kriticnom temperaturnom podrucju (~ 550°C) raspad austenita pa se potife podrucje n~to stabilnijeg pothladenog austenita (~250°C).

otporni su prema koroziji. naginju gruboj kristalizaciji. Elementi koji stvaraju karbide ~ ~ 2. ni pri kojoj se temperaturi vi~e ne pojavljuje austenit. 346 . ali ti celici pri vetim detormacijama a u hladnom neobicno otvrdnu i postaju vrlo otpomi prema x -I. Elementi koji suzuju austenitno podrucje Neki elementi stvaraju neposredno sa C karbide. Takve celike "~ nazivamo "austenitnim celicima«._I-m habanju. (Ugljik pro~iruje austenitno podruCje samo u ogranirenom opsegu. Time smanjuju kriticnu brzinu hladenja potrebnu za nastanak martenzita (~to omogutuje kaljenje u ulju ili na zraku) te povisuju temperaturu postojanosti martenzita pri napu~tanju. Si. 15~ vet imamo na svim temperaturama samo a-strukturu 1390 . i to stoga ~to karbidi u isti mah sprecavaju raspadanje martenzita i zadnavaju tvrdotu (kaljenog) celika i pri radu na vi~im temperaturama (brzorezni relici). Cr. W. Uz brzo ohladivanje pri kaljenju se ti karbidi ne izlucuju. W. Ni in Co. Ti.) Austenitno se podruCje pro~iruje i postiZe temperaturu okoline pri odredenom sadnaju x (%) elementa. Cr. Celici jako legirani s Cr in W koji sadne vi~estruke karbide ("Iedeburitni relici«). Elementi koji prosiruju austenitno podrucje U tu skupinu spadaju naroCito Mn.I. Ti itd. Takve celike nazivamo "teritnim celicima«. Pri tome su osobito vaZni Mn. 11 Karbidi tih kovina su znacajni zbog tvrdote i velikog utjecaja na polaganiju promjenu strukture relika. AI. dodanog za legiranje. istezljivost u hladnom I" I stanju manja je nego kod austenitnih relika pa zato pri Y ". 3. vet ostaju otopljeni u martenzitu.' ne mogu se kaliti. 1390 Znacajna su svojstva austenitnih celika da nisu magne910 }' ticni. austenitnu strukturu postojanu i pri obicnoj temperaturi.terit. evrstota i tvrdoca su im dodu~e razmjerno male. U tu skupinu spadaju Be. P. hladnom gnjerenju i manje otvrdnu. Mo. zadnavaju dakle raspad tvrde martenzitne strukture i na vi~im radnim temperaturama. V. Mo. V.Utjecaj elemeoata DBstruktoru eelika 1. Austenitno je podruCje suzeno. Spreeavaju rast kristala i time podupiru nastanak finozmate strukture. vrlo su tvrdi i veoma otporni prema habanju. Slitine sa sadnajem dodanog elementa vetim od x imaju. otpomi su prema koroziji. 910 1 Znaeajna su svojstva teritnih celika da se ne mogu kaliti.. Iznad stanovitog sastava y. dakle. Ugrijani do austenitnog podruCja otapaju se u njemu polagano.m.

- + + + + + + + + + + + .+ + + + + + - . + + + + + + + + + + + + + + + + + + + .::una tilavost + ...Josobnost 5!Josobnost za kovanje bnost za zavarivanje .- ..+ + + ..Utjecaj legirnih elemenata na svojstva ce/ika Svojstva eelika :1UtoCa T1OIdoCa '"8IoIno produljenje + + + + + + + . 347 ..vanjc tog svojstva.+ + + Sastialost Z.... utjecajima ORffia vatri za izvlal!enje - - OIpomost 5!..+ Sposobnost za obradivanje + + + + - .+ + + + + + + + + + + - + + + + + + + + + - statieka e.+ + + - . . a »-« maci smanj. Dvostruki znakovi maCe :l8jaeaD utjecaj.+ .- Jiposobnost za rezanje (alat) OIpomost pn:ma poptanju + + + + + + + + + + + + + U tablici »+« maci-utjecaj u smislu poveeanja odgovarajueeg svojstva :ita.- + + .rstoCa (pri viim IaDpCraturama) + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + :Jiaamieka eYrstoCa OIpomost prema - tan..

06 . ostaje pri ohladivanju ispod granice austenitnog podruqa A3u novoj.zacija d) iarenje radi omeldavanja druqa. perlitno-feritnoj strukturi takoder grubozmata. i gruba struktura u velikim otkovcima. koji se zbog odrfanja oblika ne mogu gnjeati.TOPLINSKA OBRADA CELIKA . Oni mogu postati mnogo finijim gnjerenjem u toplom stanju.C odstranjenje unutamjih napetosti. - 3. Tu strukturn moumo nOIDIalizacijom uaniti finijom. :tarenje ugljilnog (nelegiranog) Pri farenju relika vrlo su vame tempe&/ika rature strukturnih promjena: A3 (linija a) difta. vidi str. prdanja.80 2. ZareDje CeIika Zarenje relika je postupak kojim relik grijemo na odredenoj temperaturi odredeno vrijeme i zatim ga na odgovarajuCi naan hladimo. i AI (723. 348 .C za ugljifue relike) e) f. stanju ill nOIDIalizacijom. Ijene struktume promjene. koja otefava obradu i smanjuje vrijednost proizvoda. napetosli Za legirane su relike odgovarajuCe temperature navedene u tablicama za relik. b) iarenje radi kovanja 344) . Raz1iatim postupcima pri farenju postifemo izjednarenje kemijskog sastava i kristalne strukture.) Kristali relika nastali iz taljevine primamom kristalizacijom ill narasli difuzijskim farenjem su grubozmati..arenje 2a odslTanjivanje kao granica r¥pada austenita u perlit. Grubozmata struktura nastala prilikom difuzijskog farenja mou se odstraniti gnjerenjem u toplom . Normalizicija Gruba struktura u reliClim odIjevcima. 1. Pri pravi1nom gnjerenju mora materijal biti temeljito prognjeren do sdi. da bismo time postigli u. pove6mje filavosti. smanjenje veliane kristalnih zma. valjanja itd. Zato je pa!ljivost pri farenju za kovanje osobito vama. Z are n j e radi toplog gnjecenja (kovanja. Gnjerenje dopire dublje pri valjanju i prdanju nego pri kovanju. pove6mje mekoee relika ill 0..kao donja granica austenitnog poc) norma1. 2. Difuzijsko hrenje jedugotrajnofarenje relika pri visokim temperaturama. koji se kovanjem ne mogu do sdi prognjeati. To se farenje redovno izvadi veC pri proizvodnji relika. a sluZi izjednarenju nejednolike strukture nastale pri lijevanju.ijsko iarenje G-O-S u sistemu uljezo-ugljik.

. prikladnom za w:baniCku obradu. I 349 !I .6(0).pri eemu brzina daljnjeg ohladivanja nije osobito vama). .50. va'jmje. Xormalizacijom se pobolj~vaju svojstva cvrstoCe.: relik moZe ispravno provedenom normalizacijom opet popraviti. i to kratkovrijeme T . Zbog tih se napetosti .C i zatimpolaganim 8tladivanjem predmeta.et ZO'iIoperiiIi popuca.C temperature pretvorbe A3. Zarenje C!elika kolebanjem temperature oko perlitne tern- rad i odstranj ivanja unutarnjih napetosti Nejednoliko ohladivanje.kojima se granica plastii:!nosti materijalasnizuje -. b) kod telika oko eutektoidnog sastava jednolikim ugrijavanjem predmeta iD perlitne temperature AI' zatim pOlaganim ohladivanjem na 600. 20 h) na Zl8j)eraturi tik ispod perlitne temperature AI' a zatim ohladivanjem (pri !mm brzina ohladivanja nije osobito vazna. Pri toj se pretvorbi stvaraju novi fini ~tni kristali. Unutarnja naprezanja u eeliku odstranjujemo la- ~ - 11 -1 .zt roliko da se struktura upravo promijeni opet &85tenitnu. 650. =.~ TIIII se postupkom C!elik zagrije za 30... izvlacenje) itd. Ujedno je to .zadrZavajufinu strukturu i pri temperaturi okojar I Pri previsokoj temperaturi iIi predugom grijanju u austenitnom podrutju aisali bi opet narasli te bi korist normalizacije propala.00 unutarnjeg naprezanja (oslobodena naprezanja iazivaju plasticne deformacije).. .1 .lRdmeti vitopere pri ugr ija vanju sve do temperatura . Pregrijani se grubozr. hladno gnjerenje (kovanje.L- a I ' ! [ I . koji se zatim pri normalnom ohlaIPo8ju na zraku raspadaju u kristale ferita i perlita. 4.. .C IT --- _A. T "C 500 taljem pri priblimo500(.. bez opasnosti da se predJr. Mek§e stanje postizemo: a) kod podeutektoidnih C!elika duljim grijanjem pred meta (2..8Ije polazi§teza ispravno kalje. . c) kod nadeutektoidnih ::Gature A I' 5. . Zarenje radi omek§avanja Stanovite VTSteeelika Zari'gO da bismo dobili C!eliku §to ~ stanju. ali mora biti jednolika).. obrada rezanjem. izazivaju napetosti u predmetima.

1enje obavimo u solnoj ill kovinskoj kupelji pri temperaturi blizu Dad martenzitnom. a za jako legirane /!elike za ugljifni &lik dovoljno je veC ohladivanje na zraku.C (gdje /!elik joA ne gubi tvrdoeu). - - 2. koju molemo . Zato nikada ne upotrebljavamo sredstva za hlac. Time osiguravamo kasnije stvaranje martenzita. Obi(!no kaljenje Kaljenjem nazivamo top1insku obradu brzog ohladivanja kaljivib /!elika s odredene temperature kaljenja (s podrui!ja austenita). hladimo ih dalje u rashladnom sredstvu koje bla!e djeluje i time smanjujemo naprezanje. i to neposredno nakon kaljenja Go~ prije nego se predmet potpuno ohladi do temperature okoline).1enjem u vodi.h). Temperature kaljenja treba za pojedine vrste T /!elika odabrati tofuo prema podacima u tablicaOC 1 ma.KalJeaje CeIika 1. Za dobivanje tvrde strukture kaljenja (martenzita) treba predmet ohladivati s temperature 723. Velika UDutamja naprezanja koja nastaju pri kaljenju ublafujemo popuAtanjem ill napuAtanjem. U tu se svrhu preporufuju uljene ili solne kupelji (najmanje V. Posebni postupci pri kaljenju a) Prekidrw kaIjenje upotrebljavamo za komplicirane predmete. ~ C postia samo hlac. Ato zbog razliate temperatume rastezljivosti naprezanja i opasnost od pucanja.OO~~ ~80 "I. Za izradu predmeta koje treba kaliti odabiremo po moguClosti vrstu /!elika koja ima manju kritiC!nu brzinu ohladivanja pa se zato mole kaliti u rashladnom sredstvu koje bla!e djeluje. pri /!emu se stvara posebno tvrda struktura (martenzit). Srednje legirani /!elici imaju takvu kritiC!nu brzinu ohladivanja da TemperalUre Icaljenja je molemo postia u ulju. UgljiC!nii neki malo legirani /!elici imaju vrlo veliku kritiC!nu brzinu ohladivanja. a kad se dovoljno ohlade (Ato osigurava nastanak martenzita).kritiC!nom brzinom ohladivanja«. b) Stupnjevito kaIjenje (termalno kaljenje) upotrebljavamo za komplicirane dijelove od legiranog /!elika. tj. Grijanje do tih temperatura treba da bude 11" OCjednoliko i takvo da prodre kroz cijeli presjek.. Pri brzom ohladivanju pojavljuju se raz1ike u temperaturama na povdini izaziva i u dubini predmeta.1enje koja djeluju br!e nego je to potrebno. 345). Ohlac.C kaljenja najmanje . On nastaje pri daljnjem ohladivanju koje molemo izvditi na zraku (vidi krivulju 3" u Bainovu dijagramu na str. ugrijavanjem do 180. Prvo hlac. 350 .1ujemoih najprije u sredstvu koje brfe hladi.

c) visokofrekventnom strujom. . koja zbog unutamje indukcije ugrijava samo povriinu (skin-efekt). aje78£a ostaje tilava. tj. i to nakon cementiranja (I) ga ohladimo i zatim kalimo najprije pri temperaturi kaljenja za meki relik (2).2. a onda jo~ pri temperaturi kaljenja za pougljireni povdinski sloj (4). Posebnim postupkom pobolj~vanja ohla.?OSWpkom se sastojiod obimog kaljenja koji : ~tanja pri vi~im temperaturama (do 8O"'C). U tekuCem iIi plinovitom sredstvu cementiranje je mamo traCe. 930°C u sredstvu za cementiranje. b) plomenom acetiIena i kisika.. 10 h za cementirani sloj dubine oko 1. 345). A l- = = 7contrakclja = postotno p'rodulj. Cementiranje traje u krutom sredstvu 4. Nakon cementiranja treba predmet toplinski obraditi. 1.6 mm koji sadrfi oko 1 % C. Cementiranje (uglji~enje) Da bismo dobili na filavom (mekom) reliku osobito tvrdu povr~inu. S. koje mofe biti kruto (drveni ugljen s dodatkom BaC03). upotrebljavamo cementiranje. Time postifemo tvrdu povr§nu. tekuCe (specijalne solne kupelji na bazi NaCN) iIi plinovito (CO).toj temperaturi ("izotermno pobolj~vanje«.3~ Poboljhvanje ~a rn-store relika pobolj~avamoposeb. 4. Na kraju predmet popu~tamo (5) pri najvi~ 180°C. Povr~insko kaljenje Grijanjem posebnim naeinom kojim vrlo brzo ugrijavamo povriinu predg:ta do temperature kaljenja i neposredno zatim ohladivanjem (dok su dublji sIojevi jo~ hladni) zakalimo samo povr~inski sloj.. farenje pri 870.". )zmedu oba kaljenja mofe biti ukljureno jo~ i medufarenje (3). Potrebno brzo ugrijavanje povriine mofemo postici: a) potapanjem predmeta u solnu kupelj na temperaturi mnogo imad temperature kaljenja. . i to sloj toliko tanji koliko je vi~ frekvencija. pri remu martenzit raspada u finozmate ~ture (trustit. S3 taj naan nastaje razmjemo tilava struktura ~ svojstva rn-store izmedu zaka- £00 500 600 'C 700 T Primjer poboljlavanja Rm RpO. $Orbit)do zmatog cemen-. L 351 ..lljemo predmet s temperature kaljenja nepo8Cdoo u $Olnoj i kovinskoj kupelji na temperaturi iJIIbolj~vanja i zatim ga ostavljamo dufe vrijeme . wiIi krivulju 3' li Bainovu dijagramu na stt.2 = l!vrstoca naprezanje lelilea te&nja "irainit).Izborom temperature poptdtanja mofemo ]I8IIiCi sva feljena i meko menog stanja.

1100 HV (koja se naglo smanjuje prema jezgri predmeta~ Cijaniranje je nitriranje u posebnoj solnoj kupelji (na bazi NaCN\.3. Tvrdel i legirane eelike. 530°C u toku I. Naglo je zagrijavanje uzrok nejednolike. 3 h dobivamo nitrirani sloj dubok..: - CU . a) Zivini termometri se mogu upotrijebiti do 500°C (iznad 350°C u specijalnoj izvedbi punjeni s N2 iIi CO2 pod tlakom). 0. Zato celik treba zagrijavati to opreznije.0 mm debeo. Odatle dalje eelik postaje mekaniji pa ga zato mOZemo i brze zagrijavati. One. napetosti se ublafuju plasticnom deformacijom i izvijanjem odn. OpCe upute za toplinsku obradu &Iika 1.. npr. no ne vrijedi za nerdajuce celike. Osim navedenih instrumenata za mjerenje temperature. Toeno mOZemo temperaturu odrediti samo razlicitim mjerilima temperature. vitoperenjem predmeta (predmet se »baca«). temperature razlicitih dijelova predmeta.. & 2. 100 h u struji amonijakZ (NH3) pri 500°C. 352 . Ako je materijal razmjerno zilav.. . moramo zagrijavati polako od temperaturel okoline do 400.se pojavljuju to vi~e ~to jCl! eeIik vi~e legiran. jer je toplinska vodljivost pri jacem legiranju manja. Boje koje odgovaraju pojedinim temperaturama popu~tanja vrijede dodu~e za vecinu eelika. Temperatura zagrijavanja ! Da bismo postigIi ~to bolje rezultate toplinske obrade. osobito alatne. Isto se tako u praksi eesto ocjenjuju' temperature eelika pri popmtanju u temperatumom podruCju od 200 do 350°C po 'oksidacijskim bojarna (vidi Ijestvicu boja pri popu~tanju eelika!). Time dobivamo 0. Zagrijavanje .. koji obradujemo (tanji sei ~iIjasti dijelovi i rubovi brze ugriju do vi~ih temperatura).konstantan do 800°C Pt .PtRh (lO%Rh) do 1500°C c) Opticki termometri (pirometri) upotrebljivi su od ~OO°C do najvi~ih temperatura . potrebno je ~to je moguce toenije postici temperaturu. kod kojih su temperature ~to pripadaju pojedinim bojama znatno vi~e. b) Termoelementi za razIiCita temperaturna podruCja. odredenu za pojedini postupak. koji su neophodni za predmete s veam zahtjevima.1.konstantan do 400°C Ni .125 mm tvrdoce 1100 HV... 500°C. ~to je vi~e sklon pucanju. dok se kod tvrdeg materijala pojavljuju pukotine... I Celik se pri zagrijavanju rasteze. . mozemo za jednostavmje predmete i s manjim zahtjevima ocijeniti temperaturu po boji uiarenog eelika (vidi skalu boja uiarenog eelika!). prirodno tvrd povr~ins1i sloj tvrdoce 900. . u kojoj pri 500. ~to moze izazvati jake unutarnje' napetosti. Nitriranje Specijalne eelike za nitriranje zagrijavamo 10.. .6.NiCr (9%Cr) do 1000°C Fe .

. a popu~tanje).C (npr. . .. vodijivosti i 0 sredstvu u kojem predmet grijemo.C Pb Zagrijavanje u kupeljima je brfe od zagrijavanja u Zarnim peeima. iIi pak predmet naprosto hladimo na zraku. Vafua je Yiskoznost ulja.C 1 dio NaO kovinske kupe/ji 1 dio KCI za 250. Ako temperatura mora biti visoka.C 1 dio KN03 2 dijelaKCI 1 dio NaN03 iznad lOOO.Strojarski primrnik - 353 . Oksidacijskom utjCCliju atmosfere pri visokim temperaturama najOOlje Ijegavamo zagrijavanjem u kupeljima.. koji . njegovoj toplin. nutrina se debljih predmeta ne ugrije do Irebne temperature. Naj~e upotrebljavamo: solne kupe[ji: za 770. Oni su veei u elektricno grijanim komornim :ima nego u pceima na plin ili naftu.C 2 dijela Pb 1 dio BaCI2 3 dijela Sn 2 dijela Ca02 za 550.ako vodi dodamo natrijeve lufine . zOOgrega tada more izostati uvjet za tok odredenog xesa toplinske obrade. ~to pri nifim tempenturama (manja filavost obradivanih predmeta) poveeava opasnost od vitoperenja i pucanja. 550.NaOH. 6OO.. Ako je grijanje prekratko. Ako je pak grijanje predugo.50) mm2fs. To ovisi 0 debljini stijenki predmeta. -- 14. U njima su izvrgnuti oksidacijskom djelovanju kisika iz zraka. 770. Pri osobito sporom hladenju ukopamo predmet u pepeo ili ga ostavimo u peei da se zajedno s njom ohladi.C Ba02 za 600.. 900.C nema znatnijeg utjecaja na brzinu hladenja.C treba da iznosi oko 16 (. ugrijavamo predmete veeinom u Zarnim :ima.C 3 dijela BaCI2 za 250. Zato su ~peraturne napetosti pri zagrijavanju u kupeljima veee. (Rashladno se djelovanje vode znatno poveeava. 5. Sredstva za zagrijavanje Ako zagrijavamo predmete samo pri niZimtemperaturama do 180.spreeavaju prijelaz topline. redovito upotrebljavamo mineralna ulja. Trajanje grijanja Za toplinsku je obradu veoma vahlo 'i trajanje grijanja predmeta na edenoj temperaturi.3.. ulje ili zrak.. lOOO. koja pri 20. more se pojaviti Dbozmatastruktura i smanjivanje koliane ugljika u reliku.. Potreboo je jako mij~je iIi mlaz vode da bi se odstranili nastali mjehuri pare. Sredstva za hladenje Za gaknje (brzo ohladivanje s visokih temperatura) upotrebljavamo vee vodu..) Pri gaknju u ulju (repicnom ili mineralnom) temperatura ulja u podruc- - - ~ od 40 do 70. Pri hladenju zrakom upotrebljavamo zraeni mlaz. 4. prema potrebnoj brzini ohladivanja (vrsta relika!) Pri g~enju u vodi kaljenje veoma ovisi 0 temperaturi i gibanju vode. Otuda gubici materijala zOOgizgaranja. . . koji mora biti potpuno suh.

3.. Mn.5 20 32 8 12..) N/mm' .) mm N/mm' 20 8 12. Sivi lijev Nor m a I n e vrste sivog lijeva s Ijuskastim grafitom (ISO) (JUS C.06%).5 20 32 12. a razlikujemo: a) si v i lij e v.020 1973) - 11 I1 Nelegirani i malo legirani sivi lijev Promjer neobradenog ispitnog uzorka.5%. na . Standardni CvYstoCs savijanje odnose se na neobradene ispitne uzorke. K<iir ina ugljika C iznosi obicno 2.5 20 32 20 32 uzorak izraden Pokus savijanja razmak simetrala oslonaca (min.J2. mm 30 13 20 20 45 13 20 30 45 13 20 30 45 20 30 45 20 30 45 30 45 je ispitni Oznaka VIaCniposkus promjer obravlana cvrstoa denog Rm ispitnog uzorka (min. u kojem je ugljik po cijelom presjeku Ddredenom dijelu presjeka potpuno vezan kao zeljezni karbid (Fe3C)' Lijevano zeljezo sadrZi redovno osim ugljika jos i manje kolicine drugt primjesa: Si. 354 . b) t v r d i (b ij e li) lij e v.5 20 32 8 12.) mm rstoa na savijanje (min. GustOCa kg/m' SL 10 SL 15 SL 20 SL 25 1I 11 SL 30 SL 35 I " 1\ 11 " SL 40 .. u kojemu je ugljik saY iIi vea dio po cijelom presjeb izIueen kao grafit (C).LUEV ANO ZEUEZO Lijevano zeljezo dobivamo lijevanjem sirovog zeljeza (C > 2.5 . 100 230 180 150 110 280 230 200 160 330 280 250 210 330 300 260 380 350 310 400 360 od poscbno 260 400 600 900 260 400 600 900 340 320 300 270 410 390 360 330 7200 400 600 900 460 420 390 600 900 480 450 - - 7350 600 900 600 900 odlivcnog 540 510 600 570 uzorka dcbljine 30 mm. PiS..5 20 32 12..

210 . a u pominskom sloju (kori) vezan kao uljezni karbid. mIaznice za ~trcanje pijeska i sI.. Nodulami lijev (JUS C.s velikim . 355 . Sivi lijev s kuglastim grafitom dobivamododatkomMg(Ce. B i j e Ii Ii j e v saddi ugljikpo cijelompresjeku vezan kao uljezni karbid. Ca). Postot. 36%) i ne~to Si.).. Ni. As % min.95 T K v a lit e t n i si v i Ii j e v ima manje ugljika... Qjepljenjem postiJlcmorn-stoa: od 300 .. ~to postiZemo promjenom sastava.40 0. Austenitni sivi lijev mou sadrlavati Ijuskasti grafit (Rm N/mm2) ill kuglasti grafit (Rm = 380 . Cr.. 180 Tmti 6jev Li j e v s t vr d 0 m k 0 r 0 m ima ugljik u jezgri izluren kao grafit..J2. Upotrebljava se za valjke i dijelove.. koja djeluju kao tllDjetneklice i pospj~uju sitnozmato izluavanje grafita). Mo....022 .. 180 200 240 290 300 feritna pretemoferitna feritno-perlitna perlitno-feritna perlitna Udarna Zilavost nodularnog lijeva NL 38 iznosi: KV = 12 J. silikokalcijem AI. 400 N/mm2 (modificirani lijev).60 0..5%) Si. Tvrdo6l HB Zmatost 240 280 350 400 450 380 420 500 600 700 17 12 7 2 2 140. 420 N/mm2). Cu.. si vi Hjev je: prema babanju . Ca~ i dr. manje grafitne Ijuske i bolju osnovnu strukturu.modificiranjem I'qepivima: ferosillcijem.s manjim dodacima (do"" Mo.80 0. 170. Vlabla I!vrsto6l Rm N/mm2 min. = 140 . i cjepivana bazi Si. izvrgnute babanju..Sivi lijev posebnih magnetskih svojstava Oznaka ESL 10 Vlabla I!vrsto6l Rm N/mm2 100 Magnetska indukcija B u magnetskom polju H: H = 1250 2500 5000 10000 AIm B = 0. koji dezoksidira taljevinu. koje unosi u taljevinu klice: izlueujese kuglasti grafit (nodulami ill sferoidni ill duktilni sivi lijev itd.1974) Oznaka NL 38 NL 42 NL 50 NL 60 NL 70 Legirani a) otporan Naprezanje teeenja Rpo~ N/mm2 min. 190. produIj.. b) austenitni i prema koroziji - otporan prema oksidaciji na visokim temperaturama dodatkom Ni (12 . a upotrebljava se za m1inskekugle. 2.. Cr.. postupkom Qijenja (vi~m temperaturom 'pregrijavanja) i cijepljenjem .. 150.

J2. 13 330 C Te L 35* 15 13).10 1.13 400 C Te L 45*..13 13).40 * Fcritni lijcv... 15 13).. 9 9).13 370 C Te L 38* 15 13).40 4 . Bijeli temperovani lijev BrincUova VIafna Postot.18 18 18). Rm % HB mm mm N/mm2 B Te L 00 B Tc L 35 - - 340 5 3 3 2 10 5 3 3 Postol. ....35T B = 1. produlj..25 1. % 8 12 140 5 250 = 2500 Magnctska indikcija B u magnctskom polju H 5000 10000Nm 1. .. Promjcr tvrdo6l evt'stOCa produlj.... .00 B = 1.40 4 . Magnetska svojstva temperovanog lijeva Tcmpcrovani lijcv bijcli cmi 356 H BrincUova tvrdo6l HB 150 A. ..15 . ...18 18 18). . -. . . 250 200 4 ..20T 1...18 18 18). 9 9 12 9)...Temperovamilijev (JUS C.. Bijeli temperovani lijev ima nakeD tarenja u oksidacijskoj atmosferi bijeli prijelom (zbog oksidacije ugljika)... Crni temperovani lijev ima nakeD tarenja u neutralnoj atmosferi crni prijelom (zbog ugljika izIul!enog u obliku grafita). 9 9 12 9). . 9 9 12 9) . Dcbljina ispitnog Omaka uzorka A. Perlitni lijcv.18 18).30 B Te L 40 Crni ) temperovani 9 12 15 18 9 12 15 18 380 200 lijev VIafna Promjcr evt'sto6l Dcbljina ispitnog Omaka uzorka Rm mm mm N/mm2 4 ..021-1958) Temperovani lijev dobivamo od bijelog lijevanog uljeza temperovanjem.

Ni.06 %C dl:mentima. ~ !'::ana upotrebi: L konstrukcijski celici su ugljicni eelici (obicni iIi plemeniti) sa sadrZajem C < 0.).05% Si < 0. Si.05%. . a jako legirani vi~ od 5 %. .05% Cu < 0.6% iIi legirani (uglavnom sa Mn.80%.6 % « 2.05%. tJlatni celici su plemeniti ugljicni eelici sa sadrZajem C > 0.obicne (ugljicne iIi malo legirane) celike za opee svrhe (masovna upotreba). PiS. oni koji se namjerno dodaju da bi se postigla odredena svojstva). V itd. Razdioba cellka Pmna postupku proizvodnje: z) obicni celici dobivaju se veeinom iz Siemens-Martinovih peci (»SM eelici«) iIi iz konvertera (BessemerovihiIi Thomasovih). Upotrebljavamo ih za izradu alata. ugljicni celici su one vrste eelika u kojima odlucujuci utjecaj na svojstva eelika ima ugJjik.). legiranicelici su one vrste eelika u kojima odlucujuci utjecaj na svojstva eelika imaju legirni elementi (tj.20%. V. Plemeniti se celici redovno toplinski obraduju. AI < 0. V < 0. aparata i razlicitih uredaja.6% jo§ ne smatramo cpanim. SadrZaj PiS gotovo je uvijek nepofeljan. sastavnih dijelova sttojeva.06%. Co < 0. Sve vrsteeelikasadde . Mn < 0.60%.30%. Cr < 0. tj. Prema sadrZaju: a. Si.06%) iIi legirani (uglavnom sa Cr. 357 . Ti < 0.10%. a upotrebljavamo ih redovno bez toplinske obrade. W < 0. Co itd. Cr..). Mo.30%.8% i Si < 0. Pri veeem saddaju dodanih elemenata za legiranje moze saddaj Gb biti i nclto veei od 2. W. obicni celici su nelegirani (ugljicni) iIi malo legirani.iz procesaproizvodnje jo§ i manje kolicine *. a drugih elemenata ima samo u kolicinama Itoje nemaju bitnog utjecaja. :.05% Ni< 0. Mo. :.plemenite (rafinirane) ugljicne iIi legirane celike za dijelove s veeim zahtjevima (dijelove strojeva itd.VRSTE CELIKA iIi i s drugim Celici su kovke slitine zeljeza s ugljikom do 2. Upotrebljavamo ih za izradu eelicnih konstrukcija. =) plemeniti celici dobivaju se rafinacijom iIi rafinacijom i legiranjem u elektricnim peeima (>>elektroeelici«). malo legirani eelici imaju do 5% do- - - - danih elemenata. Razlikujemo: . Mo < 0. Celike koji sadrZe Mn < 0.

320 1 7 690. 350 2 790. . 380 8 3 4 390. 680 . . . udjelom C.) 358 . . 99 . . Simbol na 3. mjestu : 0 Simbol na 2. za simbol na 2. ..ugljicrri b:lici s ogranil!enim . . . - b) kod legiranihl!elika ..... i 4.ugljicrri b:lici s negarantiranom astorom 45 . <::RN.780 330 . ..002-1986)" Oznaka eelika sastoji se od tri dijela: C. . 880 360 .slovnogsimbola C I osnovne oznake od b:tiriju ill petero brojfanih simbola dodatne drugih oznake dodatnih od jednoga oznaka ill vi~e slovtanih ill brojfanih simbola ~ Osnovna oznaka oznabIje vrstu b:lika: 1. Osim ovog standarda telici se po JUS-u omablju posebnim oznakama (npr. . 2. 44 .ugljicrri b:lici s ogranib:nim udjelom neastoCa udjelom SiP te propisanim 80 .simbol na 2. smatrat Ccse najutjecajnijim elementom onaj kojemu oznaka ima vi~i broj.9% jest 9. MD itd. mjestu oznabIje grupu minimalne viable ~tOCe: tvntOOl tvntOOl Simbol Simbol N/mm2 N/mni2 5 490.simbol na 1. mjestu: oznaka najutjecajnijeg - legimog elementa legimog elementa.. 79 .CRO. . i 2. Si i Mn. mjestu: a) kod ugljicrrih l!elika simbol na 1. mjestu: 1 .480 9 890. . (i 5.) mjestu oznabIje redni broj b:lika: o . . mjestu: oznaka drugog (po redu) jednostruko Element: Oznaka: legirane b:like brojfani je simbol 1. . Ugljitni i legirani telici s garantiranim sastavom Simboli na 1. CRY. mjestu: deseterostruka vrijednost maksimalnog postotka ugljika zaokru!ena na desetine: brojfani simbol za C = 0. . . C Si MD Cr Ni W 1 2 3 4 5 6 Mo 7 V 8 drugi 9 Pod najutjecajnijim legimim elementom razumijeva se onaj kojemu pripada najvea umnolak saddaja u b:liku (%) i faktora vrijednosti: Element Si MD Cr Ni W' Mo V Co Ti Cu AI drugi Faktor vrijednosti 1 1 4 4 7 14 17 20 30 1 1 30 Ako visestruko legirani l!elici imaju viSe legirnih elemenata s istim umnoskom. XXXX.elici s negarantiranim sastavom Simbol na 1.580 0 6 590 . Mr. X .~ ~ - Omafuanje VIStaee6ka prema JUS (JUS C.BO. (. . .

od oSDovne omake koju aDe b:tiri trake. (i 5. BA. 399) (401 . . K. 6 IjuSteD. Z. . : 199) 20. 16 mm. 8B. 90. 599) (601. b:lici za poboljhvanje. b:lici za cemeDtiranje. . . 4 poboljhn. - - Dodatne su oZDakejo~: 2A. .59 60.299) (301 . .fareDdo Dajbolje bradivosti.kemijski otporni i vatrostalni felici. 80. 79 (201. V. . Po s e b De 0 ZDa k e mogu se dodati u pojedinaaum slu~jevima Oznaeivanje leliko u skladiItima bojom (JUS C. i 4.bru~D 2 .) mjestu oma~ju O. S. .29 30. . b:lici s posebnim fizikalnim svojstvima. . . a izmedu dijelova omake za b:lik imosi dvostruku ~irinu obojeDe trake. . . Ta se omaka upotrebljava santo za poluproizvode. 89 (801 . 1 fareD.799) . . ugljiau i malo legirani aIatni b:lici. . .39 40.. . DO po lOgufnOSti treba upotrebljavati ~irine 5. . o 8 kODtroliranohIadeD 9 obradeDpo posebnim 3 Dorma1iziran. . . . . D od a tD a 0 ZDak a oma~je stanje felika: o bez odredeDe toplinske obrade. SiriDa obojeDe trake treba da je prilagodeDa veliani proizvoda.b:lici koji nisu DamijeDjeni toplinskoj redni broj b:lika: - obradi. .99 (901 . a dobiva se zamjeDom )roj~b simbola dodatne broj~e Brojl!ani simboli 0 1 2 3 4 Boja trakc crna bijela crvena naranfasta futa omake b:lika odgovarajurom Brojl!ani simboli 5 6 7 8 9 Boja trake zeleDa modra Ijubifasta smeda siva bojom. . 699) (701 . .1957) .999) . 7 . Oznaka felika bojom sastoji se od dva dijela. . 2B.felici za automate. uputama. . . 69 70 . 899) . . i to santo u dokumeDtaciji u vezi s dobavom. 2D.003 . . Ne OdDosi e Dagotove ugradeDedijelove i DeUDosi e s s 11 crtere. i to: .brzoremi felici.od dodatne omake koju aoe jedna ill dvije trake.BO. oSDovne i dodatne - 359 . a dobiva se zamjeDom broj~rib simbola oSDovne broj~e omake b:lika odgovarajurom bojom. . . 2C. . 9 (101. H. 5 hIadno preoblikovan. . Neobojeni pojas izmedu :aka imosi poloviDU ~iriDe obojeDe trake.Simboli Da 3.

.06 0. smireno smireno spec. 930 1150... smireno spec.. 860 810.0460 t.1970 i 1972) C p males..20 0. 0. .05 0.0561 t.0371... (.05 0. (.045 0.05 0.0371 '. (. smireno smireno smireno 0..06 0.045 0. smireno nesmireno smireno spec.500 .0000 (. .0645 - 0..05 0.009 0. (.850 850 .0463 t.17 0. (..007 0.C Normalizir..900 1150.05 0..009 :.15 0.007 0. - 0..0271 (.0745 smireno 0. Stanje = 0.05 0.06 0.0362. .009 t.40 smireno nesmireno nesmireno smireno spec.045 0..045 0.06 0.0362 t. .05 0.06 0.17 0.nje (. (.0483 t.0471 t. smireno spec.0545 t.BO..25 0.25 0.06 0.0462 (. smireno nesmireno nesmireno smireno smireno spec.05 0.17 0. 810 polutvrdi relik tvrdi telik vrlo tvrdi telik (.06 0.20 0. (..05 0.007 0.045 0..0461.30 0.0463 (.045 0.0363 t.C - za sporedne svrhe meki telik 900 .0563 (.007 0.007 0.. :.20 0..0645 (.05 0.05 0.0471 (.009 0.900 .05 0..0270.0261.007 0.0745 360 ..22 0. smireno spec..0370.009 0.0270 t.0462 t..045 .045 0.22 0. (.20 0.05 0.0481 t.0481..05 Upotreba Toplinska obrada i upotreba Omaka Kovanje .0562.0271 t.20 0..045 0. N maks.05 0.045 0.009 0.0482.0460.22 0. t.007 0.. <::.045 0.20 0.0361.045 0.OOOO CELIK celici (JUS C.045 0.007 t.. (.50 0.05 0.17 0.06 0.0361 t.15 0.05 0. .05 0..045 0.0482 t.0370 t. (..045 0..0563 t...KONSTRUKCIJSKI Opci konstrukcijski Sastav (0/0) Omaka t.17 0. 880 830 .05 0.0363 (. smireno spec.0483 1200.0545 (.05 0.20 0.0461 t..007 0.0562 t. (. S maks.007 - 0. 840 780..0261 t.045 0..0561.900 1100.

0370.1209 (.30.C % <':.0461 <':.30.18.50.30. 0.0.. 0..5a D <':. P +...55 0.. .B2.0460.1301 (...35 0.18 0.0.0.35 0.26. .0561 <':..18.0562 <':.0482 <':. 0.0.80 0.. .1302 Si maks. Smax= 0.60 0.. .0.32.<::. .1958) Sastav.0483 <':. <::. . .1974..50.0563 290 440 . .35 (.06%.0. ..38 0.14 0.35 0.80 0.0545 340 370 300 600...0371 <':. Vlana vrstofu Rm N/mm2 330 . 450 28 28 28 28 - +20 +20 0 -20 <':. 0.0..35 0.1101 (.10... . . .0.1210 (. savijanja.0.1501 0.. .1701 0. .58 0. a ..1211 (. .35 (.48 0.30.60 0...12 0.50.. 500 Udama iilavost Pokus Postol. .. . .70 0.1100 (.. . .0.. 0.12.0.BO.50.60 0.. . 0. .0..62.. As (a = 180.14.1600 (. 0. .. <::. .08.30. 361 .80 0.50.25 0..0471 <':. 850 15 10 a - - ispitnog uzorka.0362 <':.08..30. . - - . <::. . .42.. .036J <':.80 Oznaka (.35 0..50..0.. 0.) J' ..10%.0. 0.80 0.35. .420 370. UgljiCui koDStrukdjsld lelid 5 ganntlrllDlm sastavom (JUS C.80 0.60 0..0. .52. D .debljina Nelegirani retici za vijke i zakovice: JUS C.15 0.60 (.0481 <':.S ~ 0.06%.Mehanil!ka svojslVa Oznaka Naprezanje terenja Re N/mm' min..35 0. 540 22 D 360 520 . 0... % Si Omaka MD C Mn C maks 0.0.48.promjer pritiskivafu.kut savijanja.58. .1300 (.. 0. .65 0.506 ..60 0.. % Sastav..60 0. .0363 <':.1400 0. . Svi ti relici imaju jD! Pmax = 0.720 700. .32 0. .0.0261 <':. .25 0.1500 (...0270.35 . . 0. .35 (.1601 (. 0.50.40. . .60 0. KV produlj. 620 500.80 0.35 0.600 22 20 D = 2a <':.0271 340.0462.22 0. ..500 22 D = 2a = 2a 28 28 28 28 28 28 28 - +20 +20 0 -20 +20 0 -20 <':.45 0. . .1700 0..020 . 0.0745 <':.0463 = la 260 420..0645 <':.0000 210 240 28 25 D = 3a D = O. .38.

1. RV {.40 0. RO 350 {.. RV - - - (.030 0. RV {.16 0.5a 2a 23 2.16 0.20 0. .035 I.. ...1. . .16 16).RV 460 {. Pokus savijaprodulj. . . reliciza nisketemperature Sastav (%) Oznaka K va/iterni i!e/ici C males.. RO 460 {.040 0.040 0.60. . CRV.030 0.035 0. . RN 420 {. .22 0. RO 280 {. 0. RO 310 (. RO 380 (. .18 0. ...770 a - - - 0.035 S males.40.22 0.50 0. - debljina ispitnog uzorka. 1. RN 500 Mehanilko Oznaka 'CRO.040 0..50 0..0..030 0. .. .16 0.... RV {. RN {. .040 0.45 0. popr.030 0.5a 19 2.18 0. 500 okoline) evrstOOi Rm N/mm' pri debljini do 50 mm 360 .. . 650 530. 0. RN {.60 0. 560 490 . . RO 500 {.a 362 .. RN 460 0.BO.osnovni relik CRY.35 35). 25 la la 24 2a 1..30 0. RN (.50.90.70. .) pri debljini (mm) ... D Postot.035 0.5a 17 3a 4a 3a 4a 16 . 380 .10.035 0.. .22 0.040 0.promjer pritiskivata. RN {.40 0.. % uzdut... . 250 .. . 350 .22 Si maks.RV 500 {. 730 610.680 560 .Sitnozmati konstnkcijski ieHk (JUS C.5a 3.40 0.040 0.040 svojstva (pri temperaturi Naprezanje tetenja Re N/mm' (min..040 0.040 0. .18 0...50.040 0.45 0. RN Plemenili i!elici (. .420 . RV {.40 0.310 ..035 0. ...030 0. relici za visoke temperature CRN ..40 0.1... .035 0.22 0.50 0. CRN.90. RV {.23 {.040 0..1979) Yrste: CRO. 480 390. .030 0.60.040 0. 1. 510 440 .040 0.040 0.030 0. 280 .18 0..1. .10. 630 500 .5a 22 2a 3a 20 2.502 . .. RO 420 {.5a 3.23 0.030 0.60 P males. I {.40 0. .040 0. 0. . . RO 250 {. .035 0. nja' a = 180' D A.1..040 0.30 0.22 0.0. 250 250 280 280 310 310 350 350 380 380 420 0.50 Mn 0. 50 250 240 250 270 280 280 310 300 310 350 340 350 380 370 360 400 420 410 460 450 440 470 500 480 kut savijanja. 460 .. 1.. . .

temperaturi r:) -40 -20 0 48 34 48 34 48 34 48 45 62 41 55 38 55 38 55 41 51 41 48 41 62 45 58 41 55 38 +20 62 41 62 41 55 41 62 41 58 41 55 41 62 45 62 45 62 41 } } uzdutno popreroo uzdutno poprdno uzdumo poprdno uzdumo poprdno uzdutno poprcblo uzdumo POPrcQ1o 34 24 41 31 38 27 34 27 stanju.180 220 240 260 290 310 350 120 140 160 200 220 230 260 280 400 110 120 140 170 190 210 230 250 t t RV 380 t RV 420 RV 460 t RV 500 rama 100 i 150°C naprezanja tetenja Wa za 10 N/mm2.) Zilavost celika pri niskim temperaturama Oznaka telika Smjer ispitivanja -60 tR0310 tR0350 t RO 380 t RO 420 RO 250 RO 280 t RO 460 t RO 500 tRV310 t RV 250 380 .(NImm'). Pri debljini ispitnog uzorka do 50 mm. t t tRV350 RV 280 420 t RV 460 - t RV 500 41 55 38 51 34 48 31 t t RN 310 RN 250 380 t t RN 350 RN 280 420 } t t RN 460 RN 500 pop 31 24 27 24 .KV (J).i1avost. pri temperaturi (0C) 200 250 300 190 210 230 250 280 310 340 360 170 190 210 230 260 280 310 330 140 160 . mm pr.Naprezanje tecenja celika za visoke temperature Oznaka telika 100 t t t t RV RV RV RV 250 280 310 350 220 240 260 290 320 350 390 410 150 200 230 240 270 300 330 360 380 Naprczanje tetenja R. Pri debljini do 50 mm i u Dorma1iziranom 363 . (Pri debljinama do 35 mm su pri temperatu- :l..

21 0.25 1.17 0.75 0..45 0.035% i Smax= 0. 900 800.7480 C.45 Mo 0.75 0.5421 Si.15 0.40% Smax = 0. 1220 C.035%.40 0. .20 0. Si.020 ..10 0.1100 0.92 1.Svi nelegirani celici imaju jo~ 0.15 0.65 1.1120 C. 1221 C.50 1.1100 1000 . 1300 800.1974) Sastav i mehani.55 1.15 0.05 0. .15 1.. ..55 Ni 1. 1100 1000 . .15 0..30 MO 229 1.1100 1000 ..50 Cr drugo Za- Jezgra . 1121 C.25 0. ..800 600.4520 0. 4382 0.B9.18 - - 131 146 146 300 360 360 500 .40 0. ..50 1.1200 1200.95 Ni 217 207 217 207 217 217 235 C..16 0.15 1..4721 C. 4321 C.75 0. ' .55 0.. ..45 Mo 1. 1300 1100. .20 0.50 0.15 1.800 700 .045% i svi ostali celici imaju Pmax = 0.15 0.45 0. 650 16 14 14 11 ' - 600.Celici C..26 0.5420 C..15.25 Mo 0. 1220 imaju Pmax = 0. 7421 C.20 0..25 1.15.05 1. 1400 1100..20 0.95 - 147 1.25 Mo l 217 0. legirani 0..450 207 217 207 217 600 700 600 700 800 800 800 600 700 600 700 650 800 10 1000. 1400 800.0.16 0.26 0.95 1..50 0. .0.4781 C. % Mn 0.. Navedene su prosjecne vrijednosti.7481 C. ' .lka svojstva Omaka C Sastav. .50 1. 1300 800. 4320 C. . 1300 900..4120 C.kaIjena vlacna evrstoea Rm N/mm' C.1350 1100.45 0. . . 1120 i C.. .20 0.55 Ni 0. 1450 I 8 10 8 8 7 7 10 8 10 8 9 7 - C.25 0.7420 C.tend za cementinmje (JUS C.45 Mo 0.. . 4381 C.045%.35% 364 . 1281 C.75 0.45 Mo 0.

3) Gdenje: v.. .830u.4781 t.800.C. 4320 C..C . 4721 . 5421 p .4381 C.u vodi.. 1221 KaIjen!e jezgre ) .k 170. I I I I I I I C.. v..180 170.C..C Kaljenje povriine3) . 4381 Tvrdoea HRC. k 890 .5 47 39 49 41 48 40 50 42 49 41 52 44 47 39 49 41 3 46 35 49 39 48 40 50 41 47 35 51 41 47 38 49 41 na 5 44 31 48 36 48 39 49 39 43 30 50 37 46 36 49 40 udaljenosti 7 9 41 37 28 24 46 33 48 38 48 38 40 27 47 33 45 35 49 39 44 31 47 37 47 36 36 23 43 30 43 32 49 39 od eeone plohe (mm) 12 15 20 25 30 34 21 33 31 30 29 41 28 46 35 45 34 32 39 26 41 29 49 37 40 25 46 34 44 32 29 36 24 39 26 49 36 37 23 44 32 42 29 26 33 21 31 24 48 35 35 21 43 31 41 27 24 31 35 22 47 35 34 42 30 40 26 23 30 34 21 47 34 35 28 33 41 29 39 25 22 29 34 20 46 34 40 27 31 41 29 38 24 21 28 33 20 46 33 t.z-na zraku..870u.. u -U ulju. 880 u.. .. . . .......C 890. 4320 C..7481 C. 365 .. 5420 t.. U C..4781 C.472(t. 7421 C.Toplinska obradal)2) Oznaka :.7480 t. .4) Hladenje: p.. Gomji i donji broj oznafuju granible vrijednosti rvrdoee.1281 .5421 I I .. 920 t.C.k - 810.180 150.u peCi. .1220 C.840 u 150. 920 Medufarenje4) . 7420 C. 4382 C.1120 C. k 1) Kovanje pri 1100. ..7420 t..4520 t.1121 .C PopuAtanje . 210 870... .7481 C.850 . .250 . 950 . 4321 t.7480 t.210 170. k -U solnoj kupelji 160. 4382 I.210 840. k 850. 5420 C.2) Ugljieenje pri 900. .4 520 C... Prokaljivost Oznaka eelika t. .7421 t. .4120 v.. 900 v. 4321 C .

65 0.1480 0.0.32 0.42 0.38 0. 1430.05 1.75 t. % ca taenja evrst.55 2.40 0.1430 t.46 0. A.4734 t.75 0.20 0.4733 t.55 2.51 0.1731 t.65 0.48 0. 3130 i C.61 0. t.4181 t.4830 t.4738 t.05 2.4184 t.75 0.05 1.4781 t.65 0.05 1.90 0.65 0.65 0.1630 i C. 1530 t.05 1. prod.22 0.1730 po 0.22 0.65 0.22 217 217 217 217 212 217 217 235 248 248 217 217 235 217 235 248 640 600 680 640 600 680 780 800 1050 1050 680 780 800 800 900 1050 800 800 900 800 800 900 1000 1000 1250 1250 900 1000 1000 1000 1100 1250 13 14 12 13 14 12 11 10 9 9 12 11 10 11 10 9 - 0.05 1.tend za poboljiavuje (JUS C.65 0.05 1.4782 t.05 1. tvrdo.45 - - - - - - t.05 1.65 0.65 0.45 0.15 V 0.1631 t. za sve druge relike po 0.1680 t.-" PmaxiSmaxsuzasvecelike C.56 0.22 0.05 1.46 0.1531 " it ~I t.22 0.05 1.4731 t.021 .55 0.25 0.65 0.42 0.B9.045%.30 Ni - 0.30 0.05 0.65 0.33 0. 0.65 0.1431 t.25.33 0.22 0.50 0.1530.5431 t.05 1.75 0. 1580 t. 366 . 3230) imaju jos .00 V Ni Ni Ni okoO.22 0.40 0. 1330.4131 t. Omaka HB Rp02 min.00 0.40 0.34 0.65 0.61 0.75 0. - Svi celici (osim t.1730 t.50 0.1780 t.50 1.4180 t.4130 t.35 0.75 0. vlacna postot.4133 t.34 0.22 0. C.35% Si.65 0.36 0. C.75 0. % C Mn Cr Mo drugo max.22 0.46 0.1331 t.05 1.65 0. 1330 t. su prpsjecne vrijednosti.05 1.75 1.napr.75 0.05 - t.38 0.65 0.4732 t. 1630 0.4730 t.035%.65 0.15 1.56 0.35 0.35 0. N/min2 N/mm2 t.28 0. C.5430 t.46 0.45 0.1974) Sastav i mehanicka svojstva Poboljsano" Zareno I--Sastav.95 1.38 Si - - - t.55 0.38 0.4132 t.5432 0.22 0.4134 - - 241 217 223 211 217 207 207 500 550 500 600 680 450 550 800 800 700 800 900 700 800 13 14 15 14 12 15 14 0.61 0.30 Navedene - - - 156 156 183 183 207 183 300 300 370 370 500 500 590 590 22 22 19 19 370 420 590 670 19 16 16 16 14 14 14 14 14 207 207 229 229 229 241 241 420 420 470 470 470 500 500 670 670 750 750 750 800 800 - 3130 3135 0.55 0.42 0.50 3.56 0.75 1..42 0. .34 0.

850 805 .50 mm. 870 C. 850 1100.720 680.720 650 ..880 850....700 ..860 835 ..4180 C.850 (820. 890 870. 890 800. .. 850 1050. ..C 880. .. .... .. 850 680. ... 366) vrijcdc pri dcbljinama matcrijala 16.. . .. 880 820. 850 650.850 1050.850 1050.. Popmtanjc nakon kaljcnja pri 550.. 890 840.700 650 .. . 855 830.885 850. .860 820.... 4733 C. .C Meto !arenjc Normalizacija Poboljanje. 4738 C.. 860 840. . 860 1050 . 880 860 .. .720 680. ... ..720 680...860 850. ... .... 4184 820. 880 820.. 1730 C.. 890 .830 820 . ...850 825.910 860 . . 1431 C. . .. .. .1331 C..850 1050..720 680. . 835 830 . . 1531 1100. .885 860. 700 820 .. 880 850 ... .. 850 650 .. . . . .. 850 1050..850 1050.850 1100. .C . ..850 825 . .700 680... .700 650 . 860 850. . . ... ..1530 C. . 850 1050 .. 5432 850. ..720 680. ... . 860 . a za produl]enje manje (vea:). .880 845.. . .870 830. . . .720 680.900 840. 890 840 . . . . . .. 850 1050 . .860 830 . .850 1050. 4731 C. .. .900 1100.900 850 . 865 C. 880 840. . . . ...850 C. . .. 1731 C. .660 .. 367 . .. ..870 - 850. . ..850 1050. .880 860. 920 840.C. .860 830.900 880 ..840 830 . . . 5430 1050. .850 860 ... 1680 C. kaljcnjc uvodi kaljcnjc u ulju . ..... . . 700 830 . ..850 650 ..860 820. .880 840.3139 C..120 680.. Pri manjim (v~ debljinama vrijcdnosti su za naprczanjc tea:nja i ~toCu yea: (manjc).. . 4732 C.. .. . 860 840 .. . 850 1050 . 1580 C... 850 850 .720 850 . . . 870 830 . .720 680. 700 1050. 850 . 850) 850.850 1050. . . . 880 850. 870 830... 860 830 . 850 680. .810. 1631 C. .1430 C. 4132 C.Toplinska obrada Oznaka Kovanje .. . .. 700 840.1630 C. . .....880 830. . . 4134 C. . 850 650.860 835 .. . 845 1050. . . . .. . . .. 700 840 . 850 680. . 4830 C.. 880 - 830. . 4782 C. . 3130 C. 880 840... .850 1100. . ...720 680. . 4734 C....720 680. . 4781 C. .860 830. . ..900 830.. . ..C C. .850 820 .1480 C. ... 870 1100.. .. 860 820.890 840. . 700 650 .. .870 845. .. .720 650 .. 870 830 . 4130 C. . ..4131 C. . 4133 C. 1330 C....850 830 . 865 840 . . 880 840 .C 650. .. .5431 C. .720 680. 4181 C. . 860 815.. . .720 840.900 1050.. 870 830 . 855 840 .860 820. .1780 C.. .850 1100. .4730 C.870 830 . . Vrijcdnosti za mehani~ka svojstva u poboljbnom stanju (str.. 850 1050. 860 1050. 700 650 .

Kaljivost celika za po.5 55 46 57 49 61 53 59 5] 63 54 59 51 52 44 57 49 61 53 64 56 56 48 57 49 65 57 59 51 58 50 57 49 na udaljenosti 3 5 7 9 54 51 48 45 . 4732.4131.1 I C.37 35 30 27 23 2] 20 40 55 52 46 42 39 35 30 27 25 38 21 35 32 30 27 41 38 35 24 22 20 33 31 51 48 42 39 37 34 31 26 24 22 44 41 37 35 33 30 23 21 20 53 521.43 37 31 27 57 56 54 52 48 45 41 35 61 60 59 58 52 50 47 44 57 54 49 43 46 37' 29 25 61 57 52 46 49 40 32 28 59 58 57 55 50 48 44 39 52 51 50 48 43 40 37 34 57 57 56 55 49 48 45 42 61 61 60 60 53 52 51 50 64 64 63 63 55 54 53 51 56 56 56 56 48 47 47 46 57 57 57 57 48 48 48 47 65 64 64 63 56 56 55 53 59 58 58 57 50 49 49 48 58 58 58 57 50 49 49 48 57 57 57 56 49 49 49 48 od eeone plohe (mm) 12 15 20 25 30 40 37 33 3] 29 22 47 44 39.4830 C. 48 45 43 38 34: 30 28 27 59 58: 56 53 51 46 43 38 35 34 61 60 59 57 55 49 46 42 40 39 56 55 54 53 52 45 44 41 39 38 57 57 56 55 55 47 46 46 46 46 62 61 60 58 56 51 48 44 41 40 57 56 55 54 53 46 45 43 ~] 39 57 56 56 56 55 48 47 46.4730 C.4134. 45 44 56 56 56 55 55 48 47 47 46 46 40 50 27 26 33 31 37 35 22 20 24 22 28 26 35 33 31 40 25 47 32 53 37 50 36 54 45 54 38 5] 36 55 43 55 45 31 39 24 45 32 52 36 48 34 53 44 53 37 49 33 55 41 55 44 n Gornji i donji broj oznatuju granitne vrijednosti tvrdoee. 4782 C.4133 I C. C. Oznaka eelika C.4731.4738 I I C. ].5431 C.3139 C. 36R . 4180 C.4781 C.C.4132 C.4733 I C.4734 C.C.boljlanje Tvrdoea"RC.4184 I .5432 . C.5430 C.C.4181 C. 4130.

.75 2.. povrIine tet.45 . 880 ulje 580.0 Ni 245 0.2 t.92 0'8611 I 1..08 2.39 1. Rp.30 2. . 980 14 900 Tvrdota oitrirane Normali- Oznaka I Koyanje °C I 2arenje °C I ziranje °C C.00 ... .40 6. .01 2.15 V 248 248 U poboljlanom stanju naprez.20 0.. N/mm' N/mm' A.40 1..00 2..5 0..40 1.00 5. 1180 11 750 785 590 780..63 1.70 1.17 2.10 1.34 1.7 0.87 0. 900 850.75 1.34 1.20 0. .660 850.17 2.80 2.10 2..020 - i elektrifne 1955) strojeve Gubici (WIkg) za B (T) 1.Strojarski prirufnik .35 3.20 0...02 0.2 t..55 1.55 1.80 1.57 1..4739 / 1050.70 1.08 2. .75 1.930 870. 850 650. 630 1050..92 0..34 1.1 0.> I!vrstota prod. 3.34 1.45 0.00 . K5.391.1 ostalo j HB ! t.57 1. 2.87 0.16.Celici za nitriranje Sastav i mehanilka svojstva l i Oznaka po JUS C er Sastay 0/0 Mo AI 0.5 Transfonnatorski MT93 MT 100 MT 110 MT 125 MT 135 MT 145 Dinamo-lim MD 170 I Magnetska indukcija B (T) 40 1 u magnetskom polju H (Aim) 160 11000 15000 1100001500001100000 lim 0.70 4.17 369 25 . 900 ulje 1050. 850 680. 720 860.. .20 0.20 1..34 1. 4531 0. . .00 0.0 I 1. 4734 0.92 0. 700 580. .30 2. .87 1'36 1'55 1.7. .86 0.1 0..30 ' 2.2 Toplinska obrada ' .09 2.4531 C.34 1. 0/0 HV 590 780.87 0.25 3.63 1..34 1 1. vlabla post. 4739 0..33 1.34 1.650 1 - I Kaljenje °C I Popultanje °C I 1 I Magnetskl lim za transfonnatore (JUS C..39 ...08 2... .01 2.55 1..70 MD MD MD MD 200 140 280 700 1. 980 13 950 980. 850 680.93 . 4734 C.80 8.09 2.55 0.910 yoda 580.87 0.60 1.- 1.710 900.63 1.55 1 1.

11 0.BO.0. .40 0. kaljenje770. 3991 ...1.. 700 660.15. A.0.07 poboljanje 0.40 do 0.0.. .40 0. 3991 0.18.0. .505 Sastav % Si Mo do 0.3190 600..0.0.15..11 0.90 0. . kaljcnje890.18. 3990 0.710 > 370 490. ..10. 1290 .Celici za automate (JUS C. .24. . 3990 .07. . .00 . . .39 0..90 0. 9 25 8 23 8 18 16 7 14 13 8 20 8 23 8 23 l .10.90 0. 3993 0.07 cemcntiraoje 0. .05 do 0. 830 580. 600 580 .1. C..40 0..0.. .760 > 380 460.3190 C.. .05 do 0..0. . ..20 C. 930 1. . .08.C 650. kup. 710 > 350 460.15 C.0. .1590 C.u mcduiar. .. C.35Pb Postotoo produlj. 0. .25 0. 730 640 ..90..10.. .710 8 C.50 0.740 480 ..40 mm) Stanje hladno vureDO normalizirano hladno vureno normalizirano hladno vureno normalizirano poboljo hladno vureDO Dormalizirano poboljano hladno vureDo normaliziraDo hladDo vureDo DormaIizirano hladno vureno normalizirano hladno vuceDo oormalizirano Naprezanje teanja Re N/mm2 355 215 375 225 315 285 365 375 325 410 410 250 375 225 Vlaroa evrstoea N/mm2 460 . .05 . 1190} ni relik C.. Omaka C C. 370 .0. 920 u sol..0.0.40 0. ..1490 C.C .0. .710 > 370 540.07 cementiranje 0.40 0.26 0.90 0.60.780..25 1. .08. ..0. 1. u .740 > 370 C. .u C. C. 1.0.24.10. .0. 3993 225 > 370 23 Toplinska obrada telika zaautomate pri cementiranju Mcko NormaliToplinska obrada Ugljirenjc Oznaka hrCDjC zacija Dakon ugljireDjaO .25 0.14 1290 1490 1590 3190 Mehanitka Omaka 0.u ulju.32. ... 920 poputanje 150 (1 h) ° Gdcnjc: v 390 225 375 460. . .. 1190 C.32 1. % min.1190 C.07 poboljanje 0. 0.C C.14 C.. C.C ..20.. .30 0. 0. 920/v..60....10. .0..1984) S Upotrcba P za max. .. .60. .25 0.90.25 0. . .12..30 0.07 cementiranje 0.60. .15.. 700 u prku 850..0.890.12 0. .0.10. ..11 0.0... 0..1290 (zavure...u vodi. .50 0.14. .650. 800/v.. .0..18 0. . .. 0..42..30.. 930 2.32 svojstva (pri debljini 16. .800 510.0. . 680 C. .620 u plinu 900..

C 530 . 680 850 . 550 * GaAenje: u - u ulju.85 1...C PoboljAanje* kaljenje . 700 * GaAenje: v gaknje OC 840 . 4332 0.a rn-stoea Rm N/mm' -0 .'<: '§ 0 6 0. e Q. tenja Rp.za automate - .05 - 0.60 1.55 0.85 - 0. 2430 0. * Celici. 880 830 . 371 .... 2133 t.15 - - 255 1130 1130 1130 1180 1180 1180 1130 1320 ... 870 t. 2133 t.0. 4830 } 1100 .. 4230 0. 2430 1050 .C poptanje .. 1490 650 .05 0.45 1. 860 830 . 4830 0....30 0. u .. 1570 1320 . Celld (JUS za oprage . 6 Si Mo Cr V .. 860/u 350 . 700 t.....50 t. 1370 . 1370 .64 1..60 1...65 0. 550 t..1984) C..67 1.90 Toplinska obrada Omaka t. 890 840 .BO. 2332 t. 2332 t.. 2330 t.1973.. 245 255 255 255 248 241 naprez...Toplinsko obrada i!eliko ..25 0.65 0...85 t.30 0.... 860/u 350 ... 670 530 '" 670 . 850 640 . 870/v aIi 850 ..85 t.51 0..C Norroalizacija . 1570 1570 1620 1620 1670 1320.. 4332 4230 t..50 0. 1320 ...u uIju.za lance: JUS C.u vow.C 860 . 1570 - 6 6 6 6 6 Kovanje .C t. 850 640 .za poboljlanje PoboljAanje* Omaka Meko farenje .. 1370..507 . 1590 650 .. N/mm' vlaa..551 Sastav i mehanii!ko svojstva Sastav (prosjeroe vrijednosti) % C Zarenje PoboljAano Omaka tvrdoea HB maks..C Meko tarenje .25 0. 680 830 .85 .65 0...55 1. 860/u poptanje ...BO.. 880/u 830 ..... 2330 } t..C Norroalizacija .

0147 .025 Co 0.e vrijednosti.420 320 .. 500 450 280 .50 : 0.0148: j~ i dodatna oznaka SU: specijalno umireno Upotreba: <::.za veoma duboko izvlaeenje IIJadDO vaIJme CeliCDe trUe od malOUgljiClOg jjelika (JUSC. U .521. <::.. 0146 t.50 0.030 0.030 0. prod..050 O.~O O.050 0.60 0.030 t. % 25 23 16 10 5 3 2 } Upotrebljivost ) izvlaeeDje izvlaeeoje !tancanje probijanje Skupina A Z8N 0maJea ticc. N . 400 550. .30 0.. . N/mm2 N/mm2 0/0 HRB HRJOT 0. (..B6.1980) Vueena lelilna iica za op'"ge (JUS C.za izvlaeenje.B6. 360 28 32 36 65 57 50 60 55 50 Pri <::.. 650 >600 .B3.1980) Vueena lelilna iica za posebne svrhe (JUS C.016 . Sastav(%) oo-stoea produlj.040 B O.CeIiCIIalea i (JUS C.~40 . 0145 t..B6.95 .0147. 550 Postot.a oo-stoCaRm N/mm' 300 .. 380 .B4.050 O.22 O. 500 280.~8 0.0148 VIaa.za duboko izvlaeenje. C Si Mo PS drugo O. . <::..~40 0.0145 do <::.015 Ni * Vulena obilna lelilna iica (JUS C. <::..018 . 0147 t. Prosjea. 0...BO. Naprez.1978) VIaa.08 0.fO O.. maks.01O .040 PZ90 I 0.58 O.umircno..011 .1977) Sastav(%). IIJadDO vaIJani CeIibd Bm od malougljiClOg jjelika (JUS C. . .0148: dodatna oznaka N: neumireoo Pri <::.0145 . 280 250 220 200 .10 0. 0148 - .050 0.~5 0. .0146.15 0. Dopunska 0maJea Hf28 Hf30 Hf32 Hf40 Hf45 Hf55 Hf60 Stupanj tvrdOCe meko ojai!ano 1/8 tvrdo 1/4 tvrdo 1/2 tvrdo 3/4 tvrdo tvrdo (. Al. .12 0. R. maks.015 er } 0.501 .0146 .0148 . Tvrdoea tDja C Mo P S A. Z22U O..0147 i <::. Z8U VaIJ.~40 0.1980) 372 ... Rm maks. maks.45 0.1967) Vrste jjelika: (.040 0.za opCu upotrebu.~5 O. .~8 0.030 0.~40 0.45 0.. 410 280 280 - - - .. Z22N PZ12 .440 400 .040 0.20 0.neumireno.0maJea.a Postot.

720 680 .700 680 .40 do 0.35 0.850 - 870. 375.022 .. 0. . Naprez.10.10..1965) Sastav (%) Oma. . .9 . 720 730 . .. N/mm' % Nlmm' min. . ...1 0.CeIici Z8 valjane djeYi propisanih mebanifkih svojstava Oznaka C C.10... 550 550 .. 440 25 Toplinska obrada brenje na...A. min..35 0.1214 C.35 0.40 0.45 er Mo P males.15. . C.05 0. . Omaka Oblikovanje u vrum DC kon oblikOV. .700.. Vlaena Ieb:nja R..05% teHd Z8valjanedjeYi za vi~ temperature (JUS C. Si Postot.. .04 0. 240 350 . . .1964) Sastav.850 1100.36 % Mn min.0. ka C..5 0..40.850 1100. .7401 do 0.35 0..B5. POboljAanje kaljenje.05%.1402 C.1214 255 206 186 157 137 128 108 255 235 206 275 255 235 245 235 226 naprezanje tefenja 186 177 167 216 206 196 216 206 196 i ~rstoCa razabiru 20 235 200 186 pri temperatuti "C 250 300 350 400 167 137 118 108 Nlmm' 450 88 500 % min C..22 .602. 960 z - - 660.40 = 0.50 Sve vrste felika le skupine 0.850 1100..0.15. .0. 700 Normalizacija DC 900 . ..' fvrslota Rm produlj A.15 Mehanilka Oznaka - - 0.17 do 0. . .1212 C.22 Si 0...3100 do 0. 930 C.05 - - C. .05 0.20 0. 1502 C.0. .I213 C..850 1100. .10.04 svojstva Naprezanje lefenja R. N/mm'..35 0. 780 z hladenje na zraku.12.0..940 - 650 . 590 se iz lablice na sIr.7. 700 650 ..04 0.. . .10.0.0..0. 21 440 . Inls... . 780 910..40 0. 1215 C..7100 C.. u hladnom DC 650 .7401 .15. .. Postot.. 570 176 440..021 .- 1100.1215 C do 0. (JUS C. .. 540 22 147 440 ... 450 260 450 ..0 0. 570 22 20 186 440 ..35 0.0.. DC popuJtanje DC - 340 . ..7100 285 295 C.7100 0.40. .04 0.25.35 0.1.40 do 0. ..1..50 Mn do 0.. . 0....18 C. Vlaen& fvrslota Rm prod. 1.17 do 0. .10.0..45 0. ..22 do 0. .1214 C.7401 265 Vremensko . .. .0.7400 0.80 C.50. 0.. .10. .7400 C.900 910.04 0.10. 0.04 0. .7400 C. .1215 C.55 imaju P .0. .0. 620 is.35 0. 0. 373 .05 0. .B5.0.0.40.. .0..2.0.. 750 360 520 . . 940 z 900 .35 0.. 650 300 400 650.50 0.. 25 21 17 12 22 . .

pri 650 . .7 50.9 51. 1204 t.1 45.CeUkzakodovsld1im Sastav i top/inska obrada Omaka C Si Sastav (%)' Mo Cr (JUS C.2 100 52.16 0..3 53.30 3105 0.9 13.9 41. .4 44.5 49.6 39. t.490 430 . t.30 1206 < 0.3 pri temperaturi °C 300 400 47..05 < 0. 650 650 ...7 53. t... W/mK 200 50. 620 600. 3133 pri temperaturi °C 20 200 300 400 450 500 215 245 265 315 275 285 295 177 206 226 265 245 255 275 137 157 177 226 206 206 235 98 118 137 176 157 177 206 78 98 118 156 136 167 147 196 176 20 210000 Vlab1a tOCa N/mm' 340 ..5 a 49 D = 2a 42 D = 2.30 1204 < 0. .40 < 0.2 43.15 < 0. rastezanja a lUJII(m.16 < 0.22 < 0.60 7400 0.910 .20 < 0.-u telikt.35 > 0.7 37.610 460 . 570 300 185000 Post. . 1202 do 1206 imaju najvi~ po 0..30 1.9 31. 3105 t.. . - U telici t.1204 t.6 51.9 14.50 < 0. .4 Izmedu 20°C i temper.9 37.650 }550 .4 39.940 890 . 920 Zarenje za popu!t. 7100 t.1 12. t. .25 0..040% PiS.3 47.5 40. prod. t.3 600 C. 7100 7400 ZilaPokus vost savijanja KV/3 (a = 180°) J 56 D = 0. As % 25 22 21 18 19 21 20 400 175000 .3 44.3 43.45 1202 1000 880.5 13. . K) 374 100 200 300 400 500 600 11.5 a 35 D = 3a 42 D =3 a 42 D =3 a ..35 > 0. 520 510.25 0..1206 t.1 39.7 45. MehaniCka svojstva .50 1..85 0.8 48.1206 C. .kut savijanja. . a Temperatura Modu1e1asti~nostiE °C N/mm' debljina ispitnog uzorka.5 52. dmgi relici pa najvi~ po 7400pobo1j~vaseka1jenjempri 910.1202 t....30 0..2 43..20 0.promjerpritiskivaea.. a . 570 440 .D ..B4. N/mm' Omaka t.17 0.0 Toplinska vodljivost ). 550 440 .9 45.0 48.14 0. 720°C..5 34. .3105 54. . napetosti °C t.1 12.940 }600.30 3133 0.55 < 0.ature °C Temperatumi koef. t.8 34. 500 165000 600 155000 Top/inska vod/jivost i temperatumi koeficijent rastezanja 0::-1 20 t. .35 > 0. t.1202 t. .014-1977) Mo VmCa obrada °C Normalizacija °C 910. 880.55 0. 720 0.2 500 40. ..5 a 35 D = 3.7 40. 440 400. < 0.050% PiS..940 °Ci popu!tanjem Naprezanje terenja R.0 42.1 .5 44.2 48. 7400 34.:1 t.910 850 910. .30 7100 0.

...1215 C. je naprezanje koje izaziva trajno Rp1/l0000 Rp1/l00000 Vremenska -v . 1204 C./10000 R:.7401 R./200000 R . je naprezanje koje izaziva lom: R./IOO000 R./10000 R.1214 C../100000 R. 7400 R ./10000 R:. 3133 hRm Imm2 R ../IOO000 R./200 000 R ./lOOOO v 10000 h Rm/l00000 ..v 100000 h - 10000 h Cvrstoea Rm/./10000 R:.1206 C../200000 R ./200000 64 30 86 40 31 73 41 95 56 47 57 30 74 41 33 44 23 59 29 24 375 .II 00 000 Rm/10000 R..1202 C./10000 R.110000 R:./10000 R./100000 R.v 100000 h Rm1200000 .../100000 R./10000 R:..' C.C 500 520 540 132 99 71 74 46 28 86 177 127 93 59 38 74 45 28 157 122 90 70 46 98 172 230 125 137 94 61 115 76 47 119 147 94 103 78 58 157 123 196 142 78 108 128 95 68 480 53 30 75 42 33 63 38 90 53 44 560 500 520 38 21 54 29 24 49 39 29 22 69 54 39 30 32 26 580 600 ..C 420 440 460 113 91 72 42 74 57 127 100 158 103 79 59 89 67 48 135 107 82 92 69 51 200 156 121 75 136 103 119 89 65 Temperatura .7100 C./100000 R.IlOOOOO C.Vremensko naprezanje telenja i lvrstoea Vremensko naprezanje postotno produljenje 10/0: tecenja Rp!/.v 200000 h Oznaka eelika C../200000 460 199 147 279 211 193 227 167 338 252 229 400 136 95 191 132 115 167 118 250 177 158 480 166 107 228 143 121 192 133 284 190 167 179 130 240 184 170 Tempera!ura .II 00 000 380 164 118 229 165 145 R.../10000 R. 3105 C.IIOOOOO R.

.4170 C. 0... 4572 C. 750 ..750 1050. 700 40 0. . 700 45 + Nb 205 500.07 18. Polagano zagrijavati i polagano ohladivati.. ..Z 1000. 750 35 Prokron 11 ex. 352). u .0 Prokron 12 Nb 0.700 16 Prokron I 0.1030 u. ... 750 . 750 35 % Oznaka Sastav ><. . ..512. .0 Prokron 2 0. .0 10. 4583 u ga~enom stanju.. .0 185 500 ...0 2.0 Mo Prokron 12 spec. .5 Prokron 12 205 500 .. 750 650. . .0 2. 4573 C.08 13.20 13. Za eelike od C.iNs z .. Cvrstoca pri viIim temperaturama Cvrstoea N/mm' Oznaka 20 C.800 750.. }750 750 Toplinska obrada Oznaka C. 1000 u. .. 720 .800 660 .Z 950. za austenitne eelike od . 4570 Kovanje' °C 1150.4170 C.5 12.o. .0 10.4574 C.4171 C. .. C. 750 700.. 1100..tend otporni prema kemijsldm utjecajima Sastav i mehanicka svojstva* JUS C. Austenitne ~elike (C.950 14 600 800 .15 13. . 4570 C. 1150.08 18. 700 Kaljenje" °C 950. 750 35 Prokron 11 Nb 0. . 1100 °C u vodi.10 18.. a gasimo pri 376 .0 Mo + Nb 225 500. . 4571 do C.4582 C. 1030 u...0817.4172 C.0 450 650 . ...0 550 800. 0. 4571 do C.0 12. 750 Zarenje °C 750.0 Mo + Ti 225 500.0 + Ti 205 500. z. . . 1150.5 2.Z 980.4583 e Cl. 800 16 Prokron 3 0.na zraku. Gaknje: Boje popu~tanja za te eelike ne vrijede (vidi str. . 0..800 750.0817. .20 17.400 550..4172 C. 1050 u Popmtanje'" °C 700. 4580 C.4171 C. .700 630 ..4171 C.. . ..0 11. 4583) kujemo pri 1150. evrstoea Zelezama Si. 750 . 0. 4570 u pobolj~anom stanju. 4170 do C. N/mm2 . . 950 14 Prokron 2 spec.. N S Vlaena .5 2. Rm C Cr Ni OSlo i"Q Ravne Mo c. QC. . . .10 18."<: Zr:::.u ulju. . .750 35 Prokron 11 spec. 4172 C. 4570 100 700 700 200 650 650 300 600 600 pri °C 400 550 550 500 500 500 600 340 340 700 240 240 800 65 65 ..

.. 2331 4270 4581 4588 Kovanje 'C 1050.. .5 280 N Vlatna tvrstoea Rm N/mm2 520 .u " - ] Co o . Ra zraku..\2 1. . 4579 Zelezarna Ravne C Sastav % Si Mn Cr . . 4870 Prokron9 21-4-N 28-30-4-N 0. 800 Toplinska obrada i upotreba Oznaka Kovanje Zarenje Ga§enje u vodi Upotreba postoj. . 1180 u. telik. Takoder: 1. 9001). 4972 C.2) Oznake: »u« i »Z« znate gaknje u wju.035.15 1. C. C.7 1. .40N 540 9. . . 12 14 5 10 10 . 1180 v Popmtanje 'C 620.') Ohladivanje 1 . 720 700 ..20 2..0 1. . . odn. 4578 C..0 3. .. postoj. 860 Kaljenje2) 'C 830 ..8 0. 4579 1100. ne podnosi 377 ... u vatri do 1000'C } S C. .... .0 . 850 C.0 0. u vatri do 850'C podnosl postoj. .. z 1140. ..u vatrido 1150'C . . 1100 1500. 1. 0...0 Nb. ..4 0.o oS drugo ZQ::"2 685 880 . .0 C.13. C. .12 1. 720 .0 Mo. 850 C.0 24. 800 550 .0 V. VatrostaJoi celid Sastav i mehanicka svojstva Oznaka po JUS C.. 4972 1100. 4270 Prokron8 0. "-. ...80 2.45 3. Toplinska obrada Oznaka C.. . 4970 1100.0 20.800 800 . 750 - - C...12 1. .. 4973 X 10Cr AI 180.OMn' 600 950.850 - }postojan do 1200 'C }S austenitn. 900.3 - . .) 1100.0 1. 650 500 .0 - - o .. 4588 C. .1180 u.5 25.0 X 10 Cr Al 13 0. . 1.1150 N .0 0. .800 800 .1080 1100.0 20..4870 770.0 4. .1100 685 880 . 4973 1100.. z 650.0 250 270 230 230 450. e Co 15 C:4970 Prokroni(j Prokronl9 Prokron 20 C.2 9. 700 550 . .21. .. 820 1140. 850 u 1000.50 . ..0 1. . 1100 C.. 1030 700 800.4581 C.0 18. ..680 700 . 2 b na zraku.5 0.7 - Vlatna N"'S tvrstoca Rm N/mm2 f. 9501) iarenje 'C 680 .750 ') Ohladivanje u pepelu.. .60 1.. .850 C. .. 750 750.2331 2Si C...0 0.. ..1050 u 1050. 1180 O. 10 12 30 30 1.40 N. . 900') 1100.. 1150. 820 820 ..5 16. 820') 700.. . 850 1500.u B Ni NE go oS AI ZQ::"2 1... .21. 4578 1150.. 1130 980 ..telid Sastav i mehanicka svojstva za ventile stanju) (u pobolj~anom Oznaka po JUS Zelezarna Ravne C Si Sastav % Cr Ni C.. .. "-.

. 7400 vidi podatke na str. prema babauJu .. 378 . 2 600. tetenja Rpo.. Popmtaoje .. Austenitni relik t.. 3134. 7431 7432 320 360 dijelovi pamih turbina (osovioe.520 Popmtaoje g..850 i ~ l Zarenje ...oje: z ..C 1 1 t. 7432 t. 374! Sastav i mehanilka svojstva (u pobolj~anom stanju) Oznaka po JUS VIama Naprez.. 7100 i C.. . 850 15 16 Trajna lvrstoca pri viSim temperaturama Oznaka 400 550 (~ Upotreba (do 530 .C 1100. Kaljeoje"... . Kovaoje.2 poboljAano 1.900 u 600. O...710 .2 C!vrstoa Rm N/mm N/mm2 Postot. 3160 Oznaka Zelez.CeHd postoJ8IIi pri viSim tempentunma .. 730 1100.C 900.8 12.na zraku. .2 500 550 650. . 1050. CeHci ...C 680. Ravne 2Mn 12Mn Sastav C I I Staoje relika Naprez.930 900. .... 3160 gasimo pri 1050 . 850 Normalizacija . N/mm2 % 1200. .. A.nje u ulju. diskovi) Toplinska obrada Oznaka t. rod.C .. Za standardirane vrste l!elika C.1400 7 800. 680 CC Normalizacija Ohladivaoje u pea.C 480..no rstoca Rm prod.. . teteoja Rpo.C .850 660.. t. 7431 t.. 850 700.u ulju. Mn 0. 660 900... 7431 0.3134 t..2 N/mm 1050 350 VIana Postot. 950 u. Zareoje" .7432 u Ohladivaoje u pepelu.C 830..930 870. 3160 1050. .u - . otpomi Sastav i mehanilka svojstva po JUS t.- .C) t.700 ...1000 30 Top/inska obrada Oznaka Kovaoje . % V t.0 g.5 1... .C u vodi.850 t. A. 800 700.

.720 na zraku. J!Ofevi. 850 v 54 800 . t. 1940 t..720 197 231 180 190 1000 . . .svrd1aza drvo tekia za kamcn.. . 850 t.70 0. HB t. Popu!tanjc pri 100. .80 1. 1841 t.. . 0.720 690 ". C. 200 "C..720 680 ..700 650. . .800 v 65 780. . .C IIRC 820 . 1941it. 379 . . .: . C.720 690. .. .720 690 . t. Svi ti tclici imaju najvik po 0. C... 800 v 64 65 760.700 690. 1944 } 1. 850 1050. C. 800 1000 . 1944sadde joi 0. Cclicit.800 1050. ... 800 1000. . 1731 t. 1941 t.. 1943 t. . t. .. pilc.ALATNI CELlCI UgUlCui alatDi Celid Sastav i upotreba Oznaka Zclczama Ravnc CK45 CK60 OC70 OC80 QC 100 QC 100 extra QC 120 OC 120 cxtra Kosc QCP 135 Sastav. sjcldrc. .. 800 C. 1840 1941 1943 1944 1841 1050..790 v 760.80 JUS Upotrcba kia. . .1% V.2. 690.. 800 v 63 770 . 720 690..3 turp" t.. Toplinska obrada Oznaka Kovanjc.. 200 200 210 210 175 210 65 . . . . 1531 1731 1740 1840 I t. t.790 v 65 760.. . . . ... ... 810 0 760.30% Si i Mn. t v rd i tclik za aIat koji treba da jc prilimo Md i odgovarajure tilavosti polutvrdi tclik za aIat koji trcba da jc osobito Md uz manju tilavost t.C Meko tarenjc" tvrooa.2 I 1.. . 1531 1740 1940 1100.. tVrdo6t . . C % 0. . ".. Nakon kovanja ohladivanje :tarenjc 3 . 1948 . . 930 0 61 770 . t. . 800 650. 720 690. . .. 10 b. 1948 .800 v 65 65 760. ddaIa za aIat mcki tclik za vrlo tilav alat t i la v i c Ii k za aIat za obradu mekog matcrijala til a vo..800 1000 .. . 780 v .60 0. .0" 1.C Kaljcnje (u vodi)". . 800 1050.45 0.800 1000 .

400 150..C 1050 .. 1020 u.3 145V 33 1. z 61.6Mo 1..LegiraDi alalni CeIki .63 v 64. . z 44. 980 u. hI..2 0.41702 C...2 63. .. .0 13.4 2..0 13. .65 940.. . 1020 u.C 150. ..1 1. ...0 13... 60 780 ...4650 C. . 7440 C. ...450 150.58 990..1 2.800 1050. . .4141 C..41702 C.66 v 65.5 12.850 840. 820 770..4143 C..0 V 0..4150 C...' HRC v 64.0 0.70 0.1020 u. . 450 150.. 47702 C.C HB Kaljenje tvrd.850 770...850 770.. .50 11.. .15. . .66 950. hI. 810 v 65.67 940..67 790.800 1100. 980 u.1040 U..70 1. 800 225 1000 .1020 U..4143 C.zrak. .0 1.65 1000.10 0.850 700.5 11.9 Mo C.. .4149 C.l 63..50Mo 0. 8140 Kovanje ...4172 C.. . . - - O.250 150....--. 800 1050.4149 C.850 770. . .1020 u. 380 ... 1000 u. . 760 220 1000 . 950 u 64.5 0.. . 850 1100. 770..850 760. 4850 C. 800 720.ulje... . 880 .2 62.850 820. .45 .. . . .65 1.. .250 100. 840 U 64...400 150.... .400 150. 850 800 . .550 150. . 850 800..55 0. 58 950. 900 720..4650 C.300 150....850 760.5 11..... 850 720. . .760 220 1050.... . 840 v 64..67 840.5840 C.760 220 250 250 250 250 220 225 225 250 220 240 230 .4141 C..53 950...66 980.60 er 0.3. 840 1050..15 0.. .15 0. . 810 U 65..70 0.760 { { { 1050. { u .. z 53.880 1100. :840 1050 . 41704 C.7440 - 3..hIadenje pri kaljenju: v . ..4750 C. 860 v 63. .45 0. .4172 C. . . ... ..41704 Legirani alatni retici z a r a d u h Ia d nom Sastav 0/0 C 1. .lermalna kupka.85 0. .67 840 U 63. . 5840 C..50 0. 850 800.66 820 .15 1.800 720.4 1.32 0....47702 C. .45 0. z 52.I..250 100....4145 C.C Meko wenje tvrd.. . OCR 12 extra OCR 12 VM Prokron 3 Pronon 4 Prokron 4 ex Prokron 5 84NiV4 OH 49 Upolreba 0.I.450 100.67 800 .. .. . . .1Mo - p Popu!lanje .0 14.z 53 .600 180.. 840 1050. . ..66 780..4850 C..... . .--Ozoaka JUS C.9 Ni - 1.voda.. .4150 C.64 950..20 0.l 64. 400 150.4145 C.. 1 . . ..800 1050. . .10 W ostalo Zelezama Ravne OCR 1 OCR 3 OCR 4 extra OCR 3 extra OCR 12 OCR 12 spec. 4750 C. 350 z Toplinska obrada Oznaka C..250 150. . .67 780 . ..740 1050. 820 800 .8140 C.

. 900 u 60.2 1.65 u 5"6-.0 1.0 2. 64 890...800 680 . .25 0.750 250 220 C. HRC 1000. .:.0 0.. ...66 790.5 Toplinska obrada Oznaka t.. 6445 t 3840 t. . 830 v 66..0 Mo 1.. .9 Si..65 u 63..0 0. .. u . .0 Mo 1. OSIKRO 2 OSIKRO 4 OSIKRO sp.64 860.400 150.zrak.. . 840 u 63.1 Mo 0.. 6444 t.20 1.C hI.65 830...60 0.0 0.400 150.65 760. .. 930 860. .. .. 6444 C: 6445 { 1050... ..850 720. 810 u 63. .termalna kupelj... .850 720..250 100.3 0.850 830 . . 6443 t.. . 870 250 1050. t. ..60 0.. . 6850 1050.. 6440 t..850 720.67 v 65. 830 800 ..10 0.. 840 t 63. ..850 720. . . . 6842 t..300 150...1 1. 820 800. . 800 t 63... 3840 1050. 6850 Zelezama Ravoe CRY CRV2 OA2 31 Cr V 3 OL 2 spec. .5 5.. .0 1. 870 250 1050.750 1050.900 840. 6840 C. .850 720..50 0.rashladno v .2 1.33 0... .. .C 150. 4844 :: 6443 t.0 8.66 800...60 Si 2. . 860 780..1020 u 59. . 860 v 52. z ..4 Cr 10. ..850 720. 4835 . 6840 t.66 780.300 150.750 1050..400 100.750 sredstvo: { 230 { 230 { 230 { 2.. 63 1000. Merilo Merilo extra OWl OW3 OW spec.1020 u 61. . .750 230 Kaljeoje tvrd.55 800. .. .90 1.850 840 ..0 1. 890 u 61. 860 u 64. . t.05 1.720 C.550 150.. ... .' Popmtaoje ..20 0. .voda...0 Mo Upotreba : "54 pir 2.68 . 900 v 61... 830 v 65... 820 800 .65 770.. t .. 750 1050. .2 1. t..2 1.63 940.30 0.25 0.67 760.25 4. ..750 1050. 6440 C. 59 .....20 0..30 { 270 ... 6441 t.66 v 65. ...850 720.. 720 230 Kovaoje ...400 150.0 0. 6441 C.. 750 240 1050..53 1.15 0.850 720.80 0. .10 1.. .0 0. . 4754 4755 4756 4835 4844 Meko fareoje tvrd.400 160.0 2.30 1.250 150.0 1. ... . .t 62...850 680.20 1.0 0.10 za r a d u hi a d n 0 ID Sastav % W ostalo 1.. 870 250 1050..550 100 .65 u 64.. 830 u 63. . . . 860..50 1.2 V 0.. t.850 690.67 820 .2 Mo 1... ..0 Si 0. .. hi. .. 381 .ulje..720 220 1000...u... 1..C 1050.Legirani aIatnHelici S8stav i upolreba Oznaka po JUS 755 : 4756 . 980 z.C HB 1050....550 150. 250 t. .0 0. 300 100. .80 0. 6842 C... . ...45 0. OW5 C 1...10 0. .

..5 3.40 0.561550.z t 47.z t 49..30 1.3 1.65 0.termalna kupka.700 {1000. 5742 C. 5742 C.. .1060 42. 4751 C.50 1.25 1...0 Si 1...581400.C HB Kaljenje .zrak.7 Ni 4. 700 250 830 . matrice tmovi. .. 53 500.700 1050..700 1020.10 0.700 1010... 870 U 57.47 49. t 60.... 1030 1000. 4757 C...8501700.5 1..35 1.53 550.C 600.1 1.58 1450 1100.. 7450 C.32 0. z .. 1050 z 52.. .650 z 52 ..4 1..840 250 250 250 58..0 2. . . ..8301250 u. 4742 C... 1040 I { 1000...... 7450 C.850 1000.40 0..0 5. ..1050 t.62 670. 4752 C. 4753 C. t ....50 Upotreba 1 drugo 0.50 {1080.850 800.6451 C.411. 4751 C.55 0... .10 0. 4757 C. ... . . 900 780. 9750 1100.7401230 C... 382 .......20 0.900 1100...1040 { 890...0 Si 1..uIje. .9 5. 900 780. 650 1000.830 1100......0 1. 700 u.voda. 850 670 .. . ......810 1050. .1050 {1020.54 {1010.. ..30 0. bl. . ... 700 z 50.. .850 830.850 250 1000... 4753 C..680 C. 56 .900 1100..211. .7 Ni 0. U. 6450 C. t 54.C Meko farenje tvrd.40 0.72 0.700 250 1100.3 1.0 5. .. .1040 u.. 4752 C..32 Cr 1.. .0 Si 1...5862 400.. 870 z 54.1040 890....850 740. 1030 { 1050.0 3~ 3~ 3.. 5741 C.80012501 800.2 1.... .5 0.. 6450 C.. 6451 C.700 1080.. 1040 z 52... HRC Popu!tanje ..46 500..1060 u... t 50.5 Mn 1.. 850 800 ..t 54.0 1. 1030 u. .55 0.600 1080. 900 960.1040 z 59.0 3.0 5.70 1.. . 55 1000..50 0. . 8301 250 I { ~:~:::~~~ \U ~L:~~ { 980. 474211080. { 830.0 Co utopi. 561570 .46 U 1 .. 55 u.. 9750 Zelezarna Ravne Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop N Mo 1 3 Mo 2 Mo 4 Mo 6 extra 1 extra 2 1 2 33 Co 2 C 0. 5741 C. 850 800..0 5.50 0.. 61 400.40 0.1040 U 46. 63 450. 1000 v 49.36 0....0 Si 9... 4758 C.. 83012501{ 1000'... kokile Toplinsko obrada Omaka Kovanje .Legirani alatni retici z a r a d u v rue e m SasWII i upolTeba Oznaka po JUS C.0 0.. 57 750.. .C hI. ... 700 860..0 Si 1... .0 Sastav % ~ 0.. 760 250 1100.. .rasbladno sredstvo: v .' tvrd. t 52.53 550.30 0.1160 42.. 4758 C.0 Si 0.zU 42... .40 0. 1160 u..

5 I 4.830 780. .76118.6880 C. .5 6.5 I 4. osobito za nofeve i glodaIa (za grubu obradu) t.7 11.810 870 . probija- a.5 I 4. ..C).900 1150. 590 63. . .92 6. . ..1300 1180. ..7 11..C tvrdOOl HRC Toplinska obrada Oznaka Kovanje . 570 63. . .5 I 5. 1290 1260.. . ....580 63.6980 C.. 7680 1 BRM 2 t.. .25 9.65 540.67 540 .66 550 .. 6980 1 BRC 0.91 Co-Mo-brzoremi telik za najtefu grubu obradu gdje se posebno zahtijeva tilavost C. 900 800.. 900 1100. 520 62.011.66 480 ..0 telik pri finoj ill C.0 I 5.Brzoremi teUd v Upotreba W1 standardni brzoremi telik za sve VlStebrzoremog alata t. . . . . 830 tvrdoo HB 300 300 300 300 300 300 300 KaljenjeO .9682 C. .66 530 .9683 C.0 I 9...1250 1200. . .514.900 1150 .0 I 3. . 830 800.0 I 3. 1240 1180.9880 1230. 1260 530.0 I 0. . .. .860 780.900 1100.51 Co-brzoremi telik za rezanje tYrdih materijala velikim brzinama 5 debelom Strugotinom 0. glodaIa nofevizaobradu i kovina Popultanje .0 5. . .014.. .51 jakolegiraniCo-brzoremiteIik za najve61opteretenja i za rezanje najtvrdih materijala 110.. 9682 1 BRC 3 0. 900 Zarenje ..C 800 . ..2 I univerzalni brzoremi najveteg ueinka gruboj obradi t. .5 I 3.560 63. . 560 63. na zraku ill u termalnoj kupki (540. . ...67 540 .9780 C.9 Mo-brzorezni telik za obradu kovina pri veCimudarnim opteretenjima.0 I 5. 900 . .1230 1250.0 11. Ga!enje u ulju.7680 C.5 I 5. 9683 1 BRU 1... . ..C C. 810 800 .65 1100... 9780 I BRC Mol 0. 9880 I OSV I 1.80118. . 383 . 570 64..5 I 0.C 1150. .0 14.. . . .900 1100.90 6.. ..0 I vrlo optereteni alat. . 1310 1210.550 .0 I 5.

0501 255 295 510 590 610 18 15 15 12 25 - 3a 4a 1.% po JUS min. 0602 CL. 35 30 34 2a 1.30 1. Oznaka teenja Re vrst..0600 CL.'7f 1.65 21 14 - - CL.21 0. 1330 4730 4731 4732 7130 7431 Zelezarna Ravne Lg-C 25 CrMo 60 L CrMo 80 L CrMo 100 L LgZ-45 Mo GS17CrMo55 C 0.55 1. D 2500 5000 1000c:.33 0. UgljlCni (nelegirani) cellCni IIjev Vla.42 0.. N/mm' N/mm A. 0301 CL. 590.. 640 ventili (do 450°C) } optereceni dijelovi statiki i dinamiki ventili (300. Naprez.18 Sastav % Cr 1.50 1.0 1.0603 345 CL. CL.Pokus Magn. CL... CL. min.1030 440. 590 490. 4730 CL.1973) Kon.0700 410 - 685 14 - - - - - .0500 CL..J3. 1330 I stanju) i upotreba PostOI. CL.25 0. Svi odljevci moraju biti toplo obradeni i to: urenjem ranjem ili normaliziranjem i tarenjem na meko. 740 740. 0401 27 CL. .25 0. CL. produlj.ila. Rm produlj. 384 4731 4732 7130 7431 Naprez. 0300 CL. konverteru. 0601 CL.50 Mehanicka svojstvaSu poboljsanom Oznaka po JUS CL.. 245 390 510 665 245 315 Vlaroa ~rstOCa Rm N/mm' 400. indukcija T trak.0 1. (JUS C. na meko iIi normalizi- Sastav Legirani cellCni IIjev za poboljSauje Oznaka po JUS CL.40 1.CELICNI LIJEV Celiau lijev je svaki eelik dobiven postupkom taljici ili elektrienoj pea i lijevan u kalupe. vost savijanja pri jakosti polja Z% KUI3 (a=1800) AIm min.40 0.'5 - - CL. CL.20 0.25 0.3 Mo 0. 890 880. J min.. . min. Postol. 540°C) ja optereeeni dijelovi .. . CL.0H .0400 185 225 375 440 25 22 u martenki.45 1.25 0.0 1." 1..60 1.. te~enJa ~e N/~m mm. 590.35 1. CL.1. A S% 22 16 12 9 22 20 Upotreba CL. CL.55 l.

"mIajua lijev CL.0 13.8 15..C u vatri do 1150 .0 9.1 J.0 27....0 2.0 18.0 2. 0... 385 ~ .640 440. 3134 lL.12 0.0 0.20 0. 4572 a.l.8 17.Sastav Oznaka JUS I Kemijski otporan ceDtni Djev Sastav % C maks. 0..postotno produljenje (%).6 As 1. 300 HB 150.0 12.. 4574 "3!rOstalni lijev 1.4273 CL. . cr.0 29.....30 Mn 1. 7361 tI. 4576 CL. 4577 Oznaka JUS a.3 0..4271 CL.0 12.6 3.7 1.granica naravnog te~enja (N/mm').0 25.5 +Nb 2.C CeDtni Djevotporan prema babanjo Sastav i mehanitka svojstva Oznaka JUS CL. (v) gas.3 2.Iriru~nik j . 3460 CL.. (v) !areno fareno fareno as.2 1..45 1.0 Sastav % Cr Mo Ni 11 Svojstva toCe' 1. .MnMo L 15.(v) Vlana rstoca Rm N/mm' 590.0 15.5 18.0 12.5 13. 4571 . 4572 tL.0 18. 4759 CL.3160 l1. 7362 tI. .3 LC-L 15-3 HC-L Prokron 3 M-L C 0. (v) g. .0 12. 300 rOO. .0 10.0 1.0 1.0 11.8 13.0 1.0 29.5 1.8 2.. 4574 A. 230 HB }pea dijelovi industrijskih u vatri do 1100 .3 0. 4573 CL..08 0. Re .4171 CL. g. 4573 a.. L. .0 1.640 440..0 1I Mehanitka : pobolj.12 0. cr.2 1. .0 +Nb cr.. 4271 4273 4576 4577 I Prokron 16 L Prokron AS L Prokron10L Prokron 15 L svojstva i upotreba Stanje Naprez. 3161 CL.. 4758 CL.2 1.. 4571 CL.0 2. 3462 CL. .7 1.45 1. 330 HB 200 .5 1.Strojarski . 790 440.35 Si Cr Ni Mo ostalo ZelezarnaRavne Prokron Prokron Prokron Prokron Prokron 2L 11 L 11 sp.0 2..08 0.. terenja Re N/mm2 440 175 175 185 185 Tvrdoea 4. 4171 ..0 10. 4771 Zelezarna Ravne 2 Mn L V 12 Mn L N 12 Mn L V 12 MnCr L 12 MnCr L 12 MnMo L V 12. As % 12 20 20 20 20 Upotreba otpomost prema rdi i kiselinama 250 .640 440 .5 1. prod.40 0. 640 Postol.6 poDoIJ .0 13. (v) g. (v) ga.0 18. L 12 L 12 sp.

1281 C.1402 C.16oo C.OZNAKE CELIKA JUS Omake eelika prema standanlima JUS i DIN DIN JUS DIN SI 00 SI 10 U SI 12.0257 C. 0460 C.1480 C.1213 C.llOI C. 0270 C. 0211 C.1221 C.0145 C.1540 C.0355 C.II90 C.1220 C. 1400 C.1290 C.0261 C. 0463 C.lloo C. 0445 C.0561 C. 0363 C. 0645 C.1580 C.0545 C. 1202 C. 1121 C.1531 C.0275 C.1430 C. 0365 C. 0371 C.1601 SI 60-2 SI 70-2 C. 1331 C.1490 C.1530 C. 1120 C.0461 C.1431 C. 0345 C. 0271 C.0481 C.1209 C. SI 12 US113. 0483 C. 0745 C.0146 C.1206 C.0210 C. 0562 C. 1300 C.0375 C.0147 C.I211 C. 1215 C.0361 C. 0462 C. 0563 386 CIO Ckl0 (lOS 20) HI HII HllI SI 35-4 SI 45-4 SI 35-8 SI 45-8 CI5 Ck 15 Cm 15 15S 20 C22 Ck22 SI 55-4 C35 Ck 35 Cm 35 35 S 20 C45 Ck45 (C 45 W 3) Cm 45 45 S 20 .0471 C. 0255 C. 0246 C.1212 C. 0267 C.1590 C. 0446 C.0265 C.RS113 RR SI 14 U SI 35-2 R SI 35-2 U SI 36-1 (6 PlO) (U 7 S 10) U SI 36-2 U IOS6 RS134-2 UQ SI 36-2 U 10S 10 U SI 34-1 U St 34-2 R SI 36-2 U SI 38-1 U SI 38-2 R SI 37-2 SI 37-3 (SI 37-3) UQ SI 38-2 U SI 37-1 U SI 37-2 R SI 38-2 R SI 44-2 (6 P 20) R SI 42-1 R SI 42-2 SI 42-3 (SI 42-3) U SI 42-2 R SI 46-2 SI 46-3 (SI 46-3) SI 50-2 (SI 52-3) SI 52-3 (SI 52-3) C.1501 C.1204 C.0148 C. 1330 C. 1302 C.0370 C.1502 C.1214 C. 0247 C. 1301 C.0362 C. 0482 C.1210 C.1500 C. 0411 C. 0245 C.0000 C.

4579 C.4230 C. C 55 Ck 55 On 55 C60 Ck60 (C67W3) (C 67 W 3) On 60 (C 80W 1) (C 105 W 1) 100 W 1 (C 125 W) (C 125 W) (CIIOW2) (C 135 W 2) (38 Si 7) 46 Si 7 51 S! 7 55 SI7 66 Si 7 .4141 C.2130 C.1630 C.4173 C.4650 C.1948 C.1731 C.1700 C.4581 C 4582 C:4583 C.4150 C.4184 C.3840 C.1730 C.1740 C.3105 C.O:make celika prema standardima JUS i DIN (nastavak) JUS DIN JUS DIN C. C.4170 C.4733 C.4175 C.4578 C.4520 . 4531 C.4580 C.4149 C.3111 C. 1941 C.3134 C..4145 C. ~.4574 C.4731 C.4381 C.4570 115 Crv 3 140 er 3 IOOCr6 (140 Cr 2) X 210 Cr 12 X7Cr13 X15Cr13 X20Cr13 (X 40 Cr 13) X42Cr13 34 CrS 4 41 CrS 4 37 CrS 4 67 SiCr 5 X 45 CrSi 9 3 16 MnCr5 20 MnCr 5 16 MnCrS 5 20 MnCrS 5 17 CrNiMo 6 ' AIN 7 34 Cr X 22 CrNI 17 X12CrNil88 X 10 CrNiTi 189 X 5 CrNiMo 18 10 X 10 CrNiMoTi 18 10 ~ ~..1946 C.1940 C.2134 .4730 C.2331 C.4750 C.4181 C.4573 C.4588 C.3112 C 3130 .3139 C.1701 C.4382 C.4320 C.316O C. C. C.1680 C..4738 C. 3990 C.3811 C.4572 C.4130 C.4131 C.3190 (6OS!Mn5) (65 SI 7) St 52-4 19 Mn 5 4OMn4 17Mn4 50Mn7 28 Mn 6 (X 120 Mn 12) - C.2330 C.4270 C.1741 C.1840 C.2133 .1631 C.2131 C.4180 C.4132' C.4739 C.3100 C.4751 25CrMo4 34 CrMo4 42 CrMo 4 50 CrMo4 30CrMoV9 32 CrMo 12 34 CrAIMo 5 X 165 CrMoV 12 X 38 CrMoV 5 1 387 .4721 X 15CrNiSi2520 X 12 CrNiSi 36 16 X 5CrNi189 X 80 CrNiSi 20 X 10 CrNiNb 189 X10CrNiMoNbl810 (X 53 CrMnNiN 219) X 210 CrW 12 20 CrMo 5 C.4171 C.1944 C. 1943 C.4143 C.4172 C.4734 C.1780 C.4134 90 MnV 8 9 SMn 28 15 Cr 3 34Cr4 41 Cr 4 38 Cr 2 46 Cr 2 37 Cr 4 C.3133 C.4120 C.4321 C.2132 C.4732 C..4133 C.4571 C.

4970 C. 6850 C..4771 DIN X 40 CrMoV 5 I (X 50 CrMoW 9 11) X 100 CrMoV 5 I (X 50 CrVMo 5 I) X 55 CrMo 14 JU5 C.4972 C.6443 C.644O C.5421 C.6444 C. 4730 CL.4830 C. 7361 CL.4770 C.4758 CL.7400 C.978O CL.3 05-60 05-60.. 4572 CL.6441 C.4577 CL.7130 CL.4811 C. 4576 CL. 4782 C.7481 C. 460 3 CL.7362 5 6-5-2-5 05-38 05-38.5420 C.4756 C.7401 C.Oznake celika prema standardima JUS i DIN (nastavak) JU5 C.4757 C. C. 0602 CL.6450 C. \.6451 C. 4731 CL. 0301 ~.7421 C.5431 C.4781 C. 7420 C. 0501 CL. 4571 CL. 4732 CL.5742 C. 6445 C.684O C. ~~OO CL. 4573 CL.6880 C.7100 C. 0300 CL.3 05-70 05-C 2S (05-36 Mo S) (O-X 120 Mo 12) (O-X 120 Mo 12) (O-X 120 Mo 12) (O-X 120 Mo 12) O-X 20 cr 14 O-X 40 Cr5i 29 O-X 130 Cr5i 29 O-X 10 CrNi 18 8 O-X 7 CrNiNb 18 9 O-X 10 CrNiMo 189 O-X 7 CrNiMoNb 18 10 O-X 40 CrNi5i 27 4 O-X 35 CrNi5i 2S 12 (05-25 CrMo 4) (05-34 CrMo 4) (05-42 CrMo 4) (O-X 300 CrMo 15 3) 05-22 Mo 4 (O-X 125 MoMo 122) (O-X 125 MoMo 122) ~ .7431 C.3 05-45 05-45.L. 0601 CL. 4273 CL.7432 388 42 CrMoS4 50CrY4 58CrY4 31CrY3 (X 155CrVMo121) X 10CrAI24 X 10CrAII3 15CrNi 6 18CrNi 8 36CrNiMo4 34CrNiMo6 30CrNiMo8 55NiCrMoV6 56NiCrMoV7 105wcr 6 (IIOWCrV5) 45 WCrV7 60WCrV7 80WCrV8 X 30WCrV4 I X 30wcrv 9 3 120WV4 100WV4 (142WV 13) 5 18-0-1 518-1-2-5 15Mo3 13CrMo4 4 10CrMo 910 20 MoCr4 25 MoCr4 22 CrMo44 24CrMoV5 5 C.5432 C.4753 C. 1330 CL 3134 CL' CL' ~:~ "" . 9750 DIN 20 MoCrS 4 2S MoCrS 4 56-5-2 518-1-2-10 5 10-4-3-10 11 III III C. 0600 CL.3 05-62 05-62. 4171 CL. 4271 CL. 3462 CL. "" .5430 C.0603 CL.4771 CL. 4574 CL.7680 C 9682 C: 9683 C .6842 C.3 05-52 05-52.4755 C.6980 C.4831 "" \ 4835 C.4759 CL.4850 C.0700 CL.7480 C.4754 C.5741 .

4XI3 P 18 PI8KS<I>2 PKJO t. 500 Mo RaDid Ex. 6443 C.HVN AK 3 spec. t.6840 OCR 3extra OCR 12 OCR 12spec. .6440 C.6841 C. t. t.184O C. SSC RCRI KLZ - C.4143 OCR3 C. Solar AK 2 spec. Max. sp.3840 XBr 2X13 - - - C. EMS45 Extra weich Extra zah Extra zah hart 100 Extra S Extra zah hart Extra zah hart Prima weich Pr. C.1741 OCP65 OCP 110 OCP 135 VCV130 Prima hart T5P K2 2 - Y13 CV.4141 OCRI C. t. BRC BRM2 BRC3 BRU BRCMo S.R.R.4150 C.4172 C.6444 C.4770 Prokron5 C. Max. 6880 t. 1200 p MK - Max.4173 C.Omake domaCih i nekib stranib alatnih eelika* JUS t.1944 TSWextra 6 5 EZH EZH spec.1948 C.E.194O C. 2002M X05 XI2 - - - XI2M BI 5XB2C 6XBC SXHM 45 XHM <I> 3X2B8 MY extra KL US ultra GNM GNME WKZ MST Amutit WKW2 SPS TenaxN TenaxNB TLH TBMI TBM Extra I HPS. o M CC Mo RapidEx.E. 5742 C. 1S40 1740 2elezarna Ravne OCSO OC70 OC80 OCIOO QC 100extra OCI20 OC 120extra Bohler (Austrija) MS45.SS - 389 - Usporedba sli<!nih <!elikaje po kvaliteti samo priblitna.4751 OWl OW3 OSIKRO2 OSIKRO4 Utop Mo I Utop extra I Utop extra 2 Utop2 Merilo Merilo extra Prokron 3 Prokron 4 SpezialK SpezialKR SpezialKNL WV.1941 C. Gex. mittel hart 11S Poldi (CsSR) I I (SSSR) (rush siova !) GOST t. 00 5 S.1946 C. C.4835 C.E. 6980 7680 9682 9683 9780 .R.6451 t.4750 - KlSO C.spec. 212 Stabil spec.spec.4650 C.4149 C. OCR 12extra - C. FS FS YI2A Y7 Y8 YII - C.5741 C.1943 C. 6882 BRW BRW2 WKW4 SuperRapid Extra S.4145 OCR 4 extra C. SSWY RCRI 2002 2002spec.

sinterovanjem i bru~enjem. MoC) te Co kao veziva. Njihova je zilavost takoder znatna (cvrstoca na savijanje iznosi 2500. 1750 HV. Ne mogu se kovati ni valjati. za nozeve u ~tancama. manja Zilavost. profilirane matrice. Tvrdi metali za alat za preoblikovanje (JUS K. kovanje. matrice za izradu cijevi. Svoju prirodnu tvrdocu zadrtavaju do visokih temperatura (pri 750 . oblikuju se samo lijevanjem odn. Sinterovani tvrdi metali oblikuju se u plocice. za matrice.C znatno tvrdi od brzoleznog celika pri temperaturi okoline. Njihova tvrdoca. . ali su krhki i vrlo osjetIjiv prema udarcima. Tlacna cvrstoca je vrlo velika (oko 4250 N/mm2). . aIi s povecanom Zilavo~cu aIat za odvajanje Cestica. 1.. mje- otpomost prema habanju. za matrice. LlJevaui tvnIi metali Pojavili su se najprije u USA pod nazivom »stellit«. koje se sinteruju..C tek za 10%. Kasnije je bio Co . koja iznosi 1400. Cr (25. .. Upotrebljavamo ih za navarivanje.17%) s pribliZno 0.32%) i W (6. TiC je tvrdi od WC. Tvrdi metali nisu Celici i njihova se struktura ne moZe mijenjati nikakvom toplinskom obradom. Sinterovani tvrdi metali sa TiC jos su na 700.... opada do 1000 . savijanje. matrice za duboko izvlaCenje alat za preoblikovanje pecatanje i odvajanje cestica.djelomice zamijenjen sa Fe.1974) Oznaka G05 G 10 G20 G30 G40 G50 G60 390 velika otpomost rila Upotreba prema habanju.zbog visoke cijene .C mogu imati jo~ tvrdoeu do 750 HV). vodice otpomost prema habanju i dovoljna Zilavost. Bitno su utjecali na razvoj tehnike obrade. 1926) pod nazivom »widia«. prdanje (u hladnom i toplom stanju) za jednaki alat kao pri G 50. ali smanjuje Zilavost.. A9. 025 . TVRDI MET ALl Tvrdi metali sastavljeni su od jednog iIi vi~e karbida kao nosilaca tvrdoee i od kobalta kao veziva. Sastoje se od kristala WC..5% C te lijevani. za za jednaki alat kao pri G 30. Sastavljeni su na bazi Co (33.. . 2. aIi s poveeanom Zilavoscu .1250 N/mm2).65%). TiC (TaC. Veoma su otporni prema habanju. Sinterovaui tvnIi metali Nastali su u Njemackoj (Krupp.

.!!. plasticnih tvari.. > M 30 t. Odvajanje restica sa sivog lijeva i relika manje evrstoee... keramike. ~ stakla... osobito na autorna0.~ ~ 391 . os- K 40 t~ 11 o C Odvajanje Cestica 5 drveta.Tvrdi metaIi roDalat roDodvDjanje lestica (JUS K. .~..1966) Oznaka P 01 PlO PZO P30 I Upotreba Najfinije tokarenje i bu~nje relika velikom brzinom do 1. keramike i kamenja.. keramike i kamenja (udarna svrdla). Odvajanje restica rnalom "brzinorn 5 vearn presjecirna strugo1. :. vurenje i valjanje. . vlaknastih tvari.porculanaI k arnen]a.aluminijskihlitinasa silicijem. . Tokarenje i odvajanje restica na autornatirna malorn brzinom rezanja i velikim presjekorn strugotine.7 os ...1. Obrada tvrdog Mn-eelika. ~ tine.: m/s (100 m/min) 5 posmakom od 0.: tima.. Odvajanje restica 5 tvrdog i sivog lijeva vea: tvrdoee (do 60 ~ K 10 HRC).020 .~ os 0 u. brzinom brzorez- ~ ~ ~ o brzinom brzorez- nib relika 5 osrednjim posmacima do 2 mmlokr. Tokarenje i odvajanje restica na autornatirna rnalorn brzinom. K ZO t~.: relika (Rm > 1800 N/mm2). Obrada tvrdog Mn-eelika i austenitnih relika. Matrice za vurenje tvrdog relika.~ ~ Odvajanje restica osrednjom brzinom s osrednjim presjekom :i. Obrada neieljeznih kovina M 10 I ~. ukorenib drvenih ploea i 51. Blanjanje sivog :Q :I P40 PSO KOl :[ .1 mmlokr. ali 5 velikim presjekorn strugotine.A9. plasticnih tvari.: gotine. M ZO I. . aljenogrelika.~ Odvajanje restica sa sivog lijeva (nad 220 HB).. tvrdog I ~. Odvajanje restica s tvrdog sivog lijeva (nad 220 HB). VruCe i hladno ] ~ K 30 t. slitina AI i Cu. Odvajanje restica velikom brzinom 5 ma1im presjekom stru- ~ "'. '§ 1. lijeva..~ M 40 t~:J OdvajanLe "~st~~ Ee~k31 !I1_alcr. strugotine.. I ~ '" . Obrada austenitnih relika.!!.plas k stiauh masa.g. papira.. slitina Al i Cu. cv~to~.~ Odvajanje restica 5 relika ~terostrukom Odvajanje restica 5 relika retverostrukom nib relika 5 najmanjim posmacima do 1 mmlokr. Odvajanje restica 5 relika dvostrukom brzinom brzoreznih relika 5 veam posmacima do 3 mm/okr.

5.02 0.polutvrdo meki (prelani vureni ill 1areni) I . 90% smanjenja presjeka) zarimo Al pri 360 .LAKE KOVINE Aluminij (JUS C.05 0.. lijev trake i limovi Rm N/mm' 90. lice.05 0. Stanje aluminija Postot.7 0.04 Gustoca aluminija iznosi od 2560 kg/m3 (lijevanog) do 2750 kg/m3 (kovanog.00 AI 99. . 500°C. .00 AI 99. Aluminij ima takoder veliku toplinsku i elektrienu vodljivost.8.5 Fe 0. Mehanitka " svojstva aluminija (AI 99.05 0.05 Ga ostalo 0.03 0.05 0.8 Zn 0..3. produlj.15 0. .tvrdo vureni 100 70 130 (.40 0. Poje- 392 .05 0. . .15 0.2 0. cijevi i profiJi . 170) I 5 3 I 7 4 I 20 28 35 Najbolja svojstva u meko Zarenom stanju dobivamo.. Oznaka AI 99.. > 2%.10 0.. .0.25 0.7 0. Tvrdoea HB 24. 25.05 0.32 20 30 I 25 .03 0.07 0. 400°C.02 0.18 22 I A.3 0.03 0..05 Si 0.7.03 0.05 0. fvrst. Sastav i upotreba Dopu!tene neastoee (%) maks. . valjanog ili vurenog). * Zice za aluminijsku uzad moraju imati postotno produljenje dina se Zica prije pletenja ispituje na pregib i torziju.06 0.03 0.10 Ti 0.07 0.00 AI 99..1986) Osobite prednosti aluminija su mala gustoea i velika otpornost prema koroziji i kemijskim utjecajima.05 Mg 0.25 0.C2.05 0.. ako nakon ~to vece plasticne deformacije (70.20 0.00 AI 99.00 ukupno 0.polutvrdo I . Najvecu kemijsku otpornost postizemo Zarenjem pri 450 .05 0.03 0.0 Cu 0.03 0.S) VIae.10 Mn 0.5 0.120 70 Al.7 1.02 0.02 0.meki (hreni) valjani I .tvrdo - 100 130 6 I 7 5 20 valjani 4 18 35 Iipke.03 0.100 .

2. Primjeri poznatijih Naziv antikorodal duralumin duraJumin K duralumin W duranalij duranalij 2S bidronalij silal silalK silalV silumin silumin y tr g 0 vac k i h n a z i v a aluminijskih Sastav ("/0)A1+ 2. Alu"C 3inij moze u podrucju oko 500°C dobro otapati 660 le elemente. Kaljene se slitine omek§avaju pri 360.2 MD 0.1. 0.6 h) pri..25.0.. Kaljenje aluminijskih sJitina Aluminijske slitine na bazi AICu.0. 0.0.0.O. otopljeni se elementi IX mogu pravovremeno izluciti.5... 15 h pri 100.... . 0..6. Cu.75 Si.. AICuNi.... 0. 2.6 1.2 Mn 3.5 Cu.. 0.2 Mg.5 Mn.7 Si.. Ako krutu otopi8U pri 500°C brzo ohladimo. 0. AIMgSi) umjetno . ..0.0. u drugih pak (npr. 9 Mg.5. 0..5 Si. 200°C).8Mn.6 Mg. O. temperaturi odredenoj za svaku slitinu (oko 500...... ....7Mg. x = dodatni element Kaljenje (oevnCivanje) aluminijskih slitina poIX= kruta otopina stiZemo dakle iarenjem (4..0.5. sJitina postaje znatno cvr~ (starenje).OSi..1. \... .I.. I MD.etem.8. Si. 0. 0. 1. ... Kaljenje (oevr~ivanje) aluminijskih slitina se esniva na promjenIjivoj topljivosti stanovitih eleT menata (npr.2...4. .1. ...5 Si. 0. Aluminijske slitine sa Cu slabo su otpome prema koroziji.6. Starenje je kod nekih slitina (npr. 1.. §to im daje svojstva cvrstoce sJicna onima felika.5. .5 Mg 0. 0.0.. .5 Mn 1.5 MD 3. O. dok mu je sposobnost za otapanje na liZim temperaturama neznatna..'..35.0.2. 0.25.. cenoj otopini. ma.4.. .6 MD 2. O. 0.2. 0. 0.3.45 MD 12.1.Aluminijske sUtine Aluminijske sJitine imaju stanovite prednosti pred cistim aluminijem.. 0.) u aluminiju...6.1.. i ID U pogledu cvrstoee i sposobnosti za Jijevanje i gnjeeenje.8.pri okolnoj temperaturi.5 Mg. .3.2 Ni.1 Si. AICuMg i AIMgSi mogu se bliti (oevr~ivati)... 0.. 0.35 Mg slitina Si.0.5 Mg..0.1 Ti 393 . 400 QC.5 Cu.8 Mg 2. . . Mg itd..2Ti 3. 1.12.1..3.pri povi§enoj temperaturi ~8. Neke aluminijske *IDe dosezu svojom znatnom cvrstoeom svojstva felika....65 MD..4 Cu.12 Mg. ..3.3 Ti 12. AICuMg) prirodno .....4. 570°C) i ga§enjem u vodi te naknadnim starenjem..5.13.1 MD..7 Si.. 2 Mg. pa ostaju u prezasi. Kaljene slitine imaju mnogo bolja svojstva cvrstoee i mogu se upotrebljavati pri temperaturarna do 120°C. Kad se vi§ak otopIjenih elemenata s m:menom izluci u kristalnim zmcima iIi medu njio x .3.

3 1.2 0.7 0.2 0.5 0.5 4. Cu - I Mg - I - Si I Fe - I Zn - I Mn 0.2 0.2 - 0.2 0.6 0.7 0.2 0.5 0.5 0.6 0.10 0.25 0.4 0.7 0.0 0.8 4.4 0.1986) Sastav (%)* Oznaka (ISO)"" AI Mal AI Ma 1 Cu AlMgl AIMgZ AIMg3 AIMg4 AIMgS AI Mg3Mn AI+ I .6 1.0 0.5 0.0 1.5 0.0 3.7 0.2 0. 394 .2 0.10 0.8 0.2 0.5 1.1 0.4 3.7 - 0.2 0.7 3.2 0.8 0.2 0.8 0.5 0.35 0.0 0.2 0. Uzete su U obzir .20 - 0.9 3.4.6 4. 0.2 0.9 0.5 1.2 0.C2..2 -.1 0.0 1.2 0.2 0.4 0.10 0.10 0.35 0.7 0.20 0.5 0. dok su druge saddane U gore navedenom standardu.35 0.3 1.5 0.2 0.10 0.2 0.5 5.1 0.5 0. 0.6 1.10 - 0.3 0.5 0.10 0.5 - 0.7 - 0.6 2.8 0.8 1.2 0.2 0.15 0.3 1.2 0.7 2.2 0.4 0.2 0.2 0.3 1.15 0.10 0.2 0.25 0.Aluminijske slitine za gnjefenje (JUS C.10 0.5 AISI1 Mg AI Ma SI 0.3 1.5 0.5 0.4 1.15 0.6 0.2 0.100 .0 3.5 4.5 1.3 0.0 0. Gornji i donji brojevi zna~e grani~ne vrijedno5ti sadrtaja.7 - 0.5 l Cr - ITi + Zr 0.2 0.2 0.10 0.8 0.1 1.5 0.35 0.20 0.35 0.2 1.2 0.35 0.8 5.4 0.5 0.2 samo neke zna~ajnije slitine.8 - 0.4 2.20 0.5 0.3 0.40 2.5 0.8 1.6 3.5 3.5 AIMglSICu AICuZMg AI Cu4MgSI AlCu4Mgl AI Cu4SIMg 0.05 0.

. prod.m automate * h. :.-g.. zQ:. % Tvrdata Smjemicc za HB upotrebu polutvrdo tvrdo meko!areno I I AIMg2 I I polutvrdo tvrdo mekofareno 100 120 40 I 120 5 6 35 koroziji. dobro 150 118120 4 I 42 se zavaruje 3 90 221 otpomaprema I I I I I I 140 230 7 8 55 koroziji 180 1180 1133 1154 I 45 I otpoma prema 80 260 65 (morske vode) I AIMg3 1 I polutrdo tvrdo meko!areno I I I I 65 75 421 I veQ otpomost 1 I AIMg4 I polutvrdo tvrdo meko!areno polutvrdo meko!areno tvrdo kaljeno I AIMg5 I I AISi1 Mg I I prema koroziji (i u morskoj vodi).h.stareno pri poviknoj temperatoo (toplo). Pre!ane aIuminijske slitine za gnjeeenje inlaju priblimo jednaka mehanicka svojstva kao u meko itarenom stanju. . I kaljeno. I. t. [ . tvrdo 220 280 2 3 75 kali.Mehanitka svojstva i upotreba nekih aluminijskih slitina za gnjeeenje (prosjecne vrijednosti) .bladno gnjeeeno. I 250 I 380 I 10 I 12 1100 I.stareno pri temperaturi okoline (bladno). otpo. Alo % 'U --:z 2 B Q:. 260 400 10 12 100 koroziji kaljeno. I I . I I 150 170 3 4 55 100 200 11 13 60 210 1110114117135180 290 8 10 50 I I I I I dobrose kaIi. g. .prema kaljeno.:'N Oznaka Stanje* Postat.h. 160 270 7 9 72 s porastam%Mg 220 310 3 4 85 1100 1230114 1161 521 smanjujese I I I I I I sposobnost zavarivanja 200 340 1130 1240 1147 1168 1 90 I 65 I I I I I I I 140 230 8 9 180 1180 1141161 4 3 80 260 I I I I .h. 395 . Co.:z AlMnl I t A. prema kOroZlJI .h. 80 450 3 70 neotpoma AICu4 SiMg I meko!areno I 3201180 1102 1121 120I vrlodobrose I I I I I I I AI Cu 5 Pb Bi I kaljeno . ". .t. meko!areno ..

10 0.00 AI Si 12 Cu (Fe) .05) (0.18) (0.15) (0.0 3.5) (0.3 0.3 \.2 0.5 0.10 0.5 9.01 0.9 1.2 0.01 0.0 13.2 2.50 0. .50 0.10 0.2 0.0 10.4 0.1 1.8 4.0 0.2 0.00 AI Si 6 Cu 4.0 6.0 11.00 AI Si 8 Cu 3.0 5. . O. . - 396 .5 (0.1 0.5 0.5 3.6 0.00 AI Si 5 Mg .5 11.9 1.5 1.2 2.5 7.05) 4.3Ni.U zagtadama su najvece dozvoljene vrijednosli saslavina kao netisloca.05) (0.300 .5 5.15) (0.ISn.5 3.5 1.5 7.4 (0.4 0.3 0.5 2.8 0.01 0.30 0.5 9.01 0. 0.10 0.8 \.05) 0.0 5.2Pb.0 (0.5 1.0 13.2 0.C2.00 AICu4Mg Ti .00 AI Mg 5 Si .2) O.5 11.0 3. .9 (0.0 5.r AI uminij Sastav (%)* Oznaka Slitine za lijevanje u pijesak iIi kokilu ske sli tine za lij ev anj e (JUS C.10 0.5 5.6 0.5 9.5 0.10 0.5 0.ISn.01 0.01 0.05) (0.5 8.5 (0.2 2.0 1\.4 0.10) 0.0 (0.5 2.50 0.3 (0.1 2.15) (0.50 0.3 \.20 0.15 0.5 5.2 0.05) (0.1 Sn.0 2.0 13. 0.1 1.3) 0.3Ni.0 0.15 0.15) (0.01 0.0 13.15) (0.8 2.00 AI Si 10 Mg (Fe) .15) (0.01 0.2Pb.3 (0.10 1) 2) 3) Gomji i donji brojevi znate granitne vrijednosli.4 0.5 3.0 0.3 1.0 0.00 11.01 0.4 0.2 4.5 9.5 0.1) (0.3) (0.00 AI Si 10 Mg .3Pb.3) 0. O.1983) AI Si 12.5 0.07 1) 2) 3) Slitine za tlacno lijevanje AI Si 12 (Fe) .05) 0.20 0.3 0.00 AI Mg 3.01 0.05) (0. 3) 0.20 0.0 7.1) 0.5 3.05) (0.05) (0.4 0.15) (O.01 0.00 AI Si 12 Cu .1 0. O.4 0.2 0.5 0.00 AI Si 8 Cu 3 (Fe) .2 0.00 AI Mg 10.01 0.01 0.15) 0.2Ni.0 0. O.20 0.00 11.00 AISi6Cu4 (Fe) .4 0.3 1.0 7.3 0.15) (0.5 0.0 0.10 0.3) (0.20 0.15) 0.00 AI Mg 3 Si 1.r5) (0.

..... . 1 . ...190 150. 1 . Naprezanje lo6l Tvrdo6l lerenja prod...... 160 160. 1 .. .. 60 80. . 65. .. .12 100... 3 2 4 3 3 5 3 5 2 4 8 3 4 SS...190 200. ..... .110 60...220 200. 8 ..10 45 ... .18 .. 90 90. . . 290 120...... 2 . 300 8 260 . 180 220 ....210 5 . 61-lijevano u Pijesak i kaljeno (utvritivano) 62-lijevano u kokilu .. .MehanilkD svojstva i upotreba slitina za lijevanje u pijesak VIaa.. .... 220 1 180. 1 .440 5 3 8 3 ... 160. 0. za motore.... 75 70...10 . 1 ....01 61 81 02 62 82 AlMg5 Si ..240 2 .. .. 180.100 120. HB Rm As RpO. dijelovi otpornost prema mor....01 02 AI Mg 3 Si 1..15 90.... 65 75 ili kokilu Upotreba tanke stijeoke odljevaka. .240 6 . .. 1.01 02 AI Si 10... dekorativni dijelovi 1 .. .120 100.400 350. . s prirodnim staranjem.130 150.. 300 160. 290 110... ..100 70.. 130 dorom 95 . kem.115 . dekorat...260 90. manje otporan vik temperalure vik temperalure veea tvrdo6l. 300 140. ...... 02-lijevano u kokilu.....61 Dodatne oznake znare: 01-lijevano u pijesak..240 240.110 160.. 180 70. vodi. . ..110 180...85 SO. 60 02 80... 160 80...100 SO.01 70..115 2 .100 60...100 60..240 6 .....100 160.. 8 .5 .12 SO.210 6 .. .12 AlCu4MgTi.. . 380 300. 220 .. .200 .2 N/mm' N/mm' % AI Si 12 ..... 81-lijevano u pijesak i kaljeno s na.. .... ....220 160.150 120. prehrambena industrija za motore... 200 210. 130 110.280 100..420 320. .350 6. ... 60 63 80. 160 100.. Oznaka. ..240 170... prehrambena industrija otpornost prema morskoj vodi vik temperature.100 120.320 180.. 150 80....10 . ....100 150.. ...420 350.... SO. ... . .100 90... 75 65. 1 ... . 82-lijevano u kokilu } } ravoim slaranjem.. .100 180. 8 ..200 170..180 180.. 2 .. 80 85...200 220 . 85 80. .. Mg . 115 s velikom tvr- 95. 70 70. 65. 397 . ... 4 4 3 3 3 3 6 4 6 4 SO... 125 za dijelove } 63-lijevano u pijesak i meko !areno 64-lijevano u kokilu le galeno...270 260. 280 81 240.01 02 AI Si 8Cu 3..12 SO... 2 ... ...01 81 02 82 AlSi5 Mg .180 80.100 60. SO..... 200 2 . .. . . . 60 90 65 90 60 60 5 140.. 60 AI Si 12 Cu ...01 02 80... ..110 180.320 140.10 . 80 70. SO... . ....a POSIOI........200 180....12 SO.320 .01 81 02 82 AI Mg 3. . dobra kemijska otpornost tanke stijeoke.. .5. 220. .120 210..01 02 AlSi6Cu4.280 150.150 100. .. ..250 240 .. SO. 60 64 80. ... 65.90 70. ....190 240 .260 2 160..... 1 .

MllgnezlJske slitine Sam magnezij je premekan za neposrednu upotrebu. 90 motori. SO tankc stijcnkc. 0/0 I . OS AISiI2{Fe).upotreba 220. do 4. Mehanicka svojstva Napreztee. . . otpornost. .S.1 Si O.. 300 1.. .1 Si 0. .3 70. 2S0 .ISO 140.S 7. Magnezijske se slitine odlikuju osobito malom gustooom. otpR v!Jc temperaL.220 MgMn2 MgAI6Zn 398 160.3 Tvrdob HB 60. S 70..2 6.OS 140... A.4 0....5% Si. VIae. 310 O...S. 220 VIaC!na ~tob Rm N/mm' 220 .... djelovi AISitOMg.100 ° Dodatna omaka OSma/3 tlaati lijcv. .5 0. AI Zn Mn MJMDZ MgAl6Zn MgAJ8Zn (DIN 172911-1982} Smjernice za upotrebu otporna prema korji. dobra kem.0 7. .S 1. iU"a upotrcba ..240 ISO.0 O...MehaniCka svojstva i upotreba aluminijskih slitina za tlacni lijev Omaka° AISit2..mw. dobiva tek legiranjem. Omaka Rm Rp.S. Dopmtene Omaka Mg+ ne&tore DIN 0/0.. N/mm' N/mm' 100. 300 O. 240. 110 vUe temper. ..200 AISitOMg(Fe).. do 2.OS AIMglO... .2 2. .. 2 S.. SO tanke stijenke.. Magnezijske slitine za gnje~enje Sastav i upotreba Sastav 0/0.S 9..l1 Tvrdob HB 40 SS 270.....IS 0.... 3 70.S 1.. prelrra... ~t...OS AISiSCu3....220 160. 190 1 . 60.OS 140.220 I.3 0.OS AISit2Cu{Fe). . dekor.Elektron« je zajedni~ki naziv za me magnezijskih slitina koje osim ~ sadde uglavnom do 10% Al. 2S0 220.. 3 SO.12 0.. . prod.... Prema koroziji nisu naroato otporne.2 O.2 O.OS AISiSCu3(Fe)...2% Mo i do 1. oko 1800 kg/m3.OSCu 0.100 220 . . Gomji i donji brojcvi mare gramme vrijcdnosti saddaja.160 200. Potrebnu ~toe. 10 ~ I.S.. industrija kem.OS Naprezanje terenja RpO. ...1 Cu 0. dobro se zavaruJe djclomice se more zavarivati mofc se kaliti (titi) S. 300 Postot. ..1 Si O.0S AISi6Cu4{Fc)..2 N/mm' 140. Postotno produljenje ~ l.OSCu .. slaba kem.. 300 220 .OS AISil2Cu.OS AISi6Cu4. ..5% Zo.

..na :!:N/mm' 50. .85 55.5. . ..250 0.100 80.5..10 240.10 240 . 1..6 2... ..-~Al9Zo1 Q-:MgAl9Znl Q-)!&Al9Znl '-MgAl9Zn2 a.6 160.0 MD ne&l. . .120 90. G-MgAI8Znl GIC-MgAI8Znl .. .5010..280 6. 10. Vlaroa..30 I 0. . . .2010.90 55. OD svojstva Naan lijeIvanja p k I Naprez.220 200.2 240.90 70...130 h 140..70 50.310...Mg AI 8 Zn I G-MgAI9Zn GK-MgAI9Zn I I ...0.homogenizirano. .-ltIgAl9Zn2 m-MgAl9Zn2 7.70 65.3. Tvrdo6l prod. .85 70. . .100 80... . 280 6. . ...15. tilraja.Al8Zo1 Q8 . . .9.5..5.. 130 t 140.. .120 140. OK -lijevanje u kokilu..90 40...Mg AI 9 Zn 2 oD-MgAI9Zn2 90.20 ... .tlaroi li)ev. Poi!etni dijeloYi omaka mate: 0 -lijevanje u pijesak.3510.:... h . ... tdenja Rp.. . lOO 40.!aezijske slitine za lijevanje (DIN 1"'2912-1973) Sastav % -~ i sastav Omab DIW AI Zo 9.) Si I Cu lostale o.. .20 7.. .5 } 0.4 220...ami lijev...220 2..3.50 N/mm' A. ..4 240 .90 65.-\I.60 80. . } 1.''I AI 8Zn 1 r.20 I 0.170 90 . k . .5 200 .. . p -lijevano Pri 50 u pijesak... 130 P k 90 .5 160 . .0 10. 1. .5 .....20 8..1.3.. .2 " .150 k u 110.150 1 150.. HB Dinam..90 50..Al8Zo1 ~-\I. .. . ..100 80. . I.. . .. 10.31 0.. .90 70..0. 280 2..85 50..... Rm N/mm' POSIOI..310..70 65..lijevano u kokilu.. . Mdumilka Omaka DIN . .0... . savij.50 70..D.220 2..GD-MgAI9Zn I G-MgAI9Zn2 GK .130 Pu 140.280 2.. .70 60.65 50..loplo u~rsnulo. .170 160. 250 0..15..2.. } I 0. rsl.220 2.01 0.... . . .0 I 0.15. 399 ....xe (maks. 240 1.0 10...3010.5 160. .65 60. .160 h 110...

.. EB2-Cu.005 .. taljen u wtitnoj atmosferi ill vakuumu.04 0.015 ... Standardne vrste bakra (JUS C.014 0.C: najmanje 58 miC mm2). v~ samo elektrima vodljivost (u mekom stanju.01 0.90 DVP1-Cu 99.Cu 99..D1. I 99.005 . Za elektrotebniW kemijski sastav (EB1-Cu.. 300 > 300 400 . ET1-Cu. Mehanilka Stanje meko polutvrdo tvrdo VI. . taljen u oksidacijskoj atmosferi. 0. } s moogo'p . As % > 38 > 10 > 6 Tvrdota HB 40. Rm N/mm2 Post.90 > 90 . dobiven pirometaludkom rafinacijom - elektrolitski bakar. prod...250 250 .001 0. S obzirom na naan rafiniranja raz1ikujemo: talioniCki bakar.. (% o P r Napomena 99. s kisikom ETl-Cu 99.003 0.015 . 0..04 0.05 bakar nije odlubn } elektrolitski } za lijevanje bakar elektrolitski bakar talioni~ki bakar elektrolitski bakar s malo P ET2-Cu in ED-Cu). . dobiven pretaljivanjem katodnog bakra..99 EK2-Cu.08 . 0..90 T2-Cu 99. svojstva bakra t.95 I Saka.70 'EKJ:CU } za katode 0. 0. namijenjen u prvom redu za pretaljivanje u elektrolitski bakar. bakar s kisikom.002 . 210..60 60.005 .BAKAR I BAKRENE SLITINE .70 I Dezoksidirtmi bakar ED-Cu 99.04 0..95 Sakar bez kisika EB1.. 0. 0.. S obzirom na kisik u bakru razlikujemo: bakar bez kisika.005 .0. dezoksidirani bakar.. pri 20 . dobiven upotrebom kovinskih ill nekovinskih dezoksi- - danata.99 EB2-Cu 99..1986) Omaka Katodni bakar W Sastav.90 DVP2-Cu I 99.. Bakar Katodni bakar je elektrolitifki rafinirani (na katodi izlufeni) bakar.90 ET2-Cu 99.90 Tl-Cu 99.90 DNP-Cu 99.

.0.5 } O. dijelovi za preianje u toplom staoju 401 Cu Zn 28.0.2 Ni ostale ukupoo 0.I: svojstva (prosjetne vrijednosti) i smjemice za upolrebu Vlaata % prod..0 89. So.3 (Al.00 meka 250 40 55 30 70 polutYr 320 tYrda 400 15 90 250 40 55 CuZn 15.5 .0 66. instalacijski dijelovi za elektrotehni1ru.00 Cu Zn 37. mote se platirati l!elikom.0. Mo.0.00 Za 40.90 tYrda 420 15 Omaka Smjemicc za upotrebu - iostalacijski djelovi za elektrotehni1ru.81.100 -1982) S lit i n e b a k r asci OZ1lQ/CQ i sastilv n k 0 m (»Mjedi«) Sastav % Omaka Ca Za 5.ukrasni predmeti cijevi za manometre. .00 Ca C.0. fifane mrefe.00 meka polutYr tvrda meka polutYr tYrda meka polutYr tYrda meka polutYr tYrda meka polutYr tYrda 250 320 380 260 340 430 280 380 500 290 350 410 340 410 480 Cu Zn 30. . .0. 64. ..S 59.Bllkreneslitlne Z8glQeCenje (JUS C.00 Ca Za 15. .1. 96. preianje).2 Pb ostale ukupoo 0. Ca Ca Ca Za 30.0. 86.g Staoje t. Fe. 0.00 27 . . .00 40 30 18 40 24 12 40 15 5 45 25 15 30 15 10 45 32 20 50 70 90 Cu Zn 33. cijevi za toplo i bJadoo oblikovanje.0 84. . 68.D2. . . vijci najvafoija sliOOaza bJadoo oblikovanje (vul!eoje.3 Ni. duboke posude pove6ma sposoboost za bJadoo oblikovanje..4. .0. ultrasni predmeti vrlo dobra za bJadoo oblikovaoje..00 45 52 26 80 14 100 45 55 18 90 6 115 48 60 28 75 17 95 33 70 18 95 12 125 Cu Zn 40..00 ZII 33.00 Za 36.00 79. . h .S ostatak 0.00 Ca Za 28..61. valjanje. Sb) "il 63. vijci.65. Ph.0 Zn oeastOCe (malts. .0 69.00 Ca Za 10..Strojarski prirutnik . % % Cu Zn 10.0.Rm sliOOe N/mm' A.73.91..00 meka 260 40 55 30 70 polutYr 330 . cijevi..00 Za 37. 71.0 62. cijevoe zakovicc.0.00 meka 70 30 polutYr 320 tvrda 400 15 90 Cu Zn 20. A.0 69.) ICa Za 20.00 Mehanitka Cu 94. .

0 58.0 59..5.00 2 . .480 370 440 510 33 70 za toplo i bJadno oblikovanje.5 1... '8i:Q Stanje .5 .00 Co Zn 31 Si 1.0. .5.0 60.9 ..5 Ni" 0. .5 2.4. .5.2.) Ni ostale 0.. .5. 64.59.0..5 0. 3..5 I 1. .5 . .2.0. . 1.7 .5 0..3 0.0.5.59.3 1.61.0.0 1.5.1. 56.0.SIitine Oznaka i sastav bakra s cinkom i olovom (»Mjedi s olovom«) Sastav 0/0 Oznaka Co Zn Co Zn Co Zn Co Zn Co Zn Co Zn 36 36 38 39 39 44 Pb Pb Pb Pb Pb Pb 1.5 56. .035As 0. 59.1.61.3 So" 0.0 1..0 Cu Zn 39 AI Fe Mn. .0 1..0 0 Mehanicka svojstva (prosjeate vrijednosti) i smjernice za upotrebu EN PostoL . 30 15 10 25 10 5 Cu Zo 36 Pb 3.0.8. 3. .00 2 .00 Cu 62.58.5..3..00 Co Zn 40 Ni 2..5 Zn ne&toee (maks.0. .. 402 .5 1.5..0.8 55.0. tvrda meka polutvr ..63.4 56. .0 I0.00 1.3.00 340 410 . ....0.0 Pb 0.0 0.. .0 Ni 0.0..2.3.a:: e prod.59.5.2 .00 meka polutvr. .. 62. .5.2.79. 1.. 2.0 .4. .3 Si 2.5 2. slitine bakra s cinkom (»Posebne mjedi«) Sastav % Oznaka i sastav Omaka Cu Zn 20 AI 2.3. .0.0..00 Co Zn 28 Sn 1. 2.3 ..7 Fe..4 So 1.0 2.0 57..§ Smjernice % Oznaka z 'EX slitine za opotrebo A.1..0 3. .5.. .. . 2.5 57. .1.63..0 Ni 0..7 .5 57. tvrda Posebne Cu Zo 39 Pb 2.. ..2.5 59.5.00 Cu Zn 40 AI 2.4...00 Co Zn 35 Ni 2....0.02.0.. ... .6 0.... .0 I 1 1 ostalo 0.2. ....5 Fe I) Takoder 0..0.5 1.. .00 Co Zn 40 AI 1. 73.2.0 M.0 1.3 .. .3 0.035 As.2.0 ..0 0..5 0.3 0.5 0.5 0.3 70.. .00 3 .') Takoder 0. .O. .0.. 1.. .70.0.5 0..3 0. A. ..00 Co Zn 38 Sn 1.59. . 18 95 dijelovi za prdanje u toplom m 12 125 stanju 28 75 ] za 12 105 ] 'a 6 125 .0 56.61.OO Cu IAlIMD 'I I 76..0.5.02.00 Co Zn 40 Mn 2..0 53..00 CoZn38A12Mn3Ni.2. 2. 1.011.0 61. 1. .7.00 3 .5 1.. .

0 Zo 3. opruge.00 Cu AI 5 As.0.. savitIjive cijevi za maoometre.11.0 8.0..5 -= otpor.3.0 3..4...00 Cu So g.8 0..0. za elektr. cijevi veCe otpomosti prema habanju i koroziji Slitine bakra s kositrom (»Crvena kovina«) Sastav % i cinkom Oznaka.0.01. . .. sastav i upotreba Omaka Cu So 4 Zo 4.00 So 3.0.00 CuAllOFe5Ni5.0.3 0.0 4.9. .5 0.5.5 8..0..0 P maks 0.0.4 Cu Upotreba os a.1. .OO So 1.6... prigu!iva6: 0.0. .. .0.6.0 7..01.0. ..5 4..0 Sastav % P 0.5. .0.5.11.5.site opruge } tatt za manometarza k1iznelefaje Slitine bakra s aluminijem (»Aluminijske bronce«) Sastav % Ni Oznaka.3 3.0 2.9.. Fe Cu Upotreba As za kotne poja0.0....0...00 Cu AI 9 Mo 2. .1 0. sastav i upotreba Omaka Cu AI 5...0.5. vodljve opruge opruge.. vodi le vatri r"P"" .5 0. .5. .5 (i na poviknoj pomost prema kiseIinama i mor.8 se.4 0.0.. .4 ostatak Cu Upotreba vijci..0 0. prema ]! C! selini sump.. . i oct...0.00 Cu AltO Fe 3.8.0..0 Pb 3.5....0 1.0. .0..0 2.5.0.8 1. kivelika evrstoea Cu AI 8 Fe 3. .8 osciIacija Mn 0.5.0 Fe 0.2.2.4 0.OO Cu AI 8.0..7.5 7.5 8.00 Cu So 6.0 As.00 AI 4.01...0.5 1. .00 6.5.3. ...0.Slitine bakra s kositrom (»Kositrena bronca«) Oznaka.5 5...5. 1. 403 .. JDrdc za sita opruge.0.00 CuSo4Pb4Zo4.0.0.0.0..6.0. . .0.. sastav i upotreba Omaka Cu So 2..5.10.0...5.8..

.. lako oksidira Cu Ni 30 Mo 1 Fe .0.0 - dobra spos.0.C i cinkom Pb - Zn Upotreba dobro se lijeva i prea..22.C 13. . .0.63. za open upotrebu 61. . kovinska sita itd. ame se postiZe tvrdoea do 400 HB. arhitekturu dobro se preb i kuje.0 0.0..0 - Slitine Sastav i upotreba Omaka Cu Ni 10 Zn Z7. .U 0. . prema eroziji... pruge.0( Co bakra s niklom <"Novo srebro«) Sastav "10 Ni 8..5"10 Mo..00 24..22..0 63..5.0 sposobnost za duboko izvlarenje..5"10 Si. korozJjii kavit...1. Saslav "10 . za ukrasne predmete optenito za finu mehaniku i optiku: Idiurevc - 59.OC 19.2. .1.5 0.5 Poznati trgovacki nazivi za novo srebro: alpaka.3.0 11.. ost..0..OC 9.0 0. pakfong..00 43. . * Slilina bakra sa silicijem (»silicijska bronca«) . 63.0( Cu Ni 12 Zn Z4..5 0.0 59.0.0. 16.32. 1.0 Cu Ni ZO..19.1. za 0.(2.65. .5 0.0.0.0 Cu Ni Z5..1.0 S za kondcnzator.0.2..1.11..OO 19.0 - 0.4...OO Cu Ni 18 Zn 20.(1. .11.19.00 Omaka [ Ni -4.00 CuNilOZn4ZPItZ.5 0.5 0..5.5..0.0.Slitine Sastav i upotreba b a k r a s n i k 10 m ("Niklena bronca«) Mo -Fe 6. Co) . platiranje Cu Ni ZOMo 1 Fe . to 13 Cu Ni 10 Fe 1 Mo . »Kitajsko srebro« je starije ime za posrebreno novo srebro. 26.00 Cu Ni 18 Zn 27.66..0..8 1..0 Cu Ni 44 Mo 1.3.00 Cu Ni 15 Zn Zl.0.!'.5.. Cu Ni 5 Fe 1 Mo . I Upotrcba za cijcvi i aparatc osobita ot..0 . kuje 0 i obraduje dobra sposobnost ob!.. 1 ..8.. cijcvi za kovaninovaei platiranje velika otp. za pribor za jelo :3 dobro se prcla. sposobnost oblikovanja.0 60.64.0.O.0...2..48.3.0 0...0..0.13..0.0 9....0.. . za unut... argentan.4.5 17. obl...2. Slilina bakra s berilijem (»berilijska bronca«) (otvrdnjava).0. ..19. 3. . prema eroziji.0 45..45.5. .lako se kali 404 . ..C 17.0.. .1..0.5.0 17. .0...11.5"10 Be) ..0 62..0 0.67.OC 29... korozlji I kavit...0.sluZi za oprugc koje su clcktriari vodia...0 1.00 CuNil8Znl9Pbl.1.0..

0.2.4.04 K.7.02 } 300 170 200 600 450 475 18 20 18 1500 rn-stOOl i tvrdOOl 1100 1100 umjereoa klizna mebani&a svojstva.0.03 N.5. Postot.300 -1980/1986) bakra sa cinkom i olovom (.01 C.0 58.05 P.5. ..4.0 Cu AI Sastav % Fe MD Zn } C.5 0.63.0..01 K... Cu Zo 35 AI Fe Mo . Cu Zo 40 Pb .0 MehaniCka svojstva i upolTeba Naprez.5.00 60.0 2.0 MeJumiCka svojstva i upotreba Naprcz...5.2.. 2.0 0. Postot. prod. Cu Zo 35 AI Fe Mo .01.02 T.4. Cu Zo 39 Pb .0.D2. Co Zn 33 Pb 2. Ozuaka toja HB Upotreba A.63. .armature armature Z8 plin ivodu armature... .5.65. Cu Zo 35 AI Fe MD .00 .04 konstrukdja 300 600 P.0 0.0.0.1.02..66.5. Cu Zo 35 AI Fe Mo .0. Cu Zo 26 Al44 Fe 3 Mo 3. brodski propeleri 405 .0 Omaka . Cu Zo 33 Pb 2.. teoja OzuaJca Vlaf. HB A.Slitine OZ1Ulka i sastav BlIkroye slitine za lijeulQe (JUS C. 101100( Rm Nmm> N/mm> % Rfn°" 400 725 10 1800 statiai jako opteP. CuZn40Pb. T.. Vlaf. Cu Zo 35 AIFe Mo .04 P. . TvrdOOl rn-st..8 Zn ostatak 63.0 1.0 0..02 .01 - 220 280 15 IS 750 precizna mebanika K. . 0.05 T. 1011000 Rm Nmm> Nlmm> % Rfn°" 70 80 120 180 250 250 12 25 15 450 750 750 Upotreba oost prema korOZl)I. Cu Zo 26 AI 4 Fe 3 Mo 3..0 os .CuZn39Pb .0 4.66..01 18 1400 velika stati&a 1 ..01..5.3.. m a n g a nom ("Posebne mjedi za lijevanje«) O:t. Cu Zo 40 Pb . teljezom i. Cu Zo 39 Pb . Cu Zo 25 AI 6 Fe 3 MD3.03 N....00 .2.1Ulkai sastav OzuaJca } 120 60.. Cu Zo 25 AI 6 Fe 3 Mo 3. Cu Zn 35 AI Fe MD .67. Cu Zo 25 AI 6 Fe 3 Mo 3. prod.0.00 57. Tvrd06 rn-st.03} N.0..5..4. . P. .. okovi..5.. MD 3..3.5 0.5.05 Slitine bakra sa cinkom te aluminijem.0 'CoZo26A14Fe3MD3..2. AI MD 3.5 AI 0..0' 0..Mjedi za lijevanje«) Sastav % Cu Ph 1.0...0 tatak 60.01 dijelovi 10 400 740 1900 reteui C.

Cu So 12 Pb 2.0 9. koroziji i morsiCoj vodi.04 P..0. . Cu So 10. N. 03. Cu So 14. 1.. Cu So 12. 13..2 . C N P C . 6.0 78...87.0 85.5 10.0.0. Vlaf.5. 82.9.05. CD So 12 Ni 2..0 .03 N.0 18. Cu So 10.OO (01.5 11.87..8.05.01 C.0 13. . CD Ph So to.15.04 P.01 K. 02.5 10.0.0.00 406 . ot950 pomost oa koroziju 900 i morsku vodu Slitine (P.0..CD Pb 15 So 8. .0...7 87. CD Ph 20 So 5.5 - .. . Cu So 12.0 1. Cu . 10.2. P.1.0...OO MeJumiCko 85.04 Naprez.00 Cu 80.0 86. Cu So 14.87. K.01 C. Cu So 12 Pb 2. ... Cu So 14.0 ..0.0.00 CDSo 10 P.00 . Cu So 12. ..0. 11.-SI i ti n e b ak r ask Oznake i sastav Oznaka 0 si t rom (»Kositrena broncaza lijevanje«) So Sastav % Ni Pb 1. CD So 10.OO .OO i Cu Sn 10 P.. . 78.05.5 0.. Cu So 12 Pb 2. ..11..0 So 4... Cu So 10.00 Cu P < 0. 9. 13.5 2 6 4 4 4 12 8 10 4 5 7 5 7 7 " Upotreba F r 850 950 velika otpomost oa 950 kolOziju i mor. K.. N. Cu So 12 Ni 2. C. Cu So 12 Ni 2. Rm 1011000 Nmm2 N/mm2 % RA.OO Cu So 12.0.0..5 .0 9. . .....15..5 i upotreba svojstva Omaka P. .91. Co So 12 Pb 11 P. .04 P.0..03 N.0 4. HB A.).0..2 140 150 150 130 150 15Q 150 160 180 180 130 150 150 130 150 150 200 220 220 240 270 270 270 280 300 300 240 280 280 240 270 270 3 1.5 84. .0 88. Cu So 12.0..0.03 N.02 C. 6. koroziji 1000 i morskoj vodi 800 dobra otpomost pre900 ma babanju... vodu 800 velika otpomost pre950 ma babanju..0 7..40 0. CDPb 910So 5. Cu So 14..00 . prod..0...0. .0. Postot rrvroCa tefeoja fvnt.10..0.510.89.0.0..0.79.12.23.0 12...0.17. kolOziji 900 i morskoj vodi 900 dobra otpomost pre1000 ma babanju. 12.04 P.01 C..11.2. ..5 11. . Cu Sn 11 P... . kolOziji 900 i morskoj vodi 700 velika tilavost.88. ..0 75.2 0.03 N.8 84. . .0 8.89.0 Sastav . Slitine bakra s olovom i kositrom (»0Iovno-kositrena Oznaka bronca za lijevanje«) Sastav % Pb 8.00 2.0.40 0.87.0 70.40 0. Cu So 12 Ni 2.01 C.0.03 N. So . c.00 .0 P. 04) su otpome prema habanju.

0 5.01 120 C.. 3.03 9 Sn 5..02. Cu Sn 10 Zn 2.CuSn7Pb7Zn3.85.0 84. C. .0 Mehanitlal svojstva i upotreba Naprez..10. Cu Pb N. Cu Pb P.. terenja Oznaka O.0 6.02 9 Sn 5.otpomost na morsku 250 16 .00 9.. Postot.0.01 130 130 K. 7 270 800 na morsku vodu .2) Takoder N. Cu Pb C. Cu Sn 7 Pb 7 Zn 3.0 4.0 6..5.. Cu Pb P.0.03 130 N.04 10 Sn 10.11.01 C.. klizni lehji 170 5 80 600 dobra kIizna svojstva.. . Cu Sn8 Pb 2.0." 3) Takoder K.8.0.Mehanillal svojstva i upotreba Oznaka P. 5.2 Nmm' N/mm' % .i solne kiseline).00 Cu Sn 3 Zn 9 Pb 7.03 10 Sn 10. 9.. .01 9 Sn 5.0. Cu Sn 5 Pb 5 Zn 5.0 4.. . Cu Sn 8 Pb 2. Cu Pb 9 Sn 5. Cu Sn 3 Zn 9 Pb 7.01 N. Cu Sn 8 Pb 2.4) Takoder N.6.0 78. prod.. Tvrd06 HB Upotreba Rm A.0 .0 7. Cu Sn 7 Pb 7 Zn 3. CuSn 5 Pb 5 Zn 5.5.00 .0.0.. P.otpomost na korozi7 80 160 .04 150 180 5 7 500 . . kliz220 6 80 .03 ) 130 lOO 120 90 100 90 lOO P...a Omaka s kositrom.armature i ku&ta 230 4 . 220 8 100 650 i solnu kiselinu 60 80 P. Cu Sn 10 Zn 2.0. . 8..04 140 P.01 15 Sn 8. Cu Sn 3 Zn 9 Pb 7. .0. 407 . N/mm' % 10/lOO( 12 750 umjereno optereteni 240 270 7 850 klizni dijelovi. 10/100e Rm Rfn°. Cu Pb K.0. Cu Sn 5 Pb 5 Zn 5. Cu Pb 20 Sn 5. tnja HB Upotreba A. cinkom .04.04 15 Sn 8.03 5..0.91.ni lehji 230 9 130 80 180 7 650 dobra otpomost pre140 220 3 700 ma habanju i korozi110 220 6 700 ji. . 8.0..0. 6...ju (za pare sumpor. Tvrd06 C!vrst. Postot. 6. 200 5 80 .5 Cu 86.04 P.01 10 Sn 10. .86.89. (. Cu Sn 10 Zn 2. . .0. 220 8 100 650 otpomost na sumpor.03 15 Sn 8. za 220 2 . Cu Sn 8 Pb 2.01: 3.0 82...03 VIa...00 . Cu Pb C....01 5.J I) Takoder K. . Cu Sn 10 Zn 2. - por.0 2.04.02..0 i olovom Sastav % Sn Zn 1.0 81.. . Cu Pb N. C. prod. .vodu i koroziju. Cu Pb 20 Sn 5. Cu Sn 7 Cu Sn 7 Cu Sn 5 Cu Sn 5 Pb Pb Pb Pb 7 7 5 5 Zn Zn Zn Zn 3.03 149 N. C!vrst.Crvenilijev«) -Pb 3..02 -c. Cu Pb C.00 . 4..04 Naprez.ju i morslru vodu 250 13 200 18 500 201 16 550 j! .1. na KOrOZt] Sliti!1e bakr. VIa.0 2.0.0 0. Cu Pb N.0 4. otpor. . 6.82. Cu Sn8 Pb 2.2 Nmm' P.pumpi 270 5 210 12 650 otpomost na mrozi260 12 750 ju i morsku vodu 200 13 600 otpomost na korozi.

. 10/1000 Rm Rp. .5. za prehr. A.03 3.0 8. .0.5..0.01 3.7% Ni za anode..> % N/mm' N/mm' 120 140 180 200 } 250 300 600 600 680 10 12 12 1400 1500 1600 320 450 500 550 15 15 13 15 800 850 1150 1150 Upotreba otpor. za brodske propelere Oznaka P.0. 200 750 30. .. .5. 5.za opCu upotrebu (i za slitine). prod..02 P.02 3.. CDAI 9.00 CoAlIOFeSNiS. % Tvrdo6l HB 80. . . -200 do +200DC) otpomost na korozijo i velika I!vrstoQi..89.01 K.6.00 CD AI 10 Fe 3.5 8.45 1 408 . CD AI 10 Fe 3.0% Ni . CD AI 10 Fe N. industrijo onito za mehanieki opterea:ne dijelove (pri temper.a I!vrsto6l Rm N/mm' 400 ..01 K.0.0% Ni svojstva Stanje meko tvrdo Vlaa.0 83. CD 5.10..11.0 2.0 3.02 C.. 90 180.... - Mehanilka S6tina 98. Co AI 9.04 } 280 NIKAL I NIKLENE SLmNE Cisti DikaI TehniC!ki asti nikal sadJfi: imad 99. CD AI 10 Fe e.6% Ni . prod.za kemijske aparate (osobito za platiranje). .... Co AI 10 Fe 5 Ni 5.0 76 Sastav % AI Fe 8. imad 98. CD AI 10 Fe 5 Ni 5. Vl. Co AI 10 Fe K. imad 98..5. tea:nja I!vrst.5 svojstva i upotreba Postot. HB A.03 N.OO Mehanilka Cu 88. Tvrdo6l Naprez.11.5 Ni 3..5. CD AI 10 Fe 5 Ni 5. na koroziju.Slit i n e b a k r a s a I u m i n ij e m (»AIuminijska bronca za lijevanje«) Sastav Omaka Co AI 9. 450 Postot.92.04 P.

OFe.OIS.> N/mm' N/mm' % min. vodi * Monel je slitina 5 prib1i!no 66% Ni.3.0.2.5 3.33 1.. Upotrebljava se za kODdenzatorske cijevi.2Cu.4.5...1971) Sastav Omaka po DlN G-Ni95 Sastav % Ni > 95 Cu Fe Mn Si ostaIo G..2. 0. l. O.5 Neastoec: I) 2. I.. 0.. min.0 .1..OFe. 1. C).1.5Mn.. . .Oe. lopatice vodnih turbiDa.68 61. ve} dobra otpomost prema eroziji lika postojanost u mor. - - I) 26.. .OSi. Fe.68 - - - 5. 27. O. ...5.31 1.5 0. dijelove kUCallskih aparata i sI. l.2Cu. l..7 0..19 ostalo ') 2. dobraotpomostpremakoro- I (i kavitacijskoj).5.5Mn. 27. .5 C ') 3) I. za armature.. a vcoma je otpoma prema koroziji.5 0.5AI 4) 4) .OlS. 1.0.5 2.OSi.0. .1.33 1.5 0. 1. 1.. min.2Cu. 2.1.0 razno . Vlaaaa Postot.2...N'ddeDe slitine za lijevanje (DIN 17730 . 409 .OFe.19 ostalo 4) 1. 120 160 350 220 350 500 320 340 500 450 650 750 12 10 3 25 10 1 80 85 180 120 220 260 Upotreba } ziji.OC .5..7. tOOi prod.0. 3% Mn (+ Si.OIS. 29% Cu.. O.19 ostalo 3) 1. . TvrdOOi tea:nja HB Rm As Rpo..5 1.6.Ni90Si G-NiCu30Nb G-NiCu30Si3 G-NiCu30Si4 > 93 > 90 62.68 60. .5Mn.5Nb 4) . min. 1.5... aparate i 51. 1. koroziji.Ni93C G.. 1. . l.5.5 . Mehanilka Oznaka slitine G-Ni95 G-Ni 93C G-Ni90Si G-NiCu30Nb G-NiCu30Si3 G-NiCu30Si4 svojstva i upotreba Naprez.

apar.4 98 97 94 94 76 60 59 73 72 58 72 65 63 63 0.0 16 0.e i zaokrufene .5 5 1.5 1 Si 1 Si 2 Si 3. 17743.7 20 15 8 18 1.5 22 2 7 20 1.0 1 0.5 }os!.3 TI trajno opter.kem. 2 Co 1 Co 1 Si: 2 Co 5Co dijelovi otporni 2 Co.4 Fe NiMnI NiMn2 NiMn3A1 NiMn5 NiCr8020 NiCr7030 NiCr6015 NiCr20AlSi NiCrl5Fe NiCr23 Fe NiCr20TI NiCr20TIAI NiCu30Fe NiCu30Al NiMol6Crl6Ti NiMo28 NiCr22Mo6Cu NiCr22 Mo7Cu NiMol6Crl5W NiCr22Mo9Nb NiCr2lMo6Cu NiCr21Mo NiFelSMo NiFel6CuCr NiFel6CuMo NiFe48Cr NiFe47Cr Ni49 Ni48 Ni42 NiFe47 NiFe46 NiFe4S NiFe44 NiCo2918 NiCo2823 Sastav.0 47 0.5 16 3 1.5 28 2 6 20 1. na koroziju 3. 4 Nb 1 Co 1Co.5 vrijednosti.5 9 3 0.6 45 44 0.0 21 2.0 4 15 2 5 16 5 4 16 1 47 47 1.9Ti } slitine magnetske meke utaljivanje u mekom staklu 18 Co 23 Co .5 15 21 1 0.0 15 0.6 46 0.0 O.0 21 2.4 1 Si.5 31 1.5 54 48 0. % Ni Mo Cr Cu c Fe AI min 99. Sastav i upotreba Omaka po DIN Ni99.4Ti } vatrosta1ni dijelovi 1.0 3.5 16 5 22 0.5 1.Nildeue sHtlne Z8 gnJeCenje (DIN 17741.20 1. 410 Prosjea. mretice za elektronke tice za grijala } otpornici otpornici 1.4 O. dijelovi otpor.5Ti 1 Si.0.2 2 Si ) 39 38 79 76 76 51 47 48 46 41 50 51 53 53 28 27 1.0 20 0. aparati motorske svjeCice termoelementi.5 1.6 2. 2. 1. 17744 .5 1 30 1.0 22 2 1.0 23 0.0 30 0. 17742. 4 W na koroziju 1 Co.4 0.6Ti kaljivo .1983 i 17745 -1973) ostalo Upotreba otporni termometri kem.0 20 5 1.0 5. O.O.0 6 1 49 51 57 1.

06 0. .El. .2 3.007 Pb 0.0.5 1.S Zn 97.03.995 99. tcfcnja prod.3 0.1970) Sastav i upotreba Sastav 0/0 Oznaka netist Zn min.CINK I CINCANE SLITINE Cisti dnk Tebnifki asti dnk .. zalijcvanje..3 0. .2 0. males. cini!aza bjelilo itd.005 0. ...5 Upotteba }slitine s cinkom (i niklom).u ploauna (JUS C..002 Sn 0. min.0 1.3 2.6 « 0. Zn AI 4 Cu 1 G-Zo AI 4 Cu 3 GK-Zo AI 4 Cu 3 G-Zo AI 6 Cu 1 GK-Zo AI 6 Cu 1 daarl odIjcvci toaJih dimenzija daarl odIjevci tankih stijenki odIjcvci u pijesku odIjevci u kokili }Ijevafld odIjevci u pijesku odnosuo kokili 411 .0. Zn 99.5 97. '! S }0.08 Fe 0. . - Sastav 0/0 AI Cu Mg Zn .0.040-1963 i DIN 1743/2 -1967 Oznaka i sastav Oznaka JUS DIN Netis 0/0 males. TYrI.S Zn 98.5 98.5.. Zn AI 4 T.po JUS: T.5 70 80 90 100 80 80 Mehanilka Oznaka Upotteba T.02..99 99. slitine s cinkom.J6. za slitine } no galvansko i toplo cinanje.5. .05 0. .2.5 99.005 Cd 0.2 0/0 min.003 So 0. .5 2.4.99 Zn 99.020 .5 0.6.0... .5 0.95 Zn 99. . .06 5.5.5 2 0.995 Zn 99. Zn AI 4 Cu 1 . data As Rm HB Nmm1 N/mm1 Rfn°. 200 220 170 200 150 170 250 270 220 240 180 220 1.4. VlafDa POSIOI.0.5. min.02. S no netistata. min..95 99.6. 3. Cineane ditine Z8 6JevauJe (JUS C.5 1 1 1.Zn AI 4 Cu 3 GK . izvlafcnje za cinane slitine za damo duboko za bakrcne za galvansko cinanje. svojstva i upotreba Naprcz..005).1.1.009 Pb + Cd } 0.po DIN GK .06 3. .5..4.075 Fe .01 0.Zn AI 6 Cu 1 3. Zn AI 4 T.

u bloku (JUS C. armature plore za wtitu od radioaktivnog zrarenja }za akumulatore 412 . ~ po Dodatne slitine.90 Cu neCistore males.99 99.1966) Pb H.fire Upotreba . elektri~ib Sastav % Sn Sb kablove (JUS C. 99.985 99.85 0. za telefonske kabele meko.95 99.06 Slltine olova s kositrom i antimoDom Tiskarske slitine Sastav i upotreba Sastav Oznaka % Pb Sn 3 93 GPbSn3Sb4 4 GPbSo4Sb15 81 5 83 G Pb So 5 Sb 12 5 G Pb So 5 Sb 14 81 9 74 G Pb So 9 Sb 17 64 30 D Pb So 30 Sb 6' D Pb So 5 Sb 28' 67 5 (JUS C.kabelskepla!teve za kemijske aparate pri povi~nim temperaturama .1963) } I Slitine alava s antimanam Sastav % (JUS C.99 99.El..9 Pb min.04.cijevi.1963) Slitine za pl~teve Sastav i upotreba i E E E E Omaka Pb Pb Pb Pb 99.04 I - - 0.040 . za posebne svrbe vrlo meko.trake.9 Cu Sb So Sb Cu - 0.90 ostatak I Upotreba vrlo meko. 99. O.El.030 Sastav % . .40 0. za open upotrebu tvrdo.10 0.OLOVO I OLOVNE SI. za opti~ko staklo.0.l01 Tiskarska oznaka slitine 3/4 4/15 5/12 5/14 9/17 30/6 5/28 Sb 4 15 12 14 17 6 28 Upotreba .El.985 99.035 l limovi.QI 0.9 0.90 99.El.05 0.10 Upotreba .95 99.ITINE tisto olovo Rafinirano olovo .20' - - Pb > 99.1978) Sastav i upotreba Oznaka Pb Pb Pb Pb 99.015 0. za brodske kabele . akumulatore za kemijske aparate } { za slitine.

.1...420 480.4. 5.1.5 Sb ost..5 13. ..1.. 520 l!potreba t: ~::~ L. ..5. 520 L..... ..PbSoS 22 13 6 240..6 ost....10 11. 16. ...420 450. ..10. .460 L. Pb So 10 b L.. ..460 L.400 450 . .16 0. .75. Pb So6 Cd za I Je d0bre kIime sposo oast!pn velikim opte oJuna .. -~-' b L.5 0. 1... So 80 10 230. 450 L.PbSo9Cd 28 23 15 240.6 ost...16...5 Cu 14.100 (»Bijela kovina«) Omaka Sastav % 88.7 0.1. 12 79.5. .. So 80 Pb 27 20 10 182.5... .. .C 50 100 12 Talilte . . 400 440.5 So 0.81 8... So 89 24.Kositrene i olome slitine za leiaje (JUS C. .4 7..C .8 79..0 0. .13 1. 81 5.5.0 0. 370 420 .0 0. So Cu Sb Pb 23 16 9 235. .C 424 . Pb So 10 9...10 0. .5...4 .5.. 354 L..0. . . Pb So 5 za I Je d0bre kIime sposo oostipn UDlJerenun opte oJUDa 413 tdleo optereteoe letaje uz povi!eou temperaturu za dinamieki teAkoopterereoe le!aje .. ....7 11.. 520 L. Pb So 9 Cd }za dinamilli } } .. So Cu Sb So Cu Sb So Cu Sb Pb So Cu Sb Cd As Ni Pb So Cu Sb Cd As Ni Pb TvrdOOlHB pri . 15 0..5.75.3 8.0 0.1963) 20 Temperatura lijevanja . ...1. .5 14... . Pb So6 Cd 26 21 15 245 .90 3.S 19 27 20 241.E1..5 ost. .5. L.. 5.75.. 450 L.. So 80 Pb L.1.75. .. .5 14.. . Pb 4. ...400 440.1.0.

4 . .61 53.. 0.5% Cd .e 275 257 249 242 237 223 200 185 185 I J 1 J ..0. .e. 414 .0. .005 AI. P lemljenja . .0.c.4 Temper. 0.05 5 . .D2. S..55 47.041 Oznaka S.. 1eljezo }jevano 1eljezo slitine i Ii. 25% Pb.2.4 .) %: 0.2. 0.. 1083 1083 1040 990 } za nelegirani relik }slitine i niklene za 1eljezne Meld lemovi (JUS C. S. . S.0..tamte 94 .. .0. za bakrene i niklene za bakrene i nikleoe slitine S. 1020 910 900 890 870 845 } i lijevano bakrene slitine.0. Cn 42 Zo Bakreni lemovi (DIN 8513/1 . 0. S. S.1979) Oznaka po DIN Co > > > 99.25 Bi.4 -. S. lemljerija . Dopustive neastore (maks. S.49 41..1957) Oznaka S.4 ..e Upotreba 0.. . 13 35 38 44 50 56 Si . 25% Pb.tamte 70. .306 ..4 11. 13 0. S.05 As.LEMOVI Tvrdi lemovi Mjedeni lemovi (JUS C. Co 85 Cn 63 Cn 60 Cn 54 Cn 48 Zo Zo Zo Zo Zn Co 84. S.90 91 99. 0. 12.e Upotreba LoCu Ill! IIf LoSF Cn L-Cu Sn6 LoCu Su 12 0.02.E1. 12. relik za bakar. .02 Fe. 0. * Slitine Woodova s ekstremno niskim talihem: Roseova slitina: 50% Bi.86 62. S.90 86 Sastav I I % So Temper.. Sn 20 Sn 25 Sn 30 Sn 33 So 35 So 40 So 50 So 60 So 75 Sastav' % Sn Pb 20 80 75 25 70 30 33 67 35 65 40 60 50 50 60 40 75 25 Najnifa temperatura .0... 0.1963) Upotreba lemljenja. . IJenJ p.2... S. S.43 Sastav % Zn min.005 Zn.8 O.64 59.5% Sn.2. 25% Sn slitina: 50% Bi.

Cu 32 Zo Ag 44 . .16 - - 10 MD... CD 36 Zn Ag 30 Cd 37. .. .. CD 43 Zn Ag 20 Cd 24... Cu 49 Zo Ag 15 Cd.. 615 595.45 730 32 S. S.C 870 830 800 770 750 770 3..7 29. Cu 40 Zo Ag 27 Mo za kemijski otpome b:like i tvrde metaJe.. Ujeveoog:reljeza... bakra i bakrenib sUtina.8. ..2 ostatak 1 9..70 L-CdZo 20 L-ZoAI5 30.340 }!ami leD 265.5 } 1 } za aluminij (DIN 1707 - 1981) Omaka po DIN Sastav % So Zo 8.7 700 S. .26 43 S...390 lemlj.31 42 40 44 12.25 94.D2.. Cu 42 Zo Ag 38 So ..21 43 13..10.9 55 S..kao lem otporan prema morskoj vodi..28 29. Aluminijski lemon Tvrdi lemovi za aluminij (DIN 8513/4 S. . premak 4. CD49 Zn Ag 15 Cd 19.46 19 18.0...OAI380.5 L-AI Si 10 L-AI SI 12 Meki lemovi Sastav % Si AI lernljenjo 'C 605..26 26.Srebmi lemon (JUS C..92 L-SoZn 40 55.. . lemljenja 'C Upotreba !. CD44 Zn Ag30 Cd 24..Cu55ZnAg8 11.. Cu 52 Zn Ag 12 Cd 14. CD42 Zn Ag25 Cd S.. Cu 52 Zo Ag 12 Cd... . ..50 18 690 8 MD..za lemljeoje b:lika (i platiranib b:Umih Umova)s bakrom. S.8 -1 200. 96..31 36 10... Cu 43 Zo Ag 20 Cd . S.. CD32 Zn Ag 44 44.......605 590.0..kao vatrosta\ni lem.9 S.0 75.. CD 18 Zn Ag 49 Mn 49.1957) Sastav % Omaka Cu razno Cd Ag aks maks. . 6 Ni ::.22 620 S. \3 52 5. ..kao lem otporan prema koroziji. Co 52 Zn Ag 12 11.u1 komio 415 - 200. CD 42 Zn Ag 38 Sn 43.51 32 3. a osobito: S.O.. 13...45 17.-So Zo 10 85. CD 43 Zn Ag 25 Zo TaIi!tc . 1 8..13 52 S.16 49 8. S.. . CD 19 Zo Ag 45 Cd 48. . . S..600 Upotreba oJXenito za aJomioij (oaroeito za slitine AI Mo) 6.17 S..0. CD 32 Zn Ag 50 Cd Upotreba Srebrni so lemovi oamijeojeni oJXenito za lemljeoje b:lika.250 - - .12 S.. .14 700 S.: '" !! 780 730 840 - 1981) Temperatura Omaka po DIN L-AI Si 7.307 ...... 5 Ni S..5 11.. CD40 Zn Ag27 Mn S. 7.280 manje .6. . S.. Cu 32 Zo Ag 50 Cd .15 Cdl drugo Temper..39 42 4 So 800 S.. . . .

49 0.8 Co Ni 30 Mo 3 30 5 1. 1. .45 - - 1) »Cekas n«.22 1. »Konstantan«.. 22 1150 Ni Cr 60 15') 1.39 1.45 1.5 - 0.37 1200 1.1 SHtine Z8 permaoentDe magnete Co 49 16 Sasta u % Mo Ni AI 9 1.ost.S 52 18 0. a upotrebljava se do 1350.ll 1.. 0.') »Cekas 0«..C 800 . . 5 AI. Fe.40..50 0.48 1.2 Cu MD 12 Ni AI 12 Co Specifiari elektriari otpor Q mm'/m 20.04 1.49 0.5 < 0. . 3 Co i ost.26 Ni Cr 30 20') 20 30 1100 er Ni 25 20') ost.49 } za.40 '0. .49 0.125 0.49 os\.22 CrAl255 25 5 os\.15 1.1 - <0. -') »Cekas 1«.50 Upotreba 0.43 0.17 IS OS\.14 1.432 otpomike 0.C.44 1. »Manganin«.5 14 6 - 4Cu + Cu + Cu O5t.43 0. 1.6 - - koerzit30 Co 90 500 koerzit 120 700 koerzit 160 slitine Misbima: 1) 31 - 4.-POSEBNE SHtine Z8 e1ektriCne SLITINE ZA ELEKTROTEHNIKU otpomike (DIN 17471 - 1983) Sastav Oznaka % po DIN MD Ni AI 2 Cu Mo 12 Ni' 12 Cu Ni 20 MD 10 10 20 Cu Ni 44" 1 44 CUMD2A1 2 0.12 1..44 1. 0.7 2) 416 10 7.32 Ni.49 mJeme p 0.405 0.C Ni Cr 80 20') 20 os\. otpomike 0.130 0. 0.C 1200 .417 0.4 - 27.5 48 78. 1. NikeUn je slitina sa (%): 55. .. . a ima specifiari elektriari otpor 0.13 Zo.C 300 "C 500 "C 0.49 0. 31.68 Co. 1200 1.1 I 11 21.. Kanlal je slitiDasa (%): 30 Cr.13 1.49 1300 CrAl205 20 5 os\.5 - I Cr 3 3 - I C Fe <0. SHtine posebDe elektrieue permeablJoosti Naziv slitina »1040« Sastavu % Ni 72 I Co Mo MD 14 permalloy A permalloy B permalloy C Naziv permeDdur koerzit 15 Co 70 78.28 .50 } za opec - . SHtine Z8 elekrieue ike Z8 vIsoke tempenture (DIN 17470 1984) Oznaka Sastav Specifiari elektriari otpor Upotreba % Q mm'/m po do"C DIN er Ni AI Fe 20.C 400 .50 - 0.S 26 27 - - razno 2V Fe 49 - 4.8 Ti 13 11.C 100 .20 1.44 Q mm'/m. 0. . .') »Cekas«.S 24. reciz.95 1050 25 20 I.17 1.

7025 nON mw.7065 0.200.25 I 3. KU/3 J A.C do 500 OC - 760 820 790 890 10 8 - Titanove slitine dobro se zavaruju... 0. I - Poslol. .50 Mehanitlw Oznaka TtAI 6 V 4-F89 TiAI 5 Sn 2-F79 svojstva tifQnovih slilina (DIN 17864) VIafua Naprez. nad tom temperaturom nastaje Ti. Njihova znama evrstoCa i razmjemo mala gustoea omogueuju konstruiranje najlak~ih dijelova (zrakoplovstvo. 590 3. 3..05 N.06 0. 1itIUIove slitine (DIN 17851 - 1973) Oznaka TtAI 6 V 4 TtAI 5 Sn 2 0. Upotreba: za kemijske aparate i u zrakoplovstvu. maks. = Sastav (%) C H maks.0.6.TITAN I TITANOVE tisti titan SLITINE Titan kristalizira u dva krjstalna oblika: pod temperaturom pretvorbe 82°C je Ti" koji kristaJizira heksagonalno. Tvrd<Xa Wav. AI 5. 30 25 120 85 60 22 20 150 40 35 170 28 16 35 25 16 15 200 25 20 Tehnicki Cisti titan je otporan pr em a koroziji..13 0.20 3.020 . V T1 ost.. svemirska tehnika).10 > 390 > 410 540. .10 3.13 T1 0.0.10 > 180 > 200 250.30 I Meluutitlw svojstva lcQvanog titana VIana Naprcz.30.015. 740 0.20 0.. N mm2 N/mm2 Rfn0'> Rp I N/mm2.7025.25 0. Modui evrsl<Xa Postol.08 0..10 >250 3.. (20°C) fl = 4505 kgfm3 T'IJ (900°C) fl = 4320 kgfm3 Tehnitki tisti titDn (DIN 17850 - 1985) Oznaka 3.06 0...10 > 320 > 350 460 . postojan u morskoj vodi i morskoj Idimi. Dozvoljene ne&t06: (%): 0.08 C. .> N/mm2 % Nlmm2 N/mm2 111000 ZiIavosI KU/3 J 31 Upotreba do 480 . lea-nja e1ast. 0.13 0. Fe.13 0.10 I (DIN 17864 1973) I os.Strojarski prirufnik 417 .7065. qustoea titana lefi medu gustoeama te~kih i lakih kovina: T.05 0. popr.35 0. 0. 6.07 I 0.5.7035 0. .% HB uzd.0. 28 .30 0... otpome su prema koroziji. 540 3...08 0. lea-nja Oznaka evrsl<XaR.7035. E produij.7055. produij.410 > 270 390 .10 0. mw. oji kristalizira u kubnoj prostomo centra1iziranoj rdetki. popr. 0.7055 0.. Rm Rpo.0 Sastav (0/0).75 4. GusI<Xa kg/m' 4450 4500 H. uzd.

9 11.7 9.6 222.0 165. 150 3.3 8.0 15.6 24.0 3. - 25.1 44.8 518.. .5 10 12.J1.8 13.600 ! 600)-- .0 19.5 10.2 20.0 89.8 22.1 9.3 9.0 10...0 23.0 21.0 13.030 .101 r'Ijev.9 12.3 7.6 313.2 10...5 mm m 418 -.0 31.5 7.1 11.8 22. g uga .9 29.8 182.0 17.8 11.0 11.9 431.8 7. 4 j 5 200 . 65 2 i3 80.4 5.8 283. 4 j.2 25..7 12.2 11.5 13.3 265.1 712. OBLICI KOVINSKIH POLUPROIZVODA ODUEVCI OD SIVOG LIJEVA za tla~e cjevovode Cijevi 5 kolMom (JUS C.9 7.0 11.0 27.0 14.5 16.7 15.5 10 16 20 25 20 30 15 20 15 25 c Nazivni promjer DN mm 50 65 80 100 125 150 200 250 300 350 400 450 500 600 700 800 900 1000 1100 1200 - g 12.5 24. k" graVltaCljs I Ij'" I p I D.4 - I Masa Ikol~ka cijevi° l kg kg/m l 8.8 17.0 66.5 46.6 17.8 14. Nazivni promjeri Duljine L DN 50.6 7.5 96.7 6. 1169 1177 1256 1273 1281 I D3 Dimenzije ~~(mm) h I mmlLAI I pri razredu A I B 77 80 84 88 91 94 100 103 105 107 110 112 115 120 122 125 128 130 135 140 6.8 37.3 116.3 56. 1200 .4 19.1 22.0 25.2 31..6 28.2 354...5 7.9 ° Masa cijevi vrijedi za razred LA..9 24.0 59.0 29..7 18. Mase cijevi za razrede A i B su prib1izno za 10 odnosno 20% veCe.1961) Razredo Nazivni lIak bar Ispitni tlak bar za DN (mm) za DN (mm) 50.2 7.2 219.mm 84 66 I 78 82 I 94 100 98 110 116 118 137 131 157 163 144 170 183 189 222 235 241 287 294 274 326 339 346 378 398 391 429 442 449 480 494 501 532 546 553 650 657 635 738 753 760 842 857 865 945 968 960 1048 1064 1072 1152 .5 19.. . .6 9.-.8 147.5 centn 'f.9 141.3 14.9 8.3 116.6 14. B k LA h L A c c g c - 16 - 12.2 8..0 16.0 12.3 21.2 15.3 76.2 10.. .3 4. 6S !80.3 613..0 9. I I D2 ' ! mm I mm .9 8.8 26.

3 6.2 5.0 139. 2.65 i 80 mm: 1. .0 700 738 797 895 38.6 91. 600.4 13.0 800 842 904 1015 41.0 14.0 33.0 8.0 300 326 367 445 27.7 3.0 23.0 25. B g 12.8 19.0 350 378 427 505 29.0 50.3 21.0 1n125 145 160 180 210 240 295 350 400 460 515 565 620 725 840 950 1050 1160 1270 1380 4 4 4 8 8 8 8 12 12 16 16 20 20 20 24 24 28 28 32 32 I :m 19 19 19 19 19 23 23 23 23 23 28 28 28 31 31 34 34 37 37 40 kg prirub-I kg/m.7 9.5 11.1 70.6 100 118 153 220 22.7 35. Vrijednost c na slici iznosi: DN = 50.5 169.0 15.6 619.3 12.0 19..0 125 144 183 250 22.9 80.0 27. 3 iIi 4 m.5 13.5 9.0 59...0 .0 12.033 1961) NaRaz.7 262.5 25 20 .0 450 480 615 528 31.0 9.5 31.7 4.0 1000 1048 1111 1230 47.5 32.2 423..500 c = 3 4 l>N: I.0 173..0 14.1200 5 mm mm Duljinc L iznose za DN = 50.3 3.1 516.0 I ~ .tlak I Ispitni tlak (bar) za DH (mm) I = (bar) .6 120.0 600 635 682 780 36.0 200 222 264 340 24..5 23.4 114.5 8.300 1300). . Nazivoi promjer DH mm mm I mm I mm I mm I mm D b 6 50 66 98 165 20.0 SOO 532 582 670 17.9 52.0 98 80 133 200 21.5 853.0 1100 1152 1221 1340 29. 2..Jl.n - broj rupa. . za sve ostale ~9 j ..9 338.600 1600)..8 94. 250 300.0 429 400 477 565 30.4 26.5 150 209 285 170 23.0 10.0 28.3 22..0 1200 1256 1329 1455 52. - I I I 15 L Dimenzije Rupe za vijke Masa nice CIJCV1 10.2 731.g gravitacijski lijev (u pje~ I kalupima).5 16.5 139.0 250 274 395 319 26.zivni red.2 iIi 3 m.7 17.5 21..Cijevi s prirubnicom (JUS C.0 196.1 44.0 945 1004 1115 900 44.0 65 82 118 185 8.

3.8 mm 200.Iuk (JUS C.3.36.. .155 (Sve su mjere u mm) 420 .Fazonski cijevni komadl (JUS c.2 b = 9.06I) '.050) s prirubnicama (JUS C....J1. ..600 mm "32luk (JUS C. .800 (Sve su mjere u mm) Redukcijski komadi s koleacima (JUS C.155 10= 40..2 250.1200 DN= 50.3..1200 DN = SO.....06O) (JUS C.2 1= 100... = b2= 1= 65.1. .. ..043) 50.7..36. .J1..900 DN= dn = b.1200mm 50... .081 - 1961) s prirubnicom (JUS CJl.33.1400 R = 250...062) DN = SO.. . Spojni komadi s koleakom i s koleacima prirubnicom (JUS C.2 mm 9... .33.36.0 b = 9. .36..J1.210 1= 400.3.3. .JI.500 b = 9...1200mm 50.l1.1400 40.. .... .J1.1200 9..2 b = 9.s kolcacima '..36. ..042) s prirubnicama (JUS C..7.85 DN= b= R= 10= 50. 19.... ..36. 38. ..1100 mm 9... . ....1200 DN= 50..040) (JUS C.. .04I) 040.J1..1100mm 9.600 mm DN = dn= b...8 mm 200.Iuk (JUSC.36. .Iuk '.J1..1200 DN = 50..500 1= 155.2 1= 150....8 R = 110..3.051) DN = 50.Jl.155 10= 40.36.J1..2 mm 9..1400 R=250.515 10= 40. . = <h = I~ 65.3.063) Lukovi.1200 DN= b = 10.1200 b= 9.3.3. ...2 b = 9..

155 mm s prirubnicama (JUSC.36.36..2 mm R = 266.3... ......36..081) DN = 50..12oomm /j = 9. ..5 prirubnicama 'i..600 /j = 9.064) - '/.600 mm 9.JI... ..11oomm 421 .605 mm 40.3. .JL065) luk sa stopalom (JUS C... = 40.36.12oomm /j = 9.940 mm DN = SO..3..J 1.~ ~~ DN = SO. ...2mm 1= 110.JL068) DN= 50.luk (JUS C.22.22.. ... .JI...36.940 mm DN mm mm mm = SO....2 mm 1= 110. . = -llij 50.3. .1700 mm F~ .080) s prirubnicama (JUS C.1400 mm I.070) s kolcacima i prirubnicom (JUS C..3..1200mm /j = 9.3.3.1200 mm /j = 9.1145 mm . .2.072) 6 DN = 50.12oomm /j = '9.1200 mm dn = 50.. .2 mm 1= 300.luk (JUS C.= 40....071) DN= /j = R= I..1780mm Krifni komadi s kolacima (JUS C.2 1= 111.2 mm R = 110.JI.JI.JI.1200mm dn =' 50. . . .155 mm ~...2 mm 110.95 mm Odvojci s kolacima (JUSC. .. .2 mm 1= 300.600 do = 50. .1.22. DN = SO. .. ..600 mm /j = 9..

58 2.01 2.30.2 38.3 18.5 113 88.B3.617 0.5 7 7.98 3.2 37. Preporufuje se upotreba deblje tiskanih promjera.74 7.020 .8 52.5 30.888 1.5 39.187 0.5 42.5 30.18.16.5 26.2 41.5 31.5 74.5 8 10 12 14 16 18 20 22 24 25 27 28 30 31 32 35 37 38 Duljinska masa kg/m kvadr.K6.20 2. 6.21 1.8.2 25.6 12.42 5.7 22.52 6.14 3.22.5 34.0 28.JUS0.12.5 18. 7.1955) Promjeri: 5.91 Nazivna debljina mm 40 .302 0.47 2.3 22.5 35.3 72.13 1.6 47.CEUCNI POLUPROIZVODI Mase materijaIa po jedinici duljine (kglm) iIi jedinici povriine (kglm~ izraamane su s obzirom na gustoeu felika 7850 kglm3.31 7.44 8.80 4.502 0.58 10.5 39.15 1. Ce6kaiipbmavrufe valjan: ofaugli kvadrami (JUS C.1984) leslOOkutni .6 20.1 26. 422 .785 0.7 23.4 19.5 18 15. okrugli 0.85 4.14.6 14 10.32.5 50.5 28.90 1. (Za telike debljine skupine B koji se upotrebljavaju samo iznimno vidi gore navedeni standardl) - Okrugli betonski lelik (JUS C.54 2.7 78.07 8.4 46.5 16.9 15 11.9 61.62 Nazivni Duljinska masa kg/m zijev klju kvadr .5 6 6.7 33.33 1.024 .63 9.36.8 52 55 121 57 139 62 158 200 62.5 67 247 72 298 78 83 88 93 98 103 ! 'JUSi-I984J Duljinska masa kg/m 1. mm okrugli 13 9.55 5.55 8.83 5. 42 44 45 50 52 55 60 65 70 75 80 90 100 110 120 140 150 160 180 200 220 7. 10.92 6.9 16 12.74 2.25.8 65.86 3.53 1.6 22.2 15.20.4 20.260 0.40.00 2.75 4.395 0.49 4.5 49.54 J.1 Navedeni so samo telid debljine skupine A koji se obimo upotrebljavaju.86 12.1-1984) Nazivna debljina mm 5.1 26.44 3.28.6 58.222 0.04 9.347 0.55 3.

71 7.611) 23 0.5 44.6 23.888 26 0.72 6.17 4.26 3.5 15 16 17 18 19 20 Masa Promjer d mm kg/m 21 0.49 4.04 9.55 5.5 Dimeozije u zagradama upotrebljavaju se jedino u iznimnim sluCijevima.74"6 24 0.7 20.B3.83 0.62 10.2 12.54 4.785 3 11 0.7 18.07 8.54 0.2 38.2 33.9 11.950 (24) 12 25 3.B3.5 13 13.55 3.421 .9 55.8 96.Vu~eDi Okrugli vuleni lelki ~elici u ~ipkama .0 30.6 88.1984 (wfeDi u tolerancijskom polju ISO 423 .21 31 1.47 Masa kg/m 2.30 32 1.2 78.14 Masa kg/m 3.80 4.3 31.B3.00 36 2.6 15. Sesterokutni vuhni lelid .385 40 8 (19) 2.5 11 11. " Standardizirano samo u tolerancijskom podrutju ISO b 11.52 4.159 1.283 2.815 25 0.77 (15) (30) 32 16 5.92 6.0 14.0707 0.99 8.1984) i - wfeDi u tolerancijskom polju ISO b 11 (JUS C.39 33 1.5 26.1984) Promjer d mm 10 10.237 2.412 .4 16.15 7.617 22 0.0962 1.5 0.90 9.1986) wfeDi u tolerancijskom polju ISO b 11 Masa Debljina a Masa Debljina a Debljinaa mm mm mm kg/m kg/m 2 10 22 0.636 3.5 14 14.01 6 0.9 Debljina a mm 50 (55) (60) 63 (65) 70 (75) 80 100 Masa kg/m 19.2 Promjer d mm 75 80 85 90 95' 100 110 120 125 130 140 150 160 180 200 Masa kg/m.2 50.85 4.2 15.B3.98 3.441 .58 34 1.126 1.33 (27) 14 28 0.7 74. Kvadralni vuleni lelici (JUS C.7 22.5 0.72 2.411 ISO b 9 (JUS C.7 39.23 37 2.7 28.5 49.13 7. * b 11). 34.963 27 1.5 44.27 (17) (35) 7 18 36 2.91 5.JUS C.2 24.5 5 0.6 61.86 10.9 12.196 1.38 9.502 20 9 45 0.13 13 4 0.78 35 2.5 13.31 6.04 28 1.3 104 121 139 158 200 247 I' .0314 0.83 5.12 30 1.44 Promjer d mm 38 39 40 42 44 45 46 48 50 52 55 58 60 63 65 70 Masa kglm 8.5 12 12.55 7.

54 1. .51 1.53 3.53 3.57 1.75 3.40 4.95 5.88 2.B3.24 4.59 7.14 3.75 2.24 4.55 2.02 1.13 1.707 0.2 12.26 1.91 6.659 0.10 1.58 3.02 5.25 2.43 1.45 3.18 8.04 2.14 2.73 1.879 0.64 10.30 3.88 4.30 75 80 90 100 110 120 130 140 150 2.55 2.942 1.89 6.93 4.91 7.85 - 1.10 5.61 6.57 1.2 13.63 1.65 - 1.12 2.93 1.07 7.40 4. ostale su izvanredne.4 11.07 7.754 0.63 6.21 1.48 9.96 2. 424 .71 1.4 m.90 - 3. najv~: 12 m.96 2.14 7.65 2.76 1. 14 mm Duljinska masa kg/m za debljinu b mm 9 10 11 6 12 14 15 16 0.77 1.22 1.04 7.53 - 4.50 6.06 3.942 0.20 2.28 7.64 2.18 1.16 7.54 8.36 2.65 6. .26 1.981 1.75 3.14 3.59 2.65 1.65 9.95 5.12 2.16 2.40 4.77 4.2' 11.12 6.2 6.41 - - - 1# - 13 38 40 45 50 55 60 65 70 0.79 1.48 9.26 1.30 3.53 3.PIomati CeIik ~ Sirina a mm 10 5 vru~e valjan (JUSC.32 1.32 4.83 3.49 1.27 1.13 1.64 9.025-1984) Debljine 5.27 3.769 0.77 4.550 0.848 0.45 2.85 8. . .3 165 153 Debelo otisnute mase vrijede za obiajne Duljina plosnatog relika: nonnalno: 3.2 14.18 1.37 1.50 - - - 5.12 2.36 7.52 3.30 3.785 0.71 - 2.18 1.77 8.628 0.57 1.1 - - - 8.08 4.3 - 14.42 10.393 - 7 18 20 22 25 26 28 30 32 35 0.07 2.83 3.71 5.01 2.18 7.77 4.41 1.65 - 14 - 1.75 2.14 3.2 6.28 6.47 2.08 4.71 5.92 - 2.10 5.36 2.88 2.38 1.39 2.24 4.565 - - 8 - - - - 0.10 1.88 2.00 0.824 0.41 1.20 2. dimenzije.83 3.3 12.51 2.98 3.59 - - - 4.06 3.08 3.864 0.86 3.0 - - 11.36 2.86 3.20 2.38 1.0 9.54 8.51 2.42 2.42 9.42 10.36 2.79 9.589 0.8 130 12.1 13.04 2.18 4.94 3.4 11.707 0.85 4.04 1.50 10.16 8.59 5.2 11.01 3.471 0.37 1.50 1.18 5.57 3.77 5.89 11.83 1.47 2.879 1.

3 13.02 4. - - 30 32 35 38 40 45 50 55 60 65 70 75 - 3.8 13.025 .06 3.8 20.6 21.77 4.1 40.5 IS.1 17.0 9.46 4..50mm.3 30.8 15.94 3.2 55.28 - - - 5.3 31.5 18.40 4.6 20.6 - 12.0 18.5 44.79 11.50 6.77 7.6 27..5 31.3 14. 10.1 15.. 5 mm.87 7..1986): fuina a ISO .7 14.71 5.3 16.3 37.6 25. Sirold plosnati &Iik .85 9.97 7.67 3.89 6.1 5S.0 23. Plosnati &Iik s rebrom . vru~ va1jan (JUS C.9 Duljina plosnatog C!elika: normalna 3 .Vrute valjani plosnati &1ik (JUS C.lamele.5 17..8 - 3. 5.5.7 3.83 10.42 5..7 17.--.54 8. .6 12.3 IS. 1.za lisnate opruge. 80mm.59 2.4 35.27 - 17 35 40 50 -.42 10.7 15.3 39.2 23.4 m.50mm.9 2S.1966): Vuleni plosnati lelik (JUS C.85 5. .S 21.0 - 130 140 150 15.B3. 5 .0 - - - - 15.S9 6.120 mm.0 mm.7 47.1960): lirina a debljina b H1adno valjiIM &1ilne /rake (JUS C.18 10.. 1250mm. duljina I 2.6 29.1 9. ..3 16. . vru~ va1jan (JUS C.89 11.83 10.4 - - 22. vru~ va1jan (JUS C.B3.7 16.12 4.7 12. 12m.30 5. 0.. .24 4..S30 .3 12.0 25.6 23.1986): lirinaa debljinab fuina a debljinab 60.96 4.190 mm.0 12.07 7.B3..1 2S.SS0 .7 19.07 7.08.S 14.6 23.6 14.S 13.28 5. maksimaina 12 m.2 9.0 13.42 10.0 16.36 16 22 25 26 28 20 2.-.B3.0 47. .0 27. I.14 3.5 17.2 22. 16mm.B3.0 20.95 - - 9.48 9.02 5.4 34.1984) .-.3 43. debljina b 40.4 22.02 6.16 8.6 25.7 - - - 8.1 15.1 18..SI l1.42 l1.77 4.6 11.5 33.B3.48 7.91 7.65 7.53 3. do 600 mm..24 8.030 .1967): .07 8.3 16.52 3.5 10..47 4..65 8.6 7. 10.8 51..S 8.031.4 35.28 6.64 10. 425 fuina a debljina b Tralauti (obrulni) lelik..8 19.71 5.77 5..0 14.--Sirina a mm Duljinska masa kg/m za debljinu b mm 20 25 30 18 15 2.7 17.4 15.8 14.0 - 11.431 .0 80 90 100 110 120 9.7 17.65 6.8 13.

76 0.7 8.48 0.18 0.2 4.37 0.18 1.0 2.2 2.8 5.111 - d I I i Stati~ke veliane: I moment tromosti plohe W moment otpora i - .83 14.88 1.7 9.32 2.79 7.25 4.12 1.56 1.6 1.61 4.47 4.18 1.91 1.45 0.0 14.16 10.6 17.86 2.5 12.57 3.04 1.8 7.01 8.45 1.24 1.22 3.35 1.7 4.1 kutni profili 1962) (JUS C.= Wy 0. masa kg/m Stati~ke veli~ine e (" = Iy I 1()4 mm4 I I.05 3.8 7.B3.43 3.6 5.3 0.24 (= cm3) 0.6 10.96 11.31 0.28 mm 3.101 - (JUS C.7 6.38 3.43 12.8 9.B3.CeUmi kutni proIDi Jednakokracni kutni profili 1962) - vruee valjani Raznokracni :.42 2.28 0.97 3.7 4. 431! kutni profili Oznaka Presjek S mm2 I --rbXbXd mm 20X20X3 25 X 25 X 3 25 X 25 X 4 30 X 30 X 3 Dulj.80 2.4 1.18 2.polumjer - tromosti mjere Konstrukcijske Jednakokracni .7 5.24 7.77 4..95 (= cm4) 0.7 30X30X4 30X 30X 5 35x 35"x4 40X40X4 4OX4OX5 45X45X 5 50 X 50 X 5 50 X 50 X 6 55 X 55 X 6 112 142 185 174 227 278 267 308 379 430 480 569 631 6.88 1.57 0.61 0. I w.91 2.86 1.8 15.vidi str.30 0..15 0.41 8.8 7.36 1.9 1.3 426 .48 11.39 7.58 0.78 2.40 0.70 0.7 5.81 9.40 1()3 mm3 I Wo I i - 0 mm 0.10 2..59 5.0 0.0 11.65 0.

9 42.5 200 X 200 X 18 6910 54.3 64.0 21..3 121 133 m.3 22.5 46.88 7.9 45.1 39.03 75X 75X 10 1410 lI.1 29.4 25.2 18.0 24.66 80X 80X 10 1510 ll.2 150X 150X 14 4030 31.4 18.4 49.2 29.4 72.lednakokracni Oznaka kutni pro/ili (nastavak) I sjek s bxbxd mm2 IT!m 691 5.1 35.6 1l0x 1l0x 12 2510 19.7 2540 19.2 140x 140x 14 3720 29.2 160X 160X 17 5180 40.4 12.5 33.6 108 162 181 3.6 34.7 7.3 L Pre.5 23.8 29.59 13.5 33.2 56.29 6.3 78.15 .3 39.2 40.5 12.0 22.6 15.6 130 X 130 X 14 3470 27.6 22.9 44.42 60X 60x 6 903 7.25 15.6 17.09 60X 60X 8 870 6.9 80X 80x 12 1790 14.4 31.4 29.1 42.1 13.7 55.4 26.7 20.7 18. masa kg/m 10" Staticke velicine mm \ Ix =(= cm4) e Iy I 16.4 58.7 95.Dulj.0 II '\ li I! Normalne duljine jednakokracnih kutnih profila: 3.0 47.3 15.3 130 x 130 X 12 3000 23.6 5.8 29. 427 17.5 9.9 71.2 90X 90X II 1870 14.3' 27.0 22.4 29.5 21.6 15..1 33.5 21.31 13.1I 14.6 24.2 78.3 78.2 28.5 27.1 100x 100x 12 2270 17.2 140X 140X 16 4220 33.O 13.4 21.4 42.3 31.6 8.5 10.3 87.43 10.6 lI.7 55.1 90X 90X 9 1550 12.6 21.2 69.8 57.7 31.7 200 X 200 X 16 6180 48.34 75 X 75 X 8 1150 9.4 37.7 lOOX 100X 10 1920 15.43 12.8 1I0x 1I0x 10 2120 16.95 1I.6 35.7 29.1 73.2 88.0 30.9 43.6 116 140 162 194 223 282 318 347 391 453 506 943 1050 103 mm] IWx= (= cm3) Wyl W I mm i 5.1 22.7 26.6 6.6 58.6 9.9 15.4 25.5 19.18 8.5 23.84 lI.9 120Xl20XlI 120X 120X 13 2970 23.7 39.2 98.7 42.6 23.7 4.5 19.l 80X 80X 8 1230 9.4 29.8 17.1 25.4 52.27 12.2 30.4 36.5 102 116 138 177 207 239 280 341 394 472 540 692 775 845 949 1100 1230 2340 2600 I mm4 9.4 71.2 40.4 24.3 86.83 65 X 65 X 7 940 7.5 19.3 13.55 14.6 150X 150X 16 4570 35.3 37.5 18.0 58.38 70X 70x 7 70X 70X 9 1190 9.9 160x 160X 15 4610 36.0 50.9 17.

5 43. sjek masa S kg/m mm2 142 185 172 287 Staticke velicine Ix ex mm I ey I 104mm4 (= cm4) 1.82 60X 90X 8 1140 8.31 8.17 5.4 12.8 25.1 20.4 10.41 40X 80x 6 50 X 65 X 5 554 4.9 34.1 54.9 15.3 41.9 14.6 31.61 7.4 65X130Xl0 1860 14.45 10.3 2..9 23.74 2.7 14.52 11.4 22.1 23.0 40.81 1.12 8.7 55.5 80X 120X 8 1550 12.31 6.7 39.32 5.8 90X 130 X 10 2120 16.4 19.18 4.9 12.2 19.ll 9.0 25.7 46.6 90 X 130 X 12 2510 19.29 0.91 4. 428 .3 21.79 8.62 0.S 8.0 20.44 3.0 14.1 46.02 2.96 65X 80X 8 1100 8.1 114 141 165 198 232 247 282 I Iy I Wx 103mm3 (= cm3) 0.4 10.7 20.8 98.2 16.Raznokracni kutni profili Oznaka L bXhXd mm 20X 20X 20X 30 X 30X 30X 40X 45 X 3 4 3 4 PreDulj.9 71.41 9.S 21.9 24.1 29.0 5..2 80X 120X 10 1910 15.8 Norma1ne duljine raznokracnih kutnih profila: 3.1 65X 100 X 11 1710 13.35 14.5 38.2 21.79 5.2 68.6 48.39 11.1 55 X 75X 7 866 6.03 5.25 14.3 18.0 141 47.5 20.0 100X150X12 2870 22.1 28.1 141 167 321 276 226 276323 358 420 552 650 1440 1650 0.7 15.4 25.97 50 X 100 X 10 1410 11.3 36.73 5.5 40.3 36.0 54.6 16.07 7.2 111 128 0.4 4.59 2.9 1.0 48.6 24.55 0.4 40X 60X 5 479 3.2 9.14 689 5.08 1.05 6.25 1.2 20.76 40X 60X 6 568 4.5 28.7 17.46 40X 60X 7 655 5.2 15.35 50 X 65 X 7 760 5.59 11.1 20.11 6.38 0.0 16.47 2.44 0.0 10.4 21.11 7.1 64.7 12.6 7.7 13.8 30.66 65X 100X 9 1420 11.0 44.9 27.0 80X 120X 12 2270 17.91 2.78 17.S 68.9 70.8 33.3 1.3 33.7 100X150Xl0 2420 19.4 31.S 14.8 23.30 0.8 19.1 40.S 48.0 21.25 5.7 11.99 22.6 100 X 200 X 12 3480 27.6 75 X 130 X 8 1590 12.3 80.2 23.1 I Wy I.38 2.3 100 X 200 X 14 4030 31.80 60X 90X 6 869 6.3 38.8 42.4 40.7 92.7 13.3 71.6 9.8 5.6 34.2 19.0 24. 15 m.4 24.1 31.

4 116 150 191 245 300 371 448 535 11.3 364 43. "" .6 1700 13.S 16.9 5330 41.4 4230 33.2 14.8 2800 22.0 17.5 10..1 14.. Treba se kloniti dimenzija u zagradama.3 1350 114 1910 148 2690 197 248 317 399 495 17.3 6280 27.3 3600 25. 431! Statike veliine e Ix ly 1()4 mm4 .0 2400 18. 15 Dimenzije mm Presjek s mm2 .5 8 8.6 47.4 19.4 ( = cm4) ( Wx = cm3) I Wy 57.3 3740 29.5 9.2 20. 0 .7 57.4 2040 16.7 5. -'" .2 4830 37.5 18.09 1100 8.5 8 11 8.141 Stati~ke veli~ine: 1962) W I moment tromosti moment otpora tromosti: ix plohe Polumjer = VI.5 '5 Cl I 1()3mm3 I C 6.7 86.36 41.0 8030 23'614820 ...5 IS.0 33.5 9 12.6 39.7 925 85.07 26.B3.3 22.8 22.49 60.CelibJi profili vruce valjani (JUS C.4 27.)A iy= VIy/A Konstrukcijske mjere - vidi str.4 206 29.5 8 10 12 14 16 18 20 (22) 24 26 (28) 30 65 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 42 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 7.64 1350 10.2 8.8 5880 46. 429 . 15m.1 21.2 67.0 3220 25.2 mI 14.S 6.5 7 9 7 10 7.1 106 19.2 605 62.8 18.5 11.S 14.5 6 6 903 7. Normalne duljine ~Ii~nih profila [: 4.5 13 10 14 10 15 10 16 5..

6 77.8 7.2 143 13.9 90 7.2 10700 84.2 16. 782 923 1090 1250 1460 Treba se kloniti dimenzija u zagradama.8 26..2 54..0 6910 54.15 m.2 84.9 6110 48.41 10.3 18.B3.2 13.6 758 5.1 4610 38.95 1060 8.0 11 800 92.7 8.2 1830 14.9 3350 26.4 2280 17.3 3960 31.5 98 8..3 117 162 221 288 364 451 555 674 818 975 1160 (= cm3) 19.0 61.8 171 328 573 935 1450 2140 3060 -.1 5.2 72.7 81.1 106 8.7 .2 17.3 12.1 9710 76.3 82 6. 4250 5740 7590 9800 12510 15700 19610 24010 29210 6.8 19.2 21..8 131 11.4 114 131 149 42 50 58 66 3.5 21.32 1420 11.7 51.3 19.3 12.1 vruce valjani (JUS C.13I Staticke velicine: d I W - - moment tromosti plohe moment otpora tromosti: Polumjer i" = VI.2 5340 41.6 9.88 7.1 14.2 7780 61.. 74 6.9 6. ..2 54.5 5.4 119 10.5 20.1 15.CeliCni pro61i I 1962) b :.5 10. 431! .7 14.9 4.1 125 10.5 34.0 149 13.7 98.1 8680 68.4 11.7 81.7 155 14.7 113 9.00 4. T os c N 0 os -'" Dimenzije mm t Presjek S mm2 masa kg/m Dulj.4 ./A iy = VIy/A Konstrukcijske mjere - vidi str.0 33.9 117 161 214 278 354 442 543 653 3.9 2790 21.5 137 12.5 35.. Normalne duljine eelicnih profila I: 4. 430 . Staticke velicine I" Iy IO"mm4 I Wy W" 103mm3 I I 8 10 12 14 16 18 20 (22) 24 26 (28) 30 (32) 34 (36) (38) 40 h I 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 bid I (= cm4) 5.1 41.

4 11 11 13 13 17 17 8. h h 20 12 do max.4 75 80 90 40 45 50 60 70 80 90 95 105 - 23 23 25 40 45 50 55 60 65 22 25 30 30 35 35 - 100 110 120 130 140 150 45 45 50 50 50 50 25 25 25 25 28 28 <:11 H I 70 40 21 21 160 200 60 60 115 28 150 28 I te/icni pro/ili C b 42 C 25 25 30 30 35 35 40 do max.4 11 11 13 13 13 17 hi 59 75 92 109 125 142 159 176 192 b 113 119 125 131 137 143 149 155 C 60 62 64 70 74 76 82 86 do max. b 25 " 15 17 18 30 35 - - 4.4 6. 6. C.4 8. 17 17 21 21 21 23 23 23 hI 208 225 241 258 274 290 306 323 22 28 32 34 40 44 48 52 56 431 . C2 max. 23 23 25 25 25 25 hI 151 167 184 200 216 222 cl I 45 'F 'I 1.3 6. 33 46 64 82 98 115 133 b 75 80 85 90 95 100 C 40 45 45 50 50 55 do max. - c. C." ii 1I 50 55 60 65 70 te/icni profili I b 42 50 58 66 74 82 90 98 106 C do max.Konstrakcijske mjere celimih profila (po DIN 997) Sve mjere u mm te/icni kutni pro/ili b b do C. 11 13 13 17 17 21 21 h.

ZeljezniCke

traCoice (duljinske (JUS C.K1.021

mase vece od 20 kg/m) - 1963)

Oznaka tipa tracnice 22 45 49

Dulj. masa kg/m 22,12 45,44 49,43

Presjek S mm' 2818 5784 6297

Moment tromosti Ix 104 mm4 (= cm4) 375,5 1552 I 819

Momenl olpora W 103 mm3 t= cm3) 73.6 215 240

Tip 22

Ttp '5

~ ~

~ g

J Tip'9 432 L

Ce6Coi limovi

CeliCnidebeli limovi (JUS C.B4.110 - 1972)
Dcbljina u skoko400) . . . 700 vUnapo 5 ... 7 0,5 mm " skokovUn mm po 20 mm 7)...301 30) .. . 50 2 !DID " skokovUn 50) .. . 60 3 mm 5 mm po 50 mm 60) ... mm SiriDamm
700) . . . 1500 1500) . . . 300

Duljina mm .. .6000 6000) . . .

u skokovima po 50 mm" u skokovUna skokovUn skokovUna u skokovUna po 100 mm po 500 mm po 1000 mm po 100 mm

Celicni osrednji limovi (JUS C.B4.111 - 1956) Debljina 3, 3,5 4, 4,5 4,75 mm .. . 1200... 1450... 1700mm Sirina Duljina . . . 4000. . . 5000. . . 6000 . . . 7000 mm Trgova/!ki formati 1000 x 2000mm 1250 x 2500 mm Celicni tanki limovi (JUS C.B4.112 - 1962 in 113 - 1978) Debljina 0,4. . .0,8 mm u razmaku po 0,05 mm 0,9 .. .1,1 mmu razmakupo 0,1 mm 1,25. . .2,75 mm u razmaku po 0,25 mm Sirina 550. . .600, 750. . . 1000, 1100, 1200 mm Duljina 1500...2000,2250,2500,3000 mm Plo!na masa celicnih limova
DcbIjina mm 0,40 0,45 0,50 0,55 0,60 0,65 0,70 0,75 0,80 0,85 0,90 0,95 1,00 1,25 1,50 1.75 Plmna masa kglm2 3,14 3,53 3,93 4,32 4,71 5,10 5,50 5,89 6,28 6,67 7,07 7,46 7,85 9,81 11,78 13.74 DcbIjina mm 2,00 2,25 2,50 2,75 3,00 3,25 3,50 4,0 4,5 5,0 5,5 6,0 6,5 7,0 7,5 8.0 Plona masa kglm2 15,70 17,66 19,63 21,59 23,55 25,51 27,48 31,40 35,32 39,25 43,18 47,10 51,03 54,95 58,88 62.80 DcbIjina mm 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 Plona masa kglm2 70,65 78,50 86,35 94,20 102,0 109,9 117,8 125,6 133,4 141,3 149,2 157,0 164,8 172,7 180,6 188.4 DcbIjina mm 25 26 27 28 29 30 32 34 36 38 40 42 44 46 48 50 Plmna masa kglm2 196,2 204,1 211,9 219,8 227,6 235,5 251,2 266,9 282,6 298,3 31'4,0 329,7 345,4 361,1 376,8 392.5

.1

Pocincani lim (JUS C.B4.081 - 1984) Debljina 0,45. . .4 mm; §irina 1000 mm; duljina 2000 (2500) mm.
29
~

Strojarski prirutnik

433

Celime

beSavne cijevi (ISO)

Materijal cijevi: celik C. 0000 (JUS celik C. 1212(JUS celik C. 1213(JUS celik C. 1402(JUS eelik C. 3100 (JUS
Nazivni promjer mm 10 Vanjski Debljina promjer slijenke mm mm 16 17,2 1,8 1,8

C.B5.226 C.B5.122 C.B5.123 C.B5.124 C.B5.125 Dulj. masa kg/m

1968) 1968) 1968) 1968) 1968)
Nazivni tlak (bar) C. 14021 C. 3100 100 100 100 100

C.OOOO C. 12121 C. 1213 100 25 100 0,632 100 25 100 - 0,688

-

15 20 25

-

32
40

20 21,3 25 26,9 30 33,7 38 42,4
44,5 48,3

2,0 2,0 2,0 2,3 2,6 2,6 2,6 2,6
2,6 2,6

0,890 0,962 1,13 - 1,41 1,77 - 2,01 2,29 2,57
2,70 2,95

-

25 25 25 25 25 25 25 25
25 25

I---

100 100 100 100 100 100 100 100

-

100 100 100 100 100 100 100
100 100

-

100 100 100 100 100 100 100
100 100

-

100 100 100 100 100 100 100
100 100

100 100

100 - 100 - 100 -,100 100 80
100

50 65

57 60,3 76,1

2,9 2,9 2,9 3,2

3,90 5,28 5,80

25 25 25

100 100

80

88,9

3,6
3,2 3,6

6,49
6,81 7,63

100

108

4,0
3,6 4,0

8,43
9,33 10,3

25 25

-

-

80

100 100 100

100 64

-

-

100 100 100

-

100

80

80

80
100

100
80
100

100
80 100

100

4,5 5,0

11,4 12,7

-

64

-

80

100

-

-

-

434

(:elicne belavne Nazi~ni promJer mm Vanjs,ki D~~ljina promJer stlJenke mm I mm . 3,6 Dulj. masa kg/m . 9,90

cijevi (nastavak) Nazivni tlak (bar)

"

I

,

C.ooooC. 12121C. 12131C. 1402/ C.3100 I
25

,

lOO

114,3

4,0 4,5 5,0

11,0 12,1 13,5

-

40

-

80
I

64 80 lOO

80
I

I

100

100

lOO

-'~'~I2.82S~
133

'~I---SOllOO
64 80 lOO 80 . lOO 80 40
I

125 1-1
139,7

4,5 5,0 5,6 . 6,3
4,0 4,5

14,2 15,8 17,6 19,8
13,5 14,9

80
lOO

lOO

40 64

lOO

5,0 5,6 6,3 5,0 5,6 6,3
4,5 5,0 5,6 6,3

. 16,6 18,5 20,8 19,0 21,1 23,8
18,1 20,1 22,4 25,3

-

25

-

80 lOO 64 80 lOO

-

80
1

80
lOO

1

-1-'---:t,S17,12S~~
159

---S0 '---SO
I

lOO

1

lOO

150 I-I~~~~
168,3

-

40

64 80 lOO
I

-

25

25

-

40 64 80
.
I

-

I

80 lOO

80

--~~~~I~,-,(175).1193,7 -'-1-1-1_1-1_1-1-

1s,4...8,825...40,
6,0" 6,3 31,1 32,6

-

40

40

200 I 216.. I 7,1 8,0

36,6 41,0
45,0 50,8

64

..
;.

.

-

8,8 10,0

-

-

80

80 lOO

64
I

80
I

80
lOO

lOO

I

lOO

Nazivni promjer 175 mm JUS ne preporublje. Dimenzije nisu prema ISO. 435

Celicne be!avne cijevi (nastavak) Debljina promjer promjer stijenke mm mm NazivniI Vanjski mm Dulj. masa kg/m Nazivni tlak (bar)
1 C,OOOOC,12121 C,I213 I.C,1402 1 C.3100

200

219,1

5,9 6,3 7,1

31,0 33,2 37,2

25

S,O
S,S 10,0 6,3 7,1

41,S
45,4 51,6 40,6 45,6

-

267

25

-

40

-

40

-

64

SO

- 100
40

SO

-

-

64 SO

SO 100

100

100

-

40 64

-

-

S,O S,S 10,0 7,1 S,O

250

-

11,0 69,7 6,3 41,6
46,7 52,1
57,1 273 S,

50,9 55,S 63,4

25

-

-

40

SO

-

64 SO

100 40

-

10,0 11,0

-

31S* 300 -

12;5 SO,9
7,5* S,O S,S 10,0 11,0 12,5 14,2 7,1 S,O
S,S

64,9 71,4

16

-

64 SO 100 40

SO 100

100

-

-

- -

-

-

40
64 SO

-

SO

I

64

64
SO

-

SO

-

100
I~

100

64 SO

57,4 61,2 67,1 76,0 S3,3 94,2 -106 55,6 62,1
6S,l

100 40

100 40 SO 100 40

-

-

40
SO

SO

100

-

100 -

-

- 100

40

-

16

-

40

323,9

10,0 11,0 12,5

14,2 109

77,4 S5,3 96,7

-

-

-

-

64
SO

SO

SO

-

100

-

100 -

100

SO

-

100

-

-

* Dimenzije nisu po ISO. 436

.;.."IIi

telicne Nazivni promjer mm Vanjski Debljina promjer stijenke mm I mm

besavne cijevi (nastavak)

Doli.
I

I

.
355,6

.

8,0 8,8
10,0

Nazivni tlak (bar) masa kg/m ' C.OOOOC.12121 I C.1213~C.I402' C.3100 40 64 68,3 1~ I 40 40 74,9 80
85,2

-

-

-

I

80

I

100

I

11,0

93,9

-

-

80 100 100

12,5 14,2 16,0
350 1-1

107 120 133 70,8 77,7
88,3 97,3

80 100 40 40

40

1

8,0 8,8
368 10,0 11,0

16

-

80 100

64
80 100

64 80
100

,

80 100

12,5 14,2 16,0

110 124 138
97,8 108 122 138

-'-'
406,4

S:S
10,0 11,0

85'916~~ -

4()

I

12,5 14,2

-

80

-

-

-

I

64
I

80 100

80 100

80 100

400 I~I

17,5 168
10,0
11,0

16

100
40

40

101
111

--

40
64
I

80
100

-

80 100

64 80 100

419

12,5 14,2 16,0 17,5
12,5 14,2 16,0 17,5 20,0
22,2

126 142 158 173
154 173 193 211 241
266

80 100

-'-'Il.0135
500 508

J04040I
64 80 100 80

;W80 100

40 64 100

I -

I

100

Od pojedinih vrsta eelika je ozn~ nazivni tlak.

dolaze U obzir cijevi onih dimenzija za koje 437

..

--

Predme

Celieue cijeYi

~

vub:ne ill hladno vaIjane (JUS C.BS.2S0 - 1983)

LW
Vanjski promjer D mm 10 12 16

+
"

.

Polami moment tromosti

1p = 21x Wp= 2 Wx
Moment Moment tromosti otpora W Ix 10' mm' (= cm') 10' mm' (= cm') 0,028 98 0,057 96 0,037 30 0,074 60 0,052 0,069 0,133 0,181 0,219 70 58 1 5 9 0,087 0,116 0,166 0,226 0,274 0,215 0,296 0,363 0,270 0,375 0,463 0,536 0,596 0,331 0,463 0,576 0,672 0,752 0,435 0,614 0,770 0,905 1,022 0,552 0,785 0,992 1,174 1,334 83 0 4 9 9 I 3 0 I 4 7 9 8 4 8 9 7 9 0 1 2 6 9 7 I

x Polami moment otpora
Presjek S mmz 28,3 40,0 34,S 49,S 47,1 68,3 88,0 53,4 77,7 100,5 59,7 87,2 113,1 137,4 160,2 66,0 96,6 125,7 153,1 179,1 75,4 110,7 144,5 176,7 207,3 84,8 124,8 163,4 200,3 235,6 Duljinska masa s mm 1 1,5 1 1,5 I 1,5 2 1 1,5 2 1 1,5 2 2,5 3 I 1,5 2 2,5 3 1 1,5 2 2,5 3 1 1,5 2 "2,5 3

Debljina

m,
kg/m 0,222 0,314 0,271 0,388 0,370 0,536 0,690 0,419 0,610 0,789 0,468 0,684 0,888 1,079 1,258 0,518 0,758 . 0,986 1,202 1,406 0,592 0,869 1,134 1,387 1,627 0,666 0,980 1,282 1,572 1,849

18

0,193 6 0,266 8 0,326 7 0,270 0,375 0,463 0,536 0,596 0,364 0,510 0,634 0,739 0,828 0,543 0,767 0,962 1,132 1,278 I 4 7 9 8 5 2 6 9 2 8 6 8

20

22

25

28

0,774 0 1,100 1,389 1,644 1,867

438

Precime

eeliCne

dJeYi

wrene Vanjski promjer D mm Debljina s mm 1 1,5 2 2,5 3 1 1,5 2 2,5 3 1 1,5 2 2,5 3 4 1 1,5 2 2,5 3 4 1 1,5 2 2,5 3 4 1,5 2 2,5 3 4 1,5 2 2,5 3 4

30

32

35

38

ill hladno valjane (nastavak) Moment Moment Prcsjek Duljinska masa tromosti °tPOra S m, I" W" mm1 kgfm 10' mm' (= cm') 10' mm>(= cm') 91,1 0,715 0,958 9 0,639 3 134,3 1,054 1,367 0,911 3 175,9 1,381 1,733 1,155 1,695 2,059 216,0 1,373 254,5 1,997 2,347 1,565 97,4 0,764 1,171 0,731 9 143,7 1,128 1,675 1,047 188,5 2,130 1,480 1,331 231,7 2,538 1,586 1,819 273,3 2,145 2,904 1,815 106,8 0,838 1,545 0,882 9 2,219 157,9 1,239 1,268 207,3 1,627 2,833 1,619 2,003 255,2 3;390 1,937 301,6 2,225 2,367 3,894 389,5 3,058 4,757 2,718 0,912 1,991 1,048 116,2 2,869 1,510 172,0 1,350 1,935 226,2 1,776 3,676 278,8 4,414 2,323 2,189 329,9 2,589 5,088 2,678 427,2 3,354 6,259 3,294 122,5 181,4 238,8 294,5 348,7 452,4 205,0 270,2 333,8 395,8 515,2 228,5 301,6 373,1 443,0 578,0 0,962 1,424 1,874 2,312 2,737 3,551 1,609 2,121 2,620 3,107 4,044 1,794 2,367 2,929 3,477 4,537 2,331 3,367 4,322 5,200 6,007 7,419 4,854 6,258 7,563 8,773 10,929 6,727 8,701 10,551 12,281 15,405 1,166 1,684 2,161 2,600 3,004 3,710 2,157 2,781 3,361 3,899 4,857 2,691 3,480 4,220 4,912 6,162

40

45

50

439

weene Vanjski promjer D mm Debljina s mm 1,5 2 2,5 3 4 1,5 2 2,5 3 .4 1,5 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4

56

63

Predme ceUene djevi iIi hladno valjane (nastavak) Moment Moment Presjek Duljinska masa tromosti otpora S ml 1% W% mm' 10' mm' (= cm') 10' mm' (= cm') kg/m 256,8 2.016 9,543 3,408 339,3 2,663 12,384 4,423 15.066 420,2 3,298 5,381 499,5 3,921 17.595 6,284 653,5 5.129 22.217 7,935 2,275 13.710 289,8 4,352 383,3 3,009 17.846 5,665 475.2 3,730 21,777 6,913 565,5 4,439 25.510 8,098 741.4 5,820 32,409 10,289 322,8 427.3 530,1 631.5 829,4 369,9 490,1 608,7 725,7 955,0 552.9 687.2 820,0 1080,7 615.8 765,8 914,2 1206,4 678,6 844,3 1008,5 1332,0 741.4 922,8 1102,7 1457,7 2,534 3,354 4,161 4,957 6,511 2,904 3.847 4.778 5,697 7,497 4,340 5,395 6,436 8,483 4,833 6,012 7,176 9,470 5,327 6.628 7,916 10,456 5,820 7,244 8,656. 11,443 18.942 24,717 30,235 35,504 45,326 28,505 37.296 45.746 53,866 69.145 53.550 65.823 77.670 100,127 73,952 91,054 107.624 139,215 98,971 122,028 144,435 187,351 129,080 159,334 188,809 245,476 5,412 7,062 8,639 10,144 12,950 7.126 9.324 11.437 13,467 17.286 11,900 14,627 17,260 22,250 14,790 18.211 21.525 27,843 17.995 22,187 26,261 34,064 21.513 26.556 31.468 40,913

70

1,5 .

80

90

100

110

120

440

Ce6me cijevi za cijevni oavoj Celilne cijevi propisanih mehanilkih svojstava (JUS C.B5.222 - 1968) Nazivni promjer mm col" 1/8 Vanjski promjer mm 10,2 1...50 debljina stijenke mm dulj. masa kg/m Nazivni tIak (bar) 80 debljina stijenke mm dulj. masa kg/m 100 debljina stijenke mm dulj. masa kg/m

13,5 10 17,2 15 21,3 20 26,9 25 1 33,7 32 1 1/4 42,4 40 1 1/2 48,3 SO 2 60,3. 65 21/2 76,1 80 3 88,9 100 4 114,3 125 5 139,7
150 6 165,1

.8

6

-

1/4 3/8 1/2 3/4

-

.

17,8 21,2

-

-

-

-

5,4 5,4

2,65 2,9

0,493 0,769

5,4
7,1 8,0

-

-

14,4
23,3 30,9

2,9 3,25 3,25 4,05 4,05 4,05 4,50 4,50 4,85 6,3
8,0 8,8

1,02 1,45 1,9 2,97 3,84 4,43 6,17 7,90 10,1 16,8
25,9 33,8

Celilne cijevi bez propisanih mehanilkih Nazivni promjer col mm 6 8 10 15 20 25 32 40 SO 65 80 100 125 150 1/8 1/4 3/8 1/2 3/4 1 1 1/4 1 1/2 2 21/2 3 4 5 6 Vanjski . promjer mm 10,2 13.5 17,2 21,3 26,9 33.7 42,4 48,3 60,3 76,1 88,9 114,3 139,7 165,1 debljina stijenke mm 2,0 2,35 2,35 2,65 2,65 3,25 3,25 3,25 3,65 3,65 4,05 4,5 4.85 4.85

svojstava (JUS C.B5.225 - 1968) Teke cijevi debljina stijenke mm 2,65 2,9 2,9 3,25 3,25 4,05 4,05 4,05 4,5 4,5 4,85 5,4 5,4 5.4 dulj. masa kg/m 0,493 0,769 1,02 1,45 1,90 2,97 3,84 4,43 6,17 7,90 10,1 14,4 17.8 21.8 dulj. masa kg/m 0,407 0,650 0,852 1,22 1,58 2,44 3,14 3,61 5,10 6,51 8,47 12,1 16.2 19,2

Polutdke cijevi

" Nap~tena stara oznaka. 441

Ceuma iica OkruglDVuCelUl &licna lico (JUS C.B6.110 - 1982)
Nazivni promjer mm 0,1 0.12 0,14 0,16 0,18 0,2 0,22 0,24 0,26 0,28 0,31 0,34 0,37 0,4 0,45 0,5 0,55 0,6 0,7 0,8 0,9
.

Tolerancija mm :t 0,005 :t 0,01

Presjek mm2 0,00785 0,0113 0,0154 0,0201 0,0254 0,0314 0,0380 0,0452 0,0531 0,0616 0,0755 0,0908 0,108 0,126 0,159 0,196 0,238 0,283 0,385 0,503 0,636 0,785 0,950 1,13 1,33

Dulj. masa kglkm 0.0617 0,0888 0,121 0,158 0,200 0,247 0,298 0,355 0,417 0,483 0,592 0,713 0,844 0,986 1,25 1,54 1,87 2,22 3,02 3,95 4,99 6,17 7,46 8,88 10,4

Nazivni promjer mm 1,4 1,6 1,8 2 2,2 2,5 2,8 3,1 3,4 3,8 4 4,2 4,6 5 5,5 6 6,5 7 8 9 10 11 12 13 14

Tolerancija mm :t 0.04 :t 0,06

Presjek mm2 1,54 2,01 2,54 3,14 3,80 4,91 6,16 7,55 9,08 11,3 12,6 13,9 16,6 19,6 23,8 28,3 33,2 38,5 50,3 63,6 78,5 95 113 133 154

Dulj. masa kgIkm 12,1 15,8 20,0 24,7 29,8 38,5 48,3 59,2 71,3 89 99 109 130 154 187 222 260 302 395 499 617 746 888 1040 1210

:t 0,08

:t 0,015

:t 0,02

:to,IO

1

:t 0,03

I'-I 1,2 1,3 :to,04

:to,15

*
I

I'

OkruglD

vueelUl celiCna lica od malougljiCnog

celika za posebne

svrhe

(JUS

C.B6.011 - 1980) Nazivni promjer 0,1. . . 14 mm. OkruglD &liCnalica, VuCelUl bruIelUlu tolerancijskom polju ISO h 11 ili (JUS C.B6.111- 1982): Nazivni promjer 1...9,8 mm

442

(

3..::-. . .
"';

::.,/ \

:..:- \ .: ,./ t" v .' ..{ :--:..,..1...........

.
Celi\!na
..,-~{:.'(._~:~.-.,\ ,

eelima

uiad

za opCe svrhe

uiad

bez

jezgre

-r),
'.:

i

Diad bez jezgre (srZi) je spletena od Zica istog promjera. Oko srediAnjeZice sukano je u prvom
sloju 6 ill u drugome 12, ill joA u treeem 18 Zica.. Sukanje prvog sloja moZe biti desno (tj. nonnalno) ill lijevo. S~anje u.slije~~ slojevima uvijekje suprotno sukanJu u sloJu pOJe toga.

;:"", ,:<

Zice za uZad bez jezgre su od relika nazivne vla\!ne \!vrstoee Rm

= 1570 ili 1770 N/mm2

Zice mogu biti gole ili pocin\!ane.

Uie 1 x 7 (JUS C.H1.060 - 1982); Izvedba Dieta: 1 + 6 Zica DZe se sastoji od sedam Zica od kojih je §est ovijeno oko sredi§nje Zice. PrekidDa sUa Fr rafuoska, FmiD Dajmaoja Nazivoi Duljioska pri DaziVDoj toQ Hca promjer masa uteta Rm 1570 N/mmz Rm = 1770 N/mmz FmiD d FmiD Fr Fr ml kN kN kN mm kN kg/m

-

-

I1 .11 " I

=

0,6 0,8 1 1,5 2 2,5 3 3,5 4 4,5 5 6 7 8 9 10 12 14 16

0,00181 0,003 21 0,005 02 0,011 3 0,020 1 0,031 4 0,045 2 0,061 5 0,080 3 0,102 0,126 0,181 0,246 0,321 0,407 0,502 0,723 0,984 1,29

0,342 0,608 0,950 2,14 3,80 5,93 8,55 11,6 15,2 19,2 23,7 34,2 46,5 60,8 76,9 95,0 137 186 243

0,308 0,547 0,855 1,92 3,42 5,34 7,69 10,5 13,7 17,3 21,4 30,8 41,9 54,7 69,2 85,5 123 167 219

0,385 0,685 1,07 2,41 4,28 6,69 9,63 13,1 17,1 21,7 26,8 38,5 52,4 68,5 86,7 107 154 210 274

0,347 0,617 0,963 2,17 3,85 6,02 8,67 11,8 15,4 19,5 24,1 34,7 47,2 61,7 78,0 96,3 139 189 247

'I J I

443

Vie 1 x 19 (JUS C.H1.061 - 1982) U~ se sastojiod 19 (1 + 6 + 12) fica od kojihje oko sredi§njefiee ovijeno u prvom sloju 6 fica, a u drugom 12 fica.
Nazivni promjer u!eta d mm 1, 1,5 2 2,5 3 3,5 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 Fr Duljinska mass m( kg/m 0,004 95 0,011 1 0,019 8 0,031 0 0,044 6 0,060 7 0,079 3 0,124 0,178 0,243 0,317 0,401 0,495 0,599 0,713 0,837 0,971 1,11 1,27 1,43 1,61 1,79 1,98 2,18 2,40 2,62 2,85 3,10 Rm Fr -kN 0,937 2,11 3,75 5,86 8,43 11,5 15,0 23,4 33,7 45,9 60,0 75,9 93,7 113 135 158 184 211 240 271 304 338 375 413 454 496 540 586

- rabmska, Fmin- oajmanja
pri nazivnoj tYrstoa fica Rm = 1770 N/mm2 Fmin kN 0,825 1,86 3,30 5,15 7,42 10,1 13,2 20,6 29,7 40,4 52,8 66,8 82,5 99,8 119 139 162 186 211 238 267 298 330 364 399 436 475 515 Fr kN 1,06 2,38 4,23 6,61 9,51 12,9 16,9 26,4 38,1 51.8 67,6 85,6 106 128 152 179 207 238 271 305 342 382 423 466 512 559 609 661 Fmin kN 0,930 2,09 3,72 5,81 8,37 11,4 14,9 23,2 33,5 45,6 59,5 75,3 93,0 112 134 157 182 209 238 269 301 336 372 410 450 492 536 581

Prekidna siIa

= 1570 N/mm2

11

444

306 .122 0. 0.- -- 5"- .1-'.40 5.Vie 1 x 37 (JUS C.37 2.= FiN 8 9 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 30 32 34 36 ..H1.300/301 1975) V/lee za &libzu uiad (JUS C.03OJOS1AIS5'Q .4 51.1 37.313 0. Fmin kN Prekidna siIa Fmin . 300 370 448 533 625 725 832 947 1070 1200 = 1770 x.32 14.2 80. I.5 116 158 206 261 322 389 463 544 631 724 824 30 1040 9.H1.1968) . Fr tice Nazivni promjer ufeta d Duljinska masa ml kg/m 0..3 59.5 65.704 0.H1.1975) - .078 2 0. i3..83 4..080 .044 0 0.7 26.34 .1 33.24 12.396 0.oajmDja Fr kN pri nazivnoj 00st0a tica Rm = 1570 N/mm2 Rm mm 3 4 5 6 7 Fr kN 8.5 133 181 237 .. 3:.25 1.489 0.3 45.96 2..0 39..9 92.051 Spojleeza &libzu uiad (JUS C.1 66.062 - 1982) Ufe se sastoji od 37 (1 + 6 + 12 + 18) tica od kojih je oko sred&je ovijeno u prvom sloju 6 tica.176.8 84.1983) Stremenje (JUS C. u drugom 12 tica i u treeem 18 5ca.2 74.58 1.5 .8 23.rabmska.958 1.65 6. -' 5:: -. 7.H1..5 51. &:9'::'lOO I.1980} CelillUl uiad za vitw i slilno (JUS C.H4.5 104 150 204 267 338 417 505 601 705 818 939 1070 1210 1350 !.9 20.... Celitna uiad za izvozne uretlaje u rudarstvu JUS C.01 5.H1..82 3..240 0..39 16.31 3.1 29.

66 4. Prema tome da Ii je gomji sloj struka sukan desno ill lijevo moZe me biti sukano krifuo (normalno) iIi istosmjemo.175 - - Fr kN FmiJI kN 2.9 65.80 3.701 0.Hl.4 42.61 5.73 2. s .5 32. DuIjinska masa Rm NaziVDi promjer llteta d mm 2 Fr - = 1570 Prckidna sUa FmiJI najmanja pri nazivnoj crrstoa tica rafunska.3 2. 8 9 10 11 12 13 14 16 18 20 22 24 26 28 32 36 40 0.7 23.1982) 446 .357 0.1 102 134 169 209 252 300 353 409 534 676 835 Pri reliCioj jczgri su duIjinska masa i prekidna sila nc!to vere.1 28. v.2 63.8 52.4 97.29 9.1 84.8 71.089 4 0.1982) Izvedba uZeta: 6 strukova po 7 (1 + 6) fica.2 52.5 16.35 5.8 37. str.1 75.1 110 128 167 212 261 316 376 442 512 669 847 1050 21.6 47.88 10.080 . 88.Hl.0572 0.42 2.9 58.3 79.72 37. ovijenih oko vlaknaste jezgre.0 70.CeliC!ria uhd s jezgrom (du§om) Utad s jezgrom ima 6 fiC!anihstrukova (u izvedbi kao kOOuZeta bez jezgre.515 0.0 41.1 . Sukanje fiC!anih strukova (normalno) iIi lijevo.vlaknena jezgra Uie 6 x 7 (JUS C.070 .014 3 Fr kN 3 4 - FmiJI kN 5 6 7 0.032 2 0.1 46.1 94.1 83.43 1.129 kg/m 0.229 0.4 115 151 191 235 285 339 397 461 602 762 941 * Obitno uie 8 x 7 (JUSC.7 99. 443 do 445) sukanih oko vlaknene ill C!e1iC!ne jezgre.41 '14.289 0.06' 2. moZe biti desno . .9 114 148 188 232 280 334 392 454 593 751 927 33.16 1.604 0.63 5.6 58.915 1. - N/mm2 Rm = 1770 N/mm2 m. 0.iitani struk y .432 0.

l04 .1 15.90 8.1 48.6 26.70 13. a strukovi su ovijeni oko vlaknaste jezgre.5 51. Ule 6 X 19 .1982) Ule Warrington6 X 19 (JUS C.70 7.1982) 447 .ispunjeno licoma (JUS C.1982) Ub: se sastoji od 6 strukova po 19 (1 + 6 + 12) Dca od kojih je oko sredgnje Dee ovijeno u prvom sloju 6 Dca.4 69.8 44.8 31.Hl.088 . u drugom 12 Dca.585 0.8 110 144 182 224 272 323 379 440 575 727 898 1090 1290 1520 1760 30.9 80.2 58.096 .9 107 139 176 218 263 313 368 426 557 705 870 1050 1250 1470 1710 35.4 65.54 6.71 3.1 54.Ule 6 x 19 (JUS C. FmiD.090 .678 0.7 34.498 0.5 94.9 39.H1.48 5.6 19.8 94.3 91.4 56.H1. Nazivni promjer uteta d mm Fr DuljiDska masa ml kglm 0.38 1.280 0.419 0.8 78.34 2.H1.69 10.1 107 124 162 205 253 306 364 428 496 648 820 1010 1220 1460 1710 1980 4.Hl.99 2.36 10.8 22.1982) Ule 8 X 19 .9 45.346 0.072 .0865 0.086 .H1.1982) Ule Warrington8 X 19 (JUS C.1982) Ule Seale 6 X 19 (JUS C.ispunjeno licoma (JUS C.0554 0.3 76.5 91.H1.170 0.221 0.5 81.12 1.6 124 156 193 234 278 326 378 494 625 722 934 1110 1300 1510 .54 4.125 0.1982) Ule Seale 8 X 19 (JUS C.9 - - - 5.2 63.najmanja pri nazivnoj /!vntoQ tica Rm = 1770 Nfmm2 FmiD kN Fr kN FmiD kN Prekidna sUa = 1570 Nlmm2 Fr kN 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 16 18 20 22 24 26 28 32 36 40 44 48 52 56 3 0.l00 .031 1 Rm -raamska.67 1.1 67.97 9.886 1.0 40.

mm kN - Fr kN 22.886 1.Hl..280 0.5 142 Fr kN - F.71 3. u trecem 18 zica.3 76.Hl.125 0.Hl.1 67.S 46.585 0.4 56.2 102 134 169 209 253 301 353 409 534 676 835 1010 1200 1410 1640 1880 2140 35.1 107 124 162 205 253 306 364 428 496 648 820 1010 1220 1460 1710 1980 2280 2590 F.l02 . FmiD najmaoja pri oazivnoj evrstOCitica Nazivni promjer ufeta d mm 6 7 8 9 10 11 12 13 14 16 18 20 22 24 26 28 32 36 40 44 48 52 56 60 64 Duljioska masa Rm - - = 1570 N/mm' Rm = 1770 N/mm' !I .8 110 144 182 224 272 323 379 440 575 727 898 1090 1290 1520 1760 2020 2300 29.6 78. a strukovi su ovijeni oko vlaknaste jezgre.1982) Vze se sastoji od 6 strukova po 37 (1 + 6 + 12 + 18) lica od kojih je oko sredisnje lice ovijeno u prvom sloju 6 lica.1 75.1982) Vie Warrington-Seale8 x 36 (JUS C.3 56.1982) 448 .0 40.3 52.221 0.99 2.1982) Vie Warrington-Seale6 x 36 (JUS C.4 42.0 66.498 0.54 4.67 1.9 80.112 .Vie 6 x 37 (JUS C.2 63.70 7.419 0.6 37.1982) Vie Warrington-Seale6 x 31 (JUS C.l08 .074 ..678 0.8 31. mm kN 18.12 1.1 88.2 90.36 10.1982) Vie 6 x 24 + 7 vlaknastihjezgri (JUS C.48 5.S 51.Hl.1982) Vie 6 x 12 + 7 vlaknastihjezgri (JUS C.6 33.078 . u drugom 12 lica.9 12.97 9.Hl.9 45.170 0.Hl.8 94. m) kg/m 0.38 1.54 6.7 118 150 185 224 267 313 363 474 600 741 896 1070 1250 1450 1670 1900 * Obitno uie 8 x 37 (JUS C.084 .. Prekidna sUa Fr raeunska.346 0.l06 .076 .Hl.2 63.8 25.34 2.Hl.5 91.1982) Vie Seale 6 x 37 (JUS C.

.

1978) (kalibrirani) Nazivni promjer d Korak h Sirina l\lanka b mm 42 52 58 65 74 Duljinska masa m.07 1.5) 18 (18.30 .6 27 30.1 61.8 19.54 .4 9.0 Opteretenje dozvoljeno ispitno mm 13 16 18 20 23 mm 36 45 50 56 64 15.8 12 13.5 30.H4.0 5 6 6 7.2 20.1 Lanci za dizala (JUS C.80 5.9 39.2 21.80 4. Lanci za transportere s dugim clancima (JUS C.6 16.030 . kg/m 3.0221023/024 . 450 .77 1.021 .Lanci za dizala (JUS C. * Komadni lanci za opeu upotrebu s kratkim clancima (JUS C.70 3. Dimenzije u zagradama treba izbjegavati.4 63. mm mm 13.1978).2 49.1978).4 44.40 1.4 34 37.6 10.2 23.5 98. bn min.00 12.6 54.8 78. 0.H4. 8 Nazivni promjer. Lanci za transportere sa srednje dugim clancima (JUS C.2 8.40 5.7 24.2 15.25 2. 6.4 49.4 8.H4.H4. d mm 4 5 (5) 6 (6) 7 (7) 8 9 10 11 13 14 16 18 Korak.50 0.6 23.2 47.2 7.H4.80 7.1978).30 9.9 20.75 7.1978) kvalitetni razred: 5.031 .35 0.6 Duljinska masa ml kg/m 0.75 2.78 0.5) 21 (22) 24 27 28 31 36 41 45 50 Sirina l\lanka vanjska unutarnja b maks. h mm 12 15 (18.025 .7 16.1 31.9 16.05 1.

212 0.006 87 - - -5 6 7 8 10 - 26 27 28 29 30 30 32 32 34 35 35 25 25 - - 25 - Dui' kg/m 0.C3.00477 0.00848 0.7 0. 2376 2.0339 15.45 2.9 804.29 4. 451 .5 5.0260 0.6 1. za od aluminijskih slitina.57 0.0641 28.5 7.66 1.030/031/130!131 .0 - 0.18 . mm vureno al sI al.142 3. aI.30 5.00212 0. vrijede za poluproizvode od aluminija.1 415.545 0.3.136 0.ALUMINIJSKI POLUPROIZVODl Mase poluproizvoda po jedinici duljine (kg/m) iIi jedinici povrsine (kg/m2) izracunane su sobzirom na prosjecnu gustoeu aluminija od 2700kg/m3.2 907.801 4.27 42 42 45 45 48 48 50 50 45 50 55 40 63.65 6.63 0.358 153.62 0. 452) Vrijednosti »al.4 22 380.22 1.34 0.00305 0.477 201.0429 19.5 1.935 1.8 4.00416 0. masa kg/m mm I esjek m.0133 0. a vrijednosti »51.96 6. .12 1.0166 0.06 3.011 3.5 706.43 1.172 78.90 0.1 227.96 10.0103 0.0 3.vucene ili preiane (JUS C.76 0.7 0.74 4.131 1.8 2.41 14 15 15 16 17 18 19 - - - 15 132.4 2.03 0.1963) Promjer.0 2 2.5 3.785 1.6 615.9 962.27 38.069 8.613 0.6.9 6.13 7.909 6.5 283.39 .257 54 55 - 1134 1257 1385 1590 1810 1963 2124.48 50.2 2.030 6 al 51 omjer.sl I prclano 1 1 1.416 176.767 2.1 56 57 58 58 60 60 65 65 70 70 75 75 55 60 65 70 15 2463 2642 2827 3318 3848 4418 2552 0.03 1.89 5.78 1.9 0.33 490.1 1.75 3.9 30 35 - 530.4 11.539 1.8 3.0 5 5.9 572.0 9.89 J - poluproizvode .00543 0.55 1.076 3 0.0217 0.053 0 0. 51 I mm' II vureno preSano 20 20 20 314.2 21 346.5 23 24 452.8 660.54 52 52 53 95.766 7.17 2.0 4 4.848 0.4 jek mm' Dulj.63 8.2 1.2 3.621 11.73 2206 2290 5. (Nastavak na sir.687 0.543 0.305 36 38 38 40 40 - 1018 6.104 0.042 9.0 11 12 13 10 8 10 12 23.60 11 - 12.0191 0.5 113.5 2.0 254. Aluminijske sipke i tice Okrugle sipke i fiee od aluminija i aluminijskih slitina.J 1.0 6 8.91 2.158 7.

. 1963) vucene ili preiane Kvadratne Iipke Debljina* mm Presjek mm' vureno al 51 I pre§ano al.14 - -6 -8 9 16 20.43 j 49 81 100 121 144 64 0.5 6 7 7 8 8 9 '10 10 -11 12 12 .sl 2 4 5 -6 3 4 4 5 4.327 0.173 35 40 15 16 . masa kg/m 61.6 17.31 1.975 1.7 - I 170 180 190 200 mm' 22 698 25 447 28 353 31416 Dolj.72 .S .08 0.0243 0.608 0.3 30. 452 Vidi opasku na sir.0817 0.6 47.25 25 30.2 5625 15.4 4900 13.529 0.0675 0.75 8.1 21. masa kg/m 25 - - 25 27 - 28 30 30 32 - 625 729 784 1.0432 0.97 2.3 68.219 0. masa kg/m 13.8 210 120 - - - 130 140 150 160 120 13273 15394 41.76 3. 451! .sl IPre§ano 22 22 484 24 576 Dolj.097 2 Debljina* mm Presjek mm' vureno al 51 al.9 60.132 0.034{035{134{135 Dolj.17 18 .25 36 0.273 0.sl 80 90 95 100 Dulj. masa kg/m 0.389 45 50 55 60 - - 50 60 1024 1225 1600 2.sl vureno prebno Presjek I - 80 90 - 80 90 7088 11310 7854 9503 5027 6362 - - 100 110 100 110 19.5 5. vucene ili preiane (nastavak) - Promjer* mm Presjek mm' vureno al 51 I pre§ano al.17 9.8 17672 20 106 - 220 230 240 250 34 636 45 239 49 087 38013 103 41548 112 122 133 93.7 76.2 6400 17.2 25.0108 slitina.32 40 - - 65 70 75 - 7!} 80 100 120 150 0.Okrugle Iipke i lice od aluminija i aluminijskih slitina.S 35.47 6.3 10000 27.19 20 - 15 - 10 - - 20 196 225 256 289 324 361 400 0.6 84.3 38.8 2025 2500 3025 3600 5. Vidi opasku na Sir.780 0.7 54.12 2.8'75 - - 14400 22 500 4225 11.C3.56 1.69 30 900 1.0547 0.691 0.2 mm al Promjer* 51 al. 451! i lice od aluminija i aluminijskih (JUS C.31 4.

9 779.1963) res)e mml DuIj. vureno klju.Sesterokutne Iipke i lice od aluminija i aluminijskih slitina.084 2 - I - 30 32 30 32 30 mm' . 454 i 455.42 36. Otvor al 51 pres.73 4.036j037jI36j131 .934 1.0286 0.750 0.42 11.8 124.115 0.irina X debljina vuceno preno resJC l pmm k . a vrijednosti »51«za .2 498.189 0.0 419.0707 0.3 631.86 17.43 36 36 - 9 9 10 10 11 11 10 - 12 12 13 14 14 - 15 70.394 0.0 1060 I 122 2. masa kg/m !.5 5..61 13.10 5.55 2. masa kg/m mm !.83 2.3 280.C3.93 50 1527 1753 1833 2165 2620 4.032 0.sl 25 25 27 27 28 Presjek I 0.1963) Presjek I mm Otvor al 51 aI.054 0.8 0.74 3.03 42.043 0.5 6 8 26.irinaXIdebljinaI p vuceno prdano 5X2 mm 5x3 5x4 6X2 6X3 - - .337 0. masa kg/m 1.39 2.234 0. vucene ifi presane (JUS C.844 1.38 3.12 4.70 1.526 - 41 41 42 45 46 46 50 50 55 - 40 - 1250 1384 1456 3.150 33 35 38 886.6 346.35 60 - .70 52. 250. masa kg/m mm vueno klju.86 3.5 3. .065 0.15 86.95 5.8 0.086 453 (Nastavak na Sir.13 0.7 194.5 4.- - 60 70 3118 4243 8. al.7 146.46 80 100 120 150 I 8660 12 470 19481 5542 14.I 541.60 104.) .54 21.44 55. vucene ili prelane (JUS C.5 4 4 4.676 0.058 5 0.200j201 .081 0.049 6X4 6x5 8X2 8X3 8x4 - I I - 24 30 16 24 32 0.283 0.07 17 18 17 - - 20 19 19 20 22 22 24 24 - - Vrijednosti »al« vrijede za poluproizvode od aluminija.5 5 6 7 8 5 6 7 8 - I mm' 7.8 943.4 169.458 0.0210 0.065 0.18 0.20 31.794 10. poluproizvode od aluminijskih slitina.4 DuIj.60 I Plosnate sipke i lice od aluminija i aluminijskih slitina.6 312.85 7.65 I DuIj.041 0.96 23.3 678. pres. 51 II 3 3 3.047 3 0..0374 0.C3.46 1. DuIj.027 0.kI 10 15 20 12 18 I 0.

864 30 X 12 30 X 16 30 X 20 40X 5 40X 6 40X 8 40X 10 40x 12 40X 16 40X20 40x25 40x 30 30X25 30x 12 30 X 16 30 X 20 - - 40x 5 40X 6 40X 8 40X 10 40x 12 40X 16 40X20 40X25 20x 20X 5 6 - - 20x 8 20XI0 20X 12 - 50X 50 X 50X 50x 50 X 6 8 10 12 16 50X 5 50 X 6 50X 8 50 ><.16 2.346 0. masa kg/m 0.70 3.086 4 5 25x 5 6 25X 6 8 25X 8 25x 10 25X 10 25X 12 25 X 12 25 X 16 25 ><'16 25 X 20 25x 25X 25X 25 X 25 X 3 - 0.054 0.405 0. vucene i presane Sirina X debljina mm vuceno preano Presjek 75 lOO 125 150 200 250 300 400 500 120 150 180 240 300 360 480 600 750 200 240 320 400 480 640 800 1000 1200 250 300 400 500 600 800 mm2 I Dulj.324 0.35 0.73 2.62 2.432 0.405 0.810 1.540 0.518 0.08 1.338 0.16 - 30x 30x 30X 30X 30x 4 5 6 8 10 30X 30X 30X 30X 5 6 8 10 16X 5 16X 6 16X 8 16X 10 48 64 80 96 128 160 192 40 60 80 100 120 160 200 240 320 0.648 0.30 1.648 0.097 0.162 0.324 0.324 0.194 0.486 0.432 0.216 0.Plosnate sipke i lice od aluminija i aluminijskih (nastavak) Sirina X debljina mm vuceno preano 8X 5 8X 5 Pres jek nim2 40 Dulj.30 1.130 0.62 2.130 0.108 slitina. masa kg/m 8x 6 8x 6 10X 2 10x 3 IOx 4 10X 10x 10x 12x 12x 12X 12X 12X 12X 12X 16x 16X 16x 16X 16x 16x 16X 16X 20X 20x 20X 20x 20X 20X 20 X 20X 20X - 10x 10x IOX 12x 12x 12X 5 6 8 - 5 6 8 2 3 4 5 6 8 10 2 3 4 5 6 8 10 12 2 3 4 5 6 8 10 12 16 5 6 8 48 20 30 40 50 60 80 24 36 48 60 72 96 120 32 0.675 0.108 0.810 0.864 1.270 0.173 0.162 0.08 1.08 1.810 1.270 0.540 0.130 0.108 0.202 0.216 0.675 0.24 0.35 1.216 0..162 0.10 50X 12 50 X 16 454 .540 6.081 0.648 0.03 0.259 0.972 1.135 0.259 0.065 0.

60 455 . mm mm2 vueeno I prno !iirinaXdebljina I PresjekI 50X20 50X20 1000 50 X'25 50 X 25 1250 50 X 30 50x30 1500 50X40 2000 360 60X 6 60X 8 60X 8 480 60XIO 60XIO 600 60 X 12 60X 12 720 60xI6 60x 16 960 60 X 20 60X20 1200 - I - 3.92 4.18 60X4O 80X 10 80X 12 80x 16 80X20 60X40 80X 8 80X 10 80X 12 80X 16 80x20 2400 640 800 960 1280 1600 6.50 16.96 17.86 60 X 25 60X30 60x25 60 X 30 1500 1800 - 160x 10 160 X 12 1600 1920 4.24 4.75 - 160X 16 160X20 160 X 25 160 X 30 160X4O 160X50 160 X 60 180X 10 2560 3200 4000 4800 6400 8000 9600 1800 6.15 14.44 5.59 3.72 12.10 10.44 0.38 3.24 4.972 125 X 25 125 X 25 3125 1.20 21.64 10.05 125X 16 125X 16 2000 5.60 25.P/OS1Ulte Iipke i lice od a/uminija i a/uminijskih slitina.32 5.91 8.32 160 X 20 160 X 25 160 X 30 160X40 80X25 80 X 30 80 40 80 X 25 80x30 80X40 2000 2400 3200 5.50 125 X 50 6250 16.05 4.64 10.78 100X30 100X40 100 X 30 100 X 40 100 X 50 100 X 60 3000 4000 5000 6000 8.70 3.48 8.05 4.80 13.94 125 X 60 7500 20.13 1.50 16.16 2.28 21.80 2.87 1. vucene i preSane (nastavak) !iirina X debljina mm mm2 masa kWm vueeno preano Presjek I DoIj.86 180X 12 180X 16 2160 2880 5.25 2. 125X 10 1250 2.45 4.20 - .64 80 X 50 100 X 10 100 X 12 100X 12 100 X 16 100 X 16 100 X 20 100 X 20 IOOx25.32 5.73 2.40 125 X 20 125 X 20 2500 6.62 125 X 40 125 X 40 5000 13.40 6.80 13.48 200 X 16 200 X 20 I 200 X 25 200 X 30 1200X4O 3200 4000 5000 6000 8000 8.59 masa kWm DoIj.83 7.70 3. 180 X 20 180 X 25 180 X 30 180 X 40 200 X 10 200 X 12 3600 4500 5400 7200 2000 2400 9.40 5. 100 X 25 4000 1000 1200 1600 2000 2500 10.30 125 X 30 125 X 30 3750 10.38 125 X 12 1500 4.80 12.40 6.58 19.48 1.40 6.75 8.

8 227. masa kg/m DuIj.2 15 1.513 3 235 0.099 3 50 4 5 50 0.27 krakova Ijina DuljinaII Debmm mm I 10 10 1.0626 0.169 0.0745 60 5 60 6 0.L Aluminijski proflli I Jednakokracni kutni pro/iIi od aluminija i aluminijskih slitina.2 28.785 2.C3.5 2 2..324 12 140 0.0 172.18 2420 6.2 36.1532 6 80 0.2 27.5 20 2 20 2.5 62. _ 20 20 30 30 16 16 25 25 30 30 DebI p .264 0.C3.296 580 1.53 2885 7.202 .055 5 485 1.51 1229 3.1963) Sirina v.1165 0.5 159 0.1963) m krakova IJlDa mm Duljina I mm b-I 40 2 0.423 0.466 140 14 0.76 3763 10.634 4 311 0.-.0518 40 4 0.5 2 15 15 2.264 0.304 125 10 0.06 4915 13. resJ~ mm I noge I ISlDa Ijina mm I mm I mm masa kg/m 20 20 20 20 25 25 25 25 30 30 I 456 1.429 3 190 0.612 160 12 16 160 DuIj.0 387 1.318 0.0 112.207 lOO 8 0.261 12 125 0.189 8 80 0. k DuIj.8 0.6 2 2 3 1.8 23. k DuIj.796 4 391 1.6 43. I ISlDa mm 30 45 45 25 25 40 40 50 50 50 I DebPr . preiani (JUS C.6 2 2 2.78 3245 8.173 0.0 I Profili T od aluminija i aluminijskih slitina.8 120.8 95.3725 10.828 307.391 0.310 ' I .839 3 295 0.2 56.212 0. preiani (JUS C.32 1549 4.5 30 3 4 30 I Pres' k 19.15 .045 480 1.86 931 2.472 3 220 0.0 76.8 70.565 691 1.216 0. masa J2 mm Pres'ek I kg/m 156.6 78 98 145 64 80 98 121 118 146 0.394 Sirina noge mm 30 30 30 40 40 40 40 50 50 50 V.328 0.5 2 10 I 12 12 1. Ijina eSJ~ masa mm mm \ kg/m 3 175 0.5 20 3 25 2 25 2.0761 0.8 96.18 1920 5.256 10 lOO 0.204 .594 4 291 0.

372 .87 90 140 140 90 1.51 4 535 1.08 6 1653 4.772 125 4 455 1.853 160 80 80 4 495 1.05 7. mm Sirina Deb-Imm .59 7..15 I I 1 ~Il 11 n.77 13.71 140 140 2. PresJek 2 noge mm IJma mm I v' .99 16(12) 6721 18.- .Proftli T od aluminija i aluminijskih slirina.60 100 4 455 1. preIani (JUS C.87 5 860 2.1 0.22 8. noge mm mm \ mm kg/m 80 50 1.53 3.47 8 2178 5.84 10.19 9.50 10 3441 9.228 140 90 90 2.59 6 1143 3.44 100 200 5 660 1.648 140 3 316 0.203 .05 250 I I Sirina DebI Dulj. Presjek J.5 215 0.78 125 200 4 615 1.310 125 125 125 1.5 240 0.C3.05 140 140 2.kg/m 4 693 1. 457 . Visina IJma 2 masa mm .24 160 160 4. preIani (nastavak) i..88 8 2458 6.581 125 80 3 286 0.23 160 160 5.39 16(12) 6121 16. Isma .30 12(10) 4219 11. masa Ijina* Presjek mm mm2 .53 16(12) 5921 15.66 250 100 125 5 760 2.33 Ijina mm Deb-/ 10 10 12 10 12 12 14 12 14 14 16 resJ Pmm kl . 1991 2441 2915 2241 2675 3275 3804 3035 3524 4364 4969 m kg/m Dulj 5.21 8 2778 7.228 160 160 100 5 560 1.64 10 3041 8.235 80 50 2 122 0.41 Proftli [ od aluminija i a(uminijskih slir/na.64 10 3041 8.055 125 125 1.6 87.52 11.35 160 100 160 100 4.329 50 2 138 0. 60 40 4 391 40 485 60 5 60 5 60 585 6 699 60 60 80 50 5 635 50 759 80 6 80 80 6 939 1242 80 80 8 8 1562 100 100 10 100 1941 125 80 8 1602 100 I I J. 100 50 2 154 0.416 .32 5 960 2. masa noge Isma mm mm I kg/m Sirina I V" Dui' 80 1.21 8 2458 6. * Vrijednosti u zagradama vrijede za debljinu noge.335 1.1963) Dui ' 11 Vlsma mm noge mm 25 16 32 16 32 20 40 20 40 25 40 30 40 40 50 25 50 30 50 40 60 30 60 30 60 40 60 40 80 40 80 40 I " Sirina I Deb.58 1. II I . 100 80 2.38 6.27 8.87 6.

35 941 2.46 621 1. presani (JUS C.185 721 1.0 108 do 10000 mm. kI 80 8 2205 6 2208 125 125 8 2925 8 2485 90 3083 90 10 8 3285 140 140 10 4083 100 8 2805 100 10 3483 3765 160 8 160 10 4683 125 125 200 200 160 160 250 250 I 10 12 10 12 12 16 12 16 4383 5231 5883 7031 6671 8820 8831 11700 .4 mm Debljina 15 20 25 30 40 I Sirina mm do do do do do 3 000 3 000 I 000 I 000 1 000 PloIt.6 27. k lour 1.97 1758 4.02 7.95 5.8 13.1963) 15ma mm 125 125 125 140 140 140 140 160 160 160 160 200 200 200 200 250 250 250 250 .316 135 0.019 .90 6.90 18.5 54.6 2 2 2.60 15ma mm noge mm V" Sirina 16 25 25 25 30 20 30 30 40 40 50 50 50 60 60 60 80 80 80 80 100 100 125 25 40 30 50 50 40 50 60 50 50 80 80 100 100 80 I r' esJe J.96 7.238 117 0.5 4 3 3 5 4 4 5 4 5 4 5 5 6 6 88.245 319 0.J963).01 23. masa kg/m Dulj 5.C3.205 . masa kg/m2 10.588 461 1.64 11.0 67.861 439 1.5 81.1963).86 11.35 701 1.57 9.C4. HIadno valjoni lim od aluminija i aluminijskih slitino (JUS C.050/J50 -. * Hladna valjane trake od aluminija i aluminijskih slitino (J US C.33 8.6 1.364 175 0.50 V" Toplo valjani Urn od aluminija i aluminijskih slitina (JUS C.C4.5 16.16 1471 3.:r I Pro/ili I od aluminija i aluminijskih slitina. masa kg/m2 40.98 18.2 21.89 871 2.947 541 1.473 218 0.1963) Sirina mm Debljina 4 5 6 8 10 12 Duljine: I mm do do do do do do 2 500 2500 3 000 3 000 3 000 3 000 I PloIt.0 32.68 871 2. ma mm2 masa mm kg/m Deb-IPr .85 14.84 31.72 8.12 15.42 10.C4.17 12.74 1668 4.051 /151 . 458 . resJe noge IJma mm2 mm I Deb-Ip mm I Sirina ..2 0.80 23.54 1171 3.

18 42.01 0.21.238 106.6 2 2.21.413 0.10 0.28 62.72 52.6 2 2 0.8 I I 1.2 1.191 0.2 1.019 20 0.61.6 0.5 3 12 '-- 0.82 74.110 32 0.250 0.4 78.049 0.950 "-- - 22..80.80.80.83 24.3 351.6 2 2 2. Q.560 0.2 1.) 459 .1966) 0.21.46 40..21.str.>E .87 92.371 0.52.49 60.41 97.6 2 2 2.103 0.2 1.97 0.80.49 8.025 0. vucene i prelane (JUS C.5- - -- 5.1 152.030j03Ij130jl3l .040 25 0.5 - 18.9 30.50.1 603.062 0.390 0.57 11.069 32.06 28.21.50.39 116.509 0.6 2 2 0.50.164 0.314 0.61.318 0.8 I I 1.161 70.2 1.20 47.2 1.738 0.61.5 3 3 0.61.80.04 .vueeno pno mm2 masa "C'.72 117.076 0.090 0.195 - 5 6 8 5 6 8 424.0 0. 51 al 51 ai.63 (Nastavak . 51 S .8 1 I 1.242 0.8 I I 1.38 0. .5 176.029 0.022 0.204 0..2 1.305 0.127 0.50.049 - 0.55 12.2 1.8 .7 273.130 0.0 mm2 masa 'C'. §E Okruglc cijcvi od aluminija i aluminijskih slitina.5 3 3 0.78 18.6 2 2 2.5 5 0.8 -I I 0.61.63 0.263 0.2 38.136 0.50.21.015 0.5 3 4 I I I I I - Uzcti su U obzir samo promjeri standardnih brojeva osnovnog reda RIO.80.1 137.8 I I 1.61.07 10.212 0.92 23.6 144.15 1.477 0.2 1.076 0.80 72.5 0.066 1.083 48.27 0.52.5 3 3 4 4 - - 59.-I 0.104 0. 87.034 0.12 28. .690.49 113.40 89.093 0.32 1.80.21.4 160.170 10 1.151 0.vueeno po kg/m "'= kg/m al 51 ai.50.8 I I 16 1.1 490.086 14.7 207.141 0.6 2 2 2.52. E Dcbljina stiDcbljina stijcnkc" mm Presjck Dulj.27 33. 6.5 4 0. Vrijednosti »al« vrijede za cijevi od a1uminija.12 55.059 25. E jcnkc" mm Prcsjck Dulj. 460 i 461.C5.8 8 I I 1.8 188.80..5 231.433 0.35 0.52.80.9.26 0.22 50.42 7.61.626 0.286 38.15 34.6 2 2.114 0. a vrijednosti »sl« za cijevi od aluminijskih slitina.032 0.2 1.17 0.50.64 0.

Vidi primjedbe na sir.91 10 10 2.21.814 4 4 1. al 51 mm g/ro jenke" pres.331 146.6 2 2.06 7.1 2.31 1. >- 'e Debljina stiE jenke" mm Presjek Q.7 0.18 3.56 8 8 1.48 1.9 6 829.6 2 2 - 6 8 10 1074 1382 -1665 394.24 -2.26 4.22 1.7 4 955.03 4.2 4 4 1206 5 5 1492 6 6 1772 8 8 .0 0.20 100 5 5 6 6 1.5 3 3 4 4 5 5 6 6 8 8 1 1.63 3..1 -1150 4 4 1521 5 5 1885 6 6 2243 8 8 1010 122941 3613 4260 12.5 0.07 2.85 3 3 4 4 125 5 5 6 6 8 8 10 10 12 12 490.6 2 I 2..5 373.6 2 2 2 - .50 1.9 452.5 741.96 2.94 9.2 1.1 5 706.3 0.5 1.3 301.9 183.8- 1 I 1.47 3.66 2.78 6.1 608.9 804.8 -914.2312 1010 2827 - I 2.53 2.2 1.8 -765. mm2 'c"'co: al 51 al 51 0.11 4.61.5 3 4 5 6 8 -.'"e Debljina stiee Dulj.89 5.74 4.4 8 1055 1.76 11.5 3 4 5 6 8 294. .2 1.96 5.657 3 3 0.24 7.266 122.0 masa kg/m 'c"'co: vueeno I al 51 IPreSjekl Dulj.90 3.6 2.2 565.795 0.9 0.06 40 I 2.64 1.5 2.Okrugle eijevi od aluminija i a!uminijskih slitina.3 475.01 1.2 1.395 193.6 640. 460 .- 2.73 -4.5 3 4 5 6 8 50 - 153.-3318 8.1 5 5 1178 6 6 1385 8 8 1810 1010 2199 -615.7 348.5 3 3 4 5 233.28 1.8 727.68 0. mm2 asa >- 98.497 2.6 2 2 63 - -10 0.2 911.521 238. 459.0 4 578.73 2.0 0.04 1.00 2..46 - 4 5 4 5 .52.9 243.629 308.645 - 63 - 6 8 - 10 1.833 383.17 80 2.58 3. e Q.942 1.6 549.0 vueeno preS.09 6.5 3 4 5 2.61.52.5 3 4 5 1 1.11 1.2 1.3 0.1 3 444.6 0.416 2 2 0.6 1. vucene i preSane (nastavak) .94 1.

. 8 5... ]2 5. 2 0.. .12 - - 1..slitine I preMne aluminij I alum..5...1 250 2463 6..5. S Ss e Debljinasrimm ai. 4 1. 8 5. 8 5. 2 0. .29 2425 6. 8 3.4 12..2.. 6 1.5.10 461 - - 1...8. 8 0..3 4712 12.5. . .. 8 1.55 200 2903 7.8 .: 6 2. > 1480 4.8.. 12 4..8 1.. 8 - - iii .1 . ...27 na sir.6..Okrugle cijevi od aluminija i aluminijskih (nastavak) .12 0. .... 10 4. 8 2...6..5.2.10 5.. 66 6 8 8 81010 10 12 1256810 12 5 5 6 6 8 8 ]010 12- Presjek Dulj.8...6 0... 4 0...8.0 16.. a1 51 vueenoI > 3456160 8- -4 4 5 5 6 6 8 8 1010 ]24 4 5 5 200 10 12 - . 8 2.. 5 ]..6.8 . 6 1.2 0.87 13... . ..6.2.. 8 2. 8 2....12 5..3 0.1 ]0.. 8 3.. 2. 10 4.. ... 3 0. 4 5J. s/itina.. 3 0........2.4 20. 8 5. 3 1. .. 2.8 .. 459! .2.8....4 24.. 8 2.. ..7 5580 15. 51 pre...slitine ]4 ]8 22 28 30 36 38 45 56 70 90 110 140 180 220 0.. 51 alsl prcl. 45- 's S Presjek Dulj. ].65 3063 8.1..8 ....5 0. vucene i prelane Debljina stijenke" mm vueeno I ai.. ]2 4.00 1960 5.4 ]6.. 3 0..2 0...19..84 3820 10.2.5 0...2 Vidi primjedbe * Okrugle cijevi od aluminija i aluminijsk(h s/itina..... ]2 4.10 3. 5 1. jenke" o 0c-....5.5 . . ..... 3 1.. masa mm2 kg/m 3657 4824 5969 7087 3849 4599 6082 7540 8972 9. 8 4. 8 5. masa 6' mm2 kg/m '2'.8. koje imaju promjere standardnih brojeva osnovnih redova R 20 i R 40 Vanjski promjer mm R 20 R40 6 Debljine stijenke mm aluminijvune alum. 8 3.5.

699 0.5 0.9 25. .527 .D3.1982) debljina: 2 .D4. .1 25.45 9. .00175 0.0 0. 60 mm Plosnate Iipke.6 34.POLUPROIZVODI Okrugle Iipke.5 4 Dulj.53 2.0226 0.525 .7 34. Iim i iiea C.79 2.6 1. hladno valjani (JUS C.0 0.91 6.16 9. vutene (JUS C.0629 0.0856 0.45 5.5 0.112 Promjer mm 4.40 4.1 17. masa kg/m 3.3 44. .5 1.79 Promjer mm 22 25 28 32 36 40 45 50 56 60 63 70 75 80 Dulj.60 I . .50 1 SI 0.1972) Plot.520 -1972) Debljina mm 2. vutene OD BAKRA I'BAKRENIH Babene (JUS SLITINA Sipke.20 2.5 5 5.523 . hlildno valjani (JUS C.521 .5 2. duljina: 20000 mm. vutene (JUS C.5 7 8 9 10 11 12 14 16 18 20 Dulj.0175 0.0 1.0437 0.2 27.211 0.2 2.06 11. .01 1.38 4.9 21.2 0.25 3.8 38.6 0.80 0.26 2.D3.175 0.1 0.. masa kg/m2 16.38 3.5 21. .00699 0. ? Debljina mm Plot.23 ' . vutene (JUS C.D3.37 1.5 0.1972) otvor klju~: 3.D4..0137 0.342 0.37 5. ~irina: 4 . masa kg/m 0.96 3.30 10.0 2. . masa kg/m 0.4 29.447 0. Tanki limovi.0 1.4 1.3 462 . .70 0.11 2.0101 0.90 0.7 Kvadratne Iipke.1972) debljina: 2.60 8.5 1.2 14.2 1.141 0. Debljina mm Plot.0 1.5 6 6.8 2.00252 0. 200 mm Limovi.846 1.0 42.89 2.2 39. masa kg/m2 1.60 mm Sesterokutne Iipke.48 7.0548 0.295 0.00447 0.0279 0. .0338 0.8 3 3. masa 'kg/m2 5.30 3.1 12.75 7.VU (I':.80 4.252 0.D3:520 - 1982) Promjer mm 0.7 1.566 0.35 4.0 0. 40 mm.8 1..u Sirina: 1000 mm.

0 3.40 Kvadratna 3.5 7.520 - 1972) 1 mm Debljina kglkm Dulj. vucena (JUS C.179 0.masa mm kglkm Debljina I Dulj.5 5.0 3.75 2.0 4.99 10.80 0.4 123 156 193 233 0.5 zica 0.5 6 7 8 9 10 11 277 378 493 624 771 933 12 13 14 17 1120 1303 1510 2238 463 .4 1.5 6.18 0.2 2.4 94.66 6.5 4.02 0.280 0.5 4.masa I I 0.7 17.0 8 9 10 11 12 14 16 18 85.10 0.2 1.5 5.5 5.45 0.437 0.42 1.14 0.1 13.0 4.0 2.548 0.5 2.9 22.30 0.068 9 0.22 0.9 71.42 4.52 3.47 5.101 0.12 0.0 3.19 2.70 0.034 2 0.36 I mm Debljina I kglkm Dulj.07 0.20 0.8 2.6 112 142 175 211 252 295 342 447 566 699 846 1010 1370 1790 2265 11" 6 7 8 9 10 11 320 436 570 721 890 1077 12 13 14 16 17 1282 1504 1744 2278 2572 Sesterokutna 3.2 1.28 0.90 1.906 1.masa Okrugla 0.0 6.05 0.6 1.8 3.002 8 0.D6.25 0.56 0.137 0.629 0.017 5 0.1 109 142 180 222 269 zica 69.7 54.6 28.06 0.0 1.0 33.5 4.0 5.056 6 0.8 62.8 43.044 7 0.226 0.09 0.16 0.025 I 0.Zica.0 5.0 5.0 4.08 0.12 zica 80.330 0.6 3.50 0.60 0.

70 2.52 0.19 0.82 1.ll 0.48 - 4.85 2. 501-1973) Vanjski promjer mm 4 5 6 7 8 9 10 12 14 15 16 18 20 22 Duljinska masa cijevi (kg/m)I 0.08 0.36 0.85 30 32 35 38 40 0.50 14.36 0.10.26 1.73 0.50 0.61 2.15 1.44 0.42 0.27 0.86 - 1.68 2.57 1.5 2.94 .80 - 3. 3.68 1.62 2. yucene (JUS C.5 2.22 1.39 0.0 2.07 0.09 0.69 0.17 0.08 0.70 1.- 0.50 9.40 1.0 1.20 1.13 0.0 4.5 45 - - 1.50 12.ll 1.10 0.00 10.5 3.94 3.78 0.00 16.masa x x x x x x x x 1.06 0.53 1.75 0.37 3.8 2.77 5.89 5.17 5.13 0.30 0.59 - 0.31 036 0.0 5.20 0.715 0.32 0.31 0.94 1.26 2.59 6.29 4.D5.09 1.27 2.01 42 44.12 1.12 2.68 2.87 0.50 0.25 5.25 4.94 2.68 2.24 I - 0.91 3.24 2.87 0.10 3.C) O/km I.81 I.08 1.22 0.10 6.22 0.1 2.15 0.27 3.11 0.14 0.99 1.09 0.53 debljini stijenke (mm) 3.92 - I 1.12 7 7 7 7 19 19 19 (19 + 18) I I .16 0.52 I 48 50 - - - - 4.89 1.61 0.48 0.5 2.35 2.36 0.17 0.78 1.25 0.52 3.29 1.Konstrukcija uzeta Bakrena uZad (za elektricne yodice) I Vanjski Ukupni promjer presjek promjer broj iica uzeta kg/km zica x Bee mm mm mm' I Dulj.36 - 1.Vidiprimjedbu str.19 0.11 0.03 2.23 1. 465! na 464 .20 0.43 1.12 0.57 2.95 2.28 0.56 0.03 1.0 0.15 0.45 0.79 2.40 24 25 28 I - - pri 1.10 2.97 - 3.24 0.95 1.32 .30 7.57 0.51 0.64 0.80 - 0.92 2.19 0. 2.05 0.28 1.48 2.78 0.53 1.26 0.57 1.50 16 25 35 50 70 95 120 150 143 222 311 443 620 844 1064 1340 Omski otpor (20 .500-1972. Bakrene cijevi.67 0.01 - - .45 1.40 2.59 0.67 0.76 2.0 0.75 0.

Bakrene Vanjski

cijevi,

vucene

(nastavak)

Duljinska masa cijevi (kg/m)"
I

promjer mm 54 55

1,5 2,20

2,0 2,91

pri debljini stijenke (mm) 3,0 2,5 4,0

5,0

56 57 58 60

-

-

-

3,67

-

4,45

5,93 6,04
6,26

65 66 70 74 75 76 80 84 85 86 89 100 105 106 108 114 120 130 133 150

64

2,62

-

3,24 3,47

-

-

3,80
4,03

-

4,02 4,37 4,72 5,07 5,14
5,42

3,81

4,53

-

7,27 7,41
7,69

4,78

5,28

-

8,05 8,50

9,09 9,93 10,5

6,12

4,59

-

-

-

4,64

5,48 -

-

5,77 6,05
7.16

-

6,96 7,21 8,14

9,51

11,7

-

-

-

8,64 8,81 9,31

8,21

159

-

170 .190 194

-

200
219 267 273 324 368 419

-

-

-

-

-

11,6 12,3

14,4

-

-

-

10,9

-

-

-

-

-

-

-

14,4

16,1 17,5

17,3
18,6

-

20.3 21,5 25,9 27,3
23,1

21,2

-

24,0 29,4 30,1 40,7
46,4

35,8

" Standardizirane su one cijevi, za koje je u tablici navedena duljinska masa. 31 - Slrojarski prirufnik 465

Cijevi od bakrenih slitina, vUCene (JUS C.D5.520 Vanjski promjer mm 4 1972, 522 1973)

Duljinska masa cijevi (kg/m)" 0,50 0,05 0,75 0,07 1,0 pri debljini slijenke (mm) 1,5 2,5 3,0 2,0 4,0 5,0

5 6
7

0,08

0,06 0,08

-

0,09 0,11

-

0,11 0,14
0,17

0,27

0,34

0,52
0,66

8
9

0,10 0,13
0,16

0,15 0,19
0,24

0,20
0,22 0,31

-

-

-

-

-

-

-

10
12

0,25 0,36
0,39 0,42

0,36
0,44

0,45
0,56

0,59
0,75

-

0,89

14
15 16 20 22

0,19
0,20 0,22

0,28
0,30 0,32

0,52
0,57 0,61

0,67
0,73 0,78

0,80
0,87 0,94

0,92
1,01 1,09 1,26 1,43

1,12
1,23 1,34 1,57 1,79

- i -

,

18 25
28 30 32 35 38

0,24
0,27

0,36
0,40

0,48
0,53

0,69
0,78

0,89
1,01

-

-

0,45
0,51

0,59
0,67 0,75 0,81

0,86
0,99 1,11 1,20

1,12
1,29 1,45 1,57 1,85 2,01

1,22 1,57 1,78 1,92

1,82 2,10

1,59
1,85 2,10 2,26

2,01
2,35 2,68 2,91

2,38

-

-

2,80 3,22 3,50

0,87
0,95 1,03

1,28
1,40 1,53

1,68

-

-

-

-

2,27 2,48

2,68 2,94

3,47 3,80

4,19 4,61

42
44,5 45

40

-

1,09 1,15

48
50 55 57 58 60 64 65 66 70

56

-

-

-

1,61 1,70 1,80 1,82 1,95
2,03

2,12 2,24 2,38 2,40 2,57
2,68

2,62 2,76 2,94 2,97

3,32

3,10 3,27 3,48 3,52

4,03

-

4,89

4,92 5,14

-

-

1,37

-

-

-

3,94

3,67

-

4,36
4,45

-

6,29

6,99

-

2,33
2,45

3,08
3,24 3,47

-

-

-

-

-

4,02 4,37

3,81

4,53

-

-

-

2,87

3,80

-

4,78 -

6,04 6,26

-

-

-

I

7,69

4,72

5,28 5,62

7,38

9,09

" Vidi primjedbu na sir. 467! 466

Cijevi od bakrenih s/itina. vucene (nastavak) Vanjski Duljinska masa cijevi (kg/m)O
I

promjer mm 75 76 80 85 86 89 100 104 105 106 108 114 120 125 130 133 150 159 160 168 170 190 194 200 219 267 273 324

4,14 4,64

2,0

2,5

pri debljini stijenke (mm) 3,0 4,0 5,0 6,12 6,46

6,0

-

5,07 5,14 5,42 5,77 6,05 7,16

4,87 5,48 5,70

-

-

-

8,50

-

10,5 11,2 13,3

6,96 7,21 8,14 8,64 8,81 9,31

10,7

7,31 7,79
8,21 8,56

11,6

-

-

-

-

-

13,5 14,4

-

9,12

-

10,9

-

-

10,9 11,6

13,1 13,8

-

-

-

13,4 -

-

17,3 17,5 18,3

16,1 16,8 17,5 17,9 20,3 21,S 23,1 25,9

-

16,0 18,1 22,1 22,6

-

-

368 419

-

-

-

-

-

21,9 24,0 29,4 30,1 35,8 40,7 46,4

27,3 29,9 36,6 37,S 44,6 50,7 57,9

53,3 60,7 69,3

!I

11

° Standardizirane su one cijevi la koje je u tablici navedena duljiDska masa. - Masa je prorafunana la gusto6J od 8900 kg/m'. Pri gustoCi slitine (J kg/m' valja vrijednosti tablice pomnoHti s faktorom (118900.

I

I

Cijevi za kondenzatore

i izmjenjivace

topline

- JUS

C.DS.S21

- 1981.

467

POLUPROIZVODI

OD MJEDI, CINKA I OLOV A

MJedui poluproizvodi

Mjedne !ipke, istiskane Okrugle ~ipke (JUS C.D3.522 - 1982) Plosnate ~ipke (JUS C.D3.524 1956) Kvadratne ~ipke (JUS C.D3.526 - 1956) Sesterokutne ~ipke (JUS C.D3.528 - 1956)

-

Mjedeni kutni profili jedTUlkokratni,pre~ani (JUS C.D3.529 - 1956) duljine krakova 10 x 10... 60 x 60 mm raznokratni, pre~ani (JUS C.D3.530/531 - 1956) duljine krakova 10 x 20...25 x 50, 15 x 20... 30x45 nllD Mjedena zica (okrugla) prdana (JUS C.D6.5:h - 1956), .
Pri odredivanju 7180 kg/m3. mase poluproizvoda - 1970)

promjeri 5. . . 15 mm
od cinka ra~namo s gustoeom od

CiDauu poluproizvodi

Ci n ~ an i I i m (JUS C.E4.020

debljina lima 0,2...6 mm veliana plOCe 1000 x 2000 (3000) mm
OloYDi poluproizvodi

Pri odredivanju 11400 kg/m3.

mase poluproizvoda

od olova ra~namo

s gustoeom od

010 v nil i m (JUS C.E4.030 - 1963) debljina lima 1 . . . 4 mm ~irina 1000 mm duljina do 10000 mm Olovne cijevi dovodne cijevi (JUS C.E4.040 - 1963)

-

unutamji promjeri 10. . .26 mm debljina stijenki 2,0. . . 7 mm - odvodne cijevi (JUS C.E4.0411963) unutamji promjeri 30. . . 125 mm debljina stijenki 2,0. . .2,5 mm

010 vn a zi ca (JUSC.E6.050- 1965) promjeri2. . . 20 mm

468 .

,-

StaIdo

NEKOVINSKI MATERUALI ANORGANSKI NEKOVINSKI MATERUAU

Staklo se sastoji od natrijskih i kalcijskih (te kalijskib i bornih) silikata. Posebna mu svojstva daju dodaci oksida nekib kovina (Pb, Mg, AI, Zn, Te). Staklo je amorfno (nema kristaIiie strukture) i zato bez odredenog tali~ta prelazi iz tekueeg u kruto stanje. Pri temperaturi 1300 do 1500 .C moire biti tekua ta1ina (lijevanje!), pri temperaturi 1000 .C je gusta tekuCina prikladna za preradu (pubanjem, vurenjem, valjanjem, prdanjem). Temperatura smekhvanja (prelaza u krutinu) je oko 500 "C. Kremifno staklo - Si02 - smekhva se pri 1200 .C.) Pri temperaturi okolih je staIdo u amorfnom stanju pothladene tekuCine. Njegova je tIafna ~tOCa 400 ... 1300 N/mm2, vlafna ~tOCa iznosi 30 . . . 90 N/mm2. Najmaa.jnija su svojstva stakla: propustivost za svjetIo (85 . . . 90%), kemijska otpomost na zrak, vodu i kiseline (osim fIuorovodifne HF) i neprovodnost za elektrifnu struju. za armature manjih zabtjeva; bomo za Upotreba: natrijsko staklo aparate 5 veCim zahtjevima; kremicno - za dijelove kod vi~ihtemperatura. Brzim ohladivanjem vruee staklene ploce javljaju se na pomini tlacna naprezanja koje povecavaju cvrstocu na savijanje. Takvo se staklo pri lomu raspada na pruinu. Staklene plore, 5 obih strana obljepljene folijom od prozime plastike, upotrebljava se kao sigumosno staIdo (npr. za automobile). Beton Cementni beton je umjetni kamen od cementa, betonskih dodataka (pijeska i ~Ijunka) i vode, a nastaje skruCivanjem cementnog veziva (mjehvine cementa s vodom). Portland cement se sastoji od 1 dijela Si02 + Ah03 + F~03 i najmanje 1,7 dijela CaO. .

-

-

.

Volumensld omjer mjeiavine cement: pijesak 1: 4 1 :5 1: 8 Nakon 28 dana.

11ama ~toCa betona. N/mm' 22.. .30 18.. .22 9.. .12

Volumensld omjer mjeiavine cement: pijesak : !Ijunak 1:2 :3 1: 3: 5 1: 4: 6

11ama ~toCa betona. N/mm' 22.. .25 13.. . 18 10.. .12

Zbog male vlafne ~tOCe (u odnosu na tIafnu) ojaa.vaju se vlafna podruCja u betonu relicnim ulo~ma (armirani beton). Ako su reliCni ulo~ci prednapregnuti, izazivaju u neopterecenom stanju u betonu tlafna naprezanja radi kojih je moguee, da se pri optereeenju uOpCe ne pojavljuju vlafna naprezanja (prednapregnuti beton).

i I I

469

Pjenasti beton Normalni (te~ki) beton gustoee 2200. . . 2600 kg/m3 provodi toplinu razmjemo dobro. Lakim dodacima (npr. mljevenom drvenom piljevinom, drvenom vunom i 51.) te odgovarajueom obradom stvaraju se u betonu pore (zrak) koje veoma snizuju njegovu gustofu (na 300. . .500 kg/m3) pa mu zbog velikog smanjenja tlafne fvrstoee smanjuju nosivost, a1i mu veoma poveCavaju izolacijsku sposobnost. Po/imemi beton Polimarni beton je umjetni kamen pri kojemu umjesto cementa upotrebljavamo kao vezivo razna Ijepila na bazi plasitke (MMA, UP). Polimerni beton (5 5 . . . 15% veziva) postizava nakon jednog dana slijedeca mehanicka svojstva: tlafnu fvrstost 70...150 N/mm2, modul elasticnosti 15000...30000 N/m2, fvrstocu na savijanje 20... 40 N/mm2, temper. rastezljiv. (15...20) 10-6 K-1. Upotrebljava se za temelje strojeva i konstrukcija, mjerne plaCe. I polimerni OOton more biti pjenast. KeramiCld materiJaIi Keramicke tvari sadne veCinom okside. Svi Cisti oksidi su kemijski vrlo

I
I

postojani i imaju visoka ta1i~ta: A1203: 2046 .C Si02: 1702.C

BeO:
Zro2:

2530.C
2700.C

Sinterovani korund Ah03 odlikuje se velikom tvrdoeom 3800 RV 30 I i velikom tlafnom fvrstoeom. (Dodatkom Cr203 Cistom Ah03 nastaje sinterovani rubin tvrdoee 4000 RV 30.) Sinterovani korund upotrebljava se za izradu dijelova koji moraju biti posebno otporni na habanje (matrice za vurenje :fice, dijelovi tekstilnih strojeva) i postojani u visokoj temperaturi (svjeCice motora s unut. sagor. i sl.). Tvrdoea, koja se ni pri visokim temperaturama (do 1200.) bitno ne smanjuje te mala toplinska provodnost su svojstva sinterovanoga korunda koja su narocito znacajna za izradu alata za rezanje (tokarenje. glodanje) i bru~enje.
Sastavljeni keramiCki materijaI Al203

. Si02

je veoma

otporan

na habanje

(upotreba npr. pri dodirnim plohama mjerila). MaterijaI MgO . Al203 . Si02 (kao i MgO . Si02) vrlo je otporan na temperaturne promjene.
Od kvalitetne gline koja

- osim

Ah03

- sadm

i Si02 te alkalne

okside

(kao

i posebne dodatke) izraden keramicki materijal (kamen~tina) ima vlacnu cvrstocu 6.5...13 N/mm2, tlacnu cvrstocu 320...350 N/mm2. Zbog velike otpornosti prema kiselinama upotrebljava se U kemijskoj industriji za aparate i strojne dijelove (za pumpe. ventilatore, mjdaIice i sl.). Opeka Opeka je pri temperaturi 900. . . 1300.C perena glina (prven. Ah03)' llafna evrstoca opeka iznosi (po kvaIiteti) 10.. . 25(. . . 35) N/mm2. Normalni je format opeke: 240 x 115 x 71 mm.

470 ..

Vatrostalni

keramifki

materijali

Tali~te mora biti najmanje 1580.C. Za kvalitetu su odlucni jo~: temperatura na kojoj se materijal pod tlakom smek~ava; propustljivost za plinove; otpomost prema temperatumim promjenama i prema kemijskim utjecajima. Vatrostalne keramicke materijale dijelimo na: a) kisele

b) bazicne (MgO), c) neutralne

-

-

gIavna sastavina:

kremen (5i02),

glavna sastavina: dolomitna (CaO. MgO) Hi magnezitna

-

glavna sastavina: glina, kaolin (AI203' 25i02), glinica
(Cr203) iIi ugljen (C).
'' Tamte .C

(AI203)' kromit 5astav %

Otpor- I

Naziv

I
i

I

silika I silika 11

> 94,5 8iO: < 2 AI,O < 3,5 Cao > 92 5i02

:
1720
JUIV
I

i

nost prema' . tIaku i do.C '
I

Upotreba te§ko optereceni dijelovi pri

1630
a.Juv

,visokim

temperaturama. ve-

kremeni bmot (polukiseli) bmot (bazini) silllnanit

'" 905i02 +AI2O, 1650 +Cao + Fe2O, SS . ..60 5i02 36 .. .41 AI2O, >1580
0,8. .. 0,6CaO I 0,2. .. 0,2 Fe2O,

In_. ----nsrednje optereeenidijelovi manje optereeeni dijelovi loti§ta (dimni kanali) otporan prema troski i temperaturnim promjenama za peeis bazinom oblogom, velikaosjetljivost rematemp peraturnim promjenama
otporan prema visokim temperaturama, brzim temperaturnim promjenama i utjecaju troske
\

1470

1300 1620

magnezit

.
kromni magnezit karborund ugljen

55.. .60 AI:O, ost. 5iO: 85.. .88 MgO 4... 65i02 1. .. 2Cao I... 2AlzOj 4... 5 Fe20j
> 42 MgO > IS Cr:O, 45.. .808iC 10. . .25 8i02 9.. .20 AI:Oj + FezOj 85.. .90C

I '" 1875
>2000

1400

'" 1960

1560

>2000 >2000

1700 1750

neosjetljiv prema temperaturnim promjenama; iznad
dirajucih plinova

1

16oo.C raspada zbog lonci, peei, elektrode oksi471

DRVO Drvo se odlikuje malom gustoeom, razmjerno velikom ~toeom i lakom obradom. Drvo upotrebljavamo kao gradivo (u gradevinarstvu, brodogradnji, za vozila, u tekstilnoj industriji itd.) ili kao sirovinu (za izradu papira i celuloze).
Vrsta drveta brijest bukva GUSlota kg/m' 500...850 500...900 Smjer S obzir. vlakoa
11

vla 60...210 4 60...180 7 50 . . . 200 6 30 .. . 220 7 50.. .180 5 lOO 4 40 .. . 190 3

.L
11

tvrstota N/mm2 tlaena oa savij. 30...60 50.. .160 10 40.. .80 10 40.. .80 10 30...60 10 40...60 10 40 . .. 70 10 60...180

.L
11

-

smia 7 25 5 . .. 20

35
to

grab jaseo
brast

500...850 500.. . 900
400 .. . 950

.L
11

50...140 50...180 70...100

30
7 5.. . IS

.L
11

.L
11

-

30
-

orab
bor jeta

600.. . 750
300 .. . 900 300...700

.L
11

80...140

.L
11

.L
11

smreka

.L Na zraku su~eno drvo ima njem vlage ~toCa se osjetno Oplemenjeno dTVO
slepljivanjem.

300.. . 700

30 . .. 80 40. .. 200 5...15 10 90 20 50.. .120 30 .. . 50 40 . . . 100 5 2 4 25 40 . . . 240 30 .. . 70 40.. . 120 5...10 3 25 5.. . 10 oko (10)12. . . 15(20) postotaka vlage. Poveeasmanjuje.

- i njihovim

Svojstva drveta moiemo pobolj~ti rezanjem na tanke plate Ukoleno drvo su sljepljeni tumiri i to:
kao lamelirani nosaa s jednosmjernim vlaknima (dobra ~toCa

- furnire
u smjeru

kao vezane plate s vlaknima pod kutom 45 ili 90. (u svim smjeroviUla jednolika ~toea). Stolarske plole (panel-plole) imaju u unutra~njosti sljepljene letve, pokrivene s' obiju strana furnirom. Vlaknalice (Iesonit) su (razmjerno tanke) plate, izradene valjanjem drvene kak od piljevine i Ijepila. Iverice su (razmjerno deblje) plate, izradene valjanjem drvene k$e, obljepIjene obostrano tumirom. Oplemenjene drvene plate su ~ i prakticki se ne savijaju.

-

vlakana),

472

PLASTICNE

MASE

Plastifne mase (plastika) su umjetne tvari cja su glavna sastojina polimeri (str. 96). S obzirom na karakteristifna svojstva razvrstavamo ih u slijede6: glavne skupine: 1. Termoplasti Termoplasti su umjetne tvari od polimera koje imaju medusobno fizikalno vezane makromolekule. Po stanju su \'Be ill manje viskome temane. Mogu biti amorfne ill djelomifno krista1inifne. Pri temperaturi okolaa su tvrdi, a pri zagrijavanju se smekJavaju (povratno). Lako se mogu preoblikovati i zavarivati. Redovno su topivi u posebnim organskim otapalima. Njihovi se otpaci lako regeneriraju i ponovno upotrebljavaju. Ovamo se ubrajaju npr.: amorfni termoplasti (koji se skrucuju odnosno smek~avaju do taline kontinuir8!10 u ~irokom temperatumom podruCju) -

PVC - polivinilldorid

PMMA polimetilmetakrilat
PC CN

PS - polistiren (polistirol) ABS akrilnitril butadienstiren

-

-

- polikarbonat - celuloid

djelomilnokristalinilnitermoplasti koji se skrufujuiz taline u uskom (
temperaturnom

PE PP

SAN - stirenakrilnitril POM polioksimetilen 2. Elasti

- polietilen - polipropilen
-

podruCju

-

"tali~tu«)

PTFE - politetrafluoretilen PA poliamid PETP polietilentereftalat (poliester)

-

Elasti su umjetne tvari od polimera, koje imaju medusobno labavo vezane makromolekule. Dobivamo ih iz termoplasta vulkanizacijom (tj. kemijskim postupkom omretivanja). Uvijek su amorfni. Pri temperaturi okolaa su meko &Umeno elastifni. V~.i najmanja naprezanja izazivaju velika elastifna produijenja. Ovamo ubrajamo npr.:

.~

NBR akrilnitrilbutadienski SBR stirenbutadienski kauCuk kaueuk BR butadienski kaueuk SI - silikonski kauCuk 3. Duroplasti Duroplasti su umjetne tvari od polimera koje imaju kemijski mre!om vezane makromolekule (nepovratni proces). Uvijek su amorfni. Oblikuju se (i uCvriCuju)preko taline, a preoblikovanje je omedeno. Tdko se tope i zavaruju. Njihovi otpaci nisu upotrebljivi (ill samo kao dodatak). Ovamo spadaju npr.: PF - fenolna smola (fenoplast) UP poliesterska smola UF - uratna smola (aminoplast) EP epoksidna smola MF - melaminska smola PUR - poliuretanska smola

NR -- priro~ni kaucuk

PUR - poliuretanski auCuk k

IIR - buti1ni kauCuk

-

-

I I
I

I

-

473

S obzirom na broj polimera te dodatak j~ i drugih organskih iIi anorganskih tvari dijelimo plaste na slijedeee skupine: 1. Homogeni plasti sastoje se iz samo jednog polimera. Mogu biti u amorfnom, kristalinicnom ili (kristalno) mijesanom stanju. Udio kristalne tvari u cjelokupnoj tvari (mjeSavini amorfne i kristaliniene tvari) odreduje »stupanj kristalizacije« od koje ovise svojstva tvari. 2. Heterogeni plasti sastoje se od polimera i jos jedne iIi viSe kemijski razliCitih tvari koje su s polimerom vezane kemijski iIi fizikalno. Ovamo se ubrajaju i medusobno mijeSani polimeri. 3. Ukruceni plasti sastoje se od polimera i jos jedne ili vise kemijski razIienih tvari koje mogu biti organske ili anorganske te se vecim dijelom osjetno razlikuju od polimera. Tvari su medusobno vezane fizikaIno (rijetko kemijski). To su punilima ukruceni plasti. Kao punila koja se dodaju u tekuCim plastima dolaze u obzir u prvom redu: staklena vuna i predivo kameno br~no tinjac azbestna vlakna i vrpce drveno br~no celuloza pamuena vlakna i tkanine umjetna svila. ,

Svim vrstama plasta mogu se dodati svakakvi dodaci, npr. boje. S obzirom na izbor jednog iIi viSe medusobno mijesanih polimera, kojima mofemo dodati brojne druge tvari, dobivaju se plasti veoma raznovrsnih svojstava, prilagodenih zahtjevima upotrebe. Plasti se (pre )oblikuju raznim tehnoloskim postupcima (lijevanjem, presanjem, istiskavanjem, zavarivanjem, ispuhivanjem, izvlaeenjem, predenjem itd.) u: - poluproizvode (cijevi, plaCe, folije),

-

- pjene,
-

dijelove

strojeva i aparata (kuCista, strojni elementi), tvrde i meke (uloSci za blazine pokuestva, spufve

za CiSCenje,

podne obloge), vlakna (za predivo u tekstilnoj industriji) iIi se upotrebljavaju kao pomoena sredstva: lakove (za zaStitne iliIi ukrasne predmete), ljepila (za keramiku, kovine, drvo, papir).

474

MehaniCka stanja plasta Mehanicka stanja plasta su ovisna 0 temperaturi. Ovu ovisnost pregledno prikazuje dijagram modula smika G pri raznim temperaturama T.

3

~
ogranicena elasticna

T

U dijagramu se razabiru slijedeca podruCja stanja:

Tvrdoelasticno podrucje (1) obuhvaca niske temperature. U tom su podruCju plasti (umjetne tvari) tvrdi i krhki pa je za njih karakteristicna
deformacija
koji pada

velikog

modula
temperature.

elasticnosti

(E

= 200.

= ",' ,

. .4000 N/mm2),

s povi~enjem

Stoga uzev~i kod plasta ne postoji Cista elastiena deformacija, jer se dodatno uvijek javlja u ovisnosti 0 vremenu, temperaturi i opterecenju

-

.: i visokoelastican

udio preoblikovanja. malo mijenja s temperaturom (G

=

Modul smika se u tom podrucju 102...104 N/mm2).

=

I :1 I J " 'I

- Podrucje smekSavanja (2) obuhvaea temperature pri kojima je vec omoguceno pomicanje molekula (koje u tvrdoelasticnom podrucju - kad su molekule jo~ »smrznute« - nije bilo moguee). U podruCju smek~avanja prelaze plasti iz krhkoga u Zilavo stanje.

-

Gumielasticno

podrueje

(3) rasprostire

se od podruCja

smek~avanja

do

taljenja plasta. Za to je podruCje karakteristiena vrlo velika elastiena deformacija uz mali modul elasticnosti (E = 2. . .600N/mm2).

Modul smika je u tom podrucju neznatno ovisan 0 temperaturi (G = ;= 0,1...100 N/mm2). Smek~avanjei gumielasitcno podruCje se javljaju samo pri amorfnim tvarima. Pri kristalnim tvarima>tvrdoelasticno stanje seze sve do podruCja taljenja; pri djelomicno kristalnim tvarima, smek~avanjei gumielasticno podrucje su ovisni 0 stupnju kristalizacije.

! '11'

- Podrucje taljenja(4) se pri amorfnim tvarima izrazava postupnim prijelazom tvari iz gumielasticnog stanja kroz plasticno stanje (s izrazitim tecenjem tvari) do potpunog taljenja. Pri djelomicno kristalnim tvarima se taljenje zbiva u uzem temperaturnom podrucju, a jo~ izrazitije je talgte pri kristalnim tvarima.
*

, , I

!~ I ~I

.
Tennoplasti Amorfnitennoplasti Djelomitno kristalnitermoplasti PVC,PMMA,PC, PS,SAN,ABS PE, PP, POM,PA, PTFE,PETP

T T Smek~vanje i gumielastitno poSmeksavanje i gumielastitno podruqe su izraziti druqe su manje izraziti Uobitajeni stupanj kristalizacije djelomitno kristalnih termoplasta: PA 35...45% POM 70...80% PE 45 . . . 80% PTFE 60 . . . 80% PP 50 . . . 80% PETP 30 . . . 40%
Mehanii!ka svojstva termoplasta

'~

\.

'

t
-

~

Termoplast polietilen
polipropilen

Oznaka -HD PE-LD
PP PVC tvrdi. mek. PS SAN ABS pMMA pOM PTFE pA pA pA pA PC 6 66 11 12

Zarema Modul tvrstoea elast. vlaflta nasavi filavost kN/mm' N/mm' N/mm kJ/m' 36 0,7...1,4 18.. . 35 0,2. .. 0,5 8.. . 23 1,1... 1,3 1,0...3,5 21...37 43 3...17

TvrdoCa (kugl. ! N/mm 40...65 13...20
36.. .37 75. . . 155

polivinilklorid polistiren stirenakril-nitril akrilnitrilbutadienstiren polimetilmetakrilat polioksi-metilen politetrafluoretilen poliamid polikarbonat

-

50.. .75

10.. .25"

110 90 100 75 105 110 18 27 50

2.. .50

-

-

3,2. .. 3,3 3,6 1,9...2,7 2,7...3,2 2,8.. . 3,2 0,41 1,4 2,0 1,0 1,6 2,1...2,4 2,4 2,2 1.6
> 400%. -..

45 .. . 65 70.. . 85 32 . .. 45 50...77 62...70 25 .. . 36 70 .. . 85 77.. .84 56 56...65 56...67 39 28" 26"
Naprezanje

2...3 2...3 7. .. 20 2... 6 3...9 13. .. 15 8. .. 16 15. .. 20

120...130 130.. . 140 80...120 180...200 150...170 27 .. . 35 75 100 75 75 110

-

30...40
10...20 20...30 4... 5 15 30...35

100 80 44 38

polietilenpETP tereftalat eelulozni acetat CA eelul. aeetbutirat CAB
" Postotno produljenje

50 35 .. . 43

teeenja Rp 0.2'

476

Toplinska svojstva i upotreba termoplasta Ispit. Podruge Temper. Topl. Oznaka po Vicatu tali!ta rastez. vodljiv. Upotreba .C 10-' K-' W/(m. K) .C 70...75 125. . . 135 2 0,50 Cijevi, profili, plate, Collje, PE-HD < 40 -LD 110. . . 150 2,5 0,35 pjene, vlakna. Preani dijelovi otporni na vodu, lutine, 95 157. .. 170 pp 1,6 0,22 blage kisellne. 0,8 0,16 Cijevi, profili, Collje, pjene. PVC tvrdi. 70.. .90 mek. 40.. .60 1,5 0,13 Dijelovi kem. apar. (pumpe). PS 86.. .91 0,7 0,17 KuCita i dijelovi kuCnihapaSAN 100.. .110 0,7 0,15 rata, uredske tehnike, vozila ABS 90...105 (karoserije), eamaca. 1,0 PMMA POM P'IFE PA-6 -66 -11 40.. .108 173 50.. .60 220 225 .. . 265 0,7 0,9 1,6 0,8 0,9 0,19 0,22 0,24 Cisti bezbojni dijelovi (pleksistaklo) ill obojeni. Habanju podlo!. dijelovi. Klizni lefaji, zupeanici. Patentni zatvaraci. Brtve gibljivih dijelova. Lefaji (bez maziva).

\

-

-

12

172...180 145.. . 150 220 .. . 260 80 74.. . 110 65...111 255 .. .258

0,9
1,1 0,7 0,8 1,0 1,2

0,23 . Dijelovi otpomi na habanje, 0,27 udarce i dinamicko optereee-

0,23

nje. Kuffita, klizni lefaji,

0,30 0,21 0,24 0,22 0,21

PC PETP
CA

zupCanici. Ploee, . Colije. Providna kuCita. Prozime Colije,Cvrste i filave. - uo I I iIg p

:~
'.

.I

~I
..

CAB

.

.

Ukruceni termoplasti UkruCivanjem termoplasta se osjetno mijenjaju njihova mehanicka svojstva: gustoea se poveeava, evrstoea jako raste, rastezljivost se veoma smanjuje. U vezi s tim promjenama mijenjaju se i druga mehanicka svojstva. Primjeri mehanickih svojstava nekih termoplasta, ukrueenih staklenim vlaknima (sv = 30%) (zaokrufene prosjeene vrijednosti): PP PP + sv SAN SAN + sV POM POM + sv Termoplast Gustoca 906 1114 1360 1080 1410 1560 kg/m' Cvrstoea N/mm' 29 71 75 110 66 130 600 4 2 6 45 3 Post. produlj. % PA PA + sV PC PC+sv PETP PETP+sv Termoplast 1135 1400 1330 O 1200 1520 75 180 65 100 39 93 30 3 3 100 225 2 p

;1

477 !!..

01 . evrst. Trajna cyrs/oca /emwp/as/a CvrstoCa tennoplasta vrlo je ovisna 0 trajanju optereeenja njem izrazito smanjuje. . . Umjetna tvar PE PA PA z MoS2 478 Koeficijent trenja bez podmazivanja s podmazivanjem I 0.s obzirom na trajanje osigurana njihova funkcionalnost).0.za odredeno odabrati takvo optereeenje dijelova.0.0. .04..0.25 0. pri kojem je . Vremenska s/a/icka cyrs/oca tennoplasta pa se s optereee- Trajanje opterecenja min Vremenska staticka cvrstoca N/mm2 PE tennoplasta PVC PS ABS 10-6 60 210 90 135 10-3 35 90 65 80 1 20 60 45 45 103 15 40 30 25 106 10 35 25 20 109 8 32 22 18 Naprezanja u tennoplastu s vremenom popuStaju (relaksacija).0. . Uz konstantno opterecenje deformacija raste javlja se p u zen j e materijala. ..08 0. Trajna dinamicka cyrs/aca tennoplasta Tennoplast Broj titraja Trajna dinamicka CvrstoCa N/mm2 PE 108 17 SAN 107 20 PA6 108 30 PC 107 6 Vremenska dinamicka cyrs/oca polivinilklorida PVC Broj titraja 104 IOs Vremen. npr.03 I Dozvoljeni pritisak N/mm2.. N/mm2 28 17 K/izayos/ 106 10 107 5 Termoplasti posjeduju dobre klizne sposobnosti za leZaje i vodila (u kombinaciji kovine i umjetne tvari). Prvotno se naprezanje uz konstantnu defonnaciju smanjuje (~to valja uzeti u obzir u stanovitim slueajevima.03. a time je i smanjena sposobnost odvodenja topline trenja. .25 0. .0. koje je ovisno 0 velicini opterecenja i njegovom trajanju (stoga treba pri projektiranju - puZenje . 10 19 20 . Mana je u maloj toplinskoj vodljivosti tennoplasta.08.07 0..01 .18. . pri brtvama).. dinam..14 I 0.

kiselinama bazama oksidacijirastapalima J' . zraeenje. 70 PETP Kemijska postojanost termoplasta -100. ... j Termoplast PE PVC PS PC Temperaturna upotrebljivostumjetne tvari (u .. . PTFE je negorljiv....100 \ Termoplast PE PP PVC PS SAN ABS PMMA POM PTFE PA PC PETP vodi + + + + + + 0 + + 0 + + Otpomost' prema 1' slanojotop. 110 PTFE PVC ..~ Ovisnost vlacne cvrstoce termoplasta 0 temperaturi { I Vlacna cvrstoca N/mm2 -50 59 83 88 -25 49 88 76 80 0 39 75 69 72 pri temperaturi "C 25 50 75 100 30 59 62 64 20 38 49 58 14 34 52 10 40 125 8 27 12 150 ..nedovoljna malaotpornost otpornost U zagradama su oznaeena odstupanja od vrijednosti odredene otpornosti. 80 PC PMMA -100.120 -100. Kemijsko raspadanje termoplasta koje pospje~uju uzrocnici starenja mogu trajati vi~e desetljeea.. Starenje obuhvaca sve promjene u sastavu tvari ~to ih izazi~ehaniCka opterecenja.C) PE -100. ..30..145 -100. + + + (-) (+) + + + (+) + (+) (+) (-) + + + (-) ~ + 0 + + 0 + + 0 0 (-) I + 0 (0) + + + + +" 0 0 (0) I + (-) (-) I I 0 + (0) I 1 u . elektricna stnija. 479 . vi~e temperature..165 -100. . 80 PA PS -100... 85 POM PP . .....45. kemijske tvari itd. + -o I velika otpornost ..100 -100..

.110 silikonski - -100 . amortizeri. produlj.c. pri dinamickom optereeenju se jako zagrijava. gumene opruge.20. (PIMtevi toekova za osobna vozila. oznaka NR PUR SBR BR HR NBR SIR 930 1260 940 940 930 1000 1250 22 20 5 2 5 6 1 28 32 25 18 21 25 10 prirodni poliuretanski (meki) stiren-butadienski butadienski butilniakrilnitril-butadienski - - . luZinama i kiselinama.) Silikonski kautuk SIR je izvanredno otporan na temperaturu..) Butadienski kautuk BR (buna CB) vrlo je otporan prema habanju pa se zato upotrebljava za vozni sloj pla~teva kotaea. Temperatura upotrebe . ..110 . elektricne izolacije. manje postojan u mineralnim uljima i mazivima.. 200 Prirodni kautuk NR ima odlicne elastiene sposobnosti i vrlo dobru udamu filavost. brtve.10% S.EIasti TipiCnj elasti: prirodni kaueuk s 1. membrane. ali nepostojan u vrueoj vodi. gipke cijevi. (Zracnice kotaca za vozila... utVr...) Stirenbutadienski kautuk SBR (buna) veoma je otporan prema habanju i veam temperatumim optereeenjima. Postojan je u vodi i kiselinama. .30. Postojan je u ulju i mastima. dobro upotrebljiv samo do temperature 50 .C Gumielastieno podruCje poCinje vec pri temperaturama do 20 .70. Postojan je u mineralnim uljima. uredaja.) Akrilnitrilbutadienski kautuk NBR (perbunan) postojan je u minenilnim uljima. brtVe.C T Gumielastieno podruCje poCinje vec pri temperaturi pod 0 .. gibjive cijevi.45. (Pla~tevi kotaca za teretnjake.120 Mehanitka svojstva elasta Modul elastienosti E "" 700..35.100 . Cvrstoea Gustoea N/mm2 kg/m) neutvr. .C . mastima i tekuCim gorivima. ugljikovodicima. ali nepostojan u kloriranim ugljikovodicima. 85 -100 . (Gibljive cijevi za benzin. trake. Butilni kautuk HR vrlo je otporan na vremenske uplive i starenje te vrlo malo propu~ta plinove. 50 .C .. ali neotporan prema vrueoj vodi. Gc Postol.) 480 . lezaji.. (BrtVe prehr. % 600 450 500 450 600 450 250 <20.. (Valjni koluti. letajne blazinice.) Po/iuretanski kautuk PUR vanredno je otporan prema habanju. transportne trake.. 1000 N/mm2. brtVe. . profili. Tipicni termoelasti: prirodni kaucuk s vi~eod 10% S G t5'IR <ooe Elasti kaueuk T ..

mehanicki su znatno poboljbni. dijelovi pokuctva. l >500(: .EP 50 65 65' .26 0. camci. elektricne instalacije). (Cijevi. Durostakla elast. Modul tvrsto6I Gust. Gust. vodljiv.C 1400 1500 1500 1200 1200 1500 700 - - 900 3500 3700 - 25 30 30 45 55 85 70 80 80 85 105 170 1. viae. lopatiena se za manje opterecene dijelovi kola. Uzdutni smjcr (Armature. Upotrebljava se za dijelove s veCim zahtjevima.. N/mm' 10-6 K-' W/(m.26 0.Duroplasti puroplasti su amorfni (kristalnih podruCja nema). 5000 10000 19000 28000 10000 18000 30000 70 200 300 500 220 350 700 120 220 350 550 280 400 800 120 160 280 400 220 300 600 35 18 15 12 18 15 12 0. U vezi sa prehranom je neupotrebiva! Melaminska smola MF namijenjena je za predmete 5 v~tereeenjem.5 15 12 25 < < < < < < 125 100 120 200 80 130 I I Mehanicka i toplinska svojsrva ukrucenih duroplasta Svi duroplasti.24 0. obloge koenica.26 pred- 11 I 'i .) Uratna smola (aminoplast) UF slufi za malo opterecene predmete (sanitamu tehniku. za dekorativne ploCe (ultrapas). Poliuretanska smola PUR je u prvom redu elektrotehnicki materijal. . T Mehanicka svojsrva duroplasta Duroplasti smola fenolna .bakelit. Temper.(tvrda) oznaka PF UF MF UP EP PUR Zarez. Temperatura smek~avanja (koja nije izrazita) leZi nad 50 . posude. elast.26 0. K) N/mm % UP 25 50 65 65' 1350 1600 1800 1800 1600 1800 1800 plctiva. Fenolna smola (fenoplast PF) upotrebljava mete. izolacijski . plast (pletivo) kg/m' N/mm' N/mm' na savij.(aminoplast) melaminska poliesterska epoksidna IIOliuretanska . dijelovi vozila. na savij. Taljenja nema jer duroplasti prije raspadnu. letjelice. profili. npr. Ima natprosjecnu adhezijsku sposobnost (araldit).24 0. kJ/m' upotrebe kg/m' N/mm' N/mm' N/mm .5 1.(fenoplast) uratna . filav.Strojarski prirutnik 481 . ukrueeni punilima.C.) Epoksidna smola EP se takoder polimerizira s ukruCivacem. 32 . vlaena tlaena rastez.5 1. Top!.15 0. Dodatak Modul tvrsto6I Temper. Poliesterska smola UP polimerizira se s ukruCivaCem.

.0..036 PE' { PVC' .. trevira. .za odjevne predmete (perlon.5 { 40.0.7.K) 40... transportne trake itd.5 0..3. . . ..9 < 130 meko-tVrdi: PF 0.045 0.. .) . Temperatura Gustoca Pjenasti vlaena tlaena vodljivost upotrebe plast kg/m' N/mm' . 60 80.033 < 60 PVC 50.1. 50 -40..).. . 45 ceHje. .. 30 0. .03 70.1 0.polietilen.8. polipropilen .05 0.032 tiJavo tvrdi: PS 80. zilavo tvrdi (pod tlakom se dijelom deformiraju) i meko-elasticni.. .15 0. 50 -60.5 0.15 20.C N/mm' W/(m. mreze (ribarske. .za odjevne predmete (diolen.za elasticne odjevne predmete (earape. . -" Pretezno - - otvorene ceHje. 0.1. . . Karakteristicnisuzanjihmalagustoca(S. orlon..25 0.025 < 90 UF 5. 100 0.2.5 > 0. Za proizvodnju vlakana dolaze u obzir u prvom redu: .1. 15 0.1..021 < 100 meko-elastieni: 25. ..0....0.5 ...2 .9 0. ... cesto mije~ano vunom i pamukom. plivaju na vodi) . ..0.6 100.4 0.2. . 130 0.za vlakna promjera ~ 10 I!m . .2 0.za odjevne predmete (dralon.6 0..za kemijski otporne proizvode (filteri. 70 0.0.. za- za vrpce. .. 40 0.) . Sastav celija je Hi s otvorenim celijama (s neposrednim prelazom plinova i tekucina) Hi sa zatvorenim celijama (pri kojima je prelaz plinova i tekucina moguc jedino difuzijom). . za tehn...036 0.3.06. kupace gaace) .1. .. Pjenasti plasti mogu biti krhko-tvrdi (lome se)..0.05 0.01 ..polistiren ..1..1. . najlon.Posebni proizvodi od plasta Pjenasti plasti Oni se proizvode posebnim tehnolo~kim postupkom (pjenu~anjem plasta u filavo-tekueemstanju). .100 < 80 PUR 0. 400 kg/m3) i sastav eelija.. .80 15.. .045 -70.. upotrebu (remenje..033 > 0. .85 > 0.akrilnitrilni polimeri poliamidi poliuretani politereftalni kiseli ester ~tita) . 0.85 30.038 20.. Pretezno PUR" { 30. .041 0. 35 > 0. 85 -70. 100 zatvorene Vlaknasti plasti Vlaknasti plasti (sinteticka vuna) proizvode se od odgovarajucih vrsta plasta i to iz njihove taline Hirastopine (suhim HivlaZnimpostupkom)..1 0.110 -60.. Mehanicka i toplinska svojstva pjenastih plasta Cvrstoca Toplin.vinilni (ko)polimeri 482 - .) .200 0.0... ..3 100 0.. 70 0.0 50.

00 1. Njihove broj~ne vrijednosti za decimalni interval od I do 10 vide se u tablici (desno). . I I I I ~ f O 4 12 25 ' 483 .60 5.80 1.60 6.25 3.18 1.60 1.) upotrebljavamo standard ne brojeve (prema Renardu.45 3.0 1.85 1.5 .ELEMENI1 STROJEV A Standardni brojevi (JUS A.. 2.2 2.1 2.) je red koji sa. napon itd.10 7..65 2.4 4.4 3.00 8. RIO.00 1.50 10.36 2..3 2.70 7.45 1.45 5.15 6 50 6'90 130 175 ' 8.00 6.15 3. OsnovO! rcd aVI R5 I RIO I R20 I R40 I 1.30 6.00 3.. 4' SO 4'75 5'00 5'30 5' 60 6'00 .30 6.00 9.80. 6. Ogranieenje reda oznaeujemo- .00 4.75 9.25 3.00 5.25 1... npr.95 206 2'18 ' 2.2 3.10 7.5 1.30 6.00 4.: R"l0/3 (.60 1.80 2.061..2 2. 'VIO.01> 2.70 1.30 6..25 1.25 1.72 2. Standardni brojevi su zaokruune vrijednosti clanova geometrijskih redova sa stupnjevima VIO.40 1.25 8.60 1.18 1.50 2. upotrebljavaju se pri/agodeni brojevi: 1.80 3.00 1. ali mora sadrfavati standardni broj 80.50 2.6 5.06 1. 2OVIO.65 3.30 243 28 2. .50 4.00 8.50 2..00 10.87 5.80 6. Akoje upotrebastandardnih brajeva potpuno iskljueena.07 3. 2.50 4.. n-ti clan.24 2.75 4.2 I.25 1. prijedlog ISO). 1'10 i1i "VIO Razvrstani su u osnovne redove R5.35 3.granicnim cIa.55 3.) RIO(. Osnovni redovi imaju prednost pred izuzetnim iIi izvedenim redo.62 4.50 1.15 5.8 7.00 1.35 3. R20i R40te izuzetni red R 80.32 140 1'50 1'60 1'70 1'80 1'90 2'00 .00 8.32 1. npr. vima.50 .8 1. drfi svaki treei clan iz osnovnog reda RIO..6 3.70 7.00 2.12 2.75 ako je potrebno.00 10.15 3.65 1.50 2.12 1.87 4.00 5.nom u zagradi.24 2.37 4.00 1.30 6.03 109 1'15 1'22 1'28 1'36 ' 1.00 9.12 1.12 224 2'36 .55 3.75 1.AO.05 2. Izuzetni cd .50 8.30 5. 3'00 3'15 3' 35 3'55 3'75 .00 10. : 4.10 7.1 2.5 4. R5(16. treCi..75 5.50 800 8'50 9'00 9'50 10:00 1.90 2.55 1.40 1.60 1.400) R 20(2.OOI-1983) Za broj~ne vrijednosti razlicitih velicina (duljina.00 .00 5.80 1.50 9.00 4.25 9.80 1.12 1. 5) lzvedeni redovi nastaju ako se iz nekog osnovnog iIiizuzetnog reda standardnih brojeva uzme svaki drugi.15 3.00 2.90 3.

0800 0.125 0.70 1.250 0.112 0.00 6.15 1.35 6.50 9.0160 0.010.5 0.710 0.0125 I RIO I I 0.00 8.0630 0.022 0.280 0.** R5 1.50 4.100 0.100 0.5 6.0180 0.4 3.32 0.0224 0.60 0.60 6.25 0.400 0.36 2.140 0.8 3.500 0.50 8.0250 0.315 0.0900 0.160 10.4 2.Standardne duljinske R5 0.00 4.25 4.180 0.6 0.0250 0.200 0.630 0. 484 .10 mm I RIO I R4O* 1.015 1.50 2.40 1.35 3.70 7.900 0.80 3.2 4.0100.1 mm R20* 0.0400 liz.60 0.30 5.0450 0.00 I0.50 1.00 4.2 3.yr.65 2.250 I 3.0280 0.0710 0. 0.0160 0.030 0.32 1.00 1.500 I 0.30 6.5 7.36 0.05 1.00 1. yr.560 0.00 1.1 1.12 1.0 6.0630 I0.032 0.000 su pritagodeni brojeYi.00 3..0315 0.012 0.50 10.000 11.160 0.90 2.224 0.15 3.« * BrojeYi desno - = izuzetne yrijednosti.00 ** »iz.00 6.15 4.2 2.00 Q.630 I0.50 2.355 0.800 I 1.30 0.0200 0.1 2.35 2.0112 0.24 2.** 0.11 0.0500 2.3 1.630 0.25 1.00 5.30 0.0500 0.06 1.0 0.8 5.0630 0.0400 0.60 0.00 0.00 9.00 liz.00 4.060 0.10 7.50 2.160 0.100 10.vr.011 0.0355 0.450 0.22 0.0125 0. 10.0160 I0.035 1.55 3.000 11.0800 I 0.800 0.0250 I0.75 4.0400 I0. 0.12 2.070 2.60 1.055 0. .15 3.30 5.75 2.0560 0.400 .4oo I0.0315 I 1.70 8.2 1.250 0..18 1.0100 I0.0140 0.036 0.6 3.12 0.55 0. .0200 I 0.315 5.80 1.00 10.125 0.200 0.0100 0.

! 160 160 20 200 21 22 23.8 11. 485 .ala 10. 100 106 105 112 110 118 115 125 120 132 130 140 150 160 170 180 190 200 212 210 224 220 236 235 250 265 280 300 315 320 10 I 10 10.5 33.5 45 47.. . w.5 12.5 50 53 56 60 63 67 71 75 80 85 90 95 1100 32 .5 I 31.4 23.6 10.« = izuzetne vrijednosti.2 22.5 40 42.5 11. 1000 1000 1000 .5 24 250 26 250 .100mm R5 10 1959) 100.Aa. 25 25 31. »iz. liz..5 35. I RIO I I R40. R5 I RIO I 100 100 R40..6 25 26.vr.5 37..5 I 13. .2 12.5 28 m 12 13 125 16 16 " 111 . mjere u mm (JUS A. I 100 Brojevi des no su prilagol1eni brojevi. .2 11 11.. 315 34 36 38 42 48 35 400 400 335 355 375 340 360 380 40 40 I 01 50 500 55 630 65 70 800 630 ~406 425 420 450 475 480 500 530 560 600 630 670 710 750 800 850 900 950 60 63 80 100 .1000mm ~. .5 14 15 16 17 18 19 20 21.

Obicno je to zaokrufena mjera (vidi standardne duljine na str. mjera. koja ovisi 0 nazivnoj mjeri N.DOSJEDANJE STROJNIH DIJELOV A Sustav dosjedanja ISO medunarodno diziran. Donje odstupanje Xi Tolerancija mjere T Polje tolerancije Nul-linija (0) I h~: ~I "'=' . Temperatura pri mjerenju: 20°C. Tolerancije je opeenito uveden. Mjerimo ih medunarodnom jedinicom tolerancije i. Hi pak mogu oba odstupanja biti pozitivna Hi negativna:- - - - o -x. koja odgovara nazivnoj mjeri Tolerancijsko polje moZe se rasprostirati s obje strane nul-linije. a u nas i standar. U toj je mjeri ukljucena i netocnost mjerenja najveea iIi najmanja mjera koju jo~ dopu~tamo veCa od obiju granienih mjera manja od obiju graniCnih mjera N) razlika izmedu najveee i nazivne mjere (Nmax N) razlika izmedu najmanje i nazivne mjere (Nmin razlika izmedu najvete i najmanje mjere (T = Nmax Nm. a mjeru tolerancije i u J.001N u kojoj mjerimo nazivnu mjeru N u mm. 484 i 485). a donje negativno. a moze cijelo biti ispod nul-linije Hi iznad nje (vidi donju sliku). I mjera koju unosimo u crtere. koju odredujemo mjerenjem na izradenom predmetu.lm. Prema tome moze gornje odstupanje biti pozitivno. 486 . b) Osnovne tolerancije Tolerancije su podijeljene u 18 osnovnih redova.n) sve mjere u okviru tolerancije crta u graficki prikazanom tolerancijskom polju.A1.1l0/11l/1l2 pojmovi a) Osnovni Nazivna mjera N Stvama mjera Nd Granicna mjera Najveea mjera Nmax Najmanja mjera Nmin Gomje odstupanje x.1968) mjera prema ISO (JUS M. a odredena je brojcanom jednadzbom i = 0.45VN + 0.

.A1.Ol2N 0. veCinomsvuda zadovoljavaju (a odgovaraju 1.Vrijednosti za redove tolerancija IT 2. d} Oznake toleraneijskih polja Toleraneijska polja oznaeujemo slovom (oznaka poloZaja tolerancijskog polja) i karakteristicnom brojkom reda toleraneije.. Polje i seZc s obje strane nul-linije. Upotrcba IT 01 osnovnih tolcrancija: IT3 IT4 ---- Red toleraQcijc IT5 IT6 IT7 Tolerancija 7i 10i 16 i ITS IT9 25 i 40i Red I T 1cnI -0 DCIJt tolerancije ITU lOO. I IT 14 IT15 400.M N P R S TUVXYZZAZBZC. Sustav dosjedanja ISO obuhvaea toleraneijska polja u svim poloZajima od a do zc i od A do ZC. dok su polja k do zc iznad nje.3 + 0. upotrebljavamo u praksi samo nekoliko najprikladnijih tolerancijskih polja..2001201/202l203 . Na str. IT 11 IT 12. Medutim. 0. 640i . s obzirom na potrebu da broj mjerila bude !to manji. IT 16 c) Polohj za vanjske uglavnom za dosjcdc elemenata strojeva.1968). . Polje j seze s obje strane nul-linije.znaei toleraneijsko polje za provrt koje se rasprostire od nul-linije navi~ za vrijednost IT7 (= 16i). Tolerancijska polja a do h IcZeispod nul-linije (polje h se dotiee nul-linije). IT 6 - ugtavnom za preciznu mehaniku i mjerila. i 2.. dok su polja K do ZC ispod nje.. 488 do 491 dane su vrijednosti onih toleraneijskih polja za provrte i rukavce koje. i to malim sloVlma: toleraneijskog mjcre (rukavec) oznaeen je s obzirom na nul-liniju - a b e cd d e ef f fg g h j Os) k m n p r s t u v x y z za zb ze za unutarnje mjere (provrtc) velikim slovima: AB C CD DE EF F FG G H J(Js)K.020 N ITIO 64i IT 16 1000 .008 N 0. npr. ITB 250. . H 7 . polja slovima. IT 3 i IT 4 su gcomctrijski stupnjcvane izmedu redova IT I i IT 5. te svako sa svim osnovnim toleraneijama od ITOI do IT 16. za veCe tolcraneije pri obradi..8 + 0. Toleraneijska polja A do H leZeiznad nul-linije (polje H se dotiee nul-linije).tolcrancijc Red IT 01 ITO IT I IT2 I T 0 IcranclJa . ITI2 lOO. prema iskustVuu strojarstvu. 487 . stupnju prednosti dopu~tenih dosjedanja prema JUS M.5 + O. IT 5.

.355 -1560 -720.90 - - - - 0 0 0 0 -11 -27 .62 -18 355)..60 .40 ..120 .73 .25 .45 .520 -::no -145 140). -155 - -360 0.. - -214 - -119 - -54 - -36 0.43 -110 0 0 0 0 -13 -33 . -210. 0 -320. .3 - I - ell I - d9 I c8 I f7 I g6 1 h6 -6 0 I h8 --0 -8 --0 -9 ----0 --0 ----0 -18 . -385 450.. . 0 315).13-=-s 6).830 -480 -660 =wr 180).920-300 -1240 -1050 -1370 1200 - - -49 - 0 0 -130 0 0....50 -32 -16 -6 10).270 . -1650.56 -17 - -10.310--120 30). . -760 -1500 -440. . -320 -650 -360. - -110 -191 ....83 -39 0 0 0 0 -25 -63 -lOO -250 - - - -29 0 0 -72 - -lOO . -230..80 . .400 -620 -190 -330.380-170 0 0 0 0 -19 -46 .68 -20.280 280). -54 .62 -160 - - ..430 -240 -117 .370 .18 .50.76 . '-880.360-ISO -174 -106 -60 -29 ..96 -44 0 0 -115 -290 250).315 . -40 -97 -400 488 .630 -400 -200 120).10 ..530-330 . .25 -9 .250 -1110 -280 -570 -1030 -285 65). .=w :=to -4 3). .70 =-fa.43 -14 -148 .65 -40 .Tolerancije rukavaca (ILm) Nazivna mjera (mm) I a 11 20 -14 .95 .410 -180 -207 lOO).30 .30 -10 .).580-=230 160).820 225).550 -340 80).52 -130 - - - - 0 0 0 0 -16 -39 .330 -120 .200 .50)...8 - -32 0.180 .30 .36 .140 -460 -450 .710 .950 -530 -740 -.75 ----0 --0 --0 0 0 0 -14 -25 .41 -20 .89 .400 -205 .=260 -170 200). 65 -340 -140 -lOO ..60 I h9 I hll ..=E .28 -16 -8 .38 . -135 . -480. ....74 -190 - - - - - -72 .160 .320 -130 -142 .36 -12 -126 -71 -34 - -. .87 -220 - - - .450.'770 -460 -245 .225 -550 .80 .85 .6 . -125 ....480 -290 .290 ...100 .47 '.600 -390 -120 .59 .470 -280 .50 -25 40).. .- 0 0 0 0 -22. -81 0.50 ..20 -7 18). -1900 -840. . -1350 -400 -350 -1710. -232 -PI -60.50 -IS -172 ..50 ..345 -145 -60 ...34 -17 -300 -110 .40 . -140 0.. .22 -12 280I=iij.28 -14 1-170 .. -89 0.500 -20. - 400).6 -2 270 60 .

160 160). ..400 400). .200 200)..158 - 1968) k6 mjera (mm) j6 Nazivna +4 .....14 + 8 -3 14).315 315).250 250).3 -2 +6 3.450 450).65 65).225 225)..+33 .. +236 +350 ---:+:i1i9 ---=t:TS9---:j:33O +4S7 + 80 +130 +258 +385 --:j:ITJ +169 +497 + 84 +140 +284 +425 +126 +190 +396 +556 + 94 +158 +475 +315 -:mo --:j:202 --:j:43"1 +606 + 28 -to 41 + 35 +48 +rso +114 +I66 +126 +172 +132 + 98 +I44 +108 -20 +20 +170 +350 +226 . . +17 of 16 + 20 + 10 + 14 ----:j:23 ----:t27 + 19 + 15 +32 + 19 + 23 + 34 + 39 + 23 + 28 I 06 u8 x8 I + 32 + 34 + 18 + 20 +41 ----:j:46 + 23 + 28 +SO ---:j:S6 + 28 + 34 +67+40 +60 + 33 +72+45 +74+41 +87+54 Ij. .80 80).30 30).50 50).100 100).140 140).~1 +11 -5 +12 -7 +13 -9 t}+21 +2 +25 + 3 +39 +20 +45 +23 +14 -11 +28 + 3 +52 +27 +16 -13 +33 +4 +60 +31 +16 -16 +18 -18 +36 + 4 +40 +4 +45 + 5 +66 +34 +73 +37 +80 +40 +81+48 +97+64 +99 +119 +60 + 80 + 5a + 59 + 34 + 43 -:ti09 -:tTI6 + 70 + 97 ---:j:6O -:j:72 ----:j:133 +I68 + 41 + 53 + 87 +122 +78 +148 ----:j:T92 + 43 +146 + 59 +102 +T78 ---:j:232 + 51 + 71 +124 +178 -:j.280 280). . . .18 18).. ...10 -2 10).....4-252 +540 +525 +679 +590 +749 +660 --:rnr +740 +917 +820 489 I j I . . ..(JUS M.. . .ISO......... ..120 120)..180 180).24 +9 -4 24).355 355). ...40 40)..+272 +S87 +490 +232 +292 +637 . .+479 +lOO +390 +244 +S24 +208 +435 ...76 +198 +264 of 54 + 79 +144 +210 ---:j:88 +233 +3I1 + 63 +170 +248 + 92 -:ms +343 +E3 + 65 +lOO +190 +280 ----:j:133 +273 +373 + 68 +108 +210 +310 +308 +422 + 77 +122 ...6 -2 +7 6). ..A1. ...500 I I +6 I I 06 r6 0 +9 + I +10 + I +12 + I +15 +2 +4 +10 + 8 -:m+10 +23 +12 +28 +15 .

..10 10). .6 6)..+ 370 + 280 +400 + 290 + 430 + 300 + 470 + 310 +480 + 320 + 530 +340 + 550 +360 +600 + 380 -t 630 + 410 + 710 +460 + 770 + 520 . 450 450)..3 3).+450 ' +200 +460 . .. +12 +170 +400 +180 .. . . 315 315). .18 I' I' 18).22S 225). TD/nanclle \. ... . .40 40)..400 400). . .l Al1 .120 120). ... prDPrla F8 07 (lUll) Nazivna "1 lIliera{mm2..65 65).355 355).. .80 80)..+ 2 +16 +4 +20 +5 +24 +6 +28 +7 +34 +9 +40 +10 +47 +12 .. .-....200 200).50 50).160 160).250 250). ...+ 830 + 580 + 950 +660 +1030 + 740 +1110 + 820 +1240 +920 +1370 +1050 +1560 +1200 +1710 +1350 +1900 +1500 +2050 +1650 + 330 . ...30 30).. .100 100).+ 76 + 30 +90 + 36 .... 280 280).. .500 + 270 + 345 + 270 .. .. CII Dl0 E9 +120 +60 +145 + 70 +170 + 80 +205 + 95 +240 +110 +280 +120 +290 +130 +330 +140 +340 +150 +390 +60 +20 + 78 + 30 + 98 +40 +120 + 50 +149 + 65 +180 + 80 +220 +100 + 39 + 14 +50 +20 + 61 + 25 + 75 + 32 + 92 + 40 +112 + 50 +134 +60 +159 +72 +20 +6 +28 + 10 + 35 +13 + 43 + 16 + 53 + 20 +64 +25 .180 180). +210 +480 +230 +530 +240 +550 +260 +570 +280 +620 +300 +650 +330 +720 +360 +760 +400 +840 +440 +880 +480 +260 +120 +305 +145 +185 + 85 +106 + 43 +54 +14 +355 +170 +215 +100 +122 + 50 +61 +15 +400 +190 +440 +210 +480 +230 +240 +110 +265 +125 +290 +135 +137 + 56 +151 +62 +165 + 68 +69' +17 +75 +18 +83 +20 490 .140 140).. .

225 225). ..180 180).450 450). .315 315). .280 280).. . . ..10 10). .AI. 50 50).120 120).(JUS M.250 250)... ..177 Nazivna lI1iera (mm) I -1968) H7 H6 H8 +14 0 +18 0 +22 0 +27 0 +33 0 +39 0 +46 0 +54 0 H9 + 25 0 + 30 0 + 36 0 + 43 0 + 52 0 + 62 0 + 74 0 + 87 0 Hl1 0 + 75 0 + 90 0 +110 0 +130 0 +160 0 +190 0 +220 0 6 J +60 .O +25 0 +30 0 +35 0 +25 0 +40 0 +63 0 +100 0 +250 0 I +29 0 +46 0 +72 0 +115 0 +290 0 +32 0 +36 0 +40 0 +52 0 +57 0 +63 0 +81 0 +89 0 +97 0 +130 0 +140 0 +155 0 +320 0 +360 0 +400 0 491 ...40 . 40). . .. .18 18).. ..6 6). ...80 80).. ...200 200).355 355). ...140 140). .. ...65 65)..3 3).160 160). . . .400 400).100 100).500 0 + 8 0 + 9 0 +11 0 +13 '0 +16 0 +19 0 +22 0 + 6 +10 0 +12 0 +15 0 +18 0 +21 ... ./ . ..30 30).I70..

5 2.r7 0 8 0 9 0 7 11 0 6 0 12 0 3 3 14 0 16 0 19 0 ------s. najmanja mjera rukavca tolerancija mjere rukavca T( = Nmax Nml. . 180 492 .---07 5 ---w8 6 9 6 .poloiaj tolerancijskog polja za novo J11.10 10).5 0 0 3 Y 1. z i Y (!-lm) mjerila za rukavce Red tolerancije IT Nazivna mjera Vrijednosti mm 6 7 8 I 9 I 11 H 2 2 3 3 4 z 5 10 1).5 1. mjerena od najveCe Odstuparlia tog mjerila neide J11.31O .-----s2:5 2.5 3 2. .iere max N Mjerilo »ide« (dobro) mora ici preko rukavca.A1.18 18). .r2 1. Odstupanja tog rnjerila rnjerena od najrnanje rnjere rukavca Nmin iznose: :tHI2.80 80).6 z Y H 6)..najveee odstuparlie istro~enog J11. . ..iznose: odstupanja novog mjerila -z:t HI2 gomje odstupanje istro~nog mjerila +y - - - - - Mjerilo »ne ide« (odrnetak) - oznacujerno ga crvenorn bojom srnije ici preko rukavca.5 - - - ne 3). Vrijednosli H.5 1..r.r.30 30).5 3 5 2 1. .-----g-- 50).120 z Y H z Y H z Y 4 3 6 5 4 8 6 4 S- 5 4 7 -6 5 ---n22 0 4 3 -r5 4 8 6 4 ------g-------g.3 2 1.0 " 15 13 25 0 ---rs"28 0 32 0 0 18 0 120)..iere max N y .) H tolerancija izrade mierila za rukavce z .5 3 3 -.------s..5 ---xs -.. ..5 H -.-.50 z Y H z Y H z Y H z Y H 2 1.Tolerancije To I er a ncij mjerila e mj eri I a za ruk a vce (JUS M.5 3 4 4 2 1.ierila»ide« iznad najvece J11..5 2.ierilo »ide« ispod najveCe J11.iere rukavca Nmax.5 2 3 3 3.5 2 4 3 3 4 3. . ..najveCa mjera rukavca Nml.1983) Nmax.

10 10).---:r-..5 1 1.5 5 0 0 0 3 ---s.180 z y H.5 2 4 3 3 5 2 2 2 1..S 6 0 2. z i y «(.5 2 3 2..5 2.S 6 0 7 0 4 10 0 12 0 -S -r- 8 8 4 4 0 0 ---:r-.120 120).18 18).5 2.S 2 3 3 1.---:r-..30 30). Odstupanja mjerc provrta Nmox iznose: tH12.5 2.3 3).liznose: odstupanja novog mjerila +zt HI2 donje odstupanje istro~nog mjerila -y - - - - ~ - Mjeril~ »ne ide« (odmetak) - oznaeujemo ga crvenom bojom tog mjerila mjercna - ne smije pristajati u provrt. .Tolerancije Nmax- mjerila za provrte (JUS M.r -----n-11 22 6 11 3.5.5 1 2 2 1. Odstupanja tog mjerila--=.2 1 1 1..5 1.50 50). .6 6). Vrijednosti H. ..mjercna od najmanje mjere provrta Nmln-. 1 mm rlJe nosI 6 i 7 I 8 I 9 I I!I l 11 1).S 2.. .---:r-9 9 19 3 5 3 4 0 0 0 ---:r-. 1. . - od najveCe . najveCe odstupanje istro~nog mjcrila "idc« y ispod najmanje mjerc Nmln Mjerilo »ide« (dobro) mora pristajati u provrt. .. .---s.A1.310-1983) najveCa mjera provrta Nmln najrnanja mjera provrta T( = Nmo.5 2.J tolerancija mjerc provrta tolcrancija izrade mjcrila za provrt H polofaj tolerancijskog polja za novo mjerilo z »ide« iznad najm~e mjcrc Nml.5 2 1.5 2 2 5 0 2...Ut1)mjerila za provrte Nazivna mjera Red tolerancije IT v . Nm.S 2 3 3 1.---.5 2.5 2. . z y H z y H z Y H z Y H z y H z y H z y H z y H \ 1. .80 80).S 7 -0 2 5 0 2. d t.5 3 1.---s.---s4 7 13 25 13 0 0 0 3 5 14 0 ----s 16 0 -n- 5 4 8 6 15 0 15 0 28 0 4 3 g6 4 ----g ----g ----g ----rs9 18 18 32 6 0 0 0 493 .

.ovisno 0 stvarnoj mjeri obaju dijelova . razlika izmel1u najmanje mjere vanjskog dijela i najveee mjere unutarnjeg dijela. . Tolerancija - razlika izmedu najveee i najmanje zracnosti (prisnosti).Dosjedl (nalljeganja) a) Osnovni Dosjed pojmovi omaka medusobne l'Odudarnosti dvaju strojnih dijelova."..ima uvijek zraCnost (+ z). E E .razlika izmel1u najveee mjere unutarnjeg dijela i najmanje mjere vanjskog dijela. razIika izmedu unutarnje mjere veeega vanjskog dijela (npr. . s/.. odrel1ena »zraCno~u« iIi »prisno~u«. I I I Cvrsti dosJed l 494 . . .ima uvijek prisnost (-z). Prisnost (preklop)-z - Najveea Najmanja prisnost -Zm. . rukavca). provrta) i vanjske mjere manjega unutamjeg dijela (npr. razIika izmel1u najveee mjere vanjskog dije- Zraenost Jzazor) z - Najveea Najmanja zracnost Zmax zracnost Zmin - la i najmanje mjere unutarnjeg dijela. Labavi dosjed Prelazni dosjed evrsti iIi prisn i dosjed Lobavi dosjed Prelazni dosjedi ~ .zraenost (+ z) iIi prisnost (-z). Jednaka je zbroju tolerancija vanjskog i unutarnjeg dijela.razlika izmel1unajmanje mjere unutarnjeg dijela i najveee mjere vanjskog dijela..ima . /. b) Vrste dosjeda ..razIika izmedu vanjske mjere veeega unutarnjeg dijela i unutamje mjere manjega vanjskog dijela (prije sastavljanja obaju dijelova).x prisnost -Zmin dosjeda »negativna zraenost« .

predoost 2. . F7. prednosti. HI3 DI1. ell. p6 H8 . ze .labavi dosjedi j . N6.AI. koji se preporu~ju samo za ogranicena podruCjapromjera. P6. i to: a. 1- - H12 BI1.200/201 . d) Izbor dosjeda Prema preporuci ISO (JUS M. 06. m6. M7. R6 F7. i to A. .n. sabrane su na str. J7. x8 .h9 H9 ..h9 . Dosjedi su u tom sustavu odredeni poloiajem tolerancijskog polja rukavca a. D9. le . c8 .. h8 . mS. predoost G6. E8. prednost I I I - 3.ooZe. jS. F8.all. C9.h9. P7. K6.hl3 I. predoost I. dll - H12 HI3 Prednosni dosjedi u sustavu jedinstvenog rukavca -h12 .(6.prelazni i evrsti dosjedi. .. D9. K7. i 2. U tom su sustaVlrdOsjediodredeni polofajem toleraneijskog polja provrta A. u8. j6. f8.dl0. s6 (6. h . DI0. hll bll. f8.- F8.c) Sustavi dosjeda Sustav jedinstvenog provrta ima provne 5 tolerancijskim poljem u polofaju H. le. 496 do 499. . hS. J6. kS. h6. Sustav jedinstvenog rukpvca ima rukavce 5 tolerancijskim poljem u polofaju h. k6 .1968) prednost imaju slijedeei dosjedi: Prednosni dosjedi u sustavu jedinstvenog provrta 3. H9 Neki dosjedi 5 3.g6.c9. H9 H9 II I . d9.ell. R7. prcdnost hS h6 h8 h9 hll h12 hl3 I i 2. 05.. k6. r6 .d9.gS. H6.. H8 - G7 CII. prcdoost H6 . N7.prelazni i evrsti dosjedi. H7 F8. E9.. 495 . rS H7 . pS. hll .labavi dosjedi J . 010 1- All. H8 HII HII 1- CII. M6. c9. . Tolerancije dosjeda 5 1. H . h8 HII . prednosti. nisu ovdje navedeni. 87 B9.j6.

1080+ 730 + 580 + 230 -200).6 10)..- 40)... .18 180).003 + 270+ 60 + 20 + 60 + 20 + 14 + 6 + 6 + 6 + 420 + 220+fIT + 175+108 + 80 -+58 + 46 + 36+270+ 70 + 30 + 70 + 30 + 20 + 10 + 10 + 10 + 460 + 44 6).. . .65 + 340 + 140 +410 +140 +294 +208 +150 +122 + 95 65).. ..100 + 380+ 170 +480 + 170 +347 +246 +177 +144 +112 I I I I I I I I I .450 +1500+ 440 +880 +440 +635 +445 +320 +262 +205 +2450+1280+230 +1035+230 +135 + 68 + 68 + 68 450). .. .315+1050+ 330 + 330 +1920+1080 + 860 315).140 + 850+ 620+120+ 487+120+72 + 36 + 36 + 36 + 410+ 180 + 180 [+ 960+ 700 + 550 +460 + 200 + 200 +1020 +555-+ 560 +405 +285 +206 +169 +131 ' 140). ..280 + 820+ 280 +1560 940 + +1400 + 860 - -+750 + 280 + 685 .-7 1 8 23 .225 +1240+ 820 + + 660+240 + + 1320+840 +645 + + 740+ 260 +170 + 645 240 665 +470 +330 +237 +194 +151 260 +170 +100 + 50 + 50 + 50 90 5 00 .5 +64 + 45 + 34 + 26 1. F8 07 h6 mjeramm A 11 ell D 10 ell D 10 E9 FB F8 hll hll hll h9 h9 h9 h9 h8 h6 ' 'D Nazivna + 390 + 180+120 + 145 + 8. + 740+ 530 +100 + 414 +100 +60 + 30 + 30 + 30 . . 0050 .Tolerancije dosjeda u sustavu jedinstvenog rukavca (".30 + 300+ 110+ 65 + 110 + 65 40 + 20 + 20 + 20 + 630+440 + 342 30)..500 +1650+ 480 + 480 250). .. + 560+ 370 +279 + 292 +201 +144 +105 + 86 + 66 .. . .-- 100)..-. + 280 + 260 +188 + 206 +134 + 97 + 71 + 57 +13 .120 120).. .40 + 310 +120 +340 + 120 +242 +174 +126 +103 + 80 +640 + 450 + 80 + 352+ 80 + 50 + 25 +25 +25 + 320+ 130 + 130 + 720 + 520 +404 50)..-- 355)... 00400 496 . 250 + 920+ 300 +720 + 300 +530 +370 +267 +218 +169 +1690+ 970 +190 + 780 +190 +110 + 56 + 56 + 56 280).. 0018 - ...-- - - - .200 .160 + 520+ 210 +145 + 210+145 + 85 + 43 + 43 + 43 + 580 + 230 4 160).355 +1200+360 +800 + 360 +580 +405 +291 +240 +187 +2070 +mo +210 +900 +210 +125 + 62 + 62 + 62 + 1350+400 +400 +2300+1240 + 995 400)..0 - . . ..rn) -3)... 225) ....10 + 80 +40 + 80 +40 +25 + 13 + 13 + 510 + 315 +230 + 248 +163 +118 + 86 + 70 + 54 + 290+ 95 + 50 + 95 + 50 + 32 + 16 + 16 + 16 18).+477 + 820+ 610 80).80 + 360+ 150 + 150 .

140 140).50 50)... . +141 0 +108 0 - + 57 0 120).450 +310 0 +252 0 +194 0 .6 6).. ..ij-:-::T8 181. +103 450). 120 .24 24 30). .200 200). .250 250). .40 40)... 180). ..3 3).....14 ---r.. +640 0 +720 0 +800 0 +450 0 +500 0 +555 0 +260 0 +280 0 +229 0 +163 0 +126 0 + 65 0 +187 0 +144 0 + 75 0 +211 0 +162 0 + 84 0 +178 0 + 93 0 315). ..280 280)..100 100)....355 . .. ..225 225).. +180 0 +220 0 +260 0 +320 0 +380 0 I H9 HIJ hll h9 + 85 0 +105 0 +126 0 +153 -0 +182 0 +222 0 +264 0 I h9 + 50 0 + 60 0 +72 0 + 86 0 +104 0 +124 0 H9 I H8 h9 + 39 0 + 48 0 --:j:"S8 0 + 70 0 + 85 0 +101 0 H8 h8 + 28 0 + 36 0 0 + 54 0 + 66 0 + 78 0 I H7 h6 + 16 0 + 20 0 0 -+24 + 29 0 + 34 0 + 41 0 +148 0 +120 0 - + 92 0 +440 0 +307 0 +174 0 +500 0 +350 0 +200 0 +580 0 +405 0 +230 0 - - + 49 0 80)..500 I 0 33 .10 10). .Stroj.160 160)..To/erancije dosjeda JDJera m m azivna 1. ..315 .."ki prirutnik 497 .180 ..80 H - h (fLm) I HII hlJ +120 0 +11.65 65).. ... 355).. . .400 400).

.46 -130 -SI -144 .8 -12 ~~~ -12 -23 ~~ 6 + 6 1 - H6 j 6 + 8 4 I H6 k6 1 H7 f7 - + 6 + 26 I H7 g6 1 H7 j 6 H7 k6 H7 n6 + 18 +12 +10 + 6 I 0 4 +17 +11 +14 I-18 + 62 + 41 +2S +19 + 6 - 7 9 SO - 14 -9 +21 -11 +26 -12 +31 -13 -IS ~--=!: 2.93 -133 =-n---=-76 -106 -IS1 +IS ---=34---=--84 -60 -109 -IS9 =38~ 1 -4S ~ 1 1 -113 =-42 +68 -16 +48 -36 +18 -66 -126 .44 ..120 120). 22S 22S). ..3SS 3SS).23 . .6 .7!. .S7 -ISO -169 -106 -190 -118 -202 -133 280).28 .10 . .6S 6S). Soo -20 498 I-4S I + 68 +3S +S8 1 +23 1 + 20 -20 -4S . ....2S0 2S0) .32 --------+14 +10 + S2 + 3S +21 +17 + 6 .90 -12S ---=28 =68 ..9 -16 . ..~ -IS 1 -28 ~ + 8 -33 -- -48 - - + 7S + SO +30 +23 + 2S + 9 -11 -18 ''''-- 1 +17 -21 +19 j-..140 140). .40 40).3 3).200 200).30 30).4 .76 -101 --=--2J---=-n ..1 - I I . .)IS 31S). . .78 --=-u.. .29 ..180 + 2 .160 160)..13 ..7 -10 + 13 + S . . . .80 80)...S .. .18 ...6 6).. ..Tolerancije Nazivna mjera mm dosjeda H7 r6 H7 s6 I 1.+42 -16 +2S 1 -- 180). . .6 -10 ..S9 =-23 ---=-n + 90 + 30 I + S9 +37 +28 + 10 ' -12 ' -21 I +10 -39 +12 I . I-2S +22 1 +106 + 9 1 +44 1 +32 1 + 36 + 12 -13 -2S 1 1 +36 -14 +123 1 + 79 1 -28 + 43 + 14 I I +SI +37 1 -14 -28 -.62 . 280 +48 -16 +28 -36 +160 + S6 +142 1 -33 + SO I + 90 + IS -. .400 400).SO SO).27 + 11 --=t8 +43 +29'+ 17 +14 +T --=--4---=-S .16 .---=--36 '73 - 60 .100 100).450 1 1 I +101 + 17 +S4 -18 1 +32 -40 1 +176 + 62 I I +111 + 18 +7S -18 +S3 -40 +20 -73 ~ -'-1-1-1+60 ---=63 +194 +123 +83 1 4S0).88 -117 +13 ---=--25---=60 -S2 . .20 +10 ~~ +24 +14 -:+1'l+T--=-~~ .6 . .18 18). . -80 -166 1 -172 - 69 ~ -IS1 -244 -169 -189 -292 .10 10)..19 .- +S9 1 +42 1 -16 -33 1 ... ...7 -10 -19 .9 + 10 + 4 .

.+ 9 -+ O..40 d9 e8 f7 u8 H8 H8 I H8 I H8 H81 .1 u sustavu jedlnstvenoll provrta (p.65 --65).14 .225 + 740 + 840 +75 +66S + 260 +170 + 260 +170 +100 + SO -330 -4S7 +1400 -+ 860 +68S :. 30 + 300 + 110 -+ 6 + 110 -+ 6 -+40 -+ 20 -51/-81 -31/-97 +342 -21 -=4f + 630 + 440 30).m) Nazivna HII HII H9 all ell l11iera m m I 1 I ell + 390 + 180 +10 + 14 1.31S +10S0 + 970 +190 + 780 +190 +110 + S6 -431 -444 330 + 330 -606 +1920 + 1080 -301 -SOl + 860 31S).. . ...280 + 920 + 300 +640 + 300 +401 +272 +189 -396 -SS6 +1690 + -269 280)...18 ... . .87 + 60 + 370 +247 + 292 +10 +106 + 74 24)....100 + 380 + 610 + + 170 +427 + 170 +261 +180 +125 -178 -232 +120 +72 + 36 -90 -156 100).SOO I + 24S0 16S0 +1280 + 480 +785 +230 +228 + 103S +230 +135 + 68 -443 + 480 +4821 +329 -637 - 499 .400 +2070 +1120 +210 + 900 +210 +12S + 62 -S24 +1350 +400 +400 +2300 +1240 + 99S -393 400)..10 + 280 + 260 +40 .+ 80 + 80 I 6 + 40 + 2 + 1310)......140 + 460 + 200 -233 -311 + 200 +308 +211 +146 -127 -217 140)... .41 -76 +220 +152 +106 -133 -168 +100+414 +100 +60 + 30 56 -100 + 360 + 150 -148 -192 + 150 -.6 + 270 + 70 + 30 + 70 + 460 +166 +206 6).50 . ..18/... .120 + 850 + 620 +120 +487 -198 -264 + 410 + 180 + 180 -.180 +1080 """TI3O + S80' + 230 -273 -373 + 230 -164 -278 +1240 + 820 ---=t64S 180)....... ..3S5 +1200 + 360 +710 + 360 +439 +303 +208 -479 -679 -346 35)...-70 -124 820 4TI 80).160 +1020 -+ 710 +49S +S6O + 520 + 210 +14 + 210 +145 + 85 + 43 -2S3 -343 -147 -247 +S8O 160).+ISOO + 440 +440 -S87 + 340 + 320 + 310 +120 +302 + 120 +181 +128 + 89 -99 -119 + 640 + 450 + 80 +3S2 58 + 80 + 50 + 25 =-3F + 130 + 520 + 740 +S3O + 140 +364 +140 +404 + 130 - - -109 -136 - - 4S0)...13/-67 + 290 .212-3S3 225).. ..72 18)::" =21/..x8 6 + 9 + 42 +30 34 +20 + 14 + 6 + 78 + 6 +40 -10 -46 + 30 +20 + 10 -12 + 98 +69 + O - - ---50).. + 10 + 31 +203 + 248 +120 + 86 + 61 .3 + 270 + 60 + 20 + 60 + 420 + 220 +13 +TIS 3)..20 + 820 + 280 + 280 -3S6 -497 +IS60 + 940 +7SO -234 -394 250)..+ 9 + O +32 -+ 1614).80 40). ..40 .200 + 660 + 240 -308 -422 + 240 +1320 +3S7 +244 +168 -186 -313 200).+ 960 + 700 -107 -18S +SSO 120).

I Y odn'.8 0. npr.8 2. profila iznosi R. valovitost.5 . lepanje m 0. 500 . - Prosjeeno odstupanje profi/a R.da je .020/021 . Referentne duljine / izabiremo prema vrsti i finoei obrade i mjernoj metodi: Prikladna referentna duljina / Postppak obrade (mm) blanjanje gIodanje. =7 flYI <Ix o Pribliwa vr~jednost prosjeenog odstupanja .5 2.25 0.25 0.5 8 8 25 Sistem srednje /inije - srednja /inija profita sijeee profil p tako . R.Y1 uzjmamo u apsolutnim vrijednostimabez obzjra na predznak + iIi-.1964) Povrlinska hrapavost su mikrogeometrijske nepravilnosti na povrlini predmeta ko je su mnogo puta manje od dimenzjja promatranog dijela povrsine. razvrtavanje bcuSenje honanje.8 0.POVRSINSKA HRAPA VOST (JUS M.A1.8 0. ~ 2:IYt! ~ 1. bUSenje tokarenje. 2.5 2.U granicama referentne zbroj kvadrata udaljeduljine / nosti y svih toeaka profila od seednje linije jednak minimumu. je srednja aritmeticka udaljenost profila od seednjelinije . p profit je presjek promalrane j:iovrsine presjeeene odrec:lenom ravninom re/erentna duljina je (dogovorena) du- / - Ijina dijelaprofila izabranog za odrestivanje hrapavosti. Pod pojam »hrapavost« ne svrstavamo makrogeometrijskih nepravilnosti povrSine kojih se dimenzije priblizuju duljinskoj mjeri promatrane povrline iIi je premaSuju.

.. + 1'2+ ...(R2+ ~ + . R.. udaljena od najvi~ tofke profila za razmak c Duljina nolenja profila In je zbroj odsjefaka ~to ih u granicama referentne duljine I . i to 5 najvi~ih i 5 najnifih u granicama referentne dutjine 1. ...profil - - ... + I.-R2 ("'" 6.od bilo koje linije koja toeaka profila ne sijeee profila.. paralelnih sa srednjom linijom. .) I m - . koji dotifu u granicama referentne duljine I najvi~e odnosno najnife tofke profila Rz = (R.6 I Rmax(ILm) 0. 501 . 4 4). + RIo) - - Kao orijentacija Rma. I U strojogradnjipostotak no~nja neka ne bude veei od 40%.4 R.1 Postotak noIenja profila Pn In Pn = 100(% .5 2. Vi sine neravnina p I m mz- profil referentna duljina m srednja linija profila paralela sa srednjom linijom koja ne sijeee profit Prosjecna visina neravnina Rz (mjerena u 10 toCaka) je razlika izmedu srednjih aritmetifkih vrijednosti udaljenosti R.6 c (ILm) 0. + R9).... = slufe izrazi: Rz"'" 4R.) p N o~enje profila referentna duljina srednja linija profila m. . Za razmak c preporufuju se vrijednosti ovisno 0 najveeoj visini neravnina Rmax: 1)..25 0. + RJ + .profil odsijeca na paraleli sa srednjom linijom.5). a koji su udaljeni od najvi~ tofke profila za razmak c In = I..6 1.2. a paratetna je sa srednjom linijom - - 5 Najveca visina neravnina Rmu je razmak izmedu dvaju pravaca. paralela sa srednjom linijom. .

1 0. 80 80) .stupnjahrapavosti(N. c . .l.5 25 50 Stupanj hrapavosti N9 N 10 NIl N 12 Oznake povrsinske hrapavosti u nacrtima (JUS M..065 . hrapavostl Ra max fUll u ovisnosti 0 najve- Stupanj hra~a~osti N6 N7 N8 Ra max ILm 0.AO.referentna duljina I. .2 63 I 12.2 1 Nl N2 N3 N4 0. .025 . 250 N4 N5 N5 N5 N5 N6 N5 N6 N7 N6 N7 N7 N6 N7 N8 N7 N8 N9 N8 N9 N9 N8 N9 NlO N9 N 10 Nil N 10 Nil NU 250). d . pribliZno radijalno prema sredgtu: R).8 1. postupak obrade.065 . N6 N6 N7 N8 N9 N9 NlO Nil NU N 12 502 . 18 18).A1. .05 0.6 3. u vi~e smjerova: M..4 0.).065 -1981) cem prosjecnom odstupanju profila Ra Ra max fUll 0. . dodatak za strojnu obradu.1981) Red tolerancije (ISO) 1T5 1T6 1T7 1T8 1T9 1T 10 1TU 1T 12 IT 13 1T 14 Slupanj hrapavosli . e f drugi podaci 0 hrapavosti.3 N3 N4 N5 N5 N6 N7 N7 N8 N9 N 10 za nazivne mjere (mm) 3). priblizno kruZno prema sredi~tu: C.1981) Oznake hrapavosti pri obradi odvajanjem cestica: b a . .025 Stupanj . . unakrsno: x. pravokutno: .prosjecna odstupanja profila Ra (ILm)ili oznaka ///: ~cd ////// :~ /// b ..1981 in M.AO. .AO.smjer obrade s obzirom na projekcijsku ravninu (usporedno: =.. - - Oznakahrapavosti ez obradeodvajanjem b cestica: Primjeri: ~ Odnos reda tolerancije i stupnja hrapavosti (JUS M.Stupanj povrsinske hrapavosti (JUS M.

. GIodan Bmen. ... . . . .. ... . .. .. . . .. . . . . .. Razvrta &me. . .. . . . . . . .. . . . . . ..Postupak obrade u ovisnosti od stupnja hrapavosti Poslupak obrade Ra(l'm) 0.. . .. . 3 4 5 6 7 8 9 1011 12 Ra(I'M) § 00 o N 0 . ju . . . . . .. . . . .. . ... . . . . . .. . 503 I U j! /' !I I. . . ... . .012 1 2 Razred hrapavosti N . . . . . . 0 0 00 . PoIiran Honan.. . . .. .. . . . . . .. . . .. . . .. . . . . . . ... . . ... . . . . . . . Ob: . . . . . .. . . . . oSupe Obra. .. . . . . . . .

6 0.541 3 0.7578 0.0650 0.25 1.2165 0..3464 0.8 1 1.8119 0.2436 0.2165 0.793 9 0. =d-2H. D2 promjeri vanjskog navoja (matice) d=D d.541 3 0.1367 1.1651 2.0541 0.0361 0.1516 0.25 0.7631 5.1353 0.2990 0.6062 0.866 ° 0. Hf8 0.7321 2.2165 0.1010 0.0825 1.0487 0.043 3 0. 1.2165 0.1624 0.270 6 0.4 0. d.1949 0.1894 0.2990 1.2990 1.2 0.303 1 0.8119 0.8660 0.9770 3.2273 0.7 0.1732 0.0505 0.6495 0.2887 0.1894 0.6238 1.2598 0. = D.5 4 4.1651 2.1732 0.5 0.0311 3.866025 P - P 0.1155 0.3 0.3248 0..7217 0.4614 1.065 ° 0. DJ.9486 0.6495 0.433 ° 0.6495 0.3301 4.065 ° 0.0271 0.1083 I (3f8)H I Hf4 Hf6 '.7063 2.6495 0.0974 0.5155 1.6238 1.3897 0.487 1 .3789 0.OIO 1972) Korak navoja: P Teoretska dubina navoja H 2 Nosiva dubina navoja 5 H.6495 0.35 0.081 2 0.0758 0.H2.0325 0.1624 0.6928 0.0825 1.2476 0.0217 0.3248 0.433 ° .BO.196 2 0.2706 0.9472 1.1299 0.065 ° 0.0758 0. 0.1804 0. 504 I H I (5f8)H 0. 0.7862 1.0289 0.5052 0.9743 1.0866 0.4060 0.2598 0.1083 0.1624 0.541266P 8 d.75 2 2.45 0.6766 0.598 1 3.3789 0.75 0.0866 0.4871 O.0974 0.2165 0.113 7 0.081 2 0.5 3 3.1083 0.5196 0.2436 0.072 2 0.043 3 0.3608 0.866 ° 1.2526 0. d2 =D2 =d-3f4.54U 0.054 1 0.1461 0.433 ° 0.433 ° 0.0825 1.8944 2.135 3 0.1299 0.promjeri unutarnjeg navoja (vijka) D.5954 0.5683 0.1908 1.4641 3.897 1 4.0379 0.5 5 5.1083 0.0433 0.5774 0.5 6.3248 0.433 ° 0. Mjere u mm = V3 P = 0.]624 0.3789 .2706 0. d2 .1443 0.0866 0.NAVOJI Metarski navoji s trokutnim profilonr ISO Profil metarskih navoja ISO (JUS M.0577 0.5 1. =-H=0.9743 1.3248 0.3532 .405 9 0.4357 2.

428 56.25 1.242 3. I i d=D mm I 1.688 4.5 6 56 60 64 0.626 0.046 2227 -M68 6 68 64.752 26.45 10.727 33.2 105 144 175 225 282 325 427 519 647 759 9\3 1045 1224 1377 .110 3.3 0.47 1.5 0.I M 1.75 0.908 2.051 27.3 65.5 1.188 8.188 9.103 I 57.134 4.5 1.5 2.2 MZ.480 5.038 1.1 MI.98 4. 1652 I 'I 52.675 3.79 2.8 43.48 6.1 12.5 M4 M4.221 1. 505 .373 1.494 0.376 22.376 18.051 25.5 5.5 5 5 I I I I I ! M56 M60 M64 I ! 5.836 1.8 I I 1.129 40.752 23. Navoji u zagradama imaju treeu prednost i valja ih upotrebljavati samo iznimno u prijeko potrebnim slujevima.25 0.670 34.13 2.7 0.2 1.459 2.211 31.376 20.835 15.1 1.647 8. =D.727 30.5 4.545 4.505 61.3 32.013 4.701 16.929 1.835 \3.2 2.4 0.294 19.850 3.25 I normalni navoji (JUS M.5 3 3 3.376 10.350 7.587 46.740 1.752 48.6 MI.4 1.377 0.OI2 -1972) d2 =D2 --l .S M3 M3.402 3.205 1.838 0.6 0.8 52.8 2 2.077 42.25 0.701 14.6 1.713 2. a obifno tiskane oznake su navoji koji im!\iu drugu prednost.5 4 4.8 MZ M 2.729 0.863 12.938 1.917 5.45 0.376 9.08 1.35 0.350 6.294 17.573 1.5 MS M6 (M 7) MS (M 9) MIO (Mlt) Ml2 MI4 MI6 MI8 MW M22 MU M27 M30 M33 M36 M39 M4Z M45 M48 M52 i p mm 0.Metarski Oznaka* MI MI.505 2520 2888 * Deblje tiskane oznake su navoji koji u upotrebi imaju prvu prednost.00 7.752 d.129 42. I mm A nun2 I 0.013 2.402 39.5 2.647 7.9 76.421 1.9 26.45 0.829 0.103 50.294 20.026 10.75 2 2 2.670 37.587 0.4 M 1.5 3.5 5 6 7 8 9 10 11 12 14 16 18 20 22 24 27 30 33 36 39 42 45 48 52 I mm 0.208 2.026 10.7 17.5 3 3.046 1905 I 54.106 11.567 1.25 1.5 4 4 4.077 44.428 60.35 0.917 6.211 29.075 1.

376 10.026 19.376 14.670 1.5 x 0.917 8.:.273 2.350 22.513 7.350 28.5 MI8xl MZOxZ M ZOxl.S (M 5.188 8.038 2.5 M30xl (M 32 x2) (M 32 x 1.917 26.:.835 22.838 2.026 29.835 28.917 10.835 26.835 20.75) M 10 x 1.7S (M 7 x 0.5) M 27 x 2 M27xl.376 25.459 3.026 31.701 27.Z M 1.675 5.917 25.6xO.3S M3 x 0.S M 4.701 26.929 2.026 23.175 4.5 I d.376 M Z.647 I .835 23.4 x 0.2 MZ x 0.835 25. = D.917 12.350 7.15 M 2.2 M 1.188 6.188 9.026 11.026 13.383 1.376 16.121 2.75) M8xl M 8 xO.026 25.376 22.1 M 1.5 MSxO.I xO.25)21 M 14xl I) Vidi napomenu na sir.376 20.470 1. =D. 505! .917 21. 13.350 30.S x O.917 9.647 8.S M 16 x I (M 17 x 1.35 M 3.75) M 12 x 1.051 31..701 19.5 M 12 x 1.273 .2 x 0.25 M 10 x I M IOxO.701 21.835 18.5) (M 33 x 3)" M 33 x 2 M33xl.5 M 27xl (M 28 x 2) (M 28 x 1.350 16.917 22.917 15.350 25.5) (M 17 x 1) M 18x2 M 18xI.51 (M28xl) (M 30 x 3)" M30xZ M30xl.026 d.25 fini (sitni) I d.') Samo za svjeCicemolora s unulamjim 1zgaranjem.647 10.5 M 22xl M14xZ M 14 x 1.05 I 28.583 1.376 18.5) (MI5 xl) M 16xl.376 13.188 9.459 4.783 0.121 3.917 29.350 8.1 14.513 11.983 1.917 Oznaka" d(= D) x P mm (M 15 x 1.959 4. 0.376 28.350 16.026 15.376 26.917 15.3.376 15.513 10.752 30.835 30.376 24.1'88 7.701 31.513 9.026 21.917 24. mm 0.026 27.621 3.870 0.376 23.1 M1.026 26.835 31.5 x 0.752 27.350 13.188 11.35 M4xO.8 xO.350 20.917 17.S) (M25 x I) (M 26 x 1.25 Ml2xl M 14xl.026 16.350 mm d.5 (M 14 x 1.835 16.7S (M 11 x I) (M 11 x 0.917 19.183 1.350 10.350 15.175 5..026 24.376 29.917 14. -" 3) Po mogucnosli ne upolrebljavali! 506 .S MZOxl M22x2 M22xl.2 M 1.350 26.513 6.188 13.270 1.1 x 0.5 M14xl (M25x2) (M 25 xl.729 1.026 14.5 xO.959 5.675 4.761 23.026 17.883 0.701 24.773 3.350 18.701 29.7S (M9xl) (M 9 x 0.701 32.701 17.188 10.970 1.513 8.350 23.376 11.917 7.5) M6xO.Metarski Oznaka 11 d(= D) x P mm M I x 0.188 6.350 9.070 1.

701 69.752 67.701 59.752 52.5) M 52 x4 M 52x3 M 52x2 M 52xl. 59.5) M39x3 M 39 x 2 M 39xl.026 62.402 61.701 71.5)4) mm mm I d2 = D21 d.752 53.701 51.701 38.5 M48x4 M48x3 M48x2 M 48 x 1.376 50.835 53. 45.701 63..5 (M (M (M (M 75 x4) 75 x 3) 75 x 2) 75 x 1.376 70.752 36.835 73.670 68.402 56.5 M 45 x4 M 45 x 3 M 45 x2 M 45 x 1.l.051 43.051 66.752 33.752 47.05I 34.051 40.026 66.835 66.752 49.05I .402 50. 54.701 49.835 58.05I 56.026 39.670 62.103 69. = DJ 55.376 62.013-1972) Oznaka 11 d(= D)x P mm (M 58 x4) (M 58 x 3) (M 58 x2) (M 58 x 1.026 53.835 59.376 32.051 37.402 63.376 60.701 35.402 54.835 56.670 41.026 .835 60. Samo za matice za uevrlCivanjc valjnih Icfaja.376 55.701 57.670 66.402 68.402 70.701 64.701 41.835 70.402 43.026 .376 63.051 73.051 46.026 42.835 68.670 -52.752 62.051 70.376 I mm mm.5 (M 38 x 1.75! 65.BO.5) M64x4 M64x3 M64x2 M 64 x 1.701 74.026 38.376 65.5) M56x4 M56x3 M56x2 M56xl.376 51.835 37.5) M68x4 M68x3 M68x2 M 68 x 1.5 (M 62x4) (M 62 x 3) (M 62x2) (M 62 x 1.5 (M 55 x4) (M 55 x 3) (M 55 x2) (M 55 x 1.701 44.835 48.670 48.752 39.5 (M 65 x 4) (M 65 x 3) (M 65 x2) (M 65 x 1.402 46.05 I 68.026 48. d2 = D21 d.752 72.051 38.505 67.376 57.376 46.701 39.752 61.752 42.026 57.701 47.402 53.5) Oznaka11 d(= D)xP mm (M 35 x 1.026 37.835 40.670 61.026 33.701 54.5 (M 70x6) (M 70 x'4) (M 70x3) (M70x2) (M 70 x.670 38.835 43.376 35.835 38.376 36.505 65. 507 .752 57.670 51.051 48.752 55.835 54.376 47.026 65.701 53.5 (M 40 X3 (M 40 x 2 (M 40 x 1.5 (M 50x3) (M 50 x2) (M 50 x 1.026 49.752 69.051 60.376 36.103 67.376 63.5) M42x4 M42x3 M42x2 M42xl.S I I .670 58.026 68.670 44.835 63.051 53.752 37.402 40.026 34.701 67.026 I 62.navoji (JUS M.402 '! 61.5) M72x6 M72x4 M72x3 M72x2 M72xl.051 58.701 55.670 54.402 66.402 58.05 I 60.051 50.752 59.051 I 63.752 45.670 56.026 37.376 37.5) M6Ox4 M6Ox3 M 6Ox2 M60xl.835 34.670 71.835 46.402 73.026 52.376 40.835 50. = DJ 34.026 72.376 M36x3 M36x2 M36 x 1.670 64.376 43.026 60.

835 73.505 95. 50S! mm mm Oznaka* d(= D) x P mm M 115 x3 M 115 x2 M M M M 120x6 120x4 120 x 3 120x2 mm I d.701 81.402 98.701 136.505 160.103 82.835 138.752 IJ 2.670 156.752 77.835 128.402 na SIr.752 97.835 113.051 93.701 116.670 86.051 78.505 85.051 128.402 148.670 131.701 96.835 103.835 148.835 88.103 127.835 93.505 140.701 121.402 88.103 107.505 115.670 96.752 158.670 151.835 98.103 102.051 143.103 162.402 78.505 155.103 147.701 106.505 150.051 83.752 107.402 118.670 M 125 x6 M 125 x4 M 125 x 3 M 125 x 2 M 130 x 6 M 130 x4 M 130 x 3 M 130 x 2 (M 135 x 6) (M 135 x4) (M 135 x3) (M 135 x2) M 140 x6 M 140 x4 M 140 x 3 M 140 x 2 (M 145 x6) (M 145 x4) (M 145x 3) (M 145 x2) MI50x6 M 150x4 M 150 x 3 MI50x2 (M 155 x6) (M 155 x4) (MI55x3) M 160 x 6 M 160 x 4 M 160 x3 (M 165 x6) (M 165 x4) (M 165 x 3) .051 118.752 82.402 158.= D'J d.701 101.505 75.701 79.026 76.752 117.051 103.670 121.402 153.051 123.103 73.701 131.402 93.670 72.5 (M78x2) MSOx6 M80x4 M80x3 M80x2 M 80 x 1.835 83.376 79.701 141.103 157.752 102. 508 Vidi napomenu .670 146.505 135.051 74.505 125.752 132.835 78.670 106.402 143.376 75.701 151.051 133.701 146.505 120.103 97.752 87.402 108. =D.402 133.701 75. M 95 x4 M 95 x 3 M 95 x 2 Ml00x6 Ml00x4 M 100 x3 Ml00x2 MI05x6 M 105 x4 M 105 x 3 M 105 x2 M 110 x 6 MJlOx4 M 110 x 3 M110x2 MII5x6 M 115 x4 69.835 118.505 130.835 108.026 80.5 (M 82 x 2).835 123. = D.051 138.670 11.402 74.103 142.752 153.701 86.051 148.701 91.752 M 76 x 6 M 76 x4 M 76 x 3 M 76 x 2 M 76x 1.103 152.752 142.835 78.752 122.752 92. 113.103 137.701 111. = Do 72.835 133.103 77.505 71.402 103.670 126.051 98.670 161.670 76.051 88. M 85 x 6 M 85 x 4 M 85 x 3 M 85 x 2 M90x6 -M90x4 M90x3 M90x2 M 95 x 6 .402 128.505 145.6.402 123.505 100.505 110.402 83.670 101.752 127.505 80.752 73. mm 111.670 141.752 137.835 143.051 d.752 147.402 163.Metarski fini (si/ni) Oznaka * d(=D) xP mm I navoji- d. 122.051 113.051 161.701 76.051 108.051 156.103 132.701 126.505 105.505 90.103 92.103 87.103 112.835 74.103.670 136.670 91.402 138.670 81.103 117.

752 (M 195 x6) (MI95x4) (MI95x3) M200x6 M200x4 M200x3 (M 205 x6) (M 205 x4) (M 205 x3) M210x6 M210x4 M 210x3 (M 215 x6) (M 215 x4) (M215x3) M220x6 M220x4 M220x3 (M 225 x 6) (M 225 x4) (M 225 x 3) - .103 297.402 203.505 210.50.103 267.051 241.505 230.051 221.402 213.5x3) 190x6 190x4 190x3 1972) Oznaka* d(= D) x P mm (M 230x6) (M 230x4) (M 230x3) (M 235 x 6) (M 235 x4) (M 235 x 3) M 240x6 M 240 x 4 M 240 x 3 (M 245 x 6) (M 245 x4) (M 245 x 3) MZ50x6 M 250 x 4 M250x3 (M 255 x6) (M 255 x4) M 260 x 6 M260x4 (M 265 x 6) (M 265 x4) (M 270 x 6) (M 270x4) (M 275 x 6) CM275x 4) M280x6 M280x4 (M 285 x 6) (M 285 x4) (M 290 x6) (M 290x4) (M 295 x 6) (M 295 x4) M 300 x 6 J\:13oox4 mm I d2 = D21 d.505 260.752 208.051 .670 pl.670 mm mm 166.402 233.402 281.402 238.505 205.505 255.752 248.402 198.103 232.103 192.505 180.103 177.OnOznaka* d ( = D) x P mm M 170x6 M 170 x4 M 170 x 3 (M 175 x6) (MI75x4) (M 175 x3) I\U80 x 6 M 180x4 ' M180x3 (M (M (M M M M 185 x 6) 185x4) 18.103 282. Vidi napomenu 509 .670 278.752 188.752 168.670 211.505 175.752 238.670 241.051 186.670 268.670 288.051 246.402 271.505 190. mm '.505 245.103 277.402 208.505 235.402 178.752 218.670 221.103 262.505 215.752 173.051 201.402 276.051 231.505 265.402 188.103 182.103 257. d2= D21 d.051 251.505 165. I .402 173.103 252.051 na sIr.103 197.670 176.402 266.051 176.103 187.051 216.752 .505 270.103 247.670 186.402 218.5 290.402 261.670 246.670 263. = D.402 228.752 178.670 201.051 211.402 223.670 196.752 228.752 243.670 226.670 273.505 280.670 258. 226.BO.051 236.670 283.505 170.103 167.051 181.402 183.103 292.505 .505 240.752 193.051 191.505' 185.402 291. 163.505 295.103 227.103 242.505 285.402 223.206.402 286.670 216.670 181.051 171.402 243.103 237.402 256.402 168.103 207.505 275.670 253.752 213.103 222.103 202.670 231.402 296.103 272. 505! 183.103 217.670 293.402 193.402 248.670 16!'i.670 236.752 198.103 172.505 195.= D.670 191.220.103 212.103 287.505 225.752 233.505 250.- nastavak (JUS M.752 203.051 196.670 206.505 200.

Oznaka tolenrncije i njezin poloZaj (npr. . odstupanje. 8. H Ti su polozaji tolerancija: e. Tolerancija promjera navoja je razlika izmedu gornjeg i donjeg odstupanja (odn. k.BO. p iznad nazivnog promjera vijka. je razli~a izmedu najveeeg odnosno najmanjeg promjera I nazlvnog promjera naVOja. 504 do 509). 6h).6H. M20 . 8 I j Tolerancije velikoga promjera navoja matice D nisu propisane.velikog. sredDonja odstupanja velikog. . k. 4. Granicnipromjerinavoja su najveei i najmanji promjeri koje jo~ dopu~tamo. 6. 6. sred- I j njeg i malog promjera navoja: vijka matice Qmax Amax Q2max A2max almax' Almax njeg i malog promjera navoja: vijka matice Qmin Amin Q2min A2min Qlmin Almin ! . 221 . Gornja odstupanja. 3.za metarski vijcani navoj M20 s tolerancijom 6h: M20 promjer - .Tolerancije metarskih navoja (ISO) (JUS M. Odredeno je: 5 poloZaja za navoje vijaka: e. Yelicine tolerancija su odredene sa 7 stupnjeva. Gor~je odno~no ~onje.1967.220 . D srednji nazivni promjeri d2. d.8 d2. . 5. 5.iz- nad nazivnog promjera matice. 9 D2' D. 7. Tolerancijaje odredena velicinom i poloZajem s obzirom na nazivni promjer.1974) Nazivni promjeri navoja jesu promjeri profila navoja ISO (vidi str.4k6h ali s tolerancijom 4k za srednji i 6h za veliki - za metarski navoj M20 s tolerancijom 6H: M20 . . H - tik iznad nazivnog promjera oznaka matice. DJ Malim slovima oznaeujemo vanjski navoj (vijak). G - - - tik . a velikima unutarnji navoj (maticu).6h promjer: za isti navoj. D2 mali nazivni promjeri dl. h ispod nazivnog promjera vijka.koje oznacujemo brojkama 3 do 9. je kombinacija za velicinu tolerancije Primjer oznake tolerancije: . P i 2 polozaja za navoje matica: G. Stvarni promjeri navoja su promjeri koje odredujemo mjerenjem izradenog navoja. 7. izmedu najveeeg i najmanjeg promjera). g ispod nazivnog promjera vijka. Polozaj tolerancije s obzirom na nazivni promjer oznacujemo slovima. h.6. a sadrze netoenosti mjerenja. 510 . To su: veliki nazivni promjeri d. od kojih upotrebljavamo: \ za promjere I veli~ine tolerancija d 4. g.4.

4 0. I Kratka no~iva duljina Is < INmln. . 1.5 1 1.BO.duga nosiva duljina IL> INmu' Preporucene tolerancije (ovisno 0 kvalileti to1erancije i nosivoj duljini I) Kvaliteta izrade navoJa lina Preporurene tolerancije za navoj vijka za navoj matice Nosiva duljina Nosiva duljina . 1.5 6 2 3 4 6 3 4 6 12).7. 90 90)....... 001...4).8)..bez labavosti .106 20)...80 40). Odstupanja (po JUS M..6). 0. . 224 ...2» 6 .24 10)..3).60 26).3 02 0'25 0...5). 30 4). 04 ..6)...25 1.5).232-1974) za preporucene tolerancije uz nosivu duljinu IN sabrana su na str.. .19 8.5 2...56 24) 71 28): :: 85 32)...5 15 " 2 3 4 5 5.....99). . 5 0. 45 45). .. I 6H 7G 7H SG 8H .S 2.12 5).veta prisnost ....... 180 180).7 .118 I !I .11.95 12). ..56 2 '" 2. 5.18 1) 3 22..5 4 4.1'9 112) .25 1.5 1 0:35 0:8):: :2:6 . 2. 224 112) ..1. duljina dodira izmedu matice i vijka u smjeru osi) odredena je korakom P i srednjim nazivnim promjerom vijka d...3). ...11 4. ...75 1 1.5).2 --. 2... 3p4h 6e 6g 6h 8g 5h4h 4k 6h.mala labavost .75 - ~ I ~ 3h4h 4k 6h.7).4 0. 22 95) 28 i5):: :45 19)..25 0.....8 1)... .6 °'7 0 ..4). .S).'velika labavost ...Nosiva duljina I (tj.7 0.36 18).53 24). Tak04er 3k 4h. .9 4).. mm mm mm mm 0. . IN.45 0..12 6. .2 0. .45 18) 53 20:: :63 7 5) ..25 1. .1 3).BO. .. 1-.13 5.2 05) 15 0'6)".5).5 1. .bez labavost .5). 511 . 4H 3p4h } 7e6e 5G 7g6g 5H 7h 6h 9g 8g 5H 6G 6H 7G 7H.6).. .5 2 8).3 1.8 0. .. 2 2.75 0.15 3. 45 .4). .355 3 3... 3p4h 5g6g 5h6h I I ~ ~ I ~ I ~ I bez labavosti srednja gruba .230-1967 i M.36 15).7.. 512 do 518. 1.35 °..6 5.malalabavosti mala prisnost 4h 4k 6h.16 6).7)..71 36).. Normalna nosiva duljina IN d d IN...3.

0.11. srednjega Gornje i donje i 6e 8g 6g! 4h I 4k6h I 3p4h I~i-=-L-=--! 025 '~-=-=-.26 -0---0+75 75 '-::'63j .48 . -206 -138 ---0 --' 71 +63 8 +92 36 .21- 0. 42 -0-0 -170 -106 -212 0 + 48 +106 +137 0 I + 52 .86 . ~ ~ -53 --=-21-0-0+39+73 85 .35 - - . 1.95 .Tolerancije Nazivni pro-! Korak I mjer dmm : Pmm Tolerancije 6h .5 512 80 -i -250 .45 -=--=0 0 .56 --=-i . .5~ 3~-=--=.32 -207. -216 -144 -118 6 -1780 .22 -0--0+51+82 -156 -122 -100 63 12 + 32 ~.42 19 - 20 95 ---0-0+3'2+6830 . --112 1---090 ---0 56 -+ 44 +7'732 22 -146 12 + 08 .28 .8). 3 +109 + 42 + 36 0 + 96 +105 0 + 42 +113 - -172 32 lI.38.32 -199 .53 .74 .19 -20: I 0.95.36 1.26 ..67 .22.90 .~.35 __.26 -1\2 .34-.-125 - '- ..28 . -J~ -132 -85 ~~ 15 . ~.4 --1-------.41i7S--=-'71.32 -164 .0 .75 .60 .2).71 . ~-=--=-.34. -221 -270 i -184 o-o+95--::j:TI9+ 44 0 1 -140 0 1 - 90 0 + 90 ~ ..6). -256 1 -0-0+82 85 -132 - I --..56 .60 -172 - .12 + 34 .67 .28 -0-0+"85 ~:-:-~'-24O..18 '1.22 ---0 0 +44 +7'7 -146 I-=-112 ..67 -244 .0 + .56 . . -150 .63 .40 0 0 .2.28 -o-o+7iJ-::j:98 1. .5.86 .56 ~~ -60 -24 -24 0 0 +48.42 0 0 I~ 0 0 -=--=- I ~..38 ---0 -198 -160 42 \ ~ -100 +100+128 --2.67 . 26 .:..14 + 31 -138 -106 . ~ 5.16 + 2.5).50 .+82 -155 -174 -119 .6 I~..25 -:-181 -218 -146 -118 .82 ._____: I g I..-.56 .71 -231 -288 -307 : .. .5 + 38 .75 .81 0.63 i .19 .75 .

32 .5 -100 ...0 +125 +158 .I .promjera . 48 0 --0 +132 +164 3 -297 -383 -260 -212 -132 0 + 58 .38 0 + 2 -=71 -303 -208 -0. 63--0.--0 -336 -438 -299 -236 -150 0 + 73 . .50 +188 1 4 0 + 70 -331 -435 -296 -236 -150 +160 +206 5 --106-=71 -71 ----0--0 -356 -471 -160 0 + 81 3..navoja vijka d2 odstupanje 02mu i 02min(Il-m) Nazivni pro.48 . .80 -321 1--"0 0 1.75 .48 .48 0 0 + 140 +170 1 -280 .80--0 --0-- 513 .95 -60 --0 +160 -+195 + 70 +183 + 58 +210 + 70 i 6 J.32 .5 6 -112 -377 -500 -170 -118 .90 0 + 58 + 132 + 169 -388 -265 -212 -132 0 + 63 .48--00 +160 .80 .63.0 + 80 + 99 -185 -226 -151 -125 80 0 + 36 .67 .67 .5.85 .48----0 --0 -285 -363 -248 -200 -125 -90 .95 .--0 +100 +122 1.80 -265 --01---340 -398 -530 -180 -360 I .60 -250 -\18.53 .--0+112 -251 -318 -218 _-180 1-\12 0 + 48 .5 -227 -282 -192 -160 -100 0 + 42 +138 2 -=71 .4).5 -217 -268 -182 -150 --0+95" 0 +117 95 + 42 .38.5 -302 3 .0 +180 4 -375 -510 -340 -280 -180 0 6 4 .26 .85 .48.45 - 45).1-555 -298 -250 -160 -335 -448 0 .48 .85 .38 . Korak mjer dmm Pmm 6e 88 I I Tolerancije I 0 -. -418.95 -60 -60 --0.. .80 --00--380 -300 -190 .38 0 +iTS + 143 -261 -338 --228 -190 -\18 0 + 48 381 .32----0 1. 3 .-106 + 106 + 133 -241 -170 0 48 1 -60 .38 '--0.53----0 ... -309 -403 -272 -224 -140 0 + 58 180).Strojanki prirurnik -433 -580 -395 -315 -200 -\18.75 0 --0 I -- 1- 2 3 90).32--0.180 -=71 .--0 +140 +182 4 -319 -415 -284 -224 -140 0 + 70 +150 +191 4.60 -60 ----0. 355 -345 -460 -310 --01 -16Q 0 .85 .80 . .26 6g I 6h I 4h I 4k6h I 3p4h - 22.95 -60 -60 --0 0 -+.

5 2 3 4 5 5.2).45 0.11.75 2 2.2 0.5 1.5 1 1.2.35 0..4)..5 1.35 0. .90 90). +I!1O +150 +118 +200 +160 +125 + 188 +28 +212 +32 +224 +180 +140 +186 +26 +200 +160 +125 +208 +28 +224 +180 +140 +236 +190 +150 +222 t32 +234 34 +250 +200 +160 +250 +38 +265 +212 +170 +266 I +196 +232 +262 +313 +333 +360 +378 +244 +274 +328 +375 +406 +430 +455 +288 +348 +395 +480 +383 +435 +505 +42 +26 +32 +38 +48 +53 +60 +63 +32 +38 +48 +60 + 71 +75 +80 +38 +48 +60 +80 +48 +60 +80 +280 +212 +250 +280 +335 +355 +375 +400 +265 +300 +355 +400 +425 +450 +475 +315 +375 +425 +500 +475 +530 +425 +224 +170 +200 +224 +265 +280 +300 +315 +212 +236 +280 +315 +335 +355 +375 +250 +300 +335 +400 +375 +425 +335 +180 +132 +160 +180 +212 +224 +236 +250 +170 +190 +224 +250 +265 +280 +300 +200 +236 +265 +315 +265 +300 +335 .75 0.25 1.4 0. .8 0.355 I 514 .8).22.5 1 1..180 180)..7 0.5 4 4.45 0.25 I 70 - 1. .25 1.75 1 1.+19 + 104 Tolerancije 6G I 7H - I 6H - - I 5H - 45). ..5).6 5. 11.Tolerancije srednjega promjera navoja matice Gomje odstupanje A1max(ILm) (Donje odstupanje A1minza sve tolerancije H je 0) I D1 Nazivni promjer Korak D=dmm Pmm 0. .. .6 0..5 6 2 3 4 6 3 4 6 +145 +161 +172 + 172 +184 +192 +216 +228 +256 +226 +252 +268 +284 +303 +322 +238 +282 +318 +383 +408 +435 +463 +297 +338 +403 +460 +496 +525 +555 +353 +423 +485 +580 +473 +535 +610 +20 +21 +22 +22 +24 +22 +26 +28 +32 +26 +28 +32 +34 +38 +42 +26 +32 +38 +48 +53 +60 +63 +32 +38 +48 +60 +71 +75 +80 +38 +48 +60 +80 +48 +60 +80 +60 + 85 + 67 +109 +19 + '90 + 71 +115 +20 + 95 + 75 +90 + 71 +109 +19 +120 +20 +125 +100 I + 80 + 133 +21 +140 +112 +90 +140 +22 +150 +118 + 95 +140 +22 +150 +118 + 95 + 149 +24 +160 +125 +100 +154 +22 +170 +132 +106 +176 +26 .5.2 -.5 0. .6)..5 ' 2 3 3.8 2.4 -22. .

315 -500 -0- ----0- -236 -0-265 --0- --0-300 --0-315 - ---0 -335 ------0 -355 ---0 -530 -0-560 ---0 -335 ---0 -355 -375 515 ---0 -375 ------0 .- -73 .56 -J96 .-----0 ---0 -----0 -0 -90 -162 -140 -90 -140 -0 ----=22 -----0 ---0 ---0 -104 .6 0.363 -240 -212 67 --=---32 ---=-32 ---0 -303 .63 ----=-28 ---=28 -----0 -275 .36 .75 2 2.95 ----0 --0---0 -112 -112 -180 -----0 ---0 ---0 -132 -212 .56 .80 -146 -125 ..5 6 -60 --0-210 .56 .1 Korak Pmm 0..35 Tolerancije velikog promjera navoja vijka d Gomje i donje odstupanje a i amln(fLm) Tolerancije 6e 8g 6g 6h 4h 4k6h .56 -196 - ---=-19 -----0 ------0 -----0 ---0 -114 .67 .42 -67 ---0 ---0 0.25 1...53 .407 -268 -236 -71 --=---34 --0-336 459 -299 -265 -71 --=-38 ----=38 --0-351 .-0-240 .85 .4 0..2 0. -------=-u.75 0.5 3 3.45 0.53 -178 . -132 ------0 --0--0-ISO -150 -236 --0---0---0 -170 -170 -265 --0 --0 ---0 -180 -180 -280 --0 ---0 ---0 -212 -212 -335 - -236 -375 ---0 ------0 -265 -425 ---0 ---0 -300 -475 -----0 -----0 .723 -478 -425 ..488 -318 -280 80 --=---42-=--42 --0-415 .572 -377 -335 85 ----=-48 --0-460 648 -423 -375 -90 -=--sJ ---=-s3 --0-515 .63 -'.-----0 -----0 -----0 I I I 17 0 0 0 I 3p4h ---=-19 ---0 .-.260 -174 -150 .5 5 5.25 0.5 1.921 -601 -530 112 ---=--'is -----0 -672 975 35 -560 -118 ---=so ---=-so.306 -206 -180 .95 -150 .810 -535 -475 100 --=-63 --0-600 863 -563 -500 106 --=-n.--0-636 .5 4 4.67 -106 -126 -106 -----0 ----=21 -----0 ------0 ---0 .60.------0 -718 -1030 -680 -600 - - -90 -90 -140 ------0 --0--0.53 -----0 - -162 -140 I 1.80 -125 ---=-n..7 0.8 .95 --=--60 ---=-60 ---0 -570 ".95 -60 .63 -100 -100 -120 -----0 -=zo -----0 ---0 ---0 67 .5 -SO -156 - 0.95 -60 ------0 -----0 -=zo -----0 ---0 .85 .85 .

516 -403 -753 -361 -711 -361 -647 -488 -753 .4 I ~ 1.78 -152 -184 -119 -214 -130 -229 -139 -140 - -108 .92 -203 -236 -123 -263 -130 -274 -140 -293 -130 -284 -170 -354 -208 -416 -249 -489 -170 -360 -208 -430 -249 -497 -287 -563 -327 045 -.-243 -451 ~ -170 -4~ -208 -488 -108 -225 -144 -287 -180 -345 -217 -410 -174 -291 -224 -367 -275 -440 -327 -520 ~---I----15 -284 -524 ---.--204 -394 -243 -465 -284 -532 -324 -600 -360 -664 -441 -791 -249 -569 --170 -432 -208 -510 -249' -581 -287 -649 -327 -721 -403 -848 " j -144 -224 -291 .75 .-164 ..11.-. ..70 .- 36' -190.-. ---...--' . " -329 -176' -348 -234 -303 -245 -130 -234 -180 -308 -232 -382 -282 -457 -180 -312 -232 -389 -282 -461 -334 -535 -384 075 -164 '-318 -204 -388 . -122 -233 -268 -157 28) .. 035 -.-5.--=-140 :.. .22.93 .-.Sf .s.-... -173 -58 -58'-'-154 -129 -85 ~65 -65'-'-188 -168 -142 -70 --=-sJ -. 06 .87 -144 -. "" I. --.:- --631 -593 -533 --608 2S .--54 .Tolerancije malog Gomje i donje Nazivni pro~er dmm Korak! Pmm' 02 ' I I T oJerancije 6e 8g 6g 1-46'-29' -110 6h 1 4h 4k6h 3p4h .-162 -143 -118 .Sf -158 -139 -116 -128 -110.2). 56 I~ ~.75! -=. .1- : - ~---77 .6). ' ~ .72 -183 -215 -101 -241 -108 .87 .36 ' - -291 -- I - ~.-252 -116 -269 -108 -262 -144 -328 -180 -388 -217 -457 -144 -334 -180 -402 -217 -465 -253 -529 -289 .51 . .21-125 .72 -156 -183 -101 -207 -108 -218 -116 -124 -208 -240 -163 -269 -174 -284 -185 . -- - ..-371 -180 -355 -217 -415 -253 -474 -289 -275 -450 -327 -525 -378 -599 -432 --676 -540 -826 !-os I' '~ 11.99 07 '-297 ---o. 1 5) 2 8 . -308 08 . 0 35 ' -- .

327 .481 -=481 .249 .650.327 .661.637.613.958-1052 .607.674 .180i4 .931 - - - - - -1731 -1878 -1693 -1613 -1498 1 - - 517 .828.558.972.289 .~ : 2 1 .376.864 794 672 637 637 577 -1205 -1145 -1045 -1332 -1222 -1240 "-1375 .4)..648. .946-1032 .648.899 432688648 996864384 618 590 912 794 .327. -1184 - 672 .384 . .535.465 507.650..590 / 1 =-284! .485. 2 ~ 90)..672.-1059 -1145 -1022 ..425.518 .794 -1210 -1325 -1175 -1115 -1025 -1312 -1207 - ~ 180) 35 .595.552.866 1 1 3 6 1 ~ - 518. 170 I 367- 144 341- 296. .637.530 .793.170 401 .906. .327 .637 .577 .849.518 .946.577 .906 ---.542.869-.: ~ 45).694.684. 22. maxi o.promjera na voj a vij ka d( odstupanje '0.682 .577.-1567 -1690 -1530 -145 5 -1360 -~ .693 .774. -866 -1478 ..217.-.558.889 -1140 -1051 .756.5931. ~ .623..517.505.284j-249.590 481 .577. '~ 1 1 I 1- .736 603 539 . 45.946. 5 1 .946.866--1716-1853 -1678 -1598 -1488 577 ..861.45 I~ ~ -:.789-1004 .420 .623 -984 -946 -1696-1828 . min (fLm) Nazivni pro.694.672 .481.899.722-1080 .969 .282" 360 .481.794.-1200 - ~ 6 1 .794-. .713'.433 .470 .249.327 .433-'433 .866 .327-.5 -:1196 -1300 -1161 -1101 -866 -1578 -1015 -1302 --.282 204 i .433 .481 .360.432 .289 .989.481.873.809-1024 .481.864 -1280 -1149 -1089 -1005 -1292 -1273 -1210 -1124 -1446 .637 .551..793.-.947.432.90 1 - :.794 -1194 -1341 - -1310 -1412 750 .217 .590 984-1097 .613 .518 918 . .. .751. -946 -1658 .648-.909.866..217.360 .327.722.327-289 .Korak mjer dmm Pmm I 6e I I To1erancije I 8g I 6g 1 6h 1 4h 144 I 4k6h I 3p4h 224 180 I .897.289.433.637 577-577 - .289'=289 .249!'.433 .433' .651-.8691.637 .984 .984.505.641 1.384 1.475.999 -1438 -1553 -1403 -1332 -1242 -1600 -1484 ...315 .771.921.713.946.864.545.781.442.433..217 .934-1012:..

25 0. +258 +274 +326 +363 +407 +459 +513 +602 +678 +763 +810 +913 + 971 + 1025 +1080 I I + + + + + + + + + + + + + + 180 200 224 236 250 300 335 375 425 475 560 630 710 750 ' I I I I I i+ + 850 900 + 950 +1000 +100 +112 +125 +140 +160 +180 +190 +200 +236 +265 +300 +335 +375 +450 +500 +560 +600 +670 +710 +750 +800 518 .35 0.8 I 1.5 1.5 5 5.75 2 2.2 0.5 0.7 0.I u.75 0.5 4 4.6 0.5 6 [ 6H 5H + 56 + 80 +90 +100 +112 +125 +140 +150 +160 +190 +212 +236 +265 +300 +355 +400 +450 +475 +530 +560 +600 +630 i +200 +221 +246 .45 0.5 3 3.4 0.25 1.

(R 1'/.910 44.430 151.872 398. R6 R1 R8 R9 RIO RII RI2 R13 RI4 R 15 RI6 R 11 RI8 11 1I 11 11 11 11 11 10 10 10 10 8 8 8 8 8 8 8 8 R 7/.309 2. R3 R 3'/.309 2. R 2'1.072 474.030 125.672 449.472 n I mm 2.309 2. .309 2.534 81.309 2.309 2.472 372.309 2.309 Oznaka. d2=d-HI p I Oznaka.955 22. .309 2.814 1. R'I.Cijeml m\'ojl (JUs M. R2'/.115 3.130 138.309 2.309 2.309 2.130 163.96049 P Nosiva dubina navoja HI = 0. R'I.830 316.323 41.662 20.330 106.249 31.728 13.1 R 1'/.540 2. R'I.056 1952) navoja (Whitworthov) Profil cijevnih Broj navcija na 25.272 423.309 2.891 41.4/n Teoretska dubina navoja H = 0.115 ~j R'I.884 93.115 3.115 3. 28 19 19 14 14 14 14 11 11 11 11 11 11 11 11 11 11 11 11 R 3'/.146 59.137 33P Veliki promjer Mali promjer Srednji promjer navoja navoja navoja d I 1 d d. Oznaka (nazivni promjer) daje priblitan unularnji promjer cijevi u (napu~Ienim) colima. R'I. 519 . I d p I mm 100.115 3175 3.331 1. mm 9.309 2.64033 P Zaobljenost r = 0. R5 R 5'1.803 53.309 2. R2 R21/.115 3.614 65.911 26.814 1.110 15.331 1.540 3.980 n I mm 0.BO. R4 R4'/.814 2.230 341.157 16.230 214. R 1'1.309 2.=d-2H.309 2.030 265.540 2.814 1.680 113.309 2.184 81.441 30. R'I.Treba se po mogucnosti kloniti dimenzija u zagradama.4 mm: n Korak navoja (mm) P = 25.) R 1'/. .830 189. RI (R Ill.540 2. R 3'1.430 290.630 240.201 33.115 3.907 1.309 2.

075 0.maxR2max I p 1 0.5 0.5 5 0.25 0.Trapezni navoji (JUS M.5 6.5 0.5 3.9 1.5 0.5 6 0.25 2.5 0. I a.5 14 16 18 20 22 24 28 32 36 40 44 na tjemenu RI u korijenu Rz I H. * Trapezne navoje upotrebljavamo posebno za radna vretena.25 0.5 4.75 2.25 0.5 9 1 10 1 0. dok sve druge mjere ostaju nepromijenjene. Mjere standardiziranih trapeznih navoja su na str.060 Profil trapeznih navoja 1977) Korak navoja P Dubina osnovnoga profila navoja (= nosiva dubina) HI =0.5 0.5 18 1 19 1 0.max I.25 0.5 10 1 11 1 0.2HI Srednji promjer navoja dz = Dz= dPresjek jezgre A = dJz'ft/4 ViSevojnitrapezni navoji H.BO.5 5 5.5 0.25 0.5 0.I R. I h3=H.5 0. Nazivna - dubina navoja vijka matice h3 = HI + ac H4 = HI + ac 0'[ Zracnost Zaobljenost Mjere profila trapeznoga navoja (mm) p 1.25 0.5 0.75 3. 1 R.5 21 1 20 I 0.25 1.5 Veliki promjer navojaMali promjer navoja vijka d matice D4 = d + 2ac vijka dJ = d (=D) (= dl) - - 2h3 . Korak navoja P n-vojnih navoja yeti je n-puta od koraka jednovojnog.125 0.5 8 1 1 9 0.5 0.5 4 0.R2max 7 1 8 1 0.25 0.5 0. I h3=H.5 2 3 4 5 6 7 8 9 10 12 1 H.5 22 1 1 23 0.15 2 0.25 0'751 0.5 12 I 13 I 0.5 14 1 15 1 0. 520 .25 3 0.5 17 I 16 1 0.125 0.5 4 4.15 0.5 11 1 12 1 0.25 0. navoja.matice DI = d. 521 do 523.25 0.125 0.5P .25 1.25 0.125 0.25 2.I a.

2 52.---Trapezni navoji (JUS M.S 38 42 - d.5 13.S 21. I A mm2 30.5 10.18x 3 Tr18xS Tr18x8 Tr30x 6 Tr 31 x 3 Tr 31x 6 Tr31xl0 .S 24.8 44.S 36 31 37 ~ I D.5 13.5 36.5 8..5 20.5 22.BO.S 38.S 18.5 45 45 47 * Uzeti su u obzir svi navoji prve prednosti (debelo tiskani).S 25.2 7..S 37 37 39 40. od navoja druge prednosti samo oni s prednosnim korakom.5 2 1.5 19 23 28.5 Tr 9x 2 Tr 10x 1.5 16.5 9.S 33 33 35 36..5 10.5 12.5 12.5 17.5 18.S 25 26.5 12.S 29 31 32. I 6.S 24.5 24 27 30.5 8 9 10 9 11 14 12 14 18 16 17 21 19 16 21 25 23 20 24 29 26 22 28 33 30 26 31 37 33 30 35 41 37 32 38 mm D.25 9 10 11 10.25 8 9..2 33.5 16.S 28.5 20. Tr34x 6 Tr36x3 Tr36x 6 Tr36xl0 Tr 38x 7 Tr40x3 Tr40x7 Tr40xl0 Tr42 x 7 Tr44x3 Tr44x 7 Tr 44x 10 Tr 46x 8 1' 1.S 26.5 8.6 143 104 143 241 189 214 330 269 177 330 471 398 284 415 638 491 346 573 830 661 491 707 1046 804 661 908 1288 1018 755 1075 8.S 22. mm 6.5 8.S 29 25 30 36.2 56.7 70.S 35 38..S 24.S 40.9 56.5 IS 14 16 19 18 19.5 15 20.S 22.S 42.S 29 27 31 34.S 16.5 2 2 2 3 3 2 4 4 2 4 5 3 5 8 5 3 5 8 6 3 6 10 6 3 6 10 7 3 7 10 7 3 7 10 8 8 9 10 10 11 12 12 14 16 16 18 20 20 22 24 24 24 26 28 28 28 30 32 32 32 34 36 36 36 38 40 40 40 42 44 44 44 46 7..S 20 23.3 9.06I/062 1977) Oznaka* Tr 8x 1.7 86.5 7 8.5 IS.5 Tr 10x 2 Tr 11x 2 Tr 11x 1 Tr 11x 3 Tr 14x 3 Tr 16x 1 Tr16x 4 Tr18x4 Tr1Ox1 Tr1Ox4 Tr22x 5 Tr14x 3 Tr14x5 Tr14x8 'Tr26x 5 Tr.S 33 31 34. 521 .5 14.S 32 29 34 40.2 6.S 25 21 27 32.S 20...5 11.5 11.3 10.S 41 41 43 44.S 28.

5 69 62 72 85. p mm 3 I I d mm! 48 48 50 52 52 55 52 !d'=D' . .5 59.5 43 39 45 56.5 101 102 106 i1l1 117 121 122 122 127 132 137 141 142 142 I ' i m~' 1555 1195 962 1320 1847 1452 1195 1590 2507 1963 1521 2290 3370 2734 2124 3217 4477 3739 3019 ~072 5741 4657 3848 5281 7163 5945 4118 6648 7390 7698 10029 8495 7238 9331 10207 11122 13893 12076 10207 I I prednosti samo oni s prednosnimkorakom.S I 53 60 68 65 62 70 78 75 72 79 88 84 81 89 98 94 90 99 104 108 117 113 109 118 123 128 137 133 128 50.8.5 39 I I DJ mm I D. 522 " Uzeti su u obzir svi navoji prve prednosti (debelo tiskani).5 77 70 82 95.S! 44 I I 1 I 40 .5 58. od navoja druge .5 49 49 51 ' 52.S I 55.S . 52 64 75.5 I 91 92 96 100. l :g 54 65 76 70 64 73 86 72 83 96 88 80 93 98 101 114 106 98 III 116 121 134 126 116 78 48.5 81 82 86 90.5 53 53 56 60.Trapezni Oznaka" Tr 48x 3 Tr 48x 8 Tr 48x12 Tr SO 8 x Tr 51x 3 Tr Slx 8 Tr Slx12 Tr 55 x 9 Tr 60x 3 Tr 60x 9 Tr 6Ox14 Tr 65xl0 Tr 70x 4 Tr 70xl0 Tr 70x16 Tr 75xl0 Tr BOx 4 Tr BOxl0 Tr BOx16 Tr 85 x 12 Tr 90x 4 Tr 9Ox12 Tr 9Ox18 Tr 95 x 12 Trl00x 4 Tr 100x 12 Trl00x20 (Tr 105x 12) Tr 110x 12 (Tr lIS x 14) Tr120x 6 Tr 120x 14 Tr 120x22 (Tr 125x 14) Tr130x14 (Tr 135x 14) Tr 140x 6 Tr 140x 14 Tr 140x24 . mm I I . 45 35 41 48. mm 42 46 1 d. mm 44.5 61 62 66 70.5 50 44 54 65.5 71 72 76 80. 60 60 60 65 70 70 70 75 80 80 80 85 90 90 90 95 lOO lOO 100 105 110 115 120 120 120 125 130 135 140 140 140 .5 87 78 92 97 99 113 104 96 109 114 119 133 124 114 36 42 49 44 40 46 57 51 46 55 - 48 46 50.48 12 I 8 8 12 9 3 9 14 10 4 10 16 10 4 10 16 12 4 12 18 12 4 12 20 12 12 14 6 14 22 14 14 14 6 14 24 3 i 46. .

mm 14 16 16 6 16 28 16 16 16 8 18 28 145 ISO 155 160 160 160 165 170 175 180 180 180 185 190 195 200 200 200 210 220 220 220 230 240 240 240 250 260 260 260 270 280 280 280 290 300 300 300 138 142 147 157 152 146 157 162 167 176 171 166 176 181 186 196 191 184 200 216 210 202 220 236 229 222 239 254 249 240 258 274 268 260 278 294 288 278 129 132 137 153 142 130 147 152 157 171 160 ISO 165 170 175 191 180 166 188 211 198 182 208 231 216 202 226 247 236 218 244 267 254 238 264 287 274 254 Oznaka* (rr 145 x 14) Tr150x16 (rr 155 x 16) Trl60x 6 Trl60xl6 Tr 160 x28 (rr 165 x 16) Tr170x16 (Tr175 x 16) Tr 180x 8 Tr 180 x 18 Tr180x28 (rr 185 x 18) Tr 19Ox18 (rr 195 x 18) Tr200x 8 Tr 200x20 Tr 200x33 Tr . 8 20 36 20 8 22 36 22 12 22 40 24 12 24 40 24 12 24 44 187 192 197 201 202 202 212 221 222 222 232 241 242 242 252 261 262 262 272 281 282 282 292 301 302 302 I ' .Z10x20 Tr220x 8 Tr 220x20 Tr220 x36 Tr 230 x20 Tr240x 8 Tr 240 x22 Tr240 x36 Tr 250 x 22. 523 . od navoja druge prednosti samo oni s prednosnim korakom.navoji (nastavak) . I~' 11311 139 154' 144 132 149 154 159 172 162 152 167 172 177 192 182 168 190 212 200 184 210 232 218 204 228 248 238 220 246 268 256 240 266 I 276 256 2881 134 D. Tr260x12 Tr26Ox22 Tr 260 x40 Tr 270 x24 Tr280x 12 Tr 280 x24 Tr280 x40 Tr 290 x24 Tr 300 x 12 Tr 300 x24 Tr 300 x44 * Uzeti su u obzir svi navoji prve prednosti (debelo tiskani). d. mm 147 152 157 161 162 162 167 172 177 181 182 182 13070 13685 14741 18385 15837 13'273 16972 18146 19359 22966 20106 17671 21382 22698 24053 28652 25447 21642 27759 34967 30791 26016 33979 41910 36644 32047 40 115 47916 43744 37325 46759 55990 50671 44488 54739 64 692 50671 I 58965 I 18' 18 18 8 20 33 20.

BO.480 3. Pilasti navoj upotrebljavamo za vretena koja mnogo rade. drugi za posebne slucajeve. 12 13.373 0.050 14 P .355 19.5 5.2H2 d2 = DI .491 1.231 3.468 Veliki promjer navoja .589 0.0.Pilasti navoji (JUS M.237 2.249 0. 13.062 3.913 96 P + H A = d127t!4 =d + 1.485 2.25 6 6.5 9 10.711 38.5 0.2HI .298 27.353 0.884 15.769 4.942 7.236 0. a treci jos samo u starim konstrukcijama.240 4.243 1. dok sve druge mjere navoja ostaju nepromijenjene.86777P Dubina navoja na matici (= nosiva H2=0.070 -1981) Profil pilastih navoja Korak navoja P Teoretska dubina navoja H = 1.vijka dl = d .124 27 P Zaobljenost P 2 3 4 5 6 7 8 9 10 12 14 Mjere profila pilastog navoja (mm) b r H.982 3.746 0.120 2. ali samo u jednom smislu.707 0.298 3.471 0.207 6.091 20.75P ~r dubina navoja) Zracnost b = 0.339 5. 524 .740 P 16 18 20 22 24 26 28 32 36 40 44 H.118 1.826 22.25 3 3. HI 1.826 3.810 8.vijka d .413 1.497 0. a prenose velike sile. Razlikujemo tri prednosna stupnja pilastog navoja: prvi je za obicajnu upotrebu.621 0.711 5.73205 P Dubina navoja na vijku HI = 0.182 r 1.240 34.182 H.5 15 16.178 1.736 2.5 2.562 24.988 2.5 18 19.971 5.870 0.355 2.75 7.H Korak navoja P n-vojnih pilastih navoja veti je n-puta od koraka jednovojnog navoja.maticeD = d Mali promjer navoja Srednji promjer Presjek jezgre ViSevojni pilasti navoji .471 4.678 10.391 2.117 77 P r = 0.620 17.649 0.474 4.413 12.matice DI = D .149 1.074 6.884 2.994 1.734 2.75 4.824 0.977 4.603 3.060 1.5 21 24 27 30 33 b 1.769 31.942 1.

644 42. prveprednosti D d.954 53.116 31.702 63.636 13.5 20.5 16.174 46.794 19.954 31.909 29.5 29.116 27.590 22.817 57.954 35. 70 X 10 S 70 x 16 p mm 2 2 3 2 4 2 4 3 5 8 3 5 8 3 6 10 3 6 10 3 7 10 3 7 12 3 8 12 3 8 12 3 9 14 4 10 16 d mm 10 12 12 16 16 20 20 24 24 24 28 28 28 32 32 32 36 36 36 40 40 40 44 44 44 48 48.644 30.954 39.181 41.794 34.058 16.852 22.380 35.545 25.794 25.5 39 64 55 46 D.794 27.545 39.794 44.272 18.528 13.227 33.232 mm 7 9 7.322 10. A mm' 33.954 24.116 22.181 37.5 23 17 31.817 49.5 26 43.174 54.453 67.4 215 134 277 184 80.5 25 39.116 26.590 18.636 9.5 46.817 45.636 17.794 12.954 27.954 20.528 6.3 123 64.174 42.058 52.794 15.586 18.1 36.5 57.954 14.909 25.181 33.528 8.636 10.954 42.5 13 10 17 14 19. S 10 X 2 S1Zx2 S lZx3 S 16 x 2 S 16 X 4 S 20 x 2 S 20 X 4 S 24 x 3 S 24X5 S 24 x 8 S 28 x 3 S 28x5 S 28 x 8 S 32 x 3 S 32 X 6 S 32 x 10 S 36 x 3 S 36 X 6 S 36 x 10 S 40 x 3 S40x7 S 40 x 10 S44x3 S44X7 S 44 x 12 S 48 x 3 S 48 X 8 S 48 x 12 S 52 x 3 S 52 X 8 S 52 x 12 S 60 x 3 S 60 X 9 S 60 x 14 S 70 x 4 S.5 27 21 35. mm 8.644 38.5 12 23.272 21.5 16 27.5 40 34 55.852 23.954 46.322 14.794 38.545 43.Pilasti Oznaka.058 18. Upotreb1javati treba u prvom redu debelo ozna~ene navoje 525 .4 408 293 156 564 370 168 745 514 273 951 609 403 1 182 797 422 1438 914 580 1720 1 141 763 2358 1547 1001 3123 2 177 1401 .528 9.644 34.089 mm 10 12 12 16 16 20 20 24 24 24 28 28 28 32 32 32 36 36 36 40 40 40 44 44 44 48 48 48 52 52 52 60 60 60 70 70 70 6.i81 59.545 29.794 21.863 50.794 31.272 63.586 14. 48 52 52 52 60 60 60 70 70 70 mm navoji d.227 35.5 33.5 36 30 47.

909 149.362 195.232 83.636 Oznaka.817 283.586 115.348 149. mm 77.724 291.817 244.998 215.404 166.116 185.174 65.817 77.116 168.545 224. A mm' 4192 3082 2143 5418 3758 2712 6801 4923 3348 9432 7193 5258 13 189 10 514 7597 17574 13 733 9747 21 673 17 381 13 562 27 206 22 368 16 391 33 367 26 965 19488 40 156 31 990 24751 44 928 38 644 28. S 80 x 4 S 80 x 10 S 80 x 16 S 90 x 4 S 90 x 12 S 90 x 18 S 100 x 4 S 100 x 12 S 100 x 20 S 120 x 6 S 120 x 14 S120x22 S 140 x 6 S 140 x 14 S 140 x 24 S 160 x 6 S 160 x 16 S 160 x 28 S 180 x 8 S180x18 S 180 x 28 S 200 x 8 S200x18 S 200 x 32 S 220 x 8 S220x20 S 220 x 36 S 240 x 8 S240x22 S 240 x 36 S 260 x 12 S260x22 S260x40 S 280 x 12 S280x24 S280x40 S 300 x 12 S 300 x 24 S 300 x 44 p mm 4 10 16 4 12 18 4 12 20 6 14 22 6 14 24 6 16 28 8 18 28 8 18 32 8 20 36 8 22 36 12 22 40 12 24 40 12 24 44 d mm 80 80 80 90 90 90 100 100 100 120 120 120 140 140 140 160 160 160 180 180 180 200 200 200 220 220 220 240 240 240 260 260 260 280 280 280 300 300 300 d.526 52 756 44 618 34 827 61 213 52 420 39 280 .726 178.058 62.174 58.726 97.578 259.760 144.290 157.348 223.817 263.362 115.520 226.586 95.996 d.174 221.116 148.578 279.545 167.998 232.702 98.818 177.272 73.818 129.634 269.Pi I a s tin a v 0 j i prve prednosti (nastavak) mm 73.702 81.462 206.909 110.818 190.116 201.089 140.348 210.272 81.545 187.634 252.290 109.181 69. 526 Upotrebljavati treba u prvom redu debe10 oznacene .451 251.272 91. D mm 80 80 80 90 90 90 100 100 100 120 120 120 140 140 140 160 160 160 180 180 180 200 200 200 220 220 220 240 240 240 260 260 260 280 280 280 300 300 300 navoje mm 74 65 56 84 72 63 94 82 70 111 99 87 131 119 104 151 136 118 168 153 138 188 173 152 208 190 166 228 207 186 242 227 200 262 244 220 282 264 234 D.760 93.453 104.451 234.453 123.634 155.760 131.909 130.232 111.520 239.089 87.058 69.174 238.907 194.724 271.545 206.586 132.644 52.998 135.726 160.404 186.179 214.058 79.907 174.817 86.174 258.

760 428.726 487.636 359.817 309.634 D mm 340 340 380 420 460 500 540 580 620 Dl mm 322 274 362 393 433 473 504 544 584 A mm2 80010 54588 101321 118701 144384 172580 195053 227622 262704 S 14x S 14x 2 3 S 18 x 2 S 18x 4 S 22x S 22x S 22x S 26 x S 26x S 26 x S 30 x S 30x S 30 x S 34 x S 34x S 34 x 3 5 8 3 5 8 3 6 10 3 6 10 Pilasti navoji druge prednosti* S 38 x 3 S 75 x 4 S 170 x 6 S 38x 7 S 75 X10 S 170x16 S 38 x 10 S 75 x 16 S 170 x 28 S 42 x 3 S 85x 4 S 190 x 8 S 42 x 7 S 85 x 12 S 190x18 S 42 x 10 S 85 x 18 S 190 x 32 S 46x 3 S 95 x 4 S 210 x 8 S 46x 8 S 95 x 12 S 210x20 S 46 x 12 S 210x36 S 95 x 18 S 50 x 3 S 110 x 4 S 230 x 8 S SOx 8 S 1l0X12 S 230x20 -S 50 x 12 S 110x20 S 230 x 36 S 55 x 3 S 130 x 6 S 250x 12 S 55x 9 S 130x14 S 250x22 S 50x 14 S 130x22 S 250x40 S 65 x 4 S 150 x 6 S 270x 12 S 65 X10 S 150x16 S 270x24 S 65 x 16 S 150x24 S 270x40 S 290x 12 S 290x24 S 290x44 S 320 x 12 S 320x44 S 360x 12 S 400x 12 S 440x 18 S 480x 18 S 520 x 24 S 560x24 S 600x24 S 640 x 24 S 185 x 8 S 185x18 S 185x32 S 195 x 8 S 195x18 S 195 x 32 Pilasti navoji treeeprednosti* S 105 x 4 S 125 x 6 S 145 x 6 S 165 x 6 S 105x12 S 125x14 S 145x14 S 165x16 S 105x20 S 125x22 S 145 x 24 S 165x28 S 115 x 6 S 135 x 6 S 155 x 6 S 175 x 8 S 115x14 S 135 x 14 S 155x16 S 175x16 S 115x22 S 135 x 24 S 155x24 S 175x28 * Upotrebljavatireba u prvomredu debelooznaene navoje t 527 .348 538.Pilasti navoji prve prednosti Oznaka S 340x 12 S 340 x 44 S 380 x 12 S 420 x 18 S 460x 18 S 500x 18 S 540x24 S 580x24 S 620 x 24 P mm 12 44 12 18 18 18 24 24 24 d mm 340 340 380 420 460 500 540 580 620 d1 mm 319.760 468.174 388.726 447.726 523.348 578.634 563.348 dz mm 331.817 407.760 498.634 603.996 371.174 263.

540 10 2.175 3. 'I.211 65 0.254 7.010 1.767 41.530 vijka matice vijka Yeliki promjer navoja Mali promjer navoja Srednj i promjer Presjek jezgre . 36 x 'I.883 48.175 3. I mm 5.825 16.404 I 0.Obli navoji (JUS M.412 14.350 1. = d-2H.233 30 32 36 40 44 48 52 565 652 846 1005 1242 1505 1792 528 .190 43.175 3.0 Rd 12x 'I.423 40.142 26. 32x 'I. Rd 18x 'I.730 11.702 0.714 43.3 92. Rd 28 x '/.883 40.825 22.412 16.460 d.767 45.460 10. + H.142 32. = 0.175 24 26 28 340 409 484 Rd 26 x 'I.31750 0.412 24.117 3.606 0.825 14.825 34.1952) Profil oblih navoja Broj navoja na 25.254 9.540 3.270 1.190 39.175 11 12 14 16 8. Rd 22x 'I. 10 10 8 8 2.813 1.936 1.412 36. 8 8 8 6 6 6 6 3.matice R = 0. 7.23851P .vijka r = 0.233 4.625 d D=d+2a d.318 21. 44 x 'I.190 222 278 8 8 8 3.540 3.175 3.318 15.540 2.254 9.412 32.158 75 0.825 12.175 0. 52 x 'I.254 8.318 29.265 0.412 30.7 Rd 16 x 'I.423 36.883 44.460 9.0 '/.=D-2H. R.0 10 10 2. Rd 20x 'I.114 10.757 0. 40 x 'I.190 47. I 0.083SOP Zracnost a = 0.142 56.318 13. = 0.142 172 8 8 3.460 8.142 12.423 44.412 26.730 ' 10.12700 D.460 6. Rd 14x'/.. = 0.BO.142 35.730.175 18 14.0 129 8 3.714 A mm' 23.233 6. A = d.730 mm 8.142 28.2 70.212 0. d2= d-H.malice - - 0. Rd Rd Rd Rd Rd Rd Rd 30 x 'I.2Tt/4 1952) D Obli Oznaka normalni navoji P (JUS M.22105 P Mjere profila oblog navoja (mm) P H.175 4.318 11.825 18.412 20.825 22.254 I D.883 52.423 48.412 24.825 30.714 6.515 I 1. n mm mm mm mm mm mm mm I I I I I I I I I I IJ I 2.825 28. I d2 mm 6.175 20 22 16.825 24.8 Rd 8 x '/.767 37.142 25.650 0.081d I I n mm I t mm 8 9 I mm 5.175 3.081.318 22.4 32.05P Zaobljenost.318 26. r R a H.588 2. Nosiva dubina navoja H.142 23.86603 P Dubina navoja vijka i matice H.540 2.318 27.561 0.767 49.540 10 7.142 20. 48 x 'I.318 28.730 12.825 18.233 4.412 20.084 1.142 19.4mm n Korak navoja (mm) P = 25.353 0.318 17.175 3. Rd 24x 'I.318 33.0 Rd 9x Rd IOx Rd 11x '/.BO. = d.5 P.714 9.412 18.41n Teoretska dubina navoja H = 1.175 4.233 4.25597P R.

G. D2 Oznaka I d 'd.767 4.650 1116.55 {TIm. mm2 I mm.825 : 200.190 5777 86.233 4.190 82.767 4.635 1194.D. RdlooX'/6 Rd 110 x 6 6 6 6 6 6 6 6 6 6 50.5 39.) JVJ.883 57. Rd 50 x 7 lijevi) -Dimenzije: r = 1.635 ' 174.883 62.67mm d = 50mm D = 50.285 : ~ 1 : I ' I ' I I I I Obli navoj za ie/jeznicke spojke (JUS M.6mm H2 = 0. 61.5 49.4 25.233 ! 95 4.143 50. R = 1.4 . Rd 140x'/.350 170 163.825 .423 D.635 ' 134.704 mm d2= 46.285 Obli grubi navoj za ieljeznicka vozila (JUS M. 150. 90.635 114. r = 1.825 I 150.190 i 4509 5123 81.767 90. 1 l I d2 mm 52.650.OJU I 113..083 . 140. '4 6. 6.233 70.883 97.5 mm.5 74.4 Rd 59 x 7 '59 50: 54.4 76.635 184.233 75.65 mm.4 30. Rd 120x 'I.825 190.883 77.350 180.650 176. Rd BOx '.4 51.635 164.143 Rd 74 x 7 74 65 69.5 69.143 I 1256 1590 Rd54x7 54 45 49..423 80.767 65 60. 160 153.883 67. = 1.423 95.350.767 4.5 59.767 4.4 66.).767 85 80. Rd 6Ox'/6 Rd 65x'/6 Rd 70x'/6 Rd 75x'I.082 .825 ! 170.4' 45.767 80 4. = 3.350.3mm (D2 je srednji promjer matice. 173.190 66.233 70 65. D.75 mm A d2 '1 D . 1963 56.5 34. 143.423 75.143 'I. Rd 85 x '1.5 44. 6.650 : 186.BO.883 Rd 55 x '1. mm I d. 55.143 2827 Rd 69 x 7 69 60 64.4 I 31.635 144.143.1952) Profil se toga navoja razlikuje od profila normalnoga oblog na.650 ' 126.350 200 I 193.825 133. mm ' A mm2 51.285 26 489 29453 Rd 200 x 'I.190 3933 61. 4 6. Rd 90x'/6 Rd 95x'I.767 ' O.285 Rd 150x '/.'oja time ~to mu kul nosivih povrlina teoretskog profila iznosi 15° 56'.423 65.883 JUO. 14 .143 3318 71.4 " 36.423 60. 87.J.5 79.75 mm R.4. . = 4.635 I 124.635 154.1952) Profil toga navoja u principu je isti kao u normalnoga oblog navoja 5 promjerom vijka 50 mm i korakom navoja 7 mm: Oznaka: Rd 50 x 7 (odn.883 92.285 23 683 Rd 190x'/.Obli normalni navoji (nastavak) p d n Ozriaka mm mm.233 : 100 95.825 i 120.4 60.650 I 146.BO.4 3848 Rd 79 x 7 79 70 I 74.883 I . 166.233 85.650 I 156.190 ' 2024 2443 56. Rd 160x 'I.825! 180.423 70.285 18542 21034 Rd 170x'/.650' 136. I mm I mm! mm mm mm 491 Rd 34-~ 7 ' 34 25 29.4 35.4 j 70.350 I 140 I !4 ' "U 100.143 962 Rd 44 x 7 44 35 39.4 65.4 Rd64x7 64 55 ' 2376 59.423 90. 6. ' 10145 12008 14029 16207 4! 6. Dimenzije grubog oblog navoja: P '= 7 mm. 130' 4' 6.825 '160.285 Rd 180x'/.6mm P = 7 mm H.4 I 40.190 6471 91. = 1. 4 6.650 I 196.143 707 Rd 39 x 7 39 I 30 34.! 4 .J'U 1 I D mm 55. Rd 80x'I.285 130.5 mm R = 1.) 35 Strojarski prirutnik - 529 .423 85.4 46.767 4.350' 190 I 183.143 I Rd49x7 49 40 44.233 75 4.5mm D2= 47.R. = 43.350. = 43 mm D.350 120 '4 16.190 3397 71.190 7203 96.233 60 ! 55.190 I 2900 76.233 55 4.635 mm d.5 64.4 41.285 123.5 54. H.423 J IUt°.883 72.

15 40.629 4. n Q P = 25.36 30.Navoji za bicikle (JUS M.61 14.29 Bi 1.234 d.058 HI mm 0.45 d. I mm 9.670 Bi 0..058 1.484 9..564 r mm 0.55 33.270 1.509 12.HI Mali promjer dl = d.531 0.212 0.26 23.65 39. 530 J .525 10.45 36.4/n r d dl..05 I mm 8.638 33.66 24.4 mm n Korak navoja (mm) P = 25.05 32.95 30.814 .96 30.70 26.BO.36 13.89 13. mm 9.37 24. Edisonovi navoji (JUS M.45 26.176 0.56 12.45 30.202 34.4 mm Korak navoja Zaobljenost Veliki promjer Mali promjer Veliki promjer Mali promjer (mm) vijka vijka matice matice '.2HI Oznaka Bi Bi I d mm 9.564 0.550 14.288 32.350 . Gornji i donji brojevi ozna~uju grani~ne vrijednosti.163 0.05 35.16 13.822 1.163 0. D DI Oznaka r-:-I 14 9 7 6 4 p mm 1.78 9.520 0.025 1.415 Bi 1.850 d. "I.176 1952) d.BO.4/n Dubina navoja HI = 0. D.934 Jol.85 26.53 9. mm 8.233 6.798 26 26 20 24 24 p mm 0.59 12.187 1.004 10.15 33. mm 9.611 32.51 8. 2.55 33.05 39.60 I mm 8.029 13.95 Profit navoja 1957) Broj navoja na 25.086 Profil navoja Broj navoja na 25.37 'I.76 8.977 0.34 12.677 0.50 39.00 D.766 34.55 36.977 1.90 35. E 10 E14 E27 E33 E40 .822 3.97 26. I r mm 0.5327P 'Zaobljenost r = P/6 Veliki promjer d Srednji promjer dz = d.29 12.10 24.520 0.

00 47.8 5.50 28.20 18.6 2.4767 P r=0.41 1.48 57..3 NI8 NI 9.1 1.588 1.15 0.12 I m mm 0.76 r mm 0.2 2.41 0.090 .41 1.15 0.9 3.1952) Broj navoja na 25.30 37.12 2.14 0.28 13.5 NI 6.61 0.15 0.588 1.29 Re 36 Re 42 Re 48 I n 20 18 18 18 18 16 16 16 16 16 I p mm 1.0.15 0.9 3.2 4.2 2.8 d.76 0.1 1.24 58.15 0.17 0.59 1.588 d.78 d.67 0. 0.17 Navoji s~oremih vijaka (]{.1 d.6 2.24 53.2 2.06 .00 54. = d-2H.50 15.9 4.67 0.24 46.81 1. P m P I Oznaka NI NI NI NI NI 2.5 3. mm 0.15 0.41 1.76 0.93 19.9 6.34 0.9 4.81 2.3 8 9.67 0.06 21.41 1.27 1. mm O'7 I m mm 0.73 21.83 27.00 59.53 17. d mm 12.48 45.86 17.2 I mm 2.89 14.6 4.2 I mm 1.54 36.15 0.26 19.5 3. mm 11. I p mm 1.16 26.6 I :m 4.67 0.5 Rel6 Re 21 Re .9 3.4 mm Korak navoja (mm) P n Profil navoja = 25.588 1.30 Ozoaka Re 7 Re 9 Re 11 Re 13.IOO .BO.17 0.2 7.IS M.48 52.1 .6 I mm 3.40 22.4/n Teoretska dubina navoja Stvarna dubina navoja Zaobljenost Veliki promjer navoja Mali promjer navoja .595875 P HI = 0.78 35.BO.60 20.588 1.76 0.1983) Veliki promjer Mali promjer Korak navoja Sirina vrha navoja d d d.1 1.1 ~ Oznaka NI 4.76 0.107P d d.54 H.17 0.5 6.Navoji za oklopne cljevi (JUS M. mm 11.Srednji promjer navoja H = 0. d2=d-H.17 0.8 NI 5.15 531 .15 0.

na koje djeluju potpuno poznata opterecenja. veoma ovisi i 0 posebnim faktorima koji utjecu na cvrstocu materijala. Za odredivanje dopu~tenog naprezanja posebno je vai. Za proracunavanje konstrukcijskih dijelova jednostavnih i isku~nih oblika. 532 . nakupina itd. koroziji itd. da dopu~tena naprezanja u materijalu ne smiju prijeci granicu elastienosti. tj. No. To znaCi. odredena koeficijentom sigumosti v. Medutim. - - Dopu~teno naprezanje Udop = Rmlv Dopu~teno naprezanje ovisi 0 osnovnim vrstama opterecenja jemo dopu~tena naprezanja: pa razliku- na vlak Udop na tlak . mjehura. dakako. napose 0 koeficijentu oblika te 0 trajnom (statickom i dinamickom) opterecenju (str. 537 do 542). zbog sigumosti (u slueaju pojavljivanja nepredvidenih dodatnih opterecenja. mozemo upotrijebiti dopu~teno naprezanje koje je iskustvom odredeno za slicne slueajeve. 536). za sve novo oblikovane konstrukcijske dijelove. dinamickih) materijal neeemo naprezati ni do granice elasticnosti.) U praksi su uvedena d 0 P u ~ten a nap r e z a n j a. . 533 do 535). npr. Taj se koeficijent mijenja prema zahtijevanoj sigurnosti 10. napose za komplicirane oblike i optereeenja. Tako postupamo u praksi pri' proraeunu jednostavnih strojnih elemenata uzimajuCi dopu~tena naprezanja prema iskustvu (sabrana u tablicama na str. (Iznimke su posebni slucajevi. vec mora sva konstrukcija stalno ostati u podrucju elasticnih deformacija. Osim toga. kao ~to je na primjer smanjenje presjeka zbog gubitka materijala pri habanju. kada odredenom plasticnom deformacijom postiZemo djelomicno ukruCivanje materijala.). omjerom (vlacne) cvrstoee i dopu~tenog naprezanja od 2 do materijala..dop Dopu~teno naprezanje. Pri proracunu eelicnih konstrukcija uzimamo za njih posebna dopu~tena naprezanja (vidi tablicu na str.DOPUSTENA NAPREZANJA U konstrukcijama se ne smiju pojaviti trajne plasticne deformacije.no stanje materijaIa. U takvim slueajevima treba evrstocu i dopu~tena naprezanja odrediti posebnim studioznim proracunima i ispitivanjima. Zdrav materijaI mora biti homogen i ne smije imati unutamjih gre~aka (~upIjina. treba pri odredivanju dopu~tenog naprezanja uzeti u obzir joS i druge okolnosti koje utjecu na cvrstocu. takav naCin proraeunavanja nije vi~ dovoljan. koje smanjuju nosive presjeke i mogu izazvati znatna zarezna naprezanja.Udop na savijanje Utdop na smik (tangencijalno) Tsdop na torziju (uvijanje) Tt.

210 150. 110 t...1973) .. . 60 25. 100 t.140 80..360 110.90 40.011 .. . .170 533 . 160 90....180 100...260 1 140. 180 120.700 \ 220... . 0545 280.340 500.280 tL.280 420.80 60..250160......... 150 1 50.. ...J2.75 40..... 100 60.. .. 0600 280.. . 0361 220... 85 80...pri kolebanju optereeenja izmedu pozitivne i negativne maksimalne vrijednosti. .... 130 90. ..360 1 1 C.110 BTeL35 I 200... . 120 t....55 110.. 450 170..420 520..pri dopu~teno naprezanje na tlak..120 70.... vrijede pri temperaturi okoline.70 1 1 1 1 210.320 tL.. 0261 200.85 70....0461 240... . 130 80.420700..240380. ..75 60.40 35 .....Dopmtena naprezanja najvaZnijih kovinskih materijala U slijedecim tablicama znace: RpO.. .2 Rm Gor Udop I 11 III ..240 130.0745 340.270 150. . I III . 0300 180. 110\ 65 . .230 75.. 0645 320. .600 220.500 ..normalno laren 80..350 180. 230 340... 160 80..185 105.. 30 25 .330 180.... 40 SL20 SL25 SL30 160..80 SL 15 - 30.J2.neobraden 40.720 280....850300.. .. 50 BTeL40 CfeL 35 CfeL 38 Temperovani lije~ (JUS C..1958) 320..230 tL. 120 520.140 t.280 100. . ..410 130...140 80..(dogovorno) naprezanje tecenja evrstocu na vlak.... ..180 110. .. .. ... "450 160...95 t. 130 1 1 90..50 45....0500 250.. 240 1 380...020 . 90 \ 40 . 1973) .. .500 190.150 110.110 200.J3. .... .130 450... 160 95.. 250 370.. 45 45 ..150 t. i to: Sva naprezanja Omaka po JUS R pO 2 ' Sivi lijev (JUS C. .... 200 1 110. ..0561 340.. .BO..200 110... 140 100.trajnu dinamicku evrstocu za savijanje (slueaj Ill).. ...pri kolebanju opterecenja izmedu maksimalne vrijednosti i nule.021 . .... ..380 600..... .. .620 300.420 160.1970 i 1972) .. 180 60. 200 120.130 600... .200115... . .520 180.... 210 140.. 100 1 I Celicni lijev (JUS tL........ 0400 220.60 30.250 130.170 350. 120 75..normalno zareni t... 70 50. ".110 380... .380210..220 110... 110 Opei konstrukcijski celici (JUS C..... .95 80. 140 90.. ..60 50. . 110 55. .. - mirnom optereeenju.60 250.. 400 100...8040.... 190 100. 300 110.. . . 600 200. 380 80...

..170 600 600.300 220..1000340..370 90.1531 1360.150 140..2001130...... 420 300...440 Celici za poboljsanje (JUS C.. 800 800.....Dopustena naprezanja najvainijih Znaeenje oznaka naprezanja Oznaka po JUS ...4734 800......1501 90..1431 }I 330..480 340.400 300.620 320..360 250.. 360 9501000.400 240.1501 90.250 C. 750.280 C..1974) ..230 C...1450520...500280......110 120.600 700..280 } } 534 ...230 C.2201150.4131 550.350 240.... 4732 650....270 150. ... 700 700..550 300.1701120..360 230...020 ...260 160.nakon kaljenja (Podaci vrijede za svojstvajezgre pri debljini ispitnog uzorka 15 do 40 mm) ~: mnb50. 5432 800. ..240 130......330 270...300 200.1100380.. 800 1 270....420 650.. 9501000.460 320..240 160. .5421 3001 420.. 400..1350500.. 520bo... 1220 C. 850300........115 C.170 C.........170 150..280 210..120 I 70.........2001110.I731 440..580310..250 160.1000360......1450 520. .420320.. 3801 500.200 230..!00..1221 C..1200 460.280 180.4321 C.380 230.. 650 750...4130 550........4731 550..1100 1100..1350500.380 240..3201170...280 210.... 5430 650...480260..B9.250 C....280 200... ....180 C.1050320...... 1200 320.4733 700.290 200..2701140. 4320 C.360200..330 200... 950 500.1050400. 1530 I C.300140. ... 800 ~OO.230 190.170 C.1100 320....270 C..vidi sIr.260 170.320 260.. 5420 C...330 200..600320. 700...5431 700........ 9501000. 380 230.. 800 800.... 1200 480.400 250..250 170....260 C..260 }300.1100400...260 C...2801110..1000 1..........220 180.. C.....500300. 1430 1100.... 900 950... 533 III Celiciza cementiranje (JUS C..B9.... 4721 C.. 650bo....4120 C.1300350.300 220.1974) -:-poboljsani ~: mnboo.. ...... 900 950.1450 400......1250450.400220..... 800 800...... 650250. .200 130.125 C...260 C. .......... 90 120.580 300..380 250.150 C...260 800 800..380 230..400210.....420 950 1100.....1450 360.280 200.... ... 600...11001100.021 .350 220. 450 I 550...... 360 500.580320..4830 650..3401190.. 850300...650320...3130 500. 1730 C.4730 450..500 I 600.260 C.480260..380 800.....

.........260 380.280 350..350 170..70 180.01 AI Si 12. 90 n t 120.80 30..150 370...01 AI Si 6 Cu4..551 ..70 Bakrene slitine za gnjeeenje (JUS C. 90 70.....450 120.......100 ..... 60 70... 90 140.D2.02 AI Si 6 Cu4.200 40. ....18090....1500 550.60 10.100 60....60 70. 80 90....170 80.250 C. Posebne oznake znare: m ..120 100..tvrdo..70 40...180110. 80 150.120 50..D1.OCvninuto...120 40..300/301 ...170 50..kovinskih materijala (nastavak) Sva naprezanja vrijede pri temperaturi okoline.220 230.. 2133 I B"..1700580..220 80.CuZn33Pb2....... 70 20.60 30...380 C. . ....60 30..440 ) 100...... 40 20. 50 30....1982 P.60 70.40 Alumipijske slitine za gnjeeenje (JUS C.40 20..... u ......900420..250 80.120 .150 1250... .1967 AI Cu4 S' M m 80....hladno 1982) 60.70 30.140 CuSn6 360.160 170.60 30.50 380...180 AI S"1M I g AI M 2 g Cu-Ijevan ... 90 40....100 240. 90 40.110 150:..002 ..70 20.....1983 40...120 50.C2...30 70.220120..60 30..40 20 Cisti bakar JUS C..70 m 50.70 40.180100.420 120.70 40... 40 30.110 40...200 50.70 40.....150 m 70.140 180..50 40.1400 1300.. 90 70.290 70....60 30.meko....1984) .. 700750.480 130. h ........30 30.120 90.....5201320.60 I gu 220.. 70 30.taren -vu~en 110. 80 30....130 60.160 510.pobolj~ani 1100. ......610 180..460 140.200 90.110 50.. I Bm ~ 1 N/mm' Celici za opruge (JUS C...40 20....02 AI Mg 5 SL01 slitine za lijevanje (JUS 70...200 110.40 170..210 m h 70. 60 CuZn28 t 210.....60 20..... 90 OCvninuto..130 60.. t ...02~ 80....220 90...290 80..60 [ 300..120 140. 50 70.......100/101l102 CUZ 39Pb2 m 100......200 100.40 20..5001300.150 90. 90 70.1972 140. 60 CuZn10 t 220.....0 60...300 90............150 50...150 160...50 ( 20.100 250........D2....30 50..... 535 ..300 60.40 20. 80 u 150....20 20...320 280....40 20..130 m 70..40 50. 80 200..100/30.40 50.30 K...90 30.50 50.. C......C2... 4830 1200..880 420.650 720..............70 50....40 120. ~U'S.. 50 20..400 1 1 1 1 Bakrene slitine za lijevanje (JUS C...60 30...110 40...100 170. 80 ...120 40..430 140..120 50...cuZn40Pb.100 60.40 20.........16001350.110 30.BO.260 70...400 1 1 1 1 Aluminijske AI Si 12.

13 7.3 6.0370 od C. kocne sile.8 536 .OOOO 120 120 C.OOOO od C..1430 Dijelovi CL.Dopusteno naprezanje za ceJicne konstrukcije DopuJteno naprezanje za kovinske dijelove Sestavni dio konstrukcije Doputena naprezanja na vlak tlak smik 'dop °dop -odop N/mm' a b a b a b 140 160 120 120 140 160 96 96 112 128 120 120 140 160 85 100 85 100 200 180 45 85 110 85 110 220 200 50 96 96 112 128 240 240 280 320 240 240 280 320 Boeni pritisak* p a b Nosaei od C. ..36000 Beton neanniran 9 0. i to: a) za opterecenje glavnim silama: vlastitom tezinom.el. vec i od dodatnih: sile vjetra. korisnom tezinom teZinom snijega.0246 Vijci u nosacima od C. :.0501 Idaj a SL. b) za opterecenje koje se ne sastoji samo od glavnih sila (kao pod a).5.5 1 2.9 1 - 1..0370 VIJCI od C.L 11000 550 14000. bukva cmogorica "11 .:141 0..15 i zglobova 20Q 220 180 200 100 110 950 1200 850 1000 500 600 * Pod »boenim pritiskom« podrazumijevamo pritisak zakovice iIi vijka na dosjednu povr~inu provrta (rupe). horizontalnih bocnih sila.OOOO Te.5 0. * DopuJteno naprezanje za nekovinske materijale Modul elasticnosti E Dopu~tena naprezanja na vlak tlak smik O'dOD -Odo ~sdop N/mm' 10.11 7. "j 2 1218..OOOO C.0246 u nosaCima od C. Vrijednosti u tablici vrijede pri temperaturi okoline 20°C.0370 Zakovice od C...5 Materijal Drvo brast. Odlucan je onaj proracun opterecenja koji daje vece nosive presjeke.L 11 14000 1000 . sile zbog temperaturnog rastezanja..0370 od C.ini C.

05 I 0.01 0.58 1.1 0.43 1.4 1.7 1.05 0. 0010) Razdioba naprezanja pri vlaku Koeficijent oblika Ctk prakticki ovisi samo o naeinu optereeenja i vanjskom obliku predmeta.1 I 0.3 1.2 2.22 1.1 12.85 0.55 1.025I 0. I 4F 11: D-2h)2 ( I 0.3 1.45 1.4 1.3 (.2 1.13 1.05 12.35 1. U obicnim slueajevima koeficijent oblika dostiie vrijednost 3.javlja matno veCenaprezanjeO'max koje maZe biti nekoliko puta veCe od nazivnog aaprezanja a.3 1.3 1. a osobito 0 dubini zareza i zakrivljenosli njegova Ijemena.1 torzija 11:D-2h)' ( 537 .1 0.1 0. kojima se presjek matno mijcuja. dakle opCen ilo 0 o§trini zareza. Koeficijenti Vrsta Oblik zareza I Razdioba naprezanja pri savijanju oblika Ctk za najobicnije slucajeve ! oPt~:ee-1 Nazivno naprezanje I r Koeficijent oblika a. wC se na mjestima gdje se presjek mijenja (osobito kO<! naglih prijeIaza).0 1.01 0. f1t nje .7 1.2 0.3 1.6 1.65 1.65 1.2 1.Utjecaj obllka predmeta KO<!predmeta.42 1. h IPO r savijaIF _N.5 1.12 2. koje zami§ljamo da je jednoliko raspodijeljeno po cjelokupnom presjeku.01 0.78 1.<zanja zbog oblika doveo je numo do opsemih sistematskih ispitivanja "zareme evrstoCe«. »Koeficijent oblika« Ctk -k.13 2.2 0.9 1. I Veliki porast napn. 11: (D-2h)' 16 T I 2.95 1.48 1.6 I 2.64 1.4 1. nije razdioba naprezanja vi§e jednolika po cijelom presjeku.65 1.1 32 M.N Gmax G = I 00.2 2.2 1.55 za hID = '.38 1.32 1. a u posebnim slueajevima i do 10.05 0. I D 0.22 1.5 1.

6 1.8 1.35 2.025 0.45 2.01 0.31 1.95 1.9 rh IF /'I savijanje 0.8 1.05 0..3 2.6 1.6 1.5 0.1 2.28 . koje zami~ljamo da je jednoliko raspodijeljeno po cijelom presjeku.5 1.45 2. kao ~to je to npr.55 1.1 2. U tom slueaju govorimo 0 »dinamickoj Hi udamoj zareznoj evrstoCi«.55 1.h)' F b(a-2h) 3Mfh I 2.2 1.15 1. Opeenito se pri promjenljivom optereeenju znatno povecava osjetljivost za zarezna naprezanja. Lijevano reljezo prakticki nije osjetljivo prema zareznim zbog svojih »unutamjih zareza« (grafitni listiCi!).28 2.15 1.6 1.9 2.81 1.65 1.1 1. tako da vrlna opterecenja cesto ne treba ni uzimati u obzir pa mozemo racunati s nazivnim naprezanjem.15 1. h I r savijanje b(a 6Mf -t-f\ a .1 h a h 1.4 1.88 1.03 savija- nje 2b (-})'.85 1.2 0.05 0. vlak 2..05 2.05 2. a .8 2.8 1. pa je tvrdi eelik mnogo osjetljiviji prema zarezima od mekoga.h) 6Mf b(a .3 2.2h)' om 0.64 Pri mimom opterecenju vecina zilavih materijala nije posebno osjetljiva na zarezna naprezanja.2 Koeficijent oblika ak za h/a = 0.3 0.55 1.2 1.1 0.5 2. pri djelovanju udaraca.5 1.05 0.32 1.05 0.18 1.2 0.025 0.2h) r a 0.23 1.1 0.88 1.62 1.25 1.4 2.5 1.. ~to nuzno traZi dublje istraZivanje i studij 0 razdiobi naprezanja.0 1.h3 a 1.8 1.6 V JsN.KoeJicijenti oblika ak za najobilnije s/ulajeve (naslavak) Oblikazareza Vrsta opterefenja vlak Nazivno naprezanje F b(a .95 1. 538 . vlak F b(a .58 1.45 1.25 1.7 1.8 1.92 1.2 1.58 2.025 0.2 2. Osjetljivost celika prema zareznom naprezanju je veca ako mu je granica plasticnosti vi~a.15 1.43 2.42 1.3 :$ m -..45 1.4 2. naptezanjima Zarezna se osjetljivost jako povecava ako opterecenje nije mimo.52 1.55 2.62 1.1 0.

vee se neprestano mijenja (koleba. 540 do 542. vec djelomice tek nakon dufeg vremena. Dinamicka cvrstoCa ovisi 0 tome kako se kolebaju naprezanja. valja takvo mjesto pojacati veeim dimenzijama ili upotrijebiti evrSCj materijal. Menje sprecavamo tako da materijal opteretimo manje nego je to dopusteno za kratkotrajno opterecenje. Ne mozemo li izbjeei ostri prijelaz.. 321). Dijagrami dinamicke CvrstoCe (Smithovi dijagrami. Pri stanovitom manjem optereeenju pufenje moze prestati. pri kolebanju naprezanja izmedu apsolutno jednakih vrijednosti vlaka i tlaka. OdgovarajuCu evrstoeu materijala koja vise ne ovisi 0 trajanju optereeenja nom statickom cvrstoeom (vidi str. Cvrstoca materijala dakle ovisi 0 trajanju opterecenja pa je ona to manja st~ optereeenje duze traje. a nazivamo je v rem e n s k 0 m s t a ti ck 0 m cv rsloeo m. Svakom trajanju optereeenja odgovara odredena evrstoea materijala. 321) za neke konstrukcijske celike sabrani su na str. kako bismo uspjesno sprijecili zarezno djelovanje. i »njihajnu (kolebljivu) dinamicku cvrstoeu«. pri kolebanju naprezanja od 0 do neke vrijednosti vlaka ili tlaka. Najcesee odredujemo »pulzirajucu (titranju) dinamicku evrstoeu«. Pri vrlo velikom broju titraja evrstoCa se pribliZava vrijednosti pri kojoj viSe ne ovisi 0 broju tilraja. 539 .rastereceni prijelaz sa zaobljenom udubinom na predmetima gdje se ne moze naCiniti pristupni prijelaz.postupni prijelaz (parabolicnog ili bar kruznog oblika) od promjera d do promjera d. sir.Da smanjimo zarezno naprezanje Gmax' U konstrukcijama se dosljedno klonimo ostrih zareza i prijelaza pa izvodimo st~ je moguee postupnije prijelaze: . 320). To kolebanje optereeenja uzrokuje i kolebanje naprezanja u materijalu. Nazivamo je »d i n am i ck 0 m cvrs t oeo m« (vidi str. Utjecaj trajanja optereeenja Pri opterecivanju do odredenog naprezanja ne moraju se sve deformacije pojaviti odmah. titra). Tu pojavu vremenskog zaostajanja deformacija iza optereeenja nazivamo p u zen j e m materijala. Pri promjenljivom naprezanju cvrstoca se smanjuje s poveeanjem broja titraja. . nazivamo t raj - - Utjecaj promjenljivog opterecenja Cvrstoea materijala znatno opada ako optereeenje nije jednoliko.

/ --7 1/ 1/ / . '-'V V..0561 540 / -300 .. 0461 (TO (Tor 400 .-...i...- Konstrukcijskieelik C.I // / ! 1001 o1/ -100 1/ -200 1 / " IQO 112 IQ 300 / / .Ttmed' Sva SUnaprezanja u dijagramima dana u N/mm2.- GD za vlak i tlak GDf za savijanje TDt za torziju i to ovisno 0 srednjim naprezanjima Gmed. 1 3001/ 200 1/ P.-." / . tmec 100/ -JO .Grmed. . 400 dmed drmed rlmod o/ -100 -200 V V - -300 Obienikonstrukcijskiee/ik C.r /./ . / 1/ / N/mm2 /i i .0361 N/mm2 -200 ObiCni konstrukcijski celik C.Dijagrami dinamicke cvrstoceU dijagramima dinamicke cvrstoce nekih konstrukcijskih eelika oznaeene krivulje predstavljaju . N/mm2 -100 -200 300 dmod drmod Ttm8d Obieni konstrukcijski ee/ik C./ TCl 300 200 100 vI1/ ./ / / / 300 400 dmod d'me. . 0545 ..

. L/ .'- / / Konstrukcijski celik C./ OD 500 IIDt TOt 400 -- ./ ./ . .1 /./ j.3130 -400 Nelegirani celik za poboljsanje C.200~ / -3001. /. 1.00 2. -100 / / -200 -300 / O'med Ttmed / ./ 1/ o 1/ / o 500 600 700 800 9C 11 med °tmed Ttmed 400 500 600 -100 Dmed dfmed f'tmed -200 / "/ /' / -300 / / -400 1/ Malo legirani Mn.0754 N/mm2 . . N/mm2 0'0 600 11 .00 o . /' / 500 400 300 200 100 v / J' .Konstrukcijski celik C.' . -.:./ v ./ 100. / / ./ .23'400 ./ / ! /. 1/ lA' '" j ./ / I 11/.Si celik za poboljsanje C.0 .0645 700 600.1530 -500 541 ./ 300 200 100 . r~ 500 'v 1/ [7 V L/ // 1/ I / / . / " / / 400 SOO IImed "M .

. Cr.... /: .-.4130 Leg. o ¥ 400 600 800 dmod dlmod 1// 1/ Tlmod 200 o/ -200 -400 -200 -400 -600 Leg. Cr-celik za poboljfanje t./ / / _L . za pobolj!anje 4830 .ran. o/ 600 800 1 000 (1.ran..V-bdik za pobolj!anje t. od Legiran. " / / /. Cr-Mo-celik 'za pobolj. o/ JIP. fanje t.' /.V-celik t./ ." / / V l' /Ii /V 1/ 200/ .--. N/mm2 600 400 200 ./ / 1/ ./ /' ./ 800 (1" od (1" >od I'll od /v. >od 1'. 600 400 200 l/ 1/ . " 0 600 '/ V v:- v: V' / 7 / .-/ // . .Mo. Cr./ / 600 400 1-' . .4734 542 ./ / ./ / / / 400 .'7 / I1 . Id -400 / -400 (1.4 0 // / / . / / 200 1/ / li ./ .4731 Leg./.ran.

6 0.B3. prema promjeru rupe d" sto je zakovica pri zakivanju gotovo sasvim ispuni. .5 4 95 154 227 314 415 531 661 804 962 1134 mm 1 1.5 ..4 0. A mm 1 1. gdje su: Odop . Pdop dopuSteni bocni pritisak (izmedu zakovice i lima).8 0.5 34.5 12 15.5 2 2 2 2.5 Zakovice za kOllove pod lIakom mm 18 23 30 35 40 45 50 55 60 67 D h mm 7 9 12 14 16 18 20 22 24 26 R mm 9. D h R mm mm mm mm 16 21 26 30 35 40 45 50 55 60 6. tj.I 543 L .8 1 1 1 1. koju moze prenosti limena traka debljine s i sirine.5 23 25. (lijevi dio slike).dopusteno =A 'I"dop = dlSPdop ! - . '1'.5 3 3 3.za kotlove pod tlakom (desni dio slike).5 18 20. Nazivni promjer (sirove) zakovice d Promjer zakovane zakovice d.NERASTA VLJIVI SPOJEVI Zakovicni spojevi Zakovice S poluokruglom glavom . Duljina sirove zakovice I ovisi o ukupnoj debljini limova h. Presjek zakovane zakovice A = d121t/4 Dimenzije zakovica se vidi u donjoj tablici.021-1984).5 2 2 2 2. Zakovice za reliene konslrukcije . jednake razmaku t medu zakovicama u redu.5 1.5 28 30.5 23 25..)s Odop vlacno naprezanje zakovice. ~ I I ~ .5 3 3 3.5 10 12 14 16 18 20 22 24 8 11 13. op . je F = (t - d. :.5 0.dopusteno smicno d naprezanje zakovice.5 18 20. d mm 10 13 16 19 22 25 28 31 34 37 mm 11 14 17 20 23 26 29 32 35 38 d.5 8.5 1.5 28 30.za celicne konstrukcije (JUS M.5 15. Sila F.5 4 a mm' Proracun zakovicnih spojeva Zakovice r!lcunamo s obzirom na presjek A u zakovanom stanju.

. I Jl av X-av Korijenski zavar X '=" Kolutni av v 0 :§: Dopunske oznake za obIik pov.0H Naziv ava - 1980) Znak .sine ~ava: ravna: ispupeena: t"'\ udubljena: s ravnim V-v tjemenom Kutni av 5 udubljenim tjemenom 544 \l X-av s ispupeenim &- tjemenom U-av 5 ravnim korijenskim zavarom & - .T3.. I i1 Presjek i Znak 11 Naziv ava Sav iz priruba Presjek r r.Zavarl Oblici zavarenih spojeva (JUS C...T3. !W/! :IJl ! i ! V-av V .001 - 1971) Sueeoni spoj ~~~~~~+ Preklopni SPOI Prilezni spoj T-spoj Kri!ni spoj Trokraki spoj ~ I-av Ugaoni spoj ~ ~"'~~ Prirubni sueeoni spoj ~- Prirubni ugaoni spoj W- Vrste Javova i njihovi znakovi (JUS C. I ! 1 ' V-av polovieni Y-av Polovicni Y-av U-av polovieni I W! V Kutni - av f: I ! ! y : : W/"" Wly V Koritasti av !In Toekasti U-av !W//i W' /.

6 Pri obicnoj izvedbi zavarenog spoja te se vrijednosti mogu smanjiti i do 50%...' + a.8..0.4 0.8 I I Staticko optereeenje: :i I Smik 0. ako je tjeme zavara na strani strelice pod crtom strelice.__.0.65 0. 0.6 0..moment otpora zavara..9 ' 0.. ...0. Dopu~tena naprezanja u zavaru (7dopzav znatno su manja od normalnih dopu~tenih naprezanja (7dop: (7dopzav= at(7dop' Koeficijent zavarivanja at veoma ovisi 0 statickom i dinamickom optereeenju.7 \ 0." 02 = 02' + Q2" M ~ ~ ~~~?. 545 .9 T-spoj -jednostram 0.65 0. aka je zavar na prekrivenim plohama spoja Proracun zavarenih spojeva Naprezanja na vlak (tlak) (7 zbog djelovanja sile F i naprezanje na savijanje (7fzbog djelovanja momenta M iznose u osnovnim slucajevima zavarenih spojeva debljine zavara a i duljine I: F (7=al 6M (7f= a21 Naprezanja /1 u dvostranim If zavarima: 11 .3. (7= F F .dvostrani 0.- F aliI + a2/2 aJ =0._. 0. 0.0.: 1. vrsti zavarenog spoja i izvedbi zavara.... ako je tjeme zavara na suprotnoj strani strelice kroz crtu strelice..Oznacivanje Prikaz zavara na nacrtima - strelicom Oznacivanje ~~~ ---- nad crtom strelice.6. ..7 Dinamicko optcreeenje: sUCeo~isp~j ..6. (7f= W gdje je W .0"' " 0.0. ..3 .0._.Strojarski prirufnik B_~ ~~ -rEJ-f . .~.. '" 2 36 . .~ . .-tY1.7 0. . Njegove su vrijednosti priblizno u slijedeeim granicama: . ~o T-spoj 0. Vlak (tlak) Savijanje sUeeO~ispoj .7..6 I 0.6.1. 0.2.6..5.

Za medusobno spajanje kovina dolazi u obzir lijepljenje naroeito tamo gdje treba sprijeciti gubitak svojstava. koju prenosi lemljeni spoj opterecen na smik. a pri 107 titraja.) Nadalje cvrstoca lijepljenog spoja mnogo ovisi 0 broju titraja (pa se moze izmedu 103 i 108 titraja smanjiti za 80%. .Sn 40 ima kratkotrajnu evrstocu na smik 35 N/mm2. . srebrni lem pri 104 titraja ima evrstoCu 210 N/mm2. I . bostik.) Lijepljeni spojevi Lijepljeni se spojevi upotrebljavaju pri spajanju kovina i nekovina (drveta. str. CvrstoCa se lijepljenog spoja mnogo smanjuje pri vi~im temperaturama (ako npr. reduks.2 mm. gume. ne smije biti vece od Ts~ Tsdop CvrstoCa na smik je najveCa pri debljini lemnog sloja 0.05 . pri + 150°C moZe se smanjiti na samo 2 N/mm2. iznosi F = bh:s gdje su: b .). postignutih termickom obradom (npr. a nakon 105h samo jo~ 2 N/mm2). . a da pri 109 titraja jo~ nije pastignuta trajna dinamicka evrstoca). Meki lemovi pri opterecenju puze.duljina spoja. 38 N/mm2. umjetnih tvari. araldit.Lemljeni spojevi o lemovima v. njihova evrstoca s vremenom jako popu~ta (npr. 414 i 415. iznimno na vlak. CvrstoCa mekih lemova veoma ovisi i 0 temperaturi (pa npr. meki lem S. 0. CvrstoCa lijepljenih spojeva posljedica je adhezije izmedu Ijepila i slijepljenog dijela (dok je znaeenje mehanickog usidrenja mnogo manje). Cvrstoea lemljenih spojeva mnogo ovisi takoder 0 dinamickom optereeenju (npr. pri 150°C moze iznositi jo~ samo 15% od vrijednosti pri 20°C). .). I I 546 . metalon itd. samo jo~ 170 N/mm2.05 mm moze iznosti npT.a pri debljini 1 mm joil samo 15 N/mm2). Deblji sloj Ijepila ima manju evrstoCu (pri debljini 0. optereeenom dopu~tenog naprezanja Tsdop na smik. Pri njihovoj upotrebi treba se strogo priddavati uputa proizvodaea. Kao Ijepila se upotrebljavaju tvari na bazi umjetnih smola (trgovacka imena. kod termicki obradenog duralumina) ili kod vrlo tankih dijelova. Sila F.~irina spoja. Proracun lemljenih spojeva Lemljene spojeve racunamo uglavnom na smik. izmedu -50 i +80 °C iznosi oka 25 N/mm2. porculana itd. Naprezanje Ts U spoju. stakla.

To uzrokuje pro~irenje obruea za c.Poissonovi koeficijenti za rukavac i obruc.19 (za srednje tvrdi eelik oko 0.16).koeficijenti temperaturnog rastezanja rukavca i obruca (v. .dl gdje su: To okoline.temperatura ohladenog rukavca.Stezni spojevi Stezne spojeve dobivamo navlacenjem obruca unutarnjeg promjera d2 na rukavac veeeg vanjskog promjera Dh i to .d) + c.dID) i obruca u stegnutom stanju ovisi Pritisak p na plohi izmedu rukavca o d?pu~t~nim naprezanjima p u rukavcu 0") i obrucu 0"2dop: dop P ~ O"2dop[l.05. Koeficijent trenja JI na plohi izmedu rukavca i obruca u stegnutom stanju iznosi 0.(d-zlD2) i obruc.To) C.obicno . Stezna deformacija c. str.0.~ 1 + (d)/D1)2 E) [ 1 (dl/Dl)2 - .~ ml ] + ~ 1 + (diD2)~ E2 [ 1 . T2 temperatura zagrijanog obruea.d2 = u2d2(T2 . . T) . Relativna deformacija E rukavca i obruca (s obzirom na prvobitni promjer rukavca) iznosi E = (D) - d2)/D1 = c. HIadenje rukavca za temperaturnu razliku To TI uzrokuje sufenje rukavca za c.dh dok zagrijavanje obruea za temperaturnu razIiku T2 . potrebne pri navlaeenju: .(d)/D)2Jf2 Po Hookeovu zakonu vrijedi za rukavac i obruc p - E .(d-zlD2)2Jf2 ~ O"ldop[l .moduli elasticnosti za rukavac . Ukupna promjena promjera treba da je veea od trafene stezne deformacije - .temperatura = UIDI(To - T1) C.d2: - c. 157). UI i U2 .hIadenjem rukavca i zagrijavanjem obruea. ml i m2 -L m2] gdje su: El i E2 .d Prijenosna sila F steznog spoja je F = JlDlnlp gdje je I duljina korisne prijenosne povdine rukavca.d = D1P(Elp) Temperaturnerazlike. Prijenosni moment M) steznog spoja je Mt = (d2/2)F 547 .d2 > c.

17. .8 11.promjerosovine b .7 19.330 380)..061 mm mm mm mm mm 12).7 4 - - - - 1.Pera.1 12.3 19.230 230)..C2.4 2.50 50).C2..4 2.6 22.170 170).1 4. . .6 18.1 11.8 25 28 32 32 36 7 8 8 9 10 11 12 14 14 16 18 20 22 3.020 .3 2.4 16.4 2.7 4.2 7.1 .9 7.1 3.5 6.0 8.8 1.2 18 5.- - - - -1- - Za klinove i pera upotrebljavamo celik cvrstoce Rm .2 3.9 11.na osovini '. .i k/inovi (JUS M.1 2..1 6. Pera d .4 8.6 15. ..8 4.. . .021 M.9 3.150 150)..9 7..9 2.200 200).0 2..0 6.1957).22 10).4 2.1957). .380 90 100 80 40 24.3 13.. h .021 ..9 3. 30 30)..6 14.9 4.6 3.2 3. n.8 1.6 5.3 19...130 130).7 12.58 58).5 13.9 4.5 1.4 1.020 ... .1957).4 9..ska (JUS M..5 1.na glavini za pera Osnovni standardizirani kIinovi i pera prema JUS: K/inov...5 4.5 2.8 7.-"-.110 110).7 4..7 3..5 4. (JUS M. .5 6.3 2.2 6.9 1.8 1.9 16 4.9 4.1 12.6 8..0 19.8 2.0 19.8 1.5 24.7 - -.5 6...7 5.260 260).6 22.4 1.4 6.1 2..Sirina ...1957).7 2.4 6.4 2. .95 95)..3 2.5 SO 30.4 3.7 3. .2 1.7 3.0 3. .C2. hll 3 6 8 10 12 14 16 18 20 22 25 28 32 36 40 22).9 1.3 1. .4 6..6 2. .Per~.Plosna. .9 12.5 8.8 7. 44).- . .2 3.0 4..9 1. JUS d mm b mm JUS M.0 1.1 15.4 8.4 .C2.4 2.0 3.7 9.6 14. mm I mm mmjmm ' h 1 " I mm '2 I I JUS JUS M..7 1.1 7.8 3 4 5 2 5 3 4 6 2 1.. .6 5......65 65).5 5. .10 6).38 38)...9 10.? 600 N/mm2.0 2.2 11..7 4..2 2. pera dubina utora: 1 .5 8.C2.3 2..7 10.0 9..C2.75 75).1 1.C2.1 0.2 3. .RASTA VLJIVI SPOJEVI Razlikujemo K/inov.2 1.5 6.3 4.7 27.17 17).0 4.061 .4 11.. .9 1.85 85).7 4.7 3.na glaviniza kIinove 12..12 8)..5 3..1 2..6 45 27.8 4.9 11.2 6.8 5.8 5 6 6 6 7 7 8 9 9 10 11 12 14 15.5 2. visoka (JUS M.- .1 4.9 1.290 290).5 30..3 17.6 3.C2.2 6.060 M.2 2.3 17.9 7.6 1.5 3.-"-.9 8. .7 9.visina } khna odn. ..060 .4 6.9 4.9 5..9 5.3 13.44 . . Spojevi klinovima kIinove (s nagibom 1 : 100) i pera.500 548 45 50 56 63 70 330).9 8. ..440 440).6 3.

.1952) ..1952) d = 0.020 1954) d = 3 ....1958) - d D D) za laku izvedbu za srednju izvedbu D2 b Sirina utora Broj utora d n b I mm 11 13 16 I D. ..021 -.8. - Zaka1jeni cilindricni zatici (60 HRC) .5 n I d mm 42 46 I mm 46 50 D.Utomi spojevi Unutamji promjer Vanjski promjer Utorni spojevi s ravnim bokovima (JUS M.04O 1954) d = 3 .8 . 100mm Zatici Standardizirani promjeri d 0..20 mm Konicni zatici (1: 50).202 .C2. SO mm 549. 100mm svomjaci{ s malomgiavom(JUSM.. mm I mm I 18 21 23 26 28 32 36 - mm 3 3.203 . 60 14 16 6 6 20 22 25 28 32 34 38 42 4 5 5 6 6 7 6 7 6 52 56 62 72 82 92 102 112 ..204 1952) d = 0.Cl.41O. ....C2.C3. D.u tolerancijskom polju h 11 (JUS M. 100mm Poluobrac:teni s velikom giavom (JUS M. 58 I mm 48 54 D. .8 1 1.5 3 4 5 6 8 10 13 16 20 25 30 40 50 Cilindricni zatici d = 0.022 .100 mm . . svomjaci { s malom giavom (JUS M.C3.C3.6.8 . .u tolerancijskom polju m 6 (JUS M.C2. 50 mm d= 1. 50 mm u tolerancijskom polju h 8 (JUS M.205 1952) d = 0. . (promjerd mjerise na uiem kraju) (JUSM.1954) d = 5 . b b I mm 8 9 n 8 I 8 26 30 32 36 40 6 6 6 6 6 8 8 I I 10 8 62 68 78 88 98 108 120 65 72 82 92 102 112 125 10 12 12 12 14 16 18 8 8 10 10 10 10 10 Svornjaci Spojevi svornjacima i zaticima Standardizirani promjeri d 3 4 5 6 8 10 12 14 16 18 20 22 25 28 30 32 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 Obrac:teni bez giave(JUS M.C3.C2.50mm u tolerancijskom polju m6 (JUS M. .1954) d = 6.6 0.5 2 2.201 .C2.1952) - .

...!~. Treba se kloniti duljina tijela u zagradama! Duljine navoja b: za I~ 125 mm b = U+ 6mm .. . ./2 = 125).Bl..220 100. navoj se izvodi do glave vijka. . .Bl.Bl. ... . 550 . Vijci sa sesterokutnom glavom izrade A: JUS M.Mjereu mm ~ $ - Nazivni pro~jer I Normalne dUljini tijela I D~lji.220 180.100 35. . za/>200mm b=U+2Smm Ako je I ~ b... .220 80..600 .Bl.5 5 6. .200 mm b = U + 12mm " . .Bl. 50 25.220 45.1972) Duljine tijela I (mm): 2 (7) 14 (28) 45 75 (105) 140 200 2...c za 1= 125).220 lOO. 80 - - - h I m I s I e 4 9 3.220 - 52 65 56 69 60 73 66 79 72 85 78 .220 70.. izrade C i B (JUS M. . .220 60.220 120....052 -1976.. ..220 20. 150.B1. 220 140. . ~ I 4 I 4 16 18 22 26 ""30 navoJabvlJka Dimenzije glave vijka i matice I M 5 M 6 M 8 M 10 M 12 (M 14) MI6 (M 18) M20 (M 22) M24 (M 27) M 30 (M 33) M 36 (M 39) M 42 (M 45) ' 30. .200 mm..220 55.220 M. .Vijami spojevi Najobieniji su vijci sa §e- Standardiziranih vijaka i matica ima mnogo.200 40.1965) Materijal: relik iIi mjed ..057/060-1976. s navojem do glave: JUS M. .. 91 84 97 90 103 96 109 m-'"32 36 41 46 50 55 60 65 .019 . 13> 2oomm.050/051 ..B1.bez propisanih mehani~kih svojstava. . sterokutnom glavom i maticom (ISO).5 7 8 10 12 13 14 15 17 19 21 23 25 26 13 17 19 22J 24 . s finim navojem: JUS M.220 60. .053/055 -1976.OI9-1972:/1 1102 108 116 115 121 129 28 30 33 36 38 42 70 75 80 PremaJUS ~ 125mm..220 50.1976) Vijci sa iesterokutnam glavom Sesterokutne matice za opce svrhe (JUS M. Nazivne du/jine tijela vijka i duljine navoja (JUS M..5 8 16 30 50 80 110 150 220 3 (9) (18) (32) 55 85 (115) 160 240 4 10 20 35 60 90 120 170 260 5 (11) (22) (38) 65 (95) (125) 180 280 6 12 25 40 70 100 130 190 300 . .5 8 10 11 13 15 16 18 19 22 24 26 29 31 34 4 34 38 42 46 50 54 60 66 72 78 84 90 32 36 40 44 48 57 61 5. . . .220 100. 10 8 27- I M 48 (M 52) 60.

1983 i 028 . .5%) i legirani (C = 0.5 21 24 26. ..2 12 14 15.8 10. 800 J) 8. .~lici (C ~ 0.1.5 43 47 50. 170 HB 140. evrsto.0.6 I) 240 4..45 1.5 4 4.0. .8 7.8 6. navoja M1 M 1.9 640 800 . .. .1972) Oznaka .023 .2 M2.6 M 1. A.95 1. .5 14.003 . .06%. 440 400..1975) Razred Naprez.. .. 300 280.19.9 I) 360 480 540 600 .35%). . P ~ 0.tenja Re R.85 0.510 HV HV HV HV 4 5 6 S) 400 500 600 800 1000 1200 1400 302 302 302 302 353 353 380 J) 6.5 19.150%). 370 330. S ~ 0. 550 500 .5 551 .rstoCa Tvrdo6l evrsto. . ..5 29. 215 HB 170.8 0.75 0.45%).30..8 8..5 40.8 320 300 5..B1.0..5 17.2.8 M2 M 2..5. . ') Mo .. 1200 1080 1200.. S ~ 0.8 J) 400 6..5 Oznaka navoja M 12 M 14 MI6 M 18 M 20 M22 M24 M27 M30 M 33 Promjer svrdla mm 10.. .9 12.6 1. nelegirani (C = 0. S ~ 0.5 10..6 5.1 1.B1. .32...2 5 6 6.4 M 1.07%) i ~Iici za automate (P ~ 0. prod...75 2..34%.110%. 700 Matice Postot.58%. 1600 8 10 ') 12 14 I) Nelegirani ~lici (P ~ 0.Kvalitetni vijci i matice (JUS M.5%..N/mm' HV re 110. 0.5 S) Nelegirani ~lici (C ~ 0.12%. Mn ~ 0.5 5 6 7 8 9 10 11 Promjer svrdla mm 2.5 9.7 4. Preporuceni promjeri svrdla za rupe pred narezivanjem navoja (JUS M. . 1400 1260 1400. Pb ~ 0..52%): Razred evrstore: Cr+Mo+Ni+V~ 8.5 M3 Promjer svrdla mm 0. ') Pobolj~ni ~lici. .5 Oznaka navoja M36 M39 M42 M45 M48 M52 M 56 Promjer svrdla mm 32 35 37. . .2 M 1.. .9 1.6 Vijci Vlana evrstoea Rm N/mm' 400 .0.25 1.9 0.3 3.5 Oznaka navoja M M M M M M M M M M 3.% 25 14 20 10 16 8 12 12 9 8 7 Tvrdoea Razred o. 1000 900 1000.1 M 1.9.9 14. 245 HB 225 .05 2.2 N/mm 4.9 0.9 ') 12.9 3.

/'

i' provrta za vijke s metarskim (JUS M.B1.004 - 1986) D_...._=...... I f Promjeri navojem

I Oznaka navoja

I

I

s

I

g

I "-'JM ]4 M ]6 M 18 M 20 M 22 M 24 M 27 M 30 M 33 M 36 M 39 M 42 M 45 M48 M 52 M 56 M 60

I

f

I

s

I

g

I ..-.-,- I
M M M M M M M M 64 68 72 76 80 85 90 95

[

I

s 70 74 78 82 86 91 96 ]0] 107 112 117 ]22 ]27 132 137 147 ]58

I

g

M] M 1.2 M 1.4 M 1.6 M 1.8 M 2 M 2.5 M 3 M 3.5 M 4 M 4.5 M 5 M 6, M 7 M 8 M 10 M ]2

f fina izrada (za finu mehaniku, precizne strojeve i alat); s - osrednja izrada (za opee strojarstVo); g gruba izrada (za grube dijelove, lijevane rupe).

.-

1.1 1.2 1.3 1.3 1.4 1.5 1.5 1.6 1.8 1.7 1.8 2 2.0 2.1 2.2 2.2 2.4 2.6 2.7 2.9 3.] 3.2 3.4 3.6 3.7 3.9 4.2 4.3 4.5 4.8 4.8 5 5.3 5.3 5.5 5.8 6.4 6.6 7 7.4 7.6 8 8.4 9 ]0 ]2 ]0.5 ]] 13 ]3.5 14.5

]5 17 19 2] 23 25 28 31 34 37 40 43 46 50 54 58 62

]5.5 17.5 20 22 24 26 30 33 36 39 42 45 48 52 56 62 66

]6.5 ]8.5 2] 24 26 28 32 35 38 42 45 48 52 56 62 66 70

66 70 74 78 82 87 93 98 104 109 ]14 ]]9 ]24 ]29 ]34 144 ]55

74 78 82 86 9] 96 ]01 107 112 ] ]7 122 ]27 132 137 144 155 165

M 100 M 105 M]IO M 115 M ]20 M ]25 M 130 M ]40 M 150

-

Proraeun vijaka a) Vijci za pricvrscivanje Maksimalna sila Fmax, koje moze prenositi vijak presjeka A (s promjerom jezgre navoja dl), iznosi A = d I2nl4 F. < A Aclop maks= Dopu~teno naprezanje
nju teeenja Re (RpO,2)

0dop za vijke odredujeino adop = 0 , 3 R e

obieno ovisno 0 napreza-

Za prednapregnute vijke uzimamo Fmax = (1,3.. . 1,6) F, gdje je Fvanjska sila, kojom opterecujemo vijak na vlak. b) Vijci za prijenos gibanja (obieno s trapeznim ili pilastim navojem) Nosiva sila F odreduje se - osim proraeunom evrstoce (kao pod a) i s obzirom na boem pritisak p dodirnih ploha u navoju

- jo~

- d12)n 4 pn gdje su: d - vanjski promjer vijka; n - broj nosivih navoja.
< (d2
Fmaks

=

Boeni pritisak p kod broneanih matica iznosi:

za vijke od mekog eelika

p

za vijkeod tvrdogeelika
552

p

a 7,5 N/mm2

a 16 N/mm2

STROJNI DDELOVI ZA PRDENOS KRUZNIH GIBANJA
Osovine Okrugle osovine promjera d mogu prenositi moment vrtnje T T= Wp'tdop

gdje je Wp - polami moment otpora okrugle osovine Wp
I I

= (ro'16)d3

= 0,2 d3

a 't dopje dopu~teno naprezanje na torziju. Za osovine uzimamo celik cvrstoce Rm = 420...700 N/mm2. Ako dodatni momenti savijanja nisu poznati, racunamo s dopu~tenim naprezanjem na
torziju Ttdop ovisno 0 promjeru osovine d . d (mm) ,,<Inn (N/mm2)

.. .25
10

25... 50
20

50...80
30

80...
40

Ako su, medutim, momenti savijanja poznati, treba osovinu racunati pomocu sastavljenih optereeenja (v. str. 122). Za prijenos momenta vrtnje T treba promjer osovine d biti

d vrtnjeosovinen
Remenski prijenos

16 = V-;-.

T 'tdop

[5T =1V--;;;;

Moment vrtnje mozemo izraziti snagom P, koju osovina prenosi, i brzinom

P T=- 2nn .

Zbog trenja izmedu remena i remenice sila Ft u vucnoj strani remena veca je od sile F2 u povratnoj strani F.>F2 F,-Fe=~ F2-Fe

gdje su: e - baza prirodnih logaritama, /J

-

(rad) remeoa na remenici, Fe
duljinska masa remena (kg/m),

- sila u remenu
e - gustOCa

- koeficijent trenja, a obuhvatni kut
zbog centrifugalne sile, ml
A - presjek remena, remena,

v - brzina remena. Vrijednosti izraza em a Jl. 0,2 0,4 0,6 0.8 120' 1,52 2,31 3,51 5.34 140' 1,63 2,66 4,33 7.06 160' 1,75 3,06 5,34 9.34 180' 1,88 3,51 6,59 12.4 200' 2,01 4,04 8,12 16.3 220' 2,16 4,65 10,0 21.6

SS3

Obodna si/a F F = F] - F2 = (F] - Fe)(el'a - l)/el'a = (F2 Snaga P, koju remen prenosi pri obodnoj brzini v

-

Fe)(el'a

-

1)

= dnn

P = Fv = (F] - F2)dnn Sila Fh kojom je remen napregnut (u vucnom dijelu): F. gdje su: A presjek remena, Odop - dopusteno naprezanje remena. Prijenosni omjer i je omjer brzine vrtnje n] pogonske remenice i brzine vrtnje n2 gonjene remenice: i = n]/n2. a) Plosnati remeni izraduju se od koze, gume, tekstila, umjetnih masa itd. Sirine remena i remenica (JUS M.C1.231 - 1965) Mjere u mm b b' b b' b b' b 16 20 25 32 40 Promjeri remenica d (mm) 40 56 80 112 160 45 63 90 125 180 50 71 100 140 200 20 25 32 40 50 50 63 .63 71 71 80 80 90 90 100 100 112 125 140 160 112 125 140 160 180 180 200 224 250 280

-

= (F] -

F2)el'a/(el'a

-

1) + Fe

= AOdop

b' 200 224 250 280 315

b 315 355 400 450

b' 355 400 450 500

(JUS M.C1.241 - 1965) 224 315 450 630 250 355 500 710 280 400 560 800

500{560 630 900 1000 1120 1250 1400 1600 1800 2000

Izbocenost vijenca remenice h (JUS M.C1.242 - 1965). Mjere u mm d h d h d h 40.. . 112 0,3 160, 180 0,5 250, 280 0,8 125, 140 0,4 200, 224 0,6 315, 355 1,0 Izboeenost za d = 400. . . 2000 mm iznosi izmedu 1 i 6 mm (ovisi i 0 sirini remenice b'). Specificna snaga PIA, tj. prijenosna snaga remena P po jedinici presjeka A, ovisi 0 materijalu remena, obuhvatnom kutu a, relativnoj debljini sld (s = = debljina remena, d. = promjer remenice) i 0 obodnoj brzini v. Specificna snaga PIA za plosnati koini remen pri obuhvatnom PIA (kW/mm') sld v (mIs) 5 10 20 30 15 25 1: 400 0,013 0,025 1: 200 0,012 0,023 1 : 100 0,011 0,021 1 : 50 0,010 0,019 Prijenosni je omjer kod 0,036 0,047 0,056 0,034 0,045 0,053 0,032 0,042 0,049 0,029 0,037 0,043 plosnatih remena: i ~ 5. 0,063 0,060 0,055 0,047 kutu a = 180'

35 0,065 0,062 0,057 0,048

40 0,063 0,059 0,053 0,042

554

b) Beskonal!ni kIinasti remeni Profil klinastih remena je trapez sirine (dulje) osnovice a i visine h, dok bol!ne stranice zatvaraju kut od 40°. Normalni klinasti remeni (JUS G.E2.053 - 1964) Oznaka . Dimenzije (mm)
profila y Z A B C D E Oznaka pro/Ha SPZ SPA SPB SPC
1

alhlbllpl 6 4 10 6 13 8 17 11 22 14 32 19 25 38

1,6 2,4 3,1 4,1 5,6 8,2 9,7

Lp 200... 1250 5,3 400. .. 2800 8,5 11 560.,. 4000 14 800. .. 6300 19 1400... 9000 27 2240. . .18000 32 3150. ..18000

."

Uski klinasti remeni Dimenzije (mm)
I

~
[
I

~

/

/

,

n .c:

n - neulralna os

'" = 40:t 1°

alhlbllpl 9,7 8 12,7 10 16,3 13 22 18

2 2,75 3,5 4,8

I

8,5 11 14 19

Lp 630.., 3550 800... 4500 1250. .. 8000 2000.. .12500 G.E2.053 - 1964) 2000 3550 6300 2240 4000 7 100 2500 4500 8000 2800 5000 9000 3150 5600 10000 11200 12500 14000 16000 18000 kutu 0(, 0

Racunske

duljine Lp (mm) (JUS 200 355 630 1120 224 400 110 1250 250 450 800 1400 280 500 900 1600 315 560 1000 1800

Snaga P, sto je prenosi klinasti remen, ovisi 0 obuhvatnom najmanjem promjeru remenice dmin i 0 obodnoj brzini v. Snaga P klinastog remena pri obuhvatnom kutu 0( = 180° Oznaka rofila p y ~In mm P(kW)
I

v (mts) 2 1- 4 1 6 1 10 I 14 I 18 1 22 1 26 32 0,037 0,074 0,11 0,16 0,19 0,19 0,15' O,Q58 z 63 0,14 0,27 0,41 0,64 0,81 0,88 0,74 0,88 A 90 0,27 0,55 1,25 1,6 0,81 1,9 2,0 1,9 B 125 0,51 0,96 1,4 2,3 2,9 3,4 3,3 3,5 C 210 0,89 1,75 2,6 4,1 5,3 6,1 6,4 5,9 D 345 1,7 3,3 4,8 11,5 7,7 10,0 12,1 11,2 E 490 2,6 5,2 7,7 15,4 18,1 18,9 11,9 17,5 Pri manjem obuhvatnom kutu 0(valja vrijednosti za snagu P mnoziti s faktoroin k ",0 170 160 150 140 130 120 110 lOO 90 k 0,98 0,95 0,92 0.89 0,86 0,82 0,78 0,73 0,68
I
"

Prijenosni je omjer kod klinastih remena i~

10(..,15).

555

Laoeaniprijeoos Obodna silo Foproizlazi iz snage sto je prenosi lanae pri brzini v, odnosno iz momenta vrtnje Tlaneanika (Ianeanog zupeanika) i promjera njegove diobene krumice do P 2T Fo=-=v do pri eemu brzina lanea, koja je jednaka obodnoj brzini na diobenom valjku, ovisi o brzini vrtnje n v = doRn U laneu djeluje jos i komponenta centrifugalne sHe Fe = m, if
gdje je m( duljinska masa lanea (kg/m). Ukupna silo, kojom je opterecen lanae, iznosi

-

F = Fo+ Fe
Botni pritisak p na dodime plohe clanaka A F P = A < Pdop Dopuiiteni boeni pritisak Pdop ovisi 0 brzini lanea v, a iznosi pri uobicajenim pogonskim prilikama: v (mls) 0,1 0,5 1,0 1,5 2 3 4 5,5 7 9 12 P (N/mm2) 3100 2800 2600 2400 2250 2050 1850 1600 1400 1250 1000 Lancaniei Promjer diobenog valjka do h 1800

do = sin a = hN

a =

Z-

gdje su: h korak lanea; a (") - polovicni kut medu susjednim zupeima; z - broj zubaca laneanika.
z 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Vrijednosti N N z 16 2,0000 17 2,3048 18 2,6131 19 2,9238 20 3,236 1 21 3,5495 22 3,8637 23 4,1786 24 4,4940 25 4,8097 N 5,1258 5,4422 5,7588 6,0755 6,3925 6,7095 7,0267 7,3439 7,6613 7,9787 z 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 N 8,2962 8,613 8 8,9314 9,2491 9,5668 9,8845 10,2023 10,520 I 10,8380 11,1558 z 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 N 11,4737 11,7916 12,1096 12,4275 12,7455 13,0635 13,3815 13,6995 14,0176 14,3356 i 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 N 14,6537 14,971 7 15,2898 15,6079 15,9260 16,2441 16,5622 16,8803 17,1984 17,5166

-

556

za z
Tjemeni valjalc zaz

=

zaz~.26

= 13...25

7... 12

Lancanici za clankaste lance s valjcima

h

Lanae (mm) e 5,5 5,64

Dimenzije laneanika (mm) bl 2,5 2,7 3 4,4 15,4 15,4 18 23 28 28 34 41 b2 8 8,3 b3 U

hi min 3,5 5 8 8 17 17 19 25 28 31 41 48

6 8 12,7 12,7 25,4 25,4 31,75 38,1 44,45 50,8 63,S 76,2

-

-

79 90,2 91 120 147 145 178 233

31,88 31,4 36,45 48,36 59,56 58,55 72,29 91,21

47 53 54,5 71,4 87,6 86,6 106 132

1,3 1,5 2 3 11 11 13 16 20 20 24 29

Lancanici za clankaste lance s tuljcima i svornjacima Tjemeni valjak laneanika:

-

za lance s tuljcima

dk = do + (0,8.. . l)d

za lance sa svornjacima dk

= do + (3. . .4 mm)
u = 0,6 b

*
bl = 0,9 b
b je nosiva ~irina lanca (vidi stc. 558 i 559).

557

Clankasti

lanci

su lanci s valjcima, tuljcima i svornjacima. b

h - korak b - nosiva sirina clanka d - nosivi promjer clanka e- razmak medu clancima

Clankasti lanci s valjcima (JUS M.C1.820 - 1960), jedno-, dvo- in troredni Dimenzije (mm) Prekidna sila (kN)

h 6
8

e
I

jedno- dvoredni redni 3
5 8 8 45 45 55 120 140 180 270 400

troredni

I

Duljin. masa (kg/m) jedno- dvo- tro-' redni redni redni 0,12 0,18
0,40 0,44 2,7 2,5 3,6 6,7 8,3 10,5 16 25

2,8
3

4
5

12,7 12,7
25,4 30) 31,75 38,1 44,45 50,8 63,5 76,2

3,3 4,88
17,02 17,02 19,56 25,4 30,99 30,99 38,1 45 75

7,75 7,75

5,64 -

100 215 250 320 480 700 9

-

-

-

0,36

115 140 300 360 450 680 1000

-

-

8

15,88 31,88 15,88 19,05 36,45 25,4 48,36 27,94 29,21 39,37 48,26 59,56 58,55 72,29 91,21

80

5,4

-

7,2 13,5 16,6 21 32 50

11 21 25 32 48 75

Clankasti lanci s va1jcima:

558

za povecano opterecenje

(JUS M.Cl.821

- 1960)

- s dugimclancima(JUSM.Cl.822 - 1960)
za poljoprivredne strojeve (JUS M.C1.827 - 1967)

Clankasti lanci s tulicima (JUS M.C1.830 -

1960) -

jednoredni

Dulj. masa hlbld siIa(kN) h I bid siIa (kN (kg/m) Dimenzije (mm) I Prekidna (kg/m) Dimenzije (mm) \ PrekidnafUlj. masa 15 14 9 5 45 30 125 12,5 1,20 13,6 60 50 32 160 20 16 12 25 2,15 14,9 200 2S 18 15 65 55 36 18,9 31,5 2,55 30 20 .17 250 40 70 65 42 24,7 4,00 35 22 18 50 80 70 44 315 4,30 31,0 40 25 20 90 80 50 400 63 41,8 5,50 45 30 22 80 100 90 56 500 48,4 7,55 50 35 26 100 9,04 J
Clankasti(Gallovi) lanci sa svorniacima (JUS M.C1.84Oj841-1960) jednoredni

h I bid sila (kN) (kg/m) h I bid sila (kN (kg/m) Dimenzije (mm) Prekidna ulj. masal Dimenzije (mm) \prekidnafUlj. masa Laid lanci 20 8 7 50 20 11 40 2,5 2,76 0,26 25 12 5 5 60 22 12 60 3,14 0,35 35 15 8 70 25 14 80 12,5 0,69 3,31 40 18 10 25 80 30 17 100 1,25 4,50 TeIki lanci 2 2 45 30 17 100 3,5 0,75 0,07 6,4 6 4 50 35 22 150 3 1,25 0,16 10,6 6 55 40 24 200 3,5 1,5 0,25 15,5 10 8 4 60 45 26 250 2,5 0,40 18,0 15 12 5 5 70 50 32 375 0,70 33,5 20 15 8 80 60 36 500 12,5 1,10 38,2 25 18 10 25 90 70 40 750 1,75 53,0 40 100 80 45 1000 30 20 11 3,4 76,6 22 12 35 60 110 90 50 1250 4,5 90,0 40 25 14 112 80 120 100 55 1500 4,7
I

Bro; clanaka lanca x

x= 2 a ZI + -+-+h

2

Z2 h a

(-

Z2-ZI

2

~
559

pri eemu ZIlaCe: - razmak osi; h - korak lanca; z. ~ broj zubacamaa
log laneanika; z2- broj zubaca veIikog laneanika.

Zupbmi prijenos Prijenosni omjer i je omjer brzine vrtnje pogonskog zupeanika n. i gonjenog zupcanika n2, odnosno broja zubaca gonjenog zupcanika Z2 i malog pogonskog Z. i

= n1ln2 = z2lz.

i > 1 - prijenos na manju brzinu; i < 1 prijenos na vecu brzinu Standardni profil evolventnih zupcanika (JUS M.C1.016 - 1958) - s novijim oznakama po ISO (DIN 876) osim oznaka po JUS:
p.mll

-

tjemona linija 0.

oD d

E

~

srediSnjica
1

standard'1ogaprofilo korijensko linija

VII,

r\
;!;O,02m

----

Standardni profil koji treba upotrebljavati pri projektiranju i kradbi evolventnih lelnika (cilindrilnih zuplanika)

Korekcija profila lroju, u slulaju pOlrebe,trebakvest;somanaglavizupca Oznaka ISO JUS
mn In hk hf hn cn mn {In h

VeliCina standardni modul korak visina zubnog vrha visina zubnog korijena visina ravnoga dijela visina zaokrufenja polumjer zaokrufenja visina zuba kut oagiba botoi kut m
p
haP

= d/z
=m" =m

hIP ~m+c hwp = 2 m cp = 0,17 m; 0,25 m; 0,3 m £lIP = 0,25 m; 0,38 m; 0,45 m hp =2m+c ap = 20" 2-ap

Standardni moduli m (mm) po ISO (JUS M.C1.015 - 1965): 1 1,375 2 2,75 3,5 4,5 6 8 11 16 22 32 45 1,125 1,5 2,25 3 (3,75) 5 (6,5) 9 12 18 25 36 50 1,25 1,75 2,5 (3,25) 4 5,5 7 10 14 20 28 40 Upotrebljavati' valja u .prvom redu debelo tiskane vrijednosti modula (1. prednost), tanko tiskane u slueaju opravdanih razloga (2. prednost), a vrijednosti u zagradama samo iznimno (3. prednost).

560 =-

Parovi celnika (cilindricnih zupeanika) kama pO ISO) ravno ozuptanje a

(JUS M.C1.012 - 1958) (5 oznakoso ozuptanje pod kutom f3 . I q

VeliCine par ova celnika Modul Zahvatni kut Diobeni ci/indar - promjer

ravno ozubljenje

koso ozubljenje m, = mr/cos fJ a, = arc tan (tan ap/cos fJ)

m = mn. a = (ap = 20°) d = ml p=m1t Pb=pcosa Pe = P cos a = Pb s=p/2+2xmtana s=p/2-2xmtana e=p-s dn = d, - 2(hfP - x,m) df2 = d, - 2(hfP - x,m)

-

korak osnovoi korak korak medu evolventnim bokovima Debljina lUpca - pri vanjskom ozupeanju - pri unutar. ozupeanju

d = m,l = m"vcos fJ p, = m,1t = mn1tlcosfJ Pbr = p, cos at
Pet = p, cos at = Pbl s, = p~2 + 2xm, tan a, s, = p~2 - 2xm, tan at

Sirina medw;ublja Promjeri korijenskih cilindara - pri vanjskom ozupeanju za pogonski zupcanik za gonjeni zupeanik - pri unut. ozupeanju za pogonski zupeanik za gonjeni zupCanik Promjeri osnovnih cilindara Promjeri tjemenskih ci/indara - pri vanjskom ozupcanju za pogonski zupcanik za gonjeni zupeanik - pri unu!. ozupeanju za pogonsld zupeanik za gonjeni zupeanik Promjeri kinematil!kih ci/indart - pri vanjskom ozupeanju za pogonski zupeanik za gonjeni zupeanik - pri unutar. ozupeanju za pogonsld zupeanik

e. = PI- s.

dn = d, - 2(hfP- x,m,) df2= d, - 2 (hfP - x,m,)
dft

dn = d, - 2(hfP- x,m)
df2

db

= dcos

= d, +

2(hfP + x,m) a

1

= d, 2(hfP x,m,) df2 =d, + 2(hfP + x,m,) db = dcos at

-

-

dal da2

= 2(a = 2(a -

O,5df2 O,5dft

- c,) - c,)
a = razmakosi

dat = df2 - 2(a + c,) da2 = dft + 2(a + Cl) dwl = 2a1(i+ 1)" dw2 = 2ai/(i + 1) = idwl dwt = 2aI(i - 1)
I

za gonjenizupeanik dw2= 2ai/(i 1) = idwl . mn- normalnimodul(modulu normalnoj avninipresjeka). r
prirucr.ik

-

37 - Strojarski

561

Pomak profila osnovne ozubnice izrazava se umnoskom koeficijenta pomaka profila osnovne ozubnice x (koji je ovisan od broja zubaca i upadnog kuta a) i modula: (Xmin = 1 0,5 z sin2 a) pri ravnom ozupcanju: xm (Xmin= 1 - 0,5 z sin2 a,) pri kosom ozupcanju: xmt

-

Pomakom profila osnovne ozubnice povecava se nosivost, sprecava pod rezivanje pri malom broju zubaca (z < 17), a smanjuje relativna brzina klizanja. Razmak osi

-

pri ravnom ozupcanju pri vanjskom ozupcanju: a = 0,5 m(zj + Z2) cos aIcos aw

pri kosom ozupcanju

- pri unutarnjem ozupCanju: a = 0,5 m(Z2 - z,)cos aIcos aw

a= 0,5 m'(Z2 7 Zt) cos a.tcos aWl

dok za pogonski zahvatni kut aw odn. awl vrijedi: - pri vanjskom ozupcanju: inv Uw, = 2(x, + X2)/(ZI + Z2) . inv aw = 2(xj + X2)/(Zl + Z2) . tan a + inv a . tan a, + inv a,

.

-

pri unutarnjem ozupCanju: inv aw 2(X2 Xj)/(Z2 - z,) .

=

. tan a + inv a

-

inv aWl= 2(X2

. tan a, + inv a,
a) - vidi str. 33!

- Xj)/(Z2

-

Zl)

.

Vrijednost evolventne funkcije inv a (= tan a Mjerni brojzubaca

-

k

= ...L(tan :Tt

ax

- inv a)

-

tan 2axt k-:Ttcosf3t,

- ...L

(

- inv at )-

- 2xtana +05' :Tt
pri ce~u je t _ anax- , an2 a + 4(x/z)(1 + x/z) cos2'a

tan axt
sin f3t,

2x tan at + 0,5 :Tt

It

=

tan2~,+ 4(x/z)(1+ x/z)
COS2 at
f3 cos Un

= sin

pri cemu je an

= ap

Mjerni broj zubaca k zaokruzujemo na najblizi cijeli,broj. Ako je x = 0, dobivamo: k = za/:Tt+ 0,5 k = z( at + tan a, . tan2 fJb)/:Tt+ 0,5 Mjera pomocu zubaca:
W

=m

cos a [:Tt(k

-

0,5) +

W

=m

cos a, [:Tt(k

-

0,5)

+ Z inv a, +

+ z inv a + 2 x tan a] 562

+ 2 x tan at] . cos fJb

Tolerancije parova evolventnih celnika (ISO) (JUS M,C1.031 - 1966) Za sve tolerancije parova celnika s evolventnim zupcima predvideno je 12 bUteta - osim za tolerancije razmaka osi, za koje je predvideno 6 kvaliteta, K:walitetaizrafava stupanj tocnosti, tj. odgovarajucu veliCinu tolerancije, Granicna odstupanja koraka zubnog profila Ato i dopu!teni zbroj odstupa. /wraka zubnog profila TTto Ato ICvaIitela 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 gornje (tml Ato 0,66 'Pp + 0,10 'Pp + 0,16 'Pp + 0,25 'Pp + 0,40 'Pp + 0,63 'Pp + 0,90 'Pp + 1,25 'Pp + 1,80 'Pp + 2,50 'Pp + 3,55 'Pp + 5,oo'Pn + donje

.,

1
0,80 1,25 2,00 3,20 5,00 8,00 11,00 16,00 22,00 32,00 45,00 63,00

Ato'f (I'm
'

<tun)
0,25 VN + 0,60 0,40 VN + 1,00 0,63 VN + 1,60 1,60 VN + 4,00 2,50 VN + 6,00 3,55 VN + 8,00 5,00 VN + 12,00 7,10 VN + 17,00 10,00 VN + 25,00 14,00 VN + 33,00 20,00 VN + 50,00 N = O,5zmlt m (mm)
1,00

TTto

VN +

2,50

Ato d =

=

- 'Ata,g,

'Pp = mn + O,25y;r mn (mm), d (mm)

Granicna odstupanja pri osnovnom - za zupcanike s ravnim zupcima Ato,g AtBb,g - za zupcanike s kosim zupcima
AtBb,g

koraku bokova zubaca

=

AtBb, d
AtBb,d

= Ato,

d

= Ato,g

. cos f30

= Ato,d . COS o P

Tolerancije profila Tev i bocne linije zupca TfJ

Kvalitetni razred 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

Tev (J.IIIl) 0,06 'Pp+ 0,10'Pp + 0,16'Pp + 0,25 'Pp + 0,40'Pp+ 0,63 'Pp+ 1,00 'Pp+ r,60 'Pp+ 2,50 'Pp+ 4,00 'Pp + 6,30 'Pp+ 2,00 2,50 3,00 4,00 5,00 6,30 8,00 10,00 16,00 25,00 40,00

TfJ (I1m) 0,315Vb+ 0,40 Vb+ 0,50 Vb+ 0,63 Vb+ 0,80 Vb + 1,00 Vb+ 1,25 Vb + 2,00 Vb+ 3)5 Vb+ 5,00 Vb+ 8,00 Vb + 12,50 Vb+ b (mm) 1,60

2,00 2,50 3,00
4,00

5,00
6,00

10,00 16,00 25,00
40,00

10,00 'Pp + 63,00

63,00

'Pf= rn. + O,lVd rnn (mm), d (mm)

Tolerancije kruinog toka Tr Kvalitetni razred 1 2 3 4 5 6 0,224 0,355 0,56 0,90 1,40 2,24
'Pp

Tr (I1m) 'Pp + 3,00 'Pp + 4,50 'Pp + 7,00 'Pp + 11,00 'Pp + 18,00 'Pp + 28,00 + 0,25 Vd

Kvalitetni razred 7 8 9 10 1) 12 3,15 4,00 5,00 6,30 8,00 10,00

Tr (I1m) 'Pp + 40,00 'Pp + 50,00 'Pp + 63,00 'Pp + 80,00 'Pp + 100,00 'Pp + 125,00

= rn.

rn. (mm), d (mm)

564

50/Pp 0.g + Toy nazivnim gonjenog Tolerancije pri radijalnoj kontroli zahvatom ~to tj. ll.00 140.00 56. koja je paralelmi s jednom osi i okomita na inklinacijsku ravninu.80/pp l.00 112.) Ai' .00 28.00 25.tolerancija odstupanja Ti' = TT10 + Toy .56 0.00 16. pri kontroli zahvatom u etalonski zupcanik s.00 90.odstupanje s obzirom na 1 okretaj M{ .90 1.00 6.25 1.aktivna Iirina zupcanika 0.razmak osi b.00/pp + + + + + + + + + + + 4. Dozvoljena inklinacija Tp' = Tp Devijacija osi Aa" je komponentno odstupanje paralelnosti osi u ravnini.00 36.odstupanje s obzirom na 1 okretaj M( .25Vd Tolerancija paralelnosti osi Inklinacija osi Ap' je komponentno odstupanje paralelnosti osi u ravnini.20/pp 4.80 2.00/pj.25/pp+ 2.00 45.32 0.00 4.00 3.osi 565 . d (mm) A'P.00 0.konstantnim l2IZJIIJIkomosi.00 56.odstupanje s obzirom na 1 korak .00 71.tolerancija porasta odstupanja t:.00 22.50 t:. (Registriramo odstupanja stvamog kuta rotacije mpeanika.) At .00 /Pp = mn + 0.60/pp 7. koja je odredena jednom osi i okomicom'na nju do druge osi. a ..24 2.00 9.odstupanje s obzirom na 1 korak - K valitetni razred 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Tt I (JUD ) O.16 0.00 40. .00 6.45 0.00 12.00 180. 0.50/pp 5. .Tolerancije pri tangencijalnoj kontroli zahvatom tj. (Registriramo odstupanja razmaka osi." (JUD ) /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + 2.T. Dozvoljena devijacija Tp" = Tpl2 mn (mm).20/pp 14.00 10. pri kontroli zahvatom u etalonski zuptanik bez boene zraenosti postiZemo elasticnim radijalnim pritiskanjem zuptanika na etalonski zuptanik sralnom sHom.32/pp O.55 4.10/pp 9.00 16.80 3.' = A1o.224 0. T.OO/pp 3.

zubnih bokova.5 IT 9 0..g + AW2.. R. 38 ..Tolerancije za mjeru pomocu j . od kojih oznacuje zubaca oznacujemo dvama slovima iz niza prvo . ..d Odstupanja dobivamo tako da gomje granicno odstupanje koraka Alo.za alatne strojeve k = 18.d + AW2. Kvalitetni Kvalitetni Gomje odstupanje Gomje odstupanje razred razred Aa. .50 .. Imin . drugo .cos aWlcos.5 IT 7 6 Donje odstupanje: Aa.. - AWl.bez posebnih zahtjeva k == 18. + 2Aa g tan aWt R.5 IT 11 3 0. mora .izmedu stvamog i nazivnog razmaka osi...r'..za zupeanike s kosim zupcima .gomje granicno odstupanje Aw.g Kruina zracnost . Da sprijecimo interferenciju biti Orijentacijske modulu mn (istodobno prekrivanje) jmin> 2(Tjt" + Tin tan awt vrijednosti za kruznu zracnost u ovisnosti 0 standardnom mn (mm) j (I1m) j = k(mn + 1) pri cemu faktor k iznosi: k = 26.u automobilskoj industriji 566 ... 5 fa. 32 .d tan aWl .5 IT 6 0.d = -Aa.5 IT 4 0.- . + cos aWl cos .g)/cos aWl + 2A.5 IT 8 2 5 0.donje granicno odstupanje AW.g tan aw aw (AwI..d tan aWt . .d)/COS + 2Aa. + AW22Aa. Granicna odstupanja razmaka osi Odstupanje razmaka osi Aa je algebarska razlika.. . AWl d + AW2 d Imax = .za zupcanike s ravnim zupcima jmax jmin == - (AwI. (I'm) 4 1 0.g pomnoZimo slijedeCim koeficijentima: niz j h g fed c b a koeficijent +1 0 -2 -4 -6 -8 -10 -12 -14 niz z' y' x' w' v' u' t' s' r' koeficijent -18 -22 -26 -30 -34 -38 -42 -46 -50 Primjer oznacivanja kvalitete tolerancije za mjeru pomocu zubaca: npr.g. . (11111) Aa....

.... Izbor S obzirom Upotreba I na upotrebu I I 2 I 3 I 4Kvalitet tolerancije 110111112 I5I6I1!8I9 I I ..3 I I 3 <3 I 4Kvalitet tolerancije 110111112 I 5 I 61 1 I 8 ! 9 I .. 8iIodnu bninu i naein obrade.. 8 19 I I I I i.... fJ I' :1 ctalonski zupCanici . ... I I 2 .I pra:jzni instrumenti 'I . : pra:1ZD1ngom p I .I I I 110111112 I obrade (orijentacijski) I Standardni modul rn. " . ....16 16... 8 8..........1 ...6 6. 2 I I 2 I 3 I 4Kvalitet tolerancije 110111112 I 5 I 6 I 7 I 8 I9 2. I I I I I Izbor S obzirom Nain na nacin obrade I obrade bru!enje brijanje ptecizno odvajanjerestica osrednjeodvajanjerestica obino odvajanjerestica Razred povrsinske I I2 I3 I .. 6 6.........10 10.... 4 I I 4. 'I grubi " automobili strojevi" I I I I opCe strojarstvo Izbor S obzirom na obodnu bninu Obodna brzina (mts) > 20 I I I I I (.20 4 5 "7 I T I 91 TU I I 567 I I I-II ... . :' 20.Izbor kvaliteta tolerancije zupcanika Kvalitet tolerancije zupeanika odabiremo S obzirom na upotrebu.... ' kamioni i . (mm) 1.I I 4Kvalitet tolerancije I 5 I 6 I 1 ...

...610 1.ProraCuD evrstoCe eelnika (po DIN 3990) Prvi proracun -za osnovu Za poznati okretoi moment na pogonskom zupeaniku promjer diobene krumice pogonskog zupeanika d1 TI izracunavamo: - ~ V2 IL bk .1650 500.43 HV + (115. HV 650. I SHmin ZM OH6m .. .750 1.195) 0.400 OHlim (N/mm2) 1450.dinamicka - ~irina korisnog dijela boka zupca Tvrd.200 200...355) l.. 115) 0. 400 200.750 140. .. .400 200.najmanji koeficijent sigumosti s obzirom na jamieenje (~ W) SFmin najmanji koeficijent sigumosti s obzirom na trajni lom (~ 1.400 2 3t OHlim (N/mm2) 350.67 HV + (55.120) materijala ( ~ El l.40..=EL + E2 ) Kombinacije celik eelik celik celik - materijala celik celicni lijev sivi lijev bronca ZM(~ 268 267 234 219 I 568 I ~~ .. .7) OH6m dinamicka evrstoea za bocn! tlak (Hertzov tlak) Materijal eelikzacementiranje eelik za pobolj~anje..10HV+ (210. QH modul gdje su: bk - i prijenosni omjer SHmin. ~.. .25 HV + (245..310) evrstoea za naprezanje u korijenu zupca Materijal celik za cementiranje eelik za pobolj~anje. .500 0. . nelegiran legiran celicni lijev..40 HV + (40. nelegiran legiran eelicni lijev..karakteristika Tvrd..... HV 650.. .... legiran Uf6m ...200 200. legiran ZM .

3) Ako SUu prijelaznim dijelovima bokova zupca zarezi (npr.zaobljenost u korijenu.. QHD QF = QFA QFB QFD (>t Grubo ozupcanje > 1 >1 1. kutu nagiba boate linije f30i koeficijentu pomaka profila osnovne ozubnice X) 3. .0 2.koeficijent oblika zupca (ovisi 0 broju zubaca z.1.75 =-1 =.80.1....korekcijski faktori QHA I) QH = QHA QHB QHD QHB {P-O. 1 > 1 > 1 1 0.kut nagiba bOCnelinije. ..6 2.55.77 1.8 2. stepenica pri bu~enju). ..20 0.0.0 8 9 10 12 16 QH. .20.1.2) Ako u prijelaznim' dijelovima bokova zupca nema zareza.45. p:' 30.1 < 1 < 1 Toato ozuptanje I) Po .5.2 2.6 3. QF .50 1. (It . .77 0.30 1. 569 .YF . .

.ZHZ.Ko n t r 0 I a podataka iz prvog proracuna - Koeficijenti sigurnosti moraju biti: s obzirom na jamieenje dOl O'Hlim 1 SH= '-.' ~=~.KF«KFP dok pojedin i (bezdimenzijski) koeficijenti iznose: I) koeficijent brzine (~ 1)* Z. V tan Ot cos Ot eos PlOt Z.8. samo su orijentacijske.->SFmin 2l YF QF' bkdol 1 .koeficijent zahvata -'. .. 570 .= V ~(I-Bq)+. Bp= [ Bp Bq ]COSPb :! [tan 2 Otkl + i tan Otk2 - (i + 1) tan Ot] tanOtk = V(dk/db)2-1 mnn Y...Po/120 ~ 0. KIK.75 Y.KH«KHP KFx QF' Yp Y. koeficijent razdiobe sHe Bq=- bAsinpo dk promjer tjemenog valjka db -' promjer osnovnog valjka bA sirina aktivnog dijela bokova zupca - - - - Yp = 1. 1)* - - ZH .kut zahvata Pb-kutzavojnicena osnovnom valjku 1/ 4- Z. = I/Bp I) Vrijednosti oznacene zvijezdicom .->SHmin - 1/2 !j .. KL KHx VKIK.koeficijent oblika boka zupca ZH = !!.koeficijent zareza (~ 1)* Yp koeficijent nagiba zupca Y. ZR QH' .Z. i + 1 V bk i s obzirom na trajni lom ZM QH' pri cemu su: m O'Flim 1 SF=-'-. ZR koeficijent hrapavosti (= 0.

20 AtBb site u ravnini pro fila 30 1Jm 50 I ~ I1 1 . koeficijenl razdiobe site u ravnini profila KH. jednoliki Rad pogonskog stroja t jednoliki nejednoliki udami 1.. 1I . - KH.75 1.. koeficijent razdiobe 15 . Kp.koeficijentrazdiobesite po ~irinizupca KH6 = 1.10 1. velicinski koeficijenl ("" I).-- -! -udarni I - - Rad radnog slroja .00 nejednoliki 1.85 K.KL koeficijenlmaziva(= 0..i).82. KI koeficijenl udamog optereeenja - i. -" :jJ 'Kp..S) 0.12 0.= 1 + 2(8p-I)(QL -0.7SKH6 KH6= 2bJbA 571 .. - dinamicki koeficijenl ("" I).10 q9 O~ M 10 Kp.5) KH6.velicinski koeficijenl ("" I)../bA Kp6 - koeficijent razdiobe site po ~irini zupca pri jednolikoj razdiobi oplereeenja Kp6 "" (I + KH6)/2 1 < KH6< 2 pri nejednolikoj razdiobi oplereeenja 1 < Kp6:.50 I 1.35 1..5 b.25 1..80 1.O.. = I + 2(I/Zi-l)(qL-O. KHx .11 0.25 1.

+ 02: ~ Korak 01 = arc tan sin I i + cos I i sin I l+icosI ~=aretan sin 02 -i-.2hfi COSO - hke (hre) i hkj(hfi) su visine vrha (odn.k. z. Z. Udaljenost vanjske tjemene kruznice hae sin 0 = dJ2 . dfi = dj . K . = i = PI = Td/2= dnlz = ml n Modul I 572 . brojevi gdje su: n.lucni = 2 nlz TI/T2 z2lz.1980) Prijenosni omjer je i=l!L=. korijena) zubaca za vanjske i nutamje duljine izvodniee stosea.Zl Mjere stoinika Promjeri kinematickih kruinica: vanjski de = 2 Re sin 0 nutamji dj = 2 Ri sin 0 gdje su duljine izvodnice stosca: Re vanjska. cot 0 hae sin 0 K = Re cos 0 - - Kut tjemenog stosca Kut podnoznog stosea oa = 0 + Da or = 0 "'-Dr T Da= arc tan (haJRe) Dr= arc tan (hrJRe) . cos 0 d.k.brzine vrtnje pogonskog i gonjenog zupcanika..=~ 0 2 sin 2 sin 0 Promjeri tjemenih kruinica: dae = de + 2hae cos 0 dai = dj + 2hai cos 0 Promjeri korijenskih kruznica: 2h. i ~ ovise 0 prijenosnom omjeru i te 0 kutu medu osima I = 0.Parovi stoznika (DIN 3971 .kutni . i n2. n2 zubaca pogonskog i gonjenog zupcanika. i Z2- Kutovi kiTJematickih stoiaca 0. = d.. Ri unutamja - - R e =~. sin 0.

h kruzn.zlmn (sinPol +COSPOI) pIi eemu je SIRPOI = . 1=-nl =-Z2 n2 ZI gdje su: nl i n2 . za prijenosni omjer . ) kutov.brzine vrtnje pogonskog i gonjenog zupCanika. Kut metlu os. .zlmn 2cosPOI . E = POI + P02 gdje su POI i P02 kutovi nagiba boenih linija u pogonskog i gonjenog zUpCanika.gonjenogzupCanika -'~ "02-.nije POI. nog.ca: - - pogonskog zupCanika -' "01-. Promjeri d.z2mn 2cosP02 - Za kut medu osima E = POI+ P02 = 90' iznose: razmak os.=W-~ ~~.~ } razmak os. a a = dOl + a= d02 = mn 2 ZImn 2 1 (~ cos POI cos P02 .ma .ba bobie l. tanPol<.. P02 I V.znos.:yl akoje -+-=. +~ ) 2a ~~ - 2 ( COSPOI + sinPol .(1+ y1 + 4K2) 2K2 K = a/zlmn I1 .Parovi hiperboloidnib zu~anika Evolventni hiperboloidni Prijenosni omjer je parovi zupcanika . ZI i Z2brojevi zubaca pogonskog i gonjenog zupeanika.oben. = 1 a = sin 2PoI 1 .

prednost: 8 7 10 9 12 11 16 14 20 I 18 Kut sredi~nje zavojnice Yrn Osni korak = arc tan (z.) Debljina zupca (~irina meduzublja) na sredgnjem . i = n.putni prijenos (ISO) (DIN 3975 .. Promjer tjemenog valjka Promjer podnotnog = drnl + 2 ha.. Kut medu osima I je po volji.3 (c. 0. Prijenosni omjer je pri remu su: nl i n2 . valjka dfl = drn. koji je ovisan 0 postupku obrade. Px = ZI m n ha.) m. da. ZI (oblika bokova I) i ZK (oblika bokova K).25 10 12 16 5 6 8 Puini vijak b. = 0. razlikuju se parovi cilindri~kog putnog prijenosa ZA (oblika bokova A).1976) S obzirom na oblik bokova zubaca pumog vijka. vijka i putnog kola. prednost: 2.lq) = arc px=mn Srnx = emx Pzl tan (m zlldrn. .5 2.brzine Cilindri~ni .5 1 1. 4 20 Promjer sredgnjeg valjka drnl = m q I Ptltna karakteristika q: 1. = m = m(1 + c.1. kroz os Korak zavojnice Visina zu~anog vrha valjku u ravnini presjeka = m n/2 = z. obi~no je I = 90. ZN (oblika bokova N).2). U posebnim slu~jevima mote visina vrha zupca biti ne~toveca iIi manja od Visina korijena zupca hn pri ~em je Cl = 0..2 hn 574 .brojevi zubaca pumog vijka i pumog kola. Moduli m (mm): 2 3 1. ZI i Z2 vrtnje ./n2 putnog = z2lz.

h 32+ h f2 Visina zupeanog vrha h32 =: m(l + x) Visina zupcanog korijena hf2 = m(l ..no kolo Promjer diobene kruznice Korak Promjer tjemene kruZoice d32 d2 = Z2m P2 = m :It = d2 :n:Jz2 = Px = d2 + 2 m(l + x) Promjer tjemenog valjka de2=da2+m Promjer anuloidne kru:znice TK = a (d32f2) Promjer podnome krumice dfl = d32 2 m(2 + C2) Visina zupca h 2.43 v..80 Okretni moment na pu:znom kolu T2 proizlazi iz okretnog momenta pumom vijku T. x koeficijent pomaka profila. 30 > 30 z\ 4 3 2 1 17m 0. 3 .0.85 0..3 + 0.65.90 0.ni prijenos Broj zubaca puznog vijka Zl i mehanicka korisnost 17m ovise 0 prijenosnom omjeru i: is. .2)..x + C2) - - - : pri rem su: C2= 0.5(dm1 d2)+ xm + - * IzboT velilina za pui. 17m na = m (mm) -2..88 0. 574). . 0.75.15 15... prijenosnog omjera i i mehanicke korisnosti 17m T2 i T...L T2 (N ..!f 5 sivi lijev bakrene slitine s kositrom 2 .55.0.3 (C2 '" 0.1 Zl) a zatim ga odabiremo s obzirom na dm = mq (str..... 8 aluminijske slitine 4..4 + 2£) za navureni pu:znivijak dm '" 2 m (5.78.Pui. 575 -~- . Razmak osi a = O... mm) P Z2 P (Nfmm2) pri cemu ocjenjujemo bocni pritisak S obzirom na materijal puznog kola: materijaJ p (Nfmm2) Modul procjenjujemo prema jednadzbi 3 m '" 0.0.1. . . .0.10 10...7 Promjer sredi~njegvaljka pumog vijka dmocjenjujemo s obzirom na modul m i broj zubaca puznog vijka Zl: za puni puzni vijak dm '" 2 m (1.

Zbog toga se u pocetku pogona pojavljuje »suho trenje« s razmjerno velikim koefin trenja /J = 0. Prosjeeni pritisak Pmed u lezaju je Pmed l LEZAJI Klimi leiaji U stanju mirovanja klizne se plohe rukavca i blazinice lefaja dodiruju neposredno. 0. . 3) 10-3 <P = materijal 1/1 sinterovano reljezo 0. .3. Prosjecni pritisak Pmed za razlicite materijale blazinica pribliZno je u slijedeam granicania: materijalPmed (N/mm2) materijal Pmed (N/mm2) bijela kovina olovna bronca 5. .5.. 1. cijentom = Fld/ gdje su: F ..2. koja djeluje okomito na lefaj. . .7.. .5.promjer rukavca. 0. potrebna za nastajanje uljnog filma.d)ld gdje su: D . . . 576 :.m mu~ '..5. .promjer rukavca.5) 10-3 (2. . T?plinski lznOSI 1/1 (0. d . . . : tok <P.6) 10-3 (1. _:co 'o--~. l)d. .5) 10-3 :.a-:. . . . . . u kojem se koeficijent trenja snizuje na /J = 0. a prelazi uglavnom na mazivo. Relativna zracnost 1/1ovisi 0 prosjecnom pritisku Pmed i brzini vrtnje n. 1. . .nosiva duljina rukavca: / = (0.~ ~. 3) 10-3 (0. j .01 (a zatim s poveeanjem brzine vrtnje opet raste) . /JFv. 2) 10-3 umjetne tvari (3.005.aa. 1) 10-3 (1.2.promjer blazinice. zbog cega se mazivo mora hladiti. . . 4) 10-3 I . iznosi u Uzimajua u obzir razlicite koeficijente temperaturnog rastezanja. preporucljivo je odabrati slijedece relativne zracnosti prema materijalu blazinice: materijaI bijela kovina olovna bronca aluminijske slitine Toplina trenja .5.4 Re/ativna zracnost 1/1 lefaju.8 :. . U tom je stanju potrebno ulje utiskivati pod tlakom u lefaj.1 . .- -~. / . .:: -J!!I .0.2) 10-3 (2. . Vrijednosti relativne zracnosti vide se u slijedecoj tablici: Brzina vrtnje n malena velika Relativna zracnost 1/1 malen Pmed velik Pmed (0. 0. . stvara se izmedu rukavca i blazinice uljni film i podmazivanje prelazi postupno u hidrodinamicko. d .8 .I' Kako se brzina vrtnje n poveeava.sila. Mo. . ..35 sivi lijev guma (u vodi) 1/1= (D .0. koji nastaje Zbog trenja Pri .. 15 15. . .

---.5 1. : .5 3 3 3 I I 1 19.1966) Niz BC: jednoredni kuglicni lezaji.j.2 24.Valjni Kuglieni leiaji leiaji (ISO) Nizovi BC.4 5.. obicni (a = 0.5 48 48 57 64 67 3.. vidi str.5 1.3 5.5 0.5 59 22. 62.9 2.98' 3 3.5 2 kuglicni leiaji d 10 12 15 17 20 25 30 35 40 Dimenzije (mm) D b 26 28 32 35 42 47' 55 62 68 "f5 80 90 Nosivost (kN) C Co 1.5 5 7 8.3 21. 60 BC 10 65 70 75 BC 10 80 85 90 BC 10 95 100 105 BC 10 110 120 Niz BC 02 10 BC 02 12 15 60 65 70 15 80 85 90 95 100 105 110 120 IQ 12 15 95 100 110 115 125 130 140 145 150 160 170 180 30 32 35 18 18 20 20 22 22 24 24 24 26 28 28 9 10 11 2 2 2 2 2 2 '2.C3.5 0.5 1.1- " W r 0.5 1 I 1.2 2..5 10 12 12.5 6..5 0.5 1.5 31.95 7.1.85 577 I I 38 .4 12.4 3.3 17.6 32 34 40 43 43 56..2 4.3 17 22 :1 !! If 45 50 55 '1 .55 2.5 26.5 2.5 39 I !!i - .-1-.8 24 30 31.. BN i BG (JUS M. 597) Niz BN: jednoredni kuglicnilezaji s kosim dodirom Niz BG: dvoredni kuglicni lezaji s kosim dgdirom lednoredni Oznaka Niz BC 10 10BC 10 12 15 17BC 10 20 25 30 BC 10 35 40 45 BC 10 50 55 01 -I-.6 9..6 45..5 1.601l611/621 .15 4.Strojarski prirucnik lIi 11 J!II .4 13.5 2.85 4.3 8 8 9 10 12 j'} 13 14 15 16 16 18 3.7 16.

3 7.5 1.5 3. 2.5 40 44 46.5 Nosivost (kN) C.5 48 55 63 72 80 88 98 112 132 12.5 3.5 .5 2 2 2 2 2.5 2.5 45.6 22 30 35.Jednoredni kuglicni lezaji (nastavak) Oznaka Niz BC 02 17 BC 02 20 25 30 BC 02 35 40 45 BC 02 SO 55 60 BC 02 65 70 75 BC 02 80 85 90 BC 02 95 100 Niz BC 03 10 BC 03 12 15 17 BC 03 20 25 30 BC 03 35 40 45 BC 03 50 55 60 BC 03 65 70 75 BC 03 80 85 90 BC 03 95 100 Niz BC 04 17BC04 20 25 30 578 d 17 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 10 12 15 17 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 17 20 25 30 Dimenzije (mm) D b 40 47 52 62 72 80 85 90 100 110 120 125 130 140 150 160 170 180 35 37 42 47 52 62 72 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 215 62 72 80 90 12 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 28 30 32 34 11 12 13 14 15 17 19 21 23 25 27 29 31 33 35 37 39 41 43 45 47 17 19 21 23 1.3 5.6 22 26 31.5 1.5 42.6 19.9 19.4 12.55 7.5 .6 22. C 4.5 2.4 25 27 32.5 47.5 3.5 2.5 54 61 69.5 40.3 21 26 32 35.5 1.4 14.5 39 42.5 4 4 4 4 2 2 2.5 2 2 2 2.5 16.5 3.8 10.4 6.7 24.5 50 55 63 71 80 90 6.3 7.5 55 63 72 81.6 17.5 78 85 93 102 110 120 137 19.5 2.6 4.5 2.8 10.2 6.5 3.4 14. 26 29 34.5 3.1 16.5 2.2 9.5 3 3 3 3.7 16 18.1 10 13.5 I 1.5 1.65 10.3 .55 8 8.5 3 3 3.5 1.

5 4 4 4 5 5 I Nosivos! (kN) C Co 31.8 11... D.I( 0 70 BN 02 .7 16.65 7.6 12.5 54 62 72 83 93 104 116 129 143 170 186 216 11...2 29 39 45.15 5.2 29 24.5 lOO 95 106 102 120 112 134 122 Oznaka Niz BN 03 17 BN 03 20 25 30 BN 03 35 40 45 BN 03 50 55 60 BN 03 65 70 75 BN 03 80 85 90 BN 03 95 lOO zlJe (mm) d.35 10. -" 75 80 85 BN 02 90 95 lOO 105 BN 02 d = 105 D= 190 b = 36 110 BN 02 d = 110 D=200 b = 38 .5 3. 0 U III I:! -" "8 .8 9.5 45.lednoredni Oznaka kugliCni /elaji (nastavak) I d 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 Dimenzije D (mm) b r 2.5 106 116 127 138 148 3 51.5 72 73.5 26.4 8.3 17.3 14..3 21.2 4.5 30.I( 0 .6 26 21.5 41.6 25 30 35.5 37.5 61.5 3 3 3.5 64 65.5 38 33.3 23.5 47 53 63 71 79.5 54 62 69.5 46.8 13.5 106 116 127 137 156 170 190 Niz BN 02 15 BN 02 17 20 25 BN 02 30 35 . b Den-I Nosivos! (kN) Co C 6. 0 40 BN 02 U III 45 SO i! -c 55 BN 02 60 "8 65 .5 85 86.3 19.5 3.2 70 79 86 90 118 127 137 143 153 Niz BC 04 35 BC 04 40 45 50 BC 04 55 60 65 BC 04 70 75 80 BC 04 85 90 lOO 110 120 130 140 150 160 180 190 200 210 225 25 27 29 31 33 35 37 42 45 48 52 54 lednoredni kug/ibzi /elaji s kosim dodirom Oznaka I zlJe (mm) d.. b I Dien-I Nosivos! (kN) C Co 7..5 78 88 96..7 19. -" r I i j ! ii i! ! 105 BN 03 d = 105 D=225 b = 49 110 BN 03 d = 110 D=240 b = 50 579 L liJ .5 3. D.5 49 51 53 56 57 58.3 7.

5 2.0 15.5 2.5 43 55 65.5 11 13.5 71 80 96.3 12.9 15.8 27.S 39.6 87.5 3.5 3 3 3 3.6 18.5 1.8 82.6 26 34.6 8.4 49.3 73.5 38 42.5 2.3 25 33.5 2.5 106 127 150 160 9.1 39.5 56 73 80 96.4 49.5 2 2 2 2 2.Dvoredni kuglicni /eIaji (s kosim dodirom) Oznaka .9 14 20 27 36 45.5 80 86.5 3.0 30.5 2.2 30.5 100 114 132 137 156 113 196 216 236 255 275 Niz BG 33 15 BG 33 17 20 25 BG 33 30 35 40 BG 33 45 50 55 BG 33 60 65 70 BG 33 75 80.1 r 1 1 1 1.5 43 49 63 69.6 5.5 38.3 17.2 52.8 7.5 68.6 23.5 71 71 78 95 102 118 137 146 13.3 68.2 54.8 11 15.0 22.7 20.4 55.7 44.5 1.2 30.95 7.5 54 66.7 63.5 3.5 3. 70 75 BG 32 80 85 90 BG 32 95 100 - I 4.3 19.0 77.6 20.5 1.2 25. 85 BG 33 90 95 100BG 33 105 110 580 .0 73.5 20.5 3.3 36.S 112 129 140 160 180 212 240 265 300 320 6.5 1.' d 10 12 15 17 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 15 17 20 25 30 35 40 45 SO 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 105 110 Dimenzije (mm) D b 30 32 35 40 47 52 62 72 80 85 90 100 110 120 125 130 140 150 160 170 180 42 47 52 62 72 80 90 100 110 120 130 140 150 160 110 180 190 200 215 225 240 14.9 17.2 33.3 44.55 5.2 34.5 2.0 58.9 36.5 47.5 3 3 3.5 37.5 2 2 2 2.7 41.5 1.2 22.4 30.4 28 32.3 92.5 4 4 4 4 4 4 Nosivost (kN) Co C Niz BG 32 10 BG 32 12 15 17BG32 20 25 30 BG 32 35 40 45 BG 32 50 55 60 BG 32 65.7 18.6 60.

Valjkasti leiaji Nizovi RV.5 65. Ni<.RJ: u jednom smjeru aksijalno pomicni leiaji s vodeCim vanjskim prstenom. RT.5 0. Za sve nizoveje a = 0 (vid. Niz RT: aksijalno neporniCoi leiaji.5 2. 0.6 22.4 24 27. RJ. RA in RD-K 1966) (JUS M.3 18.5 1.Q konus .5 2 2 2 2 2 NosivosI kN) ( c. RD-K lednoredni va/jkasti/eiaji Oznaka Niz RV 10 25 RU 10 30 35 40RU 10. b b. .5 1.5 I.S 2 2 2 2 2 2 2 2.8 0.2 24 25 26.C3.5 55 60 63 65.5 1.5 2.S 102 110 581 47 SS 62 68 75 80 90 95 100 110 115 125 130 140 145 ISO 170 180 .S 29 42. ( Cl RN { _. 597).631/632163S/636/637/6411642 - RU {.S 37. Niz RV: u oba smjera aksijalno pomicni leiaji s vodeCim vanjskim prstenom. 45 SO SSRU 10 60 65 70 RU 10 75 80 85 RU 10 90 95 100RU 10 110 120 B d 25 30 35 40 45 SO SS 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120 - Niz RA: u oba smjera aksijalno pomicnidvorednilefaji s vodecim vanjskim prstenom.5 68 69.5 1.2 15.5 1.S 28. Niz RD-K: u oba smjera aksijalno pomicni dvoredni lezaji s vodecim nutarnjim prstenom i konicnom rupom. Niz RN: u oba smjera aksijalno pomicni lezaji s vodeCim unutarnjim prstenom.5 1..~ "'I .5 3 3 r. RN.5 1.2 16 18.5 1.sIr.5 1.4 13.S 93 102 10 13.6 21. RA._.5 39 47.5 10.1:12..S 44 53 58. D Dimenzije (mm) b r 12 13 14 IS 16 16 18 18 18 20 20 22 22 24 24 24 28 28 1 1. C 7.8 I I I 1.

Jednoredni va/jkasti

leiaji (nastavak) Dirnenzije (mm) D b r 47 52 62 72 80 85 90 100 110 120 125 130 140 ISO 160 170 180 52 62 72 80 90 100 110 120 130 140 ISO 160 170 180 190 200 215 240 260 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 28 30 32 34 IS 17 19 21 23 25 27 29 31 33 35 37 39 41 43 45 47 SO SS 1,5 1,5 1,5 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 . 4

Oznaka
Niz RU02 20RU02 25 30 35 RU 02 40 55 50 RU 02 55 60 65 RU 02 70 75 80 RU 02 85 90 95 RU 02 100 ' Niz RU03 20 RU 03 25 30 35 RU 03 40 45 50 RU 03 55 60 65 RU 03 70 75 80 RU 03 85 90 95 RU 03 100 110 120

d 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 20 25 30 35 40 45 SO 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120

r,
I 1 1 1 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 I 2 2 2 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 4

NosivOSI (kN) C. C

8 9,65 12,9 18,6 24,5 27 29 34,S 41,S 49 52 61 69,S 80 93 110 122 10,6 15 20,4 25 32,S 40 SI 58,S 72 81,5 90 108 118 129 153 166 193 220 270

11,8 13,2 17,6 25,S 33,5 34,S 36,S 44 53 62 64 75 85 98 118 137 153 16,6 22,4 30 36 45,S 58,S 71 85 102 114 125 158 160 180 208 224 260 300 355

Nizovi RN 02, RJ 02 i RT 02 imaju iste dimenzije i nosivosti po tablici kao niz RU 02. Nizovi RN 03, RJ 03 i RT 03 imaju isle dimenzije i nosivosti po tablici kao niz RU03.

!ednoredni Oznaka Niz RU04 30RU04 35 40 45 RU 04 SO 55 60 RU 04 65 70 75 RU 04 80 85 90 RU 04 95 100 110 RU 04 120 Niz RU 2S RU 30 35 40 RU 45 50 55 RU 60 65 70RU 75 80 85 RU 90 95 lOORU 110 120 22 22 22 22 22 22 22

va/jkasti lezaji (nastavak) d 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 lOO 110 120 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 lOO 110 120 Dirneozije (mm) D b r 90 lOO 110 120 130 140 150 160 180 190 200 210 22S 240 250 280 310 52 62 72 80 85 90 100 110 120 125 130 140 150 160 170 180 200 215 23 25 27 29 31 33 35 37 42 45 48 52 54 55 58 65 72 18 20 23 23 23 23 25 28 31 31 31 33 36 40 43 46 53 58 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 5 5 5 5 5 6 1,5 1,5 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 2,5 2,5. 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 5 5 5 5 5 6 I I I 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5
Nosivost (kN) Co C

32 41,5 53 60 73,5 81,5 98 108 137 160 183 208 232 255 285 320 355 13,2 19 28,5 34,5 37,5 40,5 47,5 62 75 80 86,5 102 118 134 163 186 224 265

51 63 80 90 112 118 143 156 200 232 265 305 345 365 405 455 500 16,6 23,2 35,5 41,5 44 45,5 54 71 85 90 96,5 114 132 153 183 204 255 300

Nizovi RN04, RJ04 i RT04 imaju iste dimenzije i nosivosti po tablici kao niz RU04. Nizovi RJ 21 i RT 22 imaju iste dimenzije i nosivosti po tablici kao niz Run. 583

Jednoredni valjkasti lelaji (nastavak)

Oznaka
Niz RU 23 25 RU 23 30 35 40 RU 23 45 50 55RU23 60 65 70 RU 23 75 80 85 RU 23 90 95' looRU23 110 120

I

d 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120

Dimenzije (mm) D b r 62 72 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 215 240 260 24 27 31 33 36 40 43 '46 48 51 55 58 60 64 67 73 80 86 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 4

r,
2 2 2 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 4

Nosivost (kN) Co C

I

23,2 28,5 34 49 57 73,5 83 106 110 134 166 183 196 220 255 300 405 510

31,5 37,5 44 61 75 93 108 132 143 170 212
224

.

245 270 310 365 500 620 5,3 5,85 7,5 7,5 13,7 13,7 15 16,3 16,3 24 26 32,5 35,5 37,5 45,5 49 51 73,5 78 78 98 104 104 kao niz

Niz RU 49 10 RU 49 10 '22 13 4,3 0,5 12 12 24 13 0,5 5,1 15 28 13 6,55 ,15 0,5 17RU49 17 30 13 0,5 6,55 20 20 37 17 12 0,5 22 22 39 17 12 0,5 25 42 17 25 RU 49 0,5 13,7 28 28 45 17 0,5 15,6 30 47 30 17 0,5 15,6 22 32 RU 49 32 52 20 I 35 35 55 20 I 24,5 40 22 40 62 1 31 45 RU 49 45 68 22 I 34,5 72 50 50 22 38 I 55 55 80 25 1,5 47,5 60 RU 49 60 85 25 52 1,5 65 65 90 25 56 1,5 70 70 100 30 78 1,5 105 75 RU 49 75 30 85 1,5 80 80 110 30 85 1,5 85 85 120 35 2 108 90 125 35 9ORU49 2 116 95 95 130 35 2 116 Nizovi RJ 23 i RT 23 imaju iste dimenzije i nosivosti po tablici RU23. 584 ~ --

ii -

DlIOredni valjkasti leiaji Oznaka Niz RA 49 100RA 49 105 110 120 RA 49 130 140 150 RA 49 160 170 180 RA 49 lOO 200 220 RA 49 240 260 280 RA 49 300 320 Niz RD 30X. 30RD30K 35 40 45 RD 30K 50 55 6ORD30K 65 70 75RD30K 80 85 9ORD30K 95 lOO 1I0RD30K 120 130 14ORD30K 150 160 proer d lOO 105 110 120 130 140 150 160 170 180 lOO 200 220 240 260 280 300 320 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 lOO 110 120 130 140 150 160 Dimenzije (mm) D b 140 145 150 165 180 190 210 220 230 250 260 280 300 320 360 380 420 440 55 62 68 75 80 90 95 lOO 110 115 125 130 140 145 150 170 180 200 210 225 240 40 40 40 45 50 50 60 60 60 69 69 80 80 80 lOO lOO 118 118 19 20 21 23 23 26 26 26 30 30 34 34 37 37 37 45 46 52 53 56 60 r 2 2 2 2 2,5 2,5 3 3 3 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 2 2 2 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3 3,5 3,5
Nosivost (kN) Co C

104 108 110 137 166 176 224 236 245 305 325 390 415 455 640 680 900 915 21,2 26,5 34,5 42,5 46,5 57 63 67 83 86,5 102 110 129 134 140 200 216 275 285 335 375

98 lOO 102 125 153 160 208 216 220 285 290 365 380 400 600 620 830 850 25 31 39 46,5 49 62 65,5 67 85 88 106 110 132 134 137 208 216 275 285 325 365

.

Niz RD 30 K ima konil!nu rupu s konusom I: 12. Vrijednosli za nutamji d odnose se na uZu stranu rope. 585

Baevasti

leiaji

Nizovi SR, SE in SD (JUS M.C3.651f655f657 - 1966)

Q

"to

Niz SR: jednoredni samopodesivi lefaji s radijalnim dodirom i vodeCim nutamjim prstenom (a = 0, vidi str. 597) Niz SE: dvoredni samopodesivi lefaji s kosim dodirom i prstenastim uloskom Niz SD: dvoredni samopodesivi lezaji s radijalnim dodirom i vodecim nutarnjim prstenom

Jednoredni bacvasli /eiaji Oznaka Niz SR 02 25 SR 02 30 35 40 SR 02 45 50 55 SR 02 60 65 70 SR 02 75 80 85 SR 02 90 95 100 SR 02 110 120 130 SR 02 140 150 d 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120 130 140 150 Dimenzije (mm) D b 52 62 72 80 85 90 100 110 120 125 130 140 150 160 170 180 200 215 230 250 270 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 28 30 32 34 38 40 40 42 45 r 1,5 1,5 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 Nosivost (kN) C Co 14.3 16,3 24,5 30 32 38 48 56 64 73,5 78 90 112 122 146 160 208 228 245 290 335 15 17,3 25 .30 32 37.5 47,5 55 62 71 75 85 100 120 140 156 196 216 232 275 310

I
l

586

lednoredni Oznaka Niz SR 03 20 SR 03 2S 30 35 SR 03 40 45 50 SR 03 55 60 65 SR 03 70 75 80 SR 03 85 90 95 SR 03 100 110 120SR03 130 140 150 Niz SR 04 2S SR 04 30 35 40 SR 04 45 50 55 SR 04 60 65 70 SR 04 75 80 85 SR 04 90 95 l00SR 04 110

bacvasti lefaji (nastavak) d 20 2S 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120 130 140 150 2S 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 Dimenzije (mm) D b 52 62 72 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 215 240 260 280 300 320 80 90 100 110 120 130 140 150 160 180 190 200 210 230 240 250 280 15 17 19 21 23 25 27 29 31 33 35 37 39 41 43 45 47 50 55 58 62 65 21 23 25 27 29 31 33 35 37 42 45 48 52 54 55 58 65 r 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 4 5 5 5 2,5 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 5 5 5 5 5
Nosivost (kN) Co C

14,6 20 28 34,5 46,5 53 68 78 96,5 112 122 146 163 183 204 224 245 290 345 400 475 530 34,5 46,5 53 68 78 96,5 112 122 146 183 204 224 255 270 . 290 340 380

16 21,6 30 36,5 50 56 71 81,5 100 116 129 146 166 186 .212 232 250 300 355 400 475 540 36,5 48 58,5 73,5 85 106 120 129 150 190 212 250 280 310 335 375 430 587

Dvoredni bacvasti /eiaji Oznaka Niz SE 13 20 SE 13 25 30 35 SE 13 40 45 50 SE 13 55 60 65 SE 13 70 75 80 SE 13 85 90 95 SE 13 100 105 110 . d 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 105 110 Dimenzije (mm) D b 52 62 72 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 215 225 240 15 17 19 21 23 2S 27 29. 31 33 35 37 39 41 43 45 47 49 50 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 4
Nosivost (kN) Co C

19 27 38 45 60 78 83 98 114 137 156 176 196 220 245 265 310 340 375

28,4 30,5 43 49 63 76,5 88 104 118 140 160 180 196 220 240 260 300 325 360

Prema JUS M.C3.655-1966 standardizirani sujo~ i dvoredni baevasti lefaji (samopodesivi) : niz SO 22: d = 25 ...200mm niz SO 23: niz SD 30: niz SD31: niz SD 32: niz SO 40: niz S041:

D= b = d = D= b = d = D= b = d = D= b = d = D= b = d = D= b = d = D= b =

52 .. .360mm 18 ... 98mm 40 ...200mm 90 .. .420mm 33 ... 138mm 110 .. .400m11l 170 .. .600 mm 45 .. .-148 mm 110 ...360mm 180 ...600mm 56 ...192mm 90 ...500mm 160 .. .920 mm 52,4.. .336mm 120 .. .36Omm 180 ...54Omm 60 ...180mm 110 . ..300 mm 180 .. .500 mm 69 .. .200 mm

Standardi JUS za te lefaje ne propisuju nosivost Co.i C.
588

Stofasti leiaji Niz KB (JUS M.C3.735 - 1966)

Niz KB:
Stoiasti le!aji podnose velika sastavlje- lradijalna i aksijalna) optereeenja. VanjL i nutarnji prsten mogu se montirati ;lllJl5Cbice.

Omaka Niz K.B02 20 KB 02 25 30 35 KB 02 40 45 50 KB 02 55 60 65 KB 02 70 75 80 KB 02 85 90 95 KB 02 lOO 105 110KB02 120 130 140 KB 02 150

I

d 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 lOO 105 110 120 130 140 150

Dimenzije

D 47 52 62 72 80 85 90 lOO 110 120 125 130 140 150 160 170 180 190 200 215 230 250 270

b

(mm)

bl 12 13 14 15 16 16 17 18 19 20 21 22 22 24 26 27 29 30 32 34 34 36 38

,
1,5 1,5 1,5 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4

'I 0,5 0,5 0,5 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 I I 1 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,5 1,5 1,5

I

Nosivost (kN) C C. 12,9 15,6 20,8 26,5 31 36 40,5 52 56 65,5 71 81,5 88 106 120 132 156 170 196 216 232 280 325 18,3 19 26 32,5 38 42,5 46,5 56 62 73,5 78 85 96,5 114 127 137 lOO 176 196 220 240 280 310 589

14 15 16 ,17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 28 30 32 34 36 38 40 40 42 45

I

Stolasti Oznaka

lelaji

(naslavak.)

I

d 20 2S 30 3S 40 4S SO SS 60 6S 70 7S 80 8S 90 9S 100 !OS
Sirina

Dimenzije

D S2 62 72 80 90 100 110 120 130 140 ISO 160 170 180 190 200 21S 22S

b

(mm)

bl 13 IS 16 18 20 22 23 2S 26 28 30 31 33 34 36 38 39 41

T

TI

I

Nosivosl (kN) C CO 16 21,6 28,S 37,S 4S S7 67 78 91,S 108 122 137
'

Niz KB 03 20 J(B 03 2S 30 3S KB 03 40 4S SOKB 03 SS 60 6S KB 03 70 7S 80 KB 03 8S 90 9S KB 03 100 10S Oznaka
I

IS 17 19 21 23 2S 27 29 31 33 3S 37 39 41 43 4S 47 49

2 2 2 2,S 2,S 2,S 3 3 3,S 3,S 3,S 3,S 3,S 4 4 4 4 4 Oznaka

0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 1 1 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1',S I,S I,S I,S I,S

IS3
170 190 228 2SS 270

22,4 30 37,S 48 S6 68 78 90 108 12S 140 IS6 173 193 212 250 27S 290 NosivoSI (kN) Co C

NosivoSI
I

Sirina
I

(mm) b b, 20 23 23 23 23 2S 28 31 31 31 33 36 40 43 46 SO S3 S8 17 19 19 19 19 21 24 27 27 27 28 30 34 37 39 43 46 SO
le

(kN) Co C 27,S 36,S 40,S 46,S 48 63 76,S 93 93 102 116 137 166 186 212 24S 27S 340 32 43 47,S S2 S3 67 80 98 98 104 120 137 163 186 208 240 260 30S
T

(mm) b b, 21 24 27 31 33 36 40 43 46 48 SI SS S8 60 64 67 73 77
diD

I

Niz KB 22. 30 KB 22 3S 40 4S KB 22 SO SS 60 KB 22 6S 70 7S KB 22 80 8S 90 KB 22 9S 100 10S KB 22 110 120

iT, isli su kao kod odgovarajucih veli/!ina niza KB 02. 590

.

Niz KB 23" 20 KB 23 2S 30 3S KB23 40 4S . SOKB 23 SS 60 6S KB 23 70 7S 80 KB 23 8S 90 9S KB 23 100 10S

18 20 23 23 27 30 33 3S 37 39 42 4S 48 49 S3 SS 60 63

22,8 32 43 S4 67 81,S 102 120 140 160 183 212 236 27S 31S 34S 40S 4S0

29 40 S2 64 7S 90 110 127 146 170 190 216 240 27S 31S 34S 390 430
T i

Promjeri

diD

polumjeri

..

Promjeri

le polumjeri

TI isti su kao kod odgovarajucih veli/!ina niza KB 03.

Aksijalni kugliCni lefaji Nizovi TA i me (JUS M.C3.701/705 -1966)

I

o

TA
Niz TA: jednoredni aksijalni kuglifui lefaji (podnose aksijalna optereeenja u jednom smjeru). Jednoredni aksija/ni kugiicn; /eiaji Oznaka
I

me
Niz TDC: dvoredni aksijalni kuglifui lefaji (podnose aksijalna optereeenja U oba smjera).

d 10 12 15 17 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 100 110

Dimenzije

(mm)

D 24 26 28 30 35 42 47 52 60 . 65 70 78 85 90 95 100 105 110 120 135 145

h 9 9 9 9 10 11 11 12 13 14 14 16 17 18 18 19 19 19 22 25 25

r 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 I I I I I I I 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5

I

Nosivost (kN) C Co 11,4 12,5 13,7 16 22 29 32,5 39 52 57 62 76,5 93 96,S 104 112 116 125 156 220 236 5,7 6,1 6,5 7,2 9,65 12,2 13,2 14,6 19,6 20,8 22,4 27 32 33,S 34,5 36,S 37,5 39 50 69,S 73,S 591

Niz TA 11 IOTA 11 12 15 17 TA 11 20 25 30 TA 11 35 40 45 TA 11 50 55 60 TA 11 65 70 . 75 TA 11 80 85 90 TA 11 100 110

Jednoredni aksijalni kug/icni /eiaji (nastavak)

Oznaka
Niz TA 12 IOTA 12 12 15 17TA 12 20 2S 30 TA 12 35 40 45 TA 12 50 55 60 TA 12 65 70 75 TA 12 80 85 90 TA 12 100 110 Niz TA 13 25 TA 13 30 35 40TA 13 45 50 55 TA 13 60 65 70 TA 13 75 80 85 TA 13 90 100 110 TA 13 120 130 140TA 13 150 160 592

d
10 12 15 17 20 2S 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 100 110 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 100 110 120 130 140 150 160

Dimenzije (mm) D h 26 28 32 35 40 47 52 62 68 73 78 90 95 100 105 110 115 125 135 150 160 52 60 68 78 85 95 105 110 115 125 135 140 150 155 170 190 210 225 240 250 270 11 11 12 12 14 15 16 18 19 20 22 25 26 27 27 27 28 31 35 38 38 18 21 24 26 28 31 35 35 36 40 44 44 49 50 55 63 70 75 80 80 87

r 1 I 1 1 1 1 I 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1;5 1,5 1,5 1,5 1,5 2' 2 2 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 2 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3,5 3,5 3,5 3,5 4

Nosivost (kN) Co C

14 15,6 20,4 22 31 41,5 48 64 76,5 86,5 91,5 132 146 156 163 173 180 220 270 340 375 51 65,5 86,5 112 134 166 204 220 236 280 325 355 405 405 490 585 720 780 930 1000 1200

7,2 7,8 9,5 10 14 18 19,6 26,5 30,5 32,5 34,5 49 53 55 57 58,5 61 72 86;5 108 114 22,8 28 36 45 53 63 76,5 81,5 85 98 112 116 132 132 156 180 216 232 260 270 320

--

-

=

lednoredni Oznaka Niz TA 14 2STA 14 30 35 40TA 14 45 50 55 TA 14 60 65 70 TA 14 75 80 85 TA 14 90 100 110 TA 14 120 130 140 TA 14 150 160 lednoredni Oznaka

aksijalni kuglicni leiaji (nastavak) d 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 100 110 120 130 140 150 160 Dimenzije (mm) D h 60 70 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 210 230 250 270 280 300 320 24 28 32 36 39 43 48 51 56 60 65 68 72 77 85 95 102 110 112 120 130 r 1,5 1,5 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 4 4 5 5 5 5 6 Nosivost (kN) C C. 73,5 104 127 170 200 250 300 360 405 455 510 560 620 680 880 1020 1100 1460 1460 1630 2000 33,5 44 53 68 78 95 108 127 140 153 170 183 196 212 260 290 310 380 380 415 480

aksijalni kuglicni lezaji (nastavak) d 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85
prirutnik

I

Dimenzije (mm) h D 10 32 15 40 20 47 25 52 30 62 30 66 35 73 40 78 45 90 50 95 55 100 55 105 60 110 65 115 70 125 22 26 28 29 34 36 37 39 45 46 47 47 47 48 55 5 6 7 7 8 9 9 9 10 10 10 10 10 10 12 1 1 1 1 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5

r 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 1 1 1 1 1 1 1,5 1,5 1.5 1,5

Nosivost (kN) C C. 20,4 31 41,5 48 64 76,5 86,5 91,5 132 146 156 163 173 180 220 9,5 14 18 19,6 26,5 30,5 32,5 34,5 49 53 55 57 58,5 61 72 593

Niz TDC 22 15TDC22 20 25 30 TOC 22 35 40 45 TDC 22 50 55 60 TDC 22 65 70 75 TDC 22 80 85
39

- Strojarski

--

.
Dvoredni aksijalni kuglicni leiaji (o3Stavak) Dimenzije (mm) Oznaka d D h a , d,
Niz TDC 22 90 TDC 22 100 110 120TDC22 130 140 Niz TDC 23 2STDC 23 30 35 40 TDC 23 45 50 55 TDC 23 60 65 70TDC23 75 80 85 TDC 23 90 lOO 110TDC23 120 130 140TDC 23 150 160 iz TDC 24 25TDC 24 30 35 4OTDC24 45 50 5STDC 24 60 65 70TDC 24 75 80 85 TDC 24 90 100 5 90 75 135 100 85 150 110 95 160 120 100 170 130 110 190 140 120 200 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 100 110 120 130 140 150 160 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 lOO 20 25 30 30 35 40 45 50 55 55 60 65 70 75 85 95 100 110 120 130 140 15 20 25 30 35 40 45 50 50 55 60 65 65 70 80 52 60 68 78 85 95 105 110 115 125 135 140 150 155 170 190 210 225 240 250 270 60 70 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 210 62 67 67 68 80 81 34 38 44 49 52 58 64 64 65 72 79 79 87 88 97 110 123 130 140 140 153 45 52 59 65 72 78 87 93 101 107 115 120 128 135 150 14 15 15 15 18 18 8 9 10 12 12 14 15 15 15 16 18 18 19 19 21 24 27 30 31 31 33 11 12 14 15 17 18 20 21 23 24 26 27 29 30 33 2 2 2 2 2,5 2,5

"
1,5 1,5 1,5 2 2 2

Nosivost (kN) C Co 270 340 375 390 510 540 51 65,5 86,5 112 134 166 204 220 236 280 325 355 405 405 490 585 720 780 930 1000 I 1200 73,5 104 127 170 200 255 300 360 405 455 510 560 620 680 880 86,5 108 114 118 150 156 22,8 28 36 45 53 63 76,5 81,5 85 98 112 116 132 132 156 180 216 232 260 275 320 33,5 44 53 68 78 95 108 127 140 153 170 183 196 212 260

1,5 0,5 1,5 . 0,5 1,5 0,5 1,5 I 1,5 I 2 I 2 I 2 I I 2 2 1,5 2,5 1,5 2,5 1,5 2,5 1,5 2,5 1,5 2,5 1,5 3 1,5 3,5 2 3,5 2 3,5 2 3,5 2 4 2 1,5 1,5 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 4 1 1 1 1 1 1 1 1 1,5 1,5 1,5 1,5 2 2 2

I

.8 23 26 28 29 29 32 32 35 38 41 41 41 45 rJ 3 3 3.5 3.5 3.Aksijalnj baCvasti.C3.5 4 4 4 5 5 5 5 6 Nosivost (kN) Co C 1140 1250 1800 1860 2000 2450 2600 2700 3250 3800 4050 4900 5000 5200 5700 6000 585 750 950 1080 1250 1290 1500 1560 1860 2160 2550 2650 2800 3600 425 430 630 640 680 850 880 915 1160 1270 1320 1600 1660 1660 1900 1930 280 345 430 490 550 570 655 670 800 930 1060 1080 1120 1460 t. hk 48 48 60 60 60 73 73 73 85 85 85 95 95 95 103 103 42 48 54 5S. Niz TSA: samopodesivi aksijalni leiaji sa simetriCnim baevastim valjcicima.? 3. D a 108 117 130 139 150 162 172 183 194 202 212 225 235 245 259 268 58 64 70 76 82 87 92 96 103 110 116 125 135 148 Oznaka Niz TS 92 200 1'8 92 220 240 2601'892 280 300 320 1'8 92 340 360 3801'892 400 420 440TS 92 460 480 500 Niz TS93 1001'893 110 120 1301'893 140 150 1601'893 170 180 190 2001'893 220 240 260 d 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 220 240 260 D 280 300 340 360 380 420 440 460 SOO 520 540 580 600 620 650 670 170 190 210 225 240 250 270 280 300 320 340 360 380 420 Dimenzije (mm) h h. .5 3.5 3.1 I 595 .aji Nizovi 1'8 i 1'8A (JUS M.5 4 4 4 5 5 5 6 6 6 6 6 2.5 3 3. 60 60 67 67 73 78 85 85 85 95 15 15 19 19 19 21 21 21 25 27 27 30 30 30 33 33 14 16 18 19 20 20 23 23 25 27 29 29 29 32 24 24 30 30 30 38 38 38 38 42 42 46 46 46 55 55 20. f I f ! 1I .71l/7I5 1966) Niz TS: samopodesivi aksijalni leiaji s nesimetrienim baevastim valjcicima.lef.

300 mm. 490 585 680 780 915 950 1080 1220 1370 1530 1660 1860 1900 1960 2360 2800 2800 Standardizirani su (JUS M. ..540 mm. 596 . D = 130. .Aksijalni batvasti leiaji (nastavak) Oznaka Niz TS93 280 TS 93 300 320 34OTS93 360 380 4OOTS93 420 440 460TS93 480 500 Niz Th'94 60TS 94 65 70 75TS94 80 85 90 TS 94 100 110 120TS 94 130 140 150TS94 160 170 180TS94 190 200 220 240TS 94 260 280 300 d 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 60 65 70 75 80 85 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 220 240 260 280 300 D 440 480 500 540 560 600 620 650 680 710 730 750 130 140 150 160 170 180 190 210 230 250 270 280 300 320 340 360 380 400 420 440 480 520 540 Dimenzije (mm) h hr hk 95 109 109 122 122 132 132 140 145 150 150 150 42 45 48 51 54 58 60 67 13 78 85 85 90 95 103 109 115 122 122 122 132 145 145 32 37 37 41 41 44 44 48 49 51 51 51 15 16 17 18 19 21 22 24 26 29 31 31 32 34 37 39 41 43 43 43 48 52 52 46 50 53 59 59 63 64 68 70 72 72 74 20 21 23 24 26 28 29 32 35 37 41 41 44 45 50 52 55 59 59 59 64 68 10 a 158 168 180 192 202 216 225 235 245 257 270 280 38 42 44 47 50 54 56 62 69 74 81 86 92 99 104 110 117 122 132 142 154 166 175 r 6 6 6 6 6 8 8 8 8 8 8 8 2.C3. niz Th'A 93: d = 120. niz TSA 94: d = 60... .5 4 4 5 5 5 5 6 6 6 6 6 8 8 8 8 8 Nosivost (kN) C Co 3750 4500 4750 5600 5850 7100 7350 7650 8500 9500 9650 10 200 404 520 570 670 720 830 965 1160 1370 1600 1860 2000 2280 2600 2900 3250 3600 4050 4250 4500 5500 6400 6400 1500 1800 1830 2200 2240 2700 2800 2900 3250 3550 3600 3650 232 275 300 345 375 425.500 mm.670 mm.500 mm.715 nih baCvastih lefaja: 1966) jo§ i slijedeei nizovi aksijal- niz TSA 92: d = 240. 750 mm... Standardi JUS za te nizove lefaja ne propisuju nosivosti Co i C.5 3.. D = 210.5 3. D = 340.5 3 3 3 3. ...

Staticka nosivost Co za pojedine vrste leiaja danaje u tablicama (s(r. tj.3 Frtancx (Za jednaredne aksijaIne leZaje ta jednadzba viSe ne vrijedi toeoo ako je Fr > 0.6 J J J J J J J O. a = 2S.S O.44 F.. (1.S O.S 0.S O. - a) Ekvivalentno staticko opterecenje za radijalne leiaje pri Cistom radijalnom opteteCenju (Fa = 0) Fo=Fr uz istodobno radijaIno i aksijalno optereeenje - uzimamo veeu od slijedeeih dviju vrijednosti Fo Vrsta radijalnog Kugliati Jdaji lemja = XoFr + YoFa lednoredni I Fo=Fr leZaji Vrijednosti za Xo i Yo imose: Xo Yo I Dvoredni Xo ldaji Yo s radijaloimdodirom I 0.22cota 0. cot a.S O.44 cot a 0.=400 Samopodesivi kugliati ldaji Valjkasti Jdaji 0. 577 do 596) Ekvivalentno staticko optereeenje Fo ovisno je 0 radijalnom optereeenju Fr i aksijalnom optereeenju Fa.1965). aksijalno (centricno) opterecenje radijalnih odnosno aksijalnih lezaja pri kojem nastaje ukupna plasticna deformacija od 10-4 promjera valjnog tijela. - Fo = F.S O.S 0.76 0. a je kut dodira (kut izmcdu dodime osi i okomicena os lefajnog provrta).29 0. + 2. Staticka nosivost je nosivost u mirovanju.851-1963).33 0.) * StatiCkanosivost Co ne smije biti manja od ekvivalentnog statickog opteteCenja Fo Co ~ Fo .22 cot a I b) Ekvivalentno staticko optereeenje zd aksijalne leiaje istodobno aksijalno i radijalno optereeenje.6 O.C3.853.. ono radijalno odn.44 cot a Kugliati lemji s kosim dodirom a ="20.S2 0.S O.Nosivost valjnih leiaja (prema ISO) Staticka nosivost lefaja (JUS M.42 0. Proracun staticke nosivosti (JUS M. a = 30.84 0.C3.26 I 0. a = 3S.66 O.S8 O. 597 .S O. 856 .38 0.

31 1.Dinamicka nosivost lezaja (JUS M.084 0.45 1.17 0.00 0.. e I Co 0. aksijalnog lefaja je cisto radijalno odn.2 1.22 0.11 0.- .30 0.55 1.34 0.04 1.99 1.56 -..2 1 1 1.42 0.XFr + YF..00 X Y I Fa/VFr> e X Y 2.C3.56 1 0 0. pri eemu faktor V iznosi: Vrsta radijalnog lefaja I Unutarnji prslen se okreee I miruje kuglieni lefaji samopodesivi .852 - 1%3) Trajnost valjnog lefaja odredena je brojem okretaja (iIi satima rada uz konstantnu brzinu vrtnje) pri kojem se pojavljuju prvi znakovi umora materijala. Proracun dinamicke nosivosti (JUS M.2 lefaji Vrijednosti X i Y za radijalne kugliene lefaje s radijalnim dodirom F -2 e I Dvoredni F.. Nazivno trajanje skupine jednakih lefaja je onaj broj okretaja (iIi sati rada uz konstantnu brzinu vrtnje) ~to ga dostigne iIi prema~i 90% lefaja jz te skupine prije pojave prvih znakova umora materijala.04 1.028 0.jednoredni s radijalnim dodirom.71 1.15 1. Dinamicka nosivost radijalnog odn. 577 do 596).857/858/859/8fIJ 1964).31 1. a) Ekvivalentno dinamii!ko opterecenje F pri radijalnom opterecenju Fr i aksijalnom opterecenju Fa .za aksijalne letaje F= V. rastavljivi valjkasti lefaji Jednoredni lefaji F.014 0./VFr> e I - s radijalnim dodirom s kosim dodirom 1.45 1.30 1.C3. I:>inamicka nosivost C za pojedine vrste lefaja dana je u tablicama (str.19 0.44 0.99 1. aksijalno konstantno optereeenje kojim mozemo opteretiti skupinu jednakih lefaja s nazivnim trajanjem od 1()6 okretaja.26 0.28 0.056 0./VFr:.55 1.38 0.56 598 X Y 2.71 1.30 1.28 0.15 1.42 0.

2 {Y = 2.45 0.:.78 2.57 1.57 0.17 0.66 1.24 1.63 1.70 0.39 2.17 0.30 0'231 o 34 .14 Za e.09 0.26 1.26 0.93 1.37 0.58 .14 1. 599 .029 0.38 0.52 2.76 1.38 0.46 1.17 1. 0.01 1.50 0.47 1.44 0.65 1.74 3.57 0.00 1.93 5° 0.00 0.56 0.38 1.64 1.79 1.18 2.5 I X = 0.55 1.11 2.23 1.95 1.41 1.75 1.68 0.23 2.10 1.16 1.32 0.12 0. Xi Y vrijednosti su iste kao kod kuglicnih letaja s radijalnim dodirom (str.12 1.058 1.06 2.057 0.67 0.29 0.47 0.00 0.78 2.52 0.66 0.00 1.07 0.35 1.36 0'291 0.54 0.29 0. 0.78 0.086 0.12 1.087 0.13 1.50 Vrijednosti X i Y za radijalne kuglicne leZajes kosim dodirom et I .30 0.54 0.12 1.66 0.056 Jednoredni leZaji Dvoredni Fa/VF.78 2.36 2..56 0.27 1.Za rastavljive jednoredne vrijedi radijalne kuglicne leZaje s radijalnim dodirom Fa/VFr > 0.' e leZaji e I I Fa/VFr>e X Y X Y 2.014 0.63 0.029 0.19 1.58 1.014 0.47 0.63 3.39 1.43 0.87 1.17 0. 598) I 1.82 1.63 1.49 0.71 1.41 1.29 2.26 1.11 0.55 0.44 1.63 2. i- broj rcdova kuglica u jcdnom leZaju.28 0.63 0.028 0.98 1.52 0.55 ISo 0.50 0.42 1.60 0.34 1.Fa.88 1.40 0. 0.00 1.11 0.57 1.39 0.80 0.36 0.015 0.57 I I 100 0.63 1.46 1. 1Co 0.75 2.92 0.28 2.46 0.41 0.40 0.085 0.87 1.34 1.40 2.42 0.21 "2.40 1.40 0.56 0.02 1.44 0.72 1J1' 25° 300 35° 400 - I I I .07 I Fa/VFr> e X Y 3.87 Ot7\.43 0.18 1.23 1.00 1.43 0.69 1.78 0.

5 tan« I Za «=9QO: F.17 4. 1.25 I 2.66 0..=O.40 0.5 tan« X Y F..89 11'18 11..67 cot« Za «=0: F...65 cot « Samopodesivi valjkasti lefaji jednoredni dvoredni - o 0.65 0.67 0.66 tan « I 1 I 1 1.5tan« 0.> e 1.52 0./V F.66 0'591 1. >e X Y Jednosmj.4 0. i aksijalnom opterecenju F.92 0.5tan« X Y - dvoredni 0. za aksijalne letaje F=XF.4 cot« 0.92 1.54 a.90 3. X= 1 b) Ekvivalentna dinamicka aplerecenje F pri radijalnom opterecenju F. Y=1 * Trajnost lezaja L ovisi 0 dinamickoj reeenju F te iznosi nosivosti C i ekvivalentnom (106 okretaja) opte- pri Cemu je eksponent m: za kuglimelefaje m = 3 za valjkaste lefaje m = 10/3 600 .lefaji I Y X Fa/F.45 cot« 0. =0.4 cot« 0. « = 60" « = 75. + YFa Vrijednosti X i Y - Vrsta aksijalnog lefaja Kuglimi lefaji s kosim dodirom « = 45. > 1..e I X Y Fa/F.67 I tan« !1.Vrijednosti X i Y za samopodesive radijalne lefaje Vrsta radijalnog lefaja Samopodesivi kugliarl lefaji jednoredni FJV F..42 cot« 0.67 I 0.. Samopodesivi valjkasti lefaji Dvosmjemi lefaji e I I Fa/F.66 0.

kaplji~te. Sintetska ulja iz ugljenog katrana doseiu gustoeu llOO. poznat je.. sprije~vaju autooksidaciju. neutralizacijski broj i druga. Stoga se vrlo rijetko upotrebljavaju posve sama. od kojih je sastavljeno doti~no mineralno ulje. Pri izboru maziva za odredenu svrhu od1u~na su fizikalna i kemijska svojstva: 8OstoCa. te omogucuju detergentno djelovanje i mazanje pri visokom tlaku. Tzv. Zato je njihova mazivost osobito dobra. Mineralna ulja s dodacima {aditivima} imaju bolja svojstva od ~istih mineralnih. medutim. masti. sadrie vi~ vodika. pjenjenje i rdanje. * K v a lit e t m a z i v a i mazivost prosudujemo s obzirom na ovlaiivanje i prianjanje na kovinske pomine i otpornost prema starenju. repicino ulje) veoma su masna pa bolje maZu od mineralnih. Rafinati su skuplji. Dobivamo ih destilacijom iz sirovog zemnog ulja (nafte). Veeinu destilata treba jo~ i rafinirati. primjenjuju u suvremenoj Masti (za strojeve i vaIjne lefaje) su smjese sapuna i mineraInih ulja. . GustoCa pri 15 DC gotovo je za sva ulja manja od 1000 kg/m3.. Opeenito so 80stoCa i viskoznost tim manje ~to ugljikovodici. ZamaJcena (kompaundirana) ulja mj~vina su mineraInih i biljnih iIi zivotinjskih ulja.) sve vi~ tehnici zbog specijalnib svojstava. Uglavnom razlikujemo litijeve i natrijeve. Neka se sintetska ulja (silikoni i sI. Biljna i livotinjska ulja (ko~tano.MAZIVA S obzirom na i z v 0 r m a z i v a razlikujemo slijedeee vrste: Mineralna ulja se naj~~ upotrebljavaju kao maziva u tehnici. Dodaci sluze za pobolj~anje mazivosti i viskoznosti. koroziju. ricinusovo. cio niz posebnih masti izradenih npr. jer sprije~avaju nakupljanje taloga i izgorjelih ~estica u motoru. a ulja s asfaltnom osnovom jo!. KvaIitetna stabilna ulja na parafinskoj osnovi imaju gustocu oko 870 kg/m3. na osnovu aluminijeva iIi drugog sapuna. 601 . 1200 kg/m3. »detergenti-disperzanti« osobito su potrebni za motorna ulja. Natrijeve masti tvore S vodom emulziju pa izdrre vi~e temperature. kruti~te. aIi bde stare nego cista mineralna ulja. viskoznost. veeu gustoeu. aIi se pri upotrebi pretvaraju djelomice u smolu i razgraduju. no ujedno i trajniji te imaju dobru mazivost ako nisu previ~ rafinirani. naftna imaju ne~to veeu. plami~te.

Ako ulje nastavi dalje samo gorjeti. Zbog upotrebe ulja pri visim temperaturama i katalitickog djelovanja kovina u prisustvu kisika iz zraka. Neutralizacijski broj.. odlucub . detergentnost i dr. uz propisane uvjete. a osobito na motorima s nutamjim izgaranjem.. u 5 vrucim prostorijama) potrebno je ulje veCe 30 £0 50 60 70 "C 100 120 viskoznosti. dosegli smo goriite.lako ulje. a za promjenljive pogonske priDijagram o~isnosti viskoznosti v 0 like potrebno je ulje s blago polozenom kritemperaturi T vuljom viskoznosti. u uzorak masti utisne stoz. Tim ocjenjujemo upotrebljivost ulja pri niskim temperaturama.. 65.aja. Mjere za viskoznost (kinematicku) vidi str. Za veea optereeenja i pri 10 visim pogonskim temperaturama (npr. - . Ono veoma ovisi 0 tlaku. 1 ""'. koje je 30 do 40 stupnjeva vi~ od plamista. pa zato ono mora biti znatno vi~ od pogonske temperature lez. pa ulje »stari«... uvedena su i ispitivanja za specijalna rnaziva i neposredno na strojevima. u mineralnim se i zamaSCenim uljima stvaraju nakon dureg vremena slobodne organske kiseline. 602 o temperaturi te se s porastom temperatu50 re znatno smanjuje. Te osnovne upute treba a polutelko (srednje) ulje. oksidacijska stabilnost. Krutiite je temperatura pri kojoj ulje vi~ ne teee.. Te metode obicno nisu standardizirane. Penetracija je mjera za tvrdoeu masti (tj.. uskladiti s uvjetima koji.b 30 Za letaje s velikom brzinom vrtnje i malim optereeenjem potrebno je ulje ma20 15 nje viskoznosti.ac odredenih dimenzija. Ispituju se odnosno ocjenjuju slijedeea svojstva: sposobnost prianjanja i debljina sloja maziva na plohama.. dok je pri snirenom tIaku (npr. dubina do koje se. Neutralizacijski broj jest broj mg kalijeva hidroksida (KOH) kojije potreban da se neutraliziraju slobodne organske kiseline u I g ulja.. juo konacnom izboru najpravilnijegmaziva. Plamiste moramo uzeti u obzir samo ako su pogonske temperature blizu plamista.. pri poveeanom tlaku (npr. Viskoznost veoma ovisi I I * Buduci da laboratorijska ispitivanja spomenutih fizikalnih i kemijskih karakteristika nisu uvijek dovoljna za ocjenu radnih svojstava.~ 70 200 5 100 "'-. u vakuum-pumpama) znatno nife... u kompresorima) plamiste je znatno vi~. " '" a - Viskoznost je najvazniji podatak pri izboru ulja za odredenu svrhu. Kapljiite je temperatura na kojoj se pojavi prva kaplja tekuCe masti kad se ona zagrijava u odredenoj posudi. svi zajedno.. Mnoge se masti razgraduju vee mnogo prije nego su dosegle kapljiste. Plamiite je temperatura pri kojoj se uljne pare prvi put zapale kad im se priblizavamo s otvorenim plamenom.. .

osovinska i cirkulacijska ulja Vrsta Oznaka Viskoznost mm2/s Krutite O.C lako VL 20.1956) .destilat(JUS B. 85 I -15 I 130 Vretenskoulje..230 .za protocno mazanje pri 20. . 110 0 .60 55 .. ..H3.H3. vretenska. 60 -15 150 I te~ko OT 90..C lako OL 45.30 21.3000/301 .H3. 45 -15 130 te~ko VI' 60.C maks.C lako LD .za protocno mazanje Leiajno ulje . . 52 -5 150 polute~ko LD . . 110 0 160 Cirkulacijsko ulje (JUS B..C 80 -40 CP 2 1. 75 0 160 te~ko LD 100 80.C min. - I I lako te~ko Osovinsko ulje (JUS B. pri 50.. .45 40.3211323-1956) .1973) ..313. .Lezajna. 316 . Plamte .za optocno mazanje .6 super super lako 90 -30 3 CP 3 super lako 110 -20 7 CP 7 ekstra ekstra lako 140 9 -20 CP 9 ekstra lako 160 -16 14 CP 14 posebno lako 165 -15 20 CP 20 vrlo lako 170 -15 27 CP 27 lako -10 180 37 CP 37 srednje -10 200 50 CP 50 te~ko 200 -10 75 CP 75 vrlo te~ko 210 100 -5 CP 100 osobito te~ko 215 150 -5 CP 150 ekstra te~ko 220 -5 215 CP 215 ekstra ekstra te~ko 230 -5 300 CP 300 super te~ko 230 425 -5 CP 425 super super te~ko I I I 603 ..310/311.170 Vretensko ulje (JUS B.za osovine tracnickih vozila pri 50..1956) ..1956) pri 50.H~.H3.desti~at(JUS B. 38 -5 140 srednje LD ....

5 -20 170 MP490 16.31..8..5.H3..19.5.1973) ZU 40 40 -25 ZU 55 55 -20 ZU 80 80 -18 ZU 110 110 -15 ZU 150 150 -12 ZU 190 190 -12 ZU230 230 -10 ZU305 305 .3D2/303..1973) MP4-80 <23000 9.12 14.190 8.. ...90 < 76000 16.5 . 25. 272 OZ 5 33 OZ10 72 OZ 15 125 I I I 190 190 190 U/je za zatvorene zupcane prigone (JUS B..11.H3.9 42. 42..Ulje za visoki tlak.. 76 91...2...801) UVP. ..1 25.H3.5.31. zupcanike i zupeane prigone Oznaka' -17. .5 (.270.2 150 MP5-80<llOOO 9. "- za pufne pri..1962) Plamisle °C min.8 210 MP575 < 3300 >4.1 .5 (-25) 160 MP 5 .H3..9<J2) UVP-I4()2) UVP-25()3) 22.goe Krulisle Doe maks. " - za mjenja~ i diferencijale. .2 -15 190 MP 4-140 25. Ulje za visoki flak (JUS B.11.. 604 - za zupeane prigone.319 ..211. UVP751) 1 3268 1 UVP.. 29 53.2 (-18) 180 MP 5-140 25.19...7) 200 11 gone..8. .9 -20 -15 -12 -10 o 1955) 150 165 180 200 220 U/je za otvorene zupcanike (JUS B.5 ZU 455 455 5 I I - 180 190 200 210 220 230 235 240 240 U/je za mehanicke prigone motornih vozila (JUS B.. 215 .

17 -40 135 I lako KH-L 18....120..C 16. .72 -15 185 t~ko KU-T 75. CO2.341 za zasicenu paru za pregrijanu paru I 25. 50 -20 175 srednje ..8' . .8 1970)-za 190 210 I 220 250 .C ekstraekstralako HU-EEL 10.42 -15 210 I~ko HU-T 49.... pame i plinske turbine vrlo lako lako I .8 .. -25 .za vodne. .33 34..1962). 382 - .53 -10 220 vrlo t~ko HU-VT 61.H3.210 - 1976) .. .141 . . pri 50.105 -10 195 vrlo t~ko KU-VT 110. I I Plami~te .. ..C vrlolako KH-VL 10. 95 I -10 I 240 Kompresorsko u/je (JUS B.C min. . TU-VL TU-L pri 50.144 . \ 200 le~ko KH-T 36.5 230 ekstra t~ko KU-ET 220.26 -35 160 1 180 srednje KH-S 26.....140 .....75 -10 I 230 posebnote~ko HU-NT 80.H3. ! I CU 250 CU 300 I I pame cilindre I pri lOO. .. 14 -30 100 wlo lako HU-VL 17.. 270 .1962). freone i sI..42 44. 128-1963) za uljno-hidraulickenaprave pri 50... .. .151 .za kompresore za NH3.5 250 U/je za rashladnekompresore (JUS B..24 I I -10 I 180 srednje TU-S t~ko i TU-T Cilindarskou/je (JUS B... 52 ' + 5' 44.H3.21 -25 160 !ako HU-L 30.55 + 5 I I 310 605 .za stapne i rotacijske kompresore pri 50. ...C maks.52 1956.50 I -20 I I I .. Turbinsko u/je (JUS B.. . 156 ... S02... .H3... 34 -20 200 srednje HU-S 38...C: I 30.KU-S 52. 1 Hidraulitko u/je (JUS B.Hidrauli&o. 12. turbiosko i cilindarsko ulje Vrsta I ! Oznaka I V.5 215 posebno t~ko KU-NT 150..H3.12 -35 81 ekstra lako HU-EL. k t IS o~os mm /s Kruti~te .200 .36.C lako KU-L 35. kompresorsko.

3 7.6 9.8 -20 I 205 220 230 I -15 -10 I 16.8°C: 98.3.l29/139/149/169 - 1974) Razdioba mineralnih motornih u/ja po kvaliteti Klasifikaciju API su (1970/71) zajednil!ki izdali: API (American Petroleum Institute) i ASTM (American Society for Testing Materials) Klasifikacija Karakteristika I po JUS Kvalitet A B C API.9. detergentno ja!!e detergentno jako detergentno Upotreba I SB I I tezi moton laki } benzinsi SD CC CD I Klasifikacija API poznaje jos i kvalitete: SA.12.6. .3 .. ni ovisnost njegove viskoznosti 0 temperaturi). . D I I tezi motori laki } dizel- Razdioba po viskoznosti Po SAE (Society of Automotive Engineers) motoma su ulja podijeljena u gradacije po viskoznosti (pri !!emu nisu uzeti u obzir ni kvalitet ulja. (Ulje koje odgovara gradacijama SAE 10Z i SAE 30.22. 16.9°C Viskoznostmm2/s 2400 9600 : . I Krutiste °C maks.H3. Zfmska u/ja SAE 10 Z SAE 20 Z Ljetna ulja SAE 20 I I 5..4.. motore je ulje s dodacima. 9.30)... Motomo upotrebljava ulje za dvotaktne benzinske se pomijeSano s benzinom. 9.7 I -10 240 »Svesezonska ulja« obuhvacaju viskoznoscu viSe gradacija. ozna!!enoje sa SAE 10Z . SC i SE (od SA do SE s porastom dodatka) te CA i CB (od CA do CD za poveeani stupanj kompresije motora).8.. I 200 205 SAE30 SAE 40 SAE SO - I 7.. -25 -20 . Plamiste °C I min.Motomo uIje (JUS B. 606 J .6.9 12... I ulja inhibirano inhibirano. Gradacija po SAE I -17.. 7.. a ..

H3. .12 12 .S -10 12 .C 30 I 120 120 140 160 I I -15 -20 -15 I lzolacijsko u/je (JUS B. N5 pri 50.17 1970) pri 20. 37.5 -20 I aktivna ulja N~O NEP I NVEP A 10 A 25 { VA I 90 100 140 160 100 140 140 Emu Ig i r aj u eau Ij a isinteticnetekucine (JUSB.37.160... ..S -10 -10 12 . ..5 -10 I neakt ut Ivna!Ja ' .C 3. otopine u vodi u omjeru kotlcentrat/voda = 1 : 50.0 ..5 -20 6.42 12.. ..C 18...C I 800 pri 20. tehnilko (JUS B.C IIU-T I 1800 I --45 I 130 140 za sklopke IIU-p pri -15.C 40 I -30 I Dielektribla ~toCa ulje 30 kV.. .Vllt..H3.H3.5.536-1974)-za emulzije s vodom u omjeru uljeJvoda = 1 : 10.12 12 . 1 : 1000.1973) -20 6.25 26.H3. 163 iostrumcnte i lake radilia: vrlo lako lako srednje tdko IVZT-VLI VZT-S VZT-T I VZT-L 1958) - pri 20. za preradeno 6:stica s kovina izolacijskih ulja IU-T i IU-P iznosi: za nepreradeno ulje 50 kV. 1 : 40 (1 : 60). I PlamBte °C min. za precizne Vazelinsko u!je.5..eliDsko.C maks. . 37..C 20 ..561/562 za transformatoR pri -30.. 6...37... UUai tekueine za obradu - za hladenje i mazanje alata pri odvajanju Neemulgiraju~a ulja (JUS B. 37 I -25 pri 50..526... I2oladjsko alje i alje za obradu Vrsta Viskomost mm2/s Kruti~te . 607 .

Antikorozijsk....295 1 -15 -15 175 180 Sadrti: > 3 % Mo~....ranamast (JUS B.666 I MMo-l MMo-2 1 >40 >40 310.213/274 .205 briketna I 1 160 I MVT-B 1 - 1 < 80 - 180 Masti na osnovi Li-sopuna (JUS B.. min...340 - vrlo tdka 1 0Z-41 1 1 290..bdenovim disu/fidom MoS2 (JUS B.295.za vi~ namjena 175 vrlo meka VM-l -15 > 40 1 310.250 srednja Saddi: 2.1977) 200....H3. 250 I 175 180 185 ..325 AV-55 AV-65 I - AV-75 I - 90. 4 % grafita.340 meka VM-2 > 40 265. 250 -15 185 1 I I I 1 Mast. 340 265 .H3.H3. 8 % pepela.. I I I I -15 I 1976) " 95 I - Masti s mo/..H3.1974) .624 . 295 srednja MKL-3 > 35 220.645 .Masti za mazanje Vrsta Oznaka Viskoznost Krutgte Kapljite Penetracija mm2/s °C °C (po gnje50°C maks. vaze/. .80 I 55 65 75 608 j .za valjne lefaje MKL-2 -15 140 meka > 35 265~.1974) .250 -15 150 I 1 1 1 I Grafit......661 ...644/648 1965) tvrda MVT-4 175. 295 1 meka MVP 2 I srednja MVP-3 I 220..634 .za visoketemperature(JUS B...1970) LMG-3 > 37 200.H3. eenju) Masti za otvorene zupcanike (JUS B..1955) tdka °Z-20 310.H3.310 I Masti za visoki tlak i temperatuTu .340 1 265.. na osnovi Na-sapuna (JUS B.1974) vrlo meka MVP-l - 310.H3. . -15 180 srednja VM-3 > 40 I 220.150 1 30..n (JUS B. 2 % vode...H3..za klizne i valjne lefaje pri povi~enim temperaturama i tIakovima (JUS B.681 ..

200 n = 200 ... 3000 - podmazivanje n1dCu n > 3000 t = -20.... ..... 40°C t=O..-!'tereeenje 609 . 3000 n > 3000 t=60.. cirkulacijsko iIi prstenom t> - podmazivanje m~u t< t< t> n< 50 n=50. .Jmin) - Maziva po JUS I - Lehji Klimi letaji podmazivanje uljem.Izbor mazlva * Pogonski Mjesto i na<!in I uvjeti podmazivanja n - t temperatura eC) brzina vrtnje (okr.2oo n = 200..> 3000 O°C 60°C: mazalicama tIacno 60°C LD lOO LD60 LD45 CP-loo CP-75 CP-50 CP-37 CP-20 CP-7 KH-S LMG-3 MVP-2 MKL-3 KH-T CP-37 CP-20 CP-7 Valjni letaji podmazivanje uljem t = -25...90°C: n < 700°C n = 700 ... .15oo n= 1500..3000 n. . 3000 n > 3000 t> 90°C: n<7oo n CP-loo CP-37 CP.20 CP-3OO CP-215 CP-75 = 700 .700 O°C: n < 50 n = 50.60°C: n < 700 n = 700 ... . 700 n=700.. ru(!no ili mazalicama podmazivanje uljem.. 125°C: normalno optereeenje u_'''..

tzup<!anika(okr....... ../min) blZina vrtnje pogonskog Pogonski uvjeti Maziva po JUS ZU-80 ZU-40 ZU-55 ZU-80 ZU-I90 ZU-40 ZU-55 ZU-80 ZU-80 ZU-190 ZU-305 ZU-55 ZU-80 ZU-I90 ZU-40 ZU-55 ZU-80 CP-20 ZU-40 ZU-55 OZ15 - podmazivanje u uljnoj kupelji - podmazivanje cirkulacijsko ili u uljnoj kupelji = 2500.C) .C: veliko opterecenje manje opterecenje t = 0.C: n < 350: P< 18 P= 18.normalnei niske ..50 P>50 n = 1000....prenesenasnaga (kW) t=-20.lzbor mazi.1000: P< 11 P=11..niske t - normalne MP4-140 MP4-80 MP4-90 }(H-T OZ5 Lanci i uhd Gallovi lanci - normalne .tempcratura(..2500: P<7 P = 7 .1000: P< 11 P= 11....5000: Otvoreni zupcanici P<4 P=4.20. 70...65 P> 65 n = 350..1 P> 15 t < 60.niske CeliQ1a ud u 610 t ..50 P> 50 n < 350: P< 18 P= 18... Mjesto i na<!in podmazivanja Zupcani prijenosi Zatvoreni zupcanici podmazivanje cirkulacijsko n P ..65 P>65 n = 350.C t Puini prijenosi .. 37 P> 37 n .

T I TU-S Horizontalni potpomi i grebenasti lefaji Svomjaci statorskih lopatica.C I TU-S KU-T KU-S ' TU-S KH-L regulatore I 611 .. mala i srednja brzina t < 6O./min) snaga po cilindru (kW) - btzlna - Vodne turbine Potpomi Iclaji sa cvrstim potpomim prstenom s pomicnim segmentima I I I t < 50.w'.C tp < 260.normalne t .3000 I TU-VL TU-S I Stapn i parn i strojevi Cilindri I Temperatura pare: tp < 320.niske t> lOoC t < 10. (nastavak) Pogonski uvjcti Mjesto i nal!in podmazivanja I t P.C mala i srednja optereeenja servomotor servomotor U osovini u glavini I TU-S LMG-3 I CP-300 TU-S n> 3000 n = 1500. - n tem~tura (~C) vrtl\JC I Maziva po JUS (okr.normalne ..C srednja i velika optereeenja.C I CU-300 CU 250 D-SAE 30 D-SAE40 D-SAE 20Z D-SAE 30 - Dizel-motori (stabilni) Vertikalni motori cilindri i Iclaji I I I PI < 120kW PI> 120kW PI < 40 kW I Horizontalni motori cilindri i Iclaji Regulatori Protoeni regulatori PI > 40 kW I TlaCniregulatori Stapni kompresori za I t . vodivi podvodni Iclaji Glavine Kaplanovih turbina Par ne turbine LeZaji I I I mala optereeenja. velika brzina t < 15.5 N/mm2 I TU.C: optereeenje < 3.

zimi -Ijeti unutra p < 100bar: 1< 140°C 1< 160°C / < 190°C I> 190°C 140°C / > 140°C / < 140°C { . N2. CO. NH3. .< - - kompresori za vlabli zrak iIi plin rashladni kompresori 1< 135°C' { / > 135°C za NH) i CO2 za freon i CH3CI za S02 Lefaji i pogonski mehanizam .5 bar / < p> 2.cirkulacijsko podmazivanje - tIaeno podmazivanje Rotacijski kompresori Jednostepeni Dvostepeni Alatni Vodila 612 strojevi p < 2. butan - p < 6 bar: vani .5 bar: / < /> p < 8 bar /< p> 8 bar: / < /> malo optereeenje veliko optereeenje 140°C 180°C 180°C 140°C 180°C 180°C KU-S KU-VT KU-ET KU-S KU-VT KU-ET LD-30 LD-60 . .lzbor maziva (nas/avale) Pogonski uvjeti Mjesto i nafin podmazivanja . kompresori za koksni iIi rasvjetni plin kompresori za metan.Hidraulicki strojevi Stapne pumpe Rotacijske pumpe Stapni kompresori Cilindri i br/ve mali jednostepeni zraeni kompresor vikstepeni kompresor 1 - konafna temperatura kompresije (0C) tlak (bar) p - Maziva po JUS normalno optereeenje normalno optereeenje veliko optereeenje HU-VL HU-S HU-VT KU-L KU-S KU-S KU-S KU-T KU-NT KU-ET KU-S KU-T KU-T KU-S KU-VT KH-S KH-T KH-T CP-75 CP-50 - - za zrak. ~H2 i sI. propan.

treba na modelu dodati za obradu: Najveca dimenzija odljevka mm ...16 16.AI-Mglijev } - ..... 5 5.11 10.75 lijevana bronca lijevana AI bronca 2. ..... 14 12..3 2. 13 12. 0... 7 6...24 izradi kovina II 3.5 lijevani Mn celici bijela kovina Na plohama. 7 8..... Dodatak za obradu' u mm sivog lijeva 1 II 2....5 4...3 3....2 2. .5 1. mjed itd.... plasta. . ..3 2 .2 3.5 2.. 4 6....4 4. Pri dimenzioniranju modela valja uzeti u obzir kontrakciju lijeva pri skrucivanju i ohladivanju.. . 4 3. ... Stoga su dimenzije modela za nadmjeru povecane s obzirom na konstrukcijski nacrt..21 5400)..0 - .3 1..3800 3800).5 5..6 5... ... 8 4....pri masovnoj izradi odljevaka..10 10.050-1959) Nadm'era % veci manji Lijev odljevci odljevci 1... faren..5 1. 300 300).10 9..8 - za odljevke od celicnog lijeva 1 II 6.. 800 800). 3 3.TEHNOLOGUA Lijevanje Mod e I i po kojima se izraduju kalupi za lijevanje dijele se na: .5 0.... 9 8...3 0. 4 4.. 9 4... koje Cc biti obradene.0 0. 500 500).)800 1800)..5 1.0 1.crni.15 14...4 celicni lijev magnezijski lijev 2... 12 10.AI-Cu-Mg lijev 1.1 1..5 0..0 1...10 6...5 .....16 1 .. temperovani lijev netareni bijeli.lednokratno upotrebivi modeli izraduju se od voska (kojega po konacnoj izradi pjescanog kalupa istalimo zagrijavanjem) ili od plasta (UF Hi pjenastoga PS koji se dodirom s vrucom talinom ispare)...6 14. Osnova za izradu modela je konstrukcijski nacrt.11 7.2 1...7 6..16 nefeljeznih 1 2..129..5 1..6 2.. . II ...3 - netareni faren.. 6 3 .30 18. 5 4..7 7 .1 .200 200) .5 3..18 11. .18 - 24. 8 7... Jezgrenici su modeli za izradu pjescanih jezgara.4 5 ...2600 2600)....3 lijevana mjed cincani lijev aluminijski lijev N adm' era 0/0 veci manji odljevci odljevci 1.. 6 5..8 1. Nadmjere Lijev sivi lijev nodularni lijev lijevova (JUS K..0 1.9 9. aluminij.5400 - 2. - 3... drveta Hi sadre.3 2...pri pojedinacnoj 613 .8 1. Moraju biti dijeljivi i s kosim bocnim plohama da ih nakon kalupljenja mozemo izvuci iz pjescanog kalupa.. 5 7.ViSekratno upotrebive modele koje izradujemo od kovine (eelik. .7 1. tareni .. .H5.. 13 12.1215.. 9 9..)..1200 1200).0 0.2 1. sivi lijev..

Kremenova zma sama su sipka. Li 'ev teke tempe.. ima visoko tali~te (1720 0c) te postaje gnjecav tek povrh 1600 QC. zeleno 'rote ertctuto crvene crte. polumasni i masni pijesak.06. . koje izradujemo nabijanjem Ijevackog pijeska. Debljina zma krere se izmedu 0. .za su~ene kalupe. ne smiju s njom reagirati. Kalupi su pomocno sredstvo u kojima se uljevena kovinska talina hladenjem skrucuje u odljevak. ~krobna. centrifugalnom. Vezemo ih dodatkom veziva. Osim posebnih vrsta anorganskih veziva (gIine s odredenim mje~avinom AI203 i Si02 uz dodatke K. zajezgre (do 5% gline). Boje model a sivi crveno rote crte* modro nodularni IjubiCasto rote erte. kontinuiranom itd. 614 . modro Povriine modela i jezgrenika povriine na kojima ostaju odIjevci neobradeni povriine na kojima Ccse odIjevci obraditi mjesta za rashladne ploCei ulotene tmove sastavi dijeljenib modela jezgreni oslonci crveno crveno crveno crveno crni rub cmo .) upotrebljavamo i organska veziva (uljna. Ljevacki pijesak sastoji se pretezno od kremenih zmaca (Si02). modro rote crte..po Croningu). UF i sl. moraju biti i kod tih lemperatura dovoljno evrsti i porozni za odvodenje nastalih plinova. UpotrebIjavamo ga npr. kokilnom.Zbog vea: preglednosti pri izradi kalupa i upozorenje za koji je lijev predviden pojedini model (nadmjere!) oznaeuju se pojedine plohe na modelima posebnim bojama..). Polumasni pijesak upotrebljavamo za svjeze kalupe. Suhi pijesak ima najvecu propustivost za plinove.5 mm (u ovisnosti od tra!ene gIatkoce ploha odljevka i njegove velil!ine). Kalupljenje moze biti rucno (pri pojedinacnoj izradi odljevaka i pri velikim odlj~vcima) ili strojno (pri masovnoj izradi manjih odljevaka). narol!ito pri izradi jezgara i Ijevackih maski (za velike serije malih odljevaka . Najoubifajenije vezivo je gIina (2. Po kolicini gline u Ijevackom pijesku razlikujemo suhi.Kalupe za jednokratnu upotrebu. od plasta . ali manju cvrstocu.najvere evrstoee . 0. a masni .celicni lake rovani kovine kovine sivo rote erte.15%). Kalupi moraju izddati visoke temperature taline.PF.). Modeli nisu potrebni pri posebnom nal!inu lijevanja (tlaenom.30%) uz dodatak vlage (5. Razlikujemo: . Mg i sI.. Manje se plobe oboje tom bojom u cjelini.

kalup 56. Talina se u kokili skrucuje toliko. koja omogucuje izvlacenje odljevka. Pri dijeljenom okviru za kalup moramo gornji dio cvrsto spojiti s donjim dijelom. Zn.3.-.prikladno za izradulijevanih je kolutai cijevi. .Kalupi za vlSekratnu upotrebu izraduju se od kovina. . Kokile su kovinski kalupi (obieno od eelika iIi sivog lijeva) pomocu kojih je moguce izraditi vrlo tocne odljevke (s toler.Pjescani kalupi Dijeljeni kalup za model za visekratnu upotrebu: 1 . Postupak je prikladan za kontinuirano lijevanje punih iIi supljih profila (u duljinama koje ogranicava samo vanjski uredaj radnih prostorija). pri kojem se talina zbog rotacije kokile sabere uz . Mg.. Za odvod zraka valja namjestiti na najvisim mjestima modela odusnike. da nastane dovoljno cvrsta vanjska kora. U potpunim kokilama su i jezgre kovinske. kako bi pri ulijevanju nastalim plinovima olaksali izlaz. 2 .AI.ulijevak 4 .jezgra 3 . I I vanjskunjenustijenku. Pri kontinuiranom lijevanju se kovinska talina ulijeva u obostrano otvorenu kokilu (zatvorenu samo pri pocetku postupka). Pijesak u kalupu valja na mjestima probosti (zracnici). . . I I 615 . Zbog velikih temperaturnih opterecenja je njihova primjena ogranicena na I' I I mn 345 izradu odljevaka od slitina nizeg talista (Sn. Da uzgon u talini ne bi skrivio iIi srusio jezgre.05 mm). mjedi).. Talina se ulijeva u kokile otvorenim mlazom. Zbog vise cijene upotrebljavamo kokile pri masovnoj izradi odljevaka. . 71 2 6 1 2 6 54 8Kalup za model (od plasta) za jednokratnu upotrebu: 123456- El . grafita iIi keramike. u dijeljenim kokilama su jezgre od pijeska. Pb Centrifugalno lijevanje. da bi se sprecilo stvaranje lunkera u odljevku. koji mogu takoder preuzeti ulogu pojjla. da se ne bi dignuo zbog hidrostatskog uzgona.razvodnik privodnik odljevak pojilo jezgreni oslonac kalup ulijevak razvodnik privodnik odljevak pojilo (odusnik) U pojilu (koje mora biti dovoljno veliko pri punim. . debelim odljevcima) mora se talina odrtati tekucom (toplinskom izolacijom iIi dodatnim zagrijavanjem) sve do skrucenja odljevka. :to. ucvrscujemo ih osloncima i opteretimo utezima. :to. .

deblj.-2 +4 :t2 +3 :t4 -2 :t5 :t3 1250).1600 1600). 30 kalupe). odljevaka od sivog i lelilnog tolerancija lijeva i za 00- Preporueene smjernice (pri dimenzijama bez propisanih Ijevkeu pj~ne Nazivna mjera .5 :t2. 616 . deblj.5 :t2 +2 -1. 250 250)...2500 vel.-4 -2 +10 :t 15 +8 :t7 -5 ..5 -1. 6 6). 800 800).. .. . 630630). vel...5 -6 +9 -5 +12 -6 +5 -3 -+13 +11 --7 -6 +15 - - .. ..1250 - +3 -2 +4 -3 +6 -4 +7 -5 +10 -7 :t7 +4 +5 :t8 -2 -3 :t4 :t4. deblj.:t3 1- - 30). Sivilijev kaluprenje* meno strojno vel... 80 80).5 :tl :t2.. 120 120)..5 +2 :t3. stupanja pri debljini stijenki..5 Celieni lijev meno strojno vel... :tl :t 1. . 10 10).. vel.5 :t3.-4 :t6 +9 :t13 -4 +3 .:t 16 -4 :t8 +4. 180 180). - od- .. 315 315).5 +11 -2. . odstupanje -8 +16 -8 +18 -9 +20 -10 -7 - +14 pri velieini odljevka ~irina. duljina). +3 -2 - kaIupljenje* . 500 500).. . . 400 400). . . 18 18).5 +7 :t11 -3 :t5 -4 +8 :t12 . 50 SO).1000 1000)..Mjere u mm..5 -1. +7 .5 +6 :t9 -3 +5 +2... deblj.2000 +6 -4 +13 -9 +8 -5 (promjer. 2000)... deblj. . . .. .Dozvoljeno odstupanje pri dimenzijama neobrad.

.5 -1 +1.5 -3 :!:2 80). deblj.za kalupe s jezgrama. sast.5 -2.6 :tl. :!:1.5 :t2. :!:1 :!:1. u okretnim bubnjevima. 315 :t4 :t3.. 6 10 kaJupljenje fUmo stmjno vel. 180 180).pneumatski Hi mehaniekim bacaeima..2 315). Eventualne gre~ke odljevaka popravljaju se isjecanjem iIi zavarivanjem.5 +2 -1.400 Oznake za odstupanja: vel. pjeskaranjem kremenovim ili eelienim zrnjem . deblj.25 . 18 18).8 :!:2 10).6 sas!.8 :!:2.5 I-- +5 -4 :t3 :tl.8 :!:0.8 :!:3. :to. :!:0. 50).. plamenim iIi luenim rezanjem.2 :tl.6 :!:1.5 -2 +3 -2 :!:1. 250 250). .9 :t3. .120 120). . - 617 .8 I-:!:1. .2 :tt. .9 :tl.5 +4. 30)... .4 :tt .Dozvoljena odstupanja pri dimenzijama kovina za neobradene odljevke neieljeznih tolerancija i za Preporurene smjemice (pri dimenzijama bez propisanih odljevke u pjeRanim kalupima).1 :tI. CBcenje odljevaka Postupak egcenja odljevaka: istresanje pijeska obavlja se rueno iIi strojno (vibratorima). ..2 jez. :tl :!:1. 6).5 Odljevci lakih kovina kaJupljenje fUmo stmjno dij.3 :!:3 sast. .priljevci (ulijevci i pojila) odstranjuju se piljenjem..5 -1. .2 :t2.2 :tl..5 :!:1.za velianu odljevka. jedn.pri sastavljenim kalupima..2 jedn. .grubim Ciseenjem odstranjuje se say pijesak i to rueno ilili strojno (pneumatskim dlijetima..5 +3 -2 :!:1. dij.5 :t2 :!:2.pri jednodijelnim kaJupima. .Mjere u mm. vel. 150 bar).4 :tl.6 :tt.2 :!:1.6 :!:1. .6 dij. :tl.6 :!:2 jedn.5 f--:t2.. deblj.bru~enjem se poravnavaju neravnosti ploha po odstranjenju priljevaka i sI. . . 30 50 80 :t2 +3.. . :!:1. . :!:0.pri dijeljenom kalupu. . brusnom ploeom.2 :1:3. . Odljevci tekih kovina Nazivna mjera . vodenim mlazom ..4 :!:2.9 :t2. .6 jez. :tl :tl. jez.5 +2 +2.8 :t2.za debljinu stijenki..2 :!:1.5 :t2 +2.

nad temperaturom rekristalizacije. Na taj nacin moiemo postepenim preoblikovanjem i meduiarenjem postici vrlo velike deformacije materijala. pod temperaturom rekristalizacije. pri cem materijal ocvrsne (povecavaju se cvrstoca i tvrdoca uz smanjenje rastegljivosti). Znacajna je brzina deformacije. Pri malenoj. Kujemo obicno u toplom. a upotrebljava se pri pojedinacnoj izradi i pri velikim otkovcima. Pri prevelikoj deformaciji materijal se kida.h~ 2 R(l . pri cern materijal ne ocvrsne.. npr. traka) u otkovke.-t-. Slobodno kovanje (a) . . daje tocnije dimenzije otkovka.Plasticna obrada Plasticna obrada preoblikovanje . Naprezanja. koja nastaju zbog ocvrscivanja pri preoblikovanju u hladnom. Kovanje u kalupu (b) sastoji se iz manjeg broja udaraca. Najznacajniji su primjeri preoblikovanja: Kovanje Kvalitetne dijelove kompliciranih oblika i s velikim razlikama presjeka izradujemo najjednostavnije kovanjem valjanih profila (stapova.cos a) = 2 R(l . Stoga je velicina deformacije pri preoblikovanju ogranicena. tj. Porastom deformacije rastu i naprezanja u materijalu.rucno ili strojno . brzini deformacije materijal ce se prognjeciti do u dubinu presjeka. Pri valjanju lima ili profila medu dvama valjcima smanjujemo debljinu izratka za razliku I1. limu) plasticnom (trajnom) deformacijom promijenimo oblik.je radni postupak u kojem krutom kovinskom materijalu (sirovom odljevku ili vec prije preoblikovanom poluproizvodu. pri cem se ujedno promijeni i struktura materijala.samo male deformacije.h (= ho b Va/janje 618 ~ 'q'i<' - h) koja je ovisna od promjera valjaka 2 R i koeficijenta trenja /l "" . o "" .l/ViT+l) .sastoji se iz velikog broja udaraca. .. jer se pritom nastala naprezanja usput gube. a upotrebljava se pri masovnoj izradi. nakon cega se materijal moie dalje preoblikovati. I1.. mogu se iarenjem odstraniti.. S obzirom na temperaturu preoblikovanja razlikujemo: . Pri kovanju u hladnom materijal jako ocvrsne. tj. \.preoblikovanje u hladnom. - - preoblikovanje u toplom. Fino valjanje (»glacanje«) je fina obrada tokarenih iIi brusenih kovinskih ploha plasticnom deformacijom pri kojoj povrsinski sloj jako ocvrsne. pri velikoj brzini stici ce deformacija samo do manjih dubina. Preoblikovanje se zbiva u podrucju prisilnog tecenja kovine Hi slitine. a tada su moguce .

Zn.a. za savijanje ~tapa u koIjenCastu osovinu (a). cijevi (u prvom redu od Sn. a c Odrezivanje Odrezivanje je postupak pri kojem smicnim optereeenjem odvajamo cestice izratka. AI. b) iIi valjke (c) dobivamo vua cene profile i ticu. profile.pomocuvaljaka (c). Cu i sI. stvaranjerupa ulimu-a- - stih (b) Hi s prirubom (c).). Savijanje Savijamo u prvom redu lim i trake i to: slobodno (a. Istiskivanje Hladnim istiskivanjem materijala kroz matricu (istosmjemo . b). b) iIi protiv patrice (protusmjemo .Utiskivanje Utiskivanje patrice (utisnog alata pozitivnoga oblika) u materijal izradujemo razne gravure ili udubine (negativnog oblika). Smicno preoblikovanje Smicno preoblikovanje upotrebljavamo npr. Duboko izvlacenje Duboko izvlacimo lim iz pripremljenih odrezaka pri jedno(platina odn. d) Hi postepenim razvlacenjem preko modela (e). kruZno izrezanih rondela) stavnim proizvodima u jednom stupnju. Pb. Vucenje (kalibriranje) Vueenjem odvaljaka kroz matrice (a. 619 .c) oblikujemo ~tapove. pri kompliciranijim u vge stupnjeva. u kalupima (c.

. korunda) kovinskim vezivom.0. 1300 °C. no mnogo vi~ ih oblikujemo tlaenim lifevanjem u kokilama (proizvode kabastog oblika) Hi istiskivanjem kroz sapnice (profile. Temperature sinterovanja su: za bakrene slitine 600 .. da bi ih nato pri visokim temperaturama sinterovali (difuzijski stopili). . . . slitine za eetkice kolektorskih elektricnih strojeva: sinterovanje grafita (klizavost) i bakra (vodljivost).termoplast.1500 kN) iIi hidraulicke (150. ploce). . Mje~avinu komponenata u obliku pr~ine (velicine zma 1. za zeljezne slitine 1000 .strojni dijelovi .. slitine za filtere i klizne leZaje: sinterovanje kovina i kovinskih spojeva reljene poroznosti (kod leZaja valja pore napojiti uljem).. . Ni. mehanicke (400..f Oblikovanje plasta Vea je dio oblikovanih proizvoda i poluproizvoda od plasta . Termoplaste mozemo lijevati (teZinskim Hi centrifugalnim postupkom). 1000 bar pri temperaturama alata 140.3 mm). npr... 180°C). 10 kbar) u konacni oblik. za karbidne tvrde metale 1400 .vrlo evrsti strojni dijelovi Primjeri upotrebe: karbidni tvrdi metali: sinterovanje tvrdih i krhkih volframovih. Duroplaste lijevamo Hi pre~amo u kalupima (tlakom 150. Co) s kovinama vrlo niskih tali~ta (Zn. 800 kN). Primami oblik plasta za preradu su pr~ak i zmje.J . 2000. . Pri tlacnom lijevu i istiskivanju materijal se potiskuje puznim vijkom Hi klipom.. Pb)... slitine za elektricne kontakte: sinterovanje volframa ili molibdena (tvrdoes) s bakrom iIi srebrom (vodljivost).. Ta i sI. 2900 °C. - - 620 . 800°C. cijevi. slitine komponena~a vrlo raznolikih tali~ta: sinterovanje kovina razmjerno visokog tali~ta (Fe.»dijamantne kovine«: sinterovanje dijamantnog zrnja (iIi drugih tvrdih tvari. tlakom vanja utieemo na poroznost sastavljenoga volumenski udio pora do 60% do 30% pri tlacenju i temperaturom materijala: upotreba filteri klizni leZaji sintero- - 15. 1600 °C. SINTEROVANJE Sinterovanjem spajamo materijale (kompozite) iz komponenata koji se drugim tehnoloskim metodama ne daju spajati (iIi veoma te~ko). ... .500 J1I11) ponajprije stisnemo (hladno Hivruce) velikim tlakom (1 . Dodatnim razvlaeenjem izraduju se folije (debljine 0. . . . kobaltom. . a za preSanje upotrebljavaju se pre~e (tijeskovi) i to: ruene (50 . W. .. . VeliCinom zrna komponenata. Cd. od duroplasta ih je manje.20% do 5% .10000 kN). . npr.02. molibdenovih iIi tantalovih karbida Zilavim vezivom. za Mo. .

Dijelovezagrijemo toplinom egzotermne reakcije aluminija s oksidom kovine. . 3. 10. oba dijela zavarimo jakim pritiskom. Preklopno zavarivanje elektricnim otporom a) ToC/aJsto zavarivatife je zavarivanje dvaju dijelova stisnutih izmel1u dva pritiskivaea.001 . a katkada i za~titna atmosfera. Zavarivanje ultrazvukom. oba dijela zavarimo jakim pritiskom. koja se zavaruje.ZA VARIV ANJE KOVINA Zavarivanje pritiskom (JUS C. tako da se pojavi iskrenje zOOg kojega se dodirno mjesto jako zagrije. Hladno zavarivanje. 5. Za var ivanje difuzij om je spajanje kovina ukrutom stanju u odreI1eni Cas pri odgovarajueoj temperaturi i umjerenom pritisku. Zavar i vanje eksplozijom je spajanje dvaju dijelova pritiskom ~to ga stvara sila eksplozije. a zatim ih zavarimo pritiskom. 621 . OOraksom) te ih zavarimo udarcima eekieem. Kad se dostigne temperatura zavarivanja. Aluminotermijsko zavarivanje pritiskom. b)' Zavarivanje iskrenjemjepostupak pri kojem propu~tamo elektrienu struju kroz 000 dijela ~to ih zavarujemo. Indukcijsko za varivanje. To ponavljapo toekama. Za var i vanje trenjem. Dijelove zagrijemo plamenom te ih zavarimo pritiskom.1971) 1. dezoksidiramo povriine (npr. a koji su u stalnom dodiru. Dijelove zagrijemo trenjemizmel1udodirnih ploha mirujueeg i rotirajuceg dijela te ih zavarimo pritiskom. Dijelovezagrijemo u peCi do bijelog :tara. Na mjestu dodira stvara se Jouleova toplina pa se dodirno mjesto jako ugrije. Kovaeko za varivanj e. Uvjet za uspj~n difuzijski proces je velo cista dodirna povriina. Dijelovi se zagriju toplinoin trenja zOOg ultrazvucnog titranja. 6. mo na limu u stanovitim razmacima b) Ko/utno zavarivanje srodno je toekastom zavarivanju. ali su pritiskivaci izvedeni u obliku koluta koji valjanjem po dijelovima ~to ih treba zavariti J I - daju neprekinutzavar. te ih zavarimo jakim pritiskom u preSama. Plameno zavarivanje pritiskom. 8. 11. a koji se izmjenieno dotieu i razmieu. Kad sepostigne temperatura zavarivanja. Dijelove zagrijemo visokorrekventnom 'strujom te ih zavarimo pritiskom.T3. c) Bradavicasto zavarivatife je tockasto zavarivanje na pojedinim posebno ispupeenim mjestima lima (bradavicama) kroz koja prelazi elektricna struja. Dodirno se mjesto obaju dijelova ugrije Jouleovom toplinom te se zavari pod pritiskom. kroz koje dovodimo elektricnu struju. 9. Pri tom se pojavljuje medusobno prodiranje elementarnih Ccstica iz jednog dijela u drugi pa se oni kovinski spoje. Ceono zavarivanje elektrienim otporom a) Zavarivanje pritiskom je postupak u kojem propu~tamo jaku elektricnu struju kroz oba dijela ~to ih zavarujemo. 2. 7. Dijelove dovedemo do tjesnog dodira te ih jako stisnemo. 4.

~topovisujetemperaturu na mjestu zavarivanja). Kad se skupi dovoljno troske koja pokriva rastaljenu kovinu. Aluminotermijsko zavarivanje taljenjern. sluzi jo~ i kao dodatni materijal.00l 1971) 1. a) Lucno zavarivanje u sJobodnoj atmosferi . 4. He itd. smjesa aluminija i feljeznog oksida u prahu. ugraden u poseban kalup.elektrodom s jezgrom . Ako se elektroda tali. Kao dodatni materijal sluZe tice za zavarivanje koje talimo u plamenu. izgara pri visokoj temperaturi uz oksidaciju aluminija i oslobadanje zeljeza iz feljeznog oksida. Ljevacko zavarivanje upotrebljavamo uglavnom za popravak pokvarenih odljevaka. dobiva se taljenjem dodatne zice u plamenom luku. Na:jbolji plamen daje acetilen s kisikom.. s. Termitni pra§ak. RastaIjenim se feljezom zavaruju eeIifui dijelovi. . rasvjetni pIin.polofenom elektrodorn b) Lueno zavarivanje u zaJtitnoj atmosferi u inertnom pIinu (Ar.elektrodom s pl~tem . a upotrebljava se za tanke Iimove i za kutne zavare. preIijevamo taljevinom dok se mjesto kvara ne zatali. sluze samo za stvaranje elektricnog luka. Z a v a ri v a nj e p Ia men 0 m.T Zamivanje taljeajem (JUS C.T3. Postupak se moZe obavljati u slobodnoj iIi mtitnoj atmosferi. 622 - MAG pIinova - CO2) J . Kovinske elektrode koje se ne tale (volfram). a dodatnu zicu. 2. 3.zicom za zavarivanje jo~ i dodatni materijal. 6. ugasi se plameni luk. Zavarivanje pod troskorn Proces pocinje kao kod postupka EPP. Lucno zavarivanje kovinskom elektrodom Plameni luk nastaje izmedu kovinske elektrode i predmeta koji zavarujemo.) volframovom (»tungsten«) elektrodom (postupak TIG) kovinskom (»metal«) elektrodom (postupak MIG) - I I I - u ugljicnom dioksidu (CO~ kovinskom elektrodom (postupak u vodenoj pari iIi smjesi mtitnih I pod mtitnim prahom (postupak EPP) pod mtitom vodika atomiziranjem (disocijacijomvodikovih molekula i njihovim ponovnim spajanjem. tdki benzin) s kisikom iIi zrakom. Po potrebi dodajemo . Pokvareni dio. Lucno zavarivanje ugljenom elektrodom Plameni luk nastaje izmedu dviju ugljenih elektroda iIi izmedu elektrode i predmeta koji zavarujemo. Za stvaranje plamena sluze acetilen. koju primieemo. a ako je potreban dodatni materijal. vodik Hi tdki ugljikovodici (benzen.golom elektrodom . talimo Jouleovom topIinom ~to se razvija pri prolasku elektricne struje kroz trosku.

Mogu se zavarivati vrIo sitni predmeti. b) Zavarivanje plazmom Kovinu talimo toplinskom energijom plazmenog luka. 15 8 8. (Plazma nastaje disocijacijom i ionizacijom plina. c) Zavarivanje laserom Kovinu talimo usmjerivanjema laserskog snopa na mjesto zavarivanja.0 3 izoad 3 Promjer elektrode mm 5 6. Debljina pojedinog lima mm 0.~toje dovoljno da se materijaI pod pritiskom zavari.kao eksotermijskog dijela smjese te sitnih celicnih otpadaka i legirnih dodataka za dodatnu kovinsku masu.. pri cem se oslobada znatna toplina (temperatura dostize2800.2.1. I . 3 FeO + 2 AI -+ 3 Fe + AI203 + 835 kJ Fe203 + 2 Al -+ 2 Fe + Ah03 + 820 kJ - - . Aluminotermijsko zavarivanje Aluminotermijsko zavarivanje je postupak zavarivanja kemijskom energijom koja se oslobada pri eksotermijskoj reakciji medu aluminijem i zeljeznim oksidima.) Rastaljenu kovinu ~titimo za~titnim plinom.napon. .struja. .12 12.elektricni otpor i t .1. . Reakcijska smjesa . .vrijeme.. Pri eksotermijskoj reakciji (redoks) termita reducira aluminij zeljezne okside te i sam oksidira.0 1. tracnica i sI. . . 1480 DC.. Otpomo zavarivanje Za zavarivanje potrebna toplina stvara se u dodiru medu dijelovima koje treba zavariti kao Jouleova toplina Q=Ult=12Rt gdje su: U ...10 Debljina pojedinog lima mm 0.. U medusobnom dodiru obaju dijelova moze se postici temperatura 1260.0.3 0.4. ....termit .2.l Postupak je prikladan za zavarivanje te~kih strojnih dijelova. .sastoji se od jednog dijela aluminijskog pr~ka i triju dijelova zeljezni~ oksida (okujina) .3000 0C): . vec samo u tockama.. Posebni postupci zavarivanja a) Zavarivanje elektronskim snopom Kineticka se energija ubnanih elektrona pri udaru u kovinu pretvara u toplinu kojom talimo materijal.. . Ne moze se zavarivati neprekinuto. 10..5 1 2 3 4 5 6 asti lim 400 500 800 1200 1500 1900 2300 Pritisak elektrode N oksidirani lim 800 1000 1500 1900 2400 2900 3500 623 L.7. R .

5." Zavarivanje plamenom :l:ice za zavarivanje plamenom (JUSC..0... .4 4.0 6.12 .. 2. ..75 2 2. . Zavarivanje acetilenskim plamenom Kisik Debljina potroak predmeta pretlak bar Vb mm 0.12 7..... .6 3.2 30. .0) (1..7 0. u svicima do mase 40 kg.2. KV = 100 J oznaka: P-343 Promjeri Zica: (1....0 2.5 0. .15 4.25 50 85 165 325 500 750 1200 1700 2500 Acetilen potroak Vb 50 75 150 300 475 700 1100 1600 2350 celik Bmna zavarivanja mIh lake kov..3. . 7..50 50. .5 2...75 1...5 3.30 0.5 1. .5 3500 4750 7350 3300 4500 7000 0.1.25 1..1 1..2.. 0..0 5..3 mm.. 1.5 1.H3. . 0.10 6.70 70.5 0.14 14..5 1.. .9 .7. 4..opCom oznakom P.2 .051-1981) Za zavarivanje plamenom celika upotrebljavamo eelicne Zice koje se oznaeuju dvostrukom oznakom i to: .75 1 1.7 4. . A = 29%.25 3 3. 4.i ..3 ..0.6) 2..5.. ..9 0.. .3 .5.2 2..6 . 8.. .2 10. .. 12.. Duljina Zica: u komadima od 1000 mm..9 9.6 6.8 .0. 8 5. postotno produljenje A u % i prekidnu energiju (udamu Zilavost) KV u J: Cvrstoea Rm N/mm' Simbol Postotno produljenje A % Simbol Prekidna energija KV J Simbol 340 340 400 430 470 510 550 590 0 Z Y 1 2 3 4 5 6 - 14 14 18 22 26 30 0 Z 1 2 3 4 5 30 30 60 90 120 150 Z 1 2 3 4 5 Primjer: svojstva Zice: Rm = 480 N/mm2..5 - .6.dodatnom oznakom s tri simbola koji oznaeuju mehanicka svojstva Zice i to (redom): vlacnu evrstoeu Rm u N/mm2.15 .20 20. 100 l 624 I 2...

0 190.. Razliciti posebni postupci rezanja plamenom omogucuju rezanje i u slueajevima kad obiean postupak nije upotrebljiv.0..75 1 1 1.6 pretlak bar 0..5 6 5 3..2.. pri tvrdem eeliku C > 0.25 1.5% je rezanjem plamenom moguee jedino dodatnim zagrijavanjem.0 7. Posebno se lako plamenom reze nelegirani ili slabo legirani meki celik C < 0.Slrojarski priru~nik 625 ..5 16 11 7. pri eemu se iskori~tava toplina izgaranja (oksidacijska) zeljeza.5 0...5 pretiak bar 1 1..3. 1 1.5. 41 .0 5.1 rasvjetnog plina potro!ak Vb 80 130 270 500 Rezanje kovin3 POlro!ak rasvjetnog plina Vb 200 350 600 1200 1.25 1... Rezanje plamenom nelegiranih celika Debljina predmela mm 5 10 20 50 100 150 200 300 Kisik pretlak bar 2.3 1..2 2.5-....7 Zavarivanje plamenom Debljina predmeta mm 0.5 1..0 13.0.5.5 2.0 polro!ak Um 65 120 215 580 1240 2180 3125 5650 POlro!ak acetiJena Um 13.2 2.0 111..75 2. bakar i lake kovine rezemo pro t a Ij i van j e m plamenom ili elektrodom (rezne povrlinenisu osobito Ciste)... Rezanje plamenom legiranih eelika ovisno je od pojedinih legirnih komponenata.7 3.5 Baina zavarivanja mlh 4.0 22...0 3.5 0.3.2.2 Re z a n j e k 0 v i nap I a men 0 m (»autogeno«) upotrebljava se za eelik.0 155.Zavarivanje vodikovim plamenom Debljina predmela mm 0.0 Baina rezanja mIh 22 19..4 4..3%.75 Sivi lijev..0 258.. .0 4.5 9.5 1.0 10. Upotrebljavamo gotovo sam kisik..9 4..10 6.0 20.5 57.... ... ..5 Kisik polrok Vb 35 75 150 300 500 Kisik Potrooak vodika Vb 140 300 675 1350 2250 Baina zavarivanja mIh 7.

oznaka oznaka tipa pla~ta.osrednje debeo (TiO.) rutilan .oznaka mehanickih svojstava.130 .011 . tj. Oznaka iskoristivosti navodi se samo u slueaju. 1) Opca oznaka elektrode je: E 2) Oznaka mehanickih svojstava: Postotno Temperatura koja Vlana vrstob.510 433 24 -20 24 -30 434 435 24 -40 1 510 18 +20 511 18 0 512 510.debeo ostale vrste Oznaka 0 R RR S 4) Iskoristivost (JUS C.oznaka vrste struje.610 20 513 -20 20 514 -30 20 -40 515 I - - Vrsta plta kiseo kiseo ruillan baziean celulozan 3) Oznaka vrste pl~ta Oznaka A AR B - e Vrsta plta oksidan rutilan .opCa oznaka.H3. elektrode s pla~tem (oblozene).1982) Oznaku elektrode sastavljaju: . . - - . .. Obloiene elektrode za rucno zavarivanje nelegiranih ili slabo legiranih lelika s malo ugljika (JUS C.. . .: 110 .120 . J 626 . iskoristivosti. S obzirom gole elektrode. produljenje odgovara udamoj A Zilavosti Oznaka Rm % N/mm' KV = 28 J min.ElektroluCno zavarivanje Za elektrozavarivanje na vanj~tinu razlikujemo celika"upotrebljavaju se celicne elektrode.e 430 20 +20 431 22 0 432 430.oznaka poloZaja zavarivanja. ako je njena vrijednost veCa od 105% i to uvijek zaokruZeno na pune desetice. elektrode s jezgrom..H3.140 itd.020 . .1982) je omjer kovinske mase rastaljene dodatne tvari i ukupne mase Gezgre i pla~ta) ispitivane elektrode.

20°C. postot. produljenja A iznad 23 % . postOI.3 3H 1 P rim j e r i z a oznake elektroda: iznad Opla~tena 71 J pri elektroda + 20°C i iznad s rutilnim 20 J pri pla~tem osrednje debljine. rudarne vlacne cvrstoce zilavosti KV polozajima za zavarivanje u svim izmjenicnom strujom i s naponom praznog hoda 50 V ili istosmjernom strujom na pozitivnom polu: oznaka elektrode: E 43 2 R 13 Opla~tena elektroda..2 ml!100 g: oznaka elektrode: E 51 3 B 16020 2H - 627 . .5) Oznaka polozaja zavarivanja: Polozaj pri zavarivanju svi polozaji svi polofaji osim okomito prema dolje svi sucelni i kutni polofaji u horizontalnom i horizontalno okomitom poloiaju svi sueelni i kutni spojevi u horizontalnom polozaju svi polozaji u koritastom polozaju 6) Oznaka vrste struje Izmjenicna struja Istosmjema struja nazivni napon praznog hoda preporucen polaritet + +ili- Oznaka 1 2 3 4 5 Oznaka 0 1 - + +ili- 50 V 70V 90 V - + +ili+ 2 3 4 5 6 7 8 9 Tablica vrijedi za elektrode promjera d ~ 2.5 mm.. uz koliCinu vodika u Cistoj kovini zavara 1. 7) Za bazicne elektrode (B) oznacuje se i kolicina vodika u cistoj kovini zavara: Kolicina vodika u ml Oznaka u 100 g ciste kovine zavara mV100 g H 3. vlacne cvrstoce Rm iznad 560 N/mm2. Rm iznad 500 N/mm2. s bazicnim pla~tem..5 2H 1. za zavarivanje u svim poloZajima osim okomito prema dolje pomocu istosmjerne struje. iskoristivosti 158%... produljenja A iznad 22% i udarne zilavosti KV iznad 47 J pri -20°C. Pri manjim je promjerima potreban vi~i napon praznog hoda.

0 Si Co + lOA! Cu + 5 So Co + 8 So {NiCu I NiCu2 Ni CoAl na osnovi bakra ( CuSo 1 CoSo 2 Navedeoe su zaokruZeoe prosjeene vrijedoosti karakteristicnih sastavioa.016 . 2. Vrsta slitioe Cistekovioe zavara sivi lijev sivi lijev. 4. 30Cu. 3) Ozoaka vrste pla$ta: . H3. 4.vidi Pr i m j e r oznake elektrode: Elektroda s pl~tem sa Cistom kovinom zavara FeNi (55/45%). 8 Fe. 40 Cu. Podroban kemijski sastav svih navedenih elektroda vidljiv je u staodardu JUS C. u % skupioa Fe + 3.5 Fe 65 Ni. s grafitnim pl~tem. 4. Vrsta pla$ta bazieao grafitao baziean s grafitom oa osoovi soli i celuloze ostaIe vrste Ozoaka B G BG S V 4) Oznaka polozaja zavarivanja i vrsta struje Ovdje vrijede jednake oznake kao kod elektroda za zavarivanje celika str.Elektrode s pial/em za rucno zavarivanje sivog lijeva (JUS C.15 C. .5 Fe 85 Ni.9 Si oa osoovi Fe + 0.03 Si zeljeza oa osoovi nikla Fe + 53 Ni.1984. 627 (pod 5 i 6).H3. 0 16 . E. legirao iz pla$ta felik slitina nikla i zeljeza slitioa nikla i bakra nikal aIumioijska brooca kositreoa brooca Ozoaka elektrode FeC I FeC2 Fe NiFe I) OpCa oznaka elektrode: 2) Oznaka kemijskog sastava: Vrsta elektrode karakteristiCoi sastav. 4.1984) Oznaku elektroda tvore: opCa oznaka oznaka kemijskog sastava oznaka vrste pla~ta oznaka poloZaja zavarivanja i vrsta struje. samo za horizontaIni poloZaj zavarivanja istosmjemom strujom na pozitivnom polu iIi izmjenicnom strujom pri naponu praznog hoda 75 V: oznaka elektrode: E (NiFe) G 49 I l 628 J .0 Si 55 Ni. 0.4 C.

5..5 2 2 - b 4.130 4 140.25. 6 6 - 6 6 Priprema rubova za zavarivanje celika pri vecim debljinama Dubina Kut Debljina lima otvora otvora Skica s a b a mm mm mm . s tans debelim kim pldtem..5 2 3 4 5 5 6 .25 4 130..5 90. .5 1 2 2 2 1 Promieri elektrode mm gole. 4.110 2. .. a U /N 50 60 70 80 30 36 42 48 20 24 28 32 60 60 50 50 60 60 60 60 90 100 110 120 54 60 66 72 36 40 44 48 50 50 45 45 50 50 50 50 629 : " . b 8 10 12 14 16 14 16 18 20 25 2 2 2 2 2 1. 5 4. 70 3 90. . .. . 4.25.j b ! 1 1.190 5 190.200 5 180.5 3 3. 4. 4 3. 4.. 4.250 6 240. 4. 5 4. .5 1.. . 4.25.5 1.25. 4.. platem s jezgrom 2 2 2 2 2 2. 5 5 5 5 5 12 1. 5 3.260 6 230.160 3. 5..25.25 4 4 4 4 4 Priprema celika za zavarivanje (neki slucajevi) Slika . 5 4.330 Debljina lima s mm Elektrode s debelim pla!tem promjer mm jakost struje A 2 50. 4.5 4.25. 5. 4. 5 4. 5 4. 3.25.. 80 60.5 1.. . 5 4. 4.. elektrode s tankim platem i elektrode s jezgrom promjer mm jakost struje A 2 50. 5 3. 5 3..25. 5 3.. 5 4..Potrebna jakost struje Gole elektrode. 4 3. 4. 5. 5 3. 5 4. .. 350 Razmak limova b mm 0 0.

!.2 Cu2. mjed (do 500 mm2) Cuslit.40 (.5 1. 0..500(.40 1.30 Cu 2. Izravnavanje deformacija Q am m smm 2 2.. 10 - - J 630 .. . .. 15...100 0.8 (0.. 25 2.. ..5 0. . .1000) 1.. . Cu 2. 100) 1...... Pb 2.5..20 - .. 3 &5 1~ ~~ u~~ Upotrebljivost najznacajnijih postupka zavarivanja i rezanja plamenom Debljina mm Naan zavarivanja eelik elno iskrenjem tokasto kolutno plamenom elektroluo .....2.. .1..u argonu .u vodiku za materijal lake kovine ostale kovine Cu...30.... ..s ugljenom elektr.40 - - Cu slit. .40 2.1.pod prakom rezanje plamenom 5.1. ~ mm 5 6 ~ amm aO smmlamm aO 11° 2.1.12 1.3 30 15 3 8 30 30 30 35 18 3 10 3 35 I 12 I Jo 35 Deformacije konstrUkcija zbog skupljanja zavara ' Uzdufua deformacija Zavar Kut delorm.40 2. .1....2.2x2 Cu slit.3 ~ ~ ~~~ ~ ~~mm 7 a.40000 mm2) (do 10000 mm2) 2 x 12 2 x 5 0...Priprema rubova za zavarivanje za dvostruki Debljina ploa s mm 140 160 U-zavar kod debelih ploca: Oblik utora I a mm 60 70 Olvor utora I b mm 16 18 I x mm 20 30 40 50 60 70' y mm 8 10 12 14 16 18' Samo kod debljine ploea s Priprema celicnih ploca za celicne konstrukcije = 160 mm...s kovinskom elektr ..

Be). ili su suho umetnuta medu spajanje plohe te lijcpe pri dovodcnju toplinc. - UEPUENJE KOVINA anorganska Ijepila (mineralnih. boraks Na2B407 .pomoena sredstva: cineani klorid ZnCh (sa solnom kiselinom HCI). . - Ljepila za Ijepljenje kovina: 631 . Pri lemljenju se lem rastali.Zavarivanje plasta Od plasta prikladni su za zavarivanje termoplasti i elasti. LEMUENJE Lemljenje (Iotanje) je spajanje kovinskih dijelova pomoeu lema kao dodatnog materijala. silikata i sI. koje pri Ijepljenju ishlapi. dok su taIila fluoridi i kloridi lakih kovina (Li. salmijak NH4CI. - Tvrdo lemljenje Za tvrdo lemljenje celika i nezeljeznih kovina potrebni su: tvrdi lem. 415). . kolofonij. a time i njegovo oCvrlCivanje. 414). bakreni ili mjedeni (str. dok se duroplasti De mogu zavarivati. ali su krhkija. 414) ili srebmi lem (str. epoksidne smole) vezuju fizikalno ili kemijski. 10 H20) s dodacima fluorida. keramickih ili staklastih sastavina) su postojanija pri vi~im temperaturama. Za lemljenje aluminija upotrebljavaju se posebni lemovi (str. organska Ijepila (od naravnih ili umjetnih spojeva ugljikovodika. - Meko lemljenje Za meko lemljenje celika i nezeljeznih kovina upotrebljavaju se: meki lem (vidi str. dok se spajani dijelovi samo zagriju: do temperature pod tali~tem lema uz neposredno zagrijavanje lema (Iemilom iIi plamenikom). Pri dvokomRonentnim Ijepilima djeluje na Ijepilo (kao pastu ili tekuCinu) tik pred Ijepljenjem primje~ani otvrdivac koji izaziva polimerizaciju Ijepila. du~ikom). vruCim alatom. fosfata. 415). visokofrekventnom strujom. Plasti se zavaruju vruCim plinom (zrakom. no postojana su samo pri nmm temperaturama (do oko 150°C). Jednokomponentna Ijepila su pripremljena kao pasta s prikladnim rastapalom. Zilavi su. kemijski i pomoCnim sredstvima. Dodime plohe spajanih dijelova ciste se mehanicki. npr. trenjem itd.pomoena sredstva: borni spojevi (npr. do temperature nad taMtem lema pri posrednom zagrijavanju lema (umetnutog) putem ugrijanih spajanih dijelova.

- sin y)] Za y = O. kc .gustoea. - - 632 .slraInja ploha c .strugotina gdje maCe: rp . A vc!. a. top!.presjek odvojenog materijala.kut rezanja i y.'c < 4> T1) temperaturna razlika izmedu temperature strugotine gdje su: lJ. Neprekinuta strugotina nastaje ako materijal mofe postiCi neki minimalni stupanj deformacije. Brzina deformacije materijala u ravnini rezanja iznosi Vs = Vc cos y/cos (cp - y) Pri obradi filavih i mekih materijala redovno nastaje neprekinuta (tekuca) strugotina. Strugotina klizi po prednjoj plohi brzinom vp koja ovisi 0 brzini rezanja VC. Toplinski tok koji zagrijava strugotinu iznosi 4>' = lJ.T. Toplina nastaje: . Nastali toplinski tok iznosi 4>=Avckc gdje su: A . Vc .] Faktor sabijanja ovisi 0 brzini rezanja VC.brzina rezanja. Najveci se dio energije utro~en na o~trici alata za odvajanje strugotine pretvara u toplinu. je cp= arc tan [lI8t.prednji kut rp = arc tan [cos y/(8t. = hJh = cos «P - y)/sin rp > 1 alata.T = (T2 T2 i temperature materijala Th (.specificna sila rezanja (sila po jedinici povdine). = Vc sin rp/cos (rp - y) = vd8t.zbog kidanja atomskih veza u obradivanom materijalu (u podruCju rezanja). . Faktor sabijanja iznosi 8t.prednja ploha d .' . dok je strugotina pri obradi krhkih materijala izlomljena i rastrgana.zbog trenja izmedu alata (na strafnjoj plohi) i izratka te izmedu alata (na prednjoj plohi) i strugotine. materijala. kapac.alal b .OBRADA KOVINA ODV AJANJEM Osnovi CESTICA a Pri obradi materijala odvajanjem ces'tica nastaje strugotina debljine hc' koja je veca od debljine rezanja h.spec. kutu rezanja rp i prednjem kutu y v. c .

[asetom na oItrici ifi [asetom PWM..kut nagiba - mni kut astri klin zoobljenast astrice faseta no astrici fa seta no prednjaj plahi na prednjoj Pojacanje klina zaobljenjem.. ~ foseta no prednjaj plahi na Odvodenje strugotine olaklavamo prednjoj plohi udub/jenjem ill [asetom 633 .kut klina a: - Oblici oUrica .~ stepenicc zo aDlikavanje strugatine udubljenje stepenicom.- - ~ / / prednji (radni) kul £ postavnikut A.Geometrija oitrice Kutovi alata -+i ! P .~~ stramji (slobodni) kut y smjer uZduin~' Pasmaka sn1er popreCnog posmaka ~ 1 .

.slitine Mg .0545 C.postavni kut. - standardnu debljinu strugotine 1 mm.odrivnu silu Fp' .0645 C..slitine 1160 2060 1780 780 640 280 0. h hs geometrijsku ap rezanja.~irinurezanja.4731 C.30 0..4732 kc1x1 N/mm2 1990 2110 2260 2220 2130 2100 2260 2240 2500 Cc Obradivani materijal kc1x1 N/mm2 Cc 0.14 0.' ) 634 .18 0.25 0. f jalu. .posmak.19 0.'.specifienusilu rezanja. = kc1x1 bh(hslht' . C Si~45° Cc C( sIn.posmienu silu Ft .0745 C.17 0.19 Za odredivanje posmicne sile Ft i odrivne sile Fp cesto upotrebljavamo omjer koji vredi za postavni kut " = 45°: Ft : Fp : Fc = 1 : 2 : 5 Vz drukCiji postavni kut . rastavljamo u tri komponente: .' = F.18 0.17 0. - dubinu .26 0.30 0.21 0.Tokarenje Si/a rezanja alata F. b .26 0..5421 C.26 sivi lijev SL 25 tvrdi lijev bronca mjed Al . koja mora svladati otpor rezanja materijala. Cceksponent debljine. ovisan 0 materi- Specificna si/a rezanja kc IxI i eksponent Cc Obradivani materijal relik C.glavnu silu Fe F=YFl+Fp2+F/ Glavna sila Fe iznosi Fe b = alsin" h=fsin" gdje znare: kclxl debljinu strugotine.26 0. glavna sila Fe' iznosi F.1531 C.1731 C.4320 C.

.10 0.4 - 0. .5 30 18 18 25 65 40 18 - - - m K 10 6 s K 10 6 -5 m PlO 12 s P 20 12 0 m K 10 0 s K 10 0 -5 15 45 25 12 - ...26 : 1 : 0.10 0..4 5..4 220 185 5.1000 v telik 1000. 390.700 kovani 1500.....4 30 5.4 5. ..10 5.Kutovi o/trice i brzine rezanja pri tokarenju celika alatom od tvrdog metala Obradivani materijal vrsta evrstoea Nlmm' < 520 -rg !! tvrdi metal') m PlO Not prednji kut i kut nagiba (")3' .0. 633. . s .4 5..) 0.8 1...1800 P 30 PlO P 30 PlO P 30 PlO P 30 PlO P 30 PlO P 30 PlO P 30 K 10 K 10 K 10 KIO P 20 P 20 6 6 6 6 6 15 12 12 10 10 8 6 6 4 4 8 - -5 -5 -7 -3 .... ') Vrste tvrdih metala c..2 0. .1400 m v legirani telik m 1400...10 0.0. Kut fasete na stratnjoj plohi at = 6°... ...4 85 65 5....10 0.10 3.') m/min pri >osmaku((mm/okr..6 165 135 5..vidi str.5 mm."..brzina rezanja za postojanost T = 240 min....1800 s Mo tvrdi m telini s lijev Mn tvrdi m elik s kovani nerdajuCi telik 600.5 do dva I:0smaka. v .10 4.10 135 110 - - 110 90 - -3 -3 0 -7 -3 -7 5.Ytje kut fasete na prednjoj plohi... prekinuti rez s dubinom rezanja do 10 mm i posmakom do 1.6 mm..3 mm........10 O....10 0.: VC".....so = 1...\ Y Yt Brzina rezanja vc.. 3) Kutovi na aJatu-vidi str.4 5...osrednji presjek.700 m v lijev m > 700 v meki m < 500 telik v polutvrdi 500.1 0.700 m telik v m tvrdi 700....4 0. neprekinuti rez s dubinom rezanja do 3 mm i posmakom do 0.veliki presjek.89 635 - .6 v teliCni 520. : vc... .5 3... Vc. a = 8°. .4 5.10 70 60 250 210 95 80 40 32 27 75 65 30 25 22 50 45 20 17 14 180 150 85 70 60 155 130 65 55 45 110 85 45 35 25 55 45 22 18 14 25 15 15 20 50 30 15 15 - 0 0 -5 4 4 -5 0. ~irokeod 0.700 lijevani nerdajuCi telik 600..10 0.4 5..4 - 80 23 1) m mali presjek... Za druk~iju postojanost alata vrijede ovi omjeri brzina rezanja: vc. prekinuti rez s dubinom rezanja do 6 mm i posmakom do 0..

200 150.4 0 5....150 70.4 O..60 60...4 5.S1.....3 0 0 10 8 = 28 8 6 = 16 < 13. E :> m v m v m v tvrdi metal2) K 20 K 20 K 10 K 10 K 10 K 10 Not stratnji...........200 sivi lijev 200.. bronca 85.4 6 5.40 45......Obradivani materijal vrsta tvrdoca HB ...85 cmi tempera- m v m v m s m s m s m s m s K 10 7 P 20 7 K 10 K 10 K20 K20 K20 K 20 K20 K 10 7 7 5 5 5 5 6 0.......110 8 0.4 0 5.250 200. .400 .400 120.7 Brzina rezanja vc'I mlmin pri posmaku f (mmlokr.2 0....120 50.) 0...7 6 0....6 75 45 23 70 65 50 45 40 35 30 27 21 20 18 16 vanilijev 35..500 = 12 = mjed.1500 150.2300 250. ....250 ....4 3 5...300 120...400 150...700 ..1 0..90 6 = 8 .5%5i - m s m s K 10 8 K05 8 6 = 11 0 0 100.7 0 0 0.250 sivi lijev legirani bijeli tempero250. AI-slitine Al-slitine AI-slitine .. prednji i nagibni kut (")31 a 7 7 7 7 6 6 af 5 5 5 5 4 4 y }.7 6 0.7 -5 0 65 70 45 55 45 40 60 50 45 40 35 28 - vanflijev bakar..5%5i AI-slitine > 13.200 aluminij... 6 0..500 80.. mjed 12 10 = 15 10 8 8 6 150...

..5 Brzina rezanja lie'" mlOOn) pri posm.15 8. 20 12 12. Uz drugu postojanost :>lata vrijede odnosi brzina rezanja: - = pri obradi eelika pri obradi sivog lijeva lIe60: lIe24.. -150 3) lIe24.h..20 8 15 . . P 40 h.vidi str... j. j.. b . je brzina rezanja pri postojanosti alata T 240 min. kutovi (")') y 15.0. 20 4 y.nof ne refe. f mm 0. 390! .: lie'" = 1.84 lIe60: lie24. Pri gibanju stola odn. Cc eksponent debljine ovisan 0 materijalu.85 637 . j. 15 4 -5. 634). 900 No! rezni') materijal 'p 40 h.5 5 .standardna debljina rezanja 1 mm. . P 40 h.220 HB 10.-10 0.. .brzina rezanja pri radnom hodu. 0. . 140.: lie'" = 1. . h . K 20 h.posmak (pri dvojnom hodu)... K 20) vidi str. K20 h..« brzorezni eelik vrhunskog haIiteta . . . j.26: 1 : 0.0 1.. 383! ') Kut nagiba ).~irina rezanja.debljina rezanja. Za specificnu silu rezanja ke1x1 i eksponent Ccvalja odabrati iste vrijednosti kao pri tokarenju (vidi str. noZa za dubljenje razlikujemo: - radni hod pri gibanju napred nof rere povratni hod pri gibanju natrag . . .... GIavna sila rezanja (pri blanjanju iIi dubljenju) iznosi - Fe = ke1x1 b(hslh)Cc gdje su: ke I x I = alsin X h = fsin X sila rezanja.dubina rezanja.5 1..-10 - I) Vrste tvrdih metala (P 40.180 HB 200. X postavni kut. 500 500 . . j. a . Vp brzina pri povratnom hodu.. 800 750..10 10... = -6... hs .. f .5: 1 : 0.6 60 48 40 28 23 20 55 45 38 21 17 15 40 35 30 14 11 10 50 40 30 25 18 14 55 45 35 32 26 24 - -5.specificna - - Kutovi na noievima od tvrdog metala ili brzoreznog celika i brzine rezanja pri blanjanju ili dubljenju celika i sivog lijeva Obradivani malerijal fvrslaCa Rm vrsta I N/mm2 tvrdoca HB meki celik polulvrdi eelik rvrdi celik sivi lijev sivi lijev 400 ..Blanjanje i dubljenje Pri blanjanju se giba stol s izratkom pravocrtno prema suportu s nofem. j. . - Prosjecna brzina gibanja stola odn. pri dubljenju (horizontalnom iIi okomitom) giba se suport s norem pravocrtno prema stolu s izratkom. noZa za dubljenje iznosi vrn = 2 VdVp/(Vd+ b vp) gdje su: vd .

2 4600 3700 3450 3050 2450 1900 1500 1600 1150 750 pri f (mm/okr. legirani .4 4000 3200 3000 2650 2050 1500 1150 1250 850 550 0. bronca AI .5 3750 3000 2850 2500 1900 1350 1000 1100 750 475 0.20 40.. bronca mjed AI . Kut uspona zavojnice i vrsni kut svrdla ovise 0 materijalu koji treba obraditi. Prostoma krivulja po kojoj su smjestene ostrice je zavojnica.) 0.f svrdla). 40 30 40 18.slitine Mg slitine - 0..za obje ostrici At = dfJ2 = df/4 A = dfz = df/2 . .fz .0745 C. . Sila rezanja za ostrice Fez = dfzkJ2 = dfkJ4 kc (N/mm') gdje je kc specificna sila rezanja (za jedinicu presjeka).posmak za ostricu.0545 C..1 5000 4000 3700 3300 2700 2100 1700 1800 1350 900 0. Obradivani materijal eelik Kut uspona . .slitine 30 25 35..45 40. .Busenje i razvrtavanje Vijaeno svrdlo' reze s dvije ostrice.0645 C.6 3500 2850 2700 2350 1750 1200 900 1000 650 400 0.45 VtSni kut tp(0) 118 118 118 118 140 130 140 100 Presjek odreska - za jednu ostricu . nije ispravan. tvrdi meki bakar. Obradivanimaterijal eelik Rm> 900 N/mm' C.promjer svrdla.0245 sivi lijev.3 4300 3450 3200 2850 2250 1700 1300 1400 1000 650 .evrstoCeRm < 700 N/mm' - 3:L sivi lijev bakar. 638 Naziv »spiralno« svrdlo. kako se eeslo naziva. .posmak (za 1 okretaj pri cem su: d .slitine Mg - evrstoee Rm > 700 N/mm' za poboljsanje.

0 n okr.63 56 1. n okr.71 45 0.14 Promjer swdla d (mm) 10 16 25 40 1120 0.25 180 1.32 56 0.10 112 1.0 18.10 900 0.16 224 0.28 355 0.50 90 1.90 140 0. celik 700 N/mm2 legirani relik sivi lijev do SL 20 sivi lijev do SL 25 6.10 560 0.lmin f mm/okr.36 63 180 0.80 Promjer razvrtala.lmin fmm/okr.25 45 0.3 1800 0.25 355 0. n okr. n okr.25 450 0.lmin fmm/okr.12 560 0.0 2.18 900 0.08 1400 0.lmin fmm/okr.lmin fmm/okr.12 71 0. Odstupanje od promjera: -0.00 450 1.80 1120 0.45 710 0.56 71 0. n okr.4 11. n okr.56 90 0.71 280 1. d (mm) .80 280 0.45 140 0.20 140 0.31 224 1.2 5.3 mm za promjere 16 i 25 mm -0.22 450 0.32 280 0.lmin f mm/okr.2 mm za promjere 6.40 180 0.3 i 10 mm -0.lmin fmm/okr.56 450 0.40 28 1.12 355 0.16 355 0.10 16 25 40 224 0.2 28.B u ~ e n j e svrdlima od brzoreznog relika Obradivani materijat relik 500 N/mm2 Brzina Brzina rezanja Vc vrtnje n i m/min posmak f 35.lmin fmm/okr.22 560 0.36 224 0.20 710 0.24 11.20 560 0.0 22.90 180 0.18 710 0.00 112 0.00 90 0.12 280 1. sivi lijev do 200 HB sivi lijev iznad 200 HB bakar i bakrene slitine lake kovine 6.16 1120 0.45 112 0.50 112 0.40 11.20 224 0.3 355 0. n okr.25 140 0.90 710 0.25 90 0.S 22.90 180 1. n okr.lmin fmm/okr.45 Ra z v r t a van j e razvrtalima od brzoreznog celika Obradivani materijal relik do 700 N/mm relik iznad 700 N/mm2 Brzina Brzina rezanja Vc vrtnje n i m/min posmak f 7.90 28 0.6 14. n okr.40 .12 56 1. n okr.40 140 1.5 1.40 71 1.2 0.28 280 0.10 18 0.lmin fmm/okr.lmin fmm/okr.4 mm za promjere 40 i 63 mm 639 .25 63 35.40 112 1.5 n okr.

. .5 3.... ... 10 6.8 6........3 4.. 6 5...5.8 12.. 3. 5 4. 60 100.3 3. 4. . . .. 1300 Pi/jenje tracnim Brzina rezanja Vc m/min srednja 30 20 14 pi/ama Broj hodova (dvojnih) u min 140 pri hodu pile (mm) 150 160 93 108 98 73 67 63 50 47 43 Brzina rezanja Vc m/min 80 lOO 400 ...4 1.. . . 700 700.7 2...75 1...34 30. 4 4..4 3.5 2.4 3.4. 12 2.3 2. 55 35 .. .. 10 6..5 4..5..9 8.. . .5 3.12 4.. 55 30..5 4. 250 640 .5 2.12 6... . 300 400 . ... 12 1.5 2.. .18 12.... 600 100. . ...6 9. ..9 3. 8 25 25 25 25 30 40 40 40 14.....5.1000 1000 . 3 2..10 6.. .5 4. . . . ... .6 2....5 9... ...5.8 6.5..... 4.. crveni lijev lake kovine Priljevci s grubom..5 4. .. 45 20. 12 2..30 tvrdom korom.....3. 1. ..... . 12 8. 14 9...200 100. .6 4. .. 10 8. 6000 50 .. 12 20 30 (i revolverskim tokarilicama) alatom od Brzina rezanja Vc (m/min) tokarski ili navoj. bronca lake kovine Hladno rezanje brzina brzina rezanja Vc posmaka vf m/min mm/min 15..... ...4 1..20 4..5.3 3... 8 5.....5 2. 12 9.5 3.. "_u ureznici i Dareznice 2.40 40 automatska navojna glava g Piljenje kovina Piljenje okvimim pi/ama Cvrstoea obradivanog materijala N/mm' .5 2. . 12 10.... .30 60 20.... 1200 najveCa 47 32 22 Obradivani materijal sivi lijev' konstrukcijski eelik alatni eelik Brzina rezanja Vc m/min 20.5 1.3 2.8 4. ...Rezanje navoja na tokarilicama brzoreznog eelika Obradivani materijal . . ..8 5... 12 2. . ..5.2 1...4 4. ..4 3. 16 10.... . Obradivani materijal bakar mjed....... . . Pi/jenje kruinim pi/ama Obradivani materijal sivi lijev eelik mjed..3 3.. .. ...6 4. 10 8.300 Vruee rezanje brzina brzina rezanjaVc posmaka vf m/min mm/min .. korak navoja P (ml1!t nof 6. . ..5 2. I 4.. .. .14 25..5 4.

20 0.26 0.14 0.5421 <'::.26 0.26 0.26 0.dubina glodanja d . n .prosjeena geometrijska debljina strugotine.promjer glodala B . 0.4320 <'::.1531 C.21 0.4732 sivi lijev tvrdi lijev = Sz sin xl d .19 041 B21rh) N/mm2 2200 2300 2300 2600 1050 2100 kC1X1 42 Strojarski prirufnik - .18 = arc sin (2B1/d) Obradivani malerijal eelik <'::. ovisan 0 mate