PRVI

DIO

MATEMATlKA Matematicki zoakovi

'*' -

111

*
< >

jednako istovjetno, identicno nije jednako pribliZnojednako slicno sukladno, kongruentno okomito usporedno, panllelno paralelno i jednako manje od vece od
manje Hijednako veee Hijednako

lal tf"

V

V
10& Ig In are sin eos tan eot !

00

const <I: n +

-

beskonacno konstantno kut luk plus zbrajanje minus - oduzimanje

apsolutna vrijednost a na (potenciju) m kvadratni korijen n-ti korijen logaritam za bazu b dekadski logaritam prirodni logaritam arkus sinus kosinus tangens kotangens faktorijela a povrh b imaginarna jediniea
(i2

1

()

-

I
I

puta

- mnozenje

lim .....

to
6. d

dijeljenje razlomkova erta kosa razlomkova erta

limes teZi k funkcija raz1ika diferencijal

= -1)

0
[) {}

okrugla

y' =%
y" = 0 d2

prva
druga

uglata viticasta I zagrada .. . od-do . . . ( od - do iskljuCivo % postotak, procent %0 promil ppm dijelovi na miljun (partes pro millione)

I derivacija

ox

parcijalna derivacija suma, zbroj integral oznake vektora.

L
f a

razloga) .
2 - Strojarsk; priru~nik

.

U ovom su prirucniku

vektori oznaceni:

ii- u slikama, a - u tekstu (iz liskarskih

Posebnirnate~ntkiznakovi E $. C U je element skupa nije element skupa saddan u skupu unija skupova a je element skupa A) b nije element skupa A) skup A sadrzan je u skupu B) unija skupova A i B sadrZi sve elemente, koji su u skupovima A ili B) (A n B: presjek skupova A i B sadrZi sve one elemente, koji su ujedno u skupovima A i B) (aEA: (b$.A: (A C B: (A U B:

n presjek skupova

*
V nabla (Hamiltonov deriviranja) operator 6. Laplaceov operator

*
N = {I, 2, 3, . . .} Z = {O, I, -1,2, -2, . . .}

N prirodni brojevi Z cijeli brojevi R realni brojevi (racionalna i iracionalni brojevi) Q racionalni brojevi (razlomci)
.1

Q

= {mIn; rn, n E Z; n * =a +
bi
}

O}

lracionalni su svi realni brojevi koji nisu racionalni-(mogu se prikazati kao neperiodiski beskona~ni decimalni razIomci), npr. Y2, n, e C kompleksni brojevi C

I~

i

- imaginama jedinica
(i2

= -1)

a - realna komponenta
b - imaginama komponenta

a, b E R

Vaine vrijedDosti Ludolfov broj: n = 3,141592 (6535. . .) ('" 22/7, '" 355/113)

2n = 6,283185...
3n = 9,424778...

4n =
n/2 = n/3 =
n/4 =

n/6 =

= 0,636620. . . = 0,954930. . . 12,566371.. . = 1,273240. . . 1,570,796... = 1,909859. . . 1,047197... = 0,101321. . . 0,785398... 1I3n = 0,106103. .. ~ = 0,564190. . . 0,523599... 1I4n = 0,079577. .. 'l/1I2n= 0,398942. . . Inn = 1,144730. .. Ign = 0,497149.. .

= 9,869604. .. y;; = 1,772454. .. yz;;= 2,506628. .. l/n = 0,318310. .. 1I2n = 0,159155. ..

n2

2/n 3/n 4/n 6/n 1In2

*
Eulerov broj: e = 2,718282. . . e2 = 7,389056 . . .

y;
2

V;= 1,395612. . .
1ge = 0,434294 . . .

= 1,648721. . .

(Osnovaprirodnihlogaritama) lIe2 = 0,135335. . . lie = 0,367879. . . -..[lk = 0,606531. . .

RACUNANJE

S POTENCIJAMA

I KORIJENIMA

"-ije

Korijeni
Q

.. = Q

- a . . . (n-puta)

Q - osnova, baza n - eksponent

fj; = al/n a - radikand n - korijenski eksponent

.. = 1
.'. = a

a*O ~=a
liman=O za O<a<1 n-+aJ 00 za a> 1

Taki eksponenti

(a > 0)

Lihi eksponenti

(a > 0)

(:ta)2n +1 = :ta2n +1

*
-lln 1

a
d"n = (d")" = (a")m d"a" = am + " £. a" = am-n

=y;;

d"1"= 'J7o = (\Tat

a"b" = (ab)"

\TaVb=~

y;; % *
0"= 0 limJ =
"
0

w=o
00

n

limJ = 0 n n-+'"
izrazi: I~, 0°, 00°, 0/0,00/00,0. 00, 00 - 00 3

Neodredeni

v
,.'
Logaritmiranje je racunska poznate potencije c i baze a LOGARITMI operacija, pri kojoj trazimo eksponent b iz

Broj b je logaritam broja c za bazu a

b
(gdje su a i c pozitivni brojevi).

= log"c

Za bilo koju bazu a > 0, a '* 1 vrijedi: logaa = 1 log" 1 = 0

lirrJ8gx

= + '"

-

00

za

a> 1

za O<a<1

+'" za a>1 lirrJ2gx = - '" za 0 < a < 1

Racunanje s logaritmima
log" (u v)

= logau

+ log" v

log,,~ = log"u - logav v logauV= vlogau
loga V;;

= ...!..Iog"u v

Primjer 2a3~ log~

= log(2a3Yb)
1

.r.-

-log(3c2d)

=

= log2 + 3loga +Tlogb - log3 *
Pretvaranje logaritama logau

210gc - logd

= Mlogbu

(M je modul pretvorbe)

U upotrebi su dekadski (Briggsovi) logaritmi s bazom a logaritmi s bazom a = e (e = 2,718282...)

= 10

i prirodni

4

Dekadski (Briggsovi) logaritmi imaju bazu a Oznacujemo ih
npr. Ig 10

=

10

log IOU

= IgU
Ig 10" = n

=1

Svaki se dekadski logaritam sastoji od: a) k a r a k t e r i s t i k e (cijelog broja u logaritmu), tj. potencije broja 10, koja odgovara mjesnoj vrijednosti prve brojke u danom broju u; b) m ant i s e (decimale u logaritmu), koju za redoslijed brojaka u danom broju u potrafimo u tablicama na str. 6 i 7. Primer: u 642 64,2 6,42 0,642 0,0642 I Karakteristika IglO2 = 2 IgI0' = 1 Ig10. = 0 19 10-1 = -1 19 10-2 = -2
Prirodni logaritmi

Mantisa .,8075 (iz tablica za redoslije brojaka 642)

19u 2,8075 1,8075 0,8075

0,8075 - 1
0,8075 - 2

imaju bazu a
Oznacujemo ih npr.

= e = 2,718282...

Ine = 1

logeu= Inu Ine" = n

*
Odnos dekadskih i prirodnih logaritama Igu = 0,4343 Inu lzraeunavanje

Inu = 2,3026 Igu

prirodnih logaritama iz dekadskih

In 6,42 = 2,3026 . Ig 6,42 = 2,3026 . 0,8075 = 1,8593

*
Prirodni logaritmi brojeva od 100 do 999 sabrani su u tablicama na str. 8 i 9. Za sve se druge brojeve izracunavaju pomocu In 10 = 2,3026 i In 10" = 2,3026 n :rpI".
:!::IhA2

In 642 = 6,4646 (iz tablica)

= In

(642/100)

= In 642

- In 102 = 6,4646. - 2 . 2,3026 = 1,8594

5

,.
Mautlse dekadskih lopritama u 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 6 0 0000 0414 0792 1139 1461 1761 2041 2304 2553 2788 3010 3222 3424 3617 3802 3979 4150 4314 4472 4624 4771 4914 5051 5185 5315 5441 5563 5682 5798 5911 6021 6128 6232 6335 6435 6532 6628 6721 6812 6902 6990 7076 7160 7243 7324 1 0043 0453 0828 1173 1492 1790 2068 2330 2577 2810 3032 3243 3444 3636 3820 3997 4166 4330 4487 4639 4786 4928 5065 5198 5328 5453 5575 5694 5809 5922 6031 6138 6243 6345 6444 6542 6637 6730 6821 6911 6998 7084 7168 7251 7332 2 0086 0492 0864 1206 1523 1818 2095 2355 2601 2833 3054 3263 3464 3655 3838 4014 4183 4346 4502 4654 4800 4942 5079 5211 5340 5465 5587 5705 5821 5933 6042 6149 6253 6355 6454 6551 6646 6739 6830 6920 7007 7093 7177 7259 7340 3 0128 0531 0899 1239 1553 1847 2122 2380 2625 2856 3075 3284 3483 3674 3856 4031 4200 4362 4518 4669 4814 4955 5092 5224 5353 5478 5599 5717 5832 5944 6053 6160 6263 6365 6464 6561 6656 6749 6839 6928 7016 7101 7185 7267 7348 4 0170 0569 0934 1271 1584 1875 2148 2405 2648 2878 3096 3304 3502 3692 3874 4048 4216 4378 4533 4683 4829 4969 5105 5237 5366 5490 5611 5729 5843 5955 6064 6170 6274 6375 6474 6571 6665 6758 6848 6937 7024 7110 7193 7275 7356 5 0212 0607 0969 1303 1614 1903 2175 2430 2672 2900 3118 3324 3522 3711 3892 4065 4232 4393 4548 4698 4843 4983 5119 5250 5378 5502 5623 5740 5855 5966 6075 6180 6284 6385 6484 6580 6675 6767 6857 6946 7033 7118 7202 7284 7364 100...549 6 0253 0645 1004 1335 1644 1931 2201 2455 2695 2923 3139 3345 3541 3729 3909 4082 4249 4409 4564 4713 4857 4997 5132 5263 5391 5514 5635 5752 5866 5977 6085 6191 6294 6395 6493 6590 6684 6776 6866 6955 7042 7126 7210 7292 7372 7 0294 0682 1038 1367 1673 1959 2227 2480 2718 2945 3160 3365 3560 3747 3927 4099 4265 4425 4579 4728 4871 5011 5145 5276 5403 5527 5647 5763 5877 5988 6096 6201 6304 6405 6503 6599 6693 6785 6875 6964 7050 7135 7218 7300 7380 8 0334 0719 1072 1399 1703 1987 2253 2504 2742 2967 3181 3385 3579 3766 3945 4116 4281 4440 4594 4742 4886 5024 5159 5289 5416 5539 5658 5775 5888 5999 6107 6212 6314 6415 6513 6609 6702 6794 6884 6972 7059 7143 7226 7308 7388 9 0374 0755 1106 1430 1732 2014 2279 2529 2765 2989 3201 3404 3598 3784 3962 4133 4298 4456 4609 4757 4900 5038 5172 5302 5428 5551 5670 5786 5899 6010 6117 6222 6325 6425 6522 6618 6712 6803 6893 6981 7067 7152 7235 7316 7396

Mantise dekadskib logaritama 550... 999 u 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. 69. 70. 71. 72. 73. 74. 75. 76. 77. 78. 79. 80. 81. 82. 83. 84. 85. 86. 87. 88. 0 1 7412 7490 7566 7642 7716 7789 7860 7931 8000 8069 8136 8202 8267 8331 8395 8457 8519 8579 8639 8698 8756 8814 8871 8927 8982 9036 9090 9143 9196 9248 9299 9350 9400 9450 9499 9547 9595 9643 9689 9736 9782 9827 9872 9917 9961 2 7419 7497 7574 7649 7723 7796 7868 7938 8007 8075 8142 8209 8274 8338 8401 8463 8525 8585 8645 8704 8762 8820 8876 8932 8987 9042 9096 9149 9201 9253 9304 9355 9405 9455 9504 9552 9600 9647 9694 9741 9786 9832 9877 9921 9965 3 7427 7505 7582 7657 7731 7803 7875 7945 8014 8082 8149 8215 8280 8344 8407 8470 8531 8591 8651 8710 8768 8825 8882 8938 8993 9047 9101 9154 9206 9258 9309 9360 9410 9460 9509 9557 9605 9652 9699 9745 9791 9836 9881 9926 9969 4 7435 7513 7589 7664 7738 7810 7882 7952 8021 8089 8156 8222 8287 8351 8414 8476 8537 8597 8657 8716 8774 8831 8887 8943 8998 9053 9106 9159 9212 9263 9315 9365 9415 9465 9513 9562 9609 9657 9703 9750 9795 9841 9886 9930 9974 5 7443 7520 7597 7672 7745 7818 7889 7959 8028 8096 8162 8228 8293 8357 8420 8482 8543 8603 8663 8722 8779 8837 8893 8949 9004 9058 9112 9165 9217 9269 9320 9370 9420 9469 9518 9566 9614 9661 9708 9754 9800 9845 9890 9934 9978 6 7451 7528 7604 7679 7752 7825 7896 7966 8035 8102 8169 8235 8399 8363 8426 8488 8549 8609 8669. 8727 8785 8842 8899 8954 9009 9063 9117 9170 9222 9274 9325 9375 9425 9474 9523 9571 9619 9666 9713 9759 9805 9850 9894 9939 9983 7 7459 7536 7612 7686 7760 7832 7903 7973 8041 8109 8176 8241 8306 8370 8432 8494 8555 8615 8675 8733 8791 8848 8904 8960 9015 9069 9122 9175 9227 9279 9330 9380 9430 9479 9528 9576 9624 9671 9717 9763 9809 9854 9899 9943 9987 8 7466 7543 7619 7694 7767 7839 7910 7980 8048 8116 8182 8248 8312 8376 8439 8500 8561 8621 8681 8739 8797 8854 8910 8965 9020 9074 9128 9180 9232 9284 9335 9385 9435 9484 9533 9581 9628 9675 9722 9768 9814 9859 9903 9948 9991 9 7474 7551 7627 7701 7774 7846 7917 7987 8055 8122 8189 8254 8319 8382 8445 8506 8567 8627 8686 8745 8802 8859 8915 8971 9025 9079 9133 9186 9238 9289 9340 9390 9440 9489 9538 9586 9633 9680 9727 9773 9818 9863 9908 9952 9996 7

7404 7482 7559 7634 7709 7782 7853 7924 7993 8062 8129 8195 8261 8325 8388 8451 8513 8573 8633 8692 8751 8808 8865 8921 8976 9031 9085 9138 9191 9243 9294 9345 9395 9445 89. 9494 90. 9542 91. 9590 92. 9638 93. 9685 94. 9731 95. 9777 96. 9823 97. 9868 98. 9912 99. 9956

f

PrIrodni

Iogaritml

brojeva od 100 do 549

u

o

1
4,6151 4,7095 4,7958 4,8752 4,9488 5,0173 5,0814 5,1417 5,1985 5,2523 5,3033 5,3519 5,3982 5,4424 5.4848 5,5255 5,5645 5,6021 5,6384 5,6733 5,7071 5,7398 5,7714 5,8021 5,8319 5,8608 5,8889 5,9162 5,9428 5,9687 5,9940 6,0186 6,0426 6,0661 6,0890 ~,1115 6,1334 6,1549 6,1759 6,1964 6,2166 6,2364 6,2558 6,2748 6,2934

2
4,6250 4,7185 4,8040 4,8828 4,9558 5,0239 5,0876 5,1475 5,2040 5,2575 5,3083 5,3566 5,4027 5,4467 5,4889 5,5294 5,5683 5,6058 5,6419 5,6768 5,7104 5,7430 5,7746 5,8051 5,8348 5,8636 5,8916 5,9189 5,9454 5,9713 5.9965 6,0210 6,0450 6,0684 6,0913 6,1137 6,1356 6,1570 6,1779 6,1985 6,2186 6,2383 6,2577 6,2766 6,2953

3
4,6347 4,7274 4,8122 4,8903 4,9628 5,0304 5,0938 5,1533 5,2095 5,2627 5,3132 5,3613 5,4072 5,4510 5,4931 5,5334 5,5722 5,6095 5,6454 5,6802 5,7137 5,7462 5,7777 5,8081 5,8377 5,8665 5,8944 5,9216 5,9480 5,9738 5,9989 6,0234 6,0474 6,0707 6,0936 6,1159 6,1377 6,1591 6,1800 6,2005 6,2206 6,2403 6,2596 6,2785 6,2971

4
4,6444 4,7362 4,8203 4,8978 4,9698 5,0370 5,0999 5,1591 5,2149 5,2679 5,3181 5,3660 5,4116 5,4553 5,4972 5,5373 5,5759 5,6131 5.6490 5.6836 5,7170 5,7494 5,7807 5,8111 5,8406 5,8693 5,8972 5,9243 5,9506 5,9764 6.0014 6,0259 6,0497 6,0730 6,0958 6,1181 6,1399 6,1612 6,1821 6,2025 6,2226 6,2422 6,2615 6,2804 6,2989

5
4,6540 4,7449 4,8283 4,9053 4,9767 5,0434 5,1059 5,1648 5,2204 5,2730 5,3230 5,3706 5,4161 5,4596 5,5013 5,5413 5,5797 5,6168 5,6525 5,6870 5,7203 5,7526 5,7838 5,8141 5,8435 5,8721 5,8999 5,9269 5,9532 5,9789 6.0039 6,0283 6,0521 6,0753 6,0981 6,1203 6,1420 6,1633 6,1841 6,2046 6,2246 6,2442 6,2634 6,2823 6,3008

6
4,6634 4,7536 4,8363 4,9127 4,9836 5,0499 5,1120 5,1705 5,2257 5,2781 5,3279 5,3753 5,4205 5,4638 5,5053 5,5452 5,5835 5,6204 5,6560 5,6904 5,7236 5,7557 5,7869 5,8171 5,8464 5,8749 5,9026 5,9296 5,9558 5,9814 6,0064 6,0307 6,0544 6,0776 6,1003 6,1225 6,1442 6,~654 6,1862 6,2066 6,2265 6,2461 6,2653 6,2841 6,3026

7
4,6728 4,7622 4,8442 4,9200 4,9904 5,0562 5,1180 5,1761 5,2311 5,2832 5,3327 5,3799 5,4250 5,4681 5,5094 5,5491 5,5872 5,6240 5,6595 5,6937 5,7268 5,7589 5,7900 5,8201 5,8493 5,8777 5,9054 5,9322 5,9584 5,9839 6,0088 6,0331 6,0568 6,0799 6,1026 6,1247 6,1463 6,1675 6,1883 6,2086 6,2285 6,2480' 6,2672 6,2860 6,3044

8
4,6821 4,7707 4,8520 4,9273 4,9972 5,0626 5,1240 5,1818 5,2364 5,2883 5,3375 5,3845 5,4293 5,4723 5,5134 5,5530 5,5910 5,6276 5,6630 5,6971 5,7301 5,7621 5,7930 5,8230' 5,8522 5,8805 5,9081 5,9349 5,9610 5,9865 6,0113 6,0355 6,0591 6,0822 6,1048 6,1269 6,1485 6,1696 6,1903 6,2106 6,2305 6,2500 6,2691 6,2879 6,3063

9
4,6913 4,7791 4,8598 4,9345 5,0039 5,0689 5,1299 5,1874 5,2417 5,2933 5,3423 5,3891 5,4337 5,4765 5,5175 5,5568 5,5947 5,6312 5,6664 5,7004 5,7333 5,7652 5,7961 5,8260 5,8551 5,8833 5,9108 5,9375 5,9636 5,9890 6,0137 6,0379 6,0615 6,0845 6,1070 6,1291 6,1506 6,1717 6,1924 6,2126 6,2324 6,2519 6,2710 6,2897 6,3081

10. 4,6052 11. 4,7005 12. 4,7875 13. 4,8675 14. 4,9416 IS. 5,0106 16. 5,0752 17. 5,1358 18. 5,1930 19. 5,2470 20. 5,2983 21. 5,3471 22. 5,3936 23. 5,4381 24. 5,4806 25. 5,5215 26. 5,5607 27. 5,5984 28. 5,6348 29. 5,6699 30. 5,7038 31. 5,7366 32. 5,7683 33. 5.7991 34. 5,8289 35. 5,8579 36. 5,8861 37. 5,9135 38. 5,9402 39. 5,9661 40. 5,9915 41. 6,0162 42. 6,0403 43. 6,0638 44. 6,0868 45. 6,1092 46. 6,1312 47.6,1527 48.6,1738 49. 6,1944 50. 6,2146 51. 6,2344 52. 6,2538 53. 6,2729 54. 6,2916 8

Prlrodnl Iogarltml brojeva od 550 do 999

"01234567891 55. 6,3099 6,3117 56. 6,3279 6,3297 57, 6,3456 6,3474 58. 6,3630 6,3648 59. 6,3801 6,3818 60. 6,3969 6,3986 61. 6,4135 6,4151 62. 6,4297 6,4313 63. 6,4457 6,4473 64. 6,4615 6,4630 65. 6,4770 6,4785 66. 6,4922 6,4938 67. 6,5073 6,5088 68. 6,5221 6,5236 69. 6,5367 6,5381 70. 6,5511 6,5525 71. 6,5653 6,5667 72, 6,5193 6,5806 73, 6,5930 6,5944 74, 6,6067 6,6080 15. 6,6201 6,6214 76. 6,6333 6,6346 77. 6,6464 6,6477 78. 6,6593 6,6606 79. 6,6720 6,6733 80. 6,6846 6,6859 81. 6,6970 6,6983 82.6,7093 6,7105 83. 6,7214 6,7226 84. 6,7334 6,7346 85. 6,7452 6,7464 86.6,1569 6,1581 87. 6,7685 6,7696 88. 6,7799 6,7811 89, 6,7912 6,7923 90. 6,8024 6,8035 91. 6,8134 6,8145 92. 6,8244 6,8255 93. 6,8352 6,8363 94. 6,8459 6,8469 95. 6,8565 6,8575 96. 6,8669 6,8680 91. 6,8773 6,8783 98. 6,8876 6,8886 99. 6,8977 6,8987

6,3135 6,3315 6,3491 6,3665 6,3835 6,4003 6,4167 6,4329 6,4489 6,4646 6,4800 6,4953 6,5103 6,5250 6,5396 6,5539 6,5681 6,5820 6,5958 6,6093 6,6227 6,6359 6,6490 6,6619 6,6746 6,6871 6,6995 6,7117 6,7238 6,7358 6,7476 6,7593 6,7708 6,7822 6,7935 6,8046 6,8156 6,8256 6,8373 6,8480 6,8586 6,8690 6,8794 6,8896 6,8997

6,3154 6,3333 6,3509 6,3682 6,3852 6,4019 6,4184 6,4345 6,4505 6,4661 6,4816 6,4968 6,5117 6,5265 6,5410 6,5554 6,5695 6,5834 6,5971 6,6107 6,6241 6,6373 6,6503 6,6631 6,6758 6,6884 6,7007 6,7130 6,7250 6,7370 6,7488 6,1604 6,7719 6,7833 6,7946 6,8057 6,8167 6,8276 6,8384 6,8491 6,8596 6,8701 6,8804 6,8906 6,9007

6,3172 6,3351 6,3526 6,3699 6,3869 6,4036 6,4200 6,4362 6,4520 6,4677 6,4831 6,4983 6,5132 6,5280 6,5425 6,5568 6,5709 6,5848 6,5985 6,6120 6,6254 6,6386 6,6516 6,6644 6,6771 6,6896 6,7020 6,7142 6,7262 6,7382 6,7499 6,1616 6,7731 6,7845 6,7957 6,8068 6,8118 6,8287 6,8395 6,8501 6,8607 6,8711 6,8814 6,8916 6,9017

6,3190 6,3368 6,3544 6,3716 6,3886 6,4052 6,4216 6,4378 6,4536 6,4693 6,4846 6,4998 6,5147 6,5294 6,5439 6,5582 6,5723 6,5862 6,5992 6,6134 6,6267 6,6399 6,6529 6,6657 6,6783 6,6908 6,7032 6,7154 6,7274 6,7393 6,7511 6,7627 6,7742 6,7856 6,7968 6,8019 6,8189 6,8298 6,8405 6,8512 6,8611 6,8721 6,8824 6,8926 6,9021

6,3208 6,3386 6,3561 6,3733 6,3902 6,4069 6,4232 6,4394 6,4552 6,4708 6,4862 6,5013 6,5162 6,5309 6,5453 6,5596 6,5737 6,5876 6,6012 6,6147 6,6280 6,6412 6,6542 6,6610 6,6196 6,6921 6,7044 6,7166 6,7286 6,7405 6,7523 6,7639 6,7754 6,7867 6,7979 6,8090 6,8200 6,8309 6,8416 6,8522 6,8628 6,8732 6,8835 6,8931 6.9037

6,3226 6,3404 6,3578 6,3750 6,3919 6,4085 6,4249 6,4409 6,4568 6,4723 6,4877 6,5028 6,5177 6,5323 6,5468 6,5610 6,5151 6,5889 6,6026 6,6161 6,6294 6,6425 6,6554 6,6682 6,6809 6,6933 6,7056 6,7178 6,7298 6,7411 6,7534 6,1650 6,7765 6,7878 6,7991 6,8101 6,8211 6,8320 6,8427 6,8533 6,8638 6,8142 6,8845 6,8947 6,9047

6,3244 6,3421 6,3596 6,3767 6,3936 6,4102 6,4265 6,4425 6,4583 6,4739 6,4892 6,5043 6,5191 6,5338 6,5482 6,5624 6,5165 6,5903 6,6039 6,6174 6,6307 6,6438 6,6561 6,6695 6,6821 6,6946 6,7069 6,7190 6,7310 6,7429 6,7546 6,7662 6,7776 6,7890 6,8002 6,8112 6,8222 6,8330 6,8437 6,8544 6,8648 6,8752 6,8855 6,8957 6,9057

6,3261 6,3439 6,3613 6,3784 6,3953 6,4118 6,4281 6,4441 6,4599 6,4754 6,4907 6,5058 6,5206 6,5352 6,5497 6,5639 6,5779 6,5917 6,6053 6,6187 6,6320 6,6451 6,6580 6,6108 6,6834 6,6958 6,7081 6,7202 6,7322 6,7441 6,7558 6,7613 6,7788 6,7901 6,8013 6,8123 6,8233 6,8341 6,8448 6,8554 6,8659 6,8763 6,8865 6,8967 6,9068 9

.

-.
TRIGONOMETRUSKE FUNKCUE U pravokutnom su trokutu: kat e t e - stranice a i b uz pravi kut, hip 0 ten u z a - stranica e nasuprot pravom kutu. Trigonometrijske funkcije kuta a su omjeri stranica pravokutnog trokuta: sin a
cos a

Ll
b sinus kosinus
Vrijednosti trigonometrijskih

= ale = ble

tangens
kotangens

tan a
cot a

= alb = bla
su

Vrijednosti trigonometrijskih funkcija kutova od O. do 90. sabrane u tablicama: za sin i cos na str. 12 i 13, a za tan i cot na str. 14 in 15. funkcija re~ potrebnih kutova

a= sin a

.

rad

O.
0 0 1
0
:too

30.
n/6

45. n/4

60.
n/3

90.
n/2 1
0 :too
0

180. :n: 0
-1 0
:too

270. 3n/2 -1
0 :too
0

360. 2:n: 0
1 . 0
:too

=

cosa= tan a = cot a =

! !v'Z h'3 1 Iv'3 1£ !

lv'3 v'3
:ta :ta

1 1

lv'3

v'3

Trigonometrijske

cp=

.

funkcije u razIiatim podruCjima kutova

rad :t + :t :t

90. :t a (n/2) :t a + cos a
=+=in a s

180. :t a 270. :t a 360. :t a :n::ta (3n/2) :t a 2:n::t a =+= a sin -cos a :t tan a :t cot a -cos a :t sin a =+= a cot =+=tana
funkdja

sin a cos a tan a cot a

=+= a cot =+=tana

:t sin a +cosa :t tan a :t cot a

Omovni odnosi trigoDometrijskib sin2a + cos2a tan a
cot a

=

1
a

= sin = cos

alcos a
alsin

tanacota=l

sin a = VI - cos2a cos a = VI - sin2a 1 + tan2a = lIcos2a 1 + cot2a = lIsin2a

10

TrigoDometrijske funkdje dvaju kutova sin (a :t fJ) cos (a :t fJ)
tan (a :t 13)

= sin a cos 13:t cos = cos a cos 13 =+=sin =
tan a :t tan 13 1 + tan a tan 13

a sin 13
a sin 13

Za a

= 13 vrijedi:

cot (a :t 13) = cot a cot 13=+= 1 cot 13:t cot a sin 2a = 2 sin a cos a cos 2a = cos2a - sin2a tan 2a = 2 tan aI(l - tan2a) cot 2a

= (cot2a = 3 sin

-

1)/2 cot a

NadaIje vrijedi: sin 3 a a

cos 3 a = 4 cos3a 3 cos a 2 sin2a = 1 cos 2 a

-

- 4 sin3a -

2 cos2a = 1 + cos 2 a

sin a + sin 13= 2 sin.!!...:!..1!...cos~ 2 2

sin a - sin13 2 cos.!!..::t.../Lsin~2 = 2 cosa+cosfJ=2cos.!!..::t.../L cos~ 2 2
cos a - cos 13=

-2 sin.!!..::t.../L 2 2 sin~

sin (a :t 13) tan a :t tan 13= cos a cos {3 sin (13:t a) cot a :t cot 13= sin a sin 13
2 sin a sin {3 = -cos (a + fJ) + cos (a - 13) 2 sin a cos {3 = sin (a + fJ) + sin (a

-

13)

2 cos a cos {3= cos (a + fJ) + cos (a - (3) 11

Tr!gODometr!jske fimkdje:

I

,f

i1

cx 0° I" 2° 3° 4° S" 6° 7° 8° go 10" 11" UO 13° 14° 15° 16° lr ISO 19o 20° 21" 22° 23° 24° 25" 16° 27° 28° 2go 30" 31" 32° 33° 34° 35" 36° 3r 38° 3go 40" 41" 42° 43° 44°

0' 0,00000 0,01745 0,03490 0,05234 0,06976 0,08716 0,10453 0,12187 0,13917 0,15643 eJ,17365 0,19081 0,20791 0,22495 0,24192 0,25882 0,27564 0,29237 0,30902 0,32557 0,34202 0,35837 0,37461 0,39073 0,40674 0,42262 0,43837 0,45399 0,46947 0,48481 0,50000 0,51504 0,52992 0,54464 0,55919 0,57358 0,58779 0,60182 0,61566 0.62932 0,64279 0,65606 0,66913 0,68200 0,69466 60'

10' 0,00291 0,02036 0,03781 0,05524 0,07266 0,09005 0,10742 0,12476 0,14205 0,15931 0,17651 0,19366 0,21076 0,22778 0,24474 0,26163 0,27843 0,29515 0,31178 0,32832 0,34475 0,36108 0,37730 0,39341 0,40939 0,42525 0,44098 0,45658 0,47204 0,48735 0,50252 0,51753 0,53238 0,54708 0,56160 0,57596 0,59014 0,60414 0.61795 0,63158 0,64501 0.65825 0,67129 0.68412 0.69675 50'

sinus od 0° do 45°, kosinus od 45° do 90° sin« 20' 30' 40' SO' 60' 0,01454 0,03199 0,04943 0,06685 0,08426 0,10164 0,11898 0,13629 0,15356 0,17078 0,18795 0,20507 0,22212 0,23910 0,25601 0,27284 0,28959 0,30625 0,32282 0,33929 0,35565 0,37191 0,38805 0,40408 0,41998 0,43575 0,45140 0,46690 0,48226 0,49748 0,51254 0,52745 0,54220 0,55678 0,57119 0,58543 0,59949 0,61337 0.62706 0.64056 0,65386 0,66697 0,67987 0,69256 0.70505 10' 0,01745 0,03490 0,05234 0,06976 0,08716 0,10453 0,12187 0,13917 0,15643 0,17365 0,19081 0,20791 0,22495 0,24192 0,25882 0,27564 0,29237 0,30902 0,32557 0,34202 0,35837 0,37461 0,39073 0,40674 0,42262 0,43837 0,45399 0,46947 0,48481 0,50000 0,51504 0,52992 0,54464 0,55919 0,57358 0,58779 0,60182 0,61566 0,62932 0,64279 0,65606 0,66913 0,68200 0,69466 0.70711 0' 8go 88° 87° 86° 8S" 84° 83° 82° 81" 80° 7go 78° 7r 76° 75° 74° 73° 72° 71" 70° 6go 68° 67° 66° 65° 64° 63° 62° 61" 60° 59° 58° 57° 56° 55° 54° 53° 52° 51" 50° 49° 48° 47° 46° 4S" cx

0,00582 0,00873 0,01164 0,02327 0,02618 0,02908 0,04071 0,04362 0,04653 0,05814 0,06105 0,06395 0,07556 0,07846 . 0,08136 0,09295 0,09585 0,09874 0,11031 0,11320 0,11609 0,12764 0,13053 0,13341 0,14493 0,14781 0,15069 Q,16218 0,16505 0,16792 0,17937 0,18224 0,18509 0,19652 0,19937 0,20222 0,21360 0,21644 0,21928 0,23062 0,23345 0,23627 0,24756 0,25038 0,25320 0,26443 0,26724 0,27004 0,28123 0,28402 0,28680 0,29793 0,30071 0,30348 0,31454 0,31730 0,32006 0,33106 0,33381 0,33655 0,34748 0,35021 0,35293 0,36379 0,36650 0,36921 0,37999 0,38268 0,38537 0,39608 0,39875 0,40141 0,41204 0,41469 0,41734 0,42788 0,43051 0,43313 0,44359 0,44620 0,44880 0,45917 0,46175 0,46433 0,47460 0,47716' 0,47971 0,48989 0,49242 0,49495 0,50503 0,50754 0,51004 0,52002 0,52250 0,52498 0,53484 0,53730 0,53975 0,54951 0,55194 0,55436 0,56401 0,56641 0,56880 0,57833 0,58070 0,58307 0,59248 0,59482 0,59716 0,60645 0,60876 0,61107 0,62024 0,62251 0.62479 0,63383 0,63608 0,63832 0,64723 0,64945 0,65166 0,66044 0,66262 0,66480 0,67344 0,67559 0,67773 0,68624 0,68835 0,69046 0,69883 0.70091 0.70298 40' 30' 20' COScx

12

Trigonometrljske funkclJe: sinus od 45° do 90°, kosinus od 0° do 45°
ex 45° 46° 47° 48° 49" 50° SI" SZO 53° 54° 55° 56° 57° 58° 59° 60° 61° 62° 63° 64° 65° 66° 67° 68° 69° 70°
71"

0' 0,70711 0,71934 0,73135 0,74314 0,75471 0,76604 0,77715 0,78801 0,79864 0,80902 0,81915 0,82904 0,83867 0,84805 0,85717 0,86603 0,87462 0,88295 0,89101 0,89879 0,90631 0,91355 0,92050 0,92718 0,93358 0,93969 0,94552 0,95106 0,95630 0,96126 0,96593 0,97030 0,97437 0,97815 0,98163 0,98481 0,98769 0,99027 0,99255 0,99452 0,99619 0,99756 0,99863 0,99939 0.99985 60'

10' 0,70916 0,72136 0,73333 0,74509 0,75661 0,76791 0,77897 0,78980 0,80038 0,81072 0,82082 0,83066 0,84025 0,84959 0,85866 0,86748 0,87603 0,88431 0,89232 0,90007 0,90753 0,91472 0,92164 0,92827 0,93462 0,94068 0,94646 0,95195 0,95715 0,96206 0,96667 0,97100 0,97502 0,97875 0,98218 0,98531 0,98814 0,99067 0,99290 0,99482 0,99644 0,99776 0,99878 0,99949 0.99989 SO'

20'

sIn ex 30' 0,71325 0,72537 0,73728 0,74896 0,76041 0,77162 0,78261 0,79335 0,80386 0,81412 0,82413 0,83389 0,84339 0,85264 0,86163 0,87036 0,87882 0,88701 0,89493 0,90259 0,90996 0,91706 0,92388 0,93042 0,93667 0,94264 0,94832 0,95372 0,95882 0,96363 0,96815 0,97237 0,97630 0,97992 0,98325 0,98629 0,98902 0,99144 0,99357 0,99540 0,99692 0,99813 0,99905 0,99966 o99996 30' cos ex

40'

SO'

60' 0,71934 0,73135 0,74314 0,75471 0,76604 0,77715 0,78801 0,79864 0,80902 0,81915 0,82904 0,83867 0,84805 0,85717 0,86603 0,87462 0,88295 0,89101 0,89879 0,90631 0,91355 0,92050 0,92718 0,93358 0,93969 0,94552 0,95106 0,95630 0,96126 0,96593 0,97030 0,97437 0,97815 0,98163 0,98481 0,98769 0,99027 0,99255 0,99452 0,99619 0,99756 0,99863 0,99939 0,99985 1.00000 0' 44° 43° 4ZO 41" 40° 39" 38° 37° 36° 35° 34° 33° 32° 31" 30° 29° 28° 27° 26° 25° 24° 23° 22° 21° 20°
19"

72° 73° 74° 75° 76° 77° 78° 79° 80° 81" 82° 83° 84° 85° 86° 87° 88° 89°

0,71121 0,72337 0,73531 0,74703 0,75851 0,76977 0,78079 0,79158 0,80212 0,81242 0,82248 0,83228 0,84182 0,85112 0,86015 0,86892 0,87743 0,88566 0,89363 0,90133 0,90875 0,91590 0,92276 0,92935 0,93565 0,94167 0,94740 0,95284 0,95799 0,96285 0,96742 0,97169 0,97566 0,97934 0,98272 0,98580 0,98858 0,99106 0,99324 0,99511 0,99668 0,99795 0,99892 0,99958 o 99993 40'

0,71529 0,72737 0,73924 0,75088 0,76229 0,77347 0,78442 0,79512 0,80558 0,81580 0,82577 0,83549 0,84495 0,85416 0,86310 0,87178 0,88020 0;88835 0,89623 0,90383 0,91116 0,91822 0,92499 0,93148 0,93769 0,94361 0,94924 0,95459 0,95964 0,96440 0,96887 0,97304 0,97692 0,98050 0,98378 0,98676 0,98944 0,99182 0,99390 0,99567 0,99714 0,99831 0,99917 0,99973 0.99998 20'

0,71732 0,72937 0,74120 0,75280 0,76417 0,77531 0,78622 0,79688 0,80730 0,81748 0,82741 0,83708 0,84650 0,85567 0,86457 0,87321 0,88158 0,88968 0,89752 0,90507 0,91236 0,91936 0,92609 0,93253 0,93869 0,94457 0,95015 0,95545 0,96046 0,96517 0,96959 0,97371 0,97754 0,98107 0,98430 0,98723 0,98986 0,99219 0,99421 0,99594 0,99736 0,99847 0,99929 0,99979 1 00000 10'

18°

lr
16° 15° 14° 13° 12° 11° 10° 9° 8° 7° 6° 5° 4° 3° 2° I" 0° ex

13

32492 19° 0.03492 0.14351 0.88992 0.44175 0.43828 0.62487 33° 0.88473 0.64528 0.28675 0.22781 0.74447 0.25862 0.34108 0.55812 0.23087 0.26172 0.48773 27° 0.19438 0.09923 0.23087 14° 0.21864 0.90569 0.70455 0.80498 0.15838 10° 0.24316 0.25242 0.51319 0.17633 0.93797 097133 SO' 0.44872 0.49858 0.91633 0.44523 0.37720 0.17933 0.38721 0.46631 0.26795 16° 0.81461 0.86929 42° 0.00000 1" 0.46985 0.67451 35° 0.90040 0.96008 0.21560 0.64117 0.80978 0.32171 0.26795 0.57735 0.16137 0.42791 0.35740 0.20345 0.05241 0.19438 12° 0.78129 39° 0.77196 0.60483 0.35412 0.89515 0.23393 0.87441 0.63707 0.82923 0.10510 0.12278 8° 0.24624 0.14945 0.52427 0.52057 0.45222 0.10510 7° 0.56194 0.27732 0.69588 0.49134 0.75355 0.17333 0.31210 0.20042 0.01164 0.05533 0.41421 0.47341 0.42447 0.50953 0.70021 36° 0.14054 9° 0.39727 0.02619 0.42105 0.02910 0.86929 0.60086 32° 0.59297 0.54296 0.50953 28° 0.29621 0.18534 0.96569 1.73547 0.28046 0.41763 0.22169 0.84906 0.24933 15° 0.66189 0.79070 0.01746 0.85408 0.25552 0.72654 0.70891 0.14648 0.46631 26° 0.40403 23° 0.07285 0.37057 0.46277 0.62892 0.01455 0.11099 0.27419 0.55431 30° 0.60086 0.53171 29° 0.65771 0.50222 0.30891 0.79544 0.61681 0.06993 S° 0.06116 0.09042 0.38053 0.09335 0.62487 0.77661 0.50587 0.65355 0.33136 0.64941 34° 0.99420 10' od 45° do 90° 60' 0.68301 0.11688 0.83415 0.56577 0.86419 0.51688 0.15838 0.05824 0.17033 0.71329 0.93252 0.80020 0.20952 0.70021 0.36397 21" 0.64941 0.83910 41" 0. '" .04658 0.06408 9.52798 0.06993 0.81946 0.08749 0.98270 30' cot".02328 0.53920 0.01746 2° 0.37388 0.83910 0.03783 0.12869 0.03492 3° 0.20648 0.57348 0.55051 0.02036 0.67875 0.53171 0.32492 0.74900 0.93252 44° o 96569 60' 14 10' 0.19136 0.11394 0.58513 0.40741 0.16435 0.69157 0.40065 0.21256 0.05241 4° 0.29938 0.75812 0.41081 0.17633 11° 0.87955 0.38386 0.85912 0.18233 0.24008 0.19740 0.30573 18° 0.13758 0.23700 0.40403 0.80978 40° 0.73100 0.15243 0.95451 o 98843 20' SO' 0.58905 0.76733 0.08456 0.28360 0.27107 0.00873 0.10216 0.09629 0.39391 0.48055 0.94345 o 97700 40' tan".63299 0.43136 0.68728 0.57735 31" 0.00582 0.28990 0.54673 0.62083 0.08163 0.45573 0.24933 0.13165 0.07870 0.82434 0.03201 0.04075 0.48773 0.92170 0.04949 0.34433 0.60881 0.33460 0. kotangcns 30' 40' 0.67451 0.94896 0.72211 0.07578 0.76272 0.36397 0.48414 0.29305 0.Trlgonometrljske fankdje: tangens 20' 0. od 0° do 45°.61280 0.33783 0.59691 0.16734 0.06700 0.55431 0.13461 0.31530 0.38386 22° 0.90040 43° 0.4348 i 0.84407 0.21256 13° 0.18835 0.39055 0.92709 0.15540 0.04366 0.31850 0.49495 0.00000 0' 89° 88° 87° 86° 85° 84° 83° 82° 81" 80° 79° 78° 7'76° 75° '74° 73° 72° 71" 70° 69° 68° 67° 66° 65° 64° 63° 62° 61" 60° 59° 58° 57° 56° 55° 54° 53° 52° 51" 50° 49° 48° 47° 46° 45° '" 0' 0° 0.78129 0.56962 0.32814 0.45924 0.00291 0.12278 0.34758 0.14054 0.36727 0.58124 0.12574 0.47698 0.26483 0.67028 0.11983 0.42447 24° 0.34433 20° 0.53545 0.44523 25° 0.35085 0.36068 0.73996 0.08749 6° 0.72654 37° 0.71769 0.22475 0.30255 0.28675 17° 0.91099 0.78598 0.66608 0.30573 0.75355 38° 0.10805 0.

14435 9.11537 8.22857 2.98869 3.51084 1.27471 4.68643 1.82906 1.57638 6.74748 2.80405 1.41421 2.70463 5.36800 1.15715 1.42815 1.27085 3.45501 1.06553 2.80405 1.56055 7.87700 3.85462 1.33511 1.96165 4.08094 2.13029 1.40195 1.27994 1.04766 1.07864 1.77595 4.33693 2.2056 31.18474 1.24969 1.25530 11.70463 6.44598 1.30928 5.45451 2.25717 1.76937 6.48741 3.52609 3.19882 1.0811 28.96261 2.69853 2.38969 4.24227 1.99116 2.16398 1.93189 3.03526 2.47509 2.47509 2.28167 2.38484 1.01078 4.11061 1.78817 11.43484 7.4316 49.14455 5.22758 1.23490 1.63185 1.10414 1.09654 2.73205 1.20406 3.7119 13.1039 343 774 10' od 0° do 45° 60' 1.52043 1.90741 1.77254 2.84300 5.11537 8.84177 1.33148 4.53987 1.05378 1.26374 2.41934 1.91516 5.61074 1.63825 5.56557 3.2505 15.60033 1.64256 1.60509 2.0750 26.4704 34.07768 3.55966 1.23714 3.01783 3. kotangens taDex ZO' 30' 40' 50' 1.02039 2.2416 68.74375 1.70901 1.11061 1.14451 2.29541 1.19703 6.56046 2.3499 22.72047 1.62791 2.3854 12.08444 6.67128 6.47330 1.82083 4.53010 1.39336 1.48451 6.885 ZO' 1.92098 2.15037 1.43703 1.07237 1.96004 3.62125 1.21310 1.49597 2.3007 19.77955 1.37638 1.35968 1.76749 1.94858 2.12832 2.59575 8.6048 21.48256 1.39552 5.14435 9.21132 2.90421 3.65337 1.17749 2.14451 2.51436 11.73205 4.06584 5.39449 2.30323 1.07237 1.82391 2.55555 10.7267 18.77035 9.64705 3.12369 1.86671 4.93470 2.9038 38.37594 3.34023 3.00569 2.03553 1.87080 6.97680 2.28764 1.05030 2.44951 3.27085 3.27230 1.31904 1.90421 3.11233 2.32704 1.06107 4.65109 2.07768 3.51071 4.91364 4.31375 7.16530 4.02355 1.69116 7.67128 6.19175 1.66428 1.24604 2.01761 1.72281 2.34323 1.20593 1.60509 2.57981 1.04749 3.66428 1.08496 1.3678 85.79174 1.48256 1.69766 1.41061 1.96823 7.03553 1.00583 1.05030 2.42871 8.09131 1.04158 1.54972 1.46411 1.31375 7.00983 10.06613 1.6363 57.4301 14.22566 5.Trlgonometrljske ex 45° 46° 4r 48° 49" 500 5r 51° 53° 54° 55° 56° 5r 58° 59" W 6r 61° 63° 64° 65° 66° 6r 68° 69" 700 7r 71° 73° 74° 7SO 76° 7r 78° 79" 80° 81" 81° 83° 84° 85° 86° 8r 88° 89" 0' 1.8262 14.37504 2.35142 1.22031 1.31826 2.09770 1.11256 4.10842 3.29984 2.00000 1.9244 20.96261 2.13694 1.51436 11.0594 13.32704 1.15037 1.60588 3.53865 2.14455 5.17159 3.97576 6.56969 1.26471 1.89400 1.59002 1.67462 2.86760 1.11713 1.82694 7.53987 1.43422 2.51715 2.48741 3.0811 28.85023 3.589 30' cot ex 1.74748 2.16090 2.34496 9.17085 1.77286 5.2900 00 0' 44° 43° 41° 41" 40° 39" 38° 37° 36° 35° 34° 33° 31° 31° 30° 19° 18° 17° 16° 15° 14° 13° 11° 21" 10° 19° 18° 17° 16° 15° 14° 13° UO 11° 10° 9° 8° 7° 6° 5° 4° 3° zo I" 0° ex 15 .68909 3.6363 57 2900 60' fankdje: 10' 1.01078 4.19175 1.58261 2.33148 4.73205 1.88073 1.81649 1.35585 2.42815 1.77689 10.4301 14.21933 4.0780 12.79802 2.41236 3.05994 1.9641 171.01170 1.17777 1.1693 24.26873 8.75556 1.35585 2.44942 4.60033 1.5418 42.3007 19.98940 5.19430 2.31110 1.95302 9.14363 1.1885 114.27994 1.50133 1.7062 16.88073 1.67530 1.30521 3.7501 50' tangens od 45° do 90°.1969 17.49190 1.9398 40' 1.73205 4.23490 1.02952 1.13972 3.37638 1.24604 2.57363 4.

a h = (ble)Ve2 p = 90.a2 p = 90. h = (d2) sin 2 a p = 90.h=acosa a a a a.) stnmica i Iwtova trokuta a+p=90. a b) J ednakostranicni a p = 90.a = (b) = (c) "a = (P) = (y) = 60. h= 16 . h=bsina p = 90.866a & a .b2 cos a = ble sin p = ble b=altana=acota e = alsin a a = b tan a = blcot a e = blcos a a=esina b=ecosa trokut = (ale)Vc2 . ." a) Pravokutni Izraamavaoje trokut (y = 90.a e.e a = Ve2 ..a2 b2 p = 90. ale = sina = cosp = hlb ble = cosa = sinp = hla alb = tana = cotp bla = cota = tanp Visina nad hipotenuzom Poznato h ~ = able TraZimo C Pitagorin pouQik a2 + b2 = c2 a. .a h sin a = ale cos p = ale b. e b = Vc2 . V3 "" O.b e = Va2 + b2 tan a = alb tan p = bla a.a b.

- (a + y) a.2ac cos fJ CZ= a2 + b2 .c) Kosokutni trokut a + fJ + Y = 180. {J.(a + fJ) c = Ya2 + b2 .y b = a sin f3/sin ({J + y) C = a sin y/sin (fJ + y) a = 180.2ab cos y tan a = a sin y/(b . a.= b2 + CZ.({J+ y) 3 .2bc cos a b2 = a2 + CZ. b.Strojarski priru~nik 17 .b2)/2ac cos y = (a2 + b2 . a c = b cos a Z Va2 . . sin a = sin (fJ + y) cos a = -cos (fJ + y) Sinusov poucak Kosinusov pouCak aIsin a = b/sin fJ = cl sin y tl.CZ)/2ab y = 180.a cos y) tan fJ a.2ab cos y Projekcijskipoueak a=bcosy+ccosfJ b=acosy+ccosa c=bcosa+acosfJ Visina (nad stranicom c) h = a sin fJ = b sin a Poznato TraZimo cos a = (b2 + CZ. b. - (a + fJ) a.b2 sin2a a 1 realno rje~enje za: = b sin a 2 reaIna rje~enjaza: sin fJ = (b/a) sin a y a > b sin a = 180. y =b sin y/(a - b cos y) fJ = 180. . b. c.a2)/2bc cos fJ = (a2 + CZ.

Trokuti C b~O ~ A c A A A A B = hc/2 Stranice Kutovi Zbroj kutova Visina na c Koordinate v~aka a.a) (s .. B(XB. [XA(yB. ViSekuti (poligoni) Broj stranica n Zbroj unutamjih kutova 180. c) A(XA' YA).povr~ina.YA) + XC(yA . A=ah=a2sina h=asina 0=40 Ub a c Paralelogram 0 '" b '" h. h=dsina 3. A = a2 0=40 a = 90. D=oV2 ~b o Pravokutnik a '" b = h. (y. O=a+b+c=2s 2. LIKOVI I TIJELA Povriiua i opseg likova A .I. a '" 90. 0 . C(xc.b) (s . bc sin a = 1/2 .YB)] Dijagonala D Visina h Kvadrat ~~} a 0(= b) = h. h = J! :t. {J.c) 2s = a + b + c = 1/2 . YB). a = 90.ye) + XB(yC. d sin a 2 o . A = ab o = 2(a + b) Romb D o 0(= b) '" h.. <5) = % . 90. Opseg je zbroj svih stranica. ab sin y = 1/2 .{3.y a + {J + Y = 180. d) Kutovi a.£. A=ah=obsina 0= 2(0 + b) h = b sin a Trapez A ~ 18 o '" b '" c '" d (a 11 c) 2 O=o+b+c+d = J! :t. ac sin (3 = 1/2 . b. a".c a.b.£. (c.opseg 1. h = 0 sin {J (h J. - . (n 2) Pov~inu odredujemo rastavljanjemvgekuta na trokute. ye). Cetverokuti Stranice a.

. (= duljina kruZnice) Kruzni isjecak i odsjecak Polumjer r. ovr. promjer d A = ~1t = d21t/4 o = 2rn = dn. b A = ab1t 0== 1t[l.1547a 1. . Elipsa = (R + r r)12 Poluosi a.6132a d O.- J'ravilni viSekuti sa n stranica SrediSnji kut Povrlina 0= na Opseg Promjer opisane kruznice D = a/sin'I' Promjer upisane kruznice d = a/tan 'I' Pravilni likovi trokut kvadrat peterokut Sesterokut osmerokut n Q1 Ij!(rad) 21j! = 21t/n 2'1' = 3600/n A = n (a2/4) cot 'I' 'I' A 0. a X k Ir = 2'1' = T Kruzni vijenac Vanjski i unutamji polumjer R.ma Is)e.4142a 1.3764a 1.. sredi~njikut 'I' Ij!(rad) Luk I = rlj! Tetiva t-= 2r sin h f '1') Visina odsjecka Povr~ina odsjecka = r (1 .5774a a l.d2)1t/4 Uski vijenac ~irine i5 =R - Srednji polumjer (! A = 2(!1t6 6.5° 5.5981a2 4.. ~. Krug Polumjer r.~)1t = (D2 .8284a2 0 3a 4a 5a 6a 8a D l. r Vanjski i unutamji promjer D.4142a 3 4 5 6 8 1t/3 60° 1t/4 45° 1t/5 36° 1t/6 30° 1t/8 22. (Ij! - sin P .n05a2 2. d A = (R2 .cosf) = Ao A i .5(a + b) - \lab] 19 .433 a2 a2 1.7321a 2.7013a 2a 2.

Ap plaSta.~ "LCt=:J 2. Prizma V = Aoh Pravokutni paralelepiped sa stranicama a. A .r R + r Srednji polumjer p=2 V = 2(J1toh Ao = 2(J1to . Piramida 1 V = "3 Aoh Kvadratna piramida sa stranicom osnovke a i visinom h V = a2hl3 Kut a izmedu osnovke i pobocke tan a = 2hla Prikraeena kvadratna piramida sa stranicama 05novki a i b i visinom h Visina piramide h V 20 = h(a2 + ab + = hal(a b2)/3 . e V=abe A = 2(ab + ae + be) Dijagonala Kocka 5 bridom a V=a3 Dijagonala d d Va2 + b2 + e2 Aa = a2 A = 6a2 d=aV3 h=a . h visina - - - povrsina 1.I' Povriine i volumeoi tijeIa V - volumen. Ao povrSina osnovke (baze). b. Va/jak V = Aoh Uspravni valjak 5 polumjerom r V= ~1th Ao = ~1t A = 2rn(r + h) Suplji valjak 5 polumjerima R i r V = (R2 ~)1th Ao = (R2 .~)1t Suplji vaIjak 5 tankom stijenkom Debeljina stijenke 0 = R .oplosje (ukupna povrSina).b) . obujam.$ UW - 3.

polumjer osnovke .polumjeri osnovki h .c: A = r1ts r) = ff+h1 Prikraceni R..c?14 = + '.. promjer D 4 1 V = 31tR3 = 4.0944 R2h odsjel!ka Ap = 21tRh 21 .r) r)lh :t Kut sto~ca tan(a/2) V = (R2 + rR + '.5236 DJ A = 41tR2 = 1tD2 Kuglin isje~k i odsje~k Visina odsjel!ka (kalote) h polumjer kugline paralele a volumen odsjel!ka Vo = Vh(2r= 1th2(R h) h/3) - volumen isjel!ka Vi = povdina pldta .)1th/3 6.. Kugla = (R - . r .-r = hRl(R .1888 R3 = 61tD3 = 0.visina Visina sto~ca H ~ ---.- Klin Stranice osnovke a.1th = r1t(s + stoZac r S . R ~ Polumjer R.-.. 1tR2h = 2.:-. b Greben c V = (2a + c)bh/6 Ap = (a + c) fh2+b2/4 A = Ap + ab 5 Scalae V Ap + b Vh2 + (a .

1 K.oj kombinacija n elemanata .! = ~ n! (n . . a + 3d.(n) = n' NIZOVI I REDOVI Ni z: ab a2. .I)! K.mutacija (poredaka) pen) za n razlicitih elelJlenata = n! = 1. + n2 1 l)d] + n) + 1)(2n + I) = 12 + = 6"n(n S3 = 13 + 23 + 33 + .! (n ( . a + (n . .s ponavljanjem V. .2. a + d. )= (n + . D3.. = AritmetiCki niz n f an = 1 a. + n3 = +n2(n + 1)2 22 i ~I . .(n) = ( ). .an-I = (an .-. a + 2d.-tog razreda: ~ - bez ponavljanja . . Suma n clanova aritmetickog niza Sn Neke sume: SI S2 = = ~ (al + an) = ~ [2al + (n n 1 + 2 + 3 + . .n Broj pennutacija za n elemenata.1) d.-tog razreda: .(n) = . d = an . . an. . . + n = 2(1 22 + 32 + .1) = konst ..(n) = n! I)! B.KOMBINA TORIKA Broj pe. . .al)/(n .oj va.)! V. . . . . .. . pen) =~ n' medu kojima je m jednakih B.s ponavljanjem ( )= n+. . . Red: al + a2 + a3 + . . . . .3.ijacija n elemenata . .bez ponavljanja . + an + . .

2 2 3 n 1 11 1 = 11. aq. . . + . .1 Vainiji redovi 00 "1 ~ -.... . 1 1 1 nemakonacnesume .x6/6! + . . .---z+ ---z n 1 2 3 -_ 4 1 2 +..Geometrijski oiz a.x2/2 :t x3/3 ... . aqn-I. +-S x+l . + -4.x717!+ 1 . -1 < x < 1 1 l+x (1 + x)n = 1 + ( )x ( ~ + ~ )X2 + ( ~ )x3 + . .. --:r = ---z.2/6 3t L a - (-1)"-1. + -.+ . . 3 1 X-l 5 x>O ] = xII! = . . X-l Inx=2-+-[ x+l sin x cos x I X-l 3 x+l x3/3! + x5/S! ( ) ( ) +.x2/2! + x4/4! . a>O -1<x<+1 In (1 :t x) = :tx .. al. =T n=1 1 " ~ 00 oo + 2" + 3""+ .realni broj 23 ... .=.. . aq3.!.. q.. .L n2 n=1 n=1 = .L + -4.. = konst Suma n clanova geometrijskog Sn niza = a 1 . ... . - 2/12 Vatniji Taylorovi redovi X..x4/4 :t ..l +~ I! x +~2 2! x + ~3 3! x + .L 12 + . .. .. q = aJan-l ==YaJa.+ . -1 < x < 1 n . =1:tx+x2:tx3+... . .i:... .

an an) .a3l a22) Vrijednost determinante n-tog reda izracunamo tako. da skalamo pomnotimo kojigod redak Hi stupac sa subdeterminantama tog retka Hi stupca. npr. reda all al2 al3 a2l a22 an I = all 1 a3l an a33 =all (a22 a33 .a3l an) + + an (a2l an . vrijednost determinante jednaka je nuli: 24 L .DETERMINANTE Determinanta 1. reda Determinanta 3. reda Determinanta 2.: all al2 a13 al4 a21 a22 a23 a24 a3l an a33 a34 a4l a42 a43 a44 a22 an a24 an a33 a34 I = all a23 a24 a2l 1 al2 I a33 a34 a3l Q43 Q44 Q41 I + Q42 Q43 044 a24 a21 a22 a2l a22 a23 + an I a34a3l an Q44 Q41 Q42 1 - al4 I a3l an a33 Q41 Q42 Q43 1 Vrijednost determinante se ne mijenja. ako zaokrenemo glavne dijagonale (za 180°): all al2 an a2l I determinantu oko all a2l a3l a22 a23 a33 i a31 an I al2 a22 an al3 a23 a33 I Ako su u determinanti dva retka Hi dva stupca jednaka Hi proporcionalna.al2 (a2l a33.

elemente nekog stupca (retka) pomnoZimo brojem k (k "* 0) . Matrica A je regulama. . p je matrica n C = A B = [Cik]m. . n Umnotak matrica A [aik]m. a2n A= A= Dvije su matrice jednake.. n A + B = [aik + bik1m. Matrica 0 ima kojugod dimenziju. . a nesimetricna. nazivamo matricu (stupnim) vektorom a1 a2 .n B = [bik]m. da svaki element u matrici pomnotimo k A sk = [k aik1m. n Matricu A = [aik1m. tvoriti determinante Iz elemenata matrice A = [aik]m. Zbrajati motemo matrice samo jednakih dimenzija: A= [aik1m. aln . Rang matrice se ne mijenja.MATRICE Matrica A dimenzije m. p gdje je Cik = ail blk + ai2 b2k + . matrica je kvadratna. ako je determinanta razlicita od O. ako: medusobno zamijenimo dva stupca (dva retka) . n je r-tog ranga. ako je bar jedna determinanta r-tog reda matrice A razlicna od 0. =-A. . K matrici A = [aik]m.m'ako redom zapi~emo retke u stupce i stupce u retke (bik = aki)' Ako je m = n. iB = [bikln. a svi su njeni elementi O. ako imaju jednake dimenzije i odgovarajuCe elemente jednake.stupac (redak) pomnoZimo proizvoljnim brojem te ga pribrojimo k drugom (stupcu) retku. ako je A' = A.. Svakoj je kvadratnoj matrici pridrutena determinanta jednakog sastava. n mnotimo sa skalarom k (realnim brojem) tako.ndobivamo transponiranu matricu A' = [bik]n. + ain bnk' . ako je A' Matrica A = [aik]m. 'K:vadratna matrica je simetriena. n motemo kriZanjem redaka iIi stupaca svih redova. - 25 . a sve vi~eredne determinante pa su jednake O. . n ima m redaka i n stupaca all a12 a21 a22 - Ako je n = 1.

. . + an) .. . .&...l.... ~+~=~+~~-~ ~-~=~+~~-~ ~:t~=~:t~W~~+~ 26 .+. = + v.harmonicki prosjek H H=. + ( -1 ) k (k )a . an bit ce: . . .. .2.. .3. n ( .2) . .. + (n! (k )= n! n 1) (n 1.APSOLU1NA I SREDNJA VRIJEDNOST Apsolutna vrijednost Definicija apsolutne vrijednosti lal realnog broja a glasi lal = {-aa za a ~ 0 za a < 0 broja a definirana je jednadzbom Apsolutna vrijednost kompleksnog lal =+ v-.aritmeticki rosjekA p A .l. . .3. . .r+t. .l... ...l.k)! =1. . . (n * k + 1) = k!(n . .2 a lal = I-al a=a-bi =a + bi Za proizvoljne kompleksne brojeve a i fJ vrijedi lafJl = lallfJl Ilal .-(al + = Val a2 a2 + .. an . .geometrijski prosjek G G 1 = -..3 . 2 .+.. + .. . .+. a2 . al an ) n n-k b k n n l) b BINOMI (a :t b)2 = a2 :t 2ab + b2 (a :t b)3 ( + b) n = a3 :t 3a2b + 3ab2 :t b3 a- - n .k .n n = 1. 2.a :t 1 a n(n () - n n-l b + .. .IfJll la + fJl~ lal + IfJl ~ Poprecne vrijednosti Za n realnih brojeva at> a2..

u opcem slucaju. .x + bly = Cl Metode a) Metoda Iz druge b) Metoda rje~avanja: supstitucije jednadzbe Y komparacije azx + bzY = C2 = (cz - a2x)lbz uvr~tavamo u prvu jednadzbu. alb2x + b.cz albz . a potom ih zbrojimo.b. . Ako su XI i Xz korijeni jednadzbe x2 + px + q = 0. Y Iz obiju jednadzbi dobivamo nepoznanicu = (Cl - a. .X2 in JedDadZbu viSeg stupnja (treeeg. Korijene takve jednadzbe odredujemo. 27 . +alx+aO=O an"'O ima u opsegu kompleksnih brojeva n korijena. pozeljnom toCno~cu metodama numericke matematike.4ac Diskriminanta jednadZbe Za <1 > 0 ima jednadzba dva razliCita realna korijena. c) Metoda suprotnih koeficijenata Jednadzbe mnozimo takvim brojevima. p = -(XI + X2) cetvrtog.bzY Rje~enje gIasi = bZCl -azb.ALGEBARSKEJEDNADZBE JednadZba n-tog stupnja a"xn+an-IXn-. JednadZba prvog stupnja (Iineama jednadzba) ax+b=O a"'O ima jedno rje~enje x = -bla JedDadZbadmgog stupnja (kvadratna jednadzba) a '" 0 axZ+ bx + C = 0 ima dva rje~enja xl. za <1 = 0 ima jednadZba dva jednaka realna korijena.x ..) rje~avamo jednostavno Sistem dviju linearnih jednadtbi s dvije nepoznanice (x.4ac )/za <1 = bZ . samo ako je mozemo brzo rastaviti.x)lbl = (C2 . za <1 < 0 su korijeni jednadzbe konjugirano kompleksni brojevi.azb. +. y) a. da dobijemo pri clanovima s istom nepoznanicom suprotne koeficijente.blbzY= -b1cz x = b2c.. vrijedi q = X.2 = (-b :t Ybz .a2x)lb2. Na isti nacin izracunavamo nepoznanicu y.

. . = bz = . .az bl . aZZ . .. . . aZn Xz =.Sistem 6ueamih jednadZbi Sistem n jednadZbi s nepoznanicama XI>Xz. y = Cl az x + bz y za koje vrijedi A = I:~ :~ I = a. A' all b. . . + annXn = bn Sistem je homogen. Cl bl =~ I I A I = al bz . . + anzXz + . .. aZn all alZ . = bn = 0. . bz glasi rje~nje x I = Cz. aln aZI azz .n bz azz . . aZn A= Rje~enje sistema glasi tada -. . . X + b. A' X n =-. sistem nije homogen. ako je determinanta sistema all a1Z . . a. ako je b. .A ' gdje su: b. + al2xz + . Nehomogen sistem jednoliko je rje~iv.&.bl Cz a. - az bl * 0. al2 . . . .. az. . + alnXn= bl anlx.azb. Ako je ma i jedan bk * 0.az Cl al bz . Cl y = ~ 28 A = a. bz C. . . . aln aZI bz .& XI . . .!!l. Cz.. bz An = Za nehomogen sistem dviju linearnih jednadZbi s dvije nepoznanice a. b. . . Xn allx.

Za jednadZbu sin (mx + n) = a traZimo iz tablica kut u mx+n=u te dobivamo rjesenje x = (u .. koja mora biti neprekidna. da funkciju y = f(x). npr. = O. a '*' 1 ima rjesenje Trigonometrijske jednadibe Za rjesavanje jednostavnih trigonometrijskih jednadzbi. jednadzbi odrediti metoRealne korijene jednadZbe f(x) = 0 pokusavamo izracunati numerickim metodama tako.. Rjesenje glasi x = In blln a Logaritamske jednadibe Jednostavna logaritamska jednadiba log. da iz slike ustanovimo intervale.. potrebne su tablice vrijednosti trigonometrijskih funkcija ili odgovarajuce racunalo. 29 . za a < 0 a a Kvadratnu nejednadzbu s jednom nepoznanicom ax2 + bx + c ~ 0 mozemo rijesiti grafom funkcije y = ax2 + bx +c tako.!!. prikazemo tablicom ili graficki. a '*' 1 rjesava logaritmiranjem (naravnim ili dekadnim logaritmima).. Korijene dobivamo pri vrijednosti y . -=.n)/m * Numericno rjeSavanje jednadibi U opcem slucaju mozemo korijene transcedentnih dama numericke matematike. sin (mx + n) = a m '*' 0. x =b a > 0. NEJEDNADZBE Linearna nejednafdba s jednom nepoznanicom ax+b~O ima dva rjesenja: -b x~za a>O x:. gdje je y ~ O.TRANSCENDENTNEJEDNADZBE Eksponencijalne jednadibe Jednostavna se eksponencijalna aX = b jednadzba a > 0.

Yo) yx'" = YoXi:' = konst ~onstrukcija krivulje 1 + tan fJ = (1 + tan a)m Npr.X2) = (x - Xl) pravca kroz dvije zadane to~ke Pt (XI>Yt) in P2 (X2' Y2) XI) (Yt .2 0..Y2) Potendjalne krivulje \ \ yt J!L__!O JI/ Parabole kroz tocku Po (XO.1 0.25 je m tan fJ 1.fn:1 I.336 1. /.367 30 .307 1.. za tan a = 0.3 0.. 1/. t ~ Y = Yo n = 1 Y = Yo(xlxo) n=2 Y = Yo (XIXO)2 (:J (pravac) (kvadratna parabola) (kubna parabola) n=3 Y = Yo(xlxo? Hiperbole kroz to~ku Po (xo.Yo) l\n:2 I \ I i I ..278 1. I -"'0 '.Yt) (XI .ANALmCKA GEOMETRIJA u ravnini Pravac OpCi oblik jednadfbe Ax + By + C = ° Eksplicitni oblik jednadfbe y=mx+b Segmentni oblik m=tana b odsjetak na osiY - xla + ylb koeficijent m) =1 Jednadfba pravca kroz zadanu tocku Pt (XI>Yt) uz prikloni kut a (priklonski Y .Yt = m(x Jednadfba (y .4 0.

31 .x2 0) osi kao tan- . b) Presjeci~ta krufnica s polumjerima a i b iz zajedniekog sredgta 0 s proizvoljnim pravcem p odreduje toeku P elipse. JednadZba parabole za tjeme s koordinatama (xo.CunjosjeCnice Kruinica Opta jednadZba (x . pomieemo tako.xo) Za parabolu s osi u smjeru ordinate y su u jednadZbi koordinate x i y zamijenjene. y) = 1 Sredi~nja jednadZba x21a2 + ilb2 Tjemenskajednadzba i = (b2Ia2) x (2a - x) $ ~ -~ Konstrukcij.YO)2= ? . da njene krajnje toeke kliZu po medusobno okomitim pravcima.xO)2 + (y .s ordinantnom i = 2rx .za sredi~te u toeki (xo. Yo) Sredgnja jednadZba za sredi~te u ishodgtu (xo = 0.: elipse: a) Ako doZinu.0) osi kao tan- l = 2px 2p . opisuje toeka P elipsu. Parabola Tjemenska jednadZba gentom in s koordinatama ~ ~ VIY x .parametar . aju duljinu a + b toeka P dijeli na krakove a i b. Yo) (y - YO)2 = 2p(x OpCi oblik jednadZbe (za os u smjeru ordinate y) y = ax2 + bx + c Konstrukcija parabole: Simetrala udaljenosti ~to je presjeca proizvoljni pravac p kroz zari~te F s vodilicom v i paralela s osi parabole kroz presjeci~te odreduju toeku P parabole.s ordinatnom Zari~ta F (p12. b . Yo= 0) 2 22 x+y=r Tjemenska jednadzba gentom (xo = r. Yo= Elipsa a.poluosi (u smjerovima x.

y21b2 = 1 Tjemenskajednadfba y2 = (b2Ia2) x (x .l = a2 CildiCke krivulje (trohoide) Cikloida nastaje pri kotrljanju kruZnice po pravcu x y r - = r(i .cos mt/J) (R + r)lr = n + 1 t/J = rln Hipocikloida nastaje pri kotrljanju kruZnice po nutranjoj strani druge kruZnice x = rem sin t/J sin mt/J) y = rem cos t/J+ cos mt/J) m = (R r)/r = n . - .sin mt/J) cos t/J .Hiperbola (A y - asimptote) SrediSnja jednad!ba x21a2 .cos r) kut kotrljanja i( rad) Epicikloida nastaje pri kotrljanju kruZnicepo vanjskoj strani druge kruZnice x Cl:: Jt y m n = rem = rem = = Rlr sin t/J .2a) Kod istostrane hiperbole (a = b) su asimptote medusobno okomite i zatvaraju s koordinatnim osima kut 45° X2 .sin r) = r(1 .1 - - Jt n = Rlr t/J= rln 32 .

046400 0..047276 0.057736 \ x \ a.036069 0.044685 0.029975 0.026350 0.006798 0.007982 0.049064 0.027521 0.011387 0.056720 50' 0.025214 0.033947 0.040602 0.010158 0.041395 0.025777 0.013 063 0.031260 0.020054 0.050901 0.013 418 0.049976 0.009299 0.d = inv a d 40' 0.042201 0. + atX + ao an '*' 0 Razlomljena racionalna funkcija je kvocijent dvaju polinoma f( ) = bmx"'+ bm-.f(x» Elemeotame funkcije u ravnini x.053751 Evolventna funkcija inv a = tan a 20' 30' 10' 0.010456 0.023049 0.055717 0.028121 0.017345 0.009866 0.022018 0. d(rad) .007256 0.037537 0.012038 0. Polinom iIi cijela racionalna funkcija n-tog stupnja je f(x) = anxn + an-tx"-t + . .034644 0.031917 0.Strojarski priru~nik 33 .022529 0.015689 0.029348 0.funkcijska vrijednost - la.x + bo x a.030613 0..Evolventa (involuta) nastaje pri odmatanju oboda s kruZnice x y = R(sin .043845 0.039819 0.019583 0.024660 0.011 709 0..021019 0.013779 0.018217 0.054728 0.035352 0.039047 0.014523 0. 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 0' 0.045537 0.032583 0.058765 FUNKCIJE Ako je svakoj vrijednosti X za a ~ x ~ b pridruZentocno odreden realni broj y.018665 0.007735 0.020533 0.033260 0.026931 0.016502 0.016092 0..006150 0.052788 0. b] dana funkcijaf.006361 0.038287 0. + a. b] definicijsko podruCje funkcije Oraf funkcije f(krivulja f(x» je skup svih toeaka (x.) a y = Rlcos i = tan a rp = tan a i.009025 0.024114 0.014904 0.) + fsin .016920 0.007025 0.028729 0.019120 0.008234 0. kaie se..010760 0.051838 0.006577 0.043017 0.008756 0. = R(cos i r i cos .021514 0.009580 0.007493 0.048164 0.xn + an-tx"-' + .011071 0.012 373 0. y. + b.012715 0.x + ao 4 .023577 0. ~to se pge y = f(x) x - argument iIi neodvisna varijabla f(x) .015293 0.036798 0.014148 0. da je u intervalu la.017777 0.x"'-' + .008492 0.

. a '*' 1 x Logaritamske su funkcije inverzne eksponencijalnim funkcijama. Kntne funkdje Sinus Y Kosinus Y = sin x = cos x -1 Tangens y -1 Kotangens x x Pomaknuta sinusoida y r y=rsincp - amplituda sinusoida Za fazni kut E pomaknuta Yl = rsin (cp + E) 34 .x y a > 0. a '*' 1 = IT a > 0.Eksponendjalna i Iogaritamska funkdja Eksponencijalna funkcija Y Logaritamskafunkcija Y = log.

Krivulja prigwenog y titranja y = ce-ax sin (wx + E) \. Yi+1 w Yi i Yi+I su ordinate dvaju susjednih ekstrema.e-x sh x eX.e-x y=shx= 2 Kosinushiperbolni eX+ e-x y = ch x = 2 Osnovne veze medu hiperbolnim funkcijama: y = thx = ch x = eX+e"x Kotangens iperbolni h chx eX e-x + Y = cth x = shx = e' .2!.e-x sh (x :t y) = sh x ch y :t ch x sh y ch (x :ty) = ch x ch y :t sh x sh y sh2x = (ch 2 x ch2x sh2x = 1 1 th2x = 1/(ch2x) cth2x 1 = 1/(Sh2x) - sb2x=2shxchx cb 2 x = ch2x + sh2x - - 1)/2 ch2x= (ch2x + 1)/2 35 . Medu njima postoje slijedeee veze: arc tan (-x) = -arc"tan x arc sin (-x) = -arc sin x arc cos (-x) = it ..arc cos x arc sin x + arc cos x = nl2 Hiperbolne funkdje Tangens hiperbolni arc cot (-x) = it arc cot x arc tan x + arc cot x = nl2 - Sinus hiperbolni eX .. Ciklometricne funkcije Arkus sinus Arkus kosinus y=arcsinx Arkus tangens y=arctanx I Arkus kotangens y=arccotx y=arclsinx " I[ o x -2 Ciklometricke su funkcije inverzija kutnih funkcija.. T = 2nlw Logaritamski 11 dekrement = In 1L a .

3026x) 1Ix cos x -sin x 1Icos2X = 1 + tan2 x -1/sin2 x = -(1 + cot2x) l/~ -l/~ 11( + X2) 1 -l/( 1 + X2) dy = f'(x)dx = df DiferencijaIWnkcijey = f(x) u tocki x je Osnovna pravila pri ratunanju diferencijala d(u(x) :t v(x)] = du :t dv d(e. = u'(x) v(x) + u(x) v'(x) (u(x)lv(x)]' = (u'(x)v(x) .DERIV ACIJA FUNKCIJE Derivacija funkcije y = f(x) v totki x y' = f(x) = lim f(x + M) . u'(x) e = konst (u(x) .x Igx In x sin x cos x tan x cot x arc sin x arc cos x arc tan x arc cot x y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' = = = = = = = = = = = = = = = nx"-I n . du Derivacije viSega reda d(u(x) . eX log. v(x)). u(x)]' = e .EL dx-+O ~ dx Osnovna pravila deriviranja (u(x) :t v(x)]' = u'(x) :t v'(x) (e .u(x)dv]/(v(x)f Ako je f'(x) derivacija funkcije y = f(x).f(x) =.) aXIn a eX 1I(x In a) 11(2. v'(x) y' = 0 x Derivacija elementarnih y funkcija =e y = x" y= y = y = y = y = y = y = y = y = y = y = y = Y= Y= aX V.reaIni broj 1I(2V. tada je derivacija drugoga reda (druga derivacija) r(x) = (f'(x)]' = y" = d2yldx2 Derivacija n-tog reda funkcije f(x) fn>(x) = [fn-l>(x)]' = y(n) = dnyldx" 36 . v(x)] = u(x)dv + v(x)du d(u(x)/v(x)] = (v(x)du .. u(x)] = e.u(x)v'(x)]/(v(x)f {u(v(x)]}' = u'(v) .

koordinate sredi~ta kruznice zakrivljenosti p = x -(y'(1 Pardjalna derivacija + y'2)){y" q = Y + (1 + y'2){y" Parcijalnu derivaciju funkcije z = f(x. y) . po varijabli X ..(ex.racunamo wo.. = V(1 + y'2)3/1y"l .£!£. gdje je t parametar.-< x Ekstremne vrijednosti funkcije f(x) bit ce 11locki.npr. y + ~y) . gdje je [' (x) = 0: maksimum (A): ['(XA) = 0 !"(XA) < 0 minimum (B): ['(XB) = 0 !"(XB) > 0 InfIeksijafunkcijef(x) ce biti u tocki (C).YI = ['(XI)(X YI = [-lI['(x. y) ex cz = lim ((x + ~.i (t) Y(t))![x(t)j3.polumjer kruznice zakrivljenosti ["'(xc) * 0 x . y = yet).. Geometrijsko macenje derivacije funkcije Derivacija funkcije [' (x) jednaka je koeficiIeDtu naklona tangente na krivulju f(x) u tocki X ['(X) = tan a Tangenta na krivulju f(x) v tocki Y PI (XI> YI) y y:{(x) ..2!E. y) . da nezavisnu varijablu X deriviramo. y) ay 6y-+0 ~y Derivacije implicitne funkcije y (x). dok nezavisnu varijablu y pritom smatramo konstantom..))(x XI) Pt (XI> Yt) Normala na krivulju f(x) v tocki Y - . bit ce y'(x) = y(t)!x(t) . IX I = [x(t) y(t) .. Parcijalna derivacija po y funkcije z = f(x.' .EL = lim (ex..Derio'8dja parametarski zadane funkcije Za funkciju x = x(t). pricem je tockom oznacena derivacija flmtcije 5 obzirom na parametar t. y) Totalni diferencijal funkcije z ax ay 37 .. gdje y je r(xc) = 0 in Za krivulju Y = f(x) su: .y) = 0 y'(x) = -. Parcijalna derivacija po X funkcije z = f(x. zadanejednadZbom tp(x. I ~o ~ y) - ((x.xd --.

f en%dx (1In) en% e = + nx = I dx = (1In) dl 3.INTEGRAL Neodrec1eoi iDtegral ff(x) d x = [(x) + e. u(x)]dx e f u(x)dx = Parcijalna integracija (inlegratia per parIes) =f u'(x)dx :t f v(x)dx f u(x)dv = u(x) v(x) .f v(x)du Neki osnovni integrali fadx=ax+e f x"dx = (x"+I)/(n + 1) + e f (lIx)dx = Inx + e f u'dx = aXllna+ e f e'dx = eX+ e f In x dx = x(1n x-I) + e f sin x dx = -cos x + e fcosxdx=sinx+e f tan x dx = -In cos x + e fcotxdx=lnsinx+e n *.a ) + e Uvodenje nove integracijske varijable x = x(t) dx = i(l)dl f f(x)dx = f f[x(I)] i(l) dl Primjeri: 1. gdjeje ['(x) = f(x).-1 f (lIsin2x)dx = -cot x + e f (lIcos2 x = tan x + e x)d f (1/~)dx = arc sinx + e f [11(1 + x2)] dx f (l/YxZ - a )dx = arc tan x + e = In (x + YxZ . f 1I(xZ + 4) dx 1 f sin n x dx = -(1In) cos n x + e x/2 = I = (114) f 1I[(xl2)2 + 1] dx = (112) arc tan (xl2) + e 38 . f (a + bx)n dx = f t"(lIb)dl = (lib) (a + bx)n+l/(n + 1) + en*' a+bx=1 dx=(llb)dl 2. e = konst integrala Osnovna pravila za izra~unavanje neodredenog f[u(x) :t v(x)]dx f[e.

Krivulja je zadana jednalUbom y = f(x). a~lp~/3.__. kjer je l(x) = f f(x) dx L'potreba odredenog integrala Proracunanje du/jine /uka krivulje i povrsine lika . t1~ t ~ tz y Duljina luka s krivulje I.z(lp) dlp 39 . Krivulja je zadana parametarski x = x(t). 3. y = yet). ~ X ~ b.Odredeni integral b f a f(x) dx = [1(x)] = l(b) a b lea). Krivuljaje zadana polarnim koordinatama r=r(lp). s 1.~ f s = " viZ + yz dt Povi"Sina A lika o )( A = +j'(XY .. -+. Duljina luka s krivulje ~ s=f~a dlp Povr~ina A isjecka ~ o A x = +fa .iy) dt I. Duljina luka s krivulje b = a v'i:"""+7 dx J ds = VdxZ + dyZ Povclina A lika izmedu luka krivulje i osi x b A = I f(x) dx 2.

ispod krivulje i opsega krmnice ~to je opisuje teti~te T: x v = 2x YoA. NUlDe~aa integradja Cesto treba izraamati vrijednost odredenog integrala gdje je funkcija f(x) zadana u obliku tablice ili ne poznajemo njen neodredeni integral. Trapezna jednadiba Interval [a. a ~ x ~ b. . . Xn= b. + Yn-I+ +Yn) 40 .Izralunavanje povrline i volumena rotacijskih tijela Rotacijsko tijelo nastaje rotacijom krivulje Y = f(x) oko osi x.vidi st. Teti~ta linija. pa je b [f(X)dx = h(+YO + Y.a)/n. = Xo + (k - l)h = Xo + kh pri eemu vrijedi: Xo = a. y yof(x} Pomina A rotacijskog tijela b A b x Volumen = 2xfY~ dx V rotacijskog tijela b V = x[ ldx Guldinova pravila: y y=f(x) Povriina A rotacijskog tijela jednaka je umno~ku duljine luka s krivulje i opsega kruZnice ~to ga opisuje njeno teti~te T: x A = 2xyos Volumen V rotacijskog tijela jednak je tlmno~ku pomine plohe A. likova i tijela .+ . b] podijelimo na n jednakih Konaene tl>tke k-toga podintegrala su Xk-I delova ~irine h Xk = (b . f(Xk) = Yk. 106 do 108.

y) in Z = Z2(X. z) na podrucju V izracunavamo jednadibom b n(x) t2(X. dane jednadibama: Z = ZI(X.. y)dx dy = ff f(r cos q. y.Viiestruki iutegrali Dvostruki integral Dvostruki integral funkcije f(x. Y) fff f(x. y) na podrucju D izracunavamo jednadibom b Yl(X) Y Y=J2 (x) fff(x. y) Transformacija trostrukog integrala u polarne (kugline) koordinate: y=rcosc:psinft z=rsinc:p x=rcosc:pcosft fff f(x. y) D Trostruki integral Zl(X. y)] dx dy Trostruki integral funkcije f(x. y) E D v = ff [Z2(X. y)dy D a n(x) x u polarne Transformacija koordinate dvostrukog q. r sin c:p)rdr dc:p D DI Povr~ina podrucja Dl A =D ff dx dy Volumen tijela ~to ga nad podrucjem D omeduju plohe.cos y=rsinc:p 'P ff f(x.rsinc:p)r2cosc:pdrdc:pdft v VI 41 . z)dx dy dz = f dx f dy f f(x. z)dz v a n(x) tdx. integrala x = r. z)dx dy dz = ffff(rcosc:pcosft. y. y. y)dx dy = f dx f f(x. y) gdje su: (x.rcosc:psinft. y.

diferencijalne 42 .2 Y = a :t ib Y C~)elu = e"'(C1 cos bx + C2 sin bx) jednadtbe 2.DIFERENCIJALNE Diferencijalna jednadiba JEDNADZBE s rastavljivim varijablama f(x)dx = g(y)dy Opee rjdenje fI(x)dx = f g(y)dy + C Homogena diferencijalnajednadtba C = konst y' = ~7) Rje~avamoje supstitucijom y = ux. reda Lineama diferencijalna jednadtba OpCe rjdenje y' + g(x)y + h(x) = 0 gdjeje G(x) = f g(x)dx Homogena diferencijalnajednadtba 2.eklX = (Cl + ovisno je 0 korijenima k I i k2 karakteriy + C2ek2X - razliCiti realni brojevi jednaki realni brojevi: k) kh k2 .konjugirano = k2 = k kompleksni brojevi: kt. OpCe rje~enje y' = u'x + u I f(u)-=-U du + C 1. otkuda proizlazi karakteristicna jednadtba f<2+ alk + a2 OpCe rje~enje diferencijalne jednadtbe stiene jednadtbe: kh k2 kh k2 =0 = C. reda s konstantnim koeficijentima y" + atY' + azY = 0 Rjdenje pomocu y' = kelu. reda rje~avaju se metodom Nehomogene linearne varijacije konstanti.

ubrzanje itd. Vektore oznacujemo znakom iznad simbola. b. a. brzina. = b.£ r r .). .(apsolutnom vrijednoscu) i smjerom (npr. 43 . a. a njihovo hvatiste moze biti svaka tocka u prostoru (npr.cos y = .VEKTORI Skalari su velicine potpuno odredene samo jednim podatkom (npr.u tekstu (iz crtackih i tiskarskih razloga). Skalare oznacujemo simbolima. npr. odredene intenzitetom . + ax= bx ay= by r= OP a~ Vektori a = (ax>ay. z) Ir 1=r = Yx2 a + y2 +Z2 x Ako vektor r zatvara s osima koordinata kutove a. ali ako djeluju u razliCitim tockama. Ako je vektor zadan svojim komponentama a = (ax>ay.. ako su im jednake sve komponente a. a Hi debljim simbolom. Vezani se vektori mogu pomicati samo u svojem smjeru.) (koordinatama) vrijedi Ia 1= Va. a. f3 i y.Vise sila koje djeluju u istoj tocki su slobodni vektori.). Vektori su velicine. a sa a . + a. y. npr. Vektori mogu biti s lob 0 d n i Hi v e Zani. Slobodni se vektori mogu pomicati u svojem smjeru ili paralelno kamo god u prostoru.) i b = (bx>by. temperatura itd. npr. moment. to su vezani vektori. radnja. a. sila. moment para sila).) su jednaki.. Apsolutna vrijednost vektora Ia I= a je duZina kojom prikazujemo vektor. geometrijski ih prikazujemo orijentiranim duZinama*. U ovom su prirucniku vektori oznaeeni sa ii . y. masa. vrijeme. a njihovo hvatiste moze biti samo neka toeka na pravcu u kojem djeluju (npr. a oznacujemo ga sa r z - p Njegove koordinate su i koordinate tocke P(x. energija. sila. koji vodi od koordinatnoga P u prostoru. kutna brzina). bit ce smjemi kosinusi vektora r x cosa=r cos f3 = 1'.u slikama. ishodista 0 do tocke Radij vektor je vektor. z) r = (x.

. Zbroj vektora s =a + b Koordinate zbroja s = ('x...= a. dobivamo ga iz je cos IX = ab/<I a 11b I) a ab = ba IX 0: = IX n/2: = 44 Ca+ b)c = ac + bc ~b=lallbl ab=O . 0.. I. d. = Iail b 1 cos IX IX kut m~u vektorima a i b.. + b.. = a..-b..~ b a a-a=O .-'f---~~~// a - / I S..) su Ix=ax+bx Iy = ay + by . a+b=b+a (a + b) + c = a + Cb+ c) o = 0 = (0.) su dx= ax-bx dy = ay-by (...b. koji je proizvoljan realan broj Vektor ma leti na istom praveu kao i vektor a.. d.'y.r Zbrajanje i oduzimanje vektora Vektore zbrajamo i oduzimamo po zakonu paraJelograma. Razlika vektora d = a - b Koordinate razlike d = (dx' dy. 0) Mnoienje a)' Mnozenje vektora vektora Ikalarom m. a njegova je apsolutna vrijednost Imal = Imllal Za m > 0 vektori a i ma su istog smisla za m < 0 vektori a i ma su suprotnog smisla b) Skalarni produkt dvaju vektora a i b je skalar ab = axbx + ayby + a.

odredeni jednadibama: n = ax ell . Njegova apsolutna vrijednost jednaka je povr~ini paralelograma. b.'~ (a.av Cx ax by . odreden po pravilu desnovojnog vijka. b) (a...ay bx Ako vektori a. konstruiranoga nad vektorima a. Cy' Ct) su: ::7 -- Cx= aybt .atby a x b = -b x a Cy= atbx . b i c je skalar (a.a_" ~ b c=axb koji stoji okomito na ravninu vektora a i b. c) '*' 0). je = la x bl c) Mjesoviti produkt vektora a. omedenoga vektorima a i b. b. tada svaki cetvrti vektor d u prostoru rastavljamo u obliku d=ma+nb+pc gdje su skalari rn.c) (a. 1t za trokut A = 1/21a x bl POvrSina A.axbt je Ct = axby.. a.c) Vektorski produkt dvaju vektora a i b je vektor ~ . c)1 d) Rastavljanje vektora u ravnini i prostoru Ako vektori a = (a.. koji leii u njihovoj ravnini rastavlja u obliku c=ma+nb gdje su m i n skalari. bt) nisu paralelni (a x b '*' 0). Vektor c ima smisao. b. koju odreduju vektori a i b.. c) 45 . b i c u prostoru V = I(a. b. c) = a(b X c) = (a x b)c Apsolutna vrijednost mje~ovitog produkta jednaka je volumenu V paralelopipeda.. b. CY'Ct).b. b. b i c nisu u istoj ravnini (mijebni produkt (a. Koordinate vektorskog produkta c = (c... tada se svaki treci vektor c = (c. c) odredeni jednadibama: n'. by. aY' at) i b = (b. c) p = (d.aybx (a + b) X c = a x c + b x c a xb= 0 za paralelogram A Za a = 0. nip rn= (d.

Y(x. z(t») i' = (i(t).) 't Ii' x i'12 Skalarnai vektonka polja Skalamo polje u = u(x. i. y. odredeno jednadzbom div V = 'i1 v = oX +R + ~ oZ .l = er. y. z).R oX .Krivulje u prostoru Duljinu luka s prostome krivulje x = x(t). y(t). s za a ~ x ~ b jednaka s Z = z(x). z») Operator derivacije (nabla): 'i1 = (a:' Gradijent skalamoga ~. . lz) ='i1u polja u je vektorsko polje gradu= (ox ' -ay . y.:. b + y'2 + Z'2 dx Za krivulju danu u vektorskom obliku jednadzbom r = (x(t). -oz ) ox ay ou ou ou Divergencija vektorskog polja V je skalamo polje. y.. z = z(t) za Ako je krivulja dana jednadzbama y = y(x).~ R oz 'oz ox 'ox ( ay ay ) 46 . a ~ t ~ f3 proracunavamo jednadzbom fJ s = fVi2 + y2 + i2 dt a y = y(t).. Z(x. i(t») bit re: infleksijska zakrivljenost I . y(t).Ii' x i'I Q-ifr torzijska zakrivljenost . z) Vektorsko polje V = (X(x. bit ce duljinaluka = I'll = r(t) . odredeno jednadZbom rot V = 'i1 x V = az .jJ£ Rotor vektorskog polja V je vektorsko polje. z).

ako je rot V = O. f Z(t) dt) a odredeni integral za a S t S fJjednadZbom r n a(t) dt = r X(t) ( n dt. ako je potencijalno.Vektorsko je polje V potencijalno. Z'(t)] a(t) = (X(t). Z(t») danjejednadZbom f a(t) dt = (JX(t) dt. s) ima dvije parcijalne derivacije at =( at' at at' da ax ay az ) = atdt ax ay az a. r ) Z(t) dt n 47 . f Y(t) dt. Vektorsko polje Vje harmonicko (Laplaceovo). ako je izvedeno kao gradijent skalamoga polja u V=gradu Vektorsko je polje V solenoidalno (bez izvora). Y(t). r n Y(t) dt. Vektorsko polje V nema vrtloga. Y(t).ds integral vektorske funkcije a(t) = (X(t).= a. Derivacija zbroja i razlike vektora (ma(t) :!: nb(t»)' = ma'(t) Derivacija skalarnog produkta (a(t)b(t»)' = a'(t)b(t) + a(t)b'(t) Derivacija vektorskoga produkta (a(t) x b(t»)' = a'(t) x b(t) + a(t) X b'(t) Vektor a(t) s komponentama ima derivaciju X. ni vrtloga. ako je div V = o. ako u njem nema ni izvora. Y i Z (koje su skalame funkcije) Y'(t). Bezvrtlozno je vektorsko polje samo tada.-' fu' fu ( ) i totalni diferencijal Neodredeni + a. Tada postoji takvo skalarno polje u kod kojega je a2u a2u a2u gdje je ax2 + ai + aT a2 a2 a2 fl = --axr + ay2 + aT = flu = 0 Laplaceov operator Derivacija j iDtegracija vektorskih fuokcija Definicije vektorske funkcije a(t) realne varijable t i njene derivacije su iste kao pri skalarnoj funkciji. :!: nb'(t) Funkcija a(t. Z(t)] a'(t) = (X'(t).

eb..I)! 1/a .a) a/(x2 + a2) X/(X2+ a2) 2ax/(x2 + a2)2 (X2 - Primjeri inverzne transfonnacije: F(x) [(t) 6(t) (impulsna funkcija) t"-l/(n .cos at 1/a .b? + a2] b)/[(x 1/(1 + ax) 1/[(x (x t"-lea'/(n .a2) a)2 a2)/(x2 + a2)2 . F(x/a) dt xeC + b L{g(t)} Svojstva transfonnacije: L{a [(t) + b g(t)} Za L{f(t)} = a L{f(t)} L{f(at)} a>O L{e-a'[(t)} = F(x + a) L{f'(t)} = xF(x) L{t"[(t)} .W- a2] ebt ch at l! . e-da 1/a ..I)! 1 1/x" 1/(x . i (x 48 W.LAPLACEOV A TRANSFORMACIJA Laplaceov transfonnat F(x) funkcije [(t) (za realni broj t) definiran je 00 jednadZbom F(x) = L{f(t)} = o e-tx [(t) J = F(x) = je: l/a .a2] . ebt sin at - .W+ a2] eb. xfn-2)(0) fn-l)(o) = (-1)" F(n)(x) Primjeri transfonnacije: [(t) t" ea' sin at cos at I F(x) 1/x I [(t) sh at F(x) a/(x2 x/(x2 1/(x nI!x"+1 1/(x ch at teal t sin at t cos at .a2) .a)n .[(0) L{fn>(t)} =xnF(x) x"-1[(0) r2f'(0) ..b)/[(x . sh at 1/[(x - .

pokusima vene vrijednosti slueajne velicine X= gdje su n XI Xl + x2 + .broj ponavljanja pokusa m broj koliko se puta dogadaj A zbio. da bi ustanovila vjerojatne zakonitosti opa:zanih slucajnih pojava i velicina. Relativna je ueestalost uvijek O~p~1 - pri cemu vrijedi za p = 0 je m = 0: dogadaj za p = 1 je m = n: dogadaj nije moguc ni pri jednom opa:zanju. /-1 (XI-X) Zbroj odstupanja vrijednosti slueajne velicine XI od njene prosjecne vrijednosti x jednaka je 0 n L(x/-x) =0 /-1 5 . I-I Xi - broj jednakih pokusa vrijednost slucajne velicine pri i-tom pokusu. oko kojeg su hanizane n . mOZemo odabrati sjeenu vrijednost X i racunati s razlikama priblimu pro- - . Ako su vrijednosti XI brojcano velike. se zbiva pri svakom opa:zanju. Statisticki Najznaeajnije varijanca. 1~ X = X +nL. uzimamo. Prosjecna karakteristike prosjek velicina su prosjeena vrijednosti dobi- slueajnih vrijednost x je broj.Strojarski prirucnik 49 . Statisticka vjeroi/1tnost Relativna ucestalost p dogadaja A odredena je omjerom m p=.ST A TISTIKA Matematicka se statistika bavi metodama vrednovanja pokusima dobivenih podataka. . Ako je broj n vrlo velik. da je relativna ucestalost p priblizno jednaka statistickoj vjerojatnosti dogadaja A pri pokusu.n gdje znace n . . + xn = ~~ n nL.

= n ~ 1 L i-I (Xi - i) (Yi .. !ito je sitnija podjela na apscisi.kardinalni broj (brojnost osnovnog skupa).=1 (Xi - m)2 gdje su: N . .. Y2. .!asapa s =+ V v n~ 1 :t isl (Xi . Razdioba ucestalosti Histogram je dijagram.srednja vrijednost. . Iz grafikona razdiobe ucestalosti (a) dobivamo spajanjem sredine vrhova iz. a pri n mjerenjima dobivamo za njib vrijednosti: Xb X2. (kovarijanca) to ce za veliCine X i y biti karakteristiean n S. U njemu se na apscisu nanose mjerene vrijednosti. ". koji pokazuje ucestalost vrijednosti slucajne velicine. . m ..y) * Za vrlo veliki osnov~i skup vrijedi ukupna devijacija o =V ~ t .. a na ordinatu ucestalost.. Yn broj s. Pokusom dobiveni histogram je priblizenje zakonu razdiobe slucajne velicine. lomljenu crtu (b) koja se to vge priblizava neprekidnoj krivulji. 50 .Mjera rasapa S2 (varijanca) je pri n pokusa dobivena prosjecna vrijednost svote kvadrata odstupanja slucajne velicine Xi od njene prosjecne vrijednosti i Standardna devijacija s je realni korijen mjere. . X Ako pokusom izmjerimo dvije slucajne velicine X i y..Xn in y.if 100%) Relativna standardna devijacija (koeficijent varijacije) je =+ X (= +.

oissonova..242/a = x x = m :t =m 2a Y = 0. razdioba i itd. Studentova. gdje je ucestalost x = m :t a "adalje vrijedi Y = 0. a simetricna je s obzirom na vrijednost x = m.standardna Gaussova krivulja protefe se od -co do +co.004/a :t 3a Kod manjih vrijednosti a krivulja je normalne razdiobe strma. = 0.srednja vrijednost..k. Druge znacajnije razdiobe: OOM>mna. x =m Ymaks = I/a& = 0. ako u njoj ukupDU devijaciju a zamijenimo standardBOlDdevijacijom s.Norma/no razdioba Pri normalnoj razdiobi teee krivulja ueestalos~ po Gaussovu zakonu 1 '(x-m Y = -e-2--q ~ ) devijacija ~je su: m .135 Ymaks 0.011 Ym.054/a = Y = 0. P 51 .67 a a 2 a 3 a A A A A = 0.997 Gaussovu krivulju (koja vrijedi za vrIo veliki broj pokusa N) mofemo doyoljnom tocno~cu upotrebiti i pri maDjem broju pokusa n. a .5 = 0. a kod veCih (1je polofita. gdje je najveea ueestalost .955 = 0. Cjelokupna pov~ina lika medu Gaussovom krivuljom i apscisnom osi iznosi A= a pomine iznose: x= -00 rydx=1 f!1edu Gaussovom krivuljom i apscisnom osi u pojedinim intervalima u u u u intervalu m :t intervalu m :t intervalu m :t intervalu m :t 0.399/a Od te vrijednosti krivulja vrlo naglo pada simetricno s obje strane i ima infIeksiju u toekama x = m :t a. prosjeenom vrijedno~ X. a srednju vrijednost .607 Ymaks 0.683 = 0.

Zelimo ustanoviti funkcionalnu zavisnost (korelaciju) Y = f(x). a to su mjerna odstupanja koja potieu od zabuna mjerioca.x) X . gre~ka Sistematske greIke pojavljuju se pod jednakim okolnostima i uvijek s jednakom vrijedno~u i jednakim predznakom. Ne mozemo ih predvidjeti.Regresija i korelacija . mjemog uredaja) ili naknadno preracunati." Y. i stvame vrijednosti X ~x = Xi - Iz izmjerene vrijednosti. Ovu manu mozemo smanjiti samo veCim brojem mjerenja. Zbog slueajnih gre~aka postaju mjerni rezultati nepouzdani. X. 52 .x = ~(y .Y= ~(x Sx - . X2. koju po potrebi valja popraviti (npr.. a to je razlika izmedu izmjerene vrijednosti x. trenja i sl. b . zbog istro~enosti. " Krivulja koja spaja pokusom dobivenih n toeaka. proizlaziti mjerni rezu/tat. Mozemo ih lako ustanoviti i odgovarajuCe raeunski ispraviti (npr.nxy a / )(. S/ueajne greIke javljaju se po mjestima i vremenu potpuno nesredeno.koeficijent smjera b y. su mjerne greIke.y) Grdke mjerenja Pri svakom se mjerenju bez obzira na okolnosti X - pojavljuje mjerna greIka ~x. a otuda proizlazi 'i JednadZbe regresijskog pravca b= it ~= XiYi I . Mjerne gre~ke treba bezuvjetno izlueiti pri ocjeni mjernih rezultata. netoenost = gre~ka mjemog uredaja). a ne mozemo ni popravljati mjerne rezuItate.t x7 . . s razlienim vrijednostima i predznacima (npr.nx2) I =I = y . o~teCenog ili pokvarenog mjernog uredaja itd. Y2. i ordinatama Yt. Linearna kore/acija Pravac regresije (p) y=a+bx a odsjecak na osi ordinata. nepravilnog mjernog postupka. s apscisama XI.bx Sy Y. U suprotnosti sa sistematskim i slueajnim gre~kama koje prate svako mjerenje. nazivamo regresijskom krivuljom odgovarajuCih velicina X i Y. .). - = (y - a)/x = tan a Vrijednosti broja a i b odredujemo metodom najmanjih kvadrata.

sila. svjetlosnu jakost i kolicinu tvari (materije). Po srodnosti fizikalnih pojava s kojima su vezane. U kinetici moramo tim dvjema dodati i trecu: za masu. opravdane su samo veliCinske jednadzbe. koji pokazuje samo medusobno zavisnost velicina zovemo '-elicins k om j e d n adz born. Jedinice koje odgovaraju velicinskim jednadZbama su dim e n z i j ski to her e n t n e j e din ice. prema rezultatima mjerenja kod pokusa) kojih medusobna fizikalna ovisnost Go~) nije poznata. dijelimo velicine na geometrijske. elektricne.: put. tezina. npr. temperatura.mna. Osim tih. mehanicke Imasa. prilagoden povoljno odabranim dimenzijski nekoherentnim jedinicama. Brojcane se jednadZbe upotrebljavaju samo kada se njima zeli prikazati medusobni omjer velicina (npr. 53 . nije vi~e veliCinska jednadzba. Od dimenzijski koherentnih jedinica mozemo samo neke odabrati po volji. vec samo b r 0 j can a j e d n a d z b a. a elektricne i magnetske veliCine traZe jo~ i cetvrtu: za jakost elektricne struje. ~azivamo ih 0 s n 0 v n i m j e din i c a m a. vremenske. Sve druge jedinice mozemo izvesti iz tih osnovnih jedinica.SUSTAVI MJERNIH JEDINlCA Velicinske jednadZbe i koberentne jedinice Vel i c i n a je svaki (fizikalni) pojam koji se moze mjeriti. U svim slueajevima kad su fizikalne ovisnosti poznate. toju smo odabrali za mjeru. / Fizikalni zakoni odreduju medusobnu zavisnost raznovrsnih velicina. magnetske itd. elektricni otpor itd. Broj osnovnih jedinica veoma je malen. potrebne su jo~ osnovne jedinice za temperaturu. Kinematika treba vec dvije osnovne jedinice: za duljinu i vrijeme. Novi me dun a rod n i sus t a v j e din i c a (SI) odlikuje se dimenzijskom koherencijom za sve znacajnije veliCine u fizici i tehnici.' Velicine mjerimo usporedivanjem s odredenom vrijedno~cu iste veliCine. Za sve geometrijske veliCine dovoljna je samo jedna osnovna jedinica: za duljinu. Takav matematicki izraz.trebalo uzimati u obzir i medusobne omjere razlicitih jedinica. U ovome su priru~niku sve jednadfbe pisane u veli~inskom obliku. Sus t a v i j e din i ca povezuju osnovne i izvedene jedinice u zajednicku dimenzijsku koherenciju. - - . Brojeane jednadZbe Ako se pri izboru razliCitih veliCina ne bismo obazirali na jedinice ostalih velicina. Svaki matematicki izraz. Izmedu razlicitih mjera odabiremo najprikladniju jedinicu. Sve ostale jedinice koje odredujemo iz osnovnih jedinica s pomocu odgovarajucih velicinskih jednadZbi (»definicijske jednadZbe«) nazivamo i z v e den i m j e din i c a m a. rad i snaga). :. mogli bismo fizikalne zakone prikazati samo jednadzbama u kojima bi kao parazitne koeficijente .

svibnja 1984. generalnoj konferenciji god. po tim osnovnim jedinicama »sustav jedinica 10. dok je metarski sustav upotrebljavalo vee vi~ od 120 dlfava.mol m kg s A K cd mol U Jugoslaviji je medunarodni sustav jedinica SI uzakonjen g. Godine 1875. Osnovne jedinice medunarodnoga sustava SI su sada: za duljinu za"masu za vrijeme za elektricnu struju . 54 . a na 14. Stoga ga je 9. koji ima. Novi zakon 0 mjernim jedinicama i mjerama objavljen je u veljaCi 1984. kilograma i sekunde) jo~ i eetvrtu osnovnu jedinicu - a m per kao jedinicu za elektrienu MKSA«. struju. 1976. napose u mehanici. kojoj su postupno pristupale nove dlfave clanice. generalna konferencija za utege i mjere u Parizu god. povezivao sve najznaeajnije elektrotehnicke jedinice. ustanovljena je nova definicija za sekundu. generalna konferencija god. 1971 dodana je jo~ i sedma osnovna jedinica - m 0 I kao osnovna jedinica za koliCinu tvari. generalnakonferencijaje god. definitivno primila kao opCe prikladan sustav jedinica.metar . Taj (»Giorgijev«) sustav jedinica je pokazao velike prednosti i na drugim tehnickim podruCjima. preimenovan u kelvin) za temperaturu i k and e I u zajakostsvjetla. dodala je jo~ dvije osnovne jedinice: stupanj Kelvina (godine 1969. je prof. osim osnovnih jedinica (metra.kilogram . 11. a nazvan je. koji je bio prvobitno sastavljen za potrebe elektrotehnike te je. u Parizu je 17 dlfava potpisalo Medunarodnu metarsku konvenciju. osim jedinica metra i kilograma te se k u n d e kao jedinice za vrijeme. 1948.kelvin . Godine 1901.kandela . s vaZno~Cu od 17. Giorgi predlofio novi »apsolutni sustav jedinica«. Na 13.sekunda za temperaturu za jakost svjetla za koliCinutvari . odredila mnogokratnike jedinica i novome sustavu jedinica dala ima Mectonarodni sustav jedinica SI (Systeme International d'Unites). 1960. u Francuskoj su uredovno ustanovljene jedinice: duljinu i k i I 0 gr a m za masu. Za primanje zakljueaka Medunarodne metarske konvencije bile su zadurene Generalne konferencije la utege i mjere.amper . tako da je konvencija nakon st~ godina imala 43 clanice potpisnice (medu njima i Jugoslaviju). 1967. generalnoj konferenciji god.MEDUNARODNI SUSTA V JEDINICA SI met a r za Godine 1799. 1954.

k i log r a m (kg) Osnovna jedinica za masu medunarodnog prakilograma od platine i iridija. - . dio temperatumog intervala izmedu apsolutne nule i trojne to~ke vode. Broj eestica u molu odreduje Avogadrova konstanta 55 . generalna konferencija za mjere i utege 1967.vidi str.jest ona koliCina tvari sustava koja sadrZi toliko elementamih eestica koliko je atoma u 12g ugljika 12C. odredila now definiciju metra: to je duljina puta koju u vakuumu prevali svjetlost u L'299792458 sekunde. Kad upotrebljavamo mol.met a r (m).je jakost svjetla jednovalnoga zraeenja frekvencije 540 . god u Parizu utvrdila je i now definiciju sekunde: to je trajanja 9192631 770 perioda zraeenja cezija \33Cs. moraju elementarne eestice biti posebno oznaCene.je istosmjema elektri~na struja koja protje~uCi u vakuumu kroz dva ravna i medusobno 1 m udaljena paralelna vodi~ beskona~ne duljine i zanemarljivo malena presjeka uzrokoje medu vodiCima po svakom metru duljine silu od 2 .2 mm). molekule. dio srednjeg Suneeva dana. W i sr . ali je kasnijim mjerenjima ustanovljeno neznatno odstupanje od te definicije (kraCi je za 0. ioni. koji stvarno odgovara masi od 1.16. i to kao Djegov 10-milijunti dio.k and e I a (cd) . Osnovna jedinica za temperaturu (termodinami~ku) . Osnovna jedinica za vrijeme se k u n d a (s) kao 86400. Osnovna jedinica za jakost svjetla . 1983. je bila najprije odredena razmakom dviju crtica na medunarodnom prametru od platine i iridija pri temperaam 0 DC.01325 bar. (Hz.Osuome jediuice SI: Osnovna jedinica za duljinu . - - je odredena masom Prakilogram je najprije bio odreden masom 1 dm3 destilirane vode pri 4 DC i tlaku 1. 10-7 N. 17.prvobitno je bila odredena 13.a m per (A) . elektroni i druge eestice iIi pqsebno oznaeene skupine takvih eestica. 1012 Hz i snage 1/683 W/sr. To mogu biti: atomi. 57) Jedinica za koliCinu tvari - m 0 I (mol) . Kasnijimje mjerenjinia ustanovljeno odstupanje i pri izradi prakilograma. Osnovna jedinica jakosti elektriene struje . Prametar je bio odreden mjerenjem Zemljina kvadranta.k e I v in (K) .je 273.000028 dm3 vode pri 4 DC. generalna konferencija za mjere i utege u Parizu je g.

- * . Definicija za snagu P.je potencijaIna razIika izmedu dviju totaka vodi~ u kojem se pri protoku istosmeme struje od 1 A tro~i medu tim t~kama snaga od 1 W. koja je samo pose ban oblik energije.lis za brzinu .je otpor izmedu dviju vodi~ medu kojima pri naponu od 1 V tere istosmjema struja od 1 A.nazvana »volt (V)« .nazvana »om (Q)« .J/s nazvana »vat (W)« =W je rad 1 J. 56 J .nazvana »njutn (N)« . koja je rad W obavljen u vremenu t (P = WIt) daje dimenzijski koherentnu Jedinica za snagu jedinicu za snagu .je ona sila koja tijelu mase 1 kg daje ubrzanje 1 mls2. za silu . Slieno su definirane i ostaIe koherentne jedinice medunarodnoga sustava jedinica SI.lIs2 - Jedinica za silu proizlazi iz Newtonova zakona. Iz definicije.mls za kutno ubrzanje . po kojem je napon V jednak umno~ku struje I i elektrienog otpora R (V = I R) slijedi dimenzijski koherentna jedinica . U medunarodnom sustavu jedinica SI J je istovremeno i koherentna jedinica za toplinu.kg mls2 = N Ta jedinica sile .Nm = J »dZul (J)« - nazvana - je rad sile 1 N na putu od Im. Iz Ohmova zakona.W/A = V Ta jedinica napona . Na te glavne dimenzijski hoherentne jedinice medunarodnog sustava jedinica SI nastavljaju se jedinice elektrienih i magnetskih veliCina. slijedi dimenzijski koherentna jedinica za napon . izvrien u 1 s. da je sila F jednaka umno~ku mase m s ubrzanjem a(F=ma). t~a za elektrieni otpor . Iz zakona 0 snazi P istosmjeme elektri~ne struje.VIA = Q Ta jedinica elektri~nog otpora . iz kojeg slijedi dimenzijski koherentna jedinica . koja je umnoZak napona V i struje I (P = VI). da je rad W umnozak sile F s putem s (W dimenzijski koherentna Ta jedinica energije = Fs) slijedi jedinica za rad (rada) .Izvedene jedinice SI Od osnovnih jedinica medunarodnog sustava jedinica SI izvedene su dimenzijski koherentJle jedinice geometrijskih i vremenskih veliCina: za povriinu m2 za ubrzanje .mls2 za volumen m3 za kutnu brzinu . Jedinica za - energiju (rad) je dakle i J = Ws.

rad/s J/kg.njutn (newton) I N = I kg m/s2 dzul (joule) IJ =INm za energiju vat (watt) I W = I J/s za snagu za tlak paskal (pascal) I Pa = I N/m2 za koli~inu elektriciteta kulon (coulomb) I C = I As za elektri~ni napon volt I V = I W/A za elektri~ni otpor om (ohm) I a = I V/A za elektri~nu vodljivost simens(siemens) I S = I a-I za elektri~ni kapacitet farad I F = I C/V za elektri~ni induktivitet henri (henry) I H = I VS/A za gustocu magnetskog toka . K) (ne: W/mK) Jednakovrijedni na~in pisanja 1~ mK (ne: Nm).sivert (sievert) I Sv = I J/kg Koherentne jedinice medunarodnoga sustava jedinica SI su i jedinice za kutove: = IS-I 0 - za ravninski kut radijan I rad = puni ravninski kut/2rt steradijan I sr = puni .Izvedene jedinice medunarodnoga sustava jedinica SI koje nose posebno ime: za frekvenciju . m4. N m = Nom W/m K = W/(m . kg m = kg 0m (ne: kgm). m/s2. 5-1. W/m2K. npr.tesla IT = I N/A m za magnetski tok veber (weber) I Wb = I Tm2 lumen Ilm = I cd sr za svjetlosni tok za razsvijetljenost luks (lux) I Ix = Ilm/m2 za radioaktivnost bekerel (becquerel) I Bq = I S-1 za apsorbiranu dozu zrarenja grej (gray) I Gy = I J/kg za ekvivalentnu dozu zrarenja . K-1 m/s. m2. Nm.herc (hertz) I Hz za silu . Nslm2. N/m3. W/m2K4 Pri jedinicama. m3. npr. kg/m3. koherentne jedinice medunarodnog sustava jedinica SI su i sve jedinice izvedene neposredno iz osnovnih jedinica mnotenjem Hi dijeljenjem. m2/s. W/(moK). kg m iJi iz vec izvedenih jedinica s posebnim imenom. - = 1 W/m K = 1 W/(m K) = 1 W/(m 0 K) ='1 Wm-l K-1 57 . N/m2. npr. koje su mnozenjem izvedene iz osnovnih jedinica Hiizvedenih jedinica s posebnim imenom.prostorni kut/4rt za prostomi kut Osim navedenih izvedenih koherentnih jedinica koje imaju posebna imena. kg/s. m3/s. valja medu umnozenim jedinicama ostaviti vidljivprostor Hito~ku (znak za mnozenje). J/K. 5-2. J/kgK.

dm. 1O-9m = 1 nm (ne: = llLmm). kJ. hi. mg.s m N =m . pri kojima se mora ostaviti razmak (vidi str. decimalne se mjeme jedinice razlikuju od izvedenih jedinica koje su umnozak osnovnih ili izvedenih jedinica s posebnim imenom. GW. izrafenim potencijom (npr. km.N W/m K = W/(m .) Dakle: (lQ-3m)2 = IQ-6m2 (ne: = I m (m2) = 1O-3m2) Ins-I = (1Q-9s)-1 = 109s-1 (ne: = I n (s-I) = 1O-9s-l) I mm2fs = (lQ-3m)2fs = 1O-6m2fs (ne: = I m (m2fs) = 1O-3m2fs) 1 mm2 = Upotreba vi~ekralnika da. 106g = 1 Mg (ne: = I kkg) Decimalni se vi~ekratnici ne dodajujedinicama. cm2. K) = metar-sekunda = metar-njutn = vat po metar-kelvinu Pri svakoj je decimalnoj mjemoj jedinici moguc samo jedan predmetak. cm. dl.cm). dm' ha. frekvenciju itd. kW. cm' 58 . 57). npr. znak d c m IL vrijednost 10-2 . mN. volumen.mA kN. ILm. Tako treba razlikovati npr. 10-1} 10-3 10-6 10-9 10-12 10-13 10-18 n P f a Ti se decimalni vgekratnici dodaju svim osnovnim i izvedenim jedinicama s posebnim imenom. dm'. Ireba ih upolrebljavali samo u slijedecim slucajevima: dag. . ms. npr. ILS. a pgu se ispred Jihjedinica i tik uz njih (bez razmaka). MW. dalm. die je ogranicena. ustanovljeni su u medunarodnom sustavu jedinica SI i decimalni vi~e kra tnici jedin ica obiljezeni posebnim predmecima: predmetak deka hekto kilo mega giga tera pela eksa znak da h k M G T P E vrijedllost predmetak deci 1()2 centi 101} 103 mili 106 mikro 109 nano 1012 piko 10" femo 1018 ato . MJ. mm. dag. h. Pisanjem predmetaka tik uz mjerne jedinice. MN. ms mN W/mK = milisekunda = milinjutn = vat po milikelvinu m s =m . cl. jedinicama za povr~inu.DedmaIDe mjeme jediuice S obrirom na to da se mjerena velicina gdjekada mora izraziti neprikladno velikim ili malim brojem jedinica.

I (I !J. Volumen (obujam.. Duljina I. S Jedinica SI 1 kvadratni 1O-9m = lO-6mm IO-6m = 1O-3mm 1O-3m 1O-2m = 10 mm 10-1 m = 1. zapremina) V Jedinica SI 1 kubni metar (m3) I mm3 I cm3 1 dm3 Druge mjere kubni milimetar kubni centimetar kubni decimetar = = = IO-9m3 1O-6m3 10-3 m3 Mjere za volumen litar" mikrolitar mililitar centilitar decilitar hektolitar i zracnom saobraeaju. - tekucina (i sipkih tvari) 1I (I L) = 1O-3m3= I!J. Oznake za litar: 1 i L su jednakovrijedne. Ploha. povrsina A.111 = milimetar 1 mm = ccntimetar 1 cm = dccimetar Idm = 1 km = kilometar = morska milja2. samo za oznaavanje udaljenosti u pomorskom.JEDINICE I MJERE VEUCINA (dozvoljene jugoslavenskim zakonom 0 mjemim jedinicama i mjerilima) Geometrijske veliCiDe 1.0cm 103m 1 852 m metar (m2) 1 mm2 Druge mjere kvadratni milimetar kvadratni ccntimetar kvadratni decimetar ar hektar kvadratni kilometar = = = = = = IO-6m2 1 cm2 1 dm2 la 1 ha 1 km2 IO-4m2 IO-2m2 102m2 104m2 = 100 a 106m2 = 100 ha 3.L) = 1O-9m3 = 1 ml (I mL) = 1O-6m3= I cl (1 cL) = IO-Sm3= 1dl (1 dL) = 10-4 m3 = 1 hI (1 hL) = 10-1m3 = I dm3 10-6] (10-6L) 10-31 (l0-3L) 10-21 (lo-2L) 10-11 (10-1 L) I02I (102L) rijecnom . Smije se upotrebljavati . 59 . put s Jedinica SI 1 metar (m) Druge nijere Iom = nanometar mikrometar 1 iJ.

605 13.171 65. Merimo ga duljinom luka medu sjeci~tima pravaca i krutnice sa sredi~tem u vrhu kuta i to omjerima duljine luka i opsega krutnice ili duljine luka i polumjera krutnice (m/m = I).28 0.64 0.01 0.107 41.940 32.232 34.24 0.146 2.630 76.40 0.755 69. q..167 10.92 04 I 0 rad 1.32 1. Ravninski kut ex.22 0.150 59. .80 0.339 74.29578° = 57° 17'45" Zbog razlikovanja su u ovom prirucniku oznaeeni: - I.274 50.210 26.584 5.566 52.10 1.381 89. Jedinica puni kut potpuno odgovara jedinici jedan okretaj 60 .34 0.751 14.004 57.648 29.626 21.22 1.485 75.214 81.78 0. Prirodna jedinica za ravninski kut je I pun i k ut.74 0.04 1.10 0.08 0. oznakama ci.88 0.86 0.76 0.506 83.14 1.06 1.875 8.335 19.4.38 1.961 40.313 11.72 0.776 77.794 30.52 1.691 45.44 1.420 51.48 1.189 rad 0.68 0.56 0. = puni kut). Puni kut je kut pri kojem je luk jednak opsegu kruinice.360 82.82 0.58 0.021 9.46 0.60 0.16 1.30 1.502 28.377 35.52 0.918 24.96 I 55. lucne mjere.438 4. .236 89. 62). mjereni u stupnjevima.609 68.463 67..66 0.42 1.901 71.573 1.36 1.047 72.84 0. y.712 53..128 49.62 I 0 rad 0.ii Ravninski kut je dio ravnine izmedu dva pravca koji se sjeku u vrhu kuta.064 25. ji.90 0. pri kojem je luk jednak polumjeru krutnice.922 79.356 27.523 36.025 64.545 44.50 1.879 63. mjerene u radijanima.00 1. p.26 0.086 33. :" rad 0.48 0.12 0.56 1. Opeenito su u upotrebi mjere za kut ex: kutni stupanj 1° = puni kut/360 kutna minuta I' = 1°/60 kutna sekunda I" = 1'/60 = 1°/3600 Druge kutne mjere: gradus iIi gon 18 = puni kut/400 pravi kut = puni kut/4 Jedinica SI za lucnu mjeru (= analiticki ravninski kut) ci je I radijan (rad).815 38.296 58.18 0.043 17.16 0.57 I 0 73. Predlozena je (po DIN-u). oznaka: pIa (lat.54 0.20 1.837 46. no medunarodno jo~ nije usvojena.28 1.459 12.20 0.442 56. Radijan je kut.292 3.18 1.068 80.734 61.24 1.38 0.090 88. .772 22.317 66.26 I 0 18.798 85.40 1.32 0.08 1.34 1.481 20.06 0. angulus (vidi str.944 87.04 0.399 43. p.46 1. Pretvaranje radijana u kutne stupnjeve I I I I ° 0.42 0.588 60.02 0.730 6.193 rad 1.983 48.14 0. oznakama ex.954 plenus .30 kutovi.50 0.44 0.70 0.253 42.36 0.858 0.12 1.897 16.670 37.02 0'981 1. I rad = puni kut/21t = 3600/21t= 57.652 84.54 1.

9250 0.002 0.133 0.837 8 0.100 0.4363 0.02 0.501 1.9599 0.256 o I rad 1.169 1.4712 0.010 0.152 1.10 I' 0.204 1.1745 0.396 1.017 0 0.466 1. 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 Pretvaranje kutnih minuta i sekunda u decimale kutnih stupnjeva I I 2 3 I 0 I 4 5 6 " I 0 I 7 8 9 " I 0 I " 0 I 50 60 40 " I 0 0.2793 0.3 0.033 0.5 I i sekunde 0 I 36' 42' 48' 54' 60' 6' 12' 18' 24' 30' 0.069 8 0.006 0.08 0.003 0.030 1.7 0.6981 0.833 1.4014 0.5410 0.333 30.8727 0.134 1.8 0.000 0.0873 0.001 0.001 0.157 I 0.1396 0.8029 0.099 1.2618 0.6 0.553 1.167 0.667 0 " I 2 3 I I I I I I I I 0 I I 0.7330 0.274 1.3491 0.Pretvaranje kutnih stupnjeva.9 1.09 0.4 0.7156 0.03 0.047 1. minuta i sekunda u radijane 10= 0.309 1.067 0 0.008 0.5236 0. I 0.001 0.296 7 0.994 8 1.0 5.500 10 0.8203 0.001 kutnih 0 7 8 9 0.7854 0.2 0.01 0.326 1.002 0.07 0.150 0.004 0.5061 0.1222 0.002 20 30 10 0.3316 0.005 0.628 3 o I" = 0.009 0.000005 rad I rad 0.050 0.6632 0.5934 0.064 1.6807 0.082 1.536 1.4189 0.2269 0.6109 0. Prostomi kut Jedinica za prostorni kut je 1 steradijan (sr) 1 sr = puni prostorni kutf47t 61 .4887 0. 0.117 1.453 8 0.017 0.002 0.413 1.1 0.011 Pretvaranje 0 decimala 0 stupnjeva u kutne minute I " 4" 7" 11" 14" 18" I " 22" 25" 29" 32" 36" I' " 0'36" 1'12" 1'48" 2'24" 3' 0 0.0524 0.014 0.006 0.117 0 20 .017453 rad o l' = 0.003 50 60 40 0.448 1.483 1.001 0.9076 0.890 I 0.2443 0.003 0.007 0.083 0.0349 0.06 0.239 1.5585 0.187 1.9425 o I rad 0.008 0.431 1.1920 0.012 1.366 5 0.344 1.7505 0.0175 0.7679 0.04 0.3142 o I I rad 0.645 8 0.9774 0.222 1.379 1.361 1.3840 0.05 " 3'36" 4'12" 4'48" 5'24" 6' 0 0.518 1.1047 0.5760 0.2094 0.000291 rad rad 0.571 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 .8552 0.000 I 4 5 6 0.291 1.

458 kmls 3.80665mls2 4.. . oznaka: rev/s (Iat." "- .Vremenske ve6Cine 1. 60). ". Kruina frekvencija Cl) Jedinica SI 1 sekunda na minus prvu (s-1) 6.852 kmlh = ~or (milja na sat) Co= brzina svjetlosti 2.6 mls 0.lmin 7. Vrijeme t Jedinica SI Druge mjere milisekunda 1 ms = 10-3s 1 sekunda (s) kilosekunda 1 ks = 103s minuta 1 min = 60 s sat (hora) 1 h = 60 min = 3600 s dan (dies) 1 d = 24 h = 86 400 s godina (annus)*1 a = 8760 h = 31 536 ks 1 metar u sekundi (mls) 1 mlmin = metar u minuti 1 kmls = kilometar u sekundi kilometar na sat 1 kmlh = 1.736ks Me<tunarodno je predlofena. Kutna brzina Cl) = 1I60okr.ls Jedinica SI 1 radijan u sekundi (rad/s) 8. aIi jo§ nije usvojena.ls)" Druga mjera okretaj u minuti 1 okr.76b = 31 556. a.. Brzina vrtnje n Jedinica SI 1 okretaj u sekundi (okr. Brzina v. Jedinica okretaj potpuno odgovara jedinici puni kilt (vidi str.5144 mls 299 792. Kutno ubrzanje E Jediniea SI 1 radijan u sekundi na kvadrat (rad/s2) = . 62 . revo/utio okretaj). s Jedinica SI 1 metar u sekundi na kvadrat (mls2) Druga mjera zemaIjskoubrzanje g = 9.. S Jedinica SI Druge mjere 1/60 mls 103 mls 113. Frekvencijaf Jedinica SI Druge mjere 1 here (hertz) (Hz kilohere 1 kHz = S-I) = 103Hz megahere 1 MHz = 106Hz gigahere 1 GHz = 109Hz 5. Ubrzanje. V. Sobziromnaprestupnegodinevrijediuprosjeku: 1 a = 8765.

10-27 g k = 109kg = 106 t 103 kg 106 kg = = 1 Mg 103 t JedinicaSI Droge mjere 3. je dozvoljena samo za duZinsku masu tekstilnoga vlakna ili konca. Moment tromosti mase J Jedinica SI Droge mjere 1 kilogram-kvadratni metar (kg m2) 1 g m2 1 kg mm2 gram-kvadratni metar kilogram-kvadratni milimetar = 10-3 = 10-6 kg m2 kg m2 .Maseoe veli&e 1. . gustoca (specificna masa) Jedinica SI Droge mjere 1 kilogram po kubicnom metru (kglm3) gram po kubnom decimetro gram po kubnom centimetru 1 gldm3 1 glcm3 = 1 kglm3 kilogram po kubnom decimetru 1 kgldm3 megagram po kubnom metru 1 Mglm3 ) tona po kubnom metro 1 t/m3 5.660531. Plosna masa mA Jedinica SI 1 kilogrampo metar(kglm) kilogram po kilometro 1 kglkm = 10-3 kglm teks. 63 10.. Duljinska masa m. Upotreba Upotreba je dozvoljena samo u kemiji i fizici.1. . u = 1. Masa m Jedinica SI Droge mjere 1 kilogram (kg) miligram centigram decigram gram dekagram megagram tona kilotona megatona 1 1 1 1 1 1 1 1 1 mg cg dg g dag Mg t kt Mt = 10-6 kg = 10-3 g = 10-5 kg = 10-2 g = 10-4 kg = 10-1 g = 10-3 kg = 10-2 kg = 10 g = 103 kg = 1 t = = atomskajedinicamase' 2. Specificni volumen v Jedinica SI Droga mjera 1 kubni metar po kilogramu (m3/kg) kubni decimetar po kilogramu 1 dm3/kg = 103 kglm3 = 10-3 m3/kg 6. Volumna masa. tex" 1 teks = 10-6kglm= 1glkm metru (kglm2) 1 kilogram po kvadratnom 4.H.

m ve6&e Jedinica SI Druge mjere 1 kilogram u sekundi (kgls) gramu sekundi gram u OOnuti gram na sat kilogram u minuti kilogram na sat 1 gls tonau sekundi tona u minuti tonana sat 2.stoga je treba u potpunosti zamjeniti gustofum p (y = pg). . mjerenu uN. od »tefine« (Gewichl). Pretok mase qm. koja proistjeee iz privlaQ\osti Zemlje u jugoslavenskom za masu m (G = mg). . t).025 (1980). V Jedinica SI Druge mjere 1 glOOn = 10-3/60 kgls = 10-3/3600 kgls 1 gib 1 kglmin = 1/60 kgls 1 kglb = 1/3600 kgls = 10-3kgls 1 tls 1 tlmin 1 tIh = 103/60kgls = 103/3600 kgls = 1/60 m3/s = 1/3600 m3/s = 1O-3m3/s = 103kgls 1 kubni metar u sekundi (m3/s) kubni metar u minuti kubni metar na sat litar u sekundi litar u minuti litar na sat 1 m3/h 1 Us 1 Umin 1 lib 1 m3/min = 10-3/60 m3/s = 10-3/3600 m3/s Ve6&e za silu 1. newton (N = kg m/s2) OOkronjutn 1!IN = 10-6 N milinjutn kilonjutn meganjutn 1 mN 1 kN 1 MN = 10-3 N = 103N = 106 N Upozorenje! VeliCine »tezina« i »specifiQ\a tezina« nisu spomenute zakonu 0 mjemim jedinicama i mjerilima...A 1. kg. Sila F Jedinica SI Druge mjere 1 njutn. U svakidanjem zivotu upotrebljavamo »teZinu«za vaganjem ustanovljenu masu (g.Protome 1. TeZina G je sila. »SpecifiQ\ateZina y« je (zbog prednosti nepromjenljive mase prema promjenljivoj teZini) izgubila svoj sOOsao. Volumenski protok q. Po DIN-u valja razlikovati »tefinu-silu« (Gewichlskraft). = mjerimo je dakle kao silu (N).. mjerene u kg. 64 . To je u smislu JUS A. q.

Jedinica SI 1 njutn-metar (N m) Druge mjere milinjutn-metar 1 mN m njutn-milimetar 1 N mm kilonjutn-metar meganjutn-metar 3. lmpuls site Ft.lbar = 10-1 Pa Pa = 1013. s 6. naprezanje (J. Druge mjere = 10-3 N m 1 kN m = 103N m 1 MN m = 106N m = 10-3 N m 1 paskal. Dinamicka viskoznost'1 Jedinica SI 1 kN s = 103N s = 1 Mg mls 1 paskal-sekunda (Pa . milimetar bar milibar mikrobar standardni atmosferski tlak 1 mPa 1 kPa = 10-3 Pa = 1 MPa 1 kN/m2 1 MN/m2 1 N/mm2 = 106 Pa = 1 kPa = 1 MPa = 1 MPa 103 Pa 1 kN/mm2= 1 OPa 1 bar = 105Pa 1 mbar = 102Pa 1 J. okretni moment T. M. Moment site M. s = N slm2) Drugamjera milipaskai-sekunda 1 mPa.25 mbar »Relativni redovno) atmosferskog tlak Pe« je ralika apsolutnoga tlaka Pa: Pe = P Pa - tIaka P i (nekog drugog ali P > Pa P < Pa Pe > 0 Pe < 0 pretIak podtlak 4. s Jedinica SI Druga mjera 6 .2. 'r Jedinica SI.Slrojarski prirucnik kvadratni milimeter u sekundi 1 mm2/s = 10-6 m2/s 6S 1 kvadratni metar u sekundi (m2/s) . (pascal) (Pa = N/m2) milipaskal kilopaskal megapaskal kilonjutn na kvadratni metar meganjutn na kvadratni metar njutn na kvadratni milimetar kilonjutn na kvadr. kolicina gibanja m v Jedinica SI Druge mjere 1 njutn-sekunda (N s) = = 1 mN s = 10-3 N s = 1 g mls 1 kilogram-metar u sekundi (kg mls) milinjutn-sekunda kilonjutn-sekunda 5. Kinematicka viskoznost v = 10-3Pa . Tlak P.

toplina Q veliCine Jedinica SI Druge mjere 1 dzul (Joule) (J kilodzul megadzul gigadZul vat-sekunda vat-sat kilovat-sekunda kilovat-sat = N m) 1 kJ 1 MJ 1 GJ 1Ws 1Wh 1 kW s 1 eV .t(°C) = 273. Jedinica kelvin je 273. Temperatura Jedinica SI za (termodinamicku) temperaturu je 1 kelvin (K).00 °C 373.01325 bar) izmedu ledista i vrelista vode.15 T t Dakle vrijedi: 0. Snaga p.01 °C 273.15 °C lediste vode 273.15 K b) Medu istim je temperaturama temperatuma razlika ~ T.160219 = 10-3 W megavat-sat elektron-volt 2.16 K vreliste vode 100. dio temperatume razlike izmedu apsolutne nule i trojne tocke vode Druga mjera za temperaturu je stupanj Celzija eC). Energija E.(l Jedinica SI 1 vat (watt) (W = J/s) Druge mjere milivat kilovat megavat gigavat kilodZul u sekundi kilodzul na sat Toplinske 1 MWh= 3600MJ aJ 1mW 1 kW 1MW 1GW 1 kJ/s 1 kJth = 103W = 106W = 109W = 1 kW = 1/3600 kW 1. dio temperatume razlike (pri tlaku od 1.00 K). mjerenoj u stupnjevima Celzija eC): 66 ~T(K) = ~teC) . jednaka temperatumoj razlici ~t. T(K) . =1u6J = 103J = 1u9J 1 kW h = 1J = 3600 J = 1 kJ = 3600 kJ = 0.00 K apsolutna nula -273. rod W. Jedinica kelvin i stupanj Celzija su jednaki: 1 K veliCiDe = 1 °C a) Temperatuma skala Apsolutna se temperatura T mjeri od apsolutne nule (0.Energetske 1. toplinski tok <P. mjerena u kelvinima (K).16. Celzijeva se temperatura t mjeri od ledista vode (0. Stupanj Celzijaje 100.00 0C).00 °C trojna tocka vode 0.15 K 0.

Toplinska vod/jivost A Jedinica SI Druga mjera 1 vat po metru i kelvinu (W/(m . Ogrjevna moc gornja Hs.U111(m . Entropija S Jedinica SI Druga mjera 1 dZul po kelvinu (JIK) kilodZul po kelvinu 1 kJIK s. fJ Jedinica SI 1 metar po metro i kelvinu mI(m . SpecifiCna 1 dZul (J) kilodZul h lkJ = 103J = 103Jlkg = 103JIK enta/pija Jedinica SI Druga mjera 1 dZul po kilogramu (Jlkg) kilodZul po kilogramu 1 kJlkg -.. K) kilovat po metru i kelvinu 1 kW/(m . Specificna entropija s Jednota SI 1 dZul po kelvinu i kilogramu (JIK kg) Druga mjera kilodZul po kelvinu i kilogramu 1 kJlK kg ~. . i donja Hi Jedinica SI Druge mjere 1 dZul po kilogramu (Jlkg) kilodZul na kilogram megadtul po kilogramu = 103 J/K = 103Jlkg = 106 Jlkg kg 1 kJlkg 1 MJlkg ~:::. K) ~ Brzina zagrijavanjai ohladivanja Tit (dT/dt) Jedinica SI 1 kelvin u sekundi (Kls) Druge mjere kelvin u minuti kelvin na sat = 10-6 K-1 1 Klmin 1 KIh = 1/60 kls = 1/3600 kls .:... Toplinski prije/az a. toplinski prolaz k Jedinica SI Druga mjera 1 vat po kvadratnom metru i kelvinu (W/m2 K) kilovat po kvadratnom metru i kelvinu 67 .... Specificni top/inski kilpacitet c Jedinica SI 1 dZul po kilogramu i kelvinu (Jlkg K) Druga mjera kilodZul po kilogramu i kelvinu 1 kJlkg K = 103 Jlkg K 5.: Tmrperaturno raztezanjea. K) = K-1) Druga mjera mikrometar po metru i kelvinu If. Entalpija H Jedinica SI Druga mjera 6. K) = 103 W/(m . K) ~1.

Molna masa mm Jedinica SI 1 kilogram po molu (kg/mol) 1 g/mol Druge mlere gram po molu 1 kglkmol kilogram po kilomolu 2. Koncentracija/Van (molarnosl) lIVm Jedinica SI 1 mol po kubnom metru (mol/m3) Druga mjera kilomol po kubnom metru 1 kmol/m3 103 mol/m3 4. Molna enlalpijahm Jedinica SI 1 dZulpo molu (J/mol) 1 Jlkmol Druge mjere dZulpo kilomolu 1 kJlkmol kilodZulpo kilomolu 1 kJ/mol kilodful po molu 6. Molni volumen Vm Jedinica SI 1 kubni metar po molu (m3/mol) Druga mjera kubni metar po kilomolu 1 m3lkmol = = 10-3 kg/mol 10-3 kg/mol = = 1O-3/mol 3. Molni loplinski kapacilel Cm Jedinica SI 1 dZulpo molu i kelvinu (J/mol K) Druge mjere dZulpo kilomolu i kelvinu 1 JlkmolK kiloZdul po kilomolu i kelvinu 1 kJlkmolK kilodZul po molu i kelvinu 1 kJ/mol K = 1O-3J/molK = 1 J/mol K = 103 J/mol K = 5. Ekspozicijska doza ionizirajucegazratenja Qlm (ionizacijom izazvan naboj Q u zraku mase m) Jedinica SI 1 kulon po kilogramu (Clkg) 68 zrarenja s obzirom na rendgensko zracenje: B = 1. za zrarenje a je . Aktivnosl radioaklivnogaizvoraA = dNldl (brojjezgri N raspalih u vremenu I) Jedinica SI 1 bekerel. becquerel (Bq = S-I) 2. Apsorbirana doza ionizirajucegazratenja D = Elm (energija zrarenja E. sievert (Sv = Jlkg) 4. Ekvivalenlna doza ionizirajucega zratenja BD = (biolo~ki uan raznih vrsta B=1O Jedinica SI 1 sivert. dovedena tijelu mase m) Jedinica SI 1 grej. gray (Gy = J/kg) 3. Molna enlropijaSm Jedinica SI 1 dZulpo kelvinu i molu (JIK mol) Druge mjere dZul po kilomolu i kelvinu 1 JIK mol = 1 J/mol 10-3 J/mol = 103J/mol = 1O-3JlKmol kilodZulpo kilomolu i kelvinu 1 kJlK kmol = 1 JIK mol kilodful po molu i kelvinu 1 kJIK mol = 103J/K mol VeIi&e D'8CeDja 1. npr.MolDe "e1iane 1.

Specijicni (e/ektricni) Jedinica SI Druga nijera I om-meter om-kvadratni 7.. Elektricni otpor R Jedinica SI Druge nijere I om (ohm) (0 = V/A) miliom I mO kiloom I ill otpor e (Q m) milimetar na metar I Omm2/m = 10-6 Om = 10-30 = 1030 6. Kolicina e/ektriciteta Jedinica SI (e/ektricni naboj) Q (C I kulon (coulomb) = A s) = = = = 10-3 C 103C IC 3600 C Druge mjere milikulon kilokulon amper-sekunda amper-sat I mC I kC IAs I Ah 3 Elektricni napon V Jedinica SI I volt (V Druge mjere mikrovolt milivolt kilovolt megavolt = W/A) IfJ-V ImV IkV IMV = 10-6 V = 10-3 V = 103V = 106V 4. Ekktricna struja J Jedinica SI Druge mjere Elektricne velicine I amper (ampere) nanoamper mikroamper miliamper kiloamper (A) I nA I fJ-A J mA I kA = = = = 10-9 A 10-6 A 10-3A 103A :. Elektricna jakost po/ja E Jedinica SI Druge mjere I volt po metru (V/m = N/C) milivolt po metru I mY/m = 10-3V/m kilovolt po metru I kV/m = 103V/m volt po milimetru I V/mm = 103 V/m 5. E/ektricna vod/jivost G Jedinica SI I simens (siemens) (S = I/U) 69 .

Jakost energetskoga zracenja Jedinica SI 1 vat na steradian (W/sr) 2. Kapacitet C Jedinica SI Druge mjere . lnduktivitet L Jedinica SI I henri (henry) (H = Vs/A) 1pH Druge mjere pikohenri nanohenri I nH mikrohenri I ILH milihenri . Gustoca magnetskoga Jedinica SI toka (magnetska I tesJa (T = N/A in =Wb/m2) = 10-12 H = 10-9H = 10-6H = 10-3H indukcija) B Druge mjere nanotesla mikrotesla I nT lILT = 10-9 T . Rasvijetljenost I kandela na kvadratni I lumen (lm E metar (cd/m2) = cd . Magnetski tok tI> Jedinica SI 1 veber (weber) (Wb = T m2) I mWb = 10-3Wb Druga mjera miliveber 12.8. Jakost svjetla I Jedinica SI 1 kandela (candela) (cd) 3. sr) Jedinica SI 70 I luks (lux) (Ix = Im/m2) . militesla I mT = 10-6T = 10-3 T 11. Luminancija B Jedinica SI 4. I farad (F = C/V) pikofarad nanofarad mikrofarad milifarad IpF I nF IILF ImF = 10-12F = 10-9 F = 10-6F = 10-3F 9. Svjetlosni tok Jedinica SI 5. I mH 10. Magnetska jakost polja H JedinicaSI Druge mjere 1 amper po metru (A/m) miliamper po metru kiloamper po metru amper po milimetru I mA/m I kA/m I A/mm = 10-3A/m = = 103 A/m 103 A/m Svjetlosne velil!ine 1.

1 nm 1 I1m 25. inch stopa. ft.387 cm3= cu. Za ufa strucna podruCja jopuStene su iznimke (koje proizlaze iz medunarodnih ugovora Jugoslavije). = 0. = 28. 1 ft.4516 cm2= 645. col. ft. = 100 kg = 9.lcu. (') = 1 yd.9144 m/s = 0. Za volumen cubic inch cubic foot cubic yard registarska tona 4.2903 dm2= 92. fathom =.80665 kg = 0. Za brzinu foot per minute foot per second yard per second 1A = 1 11 = 1 in. 1 yd.lmin.8288m 1b = 100 fm2 = 10-28m2 1 sq.387 .76455 m3 2. = 100 cu.lsec. 6.05kg = 0.Za duljinu - ongstrem. Za masu kvintal. T.lcu. =9.832 m3 1 ft. sec.0254 m = 0.01 m/s2 = 0. in pound per cubic foot 1 lb. (") = 1 ft. 1 yd. 10-6 m3 28. foot jard (yard) fadom. 1 ur 1k = 2240 lb. = 0. = 1 fm. yd.45359kg = 1016.903 . ft. long ton karat (metricki) 1q 1 hyl lib.4 mm 12" 3' 2 yds. = 16. 71 . yd. = 10-10m = 10-6m = 0.lcu. 10-6 m2 1 sq.9144 m/s2 5.metricka centa hyl funta.59328 kg/m3 7. per sec. Za povrsinu barn square inch square foot square yard 3. pound (libre) long-tona. = 0.3048 m/s = 0.017 kg/m3 = 0. = 16.lsec. Za gustocu pound per cubic inch 1 lb.00508 m/s = 0. 1 ft. in. Za ubrzanje 1 Gal = 1 cm/s2 gal foot per sec.32 dm3 = cu. per sec.yd.3048 m/s2 = 0.lsec.STARE JEDINICE I MJERE (ukljuCiv~i i anglosaske mjere) Zakonom 0 mjemim jedinicama i mjerilima (1984) ove su jedinice z a bra ~j e n e z a j a v n u up 0 t r e b u u Jugoslaviji. (angstrom) mikron paIac.32 . ft.83613 m2 1 1 1 1 cu.9144 m = 1. 10-3 m2 1 sq.2 g = 27680 kg/m3 = 16.16 . pound per cubic yard 1 lb. in. yard per sec. = R.3048 m = 0. ~. sec.lsec. 10-3 m3 0. = 6.

41 9.6mm2/s. Hg = I in. s.8 68. I cP IP I daP I eSt 1St = 10-3Pas = 10-1 Pas = I Pas = I mm2/s = 10-6 m2/s = 10-4m2/s 2. H20 = I p.323Pa = 9.320 Pa 15444151 Pa IOn51 Pa .88 Pa 5. i. = I p.0 H.7 21.82 2.5Pa = I kp/m2 = I mm H20 = I at = 133.4 1.1N/m2 = I pz = I kN/m2 = = = I bar I hpz = I in.10-6 N = 9. I atm I at I mm Hg I mm H20 I kp/m2 = to-3p = 1O-3kp = 9.5 1.0 1.80665 Pa 98066. 10-3 N = 9.00 1.8. = I LIT s.5 37.0 stupn. Za kinematicnu viskoznost centistoks stoks (stokes) Imp Ip I kp IMp I dyn 1st °1pd.1 29. n .9 60.1 Pa 6895 Pa 47. f.08 6. s. Za dinamicku viskoznost centipoaz poaz (poise) dekapoaz 11.po kvadratnom metro barye pieze hectopieze inch of mercury inch of water pound per square inch pound per square foot pound per square yard long ton per square inch long ton per square foot 10. Za tlak i naprezanje fizikalna atmosfera tehnifka atmosfera stupac live (0 0c) stupac vode (4°C) kilopond .138254 N = 760 mm Hg Pa = I kp/cm2 = 98066.80665.80665 Pa 9.8 ~ 76.4 45. = I p.3 1.po kvadratnom centimetru I kp/cm2 - po kvadratnom milimetru = = = I kp/mm2 I barye = 0.82 3.ievi po Engleru °E: °E 1. 103 N = 0. i. f.5 Pa 9806650 Pa 10-1 Pa 103Pa 10' Pa 3386 Pa 249.92 5.4 Iznad IOOE= 76 mm2/s treba za svaki IOE dodati 7.80665 . = I L/T s.80665 = 103kp =IOILN = 10-'N =I03N = 101325 .66 ~ ~ ~ U ~ U ~ ~ ~ mm2/s 16. Za si/u miJipond pond kilopond megapond din sthene poundal 9.2 52. s. y.80665 N = 9.1 1.2 1.6 1.25 7.8 mm2/s 1.

= 10-4T = 10-8Wb = 103/4n Nm = 0.02cd = 104 cd/m2 nit phot = 1 nt = 1 ph = 1 cd/m2 = 104Ix = 3. Za velicine zracenja za aktivnost radioaktivnoga izvora za apsorbiranu dozu ionizirajuceg zracenja za ekvivalentnu dozu ionizirajuceg zraeenja za ekspozicijsku dozu ioniziranoga zrarenja x of = 2.01 Gy = 0. 1010Bq = 0. (x . toplinski tok = 9. = 1.0665 J 10-7J 1.80665 W 1 kp mls kilopond-metar u sekundi konjska snaga 1 KM (KS) = 735. 106J 1..1868 W 1 kcallh = 1.055 .3558J 2.7W horse power 1 BTU/h = 0. Za energiju. 1 HP h 1 BTU = 9.80665J = = = = = = = = 2.1868 J 4186.163W kilokalorija na sat = 10-7W 1 ergls erg u sekundi 1 ft.685 .. Za temperaturu stupanj Fahrenheita eF) je definiran temperaturama: ledi~te vode 32 "P.01 Sv = 2. Za elektricne velicine 1 gauss za gustoeu magnetskoga toka 1 maxwell za magnetski tok 1 oersted za magnetsku jakost polja 16.917cd = 1. toplinu kilopond-metar konjska snaga-sat kalorija kilokalorija litar-atmosfera erg foot-pound horse power-hour british thermal unit 1 kp m 1 KM h (KS h) 1 cal 1 kcal 11 at 1 erg 1 ft.499 W 1 calls kalorija u sekundi = 4.3558W foot-pound per second 1 HP = 745.12. 106J 4. rad.8 J 98.lsec. Za snagu. 103J 13.10-' C/kg 73 curie rad rem rontgen = 1 Ci = 1 rd = 1 rem =IR . 648 .7 . Za svjetlosne velicine 1 hefnerova svijeca za jakost svjetla 1 medunarodna svijeea = 1 sb stilb za luminanciju za rasvijetljenost 17. (x . Prerarunavanje na temperatumoj skali 9 9 15.32) °C = 2.32) + 273 K .293W british thermal unit per hour 1~.58.-Ib. vrelgte vode 212 of.-lb.

61 8 62.117 12 > 117 orkan .366 1000 4...8eaufortova skala« oznacuje brzinu vjetra (u meteorologiji) pomocu posebne mjere »bofor« u ovisnosti 0 brzini vjetra v: - bofor 1 2 3 4 5 6 74 v km/h 1 . npr.: 1.. .0 kg/dm3 N = 90 oBe pri (I = 0.? 1 kg/dm3 odredena je Baumeova skala vrijednostima N N = ° oBe pri (I= 1. zastarjela mjera (u jugoslavenskom zakonu 0 mjernim jedinicama i mjerilima uopee nije spomenuta). 38 39 . .32/(144. . To je masa plina (kg) koja je brojcano jednaka njegovoj gustoci (kg/m3) pa ima stoga za svaki plin drugu vrijednost. 28 vjetric 29 . 2.. .321(134.. .r POSEBNE MJERE 1.6434 kg/dm3 Za preracunavanje vrijedi (I = 144. .32 N) + (kg/dm3) 3..013 25 bar) zaprema volumen od 1 m3..634 veoma ° 1 100 1.. 102 vihor 11 103. .4290 kg kisika 1. . . .0 kg/dm3 N = 66 oBe pri (I = 1... 5 6. 11lahor 12 .8aume-ova areometarska skala« slufi za odredivanje gustOCe kapljevina pomoeu stupnjeva Baume-a (OBe). 74 olujni vjetar 9 75.Standardni (nonnni) kubni metar« je masa plina koja pri standardnom stanju (pri temperaturi ° ...2505 kg du~ika 1. a) Za kapljevine gustoCe (I..) »Standardni kubni metar« je nepregledna.663 (Pritom nije uzeto u obzir odstupanje realnih plinova od pona~anja idealnih. 88 10 89 .8427 kg/dm3 Za preraeunavanje vrijedi (I = 144.C volumen m3 -100 0.. niti njihova disocijacija pri visokim temperaturama. 49 jaCivjetar bofor v km/h 7 50.9768 kg ugljicnog dioksida Volumen »standardnoga kubnog metra« je za razlicite temperature razliCit pa iznosi za idealni plin pri temperaturi.N) (kg/dm3) je Baumeova skala vrijed- gustOCe (I ~ 1 kg/dm3 odredena nostima N N = 10 oBe pri (I = 1. 19 20 ..C i tlaku 1. ..32 b) Za kapljevine . .

9108. p ""'" protoni.10-18As . atoma iznosi po redu velicinepribliwo 0. J2: 22: 32: . prema lojem se sastoji atom svakoga elementa od jezgre.160.) Nuklearna je fizika po svojim otkricima razviJa (Bohrov) model 0 zgradi atoma. n =. Dio elementa koji dalje ne motemo vi§e dijeliti nazivamo atom.160. e = elektroni Naboj jezgre odreden je brojem protona koji je jednak »rednom broju Z« dementa. a jezgru okruzuju negativno nabijeni elektroni. . protona i neutrona. 75 . daje »maseni broj A« (relativnu atomsku masu) elementa. Ukupan broj nukleona. U jezgri atoma (promjera reda velicine ::: 10-14 m) skupljena je gotovo sva masa atoma. MiN. Sve 1PC)jevemOZemo rastaviti na eIemente koje dalje ne mozema rastavljati nikatYim kemijskim sredstvima. Pri elektricki neutralnim atomima je broj elektrona jednak broju protona (= rednom broju Z).. P i Q (kojih se polumjeri odnose kao kvadrati cijelih brojeva. tj. M.675 10-24g o elektron 0. Broj elektrona u svakoj Ijusci je ogranieen (2n2): Ijuska najveci broj elektrona K 2 L 8 M 18 N 32 0 P Q (SO) (72) (98) EIektronima su sasvim popunjene samo Ijuske K.672 10-24 + 0. Elektroni kruze oko atomske jezgre po odredenim stazama (kruwim odnosno elipticnim) koje teku po energetski razmje§tenim Ijuskama K.TVARI SASTAV TVARI Tvar (materija) se sastoji od kemijskih elemenata iIi qjihovih spojeva. tj. 10-27 g -0. L. . . (Pro- . 0. tj. Npr. L. uranov atom (Z = 92) relativne atomske mase A = 238 sastoji se iz 92 protona i 146 neutrona.). Mase i naboji nukleona i elektrona iznose: masa naboj proton 1. N.neutroni.1nm = 1O-lom. Tim su nabojem odredena kemijska i fizikalna svojstva elementa. pozitivno nabijeni protoni i elektricki neutralni neutroni.10-18 As g neutron 1. gdje su sabrani nukleoni.

01 16.96 79.4S 39.93 S8.98 28.S4 65.01 14.22 92.00 19.92 78.59 74.96 47.08 44.18 22.62 88.31 26.1 102.eljezo kobalt nikal bakar cink galij germanij aTSen selen brom kripton rubidij stroncij itrij cirkonij niobij molibden tehnecij rutenij rodij patadij 76 I Simbol H He Li Be B C N 0 F Ne Na Mg AI Si P S Cl Ar K Ca Se Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn Ga Ge As Se Br Kr Rb Sr y Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Z 1 2 3 4 S 6 7 8 9 10 It 12 13 14 IS 16 17 18 19 20 21 22 23 24 2S 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 A 1.008 4.97 32.9S 39.37 69.OO 54.72 72.85 58.Kemijskl Simbol.003 6. redni (atomski) broj Z (= broj atomska masa A (s obzirom na ugljikov izotop 12(.80 8S.939 9.) Element vodik helij litij berilij bor ugljik duJik kisik fluor neon natrij magnezij aluminij silicij rosfor sumpor k10r argon kalij kalcij skandij titan vanadij krom mangan t.4 I K 1 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 L M N 0 I 1 2 3 4 S 6 7 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 1 2 3 4 S 6 7 8 8 8 9 10 11 13 13 14 15 16 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 1 2 2 2 2 1 2 2 2 2 1 2 3 4 5 6 7 8 8 8 9 10 12 13 14 15 16 18 1 2 2 2 1 1 1 1 I .91 95.99 24.91 83.91 91.012 10.94 S2.71 63.94 (99) 101.94 55.90 SO.10 40.81 12.9 106.09 30.00 20.06 3S.47 87.

9 I 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 1 2 3 4 5 6 7 8 8 8 9 10 9 9 1 2 2 2 2 2 77 .0 (210) (210) (222) (223) (226) (227) 232. 107.5 164.9 186.3 158.8 118.0 (231) 238.5 180.9 144.8 127.6 126. terbij disprozij bolmij erbij tulij iterbij lutecij bafnij tantal volfram renij osmij iridij platina zIato Ziva talij olovo bizmut polonij aslat radon francij radij aktinij torij protaktinij man 74.6 204.9 137.2 192.2 190.dementi ona u atomu).9 167.9 173.2 195.3 138. relativna i raspored elektrona po Ijuskama (K do Q) Element srebro bdmij mdij kosilar antimon idur jod benon azij barij lantan a:r praseodim neodim prometij samarij europij I Simbol Z Ag Cd In Sn Sb Te J Xe Cs Ba La Cc Pr Nd Pm Srn Eu Gd Tb Dy Ho Er Tm Yb Lu Hf Ta VII Re Os lr Pt Au Hg TI Pb Bi Po At Rn Fr Ra Ac Tb Pa U 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 A I K 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 L 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 M 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 N 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 20 21 22 23 24 25 25 27 28 29 30 31 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 0 I 2 3 4 5 6 7 8 8 8 9 8 8 8 8 8 8 9 8 8 8 8 8 8 9 10 11 12 13 14 15 16 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 20 21 P Q gadolinij.2 209.1 140.0 175.9 140.4 152.0 178.0 I I 183.9 131.0 200.9 112.3 168.1 197.7 121.4 207.0 157.4 114.2 (145) 150.9 162.3 132.

Takav atom.). Co itd. Pri jednakom rednom broju Z (tj. razlikuju se samo po fizikalnim svojstvima. Izotopi se vladaju kemijski potpuno jednako. a vrijede za najstabilniji .714 % izotopa mU i 0.006% izotopa 234U. 0. Na. tj. F.Transurani su umjetno dobiveni (radioaktivni) Element neptunij plutonij americij kirij (curij) berkelij kaliCornij ajntajnij [ermij mendelevij nobelij lavrencij kurtatovij Simbol Np Pu Am Cm Bk CC Es Fm Md No Lw Ku Ha (Bo) . poznamo tri izotopa: vodik H = tH (s protonom i bez neutrona). koji nije vi~ elektricki neutralan. Elementi sa eetiri elektrona u vanjskoj Ijusci samo ponekad formiraju ione. Podaci se iz raznih izvora znatno raz1ikuju. pri jednakom broju protona) broj elektrona moze biti veCi ili manji. koji mogu odavati elektrone. Negativni ioni (anioni) nastaju od atoma. Pri vodiku npr. postoje elementi. od takvih. AI. (Samo 22 prirodna elementa sastoje se od samo jednoga izotopa. Tosu tipiene k 0 v i n e (dobrovode elektricnu struju). Pozitivni ioni (kationi) nastaju od atoma. ilazivamo ion. koji formiraju samo katione ili anione. hanii [OOriD elementi. "78 . koji imaju na vanjskoj Ijusci samo jedan ili dva elektrona (pri elementimasveCim brojem protonai vi~). tj. pri jednakom broju protona) moguee su razlicite atomske mase A (zbog razliCitog broja neutrona). Prirodni se elementi sastoje veCinom od stalne mje~avine svojih izotopa. od takvih. Pri jednakom pozitivnom naboju jezgre (tj. VeCina kemijskih elemenata su kovine. kojih u prirodi nema: Z A* :::::: 93 (237) 94 (242) 95 (243) 96 (247) 97 (247) 98 (249) 99 (254) 100 (253) 101 (256) 102 (253) 103 (257) 104 (261) 105 (262) izotop. koji mogu primati elektrone. Elemente s jednakim rednim brojem (s jednakim nabojem jezgre). Tosu tipicne ne k 0 v i n e (nevodeelektricnu struju). Na primjer: prirodni uran sadrZi 99. Medu elementima. ali s razliCitim relativnim atomskim masama (masenim brojevima). koji imaju na vanjskoj Ijusci sedam iIi ~est elektrona (pri elementima smalimbrojemprotonaimanje). nazivamo izotopima. koji pod odredenim okolnostima formiraju jedne ili druge atome. P. npr.280% izotopa 238U. deuterij D = 2H (s protonom i jednim neutronom) i tritij T = 3H (s protonom i dvama neutronima).

39 Y 40 Zr 41 Nb 42 Mo 43 Te 44 Ru 45 Rh 46 Pd 47 Ag 48 Cd La Hf Ta 74 W 75 Re 76 Os 77Ir 78 Pt ----5771172736 "..103: aktinidi-. SO. koji tvore samo pozitivne ione (katione). Glavna skupina Period I I H 3 Li Na 11- 11 I III I IV I - V I - VI I VII I VIII - 1 2 3 1 .6 7 K Ca 19720711]: Ga RbSr 55 Cs 87 Fr 56 Ba 88 Ra JUJUfBi 83 Po 84 I At 85 I Lijevo i pod debelom crtom 4 kovine. (po Mendeljejevu) Omaka +: elementi (kovine). Omaka -: elementi (nekqvine). 79 U sporednoj skupini su svi elementi samo kovine..5 --.71: Hg Ae 104---WS 89"-.nekovine. Z = 90. brojevi Z. 2 4 7 25 Mn 26 Fe 8 27 Co 28 Ni I - Ti 22 5 29 Cu 30 Zt.Z = 58.I k 13 In 81 Tt 3 Se 2\ - -9 2 He 7 14Si 32 Ge 50 Sn 82 Pb - 8 - N 15P 33 As Sb O.Periodli!ni slstem elemenata Brojcvi povrh simbola su redn. koji tvore samo negativne lone (anione).. MgA\ 12. . desno i iznad debele erte Sporedna skupina 6 5 23 V 24 Cr ..-1 Ku Ha lantanidi-. Au -----:.. 16S 34 Se Te F 17Cl 35 Br J 10 Ne 18 Ar 36 Kr 54 Xe 86 Rn -JP ---.

0 444. 2 2.290 2 6.169 0.8 280 610 1440 1420 1820 1740 1550 2600 3500 2300 2699 5910 7310 11 850 2220 2330 5360 7298 11 340 1.279 0.313 0.-0.--. 2 4. 4.8 119.4. 4.225 0.234 0.320 0.393 0.282 0.216 0.084 530 970 860 1530 1900 I I I I I I I . 2 3 5 5 5 - 630. 3.106 0. 3 3 3 3 1.232 0. I Vreli~te I Gustoea I I °C -259. 0.2 2.Svojstva Promjer atoma nm 0.364 I.448 2 1280 650 850 770 704 2300 660. 5.0 220 450 Va/encijaje broj vodikovih atoma koje atom elementa moze vezati u molekulu ili ih u njoj moZe nadomjestiti.4 186 97. 80 .342 -.8 156.212 0.383 0.7 63 39 28 0C -252.429 0. 3. 2 4 4 4.154 0.3 -210.314 0.323 0.332 2070 4810 6240 Borova skupina B AI 111 Ga In TI Ugljikova skupino C Si IV Ge Sn Pb Duiikova skupina N P V As Sb Bi Ha/kogeni VI 0 S Se Te 0.349 0.270 0.5 271.165 1820 5730 6620 9800 1.7 1370 892 770 680 690 (20°C) kg/m' 0.3 -218.4 300 3700 1430 958 231.6 680 1390 .1 2 2 2 2. 3 2770 1110 1440 1380 1640 2550 2060 2071 1450 1460 4830 2300 2700 2270 1740 -195.502 0.316 0.6- I -183.0 44.250 0. 5.476 0. 6. 3.4 3. 0.1 29.540 TaJi~te I Elemen~ skupina slmbol H A/ka/ne kovine Li Na I K Rb Cs Zemno-alka/ne kovine 11 Be Mg Ca Sr Ba Valencija.9 327.

elemenata Promjer atoma nm 0.663 3.4 -248.249 0.4. 2.282 0.4 2.267 0.304 0. 7.294 0. 2 6.400 0.275 0.6 I 4540 6000 7190 7430 7870 8900 8900 8960 7133 6500 8570 10200 11460 12200 12440 12000 10490 8650 11400 16600 19300 20000 22500 22 500 21450 19320 13 550 81 2. 3.271 0.6 4. 2 3.136 0. 7 0 0 0 0 0 Pkmeniti plinavi He Ne VIII Ar Kr Xe Kovine sporednih skupina Ti V Cr Mn Fe 4.270 0. 2. 3 2.275 0.166 0.226 0.2 114 -271.000 3120 4930 .8 -152 -108 Gus toCa I (200C) .255 0. 3. period Co Ni Cu Zn Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Ag Cd Hr Ta W Re Os Ir Pt Au Hg priru~nik 0.250 0.578 3.310 4. kg/m' 1.271 0.495 0.4 -157 -112 I Vreli~te ° C -188. 1 5. 5. 6 3.440 0.9 -246.2 -34.8 320.320 0. 5. 5 7 3.280 0.294' 0.6 -189.250 0.257 0.839 1.293 0. 5 I. 1 1.2 1.9 5100 3400 2500 2150 2740 2900 2730 2600 906 5050 3300 4800 4900 4500 4000 2210 765 3700 6100 5930 5900 5500 5300 4410 2970 356.194 0.319 0.270 Tali~te I Elemen~ skupina stmbol Halogeni VII F Cl Br J Valencija I I °C -223 -101 -7.317 0. 3 4.5 1750 2415 2625 2500 1960 1552 960. 2.0 -185.382 0. 4 2 3 3 1820 1735 1930 1245 1539 1492 1453 1083 419.7 58 183 -268. 5 I. 3.4 7.Strojarski .288 0. 3 6.275 0. period 7 .252 0.270 0. period 6. 1 4.288 0. 1 2 4 5.277 0. 3.4 1 2 4 5 6.9 2996 3380 3170 2700 2443 1769 1063 -38.488 5.4. 6 4.

i to od priprostih dvoatomnih do vrlo velikih molekllla 5 vi!!: stotina iIi vi!!: tisuCa atoma. do veoma velikih molekula. nekovin- - ski elementi (H2. npr. U plinovitom ill tekueem stanju (ili u otopini) su pozitivni i negativni ioni slobodno gibljivi. NaOH) a narocito za sol i. u taljevini ill otopini vode elektrifnu struju. koje tvore nabijeni. su atomi elektroni U kristalnim elektrona - - odavanjem medu pozitivno valentni pa se kreeu ojima u re!etki razmjerno slobodno. S02. NH3. polivinilklorida (~H3Cl)n. sve atomima. Ne vode elektrifne struje. npr. koje su spojevi pozitivnih (kovinskih) i negativnih (oekovinskih) Iona (NaCI = Na+ + a-). 2. priprostih ugljikovodika (C~. °2. Organski spojevi sefu od malih molekula. Soli imaju visoka tali!ta i vreli!ta te su pravi elektroliti. pri eemu su ioni nosioci naboja. kovkost). dok u krutom stanju formiraju skupnu kristalnu re!etku. Spojevi 5 atomskim vezama (molekularnu zgradu) obuhvaCaju razmjerno m~i broj anorganskih spojeva. PCI3). elektrovalentne) Ionske veze nastaju medu kovinskim i nekovinskim atomima na taj nafin. Kovinske veze Kovinske valentnih - veze su veze medu kovinskim re!etkama. N~. Anorganski spojevi 5 atomskim vezama su: pretemo plinovite tvari (s niskim tali§tima i vreli§tima). 3. kovine. nekovinski atomi pak primaju vanjske elektrone i postaju negativnim ionima . dijamant (C) i nekovinski karbidi (SiC. posebno su znafajni organski spojevi. S porastom broja atoma u molekuli prelaze te tvari iz plinovitih u tekuCe i potom u krute. tvari dijamantnog tipa (s visokim tali§tima i vreli§tima) s vrlo jakim atomskim vezama (tvrdoea!). Alomske veze (homeopolame. nekovinski oksidi i hidridi (C02. Si3N4). Na20) i hidrokside (opr. ~~). H~) i spojevi nekovina (SCI2. Zajednifki elektroni vi~ atoma tvore molekule. Ionske veze (heteropolame. npr. 82 . Kovinske su veze karakteristifne za sve kovine i njihove slitine. Tima su slifni takoder nekovinski nitridi (BN. kovalentne) Atomske veze su veze medu nekovinskim atomima.KEMDSKl SPOJEVI Kemljske veze 1. Ionske su veze karakteristifne za kovinske okside (npr. B4C). a odlikuju se narocito dobrom elektricnom i toplinskom vodljivo§Cu te tvrdoeom i gnjetljivo§Cu (mogucnost preoblikovanja. npr.anionima. da kovinski atomi odaju vanjske (valentne) elektrone (jednoga iIi vi§e) te postaju pozitivnim ionima kationima.

" Pozitivno nabijena jednovaletna skupina NH.016 18.08 34.0 1000. S.0kJ/mol CO + C + '-'.91 34.4 0.3 -112 -88. Negativno nabijena jed. +): 1 - + O2 = H20 .C :-.46 80.090 voda (H oksid) H peroksid amonijak Ouorovodik Idorovodik bromovodik jodovodik sumporovodik fosforovodik ciianovodik Ii'CN" 100.OWc) 1465 152.t H: F§dridi 3-0 H:02' '3 :1 RF He HBr a.66 -35. Hidridi Hidridi su binami spojevi vodika s nekovinama ili nekim kovinama. -).2 g 1.:J = H2 + + O2 + 286.4 1.0 3.8 1.Kemijske reakcije ~edoIadZbe kemijskih reakcija prikazuju koliCinske odnose sudjelujuCih tvari 2 H2 + O2 2 mola 1 mol 2.64 -67.'ojstva vodika i nekovinskih T'Iar I molekularna Relativna hidrida Vrelite .7 kJ/mol + O2 = CO2 .7kJ/mol C + 2" O2= CO .= »cijan.92 127.9 kJ/mol ?n kemijskoj reakciji odvedena ili dovedena toplina nije ovisna 0 toku reakcije .01 36.t = »amonij«.771 987 19. pri endoterreakcijama se toplina tro~i (dovodi.9 -133. Hidridi ~ pIinoviti. 83 .286.406.7 1. Reakcije redukcija .53 26 688 3 Voda i vodikov peroksid su istodobno hidrid i oksid.7 -92.02 34. tekuci ili kruti (nekovinski su hidridi plinoviti ili tekuCi).00 27.282.5 -50.00 -89 -77.C) Opaska masa Talite .. .po medustupnjevima ili neposredno (Hessov zakon).124.01 17.7 0..oksidacija (»red-oks«) nastaju iz djelomiCnih reakcija =iakcije (oduzimanje kisika spoju) i oksidacije (spajanje s kisikom).WDovitom stanju ~ :":c Pri eksotermickim reakcijama se toplina oslobada (odvodi.8 -82.1 -33.03 -259.50 5.4 (4 bar) -61.novaientna skupina CN.03 20.35 0.18 g 2 m3 ~.4 -83.32 g 2 m3 1 m3 = 2 H20 2 mola 2.5 -14 -252.54 -87.C GustoCa kg/m' (O. H-5 H3J' . 2.9 kJ/mol O2 = CO2 .

250 C monoksid -91. Svojstva kisika i oksida (pri Pa = 1.4291 -191.O.01 N. N trioksid N pentoksid S dioksid S trioksid 1.01 CO. CrO.20 40.5 16.978 1.0 44.01 64.87 228.08 153.54 70.19 63. kremen K.O. Mo.81 86.0 I (O°C) Gust kgfm Opaska I P.98 I 1710 P pentoksid Si dioksid.5 2630 173.3 -103 30 s -75.O. 44.01 N. masa Relat.O.01 76. CU.8 0C I VreIilte -183.99 143.06 SO. I C (s Tilte = sub!. Kisik 0. 108. PbO PbO.8 -207 -78.90 231.O. tekuci iIi kruti. korund Fe(U)oksid Fe(Ill) oksid Fe(II). Elementi s vie valencija mogu imati i vie razlicitih oksida.34 101.85 159.1 1943 2387 2320 P trioksid 60.19 239.5 - 141.340 1447 1447 2050 2.94 223. I 1 1.08 79.96 68. N monoksid N dioksid N (Ill) oksid. 46.00 350 2500 2572 s 1923 2050 1275 2000 2250 2270 2320 3550 3400 5720 4000 magnezija I p«eno (tivo) vapno - - Cr. I 32. ZOO 84 215.926 1923 N (I) oksid N (11)oksid.01 44.5 - 1.Oksidi Oksidi su binarni spojevi kisika s elementima te su plinoviti. SO.O MgO Cao BaO Al.00 Nekovinski oksidi CO 28.37 1750 - - - - 5210 2800 6000 6400 5990 5240 5180 5090 4500 4856 5026 9500 9365 Cr(U) oksid Cr(IlI) oksid Cr(1V)oksid Cu(I)oksid CU(U) oksid glinica.01325 bar) Tvar I molek.O 61.7 -151 21. Fe.O CUO FeO Fe. Fe(III) oksid Mn(II) oksid Mn(Ill) oksid Mn(II).99 99.3 3.94 157.90 2200 196 1235 1420 1595 1538 1650 1080 1705 535 - - WO. TiO 151.94 I 23.3 -161 -9.8 250 s s -10. N.O.69 231.O NO 30.08 SiO.06 I0995 P.01 NO. Mn(1I1)oksid Mn(1V)oksid Pb(lI) oksid Pb (IV) oksid 5500 12110 5606 1373 1700 s - 7160 I W(lV)oksid W(VI)oksid cinkovo bjelilo .31 56. 80.977 C dioksid 1. MnO Mn. CrO 94. Kovinski oksidi Na.O.O. WO.) -218.90 81.O. MoO.0.54 71.5 s -102.

2511 2255 3050 6350 6570 8260 14100 5190 5630 u ~elicima za nitriralije re.8 I 1.10 180..H. " ~.10 64. .95 104.:-C ca.91 62.91 64.25 40...55 176..95 61.U. 'i' 85 . le s nekovinama B i Si.83 107. . masa 1 °C (s = sub!.c S.01 12..71 I I 4830 3500 I ) gustoea amorfnoga 1970 kg/m' brusni materijal karborund s vodom: C.00 179.00 125.92 192. roCiio s B.01 1-209.) 3700 > 3500 °C 1 1 kg/m' (O°C) 2220 3510 Opaska I ~i'9it ~ ~t.~ molek..86 379.:..C ~ YoC ~ 7:£ TIC ~-c ~~ "'.. ~ 12. ~ .82 40.) Vreli~te 0C I Gustoe~ _ I kg/m' (O°C) Opaska I 28. masa °C (s = sub!.91 194. S'JOjstva duIika i nitrida Re1ativna 1 medu nekovinama pak na- TaMte T-/JIdik .95 195..01 55. SPOjstvaug/jika i karbida Gustoea _ Relalivna Tali~te Vremte 1 - T~ molek.01 284.~ '. C: a. Karbidi su tvrde (i vrlo tvrde) tvari visokog taliMa. -.. Ok C:k F=..86 24.96 59.e 2350 2700 s 2300 1890 1665 1837 2570 3500 3877 3140 2830 2777 2857 5500 4300 3900 I 2515 3170 2220 6680 6950 7680 6890 8400 8200 13960 4250 5380 15700 16060 cementit u &licima ) tvrdi karbidni metali Nltridl Nitridi su binarni spojevi du~ika s kovinama... me -~ Crli Fe.Karbidl Karbidi su binami spojevi ugljika s kovinama.95 2730 s 2200 (4 bar) 1500 200 2050 3360 3220 2320 I -195.70 237.99 66.39 106.....

03 I 280 I 2690 2200 1820 plamite 725 . At.27 150.92 610 (43 bar) 1123.S. SnP. str.76 142..3 1550 s - - I FeS FeS. Svojsrva sumpora i sulfida naro- . CrS Cu.73 252.54 85.Sulfidi Sulfidi su binarni spojevi sumpora s kovinama.75 211.04 97.12 84. Fe.921 123.P Cu.) 444.63 112.48 32'061 5ulfidi CS.P Fe'p MnP 86 221.92 44.70 198.07 239.vidi: hidridi. PbS SnS WS.8 {119.5 CuS 76.20 95.6 1110 1350 1130 {1100 Opaska I (s =.6 I kg/m' w.95 415 1290 1100 1190 - - - 5700 6700 6350 4100 6560 6740 5390 .C - Cu.99 160.13 150.90 119. Svojsrva fosfora i fosfida Tvar Fosfor cmi crveni bijeli Fosfidi CrP Opaska 123.C I plamiJte400 .P.0 -111.96 86.07 159.44 1193 1171 220 - - 4600 5010 5000 kubiean ortoromban 1375 s 1240 1200 s Fosfidi MoS.C 5umpor 120 kristaliean amorfan I 256.76 248. I I 444'61 2046 1960 2070 1261 2020 4100 5600 5780 I monoklin ortoromban 46. a medu nekovinama ato sa C (i H . ZnS 1185 1114 882 1850 (150 bar) 4000 4800 7500 5080 7500 4087 I pirit Fosfidi su birani spojevi fosfora 5 kovinama. MnS 87.1 83.C subJ. 83).

Iim OH.»hidroksi1«. npr.Kisellne i baze Kiseline su tvari.ilia ill atomska skupina: HCI = H+ + CIH2COJ = H2+ + colBaze (lufine) su spojevi. kojih molekule ill ioni lako primaju protone. natrijev hidroksid kalijev hidroksid kalcijev hidroksid (ga§eno vapno) amonijev hidroksid - = = = = = = = vodena vodena vodena vodena vodena vodena vodena otopina otopina otopina otopina otopina otopina otopina HF HCI HBr HJ H2S H)P HCN NaOH KOH Ca(OHh N~OH 2 Na + 2 H20 -+ 2 NaOH + H2 Na20 + H20 -+ 2 NaOH 2 K + 2 H20 -+ 2 KOH + H2 t t K20 + H20 Ca + 2 H20 Cao + H20 NHJ + H20 -+ 2 KOH -+ Ca(OHh -+ Ca(OHh -+ NH40H + H2 t Karakteristiena sastavina baza je negativno nabijena jednovalentna sku. Kiseline su vodene otopine spojeva vodika s halogenima iIi drugim ne.. dok je drug! dio kiseline negativno nabijena neko-.: - kiseline bez kisika iluorovodicna klorovodicna (solna) bromovodicna jodovodicna sumporovodicna fosforovodicna cijanovodicna kiseline s kisikom ugljicna H2CO) (C02 + H20 -+ H2CO) sumporasta H2SO) (S02 + H20 -+ H2SO) sumpoma H2S04 (SO) + H20 -+ H2S04) du§icna HNOJ (N20s + H20 -+ 2 HNOJ) fosforna HJP04 (P20s + 3H20 -+ 2 H)P04) Karakterlstieni sastojak svih kiselina je vodik.: NaOH = Na+ + OH- 87 . npr. Vodene otopine baza sadrfe pozitivne kovinske ione i negativne hidroksil:le stupine (te su dobri vodici elektricne struje).llD't'iDama(»kiseline bez kisika«). koji nastaju pri reakciji odredenih kovina. Daze su hidroksidi.:czgre H +). kojih moiekuie Hi ioni lako odavaju protone (vodikove . . koji je u vodenoj otopini ?OZitivnonabijen ion H+.. Hi pak nastaju pri reakciji nekovinskih oksida s 'IIOdom (»kiseline s kisikom«). §to vrijedi i za taljevine Z22.kovinskih atsida ili amonijaka s vodom..

35 -112 318. Baze NaOH KOH Ca(OH)2 10.4 580 86 213 (39) 1388 1320 1834 1508 1834 1764 2130 2044 NH.00 100.amonija(!na vodica gdcno vapno Vrijednost pH Mjera za stupanj kisclosti vodenih otopina je »vrijednost pH« (= potentia hydrogenii).7.6.05 -77 - - 2239 sumpoma kisclina dui(!na kisclina fosfoma kisc1ina kIoma kisclina (cksplozivna) vodcnc otopinc: natrijcva lulina .6 g/kg vodc 6.7 0. masa Relativnal 98.5 -42 42.5 modar bezbojan 8 -10 erven - 4. npr.% 00 823 2210 2.PO.kalijeva lulina - - - . a motemo je ocivrijednosti pH promijene ~ crven 3 crveno 4.OH 35.04 0.: Indikator metilorant metilno crvenilo lakmus bromtimol (modri) fcnolftalein 88 mjerila.8 modar zut 6 .34 18.4 tut .10 100 45 69 0. Topivost (O°C) koncentracija max.za .za ..2 tuto crven 5 .4 3. HNO. koja je definirana negativnim dekadskim logaritmom koncentracije vodikovih iona a (mol.14) Vrijednost pH mjerimo pomocu elektrokemijskih jeniti raznobojnim indikatorima koji pri odredenoj boju.4. HCIO.00 56.02 98.67 0.S H. H. 1-1): Otuda ..P CO.4 360.4 00 molck.Svojstva kiselina ( baza Kiselina = vodena otopina HF HCI HBr HI HCN Tvar I Topivost (O°C) koncentracija g/kg vode I max. SO.08 63.% 0.11 74.24 lOO Talite Kiselina = vodena otopina H.4 228 I °C I Vrelite 0C I Wc) Gust kg/m I Opaska Kise!ine H2SO.za pH = -Iga proizlaze vrijednosti: kiscle otopine neutralne otopine «(!ista voda) bazi(!ne otopine a> 10-7 a = 10-7 a < 10-7 pH < 7 pH = 7 pH> 7 (.47 40.

Ag brom~d K4Fe(CN)6 K Fe(II) cijanid KJ . BaSO. vapnenac CaSO.K Fe(III) cijanid PbS . - Posebno znacajne a/ka/ne soli I Na Ca CaCl1 Caco.K cijanid AgBr.+ NH.hCO.Ca ftuorid Cu)p .Na klorid KCN . barit NaO kuhinjska sol I Na2CO.Pb sulfid lmena soli iz kiselina s kisikom svrbvaju na -at (it): Na2C03 . KNO. 89 NaNO. NH. tilska salitra indijska salitra .Cu fosfid NaCI .K jodid K)Fe(CN)6.Na hidrokarbonal Na2SO) Na2S04 Na2S20) NaNO) Na)P04 Na2HP04 NaH2P04 Sol klorid karbonat sulCat nitrat - K2SiO) K2Cr04 K2Cr207 KMn04 KAI(S04h Na sulfil Na sulfal Na liosulfat Na nitrat Na fosfat Na hidrofosfat Na bihidrofosfat K KC] K2CO.SoIl Soli nastaju pri reakciji kiseline 5 bazom: Ha + NaOH ->-NaCI + H20 djelovanju halogena na kovine CI2 + 2 Na ->-2 NaCI djelovanju nekovinskih SO) + Cao ->-CaS04 2 HCI + Zn ->-ZnCI2 + H2 oksida na kovinske okside Hi baze CO2 + 2 NaOH ->-Na2CO) + H20 kovinu ili kovinski oksid Soli nastaju i pri: - djelovanju kiselina na nep]emenitu t H2S04 + CuO ->-CUS04 + H20 Nazivi za soli Imena soli iz kiselinabez kisika svrbvaju na -id: CaF2 .NO. sadra Ba BaOl BaCO.hSO. I I NH. kalcinirana soda Na2SO.Na karbonat KCI04 K K K K K K klorat silikat kromat bikromat manganal AI sulfal NaHCO) .CI salmijak (NH. (NH. potm K1SO.

68 126.21 174.27 101.2H2O - 172.14 1670 - BaCr04 PiCI2 Caco.35 4600 253.04 194.02 74.16 134.12 138. kreda 100.21 169.33 782 1600 2152 110.12 1540 498 103 20iJ 200 110 672 282 - 2905 993 3054 220 4600 4000 650 I 3600 150 2284 1023 2988 315 2894 - - - modra galica Fe(lI) klorid Fe(III) klorid zelena galica 64 776 634. °C I e kg/m' Opaska masa = sub1. KH2PO.6 s dolomit 184.16 3080 310.45 95.60 221.5 300 1417 3040 1898 1989 KHCOJ K2COJ K2S04 KNOJ KJP04 K2HPO.18 136.75 162.09 138.99 2711 vapnenac.6 610 1069 400 300 1560 2180 2267 2664 2100 2564 cijankalij K.14 1450 128 163 2320 172.35 1380 4500 baritno bjelilo 233.25 4430 197.92 278. K2Cr207 90 154.08 159. bikarbonat pepeljika (potUa) indijska salitra - - 2338 2525 K2SiOJ KMnO. KCIO.10 25 200 100 2316 CaSiOJ CUCI2 CuS CuCOJ " Cu(OHh CUS04 CUS04" 5H20 FeCI2 FeClJ FeS04" H2O FeS04" 7 H2O KCI KCN 116.11 212.Svojstva Sol BaCI2 BaCOJ BaS04 Ba(N°Jh molek.40 1453 595 3245 261.28 174.09 898.20 294. K2CrO.) Ut (O°C) Relat'j (sTali!le Ivr C !GUstoeal 962 1560 3856 208.19 976 240 968 236 - I 2703 2732 2690 permanganat .56 65.60 249.09 192.41 2960 sadra (gips) 136. CacoJ" MgCOJ CaSo4 Caso4 " 2 H2O CaJ(P04h CaHP04" 2 H2O CaCr04.55 150 896 588 337 1340 252. 100.29 158.

95 79.48 41.43 125.t2 H20 474.soli Sol _ I Relai lTaJi§te V Ii§t Gustoea molek.04 I 322.2H20 NaH2P04.49 97.89 49. .99 344.10 132. 329.14 80.IOH20 NaNO] Na]P04. H20 Na2SiO] Na2S20] 5 H20 NH4Cl NH4Br NH4HCO] (NH4hC03' H20. 3H20 MgCI2 MgCO] MgS04 MgS04 7 H20 NaF NaCI NaBr NaJ NaCN NaHCO] Na2C03 Na2CO] .22 84.5 60 100 169. (N~hS04 N~N03 (NH4hHP04 N~H2P04 PbS PbS04 Pbcr04 ZnCI2 ZnS ZnC03 .99 122.01 105.7 270 860 884 306.18 136.44 102.99 137.8 100 95 100 1088 48 5425 107.38 - 70 712 350 1124 150 993 801 756 665 563.25 323.06 114.10 H20 Na2S04 Na2S04. 2660 1636 2790 2165 3203 3665 2221 2533 1446 2698 1465 2267 2536 2066 1910 2400 1750 1527 2429 1573 1770 1725 1619 1794 7500 6380 6300 2910 4102 4440 I stipsa (alaun) crvena krvna sol futa krvna sol I magriezit Igorka sol I kuhinjska sol soda bikarbona kalcinirana soda kristalna soda Glauberova sol cilska salitra 380 200 70 fiksirna sol salmijak (ni§ador) bijela sol (fat. °C ~ c kg/m3 masa l (5 = subl.28 97.19 84.10H20 Na2HP04.) 210 umjetno gnojivo 1114 1000 844 283 1020 300 730 91 .03 239.90 149.39 K]Fe(CN)6 ~Fe(CN)6 .09 177.04 132.01 84.18 53.14 142.99 58.37 246.41 95.25 303.99 286.26 422.32 120.6 1412 900 - 200 1702 1449 1393 1300 1500 1750 1894 1850 2316 3010.06 115.06 248.) C I (O°C) 92 Opaska I KAl(S04h.

Stoga su nezasieeni ugljikovodici kemijski vrlo aktivni pa se takode spajaju u velike molekule (polimeri).Orgaosld spojevi U svim organskim spojevima sadlfan je ugljik.alkeni. npr. CO2 ugljicni disulfid CSz CN ugljicnu kiselinu H2CO) cijanovodik karbonate npr. CaCO) cijanide npr.-C-H I I I H H H H H H I I H I H I H I I H-C-C-C-H I H H H H H-C-H I I CH)-CH2-CH2-CH) H I I H-C-C-H I I H-C-C-H I I H H H H - Ugljikovodici mogu biti: zasiceni nezasiceni: s dvojnimvezama s trojnim vezama . atoma: prop7 atoma: heptatoma: but8 atoma: okt- Za molekule organskih spojeva karakteristiena je atomska struktura ugljika. npr. U organskim spojevima prevladavaju u prvom redu atomske veze. butan C. etan CH)-CH) . alifatski spojevi) iJiu kolute (kolutni = cikliCni spojevi). CaCz i sI. u organske spojeve ne ubrajamo sJijedeee anorganske spojeve sa C: ugljiene okside CO. Molekule jednakog sastava mogu imati razliene strukture (izomeri).HIO I I I H-C-C-C. Organski su spojevi najee~ sastavljeniod ugljika i vodika (ugljikovodici). eesto jo~ i s N i S. npr. KCN karbide npr. U principu su u organskim spojevima moguCisvi elementi. AlikiJi (opea oznaka -R) su atomske skupine koje imaju jedan vodikov atom manje nego Ji odgovarajuCi alkani. npr. koji se vefe u lance (Ianeani = aciklicki. eten CH2=CHz alkini. 1 2 3 4 Nazivi organskih spojeva po broju atoma C u molekuli: atom: met5 atoma: pent9 atoma: nonatoma: et6 atoma: heks10 atoma: dek-. metil -CH) etil -C2Hs propil butil -C)H7 -C.H9 pentil (amil)-CsHII 92 . Medutim. etin CH=CH - Nezasiceni ugljikovodicl teze pretvorbi u spojeve sa stabilnijom vezom (u zasieene).alkani.

H.-CONH.acna kemijska svojstva). propen C.-COO-CH. p Primjeri znacajnih organskih skupina Spoj eteri esteri epoksidi amini amidi mtrili Karakteristicna atomska skupina Primjer C.H.H.) alkanoni (ketoni) CH.CHO propanal C. C. mozemo '3ZVmati s obzirom na karakteristicne skupine atoma (prema kojima imaju . CH.H.OH propanol (propilalkohol) C.) I C.kini (acetileni) Wanoli (alkoholi) oOkanali (aldehidi) . eten C.H. sadrze i druge elemente.H.H.H.=CH-CN vinil dietileter metiletanat klorepoksipropan etilamin propanamid propennitril ( vinilcianid) -0-COO=c--"O"--C= -NH. propin C.COOH propanska k.H.COOH etanska k. Sistemske skupine organskih spojeva ime Skupina karakteristicni sastav CnHzn+z CnHZn CnHZn-2 -OH (hidroksil) -CHO (aldehidna skupina) -COOH (karboksil) -CO(karbonil) Broj atoma C u molekuli 1 CH.H. -CONH.OH metanol (metilalkohol) HCHO metanal (formaldehid) HCOOH metanska k.H) C6HsSO)H C H 6 6 CW"'CH-CH'CH 'CH=CH"'-(fenil -C6Hs) ksilol tereftalna kiselina fenol toluol stirol sulfonska kislina C6H4(CH)h C6H4(COOHh 93 . osim C i H.o.Organske spojeve koji. CH.H.-NH. C.OH etanol (etilalkohol) CH.CI-HC'O CH. propan iokani Iparafini) *cm (oIefini) . (mravlja k. -CN Aromaticni ugljikovodici (beozenskog tipa) beozen (benzol) C6HsOH C6HsCH) C6HsC.H. CH.) C.CHO etanal (acetaldehid) CH.H.H. (octena k./tanske kisline (karbonskek.-O-C. etin (acetilen) C. etan 3 C.. metan 2 C.

08 -94.5 -172 -187.cHO HCOOH 44.C) / I -161.07 -112 60.8 1220 118.6 -50 -57.23 28.8 117 -21 0.OH C3H7OH C4H9OH HCHO - butin metanol etanol propanol butanol metanal 693 792 789 804 810 metilalkohol etilalkohol propilalkohoJ butilalkohol formaldehid2> 32.500 733 1.7 78.05 54.6 16 20.C masa 16.05 42.11 -99 46.703 2.C (O.4 -169 -185.23 114.10 -127 74.03 60. CH COOH klsehna 3 proka mravlja kiselina octena kiselina klsehna H COOH ' 74.0 -107.5 58.019 2.12 -79.04 30.3 -103.Reiat: Spoj I 1 Tali~te I molek. * 968 mbar.668 703 764 691 1.12 58.9 30.5 -11.11 -4. 94 L---8 ---- .04 -97.5 -47.09 17.CHO C3H.03 -92 783 807 817 etanal propanal butanal metanska kiselina CH3CHO C2H.7 -6.7 -32. ** 972 mbar.6 -42.2 27 64.6 92.915 2.4 97.8 99.3 -159.05 8.1 1049 141.1 -0.260 1.111 »etilen«u »propilen«" »butilen«" acetilen metan etan propan n-butan izobutan ciklobutan n-oktan izooktan eten propen buten ciklobuten etin propin CIi4 H6 C3Hs C4H1O C4H1o C4Hs CsHls CsH1s C21i4 C3H6 C4Hs C4H6 H2 C3H4 C4H6 CH30H C2H.05 -123.717 1.1 164 992 964 etanka.09 26.9 56.08 -22 88.07 54.8 46.09 -182.2 Svojsrva nekih Gustoea Vreli~te kgJm' Opaska .3 -130 -1 -81.04 40.12 56.5 2** -83.08 -81 72.S 792 290 1260 maslana kiselina aceton glicerin J) Zastarjela imena! 2>Rastopina formaldehida u vodi = formalin.11 114.2 49.7 -88.07 44.7 10* 125.356 2.7 butanska kiselina C3H7COOH propanon (CH3hCO propantriol (CH2OHhCHOH 58.7 -138. .7 100.S 75.6 -23.08 56.10 58.S -102.

13 74.336 1489 1595 1494 Opaska I monoklormetan diklormetan triklormetan tetraklormetan mooftuortrlklorm.6 197.8 24.4 34.2 -116.92 64.6 261 -24 -40 61. nitrogliceri trotit (TNT 95 .38 153.- celuloza (C6HJoOs). CH Cl 3 CH2CI2 CHCI3 CCl.08 227.ClhS gIiceril(02NO)3C3Hs nitrat trinitro(N02hC6H2CH3 toluen (162.9 80.16 183. 180.2 5.52 '62.50 128.09 227.organskih spojeva Spoj I Relat.5 -22.12 98.07 318.37 120.za salicil 1443 8. CFCI 3 metilklorid metilen klorid kloroform 137.(OHh oH1. masa 50.11 94.3 (20mbar) 1601 280 81 1654 ekspl.785 1.7 -96.5 42 -6.04 .82 I Tali§t~ I Vreli§te °C I °C -97.4 I Gustoca kg/m' (00C) 1.6 -111 -155 -127 -139 -160 80.COOH fosgen COCI2 iperit (C2H.14).392 216 1279 160 13.2 76.908 1145 879 1071 1022 708 1113 1299 R12 freon 1 R21 etilklor vinilklorid naftalir »benzo fenol anilin glikol C H Cl 2 S C H Cl 2 3 CIOHs C6H6 C6HsOH C6HsNH2 (C2HshO C2H.33 RH freon 1 diftuordiCF Cl klormetan 2 2 mnoftuordlklorm.91 102.19 138. gIukoza C6HI206 saharin C7Hs03NS salicilnakis.2 14.13 146 226 s 159 -104 14 - 1350 1544 - dekstro .92 159.11 93.93 119.12 62. HOC6H. molek.1 182 184.49 84. monokloretan monokloreten naftalen benzen hidroksibenzen aminobenzen eter etandiol fenolftalein CHFCI 2 1426 917 0.9 -29.2 1.7 -63.5 13 -12 217.18 78.3 -15.

Stoga se stupanj polimerizacije moZe smatrati samo prosjefuim. prieem nastaju makromolekule koje sadrZe medusobno povezane monomeme molekule kao osnovne skupine. mogucnost preoblikovanja. S porastom stupnja polimerizacije mijenjaju se i svojstva polimera (viskoznost. . (~H3Cl). Kopolimerizacija je polimerizacija barem dvaju raz1ifuih monomera. (CsHs).). Brojem molekula . (C3H3N). topivost itd. a) Polimerizacija je organska kemijska reakcija spajanja jednakih ili raz1iatih nezasieenih spojeva s malenim molekulama u makromolekulame tvari. naravni kaucuk (CsHs). (C. alkanola.HgN). je odreden stupanj polimerizacije. c) Poliadicija je organska kemijska reakcija spajanja razliatih spojeva s malenim molekulama u makromolekulame tvari.Polimeri Polimeri (umjetni organski spojevi) su makromolekularni koji nastaju nizanjem molekula osnovnih tvari organski spojevi .monomera .monomera.u makromolekule s vrlo velikim brojem atoma (do 1000 i vi~e). halogenida). (C6HuON). b) Polikondenzacija je kemijska reakcija pri kojoj se osnovne tvari s malenim molekulama veZu u makromolekule uz izluavanje nusprodukata (naroato vode. bez nastajanja nusprodukata. (C3H6). BuduCi da je broj kemijski vezanih molekula (monomera) u molekuli polimera vrlo velik. Najobifuiji oblik makromolekule proizlazi iz laneanog nizanja monomera. Polimere dobivamo iz monomera sinteticki ili pretvorbom Glavni postupci za dobivanje polimera su: prirodnih tvari. sinteticki kauCuk: polietilen polipropilen polistirol polivinilklorid poliakrilnitril bona S bona N silikon 96 - (C\2H\4). Kopolimerizacijom nastaju polimeme tvari aja svojstva mogu biti u ~irokim granicama prilagodena potrebama za njihovu primjenu. to manje raz1ike u veliani makromolekula neee bitno utjecati na promjenu njihovih svojstava. i to bez nastajanja nusprodukata. (RSi02). Primjeri najznaeajnijih polimera: celuloza (CJ{\oOs). od kojih se sastoji molekula polimera. Pojedine molekule polimera nisu jednake veliane. fvrstoCa. poliamid (~~). Relativna molekulama masa polimera iznosi prosjefuo oko 104 do 107.

plinova (C02 u vodi) (prave) otopine oS c ].prave se otopine ne mogu filtrirati. 8 .plinova: koloidna pjena (sapunica) tekucina: koloidna emulzija (mlijeko) .Strojarski priru~nik 97 .. - tekucina (alkohol u vodi)' -.suspenzije se filtriraju kroz obiene filtre (otvori oCica 100 nm). koloidne otopine taIore se pomoeu (ultra)centrifuge.krutina (dim.. - Filtriranje: .s> ..krutina: koloidna otopina heterogene Smjese smjese (disperzni -jedna sistemi) tvar u raznim fazama (voda iled) iIi vik tvari (voda i ulje) velicina eestica > Inm - koloidne otopine velicina eestica 1.plinova I krute pjene tekucir.koloidi se filtriraju kroz specijaIne filtre (otvori oCica 1 nm).Pregled tvari elementi Ciste tvari spojevi homogene smjese (molekulama disperzija) velicina eestica < Inm cisti elementi (samo jedan red atoma) mijeani elementi (najmanje dva izotopa) anorganski spojevi organski spojevi plinovite smjese (zrak) tekuce otopine ..grubodisperzne suspenzije lako se talore.. "" .IOOnm - kruti dispergenti . krutina (sol u vodi) krute otopine otopinski kristali (austenit) plinoviti dispergenti (aerosoli) tekucina (magla) .. . . prah) tekuci dispergenti .a (plovucac) -krutina: suspenzije velicina eestica > lOOnm koloidni eutektik Ta/oienje (sedimentacija) (eestice se talore zbog tefine Hi pomoeu centrifuge): . prave se otopine ne taIore.

10500 10500. . 10600 . . 85 soli karbidi. 91 str. 8920 . . . 7200 7850 7850 8100. 8200 cink. . G = mg.83 mls2). 2650 silumin 7250 sivilijev srebro. . .. .lijevani 8400 manganin 8400 .brzorezni 98 6480 6900 7000. 8800 . 84.lijevano duralumin deltakovina - .lijevano 10400 .MEHANIKA Masa i teiiDa M a s a m (kg) je svojstvo tijela koje se oCituje u ustrajnosti protiv promjena gibanja i u uzajamnom privlaeenju drugih tijela.kovani. . . 9000 8600 2800 1800 elektron konstantan 8800 kositar . Masu odredujemo usporedivanjem s drugim tijelima poznate mase (tj. baze hidridi. 90. .elektrolitski . 86 organski spojevi Tehnilke kovine i spojevi .lijevani .78 do 9. t). Odredena je masom m tijela i ubrzanjem zemaljske sile teze g = 9. 81 kiseline. U svakidaSnjem Zivotu oznacuje .lijevani 8300. 95 masu Cisti elerrumti i spojevi GustoCa Cistih elemenata i spojeva sabrana je u podacima Cisti elementi str. . .. . = e V. . . .vaIjani 8800. 8800 mjed(mesing) 8580 monelkovina 10640 olovo tekuce 11340 . (Vidi upozorenje na str. 88 str.tekuCi . oksidi str.kositrena8730 . T e z i naG (N) je sila. .tekuCi 8220 8900 . . Masa je takoder vaganjem odredena koliCina tvari. vaganjem pomocu utega). 64!) Gustoea telmi&ih materijala (kg/m3) 0 tvarima: str.kovani eelik. kojom Zemlja privlaCi tijela. 2900 s bakar. G u s t 0 c a e (kg/m3) je odnos mase m i volumena V: e Gustocom izrafena masa: m = mIV.aluminijska 7400 . nitridi str. .80665 mls2. . .teZina« i vaganjem ustanovljenu (g.kovano 19250 zlato. 8950 . vec se mijenja s promjenom ubrzanja g sile tefe (koja se mijenja od ekvatora do polova od 9..valjani .kovani aluminij lijevani - 2750 2560 aIuminijevelitine 2600 . 10100 bronca. 9000 bijelakovina 7500. Masa se ne mijenja s promjenom polofaja. TeZina nije konstantna.tekuci 7025 7200 . 80.lijevano 2500 . . .lijevani . kg. 94.

..10% terpentinskoulje ~ kamenog ugljena 1020. 980 1020.1040 1300. . . . 1600 2500 . . 960 1480 700. 720 930 I < 760 - plinsko ulje iz katrana 880 . . .920 910 . . . . umjetna ~amot ~ecer ~krob tinjae treset.. . 860 . 1080 - ulje za lozenje lako tclko 890. . ..910 1080 780 .4000 1800.. .. 1400 1300 ...350 2150. 2500 1150 .1020 760. drveni ugljeni briketi vapnenae vapno zivo ga~eno vosak vuna zemlja Zemlja (planet). . .. voda 999. 1018 t. 1250 - 980. . .. ... 1500 1400 . 1600 1800.2450 4000 1250. . . tvrda gumeni proizvodi kaucuk..nafte . 1300 1150.. 3000 1200. .. Kap/jevine (pri 15°C) - benzin -. .. . . 1040 940 1020 1030 - 700... 1900 1070. . . . 900 911. . . .1200 850.smedeg ugljena katransko ulje iz kamenog ugljena -.1700 900. 890 880. 1500 1250 1500. . . .. . 3000 1250. . pepeo pluto poreulan smirak smola. .. sirovi keramicki proizvodi koks kolofonij korund kreda kreinen (kvare) kremeno staklo kriolit led (H20) mast pamuk papir 1050.. prirodna staklo svila.laki -. .. 1700 1000 .. 2800 1200 2400. .. . .930 1600.te~ki cilindarsko uIje katran iz kamenog ugljena ...Nekovinske krutine asfalt azbest azbestna Ijepenka boksit celofan celuloid cement grafit guma. 1200 - .. .. .. 1380 2100. 1800. .... .1330 2400 . 900 1100. . .. . 2600 2100.smedegugljena repicinouIje ricinusovoulje solna otopina (NaCl).3900 1600. 3200 800 . 1071 860 . ...1040 900..13 99 . 1080 860. . . . 2400 200..918 959. 2600 1420 1380 2200 . 1090 3750. .2600 1610 1530 2600 . . . 2000 910. . .. 3250 2000 . 974 . .smedeg ugljena laneno ulje morska voda nafta parafinsko ulje petrolej 680 . 2000 5530 Ukupna masa Zemlje iznosi 5960. posu~en troska ugljen ugljen. . . . . .2650 2200 2950 880 .. .

50° psenica. . . . 800 800 . . . pijesak. 35° 45° 35 . 520 . . 600 500 . 35° . . kameni smedi za nasipavanje: 700 . . .od meka drveta 150 koks 320 . 900 . 450 I . . . 800 briketi. 2000 . . . . 50° 27 . . 1250.. . .nabijen 1650 680 slama 45 voce 360 zob snijeg . . 800 1700 sljunak .suha 1600 jecam 650 pijesak. lOb koks 100 40° 35° 40 . 800 700 . . . . . 600 550 . . porfir mramor pjescenjak gust vapnenac porozan zid od umjetnog gradiva: obicna opeka porozna puna opeka porozna suplja opeka suplja opeka fbuka: cement sadra - - 2600 2700 2400 2600 2200 1800 1100 1000 1450 2100 1200 vapno vapno-cement beton (od sljunka) drvo (prosuseno) borovina brezovina bukovina hrastovina javorovina jelovina lipovina smrekovina topolovina 1700 1900 2200 600 .smedi zemlja 25 .kameni . . .rastresen 1200 psenica 760 raZ .rastresen - - Kutovi prirodnog pokosa cement grah. . . gaseno 1150 . 700 700 . . . . . . . .. 750 550 . 1400 treset 300 . .Gradiva zid od prirodnog kamena: granit.svjefe zapao 80. grasak jecam. . krumpir. 1900 . . rastreseno 500 .nabijen.vlaZan 2000 vapno. sol 1250 1200 . . ugljeni cement . . 600 450 . . . . . . . . 190 550 -mokar 200 . ilovaca zemlja 1600 . 2000 ugljen drveni drvo u cjepanicama 330 . . .prirodnovlaZna 1800 brasno.raZ ugljen. 900 650 .mokra 2100 fito. . 1250 1000 fivo troska (sljaka) 1060 zemlja. Ijevaonicki krumpir 750 . . . voce . 900 ugljen.od tvrda drveta 200 materijal 800 . 45° 35 . 500 Sipke tvari 750 .suh vapnenac 1400 .

/FoX y y Sila u prostoru F sila s hvati§tem (xo..rezultanta trokl1t sila paralelogram sila ft. Fy IX kut §to ga zatvara smjer sile F s osi x - - F=Fx+Fy Fx= FooslX F~= FsinlX F2 F= V x + F.2 + F22+ 2F. Fz komponente ex. y. R = F. Sila je vektor odreden velicinom. z - - - §to ih zatvara sila F s ~=F~IX F= Fx + Fy + Fz ~=h~P ~=h~y = I y F=VFi+F/+Fl COS21X+ COS2p + oos2y Silstav!janje dviju si/a u ravnini Sile koje sastavljamo Kut medu silama Ukupna sila Graficko rje!enje: Fh F2 . smjerom i hvati§tem. Si/a u ravnini F .STATIKA Sila 1 Sila F (N) je uzrok promjeni gibanja i oblika tijela. Fy.Yo) komponente Fx.F2oosy Rx i Ry su projekcije rezultante R na osi x i y Rx = FI + F2cos y Ry = F2sin y 101 . F. y kutovi osima x.komponente y R . + F2 = AnalitiCko rje§enje: VRi + Ri R = VF.. Yo' zo) Fx.sila s hvati§tem (Xo.2 tanlX=F.!!-o/7. p.

2 i 3). 2 n Hvati~te rezultante je u hvati~tu sila. = I-IFt.' 0 AnalitiCko rjdenje DaIjnje rjebvanje n R=2Fj I-I (0 . 102 . I Sastavljanje vile si/a s raz/icitim hvatiltima Graficko rjdenje: verimi poligon F.po volji odabrani pol) - pomocu projekcija kao u prij~njem primjeru. Rastavljanje si/e F u vile komponenata (\. p. = Culmannov pravac spaja sjeci~te pravca djelovanja sile F i jednog od zadanih pravaca sa ~eci~tem ostalih dvaju pravaca.I) $ . koje se ne sijeku sve u istoj tocki Graficko rjdenje: c. Sastavljanje vile si/a sa zajednickim hvatiltem Graficko rjdenje: poligon sila n AnalitiCko rjdenje Projekcija I R=2FI I-I rezultante na os x (y) jednaka je zbroju projekcija svih kompoRx nenata na os x(y): = I-IFix 2 n R. .Pri sastavljanju dviju paralelnih sila FI i F2 dodajemo dvije jednake. aIi suprotne sile +F' i -F'.' 2 R Fi.

okomite udaljenosti te tocke od sm.) Zbrajanje momenata s obzirom na istu tocku (os) = I-I MI ~ osi x. y i z (vidi sliku: sile Moment sile u prostoru Momenti s obzirom na pojedine koordinatne u prostoru na str.2+Mi+ Ml Spreg sila (par sila) su dvije jednako velike. Vektor momenta sile ima takav smisao da je moment./ 103 r Spreg sHa mo~ se u istoj iIi paralelnoj ravnini po volji premj~tati ili zamijeniti drugim spregom sila koji ima isti moment: . Moment sprega sila iznosi ~/ M=Fa .iera sile F) M=Fa Po dogovoru moment je pozitivan ako niegovo djelovanie ima smisao suprotan smislu kazaljke na satu. Moment sile je vektor kojemu je smjer okomit na ravninu odredenu smjerom sHe i kraka. 101): - ukupni moment M=VM.. Moment sile u ravnini Momenti komponenata sHe F y Moment sile F -M" = F"yo My = Fyxo + My = My-M" n MR a 01 '0 M=(-M. gledan u suprotnom smislu..Stati&i moment sUe Statii!ki moment sile M (Nm) s obzirom na neku tocku (polO) je umnofak sile F i njena kraka a (tj. usporedne i suprotno usmjerene sHe F i -F s medusobnim razmakom a. pozitivan. Te se dvije sile ne mogu sastaviti u rezultantu.

ua sta.uu (odn.x I-I =0 MRy= ~M.=O I-I n Zato moraju zbrojevi momenata s obzirom na pojedine koordinatne osi takoder biti jednaki nuli n n MRx= ~M. b) Zbroj svih momenata = ~M.-1 komponenata jednake nuli n Rz=~F. na kojeg djeluju. Stabilnost Tijelo je stabilno s obzirom na prevrta. ne mije.ue giba.grafickom rj~avanju poligon sila mora biti zatvoren nuli (R = 0).ua). nuli R=~. Reakcije Nepomicni u osloncima oslonac (smjer) Pomicni oslonac Njihajni oslonac 104 .Ramotefa sila Sile su u ravnotezi ako kruto tijelo. ostaje u mirova.z=O Stoga moraju Rx biti i rezultante n = ~FIx = 0 i-I n Ry = I-I Fly= 0 ~ mora biti jednak n MR I-I Pri . Uvjeti ravnoteie a) Rezultanta svih sila mora biti jednaka n .ue ako je ~ momenata Pri tome raeunamo stabilnosti > ~ momenata prevrtanja sve momente s obzirom na brid prevrtanja.y 1-1 = 0 MRz = ~M'r I-I =0 U sila koje imaju isto hvati~te nije potreban uvjet za momente.Fj=O .

.& . a nalaze se u ravnotezi. Najprije odrel1ujemo reakeije u osloneima A i B.. Zatim crtamo plan tako da kod svih cvorova uzimamo u obzir redoslijed sila kakav je na sliei.7 ) 105 . x).s (- + vlacno naprezanje tIacno naprezanje ID . A . ...=Fh Ay=F (C. .3 . 2 H er em on in plan sastavljen je od (zatvorenih) poligona sila koje djeluju u svakom cvoru.=B".Nosai!i Nosac na dva oslonca Reakeije u osJoncima -I -I -I Zidni (okretni) nosac Reakeije u osloncima I A". .. = Culmannovpravae) J)1 U A -i -i I H " H I Re§etkasti nosac (re§etka) Reakeije u osloneima A=B=!.p.. . pri <!emutreba usvojiti isti smisao promatranja (npr.

Duzina. Tezi~te je'na 2. a y. (~/2h + e-I/2h) - G = 2ps tan ex= s/h Sile u uietu: komponente V = ps H = ph rezultanta S = p(f + h) TeZiJta Jinija 1.x2 Duliina uieta 2s 0::I Tezina uieta G ~ pi Progib 10::p12/SH Prikloni kut tan ex~ 4//1 Sile u uietu: komponente V 0::pl/2 Ho:: p12/S1 rezultanta S 0::pl/S .2 a+b+c 3. Obod trokuta polovici duzine.9003 r Y.h Duljina uzeta 2s = 2V j2'+ 2/h Progib Ufe ce poprimiti oblik lan/!anice . Tezina jedinice duljine p = Aflg (N/m) presjek uieta - fl g 1. V(l/f>2 + 16 2. = 2r/n. ProizvoUni pro gib Y = h/2 (e"/h + e-xlh). = 3r/n 0::0. = 2r/n ~ 0.6366 r Y. Krumi luk s polumjeromr i kutom ex sinex y.SI m/s2). h = H/p ~ 12/S[ Tezina uzeta h Prikloni kut 1= h/2 .=-.9549 r 106 . V2 0::0.Statika uieta Uie upeto na razmaku I s progibom A K J. Maleni pro gib - - (ukupni) gustoea materijala uzeta ubrzanje teze (= 9. = r =ex ex= n/2 = 90° ex= n/4 = 45° ex= rr/6 = 30° h b+c «(rad) y. Uie Ce poprimiti (dovolinom t<>a10~cu) oblik parabole y ~ 4//12 .

Tefi§ta IIkova 1. -I 4. . T ~ o.6002r 4r Y = .. KruZni isjeeak Yo 3 n et = . .~ 04244 r 0 31: 4J12 Yo = -r 3n -I .(rad) . Isje~ak kruznog vijenca R3-r3 sinot Yo = 3. Sastavljeni lik Pojedine povriine Ai koordinate tezi~ta Xo = 2: (Alxl)/A Yo I-I (A/y.- 7.)/A 2: .- 8. Kruzni odsjeeak 2 Yo H I 1 sin3et oc(rad) sin et cos et !- = 3r 2 u. 2 = . = I-I y n H A =2:Aj 1-1 ~I 107 . R2- r2 . Tezgte je u sredgtu. Tezi~te je u sjeci~tu duagonala..I '"I I 1 2r Yo = .6366r n ~t 6. Oh --p\ "" .r. Trokut h YO="3 2.c: >. /)/2 /)/2 0 -I h y =-.a + 2b 3 0 +b 3 Trn".~ O.U- 2 sinet - et(rad) ' ~ 0. Paralelogram. T a. 5. Pravilni vi~ekut i krug.= 90.

(VIYj)/V I-I " V='2. ( VjXj)!V I-I " Yo = '2. Tezi§te je u sredi§tu. Polukugla 3 yo=-r 8 5.Vj j-I " Zo = '2. Kuglin odsjecak (kalota) 3 (2r-h)2 Yo=-'-4 (3r-h) 6. SastavUeno tijelo Pojedini volumeni Vj koordinate tezi§ta " Xo = '2. Kuglin isjecak 3 Yo =. (2r-h) 8 7.(2r-h. Piramida i stoZac h YO=4" 3.) -3(a4-b4) 6h(a2 + b2) + 2h3 b = Vhb(2r-hb) 8. ~ . Kocka i prizma.Tdi§ta tijela J. (VjZj)/V i-I 108 .K:J 2. Tezi~te je u sredi~tu. 4. Kuglina zona Yo= a = Vh. Kugla.

. beton): 0..05. .40 .04.ia I suho I 0.18 0.35. I.22 0. ex tan tan (10= flo tan(1 =11 120.28 trenja 11 za gumeni kotac na dobroj cesti (asfalt.10 0.05 0.:.. = IIFn trenj a - koeficijent trenja mirovania Sila tren. Sila trenja Ft ovisi 0 hrapavosti i materijaIu kliznib ploha.30 iI 11 podmazano 0.50 .19.10 I suho I 0. .12 10. .5.60 10.. . = lIoFn = floGcos ex 110. 0..65. fe- 11 - koeficijent tren. led: 0. .ia giban. .20 .15 4..10 I I podmazano I 0.oI Ijezo iIi broncu kovina na drvo drvo na drvo kola na kovinu kola na lijevano zeljezo Koeficijent suho: 0..2.. 0.20. 0.0.0. vlazno: 0.56 I 0.0.16. Trenje tijela Fn na kosini G Sila okomita na podlogu = Gcosex - tezina Sila u smjeru podloge (niz kosinu) Fo = G sin ex Tijelo miruje Pi. .65 0.16 0..TRENJE Trenie je otpor pri klizanju dvaju tijela koja se dodiruju plohama. Trenje mirovanj a flo Sila trenia ~ Trenje gibanja F.10 0.. .. 0.20 0.20.5.ia - u svakom polofaju kosine ako je F..65 0.02.20 0.Fo Kut trenja zbog tren. .0. 0.50 .10 0.12 1- 10.... 0..0.01 .40 0. . snijeg: 0.12. . 0...:. sredstvu za podmazivanje i 0 okomitoj (normalnoj) sili Fn.0. ex (10 (1 - - kut trenja mirovania kut trenja gibanja 109 . . kojom jedna ploha tla<!idrugu. .ia 3..1 .05 0. .0..:. 0. . 0. Koeficijenti Parovi materijala <!elik na <!elik <!elik na lijev.

. Trenje u k I i zn 0 m le z aj u u kojem djeluje sila F na povr~inu A Specificni pritisak p = FI A Moment trenja: za radijalni lezaj promjera d (polumjera r) i duljine 1 M =W F P = FIId za aksijalni lezaj s polumjerom rukavca r i polumjerom otvora u lezaju ro M = 2/3 . b) Vijaks trapeznim navojem Koeficijent trenja /J' = /J/cos (/3/2) Say ostali proracun s plosnim navojem.ri) 110 . T r e n j e u k Ii n as tom u tor u pri djelovanju sile F na klin F = 2 Fn sin a Trenje mirovanja Ft = /lo 2 Fn = -!!J1-.5.I1P 2r .F = /lo' F Stn a Koeficijent trenja klina /lo' = jIoisin a 6. Korisnost + p) 1/ = Fo/F = tan altan (a + (!) F = Q tan (a (!o) =Q Sila samokocnosti P Uvjet samokoenosti = Q tan (a - vijka a ~ Po. trenja isti je kao i za vijak 7. /Jp it(? . Fo = Q tan a Sila gibanja s trenjem P + 2rm itl1 2rmit . Trenje 1 vijka a) Vijak s plo s n a t i m navojem . rt1 rm dl Srednji polumjer Kut uspona a Koeficijent trenja rm = tan a tan d + do 4 --L= 2rmit (! = 11 Q: F' ~ Djelovanje vijka nasuprot sili opterecenja Sila gibanja bez trenja ..r03) p = Flit(r .

Krak momenta kotrljanja f: kaljena relil!na tijela (kugle. (1.3.01. valjak). Kotrljanje pOCinje siimo pri nagibu podloge tan a > fir. ceste) Jl > fir. Pri kotrljanju zbog momenta kotrljanja M mora biti koeficijent trenja izmedu kotal!a i podloge (tral!nice. te!inom G).0 a) Trenje na u!nici F> Fo Najveea obodna tarna sila F. kugla.8.mu = F Fo = F(e"u-I)/e"u Najveci obodni tarni moment - Mtmu = Ftmaar = Fr(e"u-l)/e"u b) Trenje na zavornom kolutu F> Fo Tarna sila Ft = F-Fo = Fo(ePu-l) I Tarni moment 111 l . 0. Trenje kotrljanja Kota/! (kolut. optereeen silom (npr. . 9. makadam ::.5 mm na reliku (vozila na traancama) drvo na drvetu f= 5. Komponete sile otpora R: Rn = G Rt = F Trenje kotrljanja: fIr = Rt/Rn = F/G Sila kotrljanja i moment: F = fIr G M = fG . 0.01 mm relik.015. 0. beton ::. Hvati§te (prema sredi§tu kola uperene) sile otpora R pomaknuto je za krak f pred kotarem.. Kolutno obodno trenje Trenje ureta iIi trake na obodu koluta Obuhvatni kut «(rad) = 180/x.03. reli/!ni lijev iIi sivi lijev f= 0. pijesak do 0. valjci) na relil!noj podlozi (kotrljajua le!aji) f = 0.0 mm Trenje kotrljanja fIr za gumene kotal!e na cesti (automobili~: asfalt ::. kotrlja se po ravnoj podlozi zbog sile kotrljanja F koja na nj djeluje odnosno zbog momenta kotrljanja M.

[.0:::: I/E. surenje 8q= ~ /do [0.. produljenje !:J. 9 Poissonov broj /l = I/m za kovine m = 3.. gdje je 17..za lijevani cink.16) n < I .[= [. ~ - 8/8q = m za sivi lijev m = 5 .d do.. d duljina i promjer epruvete pri naprezanju a. dok je n = 1.[0 reI. kod vlaka ili tlaka). produljenje 8 = [/[0 aps. Potencijalni zakon (ustanovljen na temelju preciznih mjerenja) 8 = etoan vrijedi osobito za sivi lijev. i uzrokuju normalna naprezanja a a = F. granit.prvobitna du!jina odnosno promjer epruvete (bez naprezanja). Za neke druge materijale je npr. 1. do. n> 1 .08 za vlak a n = 1.za kozu (n = 0..7).14. beton (n = 1. Pri tom se pojavljuje aps.d = reI. a prakticno i za bakar. Deformacijski rad W = q 8/2. \ tangencija[na naprezanja T . sUZenje !:J. aluminij i drvo. ufad od konoplje itd.modu! elasticnosti - koeficijent rastezanja Hookeov zakon vrijedi (do granice linearne proporcionalnosti) za eelik.IS u presjeku S samom i uzrokuju - tangencijalne sHe Ft djeluju T = FlS a) Normalna naprezanja a uzrokuju produljenje ili skraeenje materijala (npr. . Modul elasticnosti E (N/mm2) eelik 210000 eelicni lijev 200000 nodularni lijev ::::J80000 sivi lijev ::::IOOOJO karbidni tvrdi metali ::::580000 112 AI i AI-slitine Mg i Mg-slitine bakar mjed drvo :::: 70000 :::: 39000 125000 :::: 90000 :::: 10 000 .4 (zaeelik:10/3) Hookeov zanju zakon vrijedi ako je rastezanje linearno proporcionalno napre8 q = «a = 8E « E = 1/« .04 za tlak.CvRSTOCA Naprezsnja Pri defonnacijama nastaju u materijalu naprezanja koja djeluju suprotno uzroku defonnacija: .nonnalne sHe Fn djeluju okomito na promatrani presjek S.

) Geometrijske kankteristike presjeka S tat i t k i m 0 men t plo h e s obzirom na neku os jest suma umnofaka elementarnih povr~ina te plohe i udaIjenosti njihovih teZi~taod izabrane osi Mx = f ydS "" LyjSj a jednak je umn~ku povrline njena teZi~ta T od osi x S i udaljenosti Yu y Mx Moment tromosti = YuS . G Odnos izmedu modula elastitRosti E i modula smicanja G = Em/2(m = E/2(1 + /J) (Za telik je m = 10/3 pa je G = 0.385E.:!osti njihovih teZi~ta od izabranog pola (0) = f (>2dS "" L (>/Sj Pri tom vrijedi ~ = x2 + y2 i Ip = Ix + Iy Moment tromosti plohe uvijek je pozitivan. Steinerovo pravilo Aksijalni moment tromosti plohe s obzirom na os koja je paralelna s osi kroz teZi~teiznosi Iu=Ix+a2S Q Slrojarski priru~nik Iv=Iy+b2S :I@ ~ o b 113 .b) Ta (npr. npr. Pri zakonu vrijedi proporcionalno a nap reza nj a r uzrok su klizanju materijala tom se javlja tangencijalna deformacija y. Slitno za podruqe u kojem je tangencijalno naprezanje klizanje (deformaciji y) y= fJr fJ = lIfJ + 1) koeficijent smicanja modul smicanja r = yG G Deformacijski rad W = ry/2. od osi x iIi y: Ix = f idS Polumjer tromosti i "" V/Sj = ViiS povr~ina Ip Po/ami moment tromosti p/ohe je suma umnofaka elementarnih i kvadrata udaIje. Aksija/ni moment p/ohe je suma umnozaka elementarnih povr~ina i kvadrata udaIjenosti njihovih teZi~ta od izabrane osi. kod Hookeovu r linearno nge n cij a I n smicanja). plo he Statitki moment plohe s obzirom na os kroz teZi~te je nula.

\ katkada vrlo velika.moment otpora presjeka W = lIe Progib nosacaf slijedi iz diferencijalne jednadZbe elastiene linije y" = -MIEI Mmax.moment tromosti presjeka S s obzirom na n W . 158 i 159). 1 IZDOSI od + Um~ = MellI -Uma. 157) f}.T .lin arni koeficijent temperaturnog rastezanja (K-1) (v. koje zammjamo da je jednoliko raspodijeljeno S. f}. Temperatuma naprezanja ne zavise od dimenzija predmeta . Maksimalno naprezanje na savijanje umaks +~ ~=r . cC'-./ ar 10' f}. W za najce~ceslueajeve dani su na str. UT = EaT' f}.1= dIE T e m per a t urn a nap r e z a n j a ur pojavljuju se pri zagrijavnju ohladivanju cvrsto upeta predmeta Hi ur=EE=E. str. sir. vrijedi Umax Me/I = MIW = I . I.lllo M je lineamo temperatumo produljenje (skraeenje) (v.: kroz tocku 0). i mogu biti Savijanje Moment savijanja M uzrokuje naprezanje u.temperaturna razlika.T I = gdje su: 10. ' ~ n pojavljuje se. Neutralna os prolazi kroz teZi~te promatranog presjeka (na sI. ar .T . u toeki koj~. uzrokuje naprezanje + po presjeku () $=\ 5 () t--r ~r kod vlaka +U= ~ kod tlaka -u = . 115 i 116.O'maks ~ Qj kS o .Vlak i dak Optereeenje F.f. 114 .~ - ~ 5 Deformacija kOO vlaka (tIaka) .prvobitna duljina.f}.produljenje (skraeenje) f}. koje zami~ljamo raspodijeljeno I po presjeku razmjemo prema udaljenosti od neutralne osi n.!e na!udaljenija f1 neutralne OSI(za eh ez). = MezlI s obzirom na Ako je presjek simetrican n (el = eZ = e).

:.B /. (-)~ 12 B. . nosaca Slika optereeenja Moment savijanja Mmax FI .. 1 I ! C (x -1/2) 115 AI C ~ ~l~". -13 El QI. _A.Moment. I .a . - C B i El -. a .- 384 C(x=I/2) .- /3 8 A (x = 0) a QI Q 5/3 12 -~--D..4215 X a I I ! . El 3 185 . prog. ~ 384 .- .1 Pro gib f F El 13 3 na mjestu A (x = 0) -I :l ~ ~ 12 B I I '/ I x=Vs --1FI : 8 ___I. I a " B /'~ I i i QI 2 B - Q El . 'C ~: I F 13 : C (x = 1/2) El 192 ~ A .b.. I (-) - QI 1 8 I I I -Q .~t B /. x = 0.C 8 ' ~ .I .:I [. .~ 1-0 6..

Presjek .ID Za tanke stijenke s = (D d)/2 T = (D - + d)/2 Ttab2 4 Momente tromosti i momente otpora za standardne 4 eeliene profile vidi .I d3 E -Ttd4 64 e= (3 Ttd3 32 - i 4/Tt) d = 6 = 0. otpoTa Wx - . moment.4= 16 = 0.288 d 8 (- 9Tt 8 )/16. 426 do 430).31 8 e = 2h/3 bh3 36 V3..5413. tromosti Ix . .0238 d3 Tt D4-d4 -0-32 D D4-d4 ~O..c 0 ah3 12 a4 8> ah2 6 a3 - ! i. 12 6 bh2 24 -..Moment. I poglavlju: Oblici kovinskih poluproizvoda (str.4 I I I .d4= = O.00686d4 0. 116 .

Najvece torziono naprezanje pojavljuje se u toeki najudaljenijoj od tezgta (r) Ttmax -Jp F = (TIJp)r moment = TIWp . Zbog toga se pojavljuje najveee naprezanje na smik: kod pravokutnog presjeka kod okruglog presjeka kod okruglog prstena s tankom stijenkom Tsmax Tsmax = (3/2) .polarni moment otpora presjeka Wp = Jp/r = nd4/32 "" Za kruZni presjekje Kut torzije rp npr. uzrokuje naprezanja na smik Ts'= FIS Naprezanja na smik uvijek su vezana s naprezanjem na savijanje. FIS = (4/3) . am se smicanju pridruZi i moment savijanja. koja djeluje u samom presjeku.1 d4 rp= TlIGJp Kut torzije sveden na jedinicu duljine rp(rad) U= TIGJp U(radlm) Polami momenti otpora Wp i kutovi torzije svedeni na jedinicu duljine sabrani su za najvaZnije presjeke na str. Jp 0. U kratkih svomjaka i zakovica mozemo naprezanje na savijanje zanemariti i izv~iti proracun samo na smik. a zamiSljamo je jednoliko raspodijeljenom po presjeku S. naprezanja na smik se raspodijele po presjeku nejednoliko. FIS Tsmax"" 2FIS Torzija (Uvijanje) Moment torzije T T= Fa uzrokuje torziono naprezanje koje zami~Ijamo jednoliko razdijeljeno po presjeku i razmjemo prema udaljenosti od teZi~ta.Smik (Odrez) Popreena sila F. 118. 117 .polarni tromosti presjeka Wp . Medutim.

-.ab2 . I ..0 2 .630 + 0. .D4-d4 D 16 "" 21tsr2 T 32 01t(D4.208 a3 .3i3 of 0.Po/ami momenti otpora i kutovi torzije Presjek Polarni moment otpora Wp Kut torzije na jedinicu duljine (j (rad/m) 32 1td4 T G od3 16 Q33 Za tanke stijenke s = (D d)/2 1t -0.a4 I --.d4) G T 1 ::::::.052 n nS 0..= 3( I - c2=1-1/=118 a b 0.Clab3 G T G \ .--21t s r3 G I a2+b2 T r = (D + d)/2 - £ .ab2 c2 Cl.65 1 + n3 ) ..

tangencijalno naprezanje F .nonnalno naprezanje -r.4itnr2 02-2/r .160 1.283 1..L ° 1.2d G-d G n .broj zavoja opruge I .000 1.duljina Ziceopruge (Te jednadzbe vrijede samo ako je promjer Zicevrlo malen prema promjeru opruge!) 119 .progib F=-obh2 6 F 0 I 13 4/3 F 2[2 0 f=EfoT=~°F:="3h°F: nbh2 F=~o F 13 4/3 F 2/2 0 f= 1/1 EfoT =1/1ni}h'J oF: =1/10"3h oF: n ..Opterecenje i progib opruga 0.315 1.2 = El F Ir2 Ir 0 = 12-:£ °~ lfi(rad) it F=_o-0-r d3 16 r = 2 TOE f= 64nr3 oL= d4 G 32/~2 oL= itd G .500: F = bh2 ~o f = rlfi= .optereeenje f .234 1.390 1.broj lamela n 1 2 3 4 5 10 ""I 1/1 1.

Izvijanje Najmanja sila pri kojoj se pojavljuje izvijanje je s it a i z v ij a nj a Ft. a /min njegov najmanji aksijalni moment tromosti. > 105. v = 6 . Faktor sigumosti v iznosi: za sivi lijev v = 8. .=~ I gdje znare: 10 slobodnu duljinu izvijanja. kod ~elikaza vitkost J. . izvij an j a UJc UJc= ---L Fi S Sita izvijanja Fk i naprezanje izvijanja UJcovise 0 v i t k 0 s t i J.Fk v . Stvamu situ Fkojom mozemo opteretiti nosa~odredujemo pomocu faktora sigumosti v F=. Djelovanje te sile na nosa~ presjeka S uzrokuje u njemu naprezanje '. ]20 . E u I e r 0 v a jednadzba za elasti~no izvijanje F: 2 E/min k=nlT Odatle slijedi naprezanje Ok za elasti~no izvijanje Fk 2 E/min 2E UJc=S=nt. = 21 10 = I Polumjer tromosti i I i = V/minIS gdje je S presjek nosa~. 12. i polumjer tromosti Slobodna duljina izvijanja 10za razliCite slu~jeve opterecenja na izvijanje iznosi: F - - '/ 10 . J. za drvo . tj.TS=nJ:2 Te dvije jednadzbe vrijede samo za elasti~no tla~no podru~je. za relik v = 5.

65 4.1. * » Po s t u p a k W«upotrebljavamo za celicne i drvene konstrukcije.30 1.11 1.19 1.75 10.0.06 3.00 1..12.053 .00 1.85 3.71 1.55 WSIO 1.90 1.05 2.tlacna sila kojom je optereeen.01 1.25 121 .48 8. .83 za sivi lijev A 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 III 1.28 1.22 4.96 6. 10.11 1. a naprezanje (normalno).47 3. w koeficijent izvijanja ovisan 0 vitkosti A i materijalu nosaca.tvrd CrNi drvo Dopusteno Faktor sigurnosti v iznosi: za manje strojeve za vece strojeve v = 8 .41 1.08 1.07 3.55 12.13 90 100 1.73 10.43 5.67 2.z 303 .58 200 A W360 WSIII 2.14 A 335 . u nosacu odredujemo F izrazom Naprezanje Sw=a gdje su: S .39 1.53 220 240 250 8.17 9.01 1.11 2.04 1.59 15. - - Koeficijenti izvijanja w za celik cvrstoee 360 N/mm2 (W360)i 510 N/mm2 (WSIO): A 0 20 30 40 50 60 70 80 WJ60 1.43 2.0 A + 0.1. v = 6.41 110 120 130 140 160 180 1.62 A 470 .194 A Fk F=-=~ v GkS v Vitkost A A< 80 A < 112 A< A< A< A< 105 89 86 100 .06 1. F .50 4.42 2.30 A 29.3:.31 7.79 2. .05 1.8.45 za drvo A o 10 20 30 40 60 80 100 120 140 150 W 1.08 1.21 1.32 5. .00 1.21 6.26 14.29 A 310 .64 6.T e t m a j e r 0 v e jednadZbe za naprezanje kojima se sluZimo pri gradnji strojeva: Ok pri neelasticnom izvijanju Materijal sivi lijev celicni lijev celik: E N/mm2 100000 200000 210000 210000 210000 10000 optereeenje ak N/mm2 776 .2.00 1.28 4. .03 1.0.presjek nosaca.22 1.mekan - .21 3.14 1.14 1.31 4.

/I ar2= -a . Najveee naprezanje zbog savijanja +a. [I + (d/D)2] - 122 . Naprezanja zbog tlaka Naprezanje zbog savijanja +al -a2 art -a = -F/S = Me.a2 Tlaena sila F koja djeluje na nosae u udaljenosti a od osi nosaea uzrokuje opterecenje na tlak i dodatno opterecenje momentom M = Fa. Naprezanje zbog vlaka a = F/S ./I = -Fae2/1 art = a + al = F/S + Fael/I ar2 = a = F/S .1179h r = d/8 za okrugli (s promjerom d) za prstenasti (s promjerima diD) r = D/8 . dakle st~ se udaljenost a povecava.Slozena opterecenja a) V I a k i savijanje Nosae optereeen na vlak silom F koja djeluje na nj ekscentrieno na udaljenosti a od osi nosaea dodatno je opterecen momentom M = Fa. Ta tlaena naprezanja poprimaju konaenu vrijednost jednaku nuli kad a naraste do vrijednosti a = I/Sel' Poveca Ii se udaljenost a iznad te vrijednosti. kod materijala koji ne podnose vlaena naprezanja) dobivamo ako sila djeluje na povrsini j e z g r e presjeka koja je omedena »polumjerom jezgre r« r = I/Sel Polumjer jezgre r iznosi za razlieite nosaee: r = h/6 za kvadratni (sa stranicom h) u smjeru stranice . u suprotnom rubu nosaea pojavit ce se vlaena naprezanja. = Me.u smjeru dijagonale r = 0./I = Fael/I = -Me2/1 = -Fae2/1 Najveca ukupna naprezanja = -a + a./I -a2 = -Me/I Najveca ukupna naprezanja b) Tlak o i savijanje = Fae.a2= -F/S . * St~ se hvatgte sile F vise udaljuje od osi nosaea. to se vge smanjuju tlaena naprezanja u rubu nosaea koji je nasuprot hvatistu sile F. = -F/S + Fae. Sama tlaena naprezanja (npr.Fae/I Nosaee koji su razmjerno vitki (velike duljine s obzirom na presjek) treba proraeunati i na izvijanje.Fae2/1 .

F/1td2 + 8F/1td2 = 40F/31td2 d) Savijanje i torzija istovremeno momentom ~ -~ r F1 --\ I F Presjek nosaea je optereeen nim momentom T. na rubu na istom mjestu.(D4-d4)/D = 2W a = M/W . Okrugli presjek ima moment otpora polarni moment Kruzni vijenac ima otpora Wp = 1td3/16 W = 1t d3/32 = 2W moment otpora polarni Pojedinacna moment otpora naprezanja W = (1t/32).= T/ Wp = T/2 W - iznose normalna naprezanja zbog savijanja tangencijalna naprezanja zbog torzije Ukupna su naprezanja am-x = ~M/W IX{)= adop/I.po Mohru ~=VI+(IX{)T/M)2 - po Bachu - IX{)= adop/2 'doP U svim je slucajevima adop dopu~teno normalno dopu~teno tangencijalno naprezanje (vidi str.35+ 0. naprezanje. Sila kroz sredi~te uzrokuje naprezanje na smik 's 's Okretni = (4/3) . savijanja M i okret- U okruglog presjeka (ili kruznog vijenca) pojavljuju se najveee vrijednosti normalnog naprezanja a i tangencijalnog naprezanja . 532).65V~T/M)i po Huberu(i dr.c) Smik i torzija Silu Fkoja djeluje na obodu cepa promjera.73 rdop 'dop gdje vrijedi ~ = 0. FIS = moment 't (16/3) .) ~ = VI + 0. FI7td2 tangenci- jalno naprezanje 't dviju sila uzrokuje - = 16 Tf1td3 = 8F/1td2 iznosi Najveee ukupno naprezanje 'max = 's t 't = (16/3). (D4 d4)/D Wp = (1t/16) .75 (IX{)T/M)2 . a 'dop je 123 .3 IX{)= adop/l.d mozemo zamijeniti silom koja djeluje u sredgtu eepa i momentom para sila T = Fr = Fd/2.

i kinetiku..81 m/s2 s=h I I 124 v =gt = V2gh t = v/g = V2h/g . ~ ~ b tl') ' ds v = Vo= . koja proucava gibanje tijela bez obzira .v02)/2a s = So+ vot + at2/2 v = Vo+ at Prirnjer slobodni pad Za So = s= s= s= v= ubrzanje dubina 0.= = konst dt dt2 ' \~. koja prouCava utjecaj djelovanja sila na gibanje tijela.'l' " .DINAMIKA Dinamika je nauka 0 gibanju tijela. "" 1. '0 v-v -Iconst - Zaso=O: s=vt t so)/v = s/v t t v = (s-so)/t v = sit Jednoliko ubrzano gibanje dv d2s a= . . Kinematika a) Pravocrtno gibanje materijalne Oznake: put poeetni put vrijeme S So t . na sile koje na nj djeluju. Vo= 0: vt/2 v2/2a at2/2 at - a = g = 9..I I s = So+(v + vo)t/2 s = So+ (v2. tocke brzina poeetna ubrzanje brzina v=Vo ds dt dv a=- .= konst dt s=so+vt t = (s dt (a=O) s. S obzirom na sile koje se javljaju pri gibanju.kons' t I . razlikujemo kinematiku... t ~ .1 Jednoliko gibanje I' I1 Ubrzanje + a Usporenje -a ~ b .

pri ex.b) Krivocrtno gibanje materijalne tocke Svako je krivocrtno gibanje ubrzano.'...) Kos i hi tac (u zrakopraznom prostoru) Poeetna brzina Vopod kutom ex. . y = votsinex. dt dw £=dt diP =konst dt qJ=wt Jednoliko Trajanje kruzno I okretaja gibanje (period vrtnje) W=- - Kruzna frekvencija Brzina vrtnje Obodna brzina (na polumjeru titranje r) T = 21t/w f = I/T (S-I) n = w/2rt (okr./s) u =rw=2rrtn d) Harmonijsko Harmonijsko zanje razmjerno Otklon titranje je pravocrtno putu. hmax = vo2/2g Domet hica I = vo2/g sin 21X Imax = v02/g ~ ~ . Ubrzanje je uvijek usmjereno prema konkavnoj strani putanje.p(rad) vrijeme t kutna brzina kutno ubrzanje W=. I~Q : " : .-gt2/2 Vy= vosinex.dq./g Visina hica h = vo2/2g sin2ex.-gt :t Trajanje uspona (Vy = 0)' th = Vosin ex. jer se mijenja smjer brzine. (Smjer ubrzanja ne podudara se sa smjerom brzine. v. x gibanje amo-tamo pri kojem je ubr- = r sin qJ r - x = rsinwt (p(rad) amplituda = wt (w = konst) 2rt/w I/T = w/2rt rwcoswt -rw2sinwt = -W2X Period (trajanje titraja) Frekvencija Brzina Ubrzanje T= f = v = a = 125 . x = votcosex. = Vocos ex.2 .= 90° pri IX= 45° c) Kruzno gibanje Oznake: kut . .

vrijedi F = ma. .a.F. 2 2 fo so) . vis F= konst W= Fs W = f Tdtj! = f Trodt istog smjera vrijedi: T= konst W= Ttj! W = f Pdt P ==konst W=Pt ~~ LW4 '0 Rad pomaka F = Fo = konst t4 '0 126 W = [:ds = F(s so) '0 Elasticni deformacijski rad F= ks k - .Kinetika a) Newt 0 no v za k 0 n (osnovni zakon dinamike) »Sila F je jednaka umno~ku mase m i ubrzanja a« F = ma Ako su vektori sile i ubrzanja istog smjera. = 0 b) Zakretni moment T sile Fna kraku r Obodna sila F = Tlr T= Fr c) Ra d W sile F na putu s iIi zakretnog momenta T pri zakretu za kut cp (rad) iIi snage P u vremenu t iznosi p F iT W = f Fds = f Fvdt Kad su vektori F.\' m. Fjz) sile Fj koja djeluje na masu m proporcionalna je s komponentama ubrzanja (ax' ay. Suma komponenta (Fix.ma) nazivamo »silom tromosti«." '. Fjy.konstanta elasticnosti opruge W = ~ds = k S2 .s02 = F + Fo (s . az) [Fix = max [Fjy = may Izraz (. Mehanicki je sl1stavu dinamickoj ravnotezi ako je suma svih vanjskih sila koje na nj djeluju i svih sila tromosti sustava jednaka nuli (D'Alembertov princip) \' r '.

-w 2~Cl tromosti g) Potencijalna energija Wp je energija poloZaja (stanja).cd Primljeni odnosno predani rad zama~njaka.d) Sn aga P je rad obavljen u jedinici vremena t P = dW = dt Wjt Fv = F ds dt P = Fv P = T dql dt P = Tw = T27Cn U isto usmjerenih vektora F. iznad koje se nalazi na visini h. koji ima moment mase J i prosjeenu brzinu vrtnje n. stroja Hi uredaja jest omjer izmedu korisno dobivene energije W (snage P) i utro~ene energije Wo (snage Po) 1/= WjWo= PjPo< I f) Kineticka energija Wk je energija mase u gibanju. T w. potencijalnu energiju (energiju polozaja) Wp=mgh=Gh Osim toga primjera. kao toplinska iIi kemijska energija itd. 129) i kutnom brzinom w Wk = Jw2j2 na Wk = mv2j2 + J(02j2 Za promjenu od potreban je rad kineticke energije Wo = mvo2j2 + Jwo2j2 Zamdnjak Nejednoliki zakretni moment T pogonskog stroja. koji se mijenja za vrijeme jednog okretaja (27C).2/2 tromosti Pri kruinom gibanju izrazavamo kineticku energiju momentom mase J (vidi str. S obzirom na neku ravninu. tezine G = mg. iznosi W = J(wmax2 Wmi. Pri pravocrtnom gibanju izraZavamo kineticku energiju masom m i brzinom v Wk = mt. Tijelo mase m. 127 . potencijalna se energija pojavljuje i kao energija napete opruge Hi komprimiranog plina.)jW". tj. povecava kutnu brzinu zam~njaka do Wmax (u tocki I) i smanjuje je do Wmi.2)/2 = Jwmcd2t5 = J. ima.)j2 . vis P i pri konstantnoj snazi P vrijedi = e) Korisnost Korisnost nekog procesa. 47C2nmedt5 Prosjecna kutna brzina COmed (Wmax+ = - wmi. (u toeki 2). ~ Stupanj nejednolikosti 15= (Wmax Wmi.

).h) I mpuls s ile Fdt izraZava djelovanje sile F u vremenu t. co - kutna brzina. Pri rotaciji sustava m!lterijalnih tocaka oko neke osi vrijedi 11 f Tdt = f Frdt Moment tromosti mase = 2: (rjmjv. Tezi~te sustava materijalnih tocaka giba se kao da je u njemu zdruzena sva masa sustava sa svim vanjskim silama koje na nj djeluju. = 0 2:m.2: (rjmjvjo)= J(co. a jednak 'je promjeni kolicine gibanja mv Fdt = mdv fFdt=m(v-vo) gdje je vo .a. J - moment tromosti mase s obzirom na tocku (os). Moment impulsa je vektor koji je okomit na ravninu vektora vir.pocetna brzina.wo) - aksijalni (s obzirom na os x) Jx = f r}dm polarni (s obzirom na pol) J Polumjer tromosti i = f r2dm i =V J/m i = D/2 r2 = x2 + y2 + z2 J = mi2 J = mD2/4 mD2 = 4J Zam~ni moment mD2 128 . konst : Tdt j'e 'moment kolicine gibanja mv s obzirom i) Moment impulsa na neku toeku (po\) i1ios u: Tdt=rmdv=Jdco 11' fTdt= rm(v-vo) =J(co-wo) gdje su: r . Za F = konst vrijedi' F t=m(v-vo) Ako su vektori F i v istoga smjera.okomita udaIjenost tocke (osi) od smjera vektora brzine v. Nemali vanjskih sila (odnosno ako su u medusobnoj ravnotezi pa je njihova rezultanta jednaka nuli). vrijedi I ! 2:m. bit ce Ft=m(v-vo) * Za sustav materijalnih tocaka vrijedi 2: Fj = ao 2: mj gdje je ao ubrzanje tezi~ta.v:.

Jz m (R2 + 27t2 Rr2 ( R2 + 1'2) e R m 27t2Rr2e Z...m(a2 + b2) = . d3 (114 : krm: 11111'1111 llgh k redi§te) e I) 2R " "Ill I 21' (D + d)/2 (D .abh(a2 + b2)e 12 12 m = abhe Slclnerovo pravilo J.IUcn 1\ "111 (I) + d)/2 I (D d)/2 Jz m = (D2-d2) mrm2 7t/4.he (D4-d4)he I 11111'111Vlltjll 1 7t + 1'2) = - Jz= -m(R2 2 32 D Innklh ." Iromosti mase lijela (gustoce e) VIIUllk 6 DL : 1 m 7t Jz=-mr2=-d4he 2 32 = d27t/4. he - = 2:. .moment tromosti tijela s obzirom na os koja je paralelna s osi kroz tezi§te i od nje udaljena za e III Slrojarski prirutnik 129 .IUen a l'r'IOII 'I'IIII'II !1t ~ @ -+z . (D3-d3)e 2 Jz-mrm 3 2 =. . = J.d)/2 2 R'-r' Jz=-m5 R3-r3 7t = -(D'-d')e 60 m = 7t/6.7td4 Se m 6 m 7tdm2se 1'2) = tnnklh .M"". '<' 1 1 Jz = .~.I .moment tromosti tijela s obzirom na os kroz lezi§te tijela J. + me2 J. m3she d 4 dm7tshe m Jz I h IllIln " 21' 2 7t = -mr2 = -d'e 5 60 m = 7t/6 .

odn. = (mtvt = + m. ml + m..) 130 . koja rotira obodnom brzinom U odnosno kutnom brzinom w na polumjeru ro (udaljenost tezista tijela od osi rotacije) izn "'2 ~ OSi Fe=mu2/ro=mrow2 "'.5 (E U celiku raste s tvrdocom) E = 0 potpuno plastiean sudar UI = U.)/(m. Zbog gubitaka je (zvuk.v.m. UI = VI - sudaraju se brzinama (prije sudara) v.. Koeficient sudara = V. U. -<: -!:: "'. + m. + .) - - Gubitak energije pri sudaru W = (1 - ~)(VI - v. (1 + E)(V.CentrifugalDa sila Fe mase m.)ml/(mt + m.6. . Brzine masa ml i m.95 toplina) 0 < E < 1: slonovaca 0. .55 drvo 0./(ml + m2) U2 = V. + 2(v.)m. . = VI 2(v. i m.) - m.v.). Dinamicka ravnoteia Osovina je u dinamickoj ravnotezi ako na nju ne djeluju nikakve eentrifugalne sile ili se utjeeaji tih sila medusobno ponistavaju (»slobodna osovina«). . v. . 0. Uvjeti dinamicke ravnoteze su: Lmrsina =0 Lmreosa Lmrlsina Lmrleosa =0 =0 =0 Sudar je dodir dvaju tijela koji se zbiva u vrlo kratkom vremenu razmjerno velikim silama.) E 1 potpuno elastican sudar U. koje se giblju po istom praveu ~~ . nakon sudara (1 + E)(VI .UI)/(V.) ml + m./2(mt + m. . Centralnisudar Mase m. materijal obaju tijela E staklo 0. m. deformacija.v. rn. V2) E = (U2 .m..v.95 celik 0. v.9 pluto 0.

da je sila I kolll nil nju djeluje razmjema razmaku Y od sredisnjeg polozaja.tlta frekvencija f neprigusenoga = 1/211:. .. bit ce titranje priguseno R = -k(dy/dt) k = konstanta prigusivanja jednadzba Za priguseno titranje vrijedi diferencijalna m (d2y/dt2) + k (dy/dt) + cy =0 IJvndenjem izraza A = kl2m y = VWo v = kl2 .konstanta opruge harmonijskoga titranja VI/..pri "kruznom titranju Period (vrijeme njihaja) T = 1/f = 21t1wo 2.11lrllnJe I Slobodno nepriguJeno titranje (lIhll Ii se materijalna tocka periodicno s frekvencijom f tako. ali K"protun po smjeru.amplituda Iuml= wYm laml = W2 m Y titranja put brzina Y = Ymsin (lOot + '1') U = um cos (lOot + '1') ubrzanje !Idle 1nuCe: I vrijeme Wo .pri obicnom titranju Wo = Vd. harmonijskoga titranja 11dlferencijalne jednadzbe neprigusenoga m(d2y/dt2) + cy I'ltIllll1zi rjesenje: =0 Ym .vcm ~ dnbivamo Ijesenje diferencijalne jednadzbe = yoe-IJ sin (w t + '1') IIdjc je krutna frekvencija prigusenoga titranja W = V(clm) - A = Wo ~ v = 0 .. Vd..nepriguseno njihanje v < 1 periodicko priguseno titranje Pri aperiodicnom gibanju (v > 1) nema titranja pa se put y postupno prihlizava nuli. 211:f a = -am sin (lOot + '1') - '1' faznu konstantu »kruZna frekvencija« vlastitog - Wo = Vd. PriguJeno s/obodno titranje Djeluje li na materijalnu tocku sto titra otpor R koji je razmjeran brzini. 131 - .i . a supratna po .mJeru... bit ce gibanje harmonijsko F = -cy f c .

uz neznatno prigu§ivanje Wk pri kriticnoj Wo kruznoj frekvenciji Wk = = Yelm kriticne kru- g Pri prisilnom titranju bez prigu§ivanja postala bi amplituda zne frekvencije beskonacno velikom. Kriticna brzina vrtnje osovine Karakteristika macije y s n je elasticnog progiba osovine omjer e izmedu sHe F i defor- c = Fly Pri ekscentricnosti e tezi§ta osovine mase m djeluje na nju pri rotaciji sila Fe. iznosi pri rotaciji kutnom brzinom w Fe = mw2(e + y) = cy ~ Progib osovine pri rotaciji iznosi y = (mew2)/(e m(IJ2) Za kutnu brzinu kod koje bi bilo e = mw2 (ne uzimajuci u obzir prigu§ivanje) bHo bi y = co. Tome odgovaraju - kriticna kutna brzina ll'k = "I(d.osim otpora R . n koja zahvaCau teZi§tu. npr.jo§ i vanjska sila F. Za takvo titranje m{d2yldt2) F = Fo sin wt vrijedi jednadzba + k(dyldt) + ey = Fosinwt PribliZava Ii se kruzna frekvencija w prisilnog titranja kruznoJ frekvenciji Wo vlastitog titranja. I: 132 . koja dodatno opterecuje osovinu za vrijednost y.j2n = mg: ll'k Za odredivanje omjera e elasticnog progiba moZese uzeti progib yo osovine u mirovanju §to ga izaziva tezina osovine G c = Glyo = mglyo w > ll'k = ViiYo Naraste Ii kutna brzina w iznad kriticne ll'k smanjit re se progib y osovine pri rotaciji (osovina ce se sama centrirati). 4. Centrifugalna sHa. kriticna brzina vrtnje nk = w. Prisilno titranje Na materijalnu tocku koja titra djeluje . amplituda titranja se povecava i dostiZe maksimum (rezonancija) pri kruznoj frekvenciji w = woYI-2v2 odnosno..r b I I I E 3. udaljenom za e + y od sredi§njice osovine u mirovanju.

.vidi str. dv je razlika u brzini slojeva na razmaku dy. tj. kao npr. katran. do brzine -lIlIllIlIja oko 100 mls. LJ UA ' A A LJ 133 . 11 1111 kapljevine (tekucine u uzem smislu) i na plinove do granice do koje ih sve IliAII1l1zemosmatrati prakticki nestlacivima (inkompresibilnima).. sto ga uzrokuje tezina. 7Jje IIpsolutna(dinamicka) viskoznost. ali njime cestb l'uJednostavljujemo racunske probleme. Sila tlaka F na horizontalno dno posude ovisi samo 0 hidrostatickom p i 0 povrSini dna A tIaku F = pA = h(!gA ~---~--~ Ta sila tIaka. neprave tekuCine. Brojcane vrijednosti za kinematicku viskoznost . Iskljucene su tzv.HIDROMEHANIKA ZlIkone hidromehanike primjenjujemo za fluide (tekucine u sirem smislu). sila iIi kutnih deformacija Dinamicka viskoznost 7Jdefinirana je Newtonovim zakonom. Kinematicka viskoznost v je omjer dinamicke viskoznosti 7Ji gustoee (! v= . lI_rllll. Viskoznost je otpor fluida protiv tangencijalnih r. medutim.21. Urea/nom fIuidu postoji trenje IZlI1cdu Cestica - fluid je viskozan. Kod nestlacivog fluida mase m jesu volumen V i gustoca (! konstantni V = konst (! = m/V = konst U idea/nom fIuidu nema sila trenja. 212 do 214. ne ovisi 0 obliku posude (»hidrostaticki paradoks«). Ovisi samo () visini h razine (nivoa) tekucine iznad mjesta mjerenja i gustoCi tekucine (! p = h(!g gdje je g zemaljsko ubrzanje (= 9. med i sI. dv r = 7Jd".:stica. 65 i 72. HIDROST A TIKA Hidrostaticki tlak p je tIak u tekuCini.Y I je naprezanje na smik.vidi u tablicama na str.8 I m/s2). Takav fluid ne postoji. (! Mjere za viskoznost .

atmosferski tlak u tekuCini ne uzimamo u obzir jer on djeluje i s druge strane stijenke posude. je vertikalna udaljenost teziSta (T) omocene plohe od razine tekucine. TIak P na dno posude u kojoj je iznad povrsine tekucine (visine h i gustoce (J) tlak Po ~ A - TIak P na dno posude.U z g 0 n Fv je sila kojom tekucina djeluje okomito prema gore na tijelo uronjeno u tekuCinu. ispod teziSta plohe. a (J njena gustoea. Pascalov zakon Narinuti tlak siri se po tekuCini nesmanjeno i jednako u svim smjerovima. medusobno ponistavaju. 134 .==:?. u odnosu na stijenke. pa se djelovanja. Sila tlaka na stijenke Sila tlaka F tekuCinegustoce (Jna ravnu stijenku posude kojoj je omocena ploha povrsine A iznosi h.-=-- Atmosferski tlak Pa na povrsini tekucine prouzrokuje u tekuCini stvami tlak koji je veCi od hidrostatickog i iznosi P=Pa+h(Jg Pri proracunavanju posuda s obzirom na tlak tekucine. na dubini hF=~ hTA gdje je I geometrijski moment tromosti omocene plohe s obzirom na njezin rub u visini razine tekuCine (0). HvatiSte sile Fje. V volumen istisnute tekuCine (istisnine). Po velicini je jednak tezini istisnute tekucine. a hvatiSte mu je u njezinu teziStu (Arhimedov zakon) Fv = mg = (JgV m je masa. uzrokovan u tekucini silom F na stap povrsine A iznosi -<:: "00. medutim.

86 10 9.25 2000 upunj lIodi~njiprosjek I 1019 1015 1 016 0 -3 16 7 8 0 1.8 0.10 35.5 -56.Abnosfersko stanje Zracni tlak Po.0179 30 835.2 5.75 11.23 73.026 0.05 12.46 20 17.111 1.1.23 1.996 1.5 -56.0 350.5 -42.4 11'.910 0.167 1.5 30 31.526 0.5 -24 -37 -50 -56.35 13. gustoca zraka za .214 1.157 1.225 1.202 1.03 160.5 -11 -17.5 -56.736 0.a relativna vlaga (vidi str.883 0 4.25 2.0 1. 193) medu 60 i 100%.8 8.4.179 1.660 0. Pri potpunoj zasieenosti zraka «({J= 100%) pcraturi t: zavisi apsolutna vlaga x 0 tem- x °C -20 -10 2.0889 0.20%.25 . temperatura t i gustoca (J Vi~egodi~nji prosjek (po: Mende/Simon) Tlak Po mbar Oodi~nje doba I Temperatura °C t Gustoca (J kg/m3 na visini h (m) o ~'Jccanj 2000 791 799 795 0 2000 0 1.135 1.5 7.0406 0.14 g/m3 0.1 9.195 0.819 0.007 2500 3000 4000 5000 6000 8000 10 000 12 000 15 000 20 000 25 000 30 000 737 701 616 540 472 356 265 195 121 55 25 12 .413 0.008 Zbog vremenskih upliva mijenjaju se: zracni tlak za :t 5%.191 1.61 22.091 1.International Civil Aviation Organization) t t h (J h (J Po Po °C m mbar m °C mbar kg/m3 kg/m3 0 100 200 300 400 500 600 800 1000 1200 1500 2000 JOB 1001 989 978 966 954 943 921 898 877 845 795 15 14.945 0.1.7 13.28 1.0 .7 135 Kinematicka viskoznost v pri razliCitimnadmorskim visinama h: 25 10 15 20 0 5 h km v mm2/s 14.060 1.314 0.1 S tan d a r d n e (n 0 r m ne) v r i j e d nos t i zracnoga tlaka Po' temperature t i gustoce (Jpri razlicitimnadmorskim visinama h (po ICAO .

Pt v2 V2 <. pri kojem se cestice gibaju nepravilno u svim smjerovima.1!1 + ~2 pg 2g pg g U tim su jednadzbama: <i .ht 1. i volumenski je protok q. pri kojem brzina u odredenoj tocki ne mijenja s vremenom ni veliCinu' ni smjer. pri kojem se cestice gibaju u beskonacno tankim slojevima. + -t- V2 = e = konst V. tj. ono.HIDRODINAMIKA Promatramo s t a c ion a r n 0 strujanje.2 t I a k 0 m (energijom za jedinicu volumena) v 2 <... + PT ili gubitkom tlacne visine !!'ht <I + J!. brzinom v i gustocom p qm = Avp = konst = = konst Za nestlaCive fluide. Laminarno strujanje je ono.brzina strujanja. .L + v 2 = <2Pg+ P2+ P T v 2 + !!. V 2 = P = konst .geodetska visina nad po volji odabranim horizontom. da je suma svih energija (polozajne + tlacne + brzinske) u svakom presjeku (na svakoj strujnici) konstantna. 141).L + ~ = <2+ t:. + lJ. . - t Ia c nom vis i nom (energijom za jedinicu tezine) v 2 <I + J!... ~to motemo izraziti presjekom A. Pi = hipg staticki tIak u fluidu (gdje je hi tlacna visina). ~to se klizu jedan po drugome bez mije~anja. P - s pomoeu Darcyjeve 136 . J ed n adzba ko n tin u i te t a glasi daje protok maseqm = konst.pg + PI + PT = <2Pg+ P2+ P2 n. Gubitak tlaka lJ.ht racunamo formule (str. U obzir uzimamo samo njihovo prosjeeno gibanje u smjeru strujanja. qv = A v = konst BemouIlijeva jednadZba za stacionarno strujanje nestlacivog fluida (bez trenja) glasi.= <2 + .= H = konst pg 2g pg 2g Bemoullijeva jednadZba za stacionarno strujanje realnog fluida uzima u obzir gubitke (od presjeka 1 do 2). gustoCa i Vi . Bernoullijevu jednadzbu mozemo izraziti (za dva promatrana presjeka I i 2) n - speci fie nom e nergij . koje izraZavamogubitkom tlaka lJ.Pt iIi tlacne visine lJ. Turbu/entno strujanje je ono.p.EL om s obzirom na jedinicu mase <Ig + p + T V2 = <2g + J!J . za koje vrijedi p = konst.pg + p.L + L.

'"llIcije sustava. jest a k t i v n a s iI a. U. treba istaknuti da je sm. pritisak mlaza iznosi R = 2qmll Konkavna ploCa 0 koju udara mlaz pod kutom PI i skreCe unatrag pod kutom P2 izvrgnuta je pritisku mlaza R = qmv(COSPI + COSP2) Za kutove PI = P2= O. Osim oznaka navedenihna kraju str. Ravna ploea smje§lena okomilo I1l1utaje pritisku mlaza R= qmv na sm.vul/2 + f!J.IIcrnoullijeva jednadzba za sustav koji jednoliko rotira (s gubicima) :. doku pumpama lopatice djeluju na fluid sitom Iq Pritisak mlaza nap I 0 h u Protok mase mlaza je qm' brzina mlaza je v.ier .lIe F (odn. 136.obodnu brzinu qmv . . (Npr. u ovoj jednadzbi znace: 11'.Vg + PI + VWIZ/2 Vu.u turbinama fluid \ljeluje na lopatice sitom R.sekundni impuls. dok je sita R kojom fluid djeluje na okoli§-reaktivna sila. Buduci da su site i brzine vektorske naravi. Sita F kojom okolg djeluje na fluid.ier mlaza izvr- Ravna ploca 0 koju udara mlaz pod kutom P izvrgnuta Jc pritisku mlaza R = qmvcosp Konveksna I1loCa0 koju udara mlaz u sredini i otklanja RCod prvobitnog smjera pod kutom P izvrgnula je pritisku mlaza R = qmv(l-cosP) i skre- Konkavna ploea 0 koju udara mlaz u sredini cc unatrag pod kutom P izvrgnuta je pritisku R = qmv(l + cosP) Za kut P = O. relativnu brzinu fIuida (s obzirom na rotirajuci kanal).p.Z/2 J zzVg + pz + vwl/2 - .v. pritisak mlaza iznosi R = 2qmv ReakciJ a mlaza koji izlazi s prbtokom mase qm i brzinom v kroz izlazni otvor presjeka A iz posude gdje vlada tIak P iznosi R = qmv = 2Ap 137 .V F=qm' /:!.v = qm(V2-VI) .R) identiC/lD sa smjerom promjene brzine /:!. Impulsni stavak ce pod utjecajem vanjskih sita =-R Slruja fluida protoka mase qm promijenil (ko]ih je suma F) brzinu za /:!.

teoretska istjecanja pri pretlaku /1p brzina . /1p volumenskim pro- b) Kolicina istjecanja tokom fluida q" iznosi kroz olvor presjeka A izrafena 138 .ia v = 9'Vo U dobro zaobljene sapnice koeficijenl je brzine 9' = 0.Brzina istjec:anja Teorelska brzina iSljecan. Teoretska brzina iSljecanja iz posude u kojoj je iznad lekucine gustoce e pretlak /1p vo = V2(ih + /1pfe) Ako visinu h ne treba uzeti u obzir (kod plinova i para).ia kroz maleni olvor iz olvorene posude u kojoj je slalna razina lekucine visine h iznad izlaza (Torricellijeva formula) vo = JI2gJ.. gdje je g ubrzan.. Zbog kontrakcije vamo Otje koeficijent istjecanja prolokom mase qm mlaza Jl i uzimajuci qm koji zdruzuje u obzir koeficijenl brzine 9' dobi- = OtAvoe koeficijente konlrakcije i brzine: Ot = Jl9'. .ie sile leze.ie iz zalvorene tlak /1p vrijedi posude u kojoj je iznad povrsine Za h = 0 (Sto vrijedi qm = OtA e V2(glr + /1pfe) za plinove i pare) dobiva se qm = OtA V2e . Zbog trenja u mlazu i 0 sapnicu bit ce stvarna brzina man.99. 0.!. Pri istjecanju tekucine iz otvorene qm posude je = OtAe V2glr tekucine pre- Za iSljecan.95 . vo= V e T 2--. Kolicina istjecanja a) Kolicina izoosi istjecaja kroz Olvor presjeka A izrafena qm = Ave gdje je v izlazna brzina i e gusloea fluida.

gdje je D promjer cijevi.Protok I. dolje .65 'r prinice 0.598 0.155 - I1Pt (1 .001 1.634 0.108 1.120 1.091 1.15 0.20 0.40 0.183 0.05 0.50 0.032 1.p/p Koeficijent protjecanja a odreden je za svaku vrstu mjernog uredaja u ovisnosti 0 omjeru m = (dlD)2.55 0. nastat re pad tlaka t:.dulji oblik) L Protjere Ii najuZim otvorom presjeka A fluid gustoee p.645 0. I1p 139 .608 0.602 0.60 0.740 0.1PI ovisan je 0 omjeru m: Koeficient a za m =( 0.m) .695 0.45 0.989 0.989 0. I1p (l-m)/(1+m)-l1p = 0. Za odredivanje priguInice protoka kroz cjevovod slufe: sapnice (gore Ven/Urijeve sapnice .029 1.1 . t:.067 1.624 0.30 0.015 1.010 1.993 0.protokom mase qm .716 0.081 1. Gubitak tlaka u prigu~nici odnosno sapnici .020 1. venturijeve sapnice 0.volumenskim protokom qv qm qv = aA V2p .043 1.25 0.p = aA '12 .kraci.768 sapnice .142 1.005 1.660 0. a d promjer otvora protjecanja kojemu je prosjek A(= d2n14).676 0. t:. Protok izrafavamo: .060 1.999 1.615 0.10 0.p.35 0.994 1.048 1.

»hidraulieki promjer« Re Re = Vdly = vd'/v I' gdje su: d' = 4AIO A .pori: stici jo~ kinematieka i dinamieka slienost strujanja.~.638 I 0.4m I t'l 0.. Za strujanje u cijevima vrijedi Re < 2320 . Reynoldsova znaeajka (bezdimenzUska) jest omjer silii tromosti i sila trenja i iznosi Re = t!!.652 0. medutim. v gdje su: v . '1' vec ih treba i mjeriti.638 0. Kod okruglih je cijevi promjera d: Opeenito vrijedi: d' je tzv.. Reynoldsovom znaeajkom razgranieujemo laminarno i turbulentno struRe > 2320 janje. kinematieka viskoznost.6m H = I.636 0.osim geometrijske .624 0. za zrak pa 15.620 I 0.622 0.c::1':-:-::-.6m H = 2.200 0. Strujanja.628 0.Om H= 1.'~g. ne moramo mjeriti na predmetima u naravnoj velieini.630 0. zrak i druge fluide pri razlil!nim temperaturama sabrana je na str. Protok u otvorenim kanalima mjerimo s pomoeu preljeva.800 H = 0. '-.626 0. ~~-.623 0.400 I 0.693 0. Za pravo- I b EJ1.~ -~-~--~I _.ftuidom omoeeni opseg.627 I 0.639 0.brzina strujanja.630 0.01 mm2ts.100 0. y - Kinematieka viskoznost v iznosi (pri 20 GC)za vodu 1. I karakteristiena linearna dimenzija.V/.666 0.622 I I 0.629 0.025 0. 212 do 214.'r 2.~ Koeficijent . Reynoldsova znaeajka Re je najvi~ upotreb!javani kriterij za sHeI I nost strujanja nestlaeivih tekucina u potpuno ispunjenim cijevima gdje tezina ne utjeee na profil brzine.laminarno strujanje - turbulentno strujanje 1~ . 0 . U tu svrhu se mora .638 0. 3 kutni preljev visine h i ~irine b vrijedi h(m) qv=~JJhbV2gh JJ ovisan je 0 visinama H i h te iznosi I 0. Kinematieka viskoznost za vodo.presjek voda.627 0.650 Zakoni slil!nosti strujanja Promjene pri strujanju ne motemo obuhvatiti samo teoretskim sredstvima.7 mm2ts.050 0. vec to motemo naeiniti i na geometrijski slienim mode- lima (manjima iIi vecima)..

Koeficijent trenja A Koeficijent trenja A ovisi 0 Reynoldsovoj znaeajci Re i relativnoj hrapavo8.018 106 0.51/Re J/~ ~ 103djk. 0.lg(3.715djk) . Ag = 0. te iznosi A = rp64j Re " je faktor oblika cijevi. I.Ig (0. d je promjer cijevi. 103 . I/V~ = 21g(O.008 11 108 0. fluida gustoce f! brzinom v daje = 'f!v2j2 presjeka iznosi koji za ravne cijevi kruznog .398 ReVIJ 105 0. sluzimo se eksplicitnorn.01165 10' 0.31j(lgO. = Mjd j 10 koeficijent trenja.005945 Cole- Vrijednosti Agza razlicite Re: Re 2320 104 A. . . I je duljina cijevi. u kojern vrijedi Colebrookova IIV~ prakticki = -21g (0.p ( In koeficijent gubitaka. Za okrugle je cijevi rp= I pa je A = 64jRe = 64vjvd Pri turbulent a) Hidraulicki nom strujanju (Re> 2320) razlikujemo: glatke cijevi. U laminarnom podrucju (do Re < 2320) A ovisi 0 obliku cijevi loRe.03089 Za prakticko racunanje brookovorn formulom U cijelorn prakticki nje ~:!: 1%. 141 zavrsava kod Re ~ 400djk .04725 0.Otpori strujanja u cijevima i armaturama Gubitak tlaka zbog otpora pri strujanju I )I\rcyjeva formula f).143 Re)2 aproksirnativnorn uporabivom podrucju Re = 5 . Cijevi smatramo Re ~ djk hidraulicki glatkima do .269 kjd + 2.1cijevi kjd.1 djk) ~ 2 djk Za proracun Ag sluzi PrandtI-Karmanova formula . gdje je k apsolutna hrapavost (prosjecna visina izbocina) stijenke. 108 iznosi formula odstupa- b) Prelazno podrucje.

10-6. .103. .269k/d)]2 koja vrijedi s maksimalnom pogre~kom od ~ 6% za Re = 4 . .1. ..5..25/[lg(3..5 1. ..0196 10 0.. aproksimativna Peeomi- A = 0. ..15 ~0. 3 0..4 0.0.5. jednoliko zardale nakon vi~godgnje uporabe malo inkrustirane jako inkrustirane Zakovane ~licne cijevi (prema n~inu izvedbe) nove Pociocane celi~ne cijevi Cijeviod lijevanogzeljeza - nove.107 (dakle u svim podrucjima) Moodyjeva formula A = 5..02. 1..1 1.0.15 I .05 ~0.1014 i * Sa stanovitim ogranicenjima (k/d < 0.04...0. stakla.002 0. . dok je u potpuno J'b Re ~ 00 pa formula prelazi u oblik Apsolutne prosjeene = 5.25/[lg(l5/Re+ 0.108 relativne hrapavosti kid = 10-2. .0529 60 0.40 . c) Podrucje pntpune hrapavosti (koje obuhvaca vrijednosti Re > 400 d/k . . 0.10-3(1 podrucju 3 + V2. 10-3 + 0. nove (uporabom postaju glade) Betonske zagladene - sirove 142 . .0234 1000 0.. 104kid + 106/Re) hrapavom podrucju U glatkom je kid = 0.05) i s ne~to manjom tocno~u (:t5%) vrijedi u podrucju Re = 4 .715 d/k)..Ig (3.715d/k)]2 Vrijednosti d/k Ab Ab za razlicite d/k: 40 0. Vu~ne malo zardale jako inkrustirane Zavarene ~li~ne cijevi .0453 100 0. bronce. ..15 Vk/d k (po Richteru) kmm 3 - visine hrapavosti Materijal i stanje cijevi Vu~ene cijevi od bakra. . I 0. mjedi.4 0. malo zardale -- . .8 0.10 ~0. prevu~ne bitumenom rabljene.5.3 0.3 ..0303 500 0.li~ne cijevi - . .Za prakticko kova formula proracunavanje sluzi eksplicitna.0..10 nove - - nove. .15 nove inkrustirane cijevi Drvene cijevi.5 2.0378 200 0. .103. umjetnih tvari itd.. aluminija. 5 .0.nove - a.5 ~ 1..10 0..5.07. prevu~ne bitumenom rabljene.01 in A < 0. 0. u kojemu odredujemo Ab po Nikuradseovoj formuli Ab = 0.25 .2. .

C II1no!itis faktorom n : .00 2.27 105.27 0.5 1. 0. a vrijednosti Ch za hrapave stijenke cijevi.24 0.10 0. " 150 Ch 0.5 (ost. 60.54 Vrijcdnosti Ca vrijede za gIatke. 180.8 konicni nastavak C = 0. otvori (otvori u stijenkama) tv u stijenki cilindricni nastavak C =0.50 ost'a bez stijenke C= 1.'" Koejicijentigubitaka C U lazna u~ca konicna (konfuzor) C = 0..17 45. 0.0 1.7 C. ~ !~'\ .: 'Id C 1.7 1.13 1. 30. s kruznim iIi kvadratnim I'rrljckom i kutom skretanja J = 90.68 90. sivi Jijev. > 0.4 Koljena 0.1 143 . f .) u/hnamo dvostruke vrijednosti. Itllk za tehni~ki hrapave cijevi (npr.47 0. 120.0 1.5d C= 0. 120.- 30. zide i sI.05 C= 0. 180.26 2.10 0.06 Izlazni provrt . Za kutove J = 0 . lim).5 2 3 4 5 6 10 0. 0.10 0.20 ostra sa stijenkom zaob/jena . .80 2.i . 0. 1. 90.25 zaobljenje s nastavkom C =0..13 0.3 1. ISO.13 0. treba vrijednosti za .20 0.ubovi) C = 1. 1.32 60.11 Nllvcdeni C vrijede za tehni~ki glatke cijevi (npr. 11 I '-.15 0.04 0.00 g~ Kru!ni lukovi polumjera zakrivJjenosti r..

6 0.90 = d2 = dJ) 0.07 0. 0.10 0.0 0.04 0.79 0.4 -0.15 0.88 -0. 2: qV) l:1P2 .50 =40% ~ se odnosi na brzinu v u dovodu 1.Odvojci Volumenski protoci: qV! qV2 Gubici .35 0.84 0.88 0.4 0.0 0.49 0.75 1.91 0.89 -0.35 =40% od 1 prema2i 3 od 1 prema 2.10 0.04 0. 144 .8 0.04 0.04 0. dok je 3 zatvoren smanjenje ~ pri zaobljenju (r) za 0.brzina u dovodu 1 ~2 (J t?/2 l:1PJ ~3(Jt?12 = = Odvojci jednakog krufnog presjeka (dl qV)!qvI c5= 90° c5= 45° 2 3 2 3 0 0.u odvojku 3: v .29 0.u odvojku 1.47 0.96 0.05 0.07 0.SA.96 0. 3 .20 1.u dovodu 2.29 0.05 0.18 .2 0.33 0.55 0.14 0.03 0.66 Odvojci jednakog kvadratnog presjeka qV)/qV! c5= 90° c5= 45° Rac v e (Y 0 2 3 2 J 0.08 0.05 0.35 1.21 1.75 0.06 0.65 0.74 0.42 0.29 1.20 0.32 0.8 0.00 0.u dovodu = qV2 + qV) .2 -0.33 0.6 0.70 0.47 0.komadi) s krufnim iIi kvadratnim presjekom povr~ine A u dovodu 1: qv Volumenski protok: Gubici: Protok l:1p = ~(Jv2/2 ~ za AI o~tre rubove = A2 = A3 2 = AJ = O.28 0.u odvodu .

20 0. 3.37 " " '111" .30 0.15 0. 2.57 0.4 0. 3 3 2 2 1 1 zatv.38 '/I.5AI 0.1112 11\1 " 11 prcma prcma prema prcma prema prema 2.92 -0.lIobljcnju (r) za . zatv.0 0. u dovodu 2.17 -0.1J .22 0.komadi) kruznog ili kvadratnog presjeka A Protok II.18 -0.0 3.05 0. .50 3.60 0.47 0. zatv. qV] .40 2 =AJ = 0.37 1. 1.50 0. zatv. ~Q)I .I) pnJllla 3. zatv.00 0.73 -0.90 t a V'C i (T ( » k 111111 t i .2 0.0 145 slrojll.'.I" 0.05 -0.u odvodu 1. zatv..50 1. 3 zatv.f//I'I 0 2 J 2 J sas 0.90 3. 0. 1.'t 111111 vl'l ".50 0.1111pl'lJllJa 2 i 3' lIill pl'Cllla 2.05 0.u prikljucku 3 IllIhld 11 11dovodu 2: ~ P2 u prikljucku 3: ~ PJ hrzina U odvodu 1 krufnog presjeka = ~2Qif/2 = ~J Q if/2 (d1 '1I1111IVl'l c:dnakog J = d2 = dJ) 0.70 =60 % @ CD =20% v u dovodu 1. 3.18 0.ski priru~nik .40 0.50 1.06 -1.10 0. I/"} QV'2+ qV] . 1 zatv. povr~ine A pri 1IIIIIIvljanju odnosno razdvajanju tokova (priblizne vrijednosti): Protok AJ = A2 = AJ 1111 I IIiI 2 11\1I 11.~ vredi za brzinu K 11sic i j e v nip r i k I j u c ci (45°) kruznog presjeka. AJ ~ za o~tre rubove = A2 = AJ 0.04 0.' IlIIlIlIJonjc ~ pri 1.8 0.00 1.40 0.6 0.

..1. 0.25 0.34 0.2 0. .3.4)[1.1 17 0.Promjene presjeka od povr§ine A.9 0.~ 0.30 0.2 0..2 0..2.50 I I IX. 3.15 0.4 1..36 0. 14° = .5 . .4 2.2 0.05. 0. 0. 10.10 Prigu§nice i sapnice (vidi str. Postupno prosirenje (difuzor) za kut pro§iren.2 0.00 Naglo prosirenje .6 'I 1.4 0. 30° .4 0.00 0.. = (0.iezina otvora AI i povr§ine cijevi A2.44 0. 0. = (l-AI/A2)2 A.8 0.ia IX.16 0. = 0..iek) otvoreni otvorene Zasuni (pravilno izvedeni) - .5 0.15 0.15° = 20 .3 ..4 .5 0.7 'I 9.4 0. = 0. .10 0.4 7 3 2 1 0.25 Gubitak se odnosi na brzinu VI' Za pravilna zaobljenja (r) je: ..jA2 0 0.6 0.4 0.64 0. 2.18 0.2 0.6 0.0 0.8 0.6 0.9 2.jA2 Venturijeveapnice = AI/A2 s m Armature Normalni ventili Poboljbni ventili Ventili s nesmetanim .16 Gubitak se odnosi na brzinu v. na povr§inu A2 Prije/az okruglog presjeka u kvadratni (iIi obmuto) jednake povr§ine .7 0. .ia IX.0. ..2.9 0..1 0.5 0. A21AI 1.15 0. Postupno suienje (konfuzor) za kutove suzen.04 1.05 0.5 4 249 102 53 31 19 9 0. 8 . a odnose se na brzinu u cijevi V Prigusnice Sapnice m = AIIA2 m = A.75 2.05 Zaklopke (leptiraste) 146 - prolazom (elipticni pres.1.5 0. .3 0.8 0. = 0 d Naglo suienje za o§tre rubove A2IA...8 81 16 '5.3 0. 0.0 0.25. .(AIIA2)2) Gubitak se odnosina brzinu v.25 1.00. 155) Gubici u prigu§nici iIi sapnici ovise 0 omjeru povriine n..1 0.3 0. o 45°: .25 0.06 0..

104.'11I0Ujola u fIuidu. Pk - - hhl~IIt'lIi tlak pri gibanju tijela relativnom brzioom u u fluidu gustoCe 1'1'1111.33 1.5 2 3 0.09.93 0..4) 105 0.2 0.ll 1. A povrSinu kineticki tlak.17 0.98 1..0. .20 IJlnce -tj3 -Ef) kllltlll 1"lllIkllllln kllllv.. id= 00 l Re > 105 Vd= 2 5 10 20 0.Otpori gibanja u Duidu c 111'01 jllbanja tijela u fluidu (aerodinamicki otpor) iznosi Fr = CrApk . 4) 105 --Et ---Et bez doa s doom bez doa s doom Re < 9. .. Strcllca na skiei pokazujc smjer djelovanja otpora - suprotno smjero relativne 147 . 1""I~kl'l'e tlJcla na ravninu okomitu na smjer gibanja.04 1.105.1" 11I1I~e: Cr .74 0.52 0.78 1.63 0..68 0.094 1t.06 0.35 IIPltllllllnm l!rom 3 0.18 Re < (1.083 0.koeficijent otpora (bezdimenzijski broj).1 0.5.82 0.34 0.4 1.. .lId = 1 2 5 10 40 00 -lIlIlIk i3 -r?l Re> 5.5.kl IRa 1"'llIkllNln kllnkllvl In Re> (1.47 0.1 Pk = (!u2/2 ~''''I'I'/~'''I olpora Cr Predmet* k111'"11 ncn I' Cr -+3 Vd = 1 I.

To poveeanje energije redovno izratavamo visinom stupca crpljene kapljevine.::l! (Jg + h + h +-EL r 2g h Pz:. ~trcaljke).. pri ~trcaljkama. h = hs + hi ukupna geodetska (usisna i tlacna) visina. g (g .gubici u cijevnom sistemu. zanemarujemo 148 .EJ.vrijedi = gH = ~ - + g(h + hr) + Ako su tlakovi PI i P2 jednaki zracnome Pa (PI = P2 = Pa) kao npr.IDDRAULICKI SISAUKE STROJEVI CRPKE) (PUMPE.. Kad je izI3Z!Ia brzina malena. Ka<Uto slide i tome da .izIazna brzina.pogonski stroj H =H e =.!:.2 zadnji clan.posebnim uredajem (mlaznicom) postignemo znatniju izIaznu brzinu iz cijevi (npr. Dobavna visina (napor) SisaIjke povetavaju specifienu engergiju e(Jlkg) kapljevine gustoee (J. hr . 9. pri - T 2 e = g(h + hr) + T V. od ulaza u sisaljku do izIaza iz nje. (Ulazna je brzina zanemarena. a nazivamo je d 0 - bavnom vis in om H H=...) Karakteristika cijevnog sistema mijenja se s pro.zemljino ubrzanje) Potrebnu dobavnu visinu H odredujemo karakteristikom prikljucenoga cijevnoga sistema He P H . Povetanje specifiene energije u sisaljci iznosi e ~trca1jkama . tokom.!1'Iv gdje su: PI i P2 .tlakovi u usisnoj i tlacnoj posudi.. npr. vi . dok je izIazna - brzina katkad znatna..sisa/jlal M . - Sisaljke slide za prenos kapljevina s niZega na vi~i polozaj iIi s nizega na vi~i tlak iIi za oboje.l!l.

(Kod bena . - Posebn i gubici u sisaljci su ovisni: pri stapnim sisaljkama od otvaranja usisnog ventila i utjecaja usisnog vjetrenika. Za vodu su tlacne visine zraka ha (=Pa/eg) Ikoj visini: nadmorska visina ha 500 9. npr. 141).24 50 1.3 100 10.j. dok pri temperaturi od 15.7 m o 10.83 100 . Zbog navedenihutjecajane moZegeodetska usisna visina hs u vode s temperaturom biti veea od 7 m. Lako hlapive kap.33m Gubitak tlaka u usisnoj cijevi racunamo prema Darcyju (str.2 300 9. tlaku PT zasicene pare gubicima u usisnoj cijevi hrs i 0 posebnim gubivrsti sisaljke) Ako je donja posuda otvorena (PI = Pa).Dopu§tena usisoa visina 11 tlnku PI (apsolutnom) u prl temperaturi tekucine T.9 TIak zasieene pare Pr ovisi 0 vrsti kapljevine i njenoj temperaturi T.2 2500 m 7.09 10 0./to. "Ima hp sisaljke (ovisnim 0 (geodetska) lisdop za kapljevine gustoce e ovisi donjoj (usisnoj) posudi.-.12 20 0. Kod vode je tlacna visina zasicene pare hr(=Pr/eg) u ovisnosti 0 Icmperaturi T: - T 5 0. time sprijeeavamo nastajanje lako b . 20 tjevine moraju uvijek pritjecati sisaljki.33 ~f=7 6 L (desno) prikazanaje sina vode na povr§ini mora u ovisnosti od ternperature vode. pri turbopumpama U dijagramu od pojave kavitacije.stvarna krivulja upaljivih para!) 149 .C 10. dopu§tena geodetska usisna viMina ovisi 0 zracnom tlaku Pa.26 80 4.C od 70°C voda mora sisaljki pritjecati.7 u ovisnosti 0 nadmor1000 9. koji se mijenja s nadmorskom visinom. usisna vi.teoretska krivulja zina.

I = . 1Im - mehanicka korisnost.0.. dobavne visine H.90 1Im 0... Za kapljevinu gusto&: (! pri masenom protoku qm odnosno volumenskom protoku qv iznosi: teoretska snaga unutarnja snaga efektivna snaga Po = qm e = qmgH = qv(!gH p.= .0.db/)sn 150 ..f9.E.!l=~ 1Im 11 1Ij1lm 11 11 11 11 - p = .0. Pri promenljivim uvjetima djelovanja (promjenljiv protok.JJL .kod jednoradnih stapnih sisaljki promjera cilindra d.Snagu. I = ~ (2d2 .m. efektivna korisnost.50.~.f9. .95 0.95 0. koja iznosi 11= 1Ij '1Im Korisnosti za razliCite vrste sisaljki i ventilatora iznose: 11 0.85 0.80.90. ..!J. .88.90 stapne sisaljke turbopumpe ventilatori /jj 0. .. .55. promjenljiva dobavna visina iIi brzina vrtnje) korisnosti se mijenjaju. .90 0. 152). stapaja s i brzine vrtnje n 1td2 qvo=~sn I 1 - kod dvoradnih sisaljki 5 promjerima stapajice dbl i db2 qvo I . = = gdje su: /jj - unutarnja korisnost. . potrebnu za pogon sisaljke prorafunavamo na temelju prirasta specifime energije e odn.0. . . i to osobito znatno kod turbopumpi (vidi str..dbl2 . . . ali se upotrebljavaju i nadalje za male dobave iIi veoma visoke tlakove..l!.95 Te korisnosti vrijede za najpovoljnije pogonske uvjete. Volumenski protok iznosi teoretski: .0. 1Ij p=.0. Stapne sisaljke Stapne su sisaljke izgubile svoj nekadunji znaeaj (male brzine).9. .60..

. hv . odnos110jednoradnoj.pri pumpama usisnog ventila ("" 2m). .korisni presjek .. usisne cijevi. Is . tj.gubitak visine u usisnoj cijevi. Dobava qv odgovara. ~ .D 0 b a vas i s a Ij k e .ls (= 45. Pri konstantnoj brzini vrtnje (i nepromijenjenom stapaju) bit re dobava konstantna. prema sI.presjek radij osnaca. kod triju cilindara su osnaci medusobno razmaknuti za 120°.gubitak visine pri otvaranju . c). a. . ali la 2 cilindra (s osnacima pod kutom od 180°).. A . stvami volumenski protok qv. bez usisnog vjetrenika hsdop . sI.0.) samo IIdjeje stupanj dobave ). Dobava qv je kod stapnih sisaljki nejednolika.brzina vrtnje (okr. iznosi zbog volumetrijskih gubitaka (kod stapa.98. ventila itd.duljina usisne cijevi.ls). b dvoradnoj.280 okr. Brzina vrtnje stapnih pumpi iznosi 0. Nejednolikost stapnih sisaljki ublaZava se vjetrenicima (zracnim komorama) iIi veCim brojem cilindara (npr. 151 .lmin). polotaju (kutu a) osnaca stapnog mehanizma. Vjetrenici na usisnoj strani povecavaju usisnu visinu. a na tlacnoj strani su zaStita protiv hidraulickog udara. rAs gdje su: a = 4. prema sI...75.4.82 s2/m.93. jednoradlIoj stapnoj sisaljci.7 okr. Usisna visina hs raeuna se pri stapnim pumpama do tIacnog'ventila i iznosi: .. n . = 0.(hv+ an2 :s ) rls cilindra pumpe.pri pumpama s usisnim vjetrenikom qr =konst qv Ona se mijenja vec prema M - radna tocka gdje su: hrs .

152 .10 nq odgovara 1..stvarnorn radu pri prikljucku pumpe na cjevovod d . Za visokotlacne sisaljke kojima je brzohodnost < 14okr/min). na prazno (H = 0. (Prividna nekoherentnost velicina u toj jednadZbi otpada.7 . (H b radu pri optimalnim uvjetima (7Jmax). samo teoretski!).7okr/s = 14. pumpe U praksi se testo sve turbopumpe (radijalne i aksijaIne) nepravilno nazivaju >x:entrifugalnim« pumpama.23 okr/s (odn. ...Turbopumpe Turbopumpe su skupno ime za radijalne i aksijalne (rotacijske) koje djeluju po Eulerovim zakonima za turbostrojeve. K a r a k t e r i s t i k e turbopumpi (i ventilatora) Pri konstantnoj brzini vrtnje n dobavna visina H. izabiremo sisaljke s vi~e stupnjeva. C . i qv/qV!') .. nq = 0. Sve geometrijski slicne turbopumpe koje imaju slicne protoene uvjete (geometrijski slicne trokute brzina) imaju i jednaku brzohodnost.. da bi pri dobavnoj visini HI = 1 m dobavljala qv.radu = He). tocke: a = {(qv) odgovaraju otvoru - radu (qv = 0)... sva se snaga pri potpuno zatvorenom izIaznorn pretvara u toplinu (porast temperature kapljevine!). = 1 m3/s. ako pod simbolima H i qv razumijevamo bezdimenzijske omjere H/H. protok (dobavu) qv (m3/s) i brzinu vrtnje n. iako su zapravo samo radijalne pumpe centrifugalne. izvedena za dobavnu visinu H (m). U dijagramu radijalne sisaljke H H P . nq = 1.100 okr/min okr/s = 100. 600okr/min manja brzina vrtnje. korisnost 7J i snaga P potrebna za pogon sisaIjke ovise 0 dobavi qv (koju mozerno mijenjati priguSivanjern). Brzohodnost (specificna brzina vrtnje) nq nq = V~ VV~ pokazuje koju bi brzinu vrtnje morala imati geometrijski slicna pumpa. Ona iznosi za razlicite turbopumpe: radijalne aksijalne (propelerne) Manjoj brzohodnosti dobavna visina. manji protok i veCa nq < 0.23.

. i tzv. obieno izraZavamo prirastom (»skokom«) tlaka (»naporom«) /\/' t:. ~ ~ (!g - hrs ..lmin nq = 1.1"1 I'llImJcni brzine vrtnje od nl na n2 mijenjaju se za jednu te istu sisaljku 1""Ink 'Iv. samousisnih sisaljki u kojih je 11IIIIIIIIIcnposeban uredaj da mogu usisati tekuCinu i kad je usisna eijev nnl"IIIJena zrakom.ls = 70 .17 ..pr+ !IT na: Vcntilatore dijelimo takoder prema brzohodnosti radijalne aksijalne (propelerne) Karakteristike (vldl str. Ventilatori Venlilatori sluze za transport plinova i para pa su zapravo sisaljke za I'!lnnvc i pare u podrucju njihove nestlaCivosti. 1. ventilatora nq = 0.!!L n2 hs je vertikalna kapljevine visina hsdop iznosi J:!L = H2 udaljenost u usisnoj () . .!!L 2 n2 osi pumpe ..Ivlllnll nesuvislost u toj jednadZbi ne postoji. ugraduje se na njezinu dnu odbojni (»nozni«) vVlltll ili zaklopka.11' Ir kllvilacijski koeficijent oza pumpe (po Stepanovu) ovisan 0 brzohodno. 10 okr... .III.f111. 152).n) lid povr~ine I )III'IIAlcna usisna posudi (crpili~tu). 1000kr.. ako pod nq razumijevamo I" lI!lmcnzijski omjer nr/n.287 nq 4/3 1I'. . vec se mora usisna dl"v lIupuniti tekucinom.Ima.. .oH . pri eemu je nl = 1 okr.pc = P2 - Uj2 PI + t:.!!L n2 povrlini ulaznoj Io.likom ~to - .1111'1 (okr. oni se pokoravaju istim zakonima kojima i turbopumpe.. Kllrakteristika ejevovoda t:.1 . Kilo turbostrojevi.pc (= He (!g) naeelno je jednaka onoj za pumpe . odnosno dobavnu visinu H izraZenu 11"IUpeU fluida.67 okr. 600 okr ."mu ~Io prirast specificne energije e.ls = 6. .lnlll napllnjena tekucinom. Da bi usisna cijev i za vrijeme pogonskog prekida II. medutim.Imin u naeelu su sliene karakteristikama turbopumpi 153 .ls) J'lIrhopumpne redovno ne mogu same usisati tekuCinu...p = e (! = H (!g IIdJr Je (! gustoca dobavnog fluida. dobavna visina H i snaga P po zakonu afiniteta 3 ~ QV2 ')_1"1111visina = .zbog male gustoce plinova - ne uzimamo u obzir geodetsku vl_lnu h t:.ls) o == 0.fJ == P2 (pri () ..

Pri ocjenjivanju protoka uzimamo u obzir njegov prosjek kroz duzi niz godina (npr.za..]). Pri razmjerno malom padu njegovo je smanjenje vrlo - I osjetljivo i moze unato/! poveeanom protoku prouzro/!iti smanjenje vodne snage Po.MOrnO I 3 mjeseca (qv.mu i qv.. 1 U1UIVV VlYDWlIXXXlJCD '~ npr. 6 mjeseci (qv. 35 godina).. Radi prosul1ivanja rentabilnosti postrojenja i izbora turbine ustanovljujemo osim naji' I . Geodetski pad h mijenja se s promjenom protoka. I . kad se u visokim planinama tope ledenjaci.) H~ h-hr Tomo odredivanje raspolozivog pada H je . da je odatle u vrijeme vrinog optereeenja iskori~tavamo. Proto1C je.mi. Srednjogorske rijeke (»c« vodne mase qm ili volu- proljeee i ujeseo. Sava) imaju po dva rnaksimuma - ~ u ~ Korisnj pad H ovisi 0 geodetskom padu h (tj. armature itd. 154 . Primorske rijeke (»b« .) I . Drava) imaju najveei protok u kasno proljeee i rano Ijeto. ..VODNE TURBINE Vodna soaga Po dana je raspolotivim protokom menskim protokom qv i korisnim padom H Po = qmKH = qvl}K H gde je I} gu5tOCa vode. veeeg i najmanjeg protoka (qv..) iIi 9 mjeseci (Qv'9)' Nejednolikost protoka izravnavamo akumulacijom vode u vrijeme veCeg protoka odnosno manjeg potro~ka. rame vrste iurbinskih definirano u mel1unarodnim propisima za primopredaju vopostrojenja dnih turbina. Poveeani protok izaziva porast vodenih razina. U posebnim slu/!ajevima vi~kom energije u vrijeme malog optereeenja crpimo vodu u visoko sm~tene akumulacijske bazene. Visokogorske rijeke (»a« ... Protok je ovisan 0 karakteristici rijeke kojoj pripada odrel1eno oborinsko podru/!je. a osobito razine na izlazu. Akumulacija moze biti dnevna iIi tjedna (brane) iIi godi~nja (dolinske brane). . osim toga.. .npr.godine (su~ne i vlaine godine). jo~ i protoke koji godi~nje traju (ukupno) 3 6 9 12 Irop"Jt lu m.npr. . Neretva) imaju najveeiprotok u doba zimskih ki§a... zbog /!ega se srnanjuje geodetski pad. 0 razlici vodenih razina na najvi~m mjestu i na izlazu iz turbinskog postrojenja) te 0 gubicima hr u dovodu (cjevovod. ovisan 0 vlafnosti .

za koje su izvedene turbinske lopatice. koJc uzimamo u obzir unutarnjom korisno~cu 7Ji Pi = 7Ji Po n Unutarnja korisnost turbina (umnozak hidraulicke ~orllnosti 7Jhi volumetrijske korisnosti 7Jv. (Koherentnost veliCina nije naru~ena ni ovdje ako pod simbolima Hi qv III/.95 I!rektivna korisnost turbina iznosi: za m\lnje turbine za veee turbine 1111 i ne h lHektivna korisnost ovisi 0 promjeni opterecenja P.kaplanove turbine IIrzobodnost turbinll (specifiena brzina YlllljC) nq - 'I 1~---------------0. Unutarnja snaga Pi smanjena je za unutarnje gubit~. . regulatora itd.".75. Ovisnost 7J=f(P) pri konstantnoj 111.k kroz turbinu.6 0). p ~Itonove turbine F' sporohodne francisove turbine P' . da bi pri kllrlRnom padu HI = 1 m gutala koliCinu vode qV) = 1 m3/s.!'!nllJeIl urbine t I "Clretska snaga Po turbine jednaka je raspoloZivoj vodnoj snazi Po = qme = qrngH = qv(!gH ~oIlt.brzohodne francisove turbine pr . liIektivna snaga P smanjenaje jo~ za mehanicke gubitke (ukljuciv~i gubitke "'I"IRon pomoenih uredaja. . . i to razlicito za razlicite s razllovrsnim sistemima regulacije.o.lImijevamo bezdimenzijske omjere HI/H i qv/qvI') 155 . 7Ji = 7Jh7Jv) IlIko nvisi 0 njenoj brzini vrtnje pa je dobra samo pri odredenim brzinama \IIIIJ~ (n').propelerne turbine K . 0.0.85 7J= 0.85 .).1111 vrtnje n prikazana je dijagramom u kojem krivulje znace. protok qv (m3/s) i brzinu vrtnje n.2 o o 20 La 60 80%100 - p I'lIkllzuje kakvu bi brzinu vrtnje morala imati geometrijski slicna turbina. ~llIdcna za korisni pad H(m). ~to uzimamo u obzir mehanickom k ollRno~cu 7Jrnodnosno efektivnom korisno~cu 7J = 7Ji7Jrn P = 7JrnPi = 7JPo P = 7Jqme 7JqmgH= 7Jqv(!gH = 7J= 0.0. .'1"" odnosno qvznaci maseni odnosno volumenski I'.

. .8. .22 20 .350 Peltonove .801 Izbor turbine ogranicen je kavitacijom. Podruga upotrebljivosti Vrste turbina pojedinih vrsta vodnih turbina: H m 2000. 70 70.02..9)n nmaks = (1. .....lmin 1.0. . 35 1.100 okr. Najveea brzina vrtnje nm.j(!g. . Turbinu odabiremo tako da ima pri trafenoj brzini vrtnje najbolju korisnost 7J. . .3.. a one za manje padove vefu brzohodnost.8.17. svi radi sigurnosti rotirajuCi dijelovi turbine i prikljueenih strojeva moraju u slueaju gre~ke na regulatoru . B r z i n a v r t n j e vodnih turbina prilagoduje se trafenoj brzini vrtnje gonjenih strojeva... 45 45 ..izdrZati i najveeu brzinu vrtnje nm... .....75..Ima Ii turbina vi~e (i) sapnica (kod peltonovih turbina) Hi vi~ rotora na istoj osovini (kod peltonovih i francisovih turbina).5 5.' koju turbina moze postiCi u slueaju potpunog rastereeenja i potpuno otvorenih privodnih lopatica (»pobjegnuce«) mnogo je veea od normalne brzine vrtnje n i iznosi: kod peltonovih turbina kod francisovih turbina kod kaplanovih turbina nmaks = (1. 266). istu brzohodnost nq.1)n nmaks = (2..08.s vi~ sapnica } Francisove . .75 105. ..0..3. bit ee brzohodnost nqi = nq Vi Geometrijski slicne vodne turbine imaju. . Regulator koji pravilno djeluje mora sprijeciti da se pri normalnom radu vrtnje turbine poveea iznad dopu~tene vrijednosti.ls 0.... 511.1. Brzohodnost nq odreduje se (na temelju dijagrama ispitivanja) u ovisnosti 0 minimalnom dopu~tenom koeficijentu kavitacije umin (Thominog broja) Umin '" (p.37 nq okr.. ..hd)fH gdje SU:Pa .s jednom sap.16 0.9.0..brzohodne 500. Medutim. .33.2. Vodne turbine za velike padove imaju manju brzohodnost. 2.100 100.67. .1.5.67 Propeleme Kaplanove } nq = {(Umin) 35.1. 105 0.normaIne . . - 156 .. uz slicne protocne uvjete (slicne »trokute brzina«).0)n Pri normalnom se radu brzina vrtnje turbine po pravilu ne smije povecati vi~e od 10%.visina difuzora.sporohodne ..17 55. hd .zracni tlak. . 55 0. . Redovno su to elektrieni generatori koji imaju odredenu brzinu vrtnje (vidi str.

'I't'mperatuma I in ear not 11111' dTiznosi III ~IIII' MU:a -linearni koeficijent - raztezljivost (dilatacija) e m pe rat u r no r as te z a nj e zbog povi~enja temperadl = a/odT rastezanja (K-1).TOPLINA "1.'ciIiCni top6nski kapacitet IlIplina dQ mijenja tijelu mase m temperaturu dQ za dT = cmdT .". U'idealnih je plinova .prvobitni Yllhullcn. O°C).po volji . n 'illllltramo Ii da je koeficijent a konstantan.'lIhcllim kapacitetom« izmedu temperatura TI i T2 Cmed = f cdT/(T2 H . vrijedi I = 10[1 + a(T - To)] KUllficijent raztezanja a pri vi~im temperaturama ""MIIIII cvrste tvari dane na str.ishodi~te (npr. .t Ijl'm slueaju . pi~mo Q = cm(T2 - T1) Vrljcdnosti specificnog toplinskog kapaciteta pojedinih tvari razabiru se iz Iolhlkll na str.. Njegove su vrijed- te m p e ra t u rno . a pV vanjska energija (energija 1'.. Njegove su I ~uhlcni koeficijent rastezanja P pri vi~im temperaturama .unutamja energija. 'ill1l1lramo li c konstantnim. K ubi c no 11111'III dT iznosi II.. 169 do 191. 11''p~cificni toplinski kapacitet tijela (JlkgK).' dV r a s t e za nj e zbog poveeanja tempera- = P VodT rastezanja (K-1). inaee opeenito ovisi 0 temperaturi i 0 tlaku. 158 i 159.IJ" MII: raste. Mjerimo je u Jlkg.. V .Spccificna entalpija h« je entalpija jedinice mase s obzirom na . l'lll>romjenljivom specificnom kapacitetu racunamo katkada s "prosjecnim "1.tlak. Vrijednosti '111I'1'llicne entalpije za pare sloune su u tablicama na str. V = Vo[1 + P(T p- kubiCni koeficijenttemperatumog bit ee - To)] raste.volumen). p .prvobitna temperaturnog .Tt) . 'i prosjecnim specifienim kapacitetom racunamo kao da je konstantan.llIra. 159. "lIIlIlramo Ii koeficijent P konstantnim. Illrtlnusi za tekuCine i plinove dane na str. 157 . gdje je h = O. str. 10. 163 i 212 do 217. Vo . a za vlafni 'Iolk 1111 194 do 197.IllIII il.u najpriI'fII.konstantna. Il.lltalpijaje odredena izrazom = U + PV 11 IlIm je izrazu U .hlhrllno .

.. . .... .IOO°C 0.. ... 0..Linearni koeficijenti Temperaturno podrucje. : 0..0000105 I 0.CrNi . .. ... I kadmlJ.000 023 8 ...... . .. . . I 0. .. .0000292 0.000 003 4 i 0. .000 0273 0.0000165 . .. . ... . .. I 0. 0.0000152 I konstanan . ... I .. . .. . ..0000123 0. I 0.. .. . ...0000360 I kobalt ...000 009 5 - 0....0000138 0..... ...... oolooO°C Kovine: aluminij bakar . ..0000267 krom ... .. .. ...0000141 .000 0160 0.... .. novosrebro... . I3%Cr ...legir. 0. .. srebro . .... . 0.. . 0........ .0000180 0....invar (36% .0000197 0. ..... .... ..... ....... .0000115 eelik .... ...000 006 5 I I I I i 0..0000120 I 0.000 0142 0.1 %C . ..... ..000 008 4 0. .... .. ..0000168 0. . . sivi lijev silumin tvrdi I I 0.0000117 0. ... ... Ni). .: .000 022 8 0. 0...0000045 0...500°C I O... . .. 18Cr8Ni. . 0....0000180 0........ duralumin manganm i I I .. ..0000095 0.. mjed (mesing) . .0000152 I I I 0. .. cink iridij .. . . 0... ..0000045 0. ...000 001 5 0. . .0000181 i 0... . ...000 0274 0.. . .. . i 0. ...0000152 Slitine: bronca (kositrena) crveni lijev .. ... . .0000102 0.6%C. ..000 004 6 I I platina . .. . 0. .. ... volfram .0000194 I i 0..000 005 5 I I 0. ..000 023 5 ...... molibden nikal olovo . . ..0000190 I..000 017 5 0. I temperaturnog I rastezanja at (K-1) O. .... .. (cisto) .. ...0000260 I magnezij ..0000129 metali 158 L ...0000102 I platina-iridij (10% Ir) .000 0220 0..0000130 I 0....000 0090 0.000 029 8 mangan ..0000090 0...0000052 0. ..0000209 0............. . . .neleg..0000104 0....0000165 0. ....0000130 kositar . . . 0.. . ... .0000168 0.. .0000184 - I 0. i 0. . . . .. . .. ....... .. . . zlato feljezo . . . . . 0.

000 550 Kapljevina benzin benzen (benzol) etanol (alkohol) ulje za mazanje pentan propantriol (gticerin) terpenlinsko ulje transformatorsko ulje ziva P 0.. .... .000 009 3 0. ..003 676 0... ..000 540 0. ...... I 0....0000043 I i ' 0.. . -kremeno .0000006 I I I 0.003 850 0... .... . .. ..000 003 6 0. . knrund. . .. . .C....15 159 ..0000126 0.003 660 0. .... .. .000 012 0.IOO°C 0..000 003 5. . 1 i l IIOllmanl IImfll . .000001 3 ' .000 160 0.. ... . I 0. coluloid .000 008 I .000200 0..... .000 097 0. Iloliamidi.000 002 0.003 670 0.003 802 0. 0.. .0000005 0.000 006 0. . ..0.000 520 0... rnnanezija (MgO) . ..000 080 0.000780 0..000 060 0.003 674 0.. I I 0... . upcka .0000064 0....000 0005 Kubicni koe/icijenli raslezanja P (K-1) Kapljevina voda 0 °C 10.0000123 0. . . . ... I'olivinilklorid .0000082 0.003 726 0.. .. .. . ..... I I I Plin i P 0...000 180 1 20.0000139 amniI.0000072! 0. ..001 150 0. . ..000 0040.000 008 1 - 1 0.000 380 0. I'orculan... lIuklo.003 661 = = 1/273..000 101 0. ..001 200 0..000 110 I 0..000106 0.000 090 lemperalurnog 0..lImpor ..C 200°C 1 P -0.jensko ....500°C 10.003 661 Plin ugljicni dioksid ugljicni monoksid vodik sumporni dioksid idealni plin amonijak argon duik helij kisik neon I I P 0. ..... .000 690 0.Linearni koe/icijenli I'omperalurno podrucje: I temperalurnog : raslezanja (1 (K-1) O.C 60°C 100. ... . ... .. ..003 662 0. .. .0..000 0030 0.003 674 0.. . . ... ......1000°C Nckovine: htlton ...000 740 0.

« I Po tome razlikujemo: a) povrative procese. Z.ishodi!te (npr.specifiena entropija tvari u promatranom stanju. isparivanje i kondenzacija. »Specifiena entropija S« je entropija jedinice mase racunana s obzirom na . odnosno promjen entalpije Hi tehnickog rada W (dobivenoga ili utro§enoga): ~ dQ = dU + dA +dQ = dovedena toplina I dQ = dH + dW -dQ = odvedena toplina Za slueaj mehanicke r&VDoteZe OZemorad izraziti tlakom p i volumenom JI m dA =pdV +dA. gije U i apsolutnog rada A (dobivenoga iIi utro§enoga).so). trenje.) na toplije tijelo.). Joule. Po)' An erg i j a. gdje je s = O. kojoj je entalpija H i entropija S: E = H - - Ho je entalpija.specifiena entalpija is . E k s erg i j a. koji su moguci samo u jednom smislu (npr.OSNOVNI ZAKONl TERMODINAMIKE Prvi glami zakon termodlnamike »Toplina je ekvivalentna mehanickom radu. 1851. tj.so). Entropija se zatvorenog sustava pri svim nepovrativim procesima poveCava (dS> 0). prijelaz topline. U tom je izrazu dQ . 160 Te je nazive uvea prof. . 1842. Rant. Thomson.promjena topline pri apsolutnoj temperaturi T. 1850. Ljubljana (SV 1955/1 i SV 196211-2). Entropija je za sve povrative procese odredena izrazom dS=dQ/T. +dW = dobiveni rad dW=-Vdp -dA.) Dovodenje iIi odvodenje topline Q uzrokuje promjenu unutamje ener. 169 do 191.So).« (Mayer. tvari pri tlaku i temperaturi . gdje su: h .To(s . prigu!ivanje. = Q-W Drug! glami zakon termodinamike »Toplina ne prelazi nikada sama od sebe s hladnijega (Clausius. To(S . ho i So su specifiena entalpija i entropija okoline. a So entropija tvari pri stanju okoline (To.So) je dio unutamje energije iz kojega ne motemo dobiti tehnicki rad. 1843. -dW = utro!eni rad Entalpijski teorem: H2-H. kod O°C). a da pri povratku ne ostane u prirodi nikakav trag (npr. E je maksimalni tehnicki rad !to ga s obzirom na stanje okoline (pri temperaturi To i tlaku Po) mOZemo dobiti iz unutamje energije tvari Ho To(S .po volji odabrano .ho . i b) nepovrative procese. mije!anje itd). »Specifiena eksergija e« je eksergija jedinice mase: e = h . Mjerimo je u Jlkg K. »specificna anergija« b = To(s . Njene vrijednosti za pare dane su na str. one koji su moguci u jednom ili drugom smislu. kompresija i ekspanzija itd.

IIJngramu predoeena je toplina .Ill ~""\IJk~ oa satu.'IA I.uloplioskih pumpi.I 1"''''"111111 ispod krivulje povrative I" "'lIlplII' 111I1I)a Q = f TdS 'V. koji odgovara Wk (utroseni) i razlika toptioa I'"'' ".III""llcnl:. negativni su i rad Ilk (dohlveoa) (Q < Qo)... temperaturu . rnd I1 I'I .. U idealnom su slueaju (bez gubitaka) adijabata i izen11"III..11. tlakp. odo. u smi. - 'lIollll\ki prirutnik 161 . I"" "'lIf \lmcc:1'enezatvoreoom krivuljom povrative promjene stanja predstav111111 J'..PromjeDe staoja tvari 1'111"'111*'111 staoja odredujemo uglavoom: VOlUmeDV. konst. tehnieki rad W povra """111 IIlrvo od te krivulje 'fPdV W= -fVdp 11 1. tehnieki rad Wi toptinu Q. '11""11111111 A. U dovedena. koji odgovara procesu pogonskih strojeva. ati ona moze biti proizvedena u samom sistemu zbog I ""1111'"111.QolQ " IIlcvokretnom kruznom pracesu (protivnom smislu u stici). . I Mf/. c 11 11 I 0 v k r u z nip r 0 c e s teee izmedu dviju I 0 I.dijagramu dobiveni rad Wk' u TS-dijagramu razliku toptioa Qk: Ill' Wk = Qk = Q Qo .To)8. 1111111'"dviju izoterma.k Irristicnije promjene stanja: 1"lIhurll izobara I kOllsl p = koost ~'~ V J izoterma izentropa " T = konst S = konst ~ - v '~LL J J '\dIJllblll"« znaa promjenu stanja pri kojoj toplinu niti (izvana) dovodimo IIItI I" tltlvodimo. KruZni procesi 1llIlo"lnom (bez gubitaka i sI.. a Qo odvedeoa toplina It' VIt). Za nj vrijedi i Qk = (T . vidi stiku!).S ""III'ljletska koristnost iznosi '1 1 TolT (Thomsonova jednadZba) - ..lIjllgrumu predoeeni su: apsolutni rad A povrsinom ispod krivulje 1"""1"'11" 111I1I)n.lclska korisnost krufnog procesa I' 'lk -= WklQ = 1 .) desnokretnom kruznom pracesu (tj..\ .

re da se pokoravaju zakonu Boyleovu i Mariotteovu (pV = konst pri T = konst) te Gay-Lussacovu (V/T = konst prip = konst). Vrijedl)osti za R . U prirodi nema idealnih plinova. no mnogi se realni plinovi po svojim svojstvima tako priblituju idealnim plinovima da za njih vrijede s dovoljnom tocno~cu navedeni zakoni. Iz se molne se entalpije vrlo lako mote izracunati specificna entalpija h = hdmm' 162 . C2H2.promjena specificne entalpije. Mjerimo je u J/kgK. du . 164./P2' Specificni toplinski kapacitet plinova . dT . Opca plinska konstanta (umnotak molne mase mm i plinske konstante R) jednaka je za sve plinove i iznosi Rm = mmR = 8314. S02. gustocu p. C2H4.4136m3/kmol Prema tome vrijedi za sve plinove (molne mase mm i gustoce p) Vm = a za plinove medu sobom mml/mm2 = mdp. 163.pri konstantnom volumenu Cv = du/dT gdje su: dh . NH3 itd.Cv = R Cv = R/(x - 1) Entalpija plinova specifienaentalpija h = f cpdT + C. zrak CH4.IDEALNI PLINOVI Pod "idealnim plinQvima« razumijevamo tako visoko pregrijane pa. koja ovisi samo 0 sastavu plina. Ar H2' N2. Jednadtba stanja plina povezuje tlak p. Pri malom tlaku i pogotovu jo~ pri visokoj temperaturi motemo zakone idealnih plinova primijeniti i na H20. izobarski izovolumetricki Omjer specificnih toplinskih kapaciteta Razlika cp specificnih x cp = xR/(x - toplinskih 1) kapaciteta = cp/cv .promjena temperature. O2.01325 bar iznosi Vm= RmT/p = 22. P.vidi str.pri konstantnom tlaku cp = dh/dT . C2H6. odnosno specificni volumen v Hi volumen V te masu m i temperaturu T: pIp = RT pv = RT pV= mRT R = plinska konstanta. Tehnicki osobito vaZni realni plinovi jesu: jednoatomni dvoatomni vi~eatomni He.34J/kmol K Avogadrov zakon 1 kmol bilo kojeg (idealnog) plina zauzima pri jednakom stanju uvijek isti volumen Vm. molna entalpija hm = mm f cpdT + C Podaci 0 molnoj entalpiji hm najpoznatijih plinova'11alaze na str. CO2. CO.promj'enaspecificneunutamje energije (u = U/m).koji pri O°Ci tlaku 1.

7 13.8 -195.CI CF.C.40 1. 2 3 3 4 4 5 5 5 6 8 Plinska konstanta R Jlkg K 2078 208.2604 1.5 +9.003 39. 0. C.1 1 . kap.40 1.14 1.1709 0.2 gustoca Tv K 4.0 + 157.. Cv .27 1.05 30.2 +31.20 I'rl (I.4 132.3 +35.1785 1. 1'1111 Broj atoma u molekul.0 -103.4 -83.11. C. 235 231 162 370 555 216 210 1.8 287.29 1.= 5!.3 + 132. (1.2 4122 296.4 90.7 -24.9 -185.26 1.9 113.6 518.0 296.7713 1.5 -10.2 243.9 73.6 -161.4 49.3560 1.3 150.5 133.25 1.n.CI.016 28.0 -33.Toplinska svojstva plinova I 'I~/I.07 110 .7 259.0 63.5 405.8 296.8 129.7168 2.40 1.0 kapacitet. simbol He Ar H.7 164.0830 1.2928 1.\'ka konstanta.5 -78. '" ~ III~ - III .3 -147.4 +35.66 1.2500 1.1 51.5 -88.4 -239..6 111. I~II.m . kg/m' 0.0 304.2505 1.6 308.I 11 .03 26.7 -83.I~ '"~ 11.lIlIkll .8 40.8 488. SO.7 184.32 1.1 +111.6 toplinski Pk bar 2.1 111111101 ".1 -118.0 +143. CH.1 154.7 194. VeliQne kritinog stanja tlak gust.31 1.3 66.30 1.04 16. 1 .6 78..7 34.2 430.2 81.6 specificni 1'1111 temperatura Ik .7 282..3 20.3 87. 111111'.8 33.11.6 (1 kg/m' 69 531 31 311 430 310 301 460 524.ft('i kriticno stanje plinova Kem. 111.9 50.8 -183. CH.hl~l~ II.H.66 1.01325 bar.11. Vrelite (pri 1. I 11 Ill.9265 0.1'1.7834 0.11 1 1.4290 1. -" Pri O.lInk ""lIlIllnk IIIIIII"llIe IIH Ililt 1IIIIIIIklm HWIIIlI 11I11I"lIlIkle 11IIIII1U J ) ""'I"III~11 11111 1'I/ll. 163 .5 46.2 289.8 189. Tk K 5.3084 5.49 120. C.06 17.0 -30..5 249.C -267. C J/kK 5237 523 14245 1038 913 1005 1042 820 607 2055 1511 2156 737 561 1612 1729 . GustoCa.9 -252.01 64.7 -140.2 79.0 -191.9768 2. NH.C -268.94 2. .96 28.9 -122.04 50..C i 1.01 44.013 25 bar) Iv . I .9 188.9 190.7 263.5 308.8 -140.0 -194.9 28.40 1.7 276.2 169.3 384.7 68. CO CO.3 126.7 Specifina topl.02 32.7 416.41 1.2 319.H.0 33. N.00 28.28 48.4 37.0899 1.111 tit III . 1 1 2 2 2 Molna masa mm kglkmoJ 4.4 77.H.

66810 85190 103 730 Zrak 0 2913 5865 8858 11920 15040 18260 21480 24 830 28210 31620 35 080 38570 42 070 45 630 49190 58190 67 330 85 330 104 600 hm kJ/kmol CO 0 2918 5860 8866 11 920 15050 18260 21520 24 870 28 250 31690 35 170 38 690 42 240 45 750 49310 58310 67440 85 940 104 500 I CO2 0 3839 8079 12 630 17410 22 500 27 700 33 060 38 490 44 080 49 690 55 460 61 240 67060 72 920 78 860 93 720 100 400 139 100 169700 I S02 0 4077 8498 13210 18150 23 250 28510 33840 39 250 44 750 50 270 55 840 61450 67 100 72710 78 360 94810 106 900 139000 164 500 I H2O 0 3361 6798 10 320 13 960 17730 21 600 25610 29770 34 060 38 340 42 900 47470 52 130 56 970 61 790 74 340 87150 113 800 141000 .Molna enlalpija hm plinova pri kOnslall/nOIll Ilakll p = 0 (bez obzira no disocijacijll) Temperatura I T °C K 0 273 100 373 200 473 300 573 400 673 500 773 600 873 700 973 ROO 1073 900 1173 1000 1273 1100 1373 1200 1473 1300 1573 1400 1673 1773 1500 1750 2023 2000 2273 2500 2773 3000 3273 Temperatura I T °C K 0 273 100 373 200 473 300 573 400 673 500 773 600 873 700 973 800 1073 900 1173 1000 1273 1100 1373 1200 1473 1300 1573 1400 1673 1500 1773 1750 2023 2000 2273 2500 2773 3000 3273 164 hm H2 0 2897 5819 8765 11 690 14630 17610 20 620 23 630 26 690 29 790 32 970 36 140 39 380 42 660 45 960 54 380 63 040 80 960 99 500 kJ/kmol I N2 I 02 0 2951 5982 9113 12360 15680 19070 22 520 26 030 29570 33150 36 750 40 390 44 040 47720 51450 60 860 70410 89 890 109 900 I 0 2918 5860 8845 11 880 14970 18 110 21320 24610 27 960 31360 34 790 38 260 41760 45 290 48810 57 770 .

>=-A .VI-P2V2> .-I [ ~ 1 T2 P.> = m -(T2TI) = -(V2V. P2 W=A Q = A = W= T(S2-S..-I T.lInn ..T2) .(T2..V..V.-h2) .) (P2-P. = konst .hnll!ki rad W= 0 lopllna "R "P " c.olntni rad A =0 Iphnl~ki rad W= V(PI-P2) R v Q = mc.ohora V=konst p/T=konst(=mR/V) p..(T.) 1"1.T./V2 = eie.lnVI P2 = mRTln V2 = mRTln~ V.-I ..) = m (T2.olerma T = konst P V = konst (= mRT) (Boyleov i Mariotteov zakon) P. . =P2V2 V2 PI ~".-I I.V..-1 () ( ) 1- !2 "~I ] =~ I- () V.TI) I.V..T.. ...-1 .nllllni rad A =p.. .-1 .VI) = mR(T2 .) IIIhnlCki rad I"pllna '" I.-I mR =(T.. 157 do 162 veliana .-1 I '.. = T.T~ = mc.Povrative Oznake promjeoe stanja ptinOYB str. "-I ] IIIhnlCkirad pri izentropskoj promjeni staQia (= teoretski rad toplinskih "tnJcva> W = "A = mCp(T.'..-1 [ ~ .. =1-= -(P./T2 "'Iollltni rad A = p( V2.-H2 = m(h../P2=T'/T2 "".na .T~ = H..o"lIna Q= 0 165 .ln=p. T (P) 1 "~1 = konst "Iolnlni rad A = ~.J mCp(T2.rntropa S=konst I'V' konst TV"-. otHHa P = konst V/T= konst(=mR/p) (Gay-Lussacov zakon) V.T..V.

ia koje su samo n..-P2V2) PI T2 [ ~ n:l = PI VI 11 n-I TI * kao opeenita - - obuhvaea sve prije na.iezini posebni slueajevi. L.- n-IC n-I VI n-l V2 n-I A = PIVI 1n-I TcbniCki rad Toplina Prol1\iena st~a vedene povrative p n-I mR =-(TI-T~ n-I W=nA IC-n Q=-A IC-I po politropi =- PI VI () ] [ () ] (1-. c = c.V.e) Poli tropa predstavlja opcenitu promjenu stan.)=-(P. cp :too o 1 IC= cplc. PrigaSiTBDje o plinova vrijedi: je nepovrativa promjena stanja za koju kod idealnih izentalpa h 166 = konst T = konst . 101 promjene stan. Usporedba politropa politropa izohora V = konst izobara P = konst izoterma T = konst izentropa S = konst n :too c c.ia pri kojoj je promjena temperatu upravno razmjerna dovedenoj iIi odvedenoj toplini dQ = mcdT P VI' = konst Apsolutni rad n= c-c c-c.

'. MII~.flll'lepri V = konst 1IIIIIIIjlllnllak p'= (PI VI/TI) t Ihl~ Imjese Itl MII~.l.=1 temperatura n konst I n Lm...=1 I n . 111I11'.'llIenl toplinski kapaciteti i specificna entalpija smjese: n n C'." '1I11olulinova vrijedi ista jednadzba stanja kao i za homogene plinove p pV = mRT 1'lIlIlkll knnstanta smjese R i prividna molna masa smjese mm f' . p = T= Lm.cp.f(lIIlepri .. . n oznacujemo veliCine koje pripadaju pojedinim sastavi1 II"II'~ 11Iml. R= ~ m . '1.. . T/V temperatura n smjese p = p' + p" + . T= ..cp.=1 n !."ldJnlni volumen -"llIlIIen smjese V' = (PI VI/Tt) .c IIIhllllrlllmjcse IIH~11111010 1'1 V P = VI + Vz+ . I Lm.!ELh. .003 MlJr.=1 Lm.Smjese idealnib plinova 111I.=1 167 .." I' 8Uparciialni tIakovi pojedinih plinova u smiesi (DaItonov zakon) PI = pVI/V pz = pV2/V .T.01 0..nJe pUnova (nepovrativi proces) ...2..cv.=1 Jf m' (1."I'~I e+Ne+Kr+Xe 0. I m .lhllll .='\'~ m Cp. ~ ... .=1 '111111111% "" .=1 n '\'V (1= ~ .T.I) q". = PI + pz + ...!EL R. .=1 cu.cv. .1o.- I --L Cvi m h - . T/p smjese V=V'+V"+.

s) funkcije su tlaka I temperature: pv = RT + t.PARE Zasicena para je smjesa dviju faza: tekuee i plinovite. = h' + x(h" h') s. dok se visoko pregrijane pare postupno pribli2:uju svojstvima idealnih plinova. napose gustoeu (l. 1) s = s" + f cp (dTI1) Za pregrijanu paru sastavljene su razne tablice 0 parama. Omjer mase plinovite faze (suhe pare) i mase cjelokupne smjese (suhe pare i tekuCine) nazivamo »suhoea pare x«. npr.h' je realni plin koji je pregrijan iznad temperature zasieenja i ne sadrfi vi~ nikakve tekuCine. v. h. s-dijagram (str. 1) h = h" + f cpdT cp = h (P. a r a. x = 1 s u h a par a (samo para. specifi~ni volumen specifirou entalpiju h i specifi~nu entropiju s ozna~ujemo: pri stanju x = 0 oznakom pri stanju x = 1 oznakom " Temperatura i odgovarajuci tlak te ostale velicine zasieene pare pri stanju x do 191. . koja u jedinici mase sadrfi x dijelova suhe x) dijelova tekuCine.za pregrijanu vodenu paru na str. 168 L--. RazliCite veliCine stanja pare. = s' + x(s" . Para ima u zasieenom stanju za svaku temperaturu tocno odredenu vrijednost tlaka. (P. v. povecanja volumena pri isparivanju if - v' i diferencijal- nogkvocijenta dpldT: r = Ts (v" .s') - Qapeyronova jednadfba prikazuje toplinu isparivanja r kao funkciju temperature zasieenja Ts.----- . = v' + x(if v') h.: . 169. Za mokru paru (0 < x < 1) vrijedi: specifiroi volumen specifiroa entalpija specificna entropija = 0 i x = 1 nalaze se za najvaZnije pare u tablicama na str. Obiroo smatramo pregrijanom onu paru koja nije pregrijana mnogo iznad temperature zasieenja i nju moramo raronati po posebnim zakonima za pregrijanu paru.m 0 k rap - pare i (1 - t e k u c in a (bez pare). VeliCine stanja pregrijane pare (P. 172 do 174 i 188 v. Pregled ~ireg podruqa (zasicene i pregrijane) vodene pare prikazuje posebno zorno Mollierov h. 170 i 171). S obzirom na x je zasieena para: (v rei a) x =0 o < x < 1 .v') .za zrak (ako uzimamo u obzir odstupanje od ideainih plinova) na str. (dpld1) Pregrijana para r = h". 175 do 187. bez tekuCine).

specificna entropija s.3J5 5.1361 0.2 686.9 470.1 476.026 7.030 5.1 " III 11 III I'M' IIM' HMI IIMI 0.2 311.734 5.868 7.01550 0.1 361.Zrak .t '1".142 6.07817 II.8 309.1073 0. "MI IIKI III 0 10 IIKI ItKI ItKI - 40bar 144." I""MIIIIIIIIIpllrn tkoji pri toenijem racunanju odstupa od zakona idealIIIIt 1'"1111"11) Topllnskasvojstvapr.097 31 0.0 365.2144 0.479 6.004 512 0.263 6. " I " IIMI III 11 HI IIKI ""I I'MI 11.03129 0.03444 0.106 6..2 471.01365 0.063 29 0.656 6.415 7.01283 0.O?271 0.01811 0.4 207.204 5.3867 0.890 6.5 474.121 6.02014 entropiju 170.1 262.01750 0.1 306.454 5.09766 0.1854 0.056 6.7 686..668 7.02496 80bar 109.2 191.2716 0.685 5.1 " IIMI III 11 III IINI ".729 5.023 22 0. temperatur.04798 11.221 6.7 215.007288 0.2 252.4 686.229 5.114 5.6 374.1 I kJI:g K 6.900 6.046 39 0.8 s izabrano " 0.071 1.356 1.9265 1.1566 0.629 4.987 6.1 20 bar I 5.800 6.137 5.'lrnll(l1) psolutnoj nuli.172 7.403 5.009 564 0.7 248. tlaku p . specifiena entalpija h*.425 159.1 322.0 319.II.424 6.843 6.01097 0.510 4.011 64 0.8 373.4 100 bar 94.652 5.775 I v ml/kg h I kJ/kg 5 bar I kJI:gK 5.495I 11.944 5.10 ..009 328 0.8 223.687 5.03897 0.01936 0.3 364.2 686.584 6.359 6.llIrllt volumen v.2 686.899 6.862 6.05380 0.460 5.359 je pri I 0.01072 0.930 mIlks I h kJ/kg I bar 172.1 686.552 5.9 371.3 272.8 316.859 7.009 955 0.2 686.2 60 bar 118.1938 10bar 166.277 6.1273 0.1 273.420 5.8 686.3 268.3 270.6 183.015 6.3 323.938 5.0 471.023 14 0.311 6.02703 0.830 4.04908 0.2 368.0 221.0 195. h i specificnu 169 .8 475. n .0 255.467 6.006 582 0.005688 0.5 475.01529 0.9 372.072 6.7 219.641 5.06833 0.03300 0.6 l.9 473.9 321.hl"lIllc za specifinu entalpiju 11./1393 1I.7K38 0.02315 0.632 5.01411 0.003 270 0.567 5.007604 0.

g .. M o ai If) a) If) a) If) .ai . M It) on Specificna entalpija h kJ/kg 170 . o o N o ... ::}I o oD If) on 0 o CD o o ..... o o CD M o 5! M o o ...... .......... o o CD M o o CD M o o ... o o CD o o ..............o . . o o o . . o o N ....

o o N '" o 8 '" 8 '" N o o '" N o o " N Specificna entalpija h kJ/kg 171 . \rt-! :::::- : g..-"" IV IIIV IV ...!.I 1_'.....: Cl "'" :::. ... .. I- : -LN 11JI N NN r\J{ J..I'111JJ I'll' N I I'k'3\"'Nj'l".l'N"NtJ'iJl'l\'..0 0 .= I '6 !J.. .\}lt\j1\WfHJliJlJjf'fl:flv'tlf'?: .I 1 .'..:1 1.tHJ\ ...S " Cl> "I '" 0\ ."\........1'="1_'1""11>" \ 1 I ."'" :'\ i-IJ--PW f'l H N'V¥ N.'. "I"'" \ \ \. u.m u.Jt..V... 5i 1'. 'g I :.... ''''''\..1'. c:>.. :'::N '0 ::E 1 0> . 0 '" 0 0 '" N 0 0 '" N 0 0 " N 0 0 N N HI 1 '!.1\1 VV "" "'.)f-----i....

001 080 0.783 0.026 1.2 653.791 6.0 313.023 37 0.1 440.001 036 0.250 1 0.001 006 0.00 1 085 0.508 0.000 0 0.2 461.0 293.4736 0.001 102 108 115 121 128 134 svojstva pri '5' tlak p.095 82 0.3610 8.4 77.528 7.9 355.992 2.0 419.001 0.581 8 0.433 6.5 503.4 209.056 22 0.1 763.001 040 0.954 8 7.634 7.419 1.8310 7.581 7.001 075 0.757 1.076 2 0.668 1 0.920 8.224 3 V" m3/kg 206.433 1.013 3 1.9 376.94 83.001 010 0.55 15.354 0.250 7.181 7.701 3.5 188.5 697.791 1.134 7.001 026 0.663 6.208 1.346 0.24 19.01 41.845 3 1.622 6. h' kJ/kg 0.258 0.193 0.943 1.01227 0.242 0.166 0.455 0.691 1.031 66 0.C 0.001 0.046 4.157 4 0.679 6.673 1.985 2.638 3 8.008 718 0.001 008 0.1 610.687 6.836 6.1234 0.684 1.3 h" kJ/kg 2502 2511 2520 2529 2538 2547 2556 2565 2574 2583 2592 2601 2610 2618 2627 2635 2644 2652 2660 2668 2676 2684 2691 2699 2706 2713 2720 2727 2733 2739 2745 2751 2757 2762 2767 2772 2776 2780 s' s" kJfkg K kJ/kg K 9.473 7.134 3.385 5 0.559 0.183 1.001 0.001 000 2 0.3 230.001 029 0.001003 0.705 6.842 1.893 3 7.545 1.01704 0.001 048 0.8 675.1 272.0 546.3 482.9 334.542 0.891 5 0.001015 0.00 1 004 0.6 167.001001 0.05 9.363 7.210 1.001 033 0. specificni volumen V'.001012 0.8 125.2 106.417 1.739 1.436 5 8.3 567.311 6 0.760 5.572 1 8.1 785.3 719.924 10.139 2.036 0.446 0.001 0.84 43.001 096 0.0010000 0.504 9 8.23 V' m3/kg 0.001 065 0.1510 0.480 1.982 1. V".614 4.613 1.767 7 7.202 5.129 1.03 11.188 6.001 0.073 75 0.027 8.216 0.7 146.829 2.001017 0.321 2.99 62.748 6.7011 0.582 6.001 044 0.Zasitena Toplinska Temperatura Is .86 104.355 1.091 2.306 0.703 5 8.078 0.668 0.239 1.193 7.902 8.006 112 0.173 5 0 4 4 8 4 6 5 8 9 172 .993 0.199 2 0.1 741.001 000 3 0.04241 0.158 9.7702 0.2 147.042 2.001002 0.9 398.00 21.008 7.272 0.578 0 0.00 1 052 0.001 023 0.977 1.296 1.579 7.077 1.892 1.001 020 0.419 7.392 0.40 32.001061 0.928 6.832 0.93 25.6 632.155 4.296 3 8.001 056 0.7 589.911 0.131 3.409 2.882 6.7 525.2 251.0-1 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 105 110 115 120 125 130 135 140 145 150 155 160 165 170 175 180 185 P bar 0.015 7.00 1 070 0.98 57.307 7.001 091 0.361 1.075 7.28 12.

IIIII'III11U 0 do 374.06 59.014 19 0.001 5. .001 149 0.1.6 943.003 17 2 107.708 5.610 2.001 229 0.662 3. III J"" '"1 "Ill "'~ 11111 .068 3.045 90 0.400 3.01686 0.839 2.022 3.895 5.15 221.111 4.011 85 0.52 .442 9 173 .3 1014 1038 1062 1086 1110 11. 50 27.002 214 0.628 5. 6 128.24 19.001 349 0.06 20 2. 9 120.009 763 0.006 012 0.094 .!~ '\11 0.001404 0.748 2.166 0.103 0.001 157 0.4 875.1\ \Ill \I.428 6.050 04 0.042 0.398 5.1.01993 0.00 I 562 0.001 0.030 0.156 0.55 17.16. 48 .W.021 65 0.958 4.343 5.001 0.1 71 59 74 13 73 54 51 If III 1ft. specificna entropija s'.318 6.001 473 0.036 6.08 21.01833 0.931 2.606 3.161 3.012 99 0.378 2.331 2.001251 0.9 852.078 35 0.283 2. 46 80. 6 0.19 74.00 I 240 0.001173 0.001 199 0.065 25 0.008 799 0.001 598 0.115 3. 70 105.00 I . s" v" m3fkg 0. 93 92. \ '11 .001 289 0.025 0.88 55.7 966.391 6.283 5.564 2.885 2.015 48 0.1.001 896 0.449 5.141 6.001 181 0.1.17.035 0.218 5.001 .001 529 0. 5 '74.023 1.450 3.111 '. 04' 85.001317 0.0 897.351 3.849 6.3 210.10.001 209 0.656 2. I' hit r 110 I 11111 11 III I '11 11' I' III I '11 h".208 3. 14 98. 20 0.. 98 6.5 829.00 I 500 0.00 I 448 0. 94 50.002 4.001 263 0.060 4.1 155.246 6.104 0. 146.471 2.78 4. 6 112.001 276 0.115 0.001 0.747 5.425 2.921 5.071 45 0.719 3.00 I 425 0.4 3.282 6.255 3.010 78 0.930 5.501 3.106 6.497 5.465 6.1 8 2 0 2 63 h' kJ{kg 807.071 6.25 46.001 . 15.553 3.144 v' m3{kg 0.054 61 0.822 5.669 5.55 99 1.814 4.504 6.859 5.4 175.966 5.702 2.027 0.001 164 0.00 I 384 0.785 5.1 .794 2.001 142 0.002016 0.15"C od 111"1111 '1anlulpijah'. 20 69.001 190 0.I~ I~II \~~ \1111 IM 170 1 1.8 198.132 0.004 973 "~ '.518 2.12 1463 1494 1527 1560 1596 1633 1672 1717 1764 1818 1890 h" kJ {kg 2784 2788 2791 2794 2796 2798 2800 2801 2802 2802 2802 2802 2800 2799 2796 2794 2790 2786 2780 2774 2768 2760 2751 2741 2730 2718 2704 2688 2670 2650 2626 2599 2568 2530 2485 2428 2343 s" s' kJ{kg K kJ{kg K 2.006 940 0.001219 0.086 04 0.032 0.176 6.15 1160 1185 1211 1237 1263 1290 1317 1345 1373 1402 14.7 920.303 3.236 2.001 639 686 741 809 12."1"'I.5 165.007 859 0.127 0.211 6.976 3.50 64.542 5.8 186. 25.038 0.059 65 0.140 0.354 6.9 990.586 5.1.780 3.

7184 h' kJ/kg 29.001 453 0.4 179.83 49.202.747 5.941 0.732 2.12 75.74 18.230 8.001197 0.087 7.07991 962.04 0.9441 1.605 6 0.0 289.066 63 1087 0.001 012 0.001 033 0.4 212.4 475.01428 0.533 7.891 5.422 5 0.001 043 0. .447 2.240 2.0 1008 0.418 6.80 23.0 311.34 73.331 8.127 7.435 7.4 0.36 9.607 1.216 2.428 1.620 5.1943 762.67 12.6 0.660 6.138 2.001 027 0.776 1.001 074 0.6 798.530 1.6 295.001 055 0.51 99.51 28.204 5.001 0.08 0.240 3 720.6 0.001 710 0.16 0.001 286 0.4 133.087 1.344 2. h'.7 535.00 1 048 0.001 384 0.091 0.027 3.46 121.01 34.1237 858.002 037 439.772 1 0.001 008 0.5 143.0 201.001084 0.145 1.63 104.001 093 0.35 85. entalp.3 561.497 3.6 251.001 022 0.4 151.476 8.2 1.5 3 4 5 6 8 10 12 16 20 25 30 40 50 60 80 100 120 160 200 174 Is .770 7.583 6. spec.001 252 0.374 7 640.671 7. vol.3155 670.163 2 0.005 877 1 827 - .983 17.98 36.758 6.5 272.8 206.151 8.53 45.3 317.06 0.8 250.433 7.233 1.4 504.672 1.7 347.860 1.893 2 0.4 0.12 0.02 0.'.650 6.4 0.894 6.3 263. spec.3 120. h".360 7.1060 0.099 54 908. 's.026 1.696 3 0.462 2 604.797 2.001 177 0.9 391.184 6.8 113.001 159 0.747 4.001061 0.931 2. entrop.361 3.018 04 1408 1492 0.9 233.993 3.9 191.554 2. tl".3 0.519 6.89 81.595 7.001 127 0.7 v' m3/kg 0.260 7 0.18 41.032 44 1214 0.3 365.520 9 0.95 93.99 69.001 0.909 7.001 015 0.977 8.001017 0.0 1. s" P bar 0.208 3.5 0.001 101 0.9 0.8 1.649 3 0.046 2.6 359.987 7.303 1.361 1. s'.646 2.001 068 0.1 0..254 6.5 173.10 14.0 324. 7.9 231.34 60.7 340.6 2.091 1.921 3.001 115 0.8 170.001319 0.253 4.001 139 0.023 53 1317 0.337 6.Zasicena vodena para (nastavak) Toplinska svojstva pri tlaku od 0.4 223.001 039 0.oJ 0.039 43 1155 0.001 527 0.052 6.25 0. spec.001 000 001 004 006 v" m3/kg 129.2 0.2 127.5 h" kJ/kg 2514 2534 2555 2568 2577 2585 2591 2602 2610 2618 2625 2637 2646 2654 2666 2675 2683 2696 2706 2716 2725 2738 2748 2756 2768 2776 2783 2792 2797 2801 2802 2800 2794 2785 2760 2728 2689 2585 2418 s' kJ/kgK 0.298 7.001010 0.2 67.694 1.229 3.455 1. temper.1 0.4 0.001 030 0.04975 0.015 s" kJ/kgK 8.7 417.6 151.45 55.991 6.974 5.832 1 0.592 5 0.09 64.832 7.9 188.819 6.885 4 0.8 158.01 do 200 bar TIak p.7 0.C 6.9 275.009 308 1651 0.500 5.725 8.6 0.001 0.0 2.001216 0.069 5.001 020 0.

330 8.148 8.364 8.543 8.2963 I 11 III O.659 8.08 lH.87 II MII UN' /111 1'111 -0.2 1/1.O 83.001008 9.296 3 i ! 2575 2612 2650 2688 2726 0.ooo 2 0.27 2688 I 2726 '2650 0.68 30.448 8.58 72.5721 8.2963 0.9 .0002 8.9 .08 I 2689' i .2963 .IH)! 0002 O.785 I' 11 O.16 10.32 11.CH)! 002 - III 1111 It.769 8.193 0.570 10.449 8.0010002 0.5 2611 2649 2687 2725 2764 I 0.167.471 8.2963 0.001 000 24.652 0.2963 8.34 I 83.Voda i pregr1jana vodena para I'oplinska "'''.548 8.0002 I i I .5 2611 2649 2687 2725 2763 ~.04 bar . specificna t entropija s S mIlk" I' I kJkg 0..233 I I 0.410 Ill' I oil I I' I 67.685 8.22 I 83.864 8.1.581 8.3 UM' 21.06 bar 0.7 172. I 8.014 8.\ Ill' 20.184 9.5' 1111 22.OOO2 .08 bar I 8.02bar 11 III '11 H' I I tI.001002 0.71 4.425 175 I .77 13.10 15.10 bar 1----s:Js4 8.464 8.001002 0.980 9.9 167.12 16.559 .' 'I"III volumen svojstva tI.089 9.O 2612 2650 2688 2726 0.5' 2612 I .740 8.O 83.0010002 I I .0002 0.O 167.5721 ---8.20 18. specificna pri tlaku entalpija p i temperaturi h.74 11.- .0002 9.0010002 ! 0.0010002 0.46 86.' 11'.125 8.UO ItJO ill O.33 15.9 .061 9.55 14.337 8.O 2538 2576 ! 2613 2651 i .001008 .344 17.O .552 8.04 25.21 76.300 9.9 I I I 0.230 8.2 IH.0.1.9 0.001002 2 0.59 27. ' 0.0 -0.6 - 83.13 28.5721 8.40 2575 2613 I III I'M' I'll 40.01 bar I s kJ/kg K I ! I tI m3/kg h ! kJ/kg I ! kJ/kgK .001008 12.16 bar I' -.514 9.259 8.OOI~ I~I \9.UOI001 III O.12 bar .34 - 2650 2688 2726 0.-_J 0.972 .OOO2 0.873 8.tH)IOOO2 'I 10\4.0 2576 2539 2613 2689 2651 0.001002 15.0 83.84 81.90 '" 11 HI 0.03 4'.OOO 2 0.

516 9.224 8.219 8.027 6.711 7.1 334.296 3 0.0010002 0.C svojstva pi s kJ{kg K specifieni volumen v.000 2 0.090 8.894 7.714 6.983 4.515 4.296 3 0.001 008 0.001 002 0.5721 0.980 -0.9 167.001 029 3.5 251.9 167.001 002 0.317 3.001008 0.4 bar 0.9 167.310 p= 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 0.585 9.001 029 2.808 7.001 017 0.936 8.8310 --r.8310 1.982 -0.989 8.830 7.0 83. specifieD v .037 8.002 3.5721 -0'00021 0.9 167.0010002 0.296 3 0.5721 0.022 8.312 0.001 000 2 0.001017 0.0 83.1 2647 2686 2724 2763 2801 -0.401 5.296 3 0.126 8.902 7.648 6.864 7.986 8.473 3.749 4.0 83.001017 8.051 9.1 2645 2684 2723 2761 2800 2839 0.958 0.9I6 8.001 008 0.000 2 0.1 2648 2686 2725 2763 2802 I kJ{kgK m3{kg I kJkg 0.607 3.5721 0.001 000 2 0.123 8.170 4.178 p= 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 176 0.8310 8.25 bar I 0 20 40 60 80 100 120 140 160 0.237 7.117 8.001 017 6.6 bar -0.00 1 008 0.074 I 8.021 8.356 0.9 167.796 3.5721 0.801 7.2 bar -0.338 6.628 0.000 2 0.133 8.296 3 0.5 251.00 1 000 2 0.5 251.001008 0.9 2681 2721 2760 2799 2838 2877 -0.9 2683 2722 2761 2800 2839 2878 0.418 3.0 83.8310 7.999 8.609 7.901 7.322 8.611 7.075 7.074 0.215 0.1 334.001 0002 0.001 008 0.844 3.5 251.694 '1 7.983 5.5 bar 0.000 2 0. p= I s I v I m3{kg kJkg 0.9 167.1 2647 2685 2724 2762 2801 2840 -0.488 6.001002 0.5 251.001017 5.001017 4.000 2 0.296 3 0.042 4.075 7.5 251.001 002 0.413 0.0 83.831 0 1.8310 7.5721 0.3 bar -0.797 7.Voda i pregrijan Toplinska t .00 1 002 0.001002 0.159 .160 3.226 8.0 83.695 7.279 4.

249 8.100 8.588 1.296 3 0.965 'Ill .0 2676 2717 2756 2796 2836 2875 2915 2955 2994 3034 3075 1 kJ/kg K 11 W .566 7.998 177 IIII'III"kll'rlruCnik .296 3 0.001 000 2 0.217 I' .793 1.940 8.696 7.2963 167.470 2719 7.061 8.001 000 I 0.527 7.001 044 1..0 -0.001017 0.6 0.198 2994 3034 3074 7.952 3.0 419.000 I I 334..926 7.467 7.001 002 0.984 2.776 IIHI 11..835 7.001017 .266 2.8310 0.0 167.9 0.766 2837 7.2 bar 0.00I 000 2 1.749 7.696 1.830 9 1.307 7.075 !'-.987 8.0 0. 11 III III fill Nil 11.808 1.000 1 0.132 1.043 2.075 1.832 7.573 7.8309 -0.068 3.078 2.639 83.111 nil Nil IINI 1111 HII IfoII INil IIHI .530 1.11 1.1 0.00 029 I -0.718 2.021 8.2963 0.--7.413 1.001 029 I 335.237 7.6bar 0.Ill It.145 8.353 1.001 029 2. specificna ""llIlpija I "C I v m3/kg p= -- v I s I kJkg 0.000 1 0.5721 0.001 002 0.001 017 0.2 0.2679 7.075 1.887 1..300 --I -0.320 0.651 1111 1.2 335.340 7.1 -0.001 044 1111 liII 1.5 251.546 2.075 --.000 1 1.:.660 7.572 I 251.572 I 0.1 0.362 7.730 IIHI 110 27f4 2755 2795 2835 2874 2914 2954 419.ll iNII 11111 0..5721 0.571 1.307 7.001 008 0.8 bar 1 kJ/kg K m3/kg kJkg 1.852 7. III '.854 2876 2916 2955 2995 3035 3075 7.184 3.6 251.9 1.574 2758 7.1 84.1 2710 2751 2792 2832 2873 2913 2953 1.001 008 167.0 0.484 2..453 2.911 1. 251.917 7.001 002 84.246 2.2 0.7.172 2. .173 1.471 11.1 335.365 2.672 2798 7.750 .vmlcna tlnku para (nasta yak) t entropija s s 1 p i temperaturi h.001 017 11.294 1.001008 0.126 2.379 7.835 2.001000 0.112 1.663 7.647 2993 3033 3073 7.120 2.176 8.613 7.1111 'HII IIHI 2.234 1.072 8.436 7.0 167.001029 2 1.996 8.601 2.359 2.00 002 I 11.5 0.830 9 1.889 1.00 008 I 11.479 7.0 bar 84.

312 7.001061 0.222 7025 7:127.8232 0.001 000 84.296 3 0.9: 0.001029 0.3.7440 I:-2827 I I I I 7. 503.5093 0.296 2 0.- "'" I 0.8308 I 0.1.001 017 0.703 I 0.419 7.001000 1 0.001008 1 0.307 1.7 2748 0.572 0 0.075 1.2 251.001029 0.7805 I' 2948 0.7840 I kJ/kg K 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 280 300 ' 0.001002 .6549 I 2985 0. 0.8620 0.1 0. i I I 0.3 335.000 1 I 0.643 '.2 i 503.118 'I 0.001 000 0.0 167.507 7. 3030 7.5720 1.2 503.0 -0.171 1.6 0.307 ' 0.1 160 240 200 220 260 300 280 0:6506 2782 7. 2 990 1.001008 0.075 1.5589 2860: i 2944' 2902' 7.033 1.000 1 84.748 7.900 4 1.001002 I 4.934 9 2789 0.7 0.9385.175 1.631 7.230 7.789 7.S I 0.556 7.".8309 1.128 1.222 1.0bar 84.2 0.830 9 1.5343 0.001 061 0.528 I I 0.5720 -0.'" o 0.5 bar p= 0 2. I 2824 I 2739 I I 0. v.1486 0.001 017 I I 84.528 I.527 1.000 1 0.001080 0.8753 i 0.822 7.001008 0.080 1.052 3071 I i 7.4837 I il I i i i 1.019 1.6012 0.001008 0.5831 0.9763 I 2"9 0.001061 I 251.420 7.312 7.29621 60 40 100 120 80 180 140 0.1 1251'2 0.7 0.591 7.4 -0.0" 7.001017 0.001044 0.8123 0.001044 0.001061 503.269 2871 2911 2951 2 991 3032 3072 I 419.6837 06167 251.307 1.8 .8 419.8: 2786 1.528 7.7164 I 2907 2866: 0.8308 0.307 1.6311 3067 3026 i I I 178 .717 260 - 1.001029 0.5720 I 419.001002 0.316 I ' 0.2 2818 I 589.33S.2 335.397 7.4 167.001 002 0.485 7.001 "9 335.568 7.328 7.2962 0.-Voda i pregrija Toplinska specificni volumen t I I J svojstva pr.739 0.000 I I 0.478 7.3 -0.218 7. specificnJ v m'/kg I I h kJ/kg ! s kJ/kg K I °C i i I v m'/kg ! h kJ/kg 2.001044 419.495 I I I 2988 3070 3029 I I I 0..258 1.1 167.3 1167.001017 0. 7.014 2868 2909.671 7.8438 0.340 1.984 0 2830 1.400 7.001 000 1 20 0.894 I I 0..001 044 0.

".623 0 0.601 7.8411 0.001060 0.466 3 0.607 4 0.001017 0.4183 0.7108 0.2 2766 2811 2855 2898 2940 2982 3023 3065 3106 3147 3189 3230 3272 3314 3356 3398 3441 3484 3527 3570 3614 3657 3702 3746 3790 .U HU IINI I AU 1.232 7..001008 0.434 4 0.383 5 0.001 029 0.889 7.425 0 0.UO 020 MO I I 3062 3104 3145 3187 3229 3271 3313 3355 3397 3440 3483 3526 3569 3613 3657 .197 8.527 1.646 7.111 i kJ/kg I kJ/kg K 5 bar 0.u 'HO 504. s ! I v m'/kg h I kJ/kg 6 bar I kJ/kg K 0.5719 0.513 6 0.148 7.3 167.001 002 0.9 589.803 9 0.7667 0.385 7 0.374 7.503 4 0.307 1.571 9 0.7481 0.001 044 0.729 4 0.3165 0..5762 0.075 -I -0.947 8.965 7.353 8.975 8.635 9 0.367 179 0.464 7 0.514 7.461 7.5606 0.403 8..560 6 0.700 7 om Illi I~O Inu IHO ~m ~w «0 ~M ~~ 'uu '20 '.217 8.302 8.. h .527 1.142 7.268 8..223 7.545 0 0.001000 0.112 8.059 7.856 7.445 7.6921 0.404 5 0."u para (nastavak) II"~II I' i temperaturi t s .450 4 0.165 8.673 4 0.312 7.307 1. .966 7.388 7.003 8.057 7.3520 0.Uu h.111 r.739 6.n..5 84.250 8.579 5 0.6541 0.001 000 0.4841 0.001 008 0.598 4 0.058 8.369 0 0. .497 9 0.5 335.001 080 0.822 5 0..739 6.300 7.916 7.4 503.667 7. Inu IHU IUU 11U J'\II n.296 2 0..296 2 0.3 2758 281.522 6 0.4450 0.830 7 1.001017 0.482 1 0..6851 0.638 6 0.6547 0.0 589.785 3 0.863 6.001 002 0.001 080 0.709 7.4021 0.nO 'HO '.732 7.771 7.032 8.581 7.54) 6 0.5 2850 2894 2936 2979 3021 ! 1.764 6.869 6.088 8.000 1 0.001 029 0.529 3 0. specificna entropija v m'/kg p= U III ..318 8.t."lilh.6172 0....532 7.334 6 I I i I i I "'T.795 7..452 0.10 .3 419.831 7.000 1 0.075 1.5918 0.9 251.001 061 0.143 8.830 7 1.669 6 0.001 043 0.

001102 0.573 7.739 1.3241 0.198 7.001017 0.7 504.9 0.377 7.030 8.4104 0.237 9 0.227 6 0.336 3 0.337 7.286 9 0.648 7.635 7.527 1.233 0.Voda i pregrijana Toplinska svojstva pr! spedficni volumen v.354 0 0.372 3 0.706 7.3160 0.942 6.5718 0.8 84.695 7.6 504.2740 0.571 I 251.363 4 0.5134 O.942 6.348 3 0.2471 0.344 5 0.248 0 0.883 6.382 2 0.5f51 $ kJ/kg K I I I kJkg 8 bar 0.509 7.3 589.589 7.8306 1.299 5 0.4196 0.815 6.260 8 0.467 7.5 419.384 2 0.134 8.125 7.267 0.258 0.184 8.001080 0.4197 .407 8 0.5 675.466 6 0.160 7.818 7.335 0 0.1 589.082 8.926 7.692 6.7 335.129 '-TIf.001 060 0.444 7.001080 0.001029 0.001 001 0.6 2791 2839 2884 2929 2972 3015 3057 3099 3141 3183 3225 3268 3310 3352 3395 3438 3481 3524 3567 3611 3655 3699 3744 3788 I I I V m3/kg h I I kJ/kg 10b ! I kJ/kg K 1___-0.812 7.7 419.001 001 0.868 7.738 1.325 6 0. specificnA' t .081 7.306 1.0 168.1944 0.712 6.3 1-0.287 0.968 7.075 335.527 1.001 102 0.001017 0.4314 0.923 7.075 1.205 9 0.396 0 0.029 8.235 7.001 007 0.080 8.977 8.269 7.001 029 0.754 7.5017 0.791 6.443 2 0.001 043 0.311 9 0.478 3 0.001000 0.978 8.306 1.909 6.C v m3/kg p= 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 540 560 580 600 620 640 180 0.296 I 0.001 043 0.307 7.2 251.4900 0.6 168.001 060 0.403 7.001 008 0.763 7.000 7 0.830 5 1.7 1.872 7.2169 0.454 9 0.3916 0.049 7.4 675.372 8 0.998 7.296 0 8 6 3 9 84.306 5 0.8 0.296 I 1.000 1 0.277 0.401 0 0.001 000 0.360 3 0.529 7. 2827 2875 2921 2965 3009 3052 3095 3137 3180 3222 3264 3307 3350 3392 3435 3478 3522 3565 3609 3653 3697 3742 3787 0.

001080 0.220 2 0.074 1.956 7.109 7.540 7.10 7.502 7.239 7.2380 0.001007 168.2499 0.786 7.230 4 0.482 7.1 0.1453 0.4 2843 2895 2944 2991 3036 3081 3125 3169 I 3212 3255 3298 3341 3385 3428 3472 3515 3559 3604 3648 3693 3737 3782 IHO 1(10 121) 140 1(.691 6.9 676.892 7.887 6.001 007 0.806 6.526 1.001 029 0.1838 0.1(1) .2021 0.326 0 0.8 419.830 I 1.677 7.196 I 0.001 127 0.001 079 0.527 1.246 7 0.255 8 0.331 6.238 6 0.2 85.205 4 0.254 0.306 1.9 504.1 335.3417 0.001 060 0.139 2.442 7.232 I 0.0 'IHO (IO 'I I no 40 tlO HO hOO (.6 675.944 7.5717 0.315 7.3103 0.001 001 0. specificna entropija v m'{kg s s kJ{kg K .650 7.1) HI) 1(10 110 14(1 11011 12 bar 1.7 589.756 7.808 7.364 7.379 7.3024 0.1900 0. I .1521 0.942 2.0 168.1310 0.6 85.001 127 0.2139 0.1714 0.208 2 0.1383 0.349 5 .5715 0.000 999 4 1.001 102 0.000 I 0.2 504.424 7.001 060 0.732 7.286 7 7 7 7 6 0.107 7.994 8.4 0.278 0.296 0 0.294 5 0.1587 0.2142 0.626 6720 6.4 852.562 7.524 6.830 4 1.044 -0.9 0.840 7.2961 0.4 I 336.738 1.704 7.037 7.2617 420.244 0 0.5 252.2261 0.595 7.10 '1(.174 7. fr I I i V I fr I kJ{kg m'{kg kJ{kg I kJ{kg K 16 bar p= I) III 41) 1.001 043 0.1) 'HO .075 1.001 102 0.8 763.859 7.20 MO 0.1879 0.0 763.001 043 0.000 0 0.303 7.001028 I 0.001 156 0.001 000 0.874 6.620 7.262 0.1968 0.(1 IHO 1(1(1 120 "10 1t.248 7.306 1.034 7.2 2814 2865 2912 2958 3003 3047 3090 3133 3176 3219 3261 3304 3347 3390 3433 3476 3520 3563 3607 3651 3696 3740 3785 -0.333 8 0.165 I 0.786 6.1692 0.001016 252.909 181 0.941 2.4 589.001 001 0.318 I 0.177 7 0.139 6.1788 0.587 6.270 0.964 7.120 01."""IIM pllm (nastavak) 1111 11 I' I tcmperaturi t '111111111)11 fr.738 1.001017 0.222 2 0.

940 2.1281 0.1084 0.0 85.941 2.5 420.316 7.194 7.130 8 0.1160 0.7 336.256 7.1200 0.1592 0.001060 0.2 252.1360 0.001 156 0.9 505.001 101 0.1076 0.324 7.1118 0.5 676.074 1.209 0 -0.266 7.1630 0.9 852.849 6.596 7.001 028 0.295 9 0.295 H 0.1399 0.7 2851 2907 2960 3010 3059 3105 3151 3196 3241 3285 3329 3373 3418 3462 3506 3551 3595 3640 3685 3730 3776 0.5713 0.001 101 0.08436 0.083 7.1900 0.001 043 0.526 1.00 I 059 0.094 33 0.685 6.001 126 0.1360 0.829 9 1.5 86.330 6.098 93 0.000 999 0 0.1320 0.995 7.5711 0.2 336.207 7.730 6.001 007 0.089 5I 0.1255 0.138 2.494 6.1756 0.803 0.001 007 0.001 156 0.130 7.647 7.647 6.001 001 0.2 169.737 1.924 6.6 763.702 7.543 7.305 1.1852 0.829 7 1.1511 0.1477 0.1707 0.951 7.305 1.C " I s I " I s I m'/kg p= kJkg 20 bar 2. 540 560 580 600 620 640 182 0.064 7.001079 0.001 043 0.432 7.074 1.697 .146 7.000 999 2 0.597 7.5 505.375 7.1804 0.1200 0.1995 0.381 7.558 6.329 2.1554 0.204 3 0.001079 0.1947 0.1515 0.737 1.1610 0.1144 0.1659 0.001028 0.3 590.137 2.880 ' 6.1461 0.3 763.6 852.001 016 0.650 7.001 190 0. specifle t .383 6.8 943.7 169.1438 0.594 6.001 001 0.753 7.0000 0.526 1.1241 0.770 6.000 (I 0.489 7.1411 0.807 6.0 590.018 7.518 6.1021 0.001016 0.Voda i pregrlJA Toplinska svojstva 0 specificni volumen ".461 6.490 7.001 127 0.9 420.436 7.544 7.2 676.1669 2.1561 0.1034 0.7 253.35r 6.6 2820 2876 2928 2978 3025 3071 3116 3161 3205 3249 3292 3336 3380 3423 3467 3511 3556 3600 3644 3689 3734 3779 I kJ/kg K m3/kg kJkg 25 bar I kJ/kg K 0 20 40 60 80 lOO 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 .

1027 0.081 25 0.001 0.062 0.471 183 I 421.0009999 i 0. i I 87.9 764.448 6. 2962 ! 3018 3070 .093 34 86 35 84 ! 3308 3354 .784 6.559 7.'lInlpija h.6 0. specificna entropije I "C' < ! v m'/kg p= kJ/kg 30 bar " r kJ/kg K I I t' m'/kg his kJ/kg i i kJ/kg K 40 bar o 20 40 60 I KO 100 120 I 140 160 180 I 0.064 0. 3120 3 168 I 1 I i 0.054 7.116 7.070 125 154 188 228 72 44 83 00 99 87 66 .315 7.8294 1.0 943.073 1.327 2.6.970 7. .091 0.031 7.304 1.092 32 0.3 0.3.940 2.00 I 007 170.001006 ' 0.4! 591.610 I : 677. 7 0. 4.081 16 0.1012 I 0.347 7.368 7.138 8 I .571 0 0.07604 3216 3262 3400 I I 3322 3367 3412 0.524 1.0 0.001 0.001 100 0.073 38 0.773 6.09631 I 0.1161 520! 0.001 042 0.001 126 0.343 6.1036 3536 3581 3627 3673 i 3719 I 3765 .078 66 0.1 I 853.099 31 0.068 0.001 016 253.088 0.001059 0.2957 0.067 0.258 6.160 .459 6.907 6.7 0.402 7.1128 I I 2 995 3 045 3 094 3 141 j 187 3233 3278 1 ' 1 I I I .00 I 078 0.083 81 0.629 6.328 6.701 6.939 2. 1 I 0.9 "-~2 823 2 885 ' 2 942 1.4 944. 3490 I 0. 171.000 998 2 .1291 600 620 640 I . I 506. 338.235 7.1356 0.828 9 1.1061 0.515 2.991 7.058 0.085 00 0. I 422.001042 0.1 1 038 I 200 220 240 260 280 300 .001 0.098-76 I 0.I 0.0.364 6.0.wdcna para (nastavak) Ilnku p i temperaturi t .1095 0.055 0.841 6.073 1.1259 580! 0.000 2 0.0 i 254.546 6.001 027 0.295 5 0.420 7.135 2.570 6 0.261 7.455 7.525 1.086 0.206 7.135 6.5 I 0.224 6.2 505.542 6.091 7.000 998 -1--.8 676.176 7.1194 ~4O' 0.001028 337.736 1.001 0.001 015 .072 0.305 0. 0.1226 560 0.627 6.001 101 0.001 058 0.925 6.120 340 .856 6.077 155 189 1"6 83 12 1-[ 0.132 3 0.735 1.000 I 0.7 I 590.001 000 86.095 84 0.180 400 420 440 460 480 I ! ' I I :~ '2902 1 0.702 6.001 0.709 6.5 I 764.001 0. 3456 I 3501 3546 3591 3636 3681 ' 3727 3772 i .088 71 0. 3445 500 I 0.137 2.051 0.001078 0.292 7.149 7.508 7.6 853.4.

001 005 0.916 6.1 678.050 70 0.295 0 0.689 6.062 18 0.8 944.8 678.001098 0.698 2.7 507.211 6.04810 0.827 8 1.511 2.204 7.362 0.1 339.041 11 0.411 6.051 0.1 88.S 6.6 171.696 2.8 592.001 027 0.937 2.134 2.325 2.291 6.001 0.001 0.6 423.089 6.078 62 0.927 6.045 39 0.000 3 0.310 7.166 7.882 6.00 I 0.828 3 1.1 172.546 6.082 58 0.513 2.001057 0.942 7.188 6.07461 0.881 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 540 560 580 600 620 640 184 0.7 1038 1135 2805 2885 2954 3017 3074 3128 3180 3230 3279 3327 3375 3422 3469 3516 3563 3609 3656 3703 3750 I 5.053 0.001 026 0.620 6. specificna" t °C v I m'/kg p= I kJkg 50 bar 5.043 30 0.133 2.001099 0.295 2 0.324 2.00 I 077 0.093 7.734 1.884 6.523 1.065 18 0.497 6.00 1 006 0.576 6.001 076 0.054 38 31 18 02 82 60 bar 0.789 6.076 62 0.057 79 0.036 7.001 185 0.071 1.001041 0.068 49 0.302 1.5 507.06179 0.733 1.001 0.001 123 0.2 853.4 1038 1135 2857 2926 2987 3044 3098 3149 3198 3247 3294 3341 3387 3434 3480 3526 3572 3618 3665 3711 3757 I s kJ/kg K I v m'/kg s I kJIkg h I I kJ/kg K ':'i I 0.060 08 0.000 999 5 0.064 31 0.063 49 0.001 058 0.8 422.i specificni volumen v.258 7.569 8 0.072 1.047 0.854 6.03874 0.522 1.9 255.000 7.00 I 225 0.722 6.066 42 0.316 6.080 60 0.069 6.05551 0.570 2 0.651 6.033 17 0.272 ' 0.001015 0.Voda i pregrijana: Toplinska svojstva pri.3 338.1 765.977 7.000 997 2 0.001 041 0.303 1.056 59 0.036 14 0.068 53 .042 153 187 226 275 22 89.820 6.149 7.000 997 7 0.049 0.220 7.066 86 0.384 6.1 592.7 256.058 34 0.001 124 0.000 2 0.7 854.070 55 0.6 765.06001 0.936 2.468 6.001014 0.756 6.000 999 0 0.072 59 0.2 944.001 152 0.053 16 0.057 7.045 30 0.112 7.001 273 0.

187 6.715 5.0 767.729 .386 6..035 0.7 0.369 6.073 7.027 79 0.001 056 0.294 6 0.044 43 0.907 6.040 31 89 40 87 30 2787 2879 2955 3023 3084 3142.218 6.568 2 0.662 6.01926 0.019 7.794 5.047 09 0.5690 .029 11 0.9'01 6.001269 1236 0.121 6.032 76 0.001 040 0.038 32 0.1 91.10 1110 IHO 400 420 440 4110 4HO '00 '20 '40 560 '"0 toOO 620 1\40 0.848 6.050 97 I .461 6. 3375 3425 3475 3525 3574 3623 3672 3720 0.532 6.4 174.504 2.126 0.788 6.028 96 0.4 681. specificna entropija i v m'/kg s I kJ/kg 80 bar 8.033 91 0.449 6.001004 0.301 1.001219 0.519 1.069 1.299 1..000 996 21 0.1.030 88 0.825 7 1.011 185 1'0 140 1110 IHO IIKI !O WI 1110 1HO 100 120 \.664 6. 1135 0.306 6.030 36 0. 0.001 097 0.001 095 0.001 122 I 0.871 3.508 2.826 7 1.000 995 3 0.000 997 2 0.731 1.024 26 0.726 6.045 77 0.5 510.037 0.934 2.524 6.001 025 0.035 04 0.876 3.2 425.1.599 6.001 183 945.5 257.6 595.688 2.1 679.2 176.0 HO ItKI 0.8 855.070 1.001 014 0.2 594.001 039 0.321 2. 3196 3249 3300 3350 3399 3447 3496 3544 3592 3640 3687 3735 - 0.880 6.3 259.964 7.001 322 'I kJ/kg h I kJ/kg K 100 bar 10.726 6.130 2.001075 0.048 39 0.049 69 0.294 2 0.039 39 0.8 341.1 0.001150 855.001 265 0.001013 0..8 766.001 148 0.024 93 0.9 945.001 025 0.4 342.249 5." para (nastavak) IIAII I' I temperaturi t '1I1"lrUnh.7 I h I s I kJ/kg K v I m'/kg p= 0 10 O (.02641 0.037 24 0..001 055 0..032 65 0.845 6..283 6.786 6.04044 0.000 4 0.026 81 0.038 0.079 6.932 2.00 1 398 0.011 6.000 5 0.001 003 0.3 1038 0.001 328 0.021 <.001 222 .031 58 0.063 5.034 0.952 6.692 2.9 1038 n34 1235 1343 2784 2883 2965 3036 3100 31':i0 3216 3271 3323.Q41 70 0.127 2.001120 0.023 31 0.521 1.056 3.000 998 I 0.0 509.043 08 0.318 2.957 7.03615 0.8 426.1 93.001 181 0.595 6.001 074 0.

001317 0.684 2.027 79 0.8 16.6 ' I 431.125 I 12.Voda i pregrijana Toplinska specificni volumen I svojstva pri v.448 6.02575 0.001 118 0.240 3.001 052 1.463 2.001 003 0.065 1.925 i 56.0 512.001 001 0.033 42 : kJfkg K 1 v m'fkg h kJfkg 160 bar .420 0.0 I 514.026 79 0. specificna I I .8 181.050 3.866 3.001 618 0.491 6.841 5.038 3.001 024 0.9 i 599.822 5 1.001 070 I 1.2 768.001 073 0.565 9 0.639 6.4' 684.020 13 0.01104 0.802 6.001 115 0.622 6.000 8 0.000 992 3 0.001 174 0.001 494 0.01427 0.6 264.023 55 0.824'6 ' 0. 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 540 560 580 600 620 640 186 0.001 254 0.067 0.305 6.178 6. I : 2851 ! 5.001010 1.001 261 0.022 46 I 3237 .001 142 0.C v m'fkg.01751 .028 77 0.265 6.309 2.684 6.000 994 6 0.7 682.024 64 0.01653 i 0. j'91 I 1337 1588 11452 I: 2951 3034 3108 .494 2..050 6.1 i 344.295 1.001 467 0.445 5.024 67 0.744 6.500 2.6 I 0.000 994 3 0.0 I 261.001022 i 1.929 2.6 I 1134 111233 .646 '5.001216 0. 0.01546 0.1 78.1 . 946.001 146 0.02171 0.120 2.023 20 .723 1.030 68 0.514 1.000 6 I 0.143 6.001 054 0.856 3.698 6.315 2.345 6.023 93 I 0. kJfkg K I 0.914 .4 428. 3175 .292 8 0.673 I I I 6.558 6.379 6.421 3. 0.01287 I 771.824 5. I i h kJfkg 120 bar I I Ip = o 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220.001 210 0.000 996 3 0.727 0.1 ' 98.946 6.517 0.001390 0.578 6.1 596.224 3.001 036 I 1.01929 0.8 .001 038 0. 3297 3355 ! 3410 3465 : 3518 3571 3623 ' 3675 6.01842 ! i 5.971 858.081 6.01811 0.0 2.032 52 0.001094 0.001 307 0.5 347.001 012 0.001 178 0. i i 0.227 6.567 4 ! 0.031 60 0.293 7 I 0.020 93 0.514 6.01969 0.755 ! i I .021 08 0.298 0.01619 0.6 1 039 1 134 1 234 1 341 1 461 2 795 2 898 2 982 3 055 3 21 3 82 3 240 3 296 3 350 3 402 3 454 ' 3 05 3 56 3 606 3 656 3 705 ' I I 0.001 374 0.022 36 0.859 6.676 2.001091 0.029 73 0. 95.

01315 0.8" 690.01180 0.002240 0.-'-25.8 605. I ' 100 IW I~ IM IHO ~O() !20 1..007 580 0. 2902 .658 2.510 1.176 5.400 3.00134511331 i 0.001 108 0.1 0.001 112 0.000 9 0. I 446 1 573 1 743 1 I .001 089 0.8: 102.427 5.9 .0 687.013 3. 400 420 440 460 4HO ~OO '20 '40 '60 2660 .1 107.626 I I 2582 i 2774 .001018 0.001 050 0.920 2.000 999 2 0.719 1.001 827 0.01621 0. I I I 0.001 164 0. 0.01358 0.8178 1.000 992 9 0.001 139 0.101.479 2.01224 0.296 2.009947 0.00 1 445 0.001 134 I I I I I .01477 0.376 3.026 3.847 3. 0.01465 0.192 3.01517 I I 558 I .3 1040 1134 1231 i 517'7 1 I ! 1.001 698 0.915 2.001 527 0.302 6.115 2.008 246 0.723 5. 0.2 ' I 042 I 134 I. 2821 2933 3024 3 103 3 174 I --- 5.566 6..8204 I : I i .2 862.001 198 0.00 I 205 0.146 5.001 020 0.506 1.609 5.290 7 0.966 6.562 3 0.836 3.013 01 0.0 602.292 1.372 6..059 1.146 6. I I 3490 .001169 0.057 6.1 20. I 230 .013 99 0.8 .2919 .714 1.487 2.3 ! 437.001 238 0.288 1.668 2.001 008 0.000 997 1 h kJIkg s kJ/kg K 250 bar '---. .017 53 0.001 421 .006014 0.000 990 4 0.141 6.01816 0.291 6.1 860. 189.001 034 0.01551 0.8 ..864 5.962 6.011 13 0.058 '80 3241 3304 3365 3423 3480 3536 3590 3644 6.3Tf-1 5.01688 0. . specificna entropija s .0 .4 1.559 5.426 6.1 773. 0. I 334 . 350.018 78 0. 1 701 1941 I ' ! .\0 ~~O ~HO lOO 120 \40 \(.IHO 434.001 006 0. I 439 ! 0.504 6.001 065 0.para (nastavak) I'Mku" i temperaturi t IIlnll)l!uh.490 187 M ~ oI w m 0.001031 0. 3548 I 3605 i ! i i .062 0.01242 0.001 247 0.00 I 570 0.4 949.4 i 775.0 354.000 8 0.852 5. 3002 3089 ' 3166 I 3238 3305 3369 3430 I I riOO 620 640 1 .440 6.610 3.009 609 0..564 3 0.001 361 0.209 3. 267.001 286 951.019 38 I 1 . __1_- v m'/kg ' 0.001 085 272.884 I 521.001 068 0.108 2.1 .5 185.226 6.01041 0.01120 0.574 3.01413 0.008 696 0. c ----- h kJ/kg 200 bar kJ/kg K i .001 297 0.360 6.001047 0.000 988 I 0.804 4.218 6.303 2.000 990 7 0.748 5. I I .

998 0.18 6.0 24.101 0.146 -0.209 -0.06 50.663 0.336 0.4 66.079 41.3 58.140 1.566 6.001 166 0.001 298 0.000 994 0.635 1.055 4 0.32 71.328 13.277 1.001 048 0.101 1.000 849 0.s' kJ/kg K s" kJ{kgK KrutifUl I Ugljicni dioksid CO2 para 0.S 0.465 1.566 0.30 .1 56.154 13.186 8.7 0.9 0.142 0.423 1.000 867 0.072 2 -150 -319 1-373 -313 -117 -105 85.004 0.007 52 0.198 -0.008 85 0.000 772 69.220 0.001081 0.014 1.883 0.000 642 0.005 0.951 0. specificni volumen t". v".10 5 0 5 10 15 20 25 30 31 - 231 233 235 237 237 237 237 237 236 235 232 229 223 214 198 172 140 1.67 22.000 639 0.928 0.263 0.S 36.248 -0.000 710 0.4 0.089 -0.140 Kap/jevifUl - - 56.60 4.554 2.002 32 26 17 99 16 .050 7 0.000686 0.001019 0.422 1.006 0.002 156 2.046 0 0.89 26.6 78.47 30.85 39.388 1.20 - .001417 0.93 57.0166 0.296 3.92 13.380 0.676 -0.245 1.091 2 0.726 0.357 0.33 64.72 45.045 0.2 0.05 14.000 897 0.6 .327 -0.6 5. t. .218' 0.81 19.15 .000663 0.410 -0.091 0.460 2 0 1 3 -1.509 1.048 0.40 .043 0.607 -0.80 0.467 -0.000 950 0.000 652 - 353 - 359 365 370 375 379 383 387 391 393 396 -0.001 120 0.0 0.150 0.000 738 0.84 10.7 108 140 - 50 40 30 20 10 0 10 20 30 40 50 0.398 0.7 .022 9 0.45 34.975 0.18 212 224 231 231 1.704 r 1.302 1.378 50.059 55.S 46.000 661 para 0.51 0.196 0.0 0.000627 0.429 61.027 0 0.000657 0.905 0.819 .049 8 0 0.896 .097 1 -0.557 1.189 Sumporni dioksid S02 2.768 0.328 1.0 0 13.284 4.254 188 .460 13.371 1.25 .2 0.108 27.000 971 0.357 1.002 0.252 1.2 42.507 25.197 0.0104 0.000 931 0.56.0142 0.001 677 0.831 0.802 0.130 -0.038 2 0.400 -1.000674 0.180 1.170 -0.072 2 0.Zasicena para Toplinska svojstva tlak p.139 .37.S 1.549 -1.000 723 0.50 5.0 27.001 223 0.860 0.0195 0.119 0.000754 0.C v' m3/kg v" m3{kg h' kJ/kg h" kJ{kg .012 1 0.000 697 0 0.10 -100 I 0.27 16.7 0.

'1'.000749 - 1.056 5 0.297 1.225.909 .\.091 3 0.395 1.436 4.001 004 0.1662 0.963 0.509 0.718 1.0 46.563 1.120 0.0 -0.257 4 -0.llIlh Ivarl 1'01'.354 0.047 7 0.0 363 368 372 377 0 0.345 8 -0.001 134 0.496 4.001 476 0.108 11.572 tU.218 5 1.54 20.241 0.528 0.299 0. specifina v' m3fkg v" m3fkg Amonijak 9.0559 0.3286 0.063 5 enlropija h' kJfkg NH3 -310.111 0.II1r<1rnIUri I.149 0.001619 0.92 0.693 0. .0 1 154 1172 1189 1206 1222 1229 1237 1244 1250 1256 1262 1268 1272 1277 1280 1284 1287 1291 1292 CH3CI 388 394 400 406 411 416 420 424 -1.772 0.084 6 0 0.797 6 7 8 0 5.5 190.62 1.263 1.2 - -0.01 4.827 4.2 - - 91.0 31.237 5.157 fi. .7 46.487 0.453 1.35 .294 5.001 379 0..889 6.HI 0 0.70 2.5 69.11 11. h".052 .0 15.688 4.001 504 0.980 4.001 550 0.408 0.2 28.001 425 0.5 358 2.001 063 0.178 3 -0.5 240.486 1.232 189 .'IMnn cnlalpija P bar h'.001 639 0.516 1.5 -114.756 4.5 44.3 68.42 0. III 11 \ I11 I' 111 III III .1180 -0.f" h" klfkg s' klfkgK s" kl/kgK 1 '11 1111 .61 0.33 0.244 0.347 0.111 0.131 1.772 1.610 1.9 93.435 3 -0.907 5 -0.001 022 0.331 1.7137 -0..03 11.087 0.307 -1.378 4.103 -0.112 -0.322 4.2 -267.523 1.001 601 0.23.624 0.158 4.247 8 0.55 0.14 28.283 H.903 2.001 659 0.552 4.051 (melilklorid) 3 1 1 - 46.7 64.001 777 -180.001 490 0.67 15.9 31. .000 986 0.188 Diklormelan (metilenklorid) CH2CI2 353 4.hl.219 11.001 109 0.128 0.065 0.109 0.168 0.0 0 23.5266 -0.399 1.521 3.057 8 0 0.6 141..195 1.363 2.902 4.622 4.417 0 14.083 3 0.053 2 1.1704 -0.'.001 042 0.5 0 15.206 0.702 Monoklormetan 0.11 III III III .643 0.586 8.409 11.1118 0.001 085 0.001 726 0.001 566 0.3 III III III 11 III III III .001 680 0.469 0..433 5.750 2.177 1.290 0.f'.061 4.8 47.8 117.I50 7.00 I 534 0.175 0.3 .423 1.419 0.8 -136.001449 0.653 5.1658 0.558 4.001 583 0.083 7 0.549 4.001 401 0.371 III III tU II .001519 0.363 - 0.266 4.903 5.5 .14.

5 140.000734 2 0.402 1 0.000 707 5 monofluortriklormetan 0.582 R 13 0.277 0.57 11.963 0.02642 0.40 74.0007018 0.140 0.000672 5 0.04 25.43 66.616 - - 33.2270 0.5 210.5 135.1107 0.077 8.45 22.031 0.003 829 - 57. 81.000 894 0.374 0.000 626 0.58 51.760 0.18. .03774 0.6 130.0007173 0.2 154.000 623 4 1.59.46 - R 12 70 50 40 30 20 0 0.53 86.05542 0.20 25.70 25.3 150.000 796 8 dijluordiklormetan C F2 Cl2 0.00 33.1613 0.000 625 0 1.5 205.126 .4 163.078 13 0.000 658 0.000 683 3 0.Zasleena parll Toplinska svojstvu tlak p.3 175.0006592 0.510 2.042 0.21' 0.000741 0.3 0 10 20 30 40 50 0.56 84.092 0.8 171.000 12.204 6.086 4.051 8.71 34.18 54.6394 0.4 145.457 17.3 190.10 0 10 20 30 40 - 0.533 - 0.357 0.000 8.4 195.00 16.01373 0.005 1.26 .817 4.trijluormonoklormetan 0.4 120.84 89.000 651 9 0.58 35.000 695 0 0.001 079 .21 .0006335 0.43 15.000646 8 0.605 6 0.000695 0.000672 2 0.78 0.50 43.3922 0.000842 0.000 962 0.1342 0.000717 0.405 0.000 661 9 0.332 6 1.22 29.80 60 50 40 30 20 10 0 10 20 190 0.434 9.005 49 0.018 04 75 33 82 - - .3 185.68 86.96 88.000686 8 0.9 159.19 31.52 28.13 I .44 78.000773 4 0.191 3.99 82.9 -100 - .6424 1.8 167. v"l ts °C R 11 40 30 v' m3/kg v" m3/kg h' kJ/kg C F Cl3 h" kJ/kB - - - 20 10 0.29 - 0.211 .051 0.5 215.5 200.000 9. 0.93 89.157 0.3 180.05667 0.71 170.000642 5 0.407 0 0.2441 0.261 1.38 26.18 39.256 0.230 5.667 7.30 - - 44.007 47 0.5 125.000769 0.886 5 1.0007524 0.000634 9 0.86 64.194 0.462 19.43.394 11.748 2.123 4 .3854 0.40 C F3 a -100.92 9.024 0.010 10 0.000802 0.103 0. specifi~ni volumen v'.01889 0.098 2.15 19.0006167 2.

0007386 0. h" v' m3Jkg v" m3/kg h' kJ/kg C F3 Br 66.000 462 0 1.96 69.6 241.dlllhtvarl (nastavak) 1'.006536 0.8 188.014 91 0.000667 1 0.56 10.340 1.8 214.65 100.6 198.0804 0.49 monofluordik/ormetan 0.535 - .4 - difluormonok/ormetan I till MII (.19 15.0006824 0.014 8 0.00 -108. H.47 20.047 1 0.57 .20 53.03835 0.9 207.000 8501 0.\11 R 13 B 1 .1084 0.000 679 8 0.39 99.568 6.7169 0.000 752 5 0.36.3477 0.000 708 6 0.2 202.7 252.011 25 0.0008244 0.7 178.000 7.64 25.25 88.34 11.000 536 6 0.01 h" kJ/kg Ill" . 0.0818 2.69 12.12 14.708 6 1.055 1.000 510 8 0.47 87.908 1 0.70 33.30 98.000 640 9 0.111 .91 .0008830 0.000 551 5 0.855 9.0194 0.48 42.31 22.66.0 210.458 7 CH F Oz III 1ft 11 1ft 111 \11 .1I11t1.0607 CH Fz 0 0.111 III III III 11 III III III .0007014 0.85 42.445 0.0346 0.283 5 0.\11 III - 20.Ill nil III 111 \11 111 III 11 III W \11 .1 h'mpcraturi t.54.22.020 04 0.000 690 3 0.0008004 0.1 III~nBentalpija p bar h'.8 168.000661 2 8.3746 1.000 479 5 0.008559 0.33. .20 79.000635 2 0.103 0 0.059 1.000 M.6472 0.000587 2 0.0006092 0.35 18.970 R 22 0.0007255 0.461 3.11 \11 .90 86.89 31.246 0.200 3.000 10.2103 0.055 11 0.2 191 0.0654 0.560 5.323 0.775 0.457 6 - 61.55.3050 0.33 24.48 0.000695 0 0.027 42 0.647 2.000 713 1 0.2 158.trifluormonobrommetan 0.0007405 0.51 0.9 183.959 3.50 76. .71 .7 246.000758 2 0.0258 0.55 82.1 216.000 523 1 0.0.0929 0.205 0.36 .92 .955 16.44.536 0.2 262.000 568 2 0.22 22.077 18 0.5 236.169 12.69 94.83 R 21.0004996 0.20 96.1491 0.532 2.76 91.000723 5 0.222 4.305 3 0.000767 2 0.156 2.2 257.9 193.68 .52 53.126 2 1.8 218.001 6.4 271.0007785 0.292 8.135 0.67 39.454 11.30 0.020 6 0.004 969 - 29.02 15.000 708 4 0.4 267.07 7.

str.HI = m(h2 hI) T = konst Apsolutni rad A = fpdV Toplina Q = T(S2 .135 " = 1.SI) = mT(s2 . a iznad nje raste.mokra para v" < v .za mokru paru (x > 0. upotrebljavamo p VX i kod para za izentropu jednadZbu = konst je podrucju cp gdje je " samo empirijski odredena vrijednost i nije ni u kojoj vezi sa specifienim toplinskim kapacitetima cp i Cv (u zasieenom Vrijednost " iznosi za vodenu paru: u pregrijanom podrucju (p < 25 bar) " = 1.za suho zasicenu paru (x = 00).= 1.sd c) Izentropa = - Kao kod plinova. 157 do 160 i 168). 192 . dakle.pregrijana para Odgovarajuee temperature i ostale veliCineodredujemo iz tablica iIi dijagrama.temperatura se pare pri prigu~ivanjumijenja (»Joule-Thomsonov efekt«) T * konst Ispod odredene temperature (»temperatura inverzije«) temperatura pare pri prigu~ivanju pada. a) Iz 0 h0 r a V = konst v = lip = VIm = konst Za odredeni tlak P uz odgovarajuee vrijednosti v' i v" vrijedi: v < v' tekuCina v' < v < v" . Temperatura inverzije iznosi ~esterostruku do sedmerostruku vrijednost kritiene temperature (K).Ix .Promjene stanja pare racunamo pomoeu tablica odnosno dijagrama za vodenu paru (Oznake velicinQ . dok se izvan podrucju mokre pare od nje bitno razlikuje.30 u zasicenom podrucju .035 + O.. Izobara je.75) d) PriguHvanje pare h = konst Za razliku od plinova. za koje pri priguSivanjuvrijedi T = konst.v. A = Apsolutni rad Q = m(h2 hI) V(P2 Pt) Toplina - ° - - - b) Izobara i izoterma 11 11 I U podruCju mokre pare svakom tlaku P odgovara tocno odredena temperatura Ts. = 1) . ovdje identicna s izotermom.VI) Toplina Q = H2 . P = konst Apsolutni rad A p(V2 .

Sve se nil I" ""1"111''Innja vlafnog zraka najbolje mogu pratiti u Mollierovu h.005 kJ/kgK specificni toplinski kapacitet vodne pare cp' = 1. 'I ~Nvlnt.~'. p je ukupni tIak smjese. Pri povecanju "'"1"""11111' rllsle tlak zasicene pare (Ps > p').. 111"1. To je stanje zasieenosti smjese.SMJESE PLINOVA I PARA t I~IIl'nl IllIk smjese jednak je zbroju parcijalnih tlakova sastavina smjese . p p' = pz je - I . "'.)Rv)p'/(p.. Ps) "11111111" 11rizasicenju (P' = Ps): Xs = O. odn.I. m)mz = (R.t(P 1IIIIIIIIII/IIsicenosti 1/1= x/xs I' . + 2500) 'IW" .llIlIlcza zrak i vodenu paru /..1'1'11111 sir.vidi str. "" I h. 11vl1l1. na v I1 .'III~l1hrijednost odnosi se na 1 kg suhog zraka u vlatnoj smjesi.It.ncsmjese. 11. 167). I" I It Icna entalpija smjese (kJ/kg*) u nezasicenom podrugu I.926kJ/kgK r = 2500kJ/kg loplina isparivanja vode (pri O°C) . 11'"'lIll'crulura u °C pa je h = 1.I. ~1I1I. . (gdje je h = 0) bit ce nil h = cpz' + x(cpvt+ r) specificni toplinski kapacitet zraka Cpz = 1.926. ~1.1.I 'lIIjcslI plinova ..ruCnik 193 . 194. te je sposobna primiti nove kolicine pare koje pocinje ..314/18 0. """" '11 vlllfni zrak (str.005I + x (1.462kJ/kgK = I .~.622p'/(P. .'.'ulllllllli Ilak vodene pare. 1'1 1111 I x (apsolutna vlaga) je omjer vodene pare mv i mase suhog S .622P. 195 do 197. Iltlll. 'I. 1111111 izhodi~te pri ledi~tu vode. "'II'"IPlll1om zasicenju (P' = Ps' x = xs) je h = hs. smjesa postaje nezasicenom (a I'" 11111111 IIn~grijanom)..1111111Ickucine (s~enje)." ~". H7kJ/kgK ~ Rv = Rm/mm= 8.Un.1.. Smjesa zraka i vodene pare (vlaZan zrak) ... 'i~11I1 IllIk suhog zraka. za vlafni zrak (nezasieen) na str.. III 11v 11 v I a f nos t rp jest omjer parcijalnog tlaka vodene pare p' a - . 11' I")' smjesa vi~ ne moZe zadrfati sve koliane pare pa se iz smjese I 1111'IdllrlVllli suvi~ak tekucine (ro~enje).p') I "" I.IIIIIIUVU zakonu smjesa pare i plina u ravnoteZi s tekuCinom koja je '"1"1'11"1" kllCl1lparcijalni tlak pare p' dosegne tlak zasicene pare Ps pri . x . '" ""l" III.\kl pr.kll svojstva suhoga i zasicenoga zraka pri raznim temperaturama su .' '"lIllIrO) Icmperaturi.lccnosti se naru~ava promjenom temperature.nomzraku .dija. Pri padu temperature pada i tlak zasieene I1 I ". 198).p') = O.h"'II)1I Ps ffJ= p'/Ps ('" 1/1).

888 38.36 0.5 0.0.003 234 0.885 0.01688 0.0 0.792 0.44 85.171 2.865 30.6 0.916 0.043 9552 1.01488 57.553 spec.011 51 0.08 0.06 0.04 0.99 0.804 0.02 0. Zasieeni vlafni zrak x h v kJ/kg m'/kg kg/kg -18.943 0.01 0.01 0.807 10.900 0.8.60 37. - Subl I zaslcenl vlafnl zrak Toplinska svojslva pri temperaturi t pare p" vlamost x.01 15.18 0.007 727 0.2 250.20 0.810 2.985 75.03 0.01912 72.14 0.905 44.824 16.908 0.01 0.849 65.013 10 0.09 0.7 0.71 0.750 0.001 128 0.942 60.25 0.47 1.58 0.37 26.916 48.014 80.044 12 151'.53 53.C -20 -18 -16 -14 -12 -10 .859 28.057 - 194 .6 578.001 932 .739 -11.836 20.99 91.069 77 226.911 46.055 8.6.6 0.027 55 100.172 6.039 28 137.3.761 .727 -18.17 0.78 42.0 0.82 33.4 2 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 30 32 34 36 38 40 42 44 46 48 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 t mbar 1.459 1.87 0.963 0.316 3983 1.819 14.049 53 167. entalpija h.33 0.55 0.005 868 0.09 0.117 1106 0.928 55.870 32.001619 .5596 2351 0.870 0.10 0.2.899 42.170 1563 1.27 14.10 0.39 0.000938 -13.817 0.801 8.07 0.345 10.6 0.398 1.6 .750 -10.207 4 1.5 473.97 18.1162 1.0 701.6 385.06 0.49 0.922 50.28 0.248 1.062 27 0.072 0.784 2.756 .41 1.08 0.235 0.154 7 464.5 1.836 51.596 3.856 0.000 777 -16.780 0.684 4.971 70.02 0.768 0.7 0.001 353 0.9 111.6 123.390 2 1.18 0.727 0.129 9.26 0.22 0.8 .24 73.031 1.021 62 0.52 0.24 0.505 1.767 4.078 15 250.847 22.002 300 0.973 357.756 0.957 65.08 0.842 0.03 0.786 13.77 0.418 9193 3.06 0.04 0.-1 311.876 34.106 7.6.parcijalni tlak .097 3.055 55 185.04 0.72 12.024 42 90. volumen v Suhi zrak h " kJ/kg m'/kg -20.07 0.798 20.17 20.6 0.19 0.010 10 39.15 0.738 -14.863 81.882 36.830 18.006 740 24.1 1.823 0.773 .78 0.18 59.733 0.002 0.745 .3 p.12 24.034 94 0.852 1 1.2 0.002 731 + 2.953 0.925 0.892 123.25 0.790 4.842 0.853 26.80 0.893 40.53 0.8.29 0.000 642 0.7 0.62 23.371 5.50 1.008 841 34.774 6.00 100.778 0 0.11 0.034 609.23 0.003 821 9.31 0.21 0.77 0.28 0.7 0.36 0. spec.13 0.4 199.24 0.028 90.031 04 111.42 47.000 1.11 0.934 205.733 -16.1 845.762 .005 098 16.20 0.75 81.40 66.004419 0.42 29.744 -12.877 0.30 0.281 6 811.810 29.796 6.78 0.829 45.4 157.087 52 277.813 12.1 0.

02 6.48 8.10 4.74 4.7 5 11.07 4.06 9.92 3.29 5.7 2.6 20.87 1.1 25.84 4.53 2.5 1 1 195 .4 18.8 14.4 18.l /' 11 Relativna vlafnost 'P I .29 5.61 6.r.80 2.80 6.70 5.4 I 0.14 3.84 /1 14..38 6.3 1'4012'8' \ () 11' 1'60 3'21 4.0 1.52 3.70 4.3 I 0.8 21.07 I' 1nl \ /.9 13.I 1.03 4.07 3.14 7.68 11.0 III 0.2 15.6 23.30 2.94 5.9' .74 /1 I ').42 9.44 8.81 4..0 34.12 1.09 10.54 3.82 11.6 14.20 7.4 37.55 7.58 9.68 4.1 21.44 1.06 1.8 1.40 3.68 3.53 2.36 8.6 I 0.5 5 2.82 1.42 9.06 7.6 24.45 8.83 1.36 6.34 2.03 7.8 34.. I" 1.IH 0.0 ".8 19.91 6.3 17.8 16.52 7.22 4.43 7.')3 1.1 26.53 3.9 13.94 7.8 11.35 1I.05 3.20 5. IHIIIIII/lkpnre p' (mbar).50 7.60 7. specificna "1111111.00 3. I \ 1.87 '/.5 27.25 4.1 0.23 2.09 3.5S 1.50 1.14 2.07 1.94 8.10 9.9 I 1.28 2.91 4.2 25.50 4.9 13.8 11.62 3.11 3.5 23.5 4.04 12.0Z ~.'1' 1.2 I 0.3 13.7 19. 11'71 1.85 2.2 16.1 14.97 4.75 2.45 3.28 6.28 5.68 5.5 19.2 12.56 4.10 4.23 2.55 1'2 Z II.41 9.4I B 11.61 5.50 3.9 14. I ""'1 1 I 0.6 12.81 ' 3.7 29.8 17.1.82 9.00 2.50 3.69 5.89 3.7 21.4 11.6 25.01 2.HI.6 11.55 6.64 8.44 I 3.01 8.0 39.73 11.7 1.7 16.1 " 16.17 1.1 19. I I.00 9.2' 1 4.1 .3 27.9 3 10.3 14.09 10.9 15.75 3.8 32.5 29.59 5.0 () I.2 31.69 6.4 11. vlafnost x (gfkg suhoga zraka).03 2.40 8.81 11.67 2..Vlaini zrak Toplinska svojstva pri temperaturi t I'.32 8.4 16.60 11.73 10. I I" I" I 1/1 .60 4.32 5.13 2.05 8.87 2.8 I 0.00 4.11.3 20.65 10.76 6.5 29.39 5.59 9.2 12.1]/1 vlaznoga zraka " (kJf(1 + X) kg vlaznoga zraka) I In.06 6.35 4.8 23.05 7.05 3.39 6.88 5. 3 II.16 7.50 8.65 4.01 5.77 1.51 4.35 7.75 2.30 3.~5 6.33 2.27 0.64 6.5 I 0.60 5.7 I 0.17 6.72 n.67 6.5 16.

0 24.28 7.9 .9 15.9 71.32 10. 3.4 .3 15.4 86.57 3.0 4.7 38.1 34.8 47.62 7.4 I 0.72 10.87 5.1 18.8 .5 18.7 17.25 10.4 11.2 71.0 3.J 24.2 39.01 9.35 11.0 23.3 36.0 40.9 .9 38.0 21.71 6.19 8.0 I I I I I I I I I " 5.7 42.8 15.7 2.6 .4 77.9 2.I .17 6.6 33.35 8.46 h 23.6 38.S 38.2 .S 26.4 46.9 83.00 10.95 11.4 31.9 .1 52.8 196 . specificna t .3 27.5 33.4 16.34 21.7 I 0.7 5.2 19.S .83 10.6 4.66 8.06 4.7 5.39 5.0 78.1 vlainost rp p 16 x h I .4 .6 26.2 I 0.9 .6 .2 24. vlafnost x (glkg suhoga zraka).10 4.8 58.51 14.J.9 I 1.81 9.1 47.4 14.85 U.1 29.5 30.6 50.1 34.4 10.3 15.4 50.3 .6 11.4 51.7 56.8 41.5 30.1 18.0 21.8 26.3 5 I 3 p' 2.1 47.3 58.I .8 43.7 19.1 .2 60.2 12.9 21.9 23.4 16.97 6.4 16.4 34.45 7.67 7.93 10.73 5.6 4.6 .5 21.7 93.65 5.09 10.3 12.4 57.3 21.5 I 0.54 12.0 16.1 42.2 47.41 4.8 15.4 16.49 9.7 13.9 13.9 .3 36.4 h 21.8 85.9 3.5 27.3 43.56 11.5 53.7 14.2 24.9 17.8 62.9 43.I I 0.41 11.1 13.0 34.2 15.1 39.2 64.C I I Relativna 0.2 70.8 36.0 2.4 75.8 30.78 7.45 10.02 12.2 69.7 2.75 9.1 63.32 8.3 78.3 55.7 42.1 30.4 18.4 28.3 p' 20 x 11.3 33.3 I 0.7 23.4 34.S 23.36 4.87 7.2 .0 17.74 7.47 7.28 2.2 p' h p' Z81 x h p 30 x h .8 18.97 5.12 6.2 57. 13.09 10.1 16.30 4.9 52.6 22.27 9.36 6.8 17.0 44.2 19.2 13.9 20.21 6.24 8.8 31.9 3.6 31.5 65.8 2.9 38.11 9.6 95.VIaiui zrak Toplinska svojstva Parcijalni tlak pare p' (mbar).56 5.I .8 I 0.5 18 x 1.2 53.5 .1 67.8 .3 19.4 .7 14.6 .1 46.92 4.36 8.9 3.4 .6 I 0.4 33.5 64.96 8.1 11.VV 7.3 42.0 20.48 12.4 37.0 25.8 '.8 27.6 47.6 27.97 9.9 14.0 2.6 13.8 103.

U 64.3 26.1 111.3 7.8 30.5 I 0.4 95.2 104.9 185.7 154.3 48.32 1"(. '/11 I x) kg vlaznoga zraka) Relativna vlaznost Ip 11.2 37.7 10.8 82.0 86.9 37.0 44.6 I 0.4 I \ '96.6 23.8 104.4 45.1 127.7 " .3 163.3 114.5 40.9 202.8 1111\ 7.0 31.7 136.7 54.2 75..9 95.8 28.6 17.0 13.8 67.6 31.. I'" " 11.111.7 52.8 31.2 ' 35.2 CI.lO 16.0 123.3 23.6 29.21 (.7 30.2 92.5 82.2 206.'P 7.2 49.9 123.6 23.35 12.2 37.9 44.4 26.1 77.7 101.7 I 0.1 115. IIIIOltdl" " (I.1 89.9 49.4 "." /.5 44.8 33.6 16.2 22.1 I "3 " 14 10.5 226.3 61.0 10.8 "I 112'3 24.7 169.0 69.4 33.4 65.9 91.7 19. III I I '.0 15.8 100.1 20.I.8 39.3 80.4 136.2 24. 1'1'.1 50.9 70.0 49.66 1.7 21.0 60.0 187.8 167.9 43.7 184.1 103.5 104.34 14.9 I'IN.8 I.1 91.5 112.2 42.6 55.0 59'61 66. \.5 54.3 151.1 70.5 68.8 62.8 ..8 68.8 11.3 88.7 168.3 19.7 73.7 250.6 29.1 59.7 21.1 69.2 57.3 34.3 204.0 49. 16.3 98..3 65.1 I 0.9 23.3 116.7 72.8 81. I. 79.3 40.49 H.6 55.0 78.0 .5! 33.U.0 36. I 46'41 53.6 I .3 I"" 1/' \ ' 27.6 226.5 47.0 27.7 49.8 156..0 139.2 CI(.8 15.2 35. I 9.7 120.2 170.1 178.I 11.4 40.5 17.3 11)'1018.1.9 32.'! 113'2 .3 187.9 127.0 26.6 63.0 77.8 55.6 59.7 74.6 125.1' 11.2 123.1 26.6 73.5 1.5 81.71 11.7 111.7 K. 59.IK 14.7 " 70.9 42.4 .h2 .3 13.4 110.\I I.4 73.3 84.8 I 0.4 78.0 27.11 29.8 153.4 153.7 114.3 34.9 'K.t"' 111"1" 'IIIUI'I.8 41.05 14.8 24.' 5.6 21.0 '.7 61.4 36.1 0.I. .0 76.2 113.6 32.6 32.9 53.5 .0 140.3 36.9 20.3 I 0.0 19.3 100.6 90.1 39.5 23.9 17.5 131.5 29.5 62.9 I 21.3 149.2 39.75 15.0 '.5 276.5 96.7 35.3 41'61 47'8153'51 59.5 86.0 105.5 206.3 25.1 18.2 89.0 66.3 51.4 68.1 143.6 47.9 \.0 84.8 44.8 12.6 251.0 227.7 87.8 39.5 I 139.4 I 0.1 126.4 ' "I " .7 58.4 44.9 197 .1 :" 6Z.2 33.4 22.

'< .g. !! I 198 ... 'El . 1"'1 .

(x . h. I'ri hladenju medu istim stanjima vlafnoga lIuku (od 2 do I) valja istu kolicinu topline () ndvesti. Hladenje do lemperature pod rosiStem Pri hladenju rashladnom povr~inom.x')IJ 4. pri eemu se vlafni lrllk ohladi do temperature I' « (1).OOS + 1.) "'. koja je odredena omjerom M2IMI = mt/m2' ~.. + m2h2)/(m. x za stanje smjese 1Iltll'kl M.x'). Vlafnost se smanjila od x do .I.llku 12 . x2 x vlu1nost specificna entalpija temperatura u °C x = (m. mase suhoga zraka mz.926 x) five se te veliCine mogu direktno oCitati iz dijagrama h.h' . 3. (stanje u tocki 11 ~ vlut. jer se izluCila masa vode mz(x .specificnu entalpiju smjese h2 = = h. a specificna se entalpija povecava od hI do h2.xr)/(cpz + xc v) = = (h - 2500x)/(I. specificne entalpije hv vlaZnom zraku. a time i osu~i. + m2x2)/(ml + m2) h = (m. moze se smatrati da je nastalo mije~anje vlafnog zraka Ilnnja 2 i granicnog sloja na rashladnoj povr~ini stanja Ro.nim zrakom. '''lIIperature I. '" ~I' ~C'zu smjesu proracunati: x. mase suhoga zraka "". i vlaZnostix. vlaZnosti XI i specificne entalpije hI> dobivamo: - vlafnost smjese X2 . Je masa suhoga zraka. Odvesti treba toplinu Q = mz(h2 I je konacna temperatura u cC. XI + mv/mz + hv mv/mz ]99 . pa je stoga 1"tlrebno dovoditi toplinu Q = mz(h2 ..h. "'IIIJljlrIlture 12i vlaZnosti X2 (stanje u tocki 2).Promjene stanja vlainoga zraka (hi I MIJdanje vlainoga zraka s vlainim zrakom '/'''M"I'IJr vlainosli Mljl!Auli se vlafni zrak. Promjena slanja pri x = konsl (izohigra) I'n zagrijavanju (od stanja 1 do 2) ugrije se vlaZni zrak za temperatumu tut. . Vlaienje vodom ili vodenom parom Dodavanjem mase mv vode Hivodene pare. mase suhoga zraka m2.. + m2) I = (h . koja ima temperaturu 10 nau od tomperature rosi~ta (R).x.

. vrijedi dQ dH = dWk' a pri izentropskom procesu (dQ = 0) jo~ i -dH = dWt> odnosno izrafeno specifimom entalpijom hi bninama v - .STRUJANJE PLINOVA I PARA Pri s t aci 0 n a r n om s truj a nj u (pri kojem se na bilo kojem mjestll bnina ne mijenja s vremenom ni po veliani ni po smjeru) protok mase je q".P2)/(J S t v a r nab r z i n a is t j e can j a v je zbog trenja 0 stijenke i restica fluida medu sobom ne~to manja v = IpVo gdje je Ip Korisnost pri istjecanju s koeficijentom Ipje '1 = Koli/!ina istjecanja Koliana istjecanja (protok) mase qm a) pri svim razlikama tlakova "= . - h2) konst) Vo = V2(PI . 0.95 . - dobiveni iIi utro§eni tehni/!ki entalpija. bninll v i gustoCu (J qm = A v (J = konst (vidi str. avim fluidom) 2 2 - PI + (Jmed( VI 12) = P2 + Qmed( V2 /2) BniDa istjeamja V2 = vo): Teo re ts k a brzin a is tj eca nj a Vo (bez trenja) iznosi (za VI = 0 i Vo "= a) pri svim razlikama tlakova b) pri malim razlikama tlakova «(J = V2(h. 200 . b qJ. tj. . . dok su druge veliane promjenljive od mjesta do mjesta. 160) uzmemo 11 Pr e t v 0 r b a e n erg i j e pri'strujanju Ako u prvom glavnom zakonu tennodinamike obzir i promjenu kineti/!ke energije Wk' vrijedi dQ gdje je: Q rad.P2) - h2) Ao je asti presjek otvora sapnice. konstantan. s prosjemom gustoeom (Jmed"" konst (sli/!nost s nestla.98 u dobrozaobljenihsapnica).dh = vdv hi - h2 = (vl . H - - dW = dH + d Wk W - dovedena iIi odvedena toplina.koeficijent nine (= 0. Pri procesima strujanja. = aAovo(J qm iznosi: = aAo(JV2(hl b) pri malim raz1ikamatlakova «(J konst) qm = aAo V2(J(P. a je produkt koeficijenta smanjenja presjeka (kontrakcije) mlaza Jl i koeficijenta bnine Ip. JednadZba kontinuiteta stacionamog strujanja povezuje presjek A. gdje ne dobivamo niti tro~imo rad (dW = 0). U kojoj moremo ra/!unati sa zanemarljivo malom promjenom gustoee.vI2)/2 B ern 0 u 1I i j e v a j e d n a d z b a za plinove i pare vrijedi za male razlikc tlakova f1p = PI P2.

.-I) Taj kriticni omjer tlakova ovisi samo 0 fluidu (. .vukai najveca je brzina koja se mote pojaviti u najufem presjeku sapnice Vz = V"p!(!z S pomocu jednadtbe stanja plina mozemo pisati jo~ i (!z/(!..) = V2["/(" + I)]RT. + vJ212 = h2 + vl/2 Ako je brzina slrujanja malena le je mozemo zanemarili (pri obicnom slrujanju u cijevima.530 pregrijana vodena para 1. gdje su temperatura. NajveCi protok mase qmax koji protjece najuzim presjekom Amin pri kriticnom omjeru tlakova pIp.) i iznosi za razlicite fluide: " pz/P. postignuta brzina Vzjednaka je brzini I.'1[2/( + I )] . Prigusivauje Pri prigu~ivanju se suma energija ne mijenja h.). tlak i gustoea ispred sapnice T. . (P.0. Plo (!. a u konacnom presjeku tlakom P2 i = brzinom V2 = V2(h. U (idealnim) plinovima je tada T = konst.95.aA mmV 1t.546 zasiceni vodena para 1. gdje je a koeficijent istjecanja i iznosi: " " kod dobro izvedenih sapnica pri o~trim rubovima a = 0.hz). ..64 ... = [2/(" + I W/I><--1) TiT../(!.. stapnim strojevima itd. = [2/(" + I)r/(.135 0. dvoatomni plinovi 1..65 Pro ~ire n a sap n i c a (De Laval) Stanje u najuzem presjeku je odredeno kriticnim omjerom tlakova P!Pl i Lavalovom brzinom Vz V2(h. iznosi P'''Y(><--l) p .h2).0.98 a = 0..577 Pri kriticnom omjeru tlakova pIp.40 0. a u najuzem presjeku sapnice Tz' Pz' (!z.30 0. q max. + I)] . = 2/(" + I) VZ= V2["/(. 192). mozemo pisati h = konSI. a u para T '*' konst (str.Istjecanje iz sapnica IIrzina istjecanja Vose povecava ako se povecava razlika tlakova PI I postite najvecu vrijednost Vz (»Lavalova brzina«) pri kritickom P2 omjeru - Ilnkova pz/P. 201 . armaturama.

21 Stvarna kolicina zraka Z = A.u kmol/kg goriva u = »karakteristika goriva«: u = 1 + 3 [H' (0' S')/8J/C' U krutih je goriva 0 < u < 1.. Omin + (H2'/2 + CO'/2 + CO2' + N2' + CH4' + C2H4' + O2') 202 .3. du~ika N te pepela (p) i vlage (v). 1...05.2 . C'/12.. 1.= 1. sumpora S.0 za mehanieka lozi~ta A.2 (u eistog ugljika: u = I.6).2.2 - - - KoliCina dimnih plinova a) U krutih i tekucih goriva nastaje dimnih plinova (kmol/kg goriva) D = ).= 1.1.Zmin gdje »faktor pretieka zraka A.. u tekucih gorivaje 17> 1..2. 00 r i va su veeinom organski spojevi sastavljeni uglavnom od ugljika C.3 .za kruta i tekuca goriva s obzirom na jedinicu mase C' + H' + S' + 0' + N' + p' + v' = 1 (kg/kg goriva) za plinovita goriva obieno s obzirom na jedinicu volumena H2' + CO' + CO/ + O2' + N2' + CH4' + C2H4'+ H20' = 1 (m3/m3goriva) Procesi izgaranja osnovnih sastavina krutih i lekucih goriva ugljika potpuno izgaranje C + O2 = CO2 nepotpuno izgaranje 2 C + O2 = 2 CO vodika 2 H2 + O2 = 2 H20 sumpora S + O2 = S02 - - Potreba kisika odnosno zraka a) U krutih i tekucih goriva iznosi najmanja potrebna kolieina kisika Omin = C' /12 .IZOARANJE Izgaranje je ekzotermni proces oksidacije goriva pri kojem se razvija ogrjevna toplina H.1. ./O. b) U plinovitih goriva iznosi najmanja potrebna kolieina kisika Omin = H2'/2+ CO'/2+ 2 CH4'+ 3 C2H4' O2' kmol/kmol goriva Najmanja kolieina zraka Zmin= Omin!0.2).21. u lakih: u < 1.1. vodika H.6 A.«iznosi: za ruena lozi~ta A.2 (u tdkih: u=I..21.. . = 1.. Sastav goriva odredujemo s obzirom na jedinicu kolieine . u ugljena: u= 1.4 za lozi~ta na ulje i ugljenu pra~inu za plinska lozi~ta A.. 1./0. b) U plinovitih u + (H'/4 + 0'/32 + N'/28 + v'/18) goriva) goriva nastaje dimnih plinova (kmol/kmol D = A.= 1.. kisika 0.6 .

H'" .11.n pllllllvltll goriva kJlkg kJ/m3 (0 .""l 11.013 25 bar . 1.11. '1IIIyn .011 alkohol) '_'/ltllllllllllUkll .Irvlld moci koji dobivamo kad dimoe plioove ohladimo samo do I '''1'' "'Ill'" 11.11111 I'"II'UII< . ukoliko .C. 1. 889 100 799 100 1 449 200 1 359 200 1 302 300 I 257 300 - - I hlllJII ogrjevna moc fizikalnih smjesa gorivih spojeva (plinovitih goriva) (u ~ 1/11111 "1 I IltOOCO' + 10800 H2' + 35700 CH4' + 60700 C2H4' I ItllI!1I ogrjevna '11111' "kIlRom.11" . 1. .~ «('. " "I .11 . I'U"" "' -)11" I 11111 Ogrjeme moCi 11g r j e V0 a 100 C Hs (gomja kaloricoa vrijednosi) fe sva VII Ill pr! izgaranju. ( Il1flaHn) ...II. str. ugljeoa) Za kruta sluZi priblizoa formula .(IICCIII .C.. '.IIIIdrosi~ta vodeoe pare (i para sumpome kiseline. .lrJcvna moc manja od gomje za toplinu isparivanja r vodene pare 'I'" 11'I I 11000 kJ/kmol = 2500 kJ/kg = 2000 kJ/m3 (O. Razlikuje se od gomje ogrjevne moo time ~to dimni .C. 204).I uIIII'" I vUlIII (H20" .n kllllll IlckuCa goriva .h'II'".11.01325 bar) l'tllIl" 1I1I~t'vnc moei sastavina goriva ~I1I1I1Y gorlva 11111 ".v.2000 H20' odrediti (u kJlkg) moze se toeno 1/.IICI lIul.. {Hi Hs {Hs H {Hs H' {Hs Hi I I 124000 296 600 286 700 241 700 3 273 900 3 138900 5 160500 4 980 500 10330 9260 142200 119900 41900 40 200 40 300 38 900 33 910 - 12800 10790 - - 1 365 100 1 230 100 282 900 29 600 26 700 12600 39 700 35 700 64 700 60 700 58100 56100 till I 41.013 25 bar) I h '"1"111lIf.ull d Mlllllpor). " moe sloZeoih i tekuCa spojeva goriva (opr. " 11 r I I 11" 11111 11 j e v 0 a 100 C Hi (donja kaloriena vrijednost) je onaj dio ~ "'I' "_.(ho I1zol) 111.9800 0' .2500 v' 203 . 'Mill'"1111Imc (kaloricnu vrijedoost) mjerimo s obzirom na jedinicu koliI 'lit.. Izgaranje IWlllt1lnno izgaranje IItll"'" kJ/kmol 406 900 kJ/kg kJ/m' o .1noo C' + 101700 H' + 6300 N' + 19100 S' .

koji uzima u obzir i disocijaciju iznad 1500 qc.. 164): * Molnu entalpiju dimnih plinova za tehnicka goriva mozemo odrediti tako.1. + 2C2H. + 2C2H. ..Sastav dimDib plinova ..hmDoo) . f05).1. 00 (Cisti zrak).1.1.1. Orsatovim aparatom). 0min) : D O{ = (. = Iz minimalne potrebne koliCine zraka Zmin.1. koliCine dimnih plinova D i poznatog faktora preticka zraka ..) : D (N2' + 79/21 ..1.. T-dijagrama (vidi str.. 1) Zmin : D Otuda proizlazi molna entalpija dimnih plinova (kJlkmol) hmD 204 = hmDI - Z" (hmDl . 1) Omin: D - Pri nepotpunom izgaranju sadlfe dimni plinovi jo~: CO.1) Omin: D .) : D (H2' + 2CH. 0min) : D (.. rama moZe proracunati uz poznavanje sastava dimnih plinova i molne entalpijc njihovih sastavina pri tim temperaturama (vidi str. .1. Iz tog dijagrama mozemo za svaku izabranu temperaturu odrediti molnu entalpiju hmDI za. = 1 i molnu entalpiju hmDoo pri . Sastav je dimnih plinova pri potpunom izgaranju s obzirom na jedinicu volumena CO2'' + H20" + N2" + O2'' = 1 (m3/m3 dimnih plinova) Udjeli pojedinih sastavina (kmollkmol dimnih plinova) iznose: - kod Cv1'stih i tekuCih goriva COt = C'/12 : D H20" = (H'/2 + v'/IS) : D N{ = (N'/28 + 79121.kod plinovitih goriva COt H20" N{ Ot = = = = (CO' + CO2' + CH.izracunavamo relativni udio zraka u dimnim plinovima Z' Z' = (. derpomoCu R os i n 0 v a i Fe h li n go v a hmD. Eutalpija dimDib plinova Molna se entalpija dimnih plinova hmD (kJlkmol) pri raznim temperatu. . C~ itd. Njihov sastav odredujemo kemijskom ana1izom(npr.

/!ade... I ~~ Kontrola izgaranja I NI pcpco. 1/" ~llCClfil!neentaJpije goriva hg i molne entalpije zriUca hm Z prije iz_. 11 200 LOO 600 800 1000 1200 HOO 1600 1800 T "C Dijagram Rosina i Fehlinga 'Teoretska temperatura Izgaranja ~IIIIIIII ontnlpiju dimnih plinova hmD odredujemo iz donje ogrjevne moei ~"'.hIlIlIlOVD "mD. ..'ulI goriva.. ni dimni plinovi ne smiju sadrZavati gorivih ".t teoretska temperatura izgaranja T pomoeu Ro-I" I . Za . ali ipak tolik da se osigura I"IIIIIIIU 11.. CO." .IIOranje...Pretil!ak zraka kontroliramo sadrZajem CO2'' u dirnnim 1. CH4 itd..lIlIlIvlll1l\.I leak zraka...t (> I) mora biti ~to manji. T-dijagrama.tI11 III ~ 11111111 111.t.111' lco(C02")... Stvama temperatura izgaranjaje niu zbog .. to je manji udio CO2''.t/O."'1111111 ~J . Z i D odnose se kod I!vrstih i tekucih goriva na jedinicu malIudvu.). 0 kod plinovitih gorivo na jedin!cu tvari I kmol goriva.. sadrZaj CO2 u suhim dimnim plinovima (bez H20).."II. = 1/[1 + u(.. Itublvonc molne entalpije hm D dimnih plinova odreduje se za odgova"11"'" IlIklor pretil!ka zraka.In I Ickuca goriva s karakteristikom u pri pOlpunom izgaranju vrijedi (COn. !ho je veei faktor pretil!ka zraka . oslataka (ne- I ".21-1)] I .. I."""8 I' kolll!ine zraka Z i dimnih plinova D hmD = (Hi + hg + Zhmi)ID \'. 205 .. ''''''11)" lopline.11111 IUtlllU 11111111' 11111111' 1)1..illrlnr H" hg.

njem iz ~kroba. polut~ka (plinsko ulje) i t~ka (Iozivo ulje. (Dovodenjem zraka dobiva se »zracni plin«. treset i ugljen. tj. Pogonska u Ij a: laka (benzin. Generatorski plin dobiva se iz krutih goriva (drveta. a dodavanjem vodene pare »vo. nepotpunim izgaranjem u plinskim generatorima. E tan 01 C2HsOH (etilalkohol. Kao gorivo su prakticki cisti ugljik.) iz ugljena. zesta. drveta. deni plin«. Et i n yH2 (acetiIen) razvija se djelovanjem vode na kalcijev karbid CaC2' - - Goriva drvo. Smjesu obaju plinova nazivamo »mije~anim plinom«.katran. . tj. a sadde jo~ i saY pepeo goriva. odnosno polimerizacijom (spajanjem malih molekula u veee) iz zemnog plina (sintetski benzin). Laka pogonska ulja dobivaju se jo~ i hidriranjem (spajanjem s vodikom) i sintezom (rasplinjavanjem i zdruZivanjem molekula H2. zagrijavanjem (pri 900. ~pirit) dobiva se alkoholnim vre. iz kojega su proizvedeni. katrana iIi ostataka nafte. mazut) dobivaju se frakcioniranom destilacijom nafte i katrana. .1100 °C) u retortama bez pristupa zraka..) Re tor t nip Ii n (rasvjetni i koksni plin) dobiva se iz prirodnih krutih goriva (ugljena. Pri suhoj destilaciji dobiva se jo~ i tekuci proizvod . Umjetna goriva dobivaju se preradom iz prirodnih goriva iIi drugih tvarl.Prirodna goriva jesu: kruta (zemno ulje) i plinovita zemni plin. tekuCa - naft" Pregled glavnih metoda preradeprirodnih goriva u umjetna i nacina njillOve upotrebe Prirodna goriva: Prerado : Umjetna goriva: teiko ulJe lmo:tut) poluteiko ulje (phnskoJ lako ulje lbenzin I Nacin upotrebe: vonjsko (u IZgoronjQ loii~fjmo ) 206 . drveta) suhom destilacijom. Udio lakih goriva poveeava se krekiranjem (cijepanjem velikih molekula). Koks i drveni u'gljen su kruti ostaci pri suhoj destilaciji ugljena odn. ugljena ill koksa) rasplinjavanjem. benzen). CO itd.

lc.Pregled goriva t~~udvu SaSlav' % (u 1 kg) Oista tvarI . Ill..08987 10790 1..10 1 kJ/kg 14700.Ill "" "...1111 "".1 I CO ..1111 . 1111' I HI ogr.0 8..(hlln.013 S 2 bar Nz 0... '""" ~O .11.II.34100 '17 0.8 0.25 4000 I 207 ..." .I...250 12620 0.20100 27200.71 10800 54 1. .171 56340 7 0. I... C.1111111) 1"1.5 78.H.53 19300 3 0..o C2H.11 "..."1 11~lftll ."" . 1111 I "lIn / // 50 51 49 12 6 4 8 8 42 28 23 28 - H2 CO CH.8 13 I I I . . ." 1'14H 11I.1 '"n .I I ...III~II) 1...356 63 500 2.0 1.moeH.60 0.. I 'f.1".7 1 1..." /0 '..Donja ogrJevna moe H.260 60570 1..0 8 1.30300 1 I . 1""11 (11111 .0 I 1 0 N 43'9 0'1 20 1. . IDOnja kJ/kgmoe 42700 41900 41 200 \ .11.20 12.. I'"11 .11..ld ..10 3. ~ 11'" IInrlva .2 52 I ! 7.0 I I pepeo <0.12 vJaga 10.50 20 SOO 3 0. I t IH I 6 7 5 1 1 ..19 4800 60 1..12 6000 62 1.. III ~'11 Sastav % (u H I 1kg) C 85 86 87 93. 1.019 92970 2.7 15 11 11 6.3 I Gustoea kg/m) 720 875 940 977 884 794 I Vreli!te °c < 120 <350 >350 I'. 218 80..10.. C2H2 29 4 32 4 0.5 2..10 1 1 I. 7 27800.II'u goriva Sastav 82 % (u I m» CO2 I i CH.3 38850 40270 26750 1)1 92.668 121800 1.16700 8400..I~ . ' II'~II' vl'ijcdnosti.. .11. . C2H.2 3 0. C)H."k.H. III nllvlln .2 - 2 2 5 3 5 8 : Gustoea :Donjaogr.011 ...5 0.1.~1i"1I"1 S 0 2.5 3 0.. .7168 36080 1. ..11110'"0 'C. kJ/m) : kg/m) I O°c." .

6 0.3 11 300 11 300 11 100 11 100 10 300 12000 18 000 17000 16 700 16 700 15 700 12 500 18 600 18 000 17 500 16 700 15 700 I....60 15.60 17.0 1.35 0.1 0.0 2..0 2.2 2.6 0..60 16.3 0. .3 >60 35...4 2.......3 0.40 10.120 35.0 2....3 0...Doma~1 Rudnik Vrsta Velicina zma mm Kolicina sumpora vlaga pepeo va tvar % I I goriSastav u 43 43 43 43 43 43 20 22 22 22 24 34 21 22 22 24 24 32 19 20 21 22 26 36 19 19 19 19 20 20 8 8 9 9 12 5 12 14 15 16 17 19 9 10 12 13 17 18 7 8 9 11 13 25 13 15 17 18 21 21 49 49 48 48 45 52 68 64 63 62 59 47 70 68 66 63 59 50 74 72 70 67 61 39 68 66 64 63 59 59 0.15 5.4 % DOIija ogrjevo& moe HI kJ/kg Velenje komad kocka orah grah sitni prah komad kocka orah grah sitni prah komad kocka orah grah sitni prah komad kocka orah grah sitni ksilit komad kocka orah grah sitni prah >120 65.33 10....30 10..10 0...8 1...1 1....0 1.0 2.3 2...9 2..60 18..6 1.18 3.} 300 19800 19300 18 800 18 500 16400 10 500 18 000 17 500 17000 16700 15 700 15 700 Trbovlje Zagorje LaSko Senovo 208 .1 2.65 10.5 >60 33...3 >60 30.3 0.1 65 >60 40.10 0.6 0.1 2.35 10.9 0..6 0.17 3.10 0...3 0..16 3.10 0...3 2.6 0.....0 1...

prah .4 1.IIgljen.2 0.4 0.4 0.6 0.3 0.7 0.4 1.Iolae KIIovo - komad sitni komad sitni I~ Slrojarski prirurnik .cnica komad koeka . Sastav u Rudnik Vrsta vlaga I % va I pepeo tvar gori86 85 87 87 82 67 63 61 58 71 70 68 64 63 70 69 67 64 57 58 53 50 45 64 58 42 39 42. kJIkg 28 100 27 800 28 400 28 400 26 800 18700 17600 16 600 16 200 21 100 20 800 20 200 19000 18 700 19000 18 800 18200 17400 15 500 14 100 15 100 12 100 10 900 17400 15 800 9600 9300 9700 6800 9800 8200 209 RaSa - Banovici - komad kocka orah grah sitni komad koeka orah sitni 2 2 2 3 3 17 17 18 20 8 8 9 9 9 14 14 15 16 18 33 32 30 30 20 19 48 49 43 36 45 41 12 13 11 10 15 16 20 21 22 21 22 23 27 28 16 17 18 20 25 9 15 20 25 16 23 10 12 14.prah .sitni .1 1.1 0.6 Donja ogrjevna moe H.komad -kocka - .5 34 10 21 Kukanj /.5 2.3 1.4 2.8 0.5 1.6 0.orah .rcka .9 0.orah .sitni J\.8 2.7 0.4 0.2 0.5 0.komad -kocka .2 0.3 2.sitni .komad sitni komad sitni 'injskoI{csavski "olubara "".orah .2 2.5 30 45 38 Koli<!ina sumpora % 9 8 8 8 8 1.

Prijelaz topline na slozen naCin ovisi 0 vrsti.= ~ (T1 - T2) A ). f3 . i povrlini A - a je k oefi cij e n t pr ij e I a za izrafen jedinicom W/m2 K. a kod plinova i para jo~ is tlakom. 212 do 217. koji toplinu predaju krutoj stijenki iIi je od nje primaju.promjer (m).PRIJENOS TopliDska TOPLINE vodljivost Toplinski tok <P(tj.volumenski koeficijent temperatur- - . C. g . Re = vd/v Pr = (! cv/). iIi obratno.K). (! .temperaturna nog rastezanja (K-.ubrzanje site teze (= 9. a . . Brojcane vrijednosti)' za razlicite tvari sabrane su u tablicama na str.gustoca (kg/m3).kinematicka viskoznost (m2/s). tIaku i brzini plina. Toplinska se vodljivost mijenja s temperaturom. ). Unatoc veoma opseznom istrafivackom radu. po iskustvuje upravno razmjeran temperaturnoj razlici . pare iIi tekuCine. T2 T . = T. temperaturi.specificni toplinski kapacitet (u plinova je C = cp) [J/(kg' K»). .T2){3Iv2 Nu = ad/)' (K). K»). v .T = T.koeficijent toplinske vodljivosti [W/(m. v.).brzina (mls) . Pr Gr = d3g(TI . razlika T2) . 210 .6. prolaz topline Q u vremenu t) kroz tvar je po iskustvenim zakonima upravo razmjeran temperatumoj razlici . prijelaz topline ovisi 0 obliku i kvaliteti povr~ine stijenke. Nusseltova teorija slicnosti omoguCila je odre\tivanje prijelaza topline pomocu bezdimenzijskih znacajki (brojeva): Reynoldsova znacajka PrandtIova znacajka Pecletova znacajka Grasshofova znacajka Nusseltova znacajka gdje su: d (T.81 mls2). Nadalje.koeficijent prijelaza topline (W/m2K). a obrnuto razmjeran debljini ravne stijenke () <P= - T2 f.je koeficijent top Ii n s k e v 0 d Ij i v 0 s t i a mjerimo ga jedinicom W/(m. Pe = vd(!cI)' = Re . toplinski je prijelaz opeenito jo~ i danas sasvim iskustvena vrijednost koja se moze izracunati samo u nekim posebno jednostavnim slucajevima.6. Prijelaz topline Toplinski tok <Pkoji prelazi s plinovite iIi tekuce tvari na krutu stijenku. i povr~ini A.

7 c) Prisilno strujanje tekutina Laminamo strujanje (koje se javlja u tekutina u uskim cijevima ako je U.filmskoj 6000. PeO. 16000 W/m2K pri vrenju pri kondenzaciji . ad/A. = 0.za snopcijevi ad/A.12000 W/m2K .75 Strujanje okomito na os cijevi: za osamljenu cijev ad/A. 0 = opseg). Za vodu iznosi: 3000. PeO.36 1.. Ako cijev nije okrugla. .. treba za d uvrstiti odgovarajuCihidraulicki promjer 4 A/O (A = povrsina. * Najjednostavniji primjeri proracuna mncujke Nu = ad/A. GrO.kapljicastoj 30000.00 1. = 0.65 Turbulentno strujanje ad/A. Za pravokutni je presjek cijevi 2 ab/(a + b). .37 . koje su jedna iza druge. 212 do 214. Reo.040. = 0.I») Kucficijent prijelaza topline a iznosi: za plinove za tekutine 14.25 b) Prisilno strujanje pi in ova Strujanje duz ravne ploce duljine I pri v > 5 mls vrijedi aliA.na zrak .23 1.= 0.075 .075 .'/' '/'.75 IIllJcza cijevi u poretku sahovskog polja. PeO. .47 Strujanje kroz ravnu cijev Brzinu v treba uzeti na najuzem mjestu izmedu dV~ucijevi! ad/A = 0. .75/!1+ 0. PeO.46000 W/m2K 211 .' < 2300) kroz duge ravne cijevi ad/A"" 3. = 0.092.: prijelaza topline pomotu Nusseltove 11) Slob od no strujanje plinova i tekutina I'rijelaz topline 5 vodoravne cijevi promjera d na miran zrak ili viskoznu tllkutinu vodljivosti A. . (Gr. vrijedi: broj redova cijevi 2 4 6 8 10 vrijednost za ~ 1. .na tekuCinu ad/A. 0.40 . 4000 W/m2K Pri promjeni agregatnog stanja ima prijelaz topline optenito mnogo vere vrijednosti.75 - .43 1. Pr)O.c. A.= ~ ..25 .0396 Pr.35 (Pr .i v tekutina I pllnova na str.. a vrijednosti za (1. 159.: . 40 W/m2K 2000. Vrijednosti za f3 navedene su na str.

025 1 0.037 0.0 13.5 23.2 4.092 1.030 0 - 12.746 0.030 0.093 0.top!.022 0 0.912 1.358 14.6 98.596 0.032 0.626 0.017 8 0.026 0.525 ugljieni dioksid CO.182 0.059 1.022 6 0.030 t.164 1.980665 bar "= 1 bar) Plin (para) zrak Temperatura t .0143 0.1 97.4 21.086 9 0.034 0.394 50 100 sumporni dioksid SO.076 0.723 0.870 0.023 7 0.232 14.0 13.8 137 181 227 278 332 69.147 0.058 0.2 39. viskoznost v mm'Is 9.442 14.9 15.534 1.508 0.029 0.7 24.268 0.653 0.139 1.008 4 5 9 3 7 0 4 0 0 9 5 1 9 1 5 0 2 ).164 1.6 19.168 2.042 0.425 0.6 35.925 0.025 0.318 0.040 0. 0 50 100 200 0 50 100 200 - - - amonijak NH.6 25. .066 0.50 0 0.76 7.828 0.23 10.048 0.088 1.004 1.65 1.229 0. kJ/kg K 1.83 Spec.400 2.047 1.916 0.232 0.176 0.252 1.042 1.09 - 50 20 0 20 40 60 80 100 120 160 200 250 300 400 600 800 1000 1200 1400 1600 vodik H.674 0. 0.616 1. kapacitet c.021 1.231 2.391 0.720 2.202 0.198 2.013 1.0 212 .toplin.021 3 0.540 0.C - - Gustoea e IcgJm' 1.017 1.9 30.084 0.789 0.624 0. K) 0.649 0.5 42.875 0.020 5 0.Toplinska Sfojstva tvari Toplinska svojstva plinova i para (pri tlaku 0.050 2 2.010 9 0.026 1.013 1.073 4 0.65 12.113 1.218 Koef.189 1.373 1.7 17. vodljivosti W/(m.101 0.063 6 0.276 0.027 0.004 1.009 1.1 128 16 240 4. Kinemat.204 0.5 17. - 50 0 50 100 200 - 14.968 0.2 64.034 1.021 1.106 4 0.2 49.

789 1.. 9 0.964 2.3 4.135 2. 20.2 17.7 1.0.48 4.067 1.040.0.0.88 20.4 0..8 0.841 2.0..58 7.3 21..598 0.710.0.0.0.1 5.216 2.989 2.460.50..394 0.981 1.25I 0. 300 320.0.3 0. 220.446 0...040.72 838 4.161 2. 0.K) 0. 280.0.78 2.. 140. 180.394 4.164 2.316 0.84 7.160.. 0.199 2.20.0.0410.0. 180.384 0.20.647 1..10.50.0...998 2.041 2.78 4.486 3. 0...58 2.040.43 3.715 1.0.. 200 220.0.6 2.037 0.9 26.0.226 2. 160.0.481 0.277 0.123 2.0.872 1.0.70..0...26 5.0. 2..8 19.926 0.043 1 0..0.0...042 2 0.529 0. 240 260 280.0.0..4 32..7 11.368 0. 0.89 6.65 6.569 2.3 7.186 2.10. 2 0.487 2391 4.32 1. Kinemal. 4.857 4.85 2.364 2. 120..047 3.876 3.734 Spec.0..375 0.149 2.. 240.13 8.998 1. 240.356 0.15 7.2 35. kapacitel c.88 5.. 160.585 3.0. 200 220. 280.4 23... 2.999 1. 240.32 3.237 0.0..315 2.5 4.02 6.14 4.10.70. 260 280.963 1.5 29...16 0.. 160. 160.851 2.. 1.0.593 2. vodljivosti lW/(m.30. toplin. 140.118 2..371 2...280.337 0.294 0.30. viskoznost v mm'/s 21. Oustoc" e kg/m' 0.040.0.. 200 220. 0\ I> 8 10 213 .0.0.33I 0.k " hili I Temperatura I . 3.0.0. 10. 260.974 5.380.0. 180.834 3..35 6.265 0.0.887 0.8 16.0.268 2.3 .93 9.30.0.0.973 1. 20. 260.43 8.345 0.043 7 0.13 4.33 0.. 0. 220. topl.339 3. 0.557 0.0.0.162 2.0.4 14.999 1.6 3..362 0. 180.5 2.0.147 Koef.1 2.44 5.144 4.265 2..343 0..318 0.24 2.041 2.110. 2.5 12.0.0.330.98 5.045 2.58 5.385 0..964 1.610. 0. 240.33 3. 9 0. 300 320. 180. kJ/kg K 2.356 0.. 20.0..48 6.2 0.650..3 13..0.Top/inska svojstva vodene pare II.042 0. 2. 1.0.046 0.290.9 0.0..156 2. 180.968 0..75 2.396 0. 0.C lOO.345 0.367 0.

693 1.7 8.494 0.383 0.646 4.Top/inska svojstva tekucina Temporalura t .993 2.304 0.189 0.138 0.141 0.140 0.140 0.376 0.627 0.123 0.142 0.91 36.642 mazivo uljc transfonnatorsko uljc ugljii!ni dioksid CO2 sumpomi dioksid S02 amonijak NH.507 1.163 10.360 0.850 1.555 0.294 3.295 0.364 0.5 9. lOp\.390 4. monoklormetan CH)Cl uva HS 214 - 1.215 4.321 0.172 0.198 2.185 2.137 0.269 1.40 2.223 0.598 0. 0.570 1.249 0.685 0.684 0.892 1.182 4.93 4.395 4.651 0. kJ/kg K 4.01 0.190 4.232 4.195 0.178 4.0 7.772 1.934 2.loplin.562 4.071 Kinemal.282 4.681 0.3 .310 0.658 0. 20 30 -20 0 20 -20 0 20 -20 0 20 0 20 GUSIOCa e kg/m' 1000 998 992 983 972 958 944 926 908 887 863 794 700 871 858 845 832 820 807 866 852 842 830 818 771 596 1485 1435 1383 665 639 610 997 960 921 13 595 13546 Spec.644 0.69 5.101 2.018 2.K) 0.585 0.217 0.122 0.855 5.20 3.119 0.540 0.44 1.669 0.680 0.673 0.S 16.131 15. kapacilel .212 0.665 0.125 0.500 4.199 4. Koef.79 1.120 0.C 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 250 300 20 40 60 80 100 120 20 40 60 80 100.356 1.94 3.143 0. viskoznosl v mm2/s 1.124 0.256 0.115 Tekucina voda c.257 4.087 0.219 4.478 0.093 2.054 3 0.591 0.179 0.0624 0.199 0.144 0.139 0.220 0. vodljivosli A W/(m.162 0.564 0.293 0.

/!isti trgovacki hlO ca.O.381 0.502 0.Cr-Ni .13 %Cr .O.912 - 20 20 20 20 20 20 20 0 100 20 20 20 20 20 20 20 1800 7280 1740 :::::8600 8580 8800 11 340 21400 2600 :::::7250 10500 19300 19250 7850 0.134 0. cisti nov(» srebro ulov0.540 0.voIIlijev ~IIII .446 0.Toplinska svojstva kovina i kovinskih slitina Temperatura t °C 20 20 20 20 Koef.6%C - O.383 0.896 0.18Cr 8 Ni 36%Ni IIlIr.607 0.419 kapacitet c alUl Ilnij hllk r. toplin.477 0.419 0.385 0.502 0.460 0.K) 229 395 372 Kovina Gustoca I! I kg/m' 2700 8930 8300 7800 I Spec.377 0.460 0.2%C . cisto 20 20 20 20 500 20 20 20 100 7850 7840 7750 7900 - 7880 8130 2700 - 0. lcljelO. lumin olok ron kosil (kalaj) .017 0.393 0.460 0.500 0..234 0.top!. kJ/kg K 0. cisto na plllti ~lIunin Alvilijev ro arcbl volfl 'am lhtte.129 0.628 600 - 44 37 50 47 29 14 21 20 16 165 .ar ezij.226 1. alumin.465 181 116 65 143 ::::: 93 26 58 24 35 34 70 159 ::::: 58 417 - - 310 67 215 .134 0. II111g1 cisti I Il\Jcd (mesing) monel nlkaI.I%C 20 20 20 0 400 8750 7130 8600 7850 - 0. - kositrena IIlnk ~'.128 0.900 0.133 0. vodljivosti A W/(m .465 55 113 60 59 0.352 0.

36 2.8 "" 1. .2 2.880 0.80 .7 . 1200 .840 0.06 1690 0. .30 "" 0.30 = 2600 = 1700 1520 =2220 = 2360 "" 1850 0.840 0. .750 0.800 (silika) snijeg staklo bmotna opeka tlo.10 2. .33 "" 1. .043 0. 2700 = 400 2210 917 924 .840 - sulfatni kremen kremeno staklo led (H2O) mramor opeka.7 0.15 0.76 - 0.15 0.. .suha pijesak. .. ilovasto vapnenac vuna od troske zid od opeke fbuka.840 1.Toplinska svojsiva anorganskih krutina Materijal azbestne plaCe azbestna vuna beton. .08 1. kapacitet c kJlkgK - Koef.46 0.710 1. . top!.2 0.710 0.840 0.75 0. suhi granit kotlovac karbonatni silikatni Temperatura t °C 20 20 Gustoea IJ kg/m3 2000 300 Spec.9 "" 1.04 0. zidna 216 staklena vuna 1000 0 20 20 20 100 1000 20 20 20 20 20 20 - 200 50 300 2700 = 1850 0. vodljivosti }.28 2.60 - 1450 2650 200 500 0.20 "" 1. suhi pjenjak porculan silikatna opeka 300 50 20 0 -50 20 20 20 20 20 100 .2.036 0. 2500 . 0.08 . 2.930 0.8 2.09 0.8 "" 0.840 = 0. .10 0.0 1.9 0.880 0.670 - = "" 1.750 - = 0. K) 0.2 1.800 0.130 0. 20 20 20 300 300 600 =2100 2900 1000 300 2000 - W/(m .840 0.23 0. top!.

510 - 1.260 1.390 0.Toplinska svojstva organskih krutina Materijal Temperatura t °C 20 20 20 20 20 20 20 Gustoca (J kg/m3 2120 1270 81 245 330 1400 1190 1200 224 Spec.37 0.28 0.300 0.070 0.05 '" 0.077 0.920 2.14 0.12 0.036 0.055 0.6 0.35 '" 0.420 c g' gl k dl - 0.790 0.300 1.74 0.16 '" 0.060 '" 0. top!.21 0.16 k V' 1000 9 176 380 190 1.04 0.055 20 20 1400 '" 550 0. K) kJ/kg K 0.920 1.260 - - 0.045 0.840 1.10 0.059 0. toplinske kapacitet vodljivosti c A W/(m .050 0.300 1.420 1.215 0.340 1.380 1.590 1.670 - 0.23 0.06 - - - 0. Koef.14 dl P pi u' I U: 20 20 20 20 20 20 30 0 0 50 100 20 20 - '" 700 '" 850 200 1000 200 '" 1200 730 1600 147 2.06 p 20 - .16 h P - 1.

Emisijski koeficijenti tehnicki vafnih tvari sabrani su na str. . . + 1/£2-1) b) ako drugo tijelo (2) potpuno okruzuje prvo tijelo (I) u' = 0'/[1/&. ec toplinski »siva«: v o < Wa< W 0< a< 1 Emisijski koeficijent &jest omjer energije W. blizu smjcltenih. koju odaje pominn »sivog« tijela i energije We koju odaje pomina »apsolutno crnog« tijela: &=W. (A = A.&20'. vrijedi: c) za proizvoljno 218 smjcltene plohe AI i A2 je 0" = &. .67 W/m2 K4 Za »siva« tijela vrijedi tI>. = AI> 0" = 0'/(1fe.infracrvene zrake). i T2 (T.8. Ijine 0. bira (upija) i sve energije W koja dospijeva na povr~inu tijela a= Wa!W< I Wa= W a= 1 ./We<1 - Po Kirchhoffovu zakonu vrijedi (pri jednakoj temperaturi): E = a. i &2 (T 2/100)4] A paralelnih i ravnih ploha tem- gdje je & emisijski koeficijent sivog tijela. potenciji apsolutne temperature T tI>= 0'0T4A gdje je 0'0 = 5.66961.10-8 U tehnici se la jednadzba upotrebljava gdje je 0' »konstanta zraeenja apsolutno 0' W/m2K4 u obliku tI>= O'(T/loor A crnog tijela« = 5.Toplinsko zra&nje (lsljavanje) Zraeenje topline jest odavanje energije elektromagnelskim valovima du. 219.= £O'(T/loor A izmedu dvaju tijela apsolulnih koeficijenata &. Stefan-Boltzmannov zakon Toplinski tok tI>koji pri zraeenju odaSilje apsolutno crno tijelo upravno je razmjeran povr~ini A i 4. Izmjena topline zracenjem peratura T. + W(I/62 -I)] Ako je ploha AI znatno manja od plohe A2 (co ~ 0). > T2) i emisijskih gdje je 0": tI>= 0"[(Tt/1OO)4 - a) u vooma velikih. Apsorpcijski koeficijent a jest omjer energije Wakoju tijeloapsor. 300 (Lm(toplinske .toplinski »cmo« tijelo Wa= 0 a= 0 toplinski »bijelo« tijelo Stvama tijela nisu ni toplinski »bijela« ni >>cma«.

966 0.rohro l.60 219 .925 0.90 0.78 0.85 0.76 0.93 0.045 0.43 0.77 0.05 0.11 bronzir.128 0.06 0.07 0.Iv' lijev .030 0. MhlllllllU Emisijski stanje I I I I Tem:ratura 25 230 lOO 20 130 20 20 230 20 lOO 20 20 20 ISO 20 ISO 338 300 lOO 20 130 20 20 20 20 20 20 100 0 20 20 95 20 90 20 1200 I koeficijent & MIIIIII1.93 0.30 0.045 0.22 0.93 0. emajl IlIk za radijatore led mramor opeka papir porculan staklo svilena tkanina lamot gladak poliran gruba.Emisijski koeficijent e povrlinskog zracenja POvrSina II1l1torljnl L 11v In.28 0.85 0.25 0.058 0.94 0. jetkan sjajan poliran oksidirana polirana poliran oksidirano polirano tokaren polirano polirano blanjano lIokovine: IIrvo krovna Ijepenka '"k.07 0.hllo I I I tamno oksidiran oksidiran poliran oksidiran poliran tamno zardao lijevana povl!ina valjana pomina crveno zardao bruen sjajan.05 0.24 0.025 0.90 0.93 0. crvena .lnL <"Ilk I I klllltllr rnm 11\lnll nlklll u'uvo .77 0.025 0.61 0.80 0. "MLIII oksidiran poliran namaz I 0.

+ t5p + I/Ot2 prolaza topline k mjerimo istim jedinicama ' a.Ts\) Vrijednost 0' izraamavamo iz poznatih koeficijenata E i Es (vidi str. . . - T2) = Tt. (T. . Za vi~lojne stijenke (npr.~Al~~~a . u W/m2K. 220 T2)A .(Ts..T2) b) Pro/az lopline kroz slijenku pri dOl'odenju loplinskog i dodirom loka zracenjem Toplinski tok koji prelazi dodirom s neke tvari (temperature T..) (T../AI + t5JA2 + I/Ot2 ~' 1 .T2)./IOO)4]/(T. i vodljivost AI> a drugi debljinu 152 vodljivost A2) koeficijent prolaza i topline k racunamo po jednadzbi I/k T.Koeficijent k racunamo iz jednadzbe I/k = 1/(Ot+ 01:1) t5/A + I/Ot2 + gdje je Ot= u'[(T/IOO)4.~~a:~ prijelaza topline IX./AI+ t52/A2) .tj.k (I /Otl+ t5.) na stijenku. 1j = 1/01:..Prolaz topline a) Prolaz topline kroz stijenke pri dovodenju loplinskog loka dodirom Toplinski tok koji prelazi s neke tvari (temperature T.k je koeficijent Koeficijent prolaza top line T2)A koji se dobiva iz jednadzbe kao i koeficijent I/k = I/Ot.kla + a. + t5t/A. kroz tu stijenku (debljine 15i koeficijenta toplinske vodljivosti l) te sa stijenke na drugu tvar (temperature T2 i koeficijenta prijelaza Ot~ iznosi za povr~inu stijenke A <P= Q/I = k(T. Temperature na pojedinim mjestima stijenke mozemo odrediti trokutnim dijagramom (lijevo) Hi jednadzbama Ts. za stijenke od dva sloja.)(Tt- T2) = T.)i istodobno zracenjem s neke stijenke (temperature T i emisijskog koeficijenta £) na drugu stijenku (emisijskog koeficijenta £s). od kojih jedan ima debljinu 15.. + t5.k (I/Ot. 219). a temperaturu Ts. i koeficijenta prijelaza 01:. te prolazi kroz tu stijenku (debljine 15i vodljivosti A) i s nje prelazi na drugu tvar (temperature T2 i koeficijenta prijelaza O(2)iznosi <P= k(T..(T. iz jednadZbe TSI = T. i koeficijenta prijelaza 01:. . = Tt Ts Ts2 - k (1 /Ot.

.Tmed = (t:. !iIobzirom na medusobni smjer strujanja obiju tvari u izmjenjivacu..T") Prosjecna (Iogaritamska) temperaluma razlika t:..' . A .povrsina izmjenjivaca..l T :1.T" Ti". razliku11'1110 istosmjemo. Pri istosmjernom je strujanju.Tehnicki Toplinski h'lIIl'0rulure " izmenjivaCi pocetne topline temperature Tz' i konacne Tt' i konacne nize tok tP prelazi s tvari Tt" na tvar poeetne temperature vise temperature I Tcmperatuma razlika izmedu obiju tvari na svakom je mjestu izmjenjivaca . Pri protusmjernom strujanju moze biti konacna temperatura tvari koji toplinu prima (grijuCi se) visa od konacne temperature tvari koji toplinu predaje (hladeci se).hukNJII.Tt = t:. t:.Tmed gdje su: k . protusmjemo i unakrsno strujanje.T' = T1' .Tz" /:}.T' /t:. Zato u izmjenjivacima topline protusmjerno strujanje ima uvijek prednost pred istosmemim. : To" :J.l 11~" T 1t~ 7. Unakrsno se strujanje po svom efektu pribliZuje protusmjernome.L -1 t72 fin T. t:. 220)..T - t:. lstosmjerno stTujanje PTotusmjerno stTujanje L. 22] .T2" <P = k. ri r L.koeficijent prolaza topline (vidi str. Prosjecna (»Iogaritamska<.T")ftn (t:.Tmcd' A Toplinski tok u izmjenjivacu topline racunamo pomocu prosjecne temperatume razlike t:. medutim. konacna temperatura tvari koji toplinu prima uvijek nita od konacne temperature tvari koji toplinu predaje.' r =r:.Tmed pri protusmjernom strujanju veca je nego pri istosmjernom.) temperaturna r~lika iznosi t:.Tz' liT" = Tt" .T' = Tt' .

1.. IQ] (8) -0 -<D generator (za ulje) gorionik plinski turbopumpa stapna pumpa 6 t topline ispuh potrosai! 4J I-@ {19 turbokompresor ventilator stapni kompresor transportni stroj elektrii!ni generator +> I kondenzator na mijeSanje kondenzator I <$I: povrsinski -0 I $J kondenzator (s povratnim hladeniem) povriinski rashladni .TOPLINSKIUREDAJI I STROJEVI - Simboli sirova voda nei!ista i!ista I \7 vode kemijska priprema parni kotao (}- turbina stapni pogonski stroj para - zrak dimni plinovi gorivi plin [J rtr- =ulje ugljen ventil n parni kotao s pregrijai!em isparivac (transformator pare) 0- elektromotor gonjeni stroj (opcenito) +t:-(}- redukcioni entil v odvodnik kondenzata otvoreni rezervoar tlal!:ni ezervaar r topline mijesanjem povrsinski izmjenjivai! topline povrsinski izmjenjivai! topline odvajai! pare odvajai! prasine (ciklon) ejektor izmjenjivai! . mjerai! I]) toranj regulator I 222 ..

.. 400 kW/m3 pri lozenju 170. Presjek loZi~ta Sk (m2) ocjenjujemo na osnovu »povclinskog toplinskog ol'lcreeenja presjeka loZi~ta« (tP + tPz)/Sk = B(Hj + Zhrnz)/Sk koji iznosi za loZi~ta na ugljenu pra~inu 2300. stom i sI. u kojem se izgaraIIjcm oslobada kemijski vezana energija goriva da bi pre~la na dimne plinove. stepeniea- - .ugljenom pra~inom . 164). gorionik itd. tj. dolazi s njime jo~ i toplin. 202).ki lok tPz = B Z hmz IIdjc su: Z koliCina zraka za iz~aranje na jedinicu kolicine goriva (kmoVkg) (sir.molna entalpija zraka (kJ/kmol) (str. .. u kojem toplina Ilrclazi s dimnih plinova na vodu odnosno paru. 800 kW/m2 na temelju »prostornog Volumen loZi~nog prostora V (m3) ocjenjujemo Inplinskog optereeenja loZi~ta« koji iznosi: (tP + tPz)/V = B(Hj + Zhmz)/V za mehanicki ro~tilj 250.). LoZiSta su gradena za: .izgaranje u sloju. . hmz .2800 kW/m2.plinom 900. Pominu ro~tilja R (m2) odredujemo na temelju »povr~inskog toplinskog oplereeenja loZi~ta« tP/R = BHj/R kojc iznosi za: ravni rueni ro~tilj mehanicki ro~tilj stepenasti ro~tilj 600...1600 kW/m2 700. . tj. 330 kW/m3 . .uljem .. 2500 kW/m3 Pri izgaranju pod tlakom (ulja iIi plina) dostize specifieno optereeenje l(Jzl~la i do 8000 kW/m3. za komadno gorivo). . . 223 . b) izmjenjivaca lopline (parnog kotla u uZem smislu). .PARNI KOTLOVI Parni su kotlovi toplinski uredaji koji se sastoje od: a) uredaja za loienje. Toplinski tok tP koji s gorivom dolazi u lozi~te izrafavamo potro~kom jloriva B (kgls) i njegovom donjom ogrjevnom moci Hi tP = B Hi Dovodimo li u lozi~te zagrijan zrak za izgaranje. . lozi~ta (prostora za izgaranje). tj. u komori za izgaranje (za ugljenu pra~inu. 1000 kW/m2 900. ulje iIi plin)..izgaranje u lebdenju. .. ro~tilju (ravnom rucnom iIi mehanickom. 2500 kW/m3 1600. pomoenih uredaja za lozenje (ro~tilj.

S obzirom na razlicite uvjete prijenosa topline na vodu odn.hb) Suprotno nacelu protustrujnog izmjenjivaea topline dimni plinovi prc' daju toplinu najprije isparivacu (buduei da voda koja se isparava dovoljlll) hladi cijevne stijenke pa ih mozemo smjestiti u podrucje najvi~ih tempern' plin slabo hladi cijevno tura). Ta < Ts. pri cemu MO pari poveea specificna entalpija na vrijednost h '(koja je odredena tlakOlIl pare p i temperaturom V pregrijacu n. 221. . zatim pregrijacu (u kojemu pregrijana para stijenke pa ih stoga ne mozemo smjestiti u podrucje najvBih temperaturll) . U isparivacu dobivamo mokru paru ~u. i njenom isparivanju. U parnih kotlova koji upotrebljavaju zagrijan zrak J za izgaranje (Iozi~ta na ugljenu pra~inu. osobito ako sadrfe mnogo vlage. hoee X = 0. i konacno zagrijacu vode. pari toplinski tok <Pc <Pc= q(h .) U isparivacu dovodimo vodi-pari toplinski tok <Pb <Pb = q(hb - ha) c) Pregriiac pare sluzi za su~enje pare do potpune suhoee x = 1 (suho 111' sieena para) i njenom pregrijavanju do temperature pregrijanja T. pri cemu napojne pumpe napajaju kotao protokom vode q (kg/I).96 i entalpije hb = h' + x(h" . nim stijenkama stvarale kiseline koje bi ih najedale). 224 .0. Zato je takoder ha < h'. rill' ' likujemo sI ijedeee dijelove izmjenjivaca topline: a) Zagrijac vode (ekonomajzer) u kojem se napojna voda temperatllr. . ulje ili plin) smje~ten je na krllJII puta dimnih plinova zagrijac zraka (koji vraea toplinski tok <Pz u lozi~tc).) U zagrijacu vode dovodimo vodi toplinski tok <Pa <Pa= q(ha - hv) b) lsparivac je namijenjen daljnjem zagrijavanju vode do temperatulo zasieenja r. Zbog odvodenja toplinskih tokova iz dimnih plinova na isparivac i pro. . paru. paru zagrijavamo pri konstantnom tlakup koji odrZavamo regllh! cijom lozenja. Tv i specificne entalpije hv zagrijava do temperature Ta.vidi str. (Specificna entalpija 11' odredena je tlakom p. grijac pare te na zagrijac vode i zraka.Izmjenjivac topline s dimnih plinova na vodu odnosno paru izveden je kill! sistem cijevi.95 . Da se voda ne bi isparavala vee u zagrijacu. (Specificne entalplJ' h' i h" odredene su tlakom p. dimni se plinovi postupno ohladuju Konacna temperatura dimnih plinova. Vodu odn. Proracun velicine ogrjevnih povr~ina pojedinih dijelova izmjenjivacu dovodimo - topline . pri cemu joj nara~1I specificna entalpija na ha.h'). II~ smije biti manja od 140°C (jer bi se kondenzacijom vlage na hladnim cijev.. m01l1 temperatura Ta biti nifu od temperature zasieenja Ts (koja odgovara tlakll p u parnom kotlu).

tj. Energija pare 5 obzirom na temperaturu okoline To proistjece .CO.) Najvecu korisnost T/k max postize pri naj- ~cAcemopterecenju. do 1%. 0. - ho) Ukupna energija pare na izlazu iz kotla izrazena je dakle toplinskim tokom 4>0+ 4>k = q(h ICl Strojarski prirufnik . . 8 . IlIk 4>kovisi jo~ i 0 razlici entalpija h h) ogrjevna pov~ina izmjenjivaca A (~to je netocno jer toplinski tok ~ uz hlll~Cjcdnake ogrjevne povr~ine ovisi i 0 koeficijentu prolaza topline k i 0 pro./1koji dolazi u loZi~te s gorivom (~ < 4».Kapaci'e' (soaga) pUDog kotbl odreden je toplinskim tokom koji u svim tlll~lovima izmjenjivaca topline dovodimo vodi-pari .T..77. topline dimnih plinova do 5%...0. naziv1/.. 0. zbog IIcizgorjelihostataka goriva u pepelu Icteceg koksa i cade IIcizgorjelihplinova . 11%.78 T/k = 0. i 4> zraeenja i prijenosa topline na okolinu do 12%. Korisnost parnog kotla T/kje omjer toplinskih tokova ~ T/k = 4>k /4> = q(h - hv)/BH. i to zbog gubitaka u parnom kotlu (lo1. 11Izoosi za razne kotlove: za manje (5 ravnim ro~tiljem) za vece (5 mehanickim ro~tiljem) za najvece (pri lozenju ugljenom pra~inom.3/4 lIog kapaciteta kotla.84 T/k= 0. itd..jo~ i iz toplinskog toka 4>0 ga je napojna voda primila ~to prije ulaza u parni kotao iz drugih izvora koji su joj poveeali specificnu entalpiju od ho pri temperaturi To na hv pri temperaturi Tv 4>0 = q(h. koji prelazi na vodu-paru bit ce manji od toplinskog toka . pri 2/3. CH.1~Olloj lemperaturnoj razlici t.72. - 1/2 31£ 1/1<1'. uljem iIi plinom) T/k = 0.. Krivulja ovisnosti korisnosti 0 oprerecenju I"cc u ~irokom pojasu opterecenja vrlo poloziIll. vidi str. do 8%. ..osim iz loplinskog toka 4>k.83..IAtui izmnjenjivacu topline).ho) 225 . 221).91 '! . ()sim toplinskog kllllovn tnkoder: 4>k 4>a + 4>b+ 4>c = q(h .hv) toka ~ upotrebljava se za oznaku kapaciteta = parnih 11) proizvodnja pare q (~to nije tocno jer uz istu proizvodnju pare q toplinski hv). Korisoost pUDoga koda - Toplinski tok ~. (Ovdje nisu uracunati dodatni gubici zbog pogonskih prekida djelovanja kotla. tj.

kod kojih moramo uzeti u obzir povecanje gustOCe vode pri napajanju. 226 .tlak u napojnom spremniku. elektromotor i pami stroj.25q . 2.p ocjenjujemo s: 0. 3 bar . .teoretska .inu..za zagrijac vode (ekonomajzer). hg .0. 2 .ako pami kotao ima automatsku regulaciju. g = 9. Po . fj.kod normalnih stapnih.5 bar za napojni regulator.9 . Pretoene gubitke fj.97kod stapnih pumpi s neposrednim djelovanjem pogonskog stroja na stapajicu pumpe.p .ako.5.Dami kotao bez automatske regulacije. .p + ghg] lip .gustocu vode pri temperaturi napajanja Tv. razine vode u kotlu nad razinom u napojnom rezervoaru. a protok je q > 30 tIh iIi je pogon neposredno s glavnog pamog stroja. lip korisnost pumpe.. (! .jl>.geo~~ vis. specificnu entalpiju vode nakon izentropskc kompresije u pumpi. .hr) tlaku Pa i tempera- . Pot r e b n a s nag a za pogon napojnih pumpi iznosi: .. - * Za visokotlacne pame kotlove. hv -. Za napajanje sluze ponajvise stapne pumpe i turbopumpe. i to: qp = 1.9.).pumpi. K a p a c i t e t napojnih pumpi odabire se tako da bi pri kvaru na najvecoj pumpi sve preostale dobavljale protok qp koji je veci od najveceg protoka q vode-pare kroz pami kotao.tlak u kotlu.81 mIs2.6.8.kod turbopumpi.protocne - gubitke. . lip = 0. benzinski iIi dizelski motor i sl. racunamo teoretsku snagu pumpe pomoeu entalpijske razlike vode Po = qp(hv gdje znare: hr .specificnu entalpiju vode pri atmosferskom turi ispred napojne pumpe.6q qp = 1.. 1 bar .efektivna gdje znaci: P Po = qp[ (p P =~ .0. . .Napojnc pumpe Svaki pami kotao mora imati najmanje dva uredaja za napajanje koji dobivaju pogonsku energiju iz medusobno nezavisnih izvora (npr.9 .za otpore u cjevovodima Koristnost napojnih pumpi lip iznosi: lip = 0.p~ + fj. lip = 0. .0. a protok je q ~ 30 1/h.

~II. 42 0c) i sluzi samo za prijenos topline spare na rashladnu vodu 11-lI1poruluri T2 orlgovara u kondenzatoru tlak P2 od 0. Specificna eksergija pare na izlazu iz parnog kotla iznosi e = (h-ho)-b b = To(s-so) adje su: b.)."h'110nn paCetnim stanjem (PI. . hi < h.: pri srednjim tJako- - 2.08 bar). . U cjevovodu od parnog kotla do parnllll stroja para se ohladuje s temperature r nil Tl (T. .. Medutim.. 3 bar. "lIka P na PI (uz brzinu protjecanja IU"..50m/siznosip-p. i to: To malena III kod kondenzacionih je naprava temperaturna razlika Tz 1'1 . pri najvi§im tlakovima Ill. . 180 QC) vhnn - I~ IlIludllovaraju i vi§i konacni tlakovi (pz = 2 .llIuvurII konacnom tlaku P2 koji je vi§i od atmosferskoga za otpore tre". 1'1kud protutlacnih je strojeva temperatura T2 jOhi§a(tz = 120. koja Tz (tlakom P2): <e 227 .specificna anergija pare. 104QC) I ". ~. Specificna eksergija pare e pokazuje koji bi se dio energije pare mogao looretski pretvoriti u mehanicki rad s obzirom na temperaturu okoline To. . citava energija pare nije na raspolaganju za pretvorbu u mehanicki rad.III. .T. . Eksergija pare je radna sposobnost pare (sposobnost za pretvorbu njezine unutarnje energije u mehanicki rad) s obzirom na temperaturu okoline To.RADNA SPOSOBNOST PARE Energija pare je upotrebljiva u cijelosti samo kao toplina koju mozemo prenositi s jednog tijela na drugo (grijanje). t Na kraju izentropske ekspanzije pare ne postizemo temperaturu oka111111 "0.Iijedeeih razloga: I. . . i I.. tK. .2bar).04.It.0. speolficna entropija pregrijane pare.1 .. ho.poloziva za pretvorbu u mehanicki rad I. speciflena entropija vode pri stanju okoline. h.specificna entalpija odn. So .. . . 11lapulnim vodovima (P2 = 1.donll lzentropom i temperaturom I1hd = hl-hz hz stoga vi§<!. .. nego temperaturu T2 koja je vi§a Tz> To.".10 K) i prigu§uje . 10 bar).apolo!lvi pad entalpije I1hd dan je I' . 1. Temperatura TI i tlak PI odre5 So Ilnlll Il1ecificnu entalpiju hi pare ispred parnog . s specificna entalpija odn. T.15 bar)."nn60u je specificna entalpija pare n. hI kod ispu§nihje strojeva temperatura T2 znatno vi§a (t2 = 102. . Raspoloiiyi pad entalpije lHd Eksergija pare medutim nije u cijelosti rII. = 5. razlikom specificne entalpije hh koja konacne specificne entalpije hz.

nepotpuna ekspanzija itd.) i iznosi p = 'ImPi = 'I Po = 'Iqt::. (Iznimno su parni strojevi gradeni i za pogon drugim parama.h = hJ -h2. . fJ.h manji je od raspolozivoga zbog unutarnjih gubitaka u stroju (prigu§ivanje pare. < t::.hd isko- pokazuje koji dio raspolozivoga entalpijskog pada parni stroj stvarno ri§tava i time oznacuje stupanj valjanosti stroja..hd gdje su: "m - mehanicka korisnost stroja " 'I='Ii'lm * - cjelokupna korisnost stroja Valjanost se stroja jo§ gdjekada u praksi izrazava umjesto pravilno korisno§cu »jedinicnimpotro~kom pare".. to su stapni strojevi i parne turbine. $ gdje je h2. stvarna specificna entalpija na izlazu iz stroja. zivinim.h/t::.hd.-h2) Stvarni entalpijski pad t::. fJ. 227). Unutarnja korisnost stroja 'Ii pare = t::. Unutarnja snaga stroja Pi iznosi Pi = qt::. a on ne ovisi 0 stroju.hd) = 11(" .hd 5. Jedinicni potro§ak pare nije naime ovisan samo 0 korisnosti "i odnosno ". Teoretska snaga Po iznosi It Po = qt::.hd = q(h.) t::. ili s obzirom na efektivnu snagu qlP = 1/(. pogona regulatora itd. toplinska razmjena izmedu pare i stijenki stroja. i to s obzirom na unutarnju snagu - - qlP. npr.h = 'Iiq!1hd = 'IiPo £fektivna snaga stroja P (na pogonskoj osovini) manja je zbog vimjskih gubitaka stroja (mehanickih gubitaka zbog trenja u lezajima i zglobovima stroja.hd) ~to medutim ne pokazuje stvame valjanosti stroja.) Snaga pamih strojeva proizlazi iz protoka pare q i razpolozivog entalpijskog pada Md (vidi str. vec i 0 raspolozivom entalpijskom padu fJ.PARNI STROJEVI Pami strojevi su pogonski strojevi koji upotrebljavaju vodenu paru kao neposredno pogonsko sredstvo. 228 .

Korisnosti Indicirana korisnost ITind= Pind/PO ovisi u prvom redu 0 punjenju 8i brzini n.0.75 stapnih prstenova smanjujemo ogranieavanjem »prosjeene stapne brzine Vmed = 2 s n. Indicirana snaga Pind IIdje znaCe: dprostoru cilindra). n - - brzinu vrtnje. Zanemarimo Ii gubitak lopline cilindra na okolinu i gubitke pare zbog propustnosti stapa i ra~vodnika. Pind stroja iznosi = (d2- db2)"::' meds2 in P 4 promjer promjer stapajice (u radnom pamog cilindra.broj cilindara (dvoradnih). 229 .. Prosjeeni tlak u cilindru izraZavamo kao dio ulaznog tlaka Pmed = «PI «< 1 Koeficijent « ovisi 0 punjenju 8 i brzini vrtnje n te raste s veeim punjenjem (8 = 0. krizne glave i dijela ojnice (oko 2/5).: 0. indicirana snaga Pind priblizno je jednaka unutarnjoj snazi Pi Pind ~ Pi Prosjecni indicirani flak u cilindru Pmed odredujemo i7 indikatorskog dijagrama koji dobivamo indiciranjem. Danas su stabilne parne strojeve potisnule parne turbine.1 . tj.>parnih motora«... a priblizno je jednaka unutarnjoj korisnosti: ITind" ITi' " Mehanicka korisnost ITm takoder ovisi 0 brzini vrtnje n.55.. - 1.25. S stapaj. Iznimka su neke novije izvedbe brzih . On ovisi u prvom redu 0 ulaznom tlaku pare Ph punjenju 8 (dijelu stapaja za vrijeme kojega ulazi para u cilindar) i brzini vrtnje n. Brzina vrtnje n ogranicena je inercijom masa mehanizama u translatornom gibanju. db Pmed . a veCe na velike strojeve.. Najbolje vrijednosti ukupne korisnosti IT= ITiITm ispu~nih stapnih strojeva na pregrijanu paru iznose .0.prosjeeni indicirani tlak u cilindru. stapajice. a iznosi: «~ Tro~nje 0. 1\ na feljeznici jo~ i elektricna vuea.75 Manje se vrijednosti odnose na male.Stapnl pami strojevi Stapni parni strojevi bili su prvi i stoga posebno znaeajni pogonski toplinski strojevi. stapa.= 0.8) i manjom brzinom vrtnje n.. dok au brodske i lokomotivske parne strojeve zamijenili naroeito dizelovi moton.

. ona ovisi 0 omjeru obodne brzine i apsolutne ulazne brzine ulc. npr.5 0.. S n aga tu rb in e n a 0 b od u lopatienog kola Pu je Pu = qu(cl cos al + Czcos az) gdje mare: q protok pame mase. Stoga su idealni strojevi za pogon elektri~nih generatora.0. Apsolutne brzine mlaza . Kod manjih izvedbi. Pri naglom rastereeenju mogla bi da pobjegne do brzine koja odgovara omjeru (ulc. U obodnu brzinu kola (lopatica)..Pame su turbine brzi rotacijski strojevi koji rade povoljno pri konstantnoj brzini vrtnje.) Najvecu korisnost 7Juma. Pame turbine nisu prikladne za rad pri veoma promjenljivim brzinama vrtnje. U pamim se turbinama toplinska energija pare (raspoloZivi entalpijski pad l!. . .. kod akcijskih stupnjeva kod reakcijskih stupnjeva 7Ju = Pu/Po = [(ulc. ali zu zato jednostavnije i lalli te i u tom slu~ju dolaze u obzir.0.ovisne su od raspoloZivog entalpijskog pada u staroru samom (stalnotla~no djelovanje .hd) pretvara u kineti~ku energiju pamog mlaza koji se .reakcijsko). U usporedbi sa stapnim pamim strojevima pame turbine imaju stanovite prednosti. 228). .akcijsko) ili u statoru i rotoru (pretla~no djelovanje .200000 kW i vi~e). Osim toga turbina se moze okretati samo u jednom smislu. kao pomoeni strojevi.pretvara u mehani~ki rad.Cl na ulazu u rotorske lopatice i Czna izlazu iz njih .kut kut izmedu apsolutne izmedu apsolutne ulazne brzine i obodne brzine.)max "" 2(ulc1)opt(~to regulator mora sprijeati). pame turbine imaju dodu~e manju korisnost nego stapni strojevi. al .7 Turbina radi dakle s dobrom korisn~ samo u uskom podruqu obodnih brzina Uodnosno brzina vrtnje n. Izpu~na je para u njih prakti~ki bez ulja. u prvom redu jednoli~niji pogon i vecu moguCnost izvedbe od najmanjih do najveCihjedinica (0.dobivamo pri optimalnom omjeru (ulCI)Opt oji k iznosi: 0.6. . - - - Obodna brzina U odredena je promjerom lopatienog kola d i brzinom vrtnje n U = dnn Korisnost na obodu lopati~noga kola 7Ju jest omjer snage na obodu Pu i teoretske snage Po (vidi str.5. az izlazne brzine i obodne brzine. 230 . pokretne lopatice rotora .4.djelovanjem na .

76 0. ..97 0.0.60. 70 450. 0. 200 500. 450 Vrste tu rbi na: Kondenzacijske pame turbine iskori~tavaju say entalpijski pad (od tlaka svjefe pare do kondenzacijskog tlaka). . nekoliko stupnjeva osobito male Najuobicajenije snaga 71i 0.0.70. Izvedene turbine vecinom su kombinacije osnovnih tipova. . srednjetlacnih i niskotlacnih) koji mogu biti rasporedeni u nekoliko kuCi~ta pa i na vi~e osovina. .50 100.. Industrijske parne turbine su turbine prilagodene posebnim potrebama.mehanicke iznose: korisnosti 'Im i cjelo- Vrsta turbine velike. npr..85 0.98 0. 30 40.58. i ventilacije: Pi < P u' BuduCi da su ti gubici neznatni.).70 'Im 0. . . no veee se vrijednosti lIIogu postiCi samo najboljim izvedbama (oblik kola. Unutarnja snag a turbine Pj iznosi Pi gdje je Ah Unutamja = qAh gubitke trenja .. . (Upotrebljavaju se takoder za toplane. 228).0. Obodnu brzinu smanjujemo stupnjevanjem brzine u vi~e rotorskih vijenaca lupatica (Curtisovo kolo) iIi izvedbom s vi~e akcijskih iIi reakcijskih stupnjeva. .68 < 0. 231 . .0. . mnogo stupnjeva srednje male. je od obodne Pu za unutarnje snazi Pu: Pi "" Pu..turbine na otpadnu paru (iz drugih izvora) imaju samo niskotlacne stupnjeve. .'i obzirom na Cvrstocu turbinskog rotora brzine vrtnje n ogranicene su maksiIIIlIlnimobodnim brzinama u koje iznose 120.72.. materijal!).79 71 .. .86 0. 500 T ("C) 320.80.985 0.. Imaju velik broj stupnjeva (visokotlacnih.protutlacne turbine koje iskori~tavaju samo gomji dio entalpijskog pada. .stvami entalpijski snaga Pi manja pad (vidi str..: . uzimamo da je unutarnja snaga Pi priblizno jednaka obodnoj Unutarnja korisnost 71iiznosi 71i = Pi/PO"" 'Iu Najveee vrijednosti unutamje korisnosti turbina kupne korisnosti 'I = 71j'lm parnih 71j. 236) upotrebljavaju se kondenzacijske pame turbine s odvojcima za paru. .78 0.. . Pri regenerativnom zagrijavanju napojne vode (str. . 400 mls. . imaju manji broj stupnjeva (visokotlacnih i srednjetlacnih) pa su razmjerno manje. 0.. Upotrebljavaju se u parnim terrnoelektranama.600 vrijednosti tlaka p i temperature mala srednja T pare ispred turbine: velika p (bar) 15.

100 232 mZ. dopu~tamo samo neznatno zagrijavanje rashladne vode u kondenzatoru: t!J. . .5 rnIs iznosi koeficijent prolaza topline k = 2900.07. Da bismo postigli ~to vea podtlak u kondenzatoru.08 bar U pov~inskom kondenzatoru. Zanemarimo Ii neznatan neposredni prijelaz topline s kondenzatora na okolinu. 35°C.. zbog eega rashladna voda mora uvijek biti hladnija od pare: Tv2< Tk. .T = Tv2 - Tv! = 5. mora rashladna voda biti u odgovarajueoj mjeri oCi~cena (kemijski omek~ana).30)q Ovisno 0 temperaturi rashladne vode postizemo u kondenzatoru tIak s vodom iz okoline 0.05 bar s vodom iz rashladnog tornja 0. (Prosjeeno mozemo za protok pare q = 1 kgls racunati s pov~inom od 75. 60)q u kondenzatora na mije~anje qv = (25. 15°C b) pri dovodenjuvode iz rashladnog tornja 20. Upotrebljavamo Ii tu mjdavinu za napajanje parnih kotIova.iz rijeke..5 .9) tIaka pz i odgovarajuce temperature Tz te specificne entalpije hz. . Proracun prolazne povrsine kondenzatora vidi na str. Zrak u pari (koji se u kondenzatoru ne kondenzira) isisavamo iz kondenzatora posebnim zracnim pumpama iIi ejektorima (vodenim iIi parnim mlazom). . 221.0.hk) = qvC(Tv2. . jezera iIimora O.. 10K Zbog toga je potrebna vrlo velika koliCina rashladne vode..5 K). U kondenzatoru predaje para pri konstantnom tIaku pz toplinski tok <P. . koja se pri protoku qv ugrijava od temperature Tvt na Tv2' Ako je c specificni toplinski kapacitet vode.Tk = 0. 25°C .KONDENZACIJA Iz parnog stroja otjece protok q vecinom vec mokre pare (x > 0. u kondenzatora na mije~anje para i rashladna voda su u neposrednom dodiru pa se konacne temperature izjednacuju: Tv2 = Tk' Ulazna temperatura rashladne vode TVI iznosi: a) pri dovodenjuvode neposredno iz okoline Ivl .. . . a njezin protok qv zavisi od protoka pare q i iznosi u pov~inskih kondenzatora qv = (50. . . . 4100 W/mz K. dobivamo potpuno Cist kondenzat (destilacija!) koji je vrlo prikladan za napajanje parnih kotlova.iz bunara 5 . Pri brzini rashladne vode u cijevima v = 1.. onda je <P q(hz. U kondenzatoru na rnije~anje kondenzat se mije~a s rashladnom vodom pa cistoea takve mje~avine zavisi od Cistoee rashladne vode. .) . . iako je rashladna voda obicne prirodne CistoCe. 2. . 0. .Tvl) = U pov~inskih kondenzatora toplina mora prolaziti kroz stijenke.zbog cega se potpuno pretvara u kapljevinu (kondenzira) i obicno jo~ ne~to pothladi do temperature kondenzata Tk « Tz) i entalpije hk' !Tz ...04. .. prelazi toplinski tok <Pna rashladnu vodu.

h ~ hJ 233 . PI hi 5 T2 P2 h2. a tako i u Ts-dijagramu: Stanje TempeSpecifi~na na mjestu ratura TJak entalpija 1 T.h2') za .(h2.. 2 Tv P hv 3 T P h 4 T.(hi .) Za jednostavno kondenzacijsko parno postrojenje mozemo obicno uzeti daje Tk ~ Tr ~ Tv i hk ~ hr ~ hv pu su u tom slueaju toeke 6.hv) za -(h-h.PARNA POSTROJENJA Kondenzacijska parna postrojenja namijenjena su iskljucivo za proizvodnju mehanicke energije. hk) za + (h. Kod kratkih parnih vodova izmedu parnog kotla i parnog stroja (turbine) IlIkoder je T~ TI pll su toeke 3 i 4 takoder i P ~ PI i zato gotovo identicne. Jednostavno kondenzacijsko parno postrojenje s kruznim protokom vode-pare q prikazano je u siijedeeoj shemi: R Pk K C T G Ko Pko - - spremnik napojne vode napojna pumpa parni kotao parni cjevovod paroi stroj (turbina) elektricni generator kondenzator kondenzatnapumpa Voda-para na kruZnom putu mijenja svoje toplinsko stanje. 6 Tk P2 hk Promjene specificne entalpije vode-pare !!r 11 6 "-T.: 1 5 zbog promjene 1-2 u napojnoj pumpi za + (hv 2-3 3-4 4-5 5-6 6-1 u parnom kotlu u parnomvodu u parnomstroju (turbini) u kondenzatoru u kondenzatnojpumpi - za + (h.-hk) - stanja: h.-. Pa h. 1 i 2 u Ts-dijagramu gotovo identicne.) za . Karakteristicna mjesta razlicitih toplinskih stanja oznaeena su u shemi brojevima od 1 do 6.- ---~S1. veeinom za pagon elektricnih generatora u parnim termoelektranama.

..h = Pi + 234 . = 4>d - tp. 4>. = q(hz.. - ho) Od toga toplinskog toka za pretvorbu u rad sposoban je samo eksergijski tok = qe = q(h .hd = Po hz) Unutarnji gubici u stroju tp.. Zbog gubitaka u kotlu <Pkna napojnu vodu prelazi samo toplinski tok 4>k' Tome se pridruzuje toplinski tok 4>0~to ga dovodimo s toplom napojnom vodom.he) qTo(s . - (<Pc + <Pko <Pi)= q6. ~ "2.i odreduje unutarnju snagu stroja P.hd = hI - hz odgovarajuCi toplinski tok odreduje teoretsku snagu stroja = 4>e - + <Pko) = q6.~I . jer je njezina temperatura Tv obicno vi~a od temeprature okoline To (Tv> To). Osim toga cesto se iskori~tava jo~ i otpadna toplina ispu~ne pare iz pomocnih parnih strojeva itd. = 4>. - smanjuju toplinski tok na 4>.So) Za pretvorbu u rad ostaje neiskori~ten jo~ i eksergijski gubitak zbog gubitaka u parnom vodu ~ i gubitak zbog kondenzacije pare pri temperaturi ture okoline To (Tz > To) <Pko Tz. Para donosi iz parnog kotla toplinski tok 4>. za zagrijavanje napojne vode. koja je vi~a od tempera- = q(hz . S ugljenom dovodimo u parni kotao toplinski tok 4>. = 4>k + 4>e 4>0 = q(h = 4>. i to stoga ~to je temperatura kondenzata koji pritjece u spremnik napojne vode vi~a od temperature okoline (pogotovu pri hladenju kondenzatora vodom iz rashladnog tornja).he) Preostalom raspoloZivom 4>d padu entalpije (<Pc 6.

' - Pel Pg =- Pe..hd/e 'I'b = 'I. 160 (.Iq f>hd . jo§ je manja (P. tako da njihovu razliku motemo zanemariti (Ty ~ To). . 300 i vi§e) bara. Za taj potro~. snaga generatora p./Pi 11.. Korisnost pamog kotla termicka 1Ik = ~/<I> q(h-hy)/BH. te!imo §to veCoj eksergiji pare.. 560 (. 650) .. '1'01= 'Ik+ -.' 'I..'Id = !!. . Temperature su vrlo ograniCene (otpomo~u stijenki pregrijaea) i iznose 360. dok su tlakovi gotovo neogranieeni i iznose 12. koju posti!emo §to vi§om temperaturom pare i odgovaraju~im visokim tlakom. onda vrijedi <1>0=0 pa je '1'0' = 'Ik . BHj parne centrale p.ukupna (turbine) elektricnoga Cjelokupna generatora korisnost IIg = Pg/Pt Pe. 235 ii .. smanjuje se snaga Pe' §to je centrala predaje l1U'di. = 110) - eksergije raspolo!ivog pada entalpije ukupna 'le = e/(h'Id = !!.C. Vlastiti potro~ elektriene energije u centrali Pp slu!i za pogon elektromotora za dizalice i transponne naprave (transport ugljena i pepela). lIi = Pi/PO= f>hlMd IIm = P. . = lIi IIm = P...'Ith''II''Ig'-=~ <I> p. ( <1>0 ) Kad je temperatura napojne vode Ty pribli!no jednaka temperaturi okoline To. ..10% snage generatora p. BHj Najlo§ija je korisnost eksergije 'le' Da bi je popravili. 'lIb' '1.. pumpe itd. < Pt).hd/(h - ho) pamog stroja unutarnja mehaniCka . za ventilatore. dalje za rasvjetu i grijanje te napajanje razlicitih elektricnih uredaja u centrali.. koji iznosi prosjeeno priblimo 8.Zbog dodatnih mehanickih gubitaka u pamom stroju 9'm smanjuje se unutarnja snaga pamog stroja Pi na efektivnu (stvarnu) snagu na osovini stroja (turbine) Ph a zbog gubitaka u elektricnom generatoTu 9'.

Oduzetim protocima zagrijavamo napojnu vodu u zagrijaCima Cl in CIJ. hlJ . . koja prilazi - 236 . .h - [q(hl .vidi sliku.h2)] gdje su specifiene entalpije pare: hi .na izIazu iz turbine u kondenzator. se para Unutamja snaga turbine smanjila se zbog oduzimanja ogrjevne pare protoka ql i qlJ te iznosi Pi = q6. U zagrijaCima Cl in Cn (te s kondenzatom ~to ga uvodimo u rezervoar napojne vode) prenosi ogrjevna para na napojnu vodu top1inski tok 4>g = ql(hl .Regeneratimo grijanje oapojne vode Iz pamog kotla dovodimo pami protok q u kondenzacijsku pamu turbinu s oduzimanjem. 10% pare. iz koje odvodimo kod prvog odvojka I (pri tlaku PI) protok qh kod drugog odvojka 11 (pri tlaku Pn) protok qlJ dok qlJ prelazi nakon preostali protok q ql potpune ekspanzije u kondenzator. u spremnik napojne zagrijaCima ogrjevna se a kondenzat vodimo vode . voda se u jednom stupnju zagrijava za pribli!no 40 K. za ~to se potro~i oko 5 .h2) + qlJ(hlJ. u za- grijaCima s mije~anjem ogrjevna mije~a s napojnom vodom. Toplinskom toku 4>0.hr) gdje je hr specificna entalpija napojne vode u spremniku R.na odvojku 11. h2 . Budue da je hr -< h2. 234).hr) + qn(hn . Zato se cjelokupna korisnost poveCava i to prosjeeno za 6 do 12%. bit Cc smanjenje unutamje snage turbine znatno manje od poveeanja topline koju regenerativno dovodimo napojnoj vodi. .~to ga s vec zagrijanom napojnom vodom dovodimo u parni s kotao (vidi shemu energijskog toga na str. Pri regenerativnom zagrijavanju napojne vode.na odvojku I.- U povdinskim para kondenzira. prudrufuje se jo~ toplinski tok 4>g.

. 237 .To). nije upotrebljiva za grijanje (osim za grijanje koparnnih bazena itd.3= q (h3 pri eemu je q h .4h).) Zajednaku snagu turbine je stoga potreban osjetno veci dotok svjeze pare (q) nego pri turbini bez regenerativnog zagrijavanja. .protok pare pri ulazu u medu- - h2) + (h3 - h. bez odcijepa) unutarnju snagu Pi = q[(h1 . - - so) koji se ne da pretvoriti gubitaka parnog Mt.9). Taj se toplinski tok 4>2odvodi pri temperaturi T2' koja je u kondenzacijskom pamom postrojenju samo ndto vi~a od temperature okoline To.v i od unutarnjih h. Medopregrijavanje Pri velikoj ekspanziji s visokoga poeetnog tlaka i temperature do vrlo niskog tIaka u kondenzatoru prdla bi para pri kraju ekspanzije u veoma vlamo podruqe (x < 0. U tom je slueaju prvi odvod pare u toeki stanja 2. ~to bi u niskotlacnim stupnjevima pamih turbina izazvalo nedopu~tenu er 0 z i j u lopatica.h2) pregrijac.50% pare koja prilazi turbini. gdje je dovoljna i mala temperatuma raz1ika T2 . a slijedeCi se odvodi smje~taju na drugu turbinu (T2). opeenito. Za medupregrijavanje treba nam dodatni toplinski tok 4>2.. Da to sprijeCimo.ho) koji se sastoji od dijela toplinskog toka q To(s u rad.turbini. 234. (Pri peterostepenom regenerativnom zagrijavanju dolazi do kondenzatora samo jo~ 75 . tako da u svakom slucaju ostane njena suhoea x ~ 0.)] Medupregrijavanje pare je uvijek zdrufeno i s regenerativnim zagrijavanjem napojne vode. Proizvodnja U kondenzacijskom znatan toplinski tok elektrime i topIinske eoergije (toplane) odvodimo s rashladnom vodom parnom postrojenju 4>2 = q(h2' .9. od eksergijskih gubitaka q(e stroja q(4hd . vidi str. U obim turbina Tl in T2 dobivamo pri jednakom protoko pare q (tj.H. pregrijavamo paru u medupregrijaeu (dimnim plinovima parnog kotIa ili svjerom vrueom parom). pa zato.

Stoga se znatno poveeava ekonomicnost pri skupnoj proizvodnji mehanickog rada za pogon generatora i topline za grijanj~. Zbog povi~enja protutlaka P2 postaje suvi~an niskotlacni dio parnog stroja (turbine).): P2 (bar) T2 eC) 1 100 2 120 4 144 6 1'59 8 170 10 180 12 188 16 201 'j . para iz stroja odvodi neposredno potro~ima topline. a time i unutarnja snaga stroja Pi = qAh.Povi~enjem protutlaka P2 povisujemo i temperaturu T2 pare iza parnog stroja. Zato takvu paru vodimo iz parnog stroja . Ukoliko se say cisti kondenzat ne vraea od potro~aca topline u spremnik napojne vode. prikladna je kombinllcija dviju turbina . Dovod svjeze pare objema turbinama izveden je automatskim regulatorima tako da protutlaenom turbinom upravlja tlaeni regulator. Tamo gdje se ne mofe vremenski potpuno uskladiti potro~ak elektriene energije i topline za grijanje. Buduci da se.k potro~cima topline Q. zbog rega para postaje prikladnom za grijanje.ho). osim toga.umjesto u kondenzator .kondenzacijske Tk i protutlaene Tp. tekstilnoj. dok kondenzacijska turbina dobavlja ostatak potrebne mehanicke energije. Cjelokupno se postrojenje veoma pojednostavnjuje. kemijskoj i srodnoj industriji itd. ! t ! 238 L . a kondenzacijskom regulator brzine vrtnje. Povi~njem protutlaka P2 smanjuje se d04u~ entalpijski pad Ah. nije vge potreban ni kondenzator sa svim uredajima za rashladnu vodu. . Pri razlicitim protutlakovima P2 post iremo slijedeee temperature T2 koje su prikladne za grijanje zgrada Hi industrijskih naprava (osobito u papirnoj. ali zato ostaje za grijanje upotrebljiv say toplinski tok <P2= q(h2. Protutlaena turbina daje toliko mehanicke energije koliko to odgovara potro~ku topline. moramo manjak nadomjestiti oCi~cenom (umek~anom) vodom iz okoline. .

smolastih ostataka itd. .uz oba zatvorena ventila - i 2-taktni moton - - 239 . .) zajedno sa zrakom za izgaranje neposredno u unutra~njost cilindra. grotleni ili slican plin).S is tern Die s e I. zbog eega u cilindar ulazi smjesa goriva i zraka (Ouo» odnosno cisti zrak (Diesel). Izgaranje u sistemu OUo zbiva se prilizno po izohori (Vk 1 iI - 1 1 I' t I I I vidi na str. Izgaranje se zbiva najprije priblizno po izohori (Vk). a zatim se gorivo tek u cilindru pretvara u paru (plin) zbog kompresije i dovodenja topline sa stijenki. 40 bar) da se pri koje kraju kompresije postize temperatura paljenja goriva (550 . polute~ka i te~ka ulja (plinska i dizelska ulja). pripremljenu izvan cilindra. Sistemi Otto i Diesel .40 bar) koji pri slijedecem . U motorima sistema OUo upotrebljavamo: . Povecani Hak (60 . koja se u rasplinjacu (karburatoru) raspr~uju (ne rasplinjuju!) u zraku za izgaranje kao fina maglica. Pri svr~etku kompresije smjesa se pali elektricnom iskrom. 4-taktui . 240).).stapaju za vr~enje rada. tako da nastane uljna maglica koja u vrucem komprimiranom zraku odmah plane. . Cisti zrak za izgaranje uvodimo u unutra~njost cilindra u kojem ga klip tako snaino komprimira (do 25 . gdje izgaraju i oslobadajuci toplinu povisuju tlak koji djeluje na klip i obavlja mehanicki rad. u tom trenutku ubrizgavamo u cilindar. uvodimo u cilindar u kojem je klip komprimira (do 7. U dizelskim motorima upotrebljavamo jeftinija.x :i 1 II .Si s tern 0 t t o.. alkohol itd. 240).stapaju slliZi za vr~enje rada.usisni i ispmni. Posebnom visokotlacnom pumpom (350. Smjesu goriva i znika za izgaranje. .11 bar)..500 bar) ~trcamo gorivo kroz fine sapnice za raspr~ivanje u cilindar.. smjesa odnosno cisti zrak U drugom se taktu (11) .radi lak~eg paljenja . a) plinovita goriva (rasvjetni.slika na str.radnom . generatorski. 100 bar).radnom . koksni. a zatim po izobari (Pm. . b) kapljevita goriva (benzin. . . prouzrocen izgaranjem. koja se liZarena. 240 lijevo) prema vanjskom mrtvom polozaju (e) pri otvorenom usisnom i zatvorenom ispu~nom ventilu. Za motore s u Zare nom g I a v 0 m (»semidizelske m~tore«) up. benzen. . koja se mijdaju sa zrakom u ventilu za mije~anje prije usisavanja ili u posebno konstruiranom usisnom ventilu. . .ne hladi pa je zato 4 t a k t n i m 0 tor i imaju na svakom cilindru po dva ventila .MOTORIS NUTARNJIM IZGARANJEM Motori s nuiarnjim izgaranjem su klipni strojevi kojima dovodimo prikladna goriva (koja ne ostavljaju pepela. U cilindru se stvara podtlak. U prvom taktu (I) klip se giba od unutamjeg (i vidi sliku indikatorskog dijagrama na str. 700°C).~trebIjavamo isto gorivo kao i za dizelske motore. na~to u cilindru poraste tlak (25 . Gorivo se za vrijeme kompresije zraka (koja nije tako velika kao u dizelskih motora) ubrizgava u posebnu komoru za izgaranje. sluZi pri slijedeeem .

a zatim izgorjeli plinovi uz jo~ uvijek potiskuju klip (od i do e) i me nid (treCi takt .zatvaranje ispu!nog raspora 3 .stapaj. zatvorene ventile Konacno se otvara ispu~ni ventil. Svi se raspori otvaraju u odgovarajucem polofaju klipa. U njih se smjesa goriva sa zrakom (Ouo) odnosno Cist zrak (Diesel) tlaCi (pod malim pretlakom) u cilindar kroz raspore (za ispiranje). nedostaci su pak: veee toplinsko opterecenje uz iste dimenzije. 240 .zatvaranje .promjer klipa.IV).otvaranje .s gdje znace: A . a tdki motori sistema Diesel obicno 2-taktni. odnosno paljenje goriva ubrizganoga u vruCi zrak (Diesel). a u sistemu Olto jo~ su i gubici zbog ispiranja izgorjelih plinova gorivom smjesom. U usporedbi sa 4-taktnim motorima imaju 2-taktni slijedeee prednosti: vew snagu uz iste dimenzije. - - Indikatorski dijagram p p v Vs 4-taktni motori sistema alto 1 2 3 4 v 2-taktni motori sistema Diesel .otvaranje raspora za ispiranje 4 .zatvaranje raspora za ispiranje 5 . 2 . d . Stoga su laki motori sistema OUo veCinoma 4-taktni.s~tak ubrizgavanja goriva 1 otvaranje ispu!nog raspora Pa E = Vc/Vi Barometarski tlak Kompresijski omjer = (Vk + Vs)/Vk Volumen kompresijskog prastora Stapajni volumen Vk Vs = As = 1td2/4 . ventile nadomje~tene rasporima i jednolicniji zakretni moment.zatvaranje ispu!nog ventila ispu!nog ventila usisnog ventila usisnog ventila 5- paljenje elektricnom iskrom 2 .otvaranje .Ill).komprimira (od e do i). a izgorjeli plinovi se istiskuju kroz isp~ne raspore.t a k t n i m 0 tor i su veCinom bez ventila. 2-taktni motori imaju samo kompresijski i radni takt.povr~inuklipa. ulafenje smjese odnosno zraka i ispiranje cilindra te istiskivanje plinova zbiva se za kratko vrijeme dok su raspori izmedu oba takta otvoreni. a pri ponovnom stapaju (od e do i) istiskuje klip izgorjele plinove iz cilindra (eetvrti takt .poretak ubrizgavanja goriva 6 . Slijedi paIjenje smjese iskrom (Olto). potrebna je posebna pumpa za ispiranje (u malih su motora pumpe nadomje~tene pumpnim djelovanjem kartera). s .

pa se zbog toga temperatura 1 stijenki cilindara ustali na 250 . . Un uta r n j a s nag a motora Pi proizlazi iz raz1ike medu dovedenim i odvedenim toplinskim tokom Pi = 4>1 - 4>2 Unutarnju snagu Pi odredujemo neposredno pom~ prosjefuog nog tIaka Pmed u cilindru Pj Pmedd21f14 . .potro~ak goriva u jedinici vremena .350 350.. 2 snlz .broj taktova (4 ill 2). moramo motor hladiti. z. 17 .210 230. Daljnji gubici nastaju zbog prigmivanja i propusnosti klipova i ventila. (dvoradni cilindar n.1020. ...stapajni volumen svih Prosjecni indicirani tlak Pmed brzih motora ne motemo odrediti jednostavnim sredstvima.10K. .s-stapaj.. i Pmed Vi...100100... 40K i konablom temperaturom do 50 GC (iznimno i do 60 GC). a prosjefuo matno ni!e). vrijedi za dva). a u veah vodeno. IDadenje je u manjih motora obiblo zrablo.Strojarski prirutnik 241 . 5.150160. Pri brzini rashladnog zraka v motemo ra~nati : v (mls) 1.brzina vrtnje. Zbog nepotpunog izgaranja.200 a (W/m'K) 6.70 K do konable temperature 70.30 40. koja se mote ugrijati za 40. No motemo ga izra~ati iz efektivne snage motora P Pmed = P/(Vj . topline ispmnib plinova i ostalih gubitaka odvodimo iz stroja toplinski tok 4>2.EkonomiCnost motora 5 nntamjim izgaranjem S gorivom dovodimo u motor toplinski tok gdje su: B 4>1= BHi (kgls). Upotreba zrablog hladenja I ogranirena je zbog malog koeficijenta prijelaza topline a sa stijenki motora na s koeficijentom prijelaza I zrak....50 60.. Pri cirkulacijskom (optoblom) hladenju vodom (vozila!) ugrijavanje je 7.. 80 GC..12 30.. .C.7080. Prosje~ni indicirani tlak Pmed krere seizmedu ..640 Pri hladenju vodom najdjelotvomija je svjeta rashladna voda okoline.9 bar. !]JII) pri remu efektivnu snagu motora P OOredimo korenjem.. hladenja stroja.broj klipa.2 5.....donja ogrjevna m~ goriva. 90 .. 2n1z .. Mnogo topline odlazi iz stroja j~ uvijek s vrlo vruam ispmim plinovima. ... . I Budua da se u unutrdnjosti cilindra stvaraju veoma visoke temperature 1 (maksimalno do 2000 GC. a mehani~ku korisnost !]mpogonom motora iz stranog izvora. .. 80 . Zbog gubitaka pri izgaranju (nepotpuno izgaranje) samo dio te topline I prelazi na izgorjele plinove. 2n1z - indicira- = = gdje su: d-promjer i cilindara. Vi cilindara .. 350 "C.. . Pri hladenju morskom vodom ra~amo s ugrijavanjem za 20.. do konable temperature a: .. Hi .On se sastoji od eksergijskog dijela (neiskori~tene topline koja bi se teoretski jo~ mogla pretvoriti u mehani~ki rad) i dijela koji nije iskoristiv za pretvorbu u rad..

ls (3000. Mehanicka korisnost tJm uzima u obzir gubitke. Unutarnja korisnost '1j je omjer izmedu unutarnje snage Pj i dovedenog toplinskog toka <1>1 BHj. 9) = 6..35 0.22.Brzine vrtnje plinskih i dizelskih motora iznose 2.. 0. . . . (efektivna snaga stroja motora P i brzine vrtnje n.35 . 0..22 . . .lmin). ovisan 0 naanu izgaranja (Ouo: k = 1. ..omjer specifiCnihtoplinskih kapaciteta (= cp/cv)' Unutarnja korisnost je dakle to veea §to je veei kompresijski omjer E..100 okr. ventilatora za zracno hladenje Hi ventilatora i pumpe za vodu pri hla<1enju vodom itd. . raspodijeljeni mo ovako: gubici hla<1enjem toplina ispu§nih plinova 28 % 30 % gubici zbog trenja itd. 0. tJ . . . " . .10 = 8. a motora za vozila dosiZe do 12 mls (iznimno i do 18 mls). 8 (. gdje znace: tJm - - Cjelokupna korisnost tJ tJ = tJitJm = PIBHi pribli- uzima u obzir sve gubitke u motoru koji su. .cjelokupnu korisnost. 240): '1j = PjlBHj = [(I k/E"-I) = - gdje znaCe:k faktor.ls (120. 0.4\ 242 .3\ .zbog trenja u mehanizmu elektricnog generatora za sistem paljemotora i pogon pomoenih uredaja nja (Olto) ili pumpe za ulje (Diesel).12 glavom motora P iznosi = \2. 25 (. . . ovisi u prvom redu 0 kompresijskom omjeru E (vidi str.26 0. .lmin). ostali unutarnji gubici Cjelokupna korisnost a iznosi u najpovoljnijem kod kod kod kod 2% zavisi od optereeenja podrucju rada: motora tJ = tJ = tJ = tJ = 'I = kod lakih benzinskih plinskih motora motora s uzarenom glavom malih dizelskih motora velikih dizelskih motora 0.. On je u motora sistema Ouo vrlo ogranicen zbog opasnosti od detonacije (kompresija gorive smjesef). dok u dizelskih motora taj omjer moze biti znatno veei (kompresija zraka!): - motori sistemaouo motori s uzarenom dizelski motori Efektivna snaga - benzinski plinski E E E E = 5. lakih motora za vozila 50. 2400 okr.40 okr.. Prosjebta brzina klipa v = 2 s n stabilnih motora ne prem~uje vrijednost od 6 mls. . . Diesel:k> 1).34 0.6000 okr. .. u prosjeku.. .25 0. . . .27 . 35) P = Pi tJm= B Hi tJ mehanicku korisnost. 0.

Potrebni rad (a 20 b a) = mCp(TITz) = WI.2' = mllh = mCp(TITr) = ~ PI VI 1. lzotermna n rad (a lOb a) = m To(sz-sl) pz Konacna je temperatura To = TI = konst. ukapljivanje zraka (200 bar).) PI Pz (K-n/ l S !!hd 4I.pOlitropska kompresija s eksponentom politrope n > K (postize se priblimo kod brzohodnih kompresora bez hladen.KOMPRESORI Kornpresori su strojcvi koji kOmprirnirlUu plinove iIi pare na odredeni tJak. bez izmjene topline s okoli~em i bez unutarnjeg tren. kernijski procesi (do 1000 bar i vi~). i i :_.. lzentropska kompresija (1.7 bar) iIi metaIurSkih peei itd. Za vrijeme kompresije treba odvoditi toplinu (a lOb a) Qo = m To(sz sI) WI 0 =mRTo1n~ .ia). Adijabatska kompresija(1.. rashladni uredaji -(12 bar). o Ter-: - ~ 2" P2' 2 - i .2) pri s = konst (tj.z = mllhd K K-l h =-PIVI Ilhd [ 1- (. Prom~c Potrebni stanja pUna pri kompresiji kompresija (1-0) 1.-h2' Konaena temperatura Tz= TI--= cp '1'1 PI () PZ (K-IJ/K 3.ia).n-l PI Konacna ternperatura .2') .ia upotreba kornpresora su: daljinski transport plinova (36 bar).0 : .I-ila' : P1 S2 :b - la SI rot 2. (_-IJ/Ilh Tr=TI--=TI ~ cp PI [ () l () 243 . Daljn.-h2 !! h =h. Pomoeu njih dobivarno kornprirnirani zrak koji sluii za pogon pneumatskog alata (6. Potrebni rad (a' 2' 0 b a') n Pz (--n/ WI.

0 1.o). Kompresija do visokih /lakova Pri kompresiji na manje tlakove (do 30 bar) racunamo s realnim plinovima kao da su idealni. W1. Poli/ropska kompresija s eksponentom politrope re se priblizno kod hladenih stapnih kompresora).4.71 1.98 1. a najblire smo joj pri obilnom hladenju (WI.2")' Najveci je rad potreban kod nehladenih strojeva (Wt.16 1.o T2' > T2> Tr> To Najman.PI VI [1- (P2IPI)(n-I)/nJ Konacna temperatura Q = (K-n)/(K-l).07 1.x = Vp2lp.. Pri visim tlakovima moramo jednadzbu stanja korigirati faktorom k Vriiednosti faktora p O. Za rafunanje sa zrakom kao pregrijanom parom villi str.20 1.0 1. Vi~tepena kompresiia s meduhladenjem poskupljuje uredaj to viSe sto je veei broj stupnjeva.42 1.97 1.15 600 1.33 1.C p v =?k R T k iznose: bar I 0 1.03 300 1.2 > WI.0 100 1.80 .y. Tt lza svakog stupnja kompresije hladimo ugrijani komprimirani pi in po mogucnosti do paCetne temperature To.05 0. 169. bez obzira na vrstu kompresora (hladenoga Hi nehhidenoga) vrlo priblizimo izotermnoj kompre5iji.C zrak* O. Tlacni omjer svakog stupnja pri ukupno i stupnjeva je .C 100..0 1. .56 1.09 1. 244 . Time stedimo rad koji je predoeen u Ts dijagramu (desno) srafiranom povrsinom 2' I' 2" 1"2'" 22'.C 100.2" = nln ..46 1.2' > W.2')' ViSestepena kompreslja Vi~tepena kompresiia omogucuje da se.2"> Wt.I Odvedena toplina (a I 2" a" a) n < K (1- 2") (pasti- .39 1000 1. Stoga se obicno ogranicujemo na 2 do 4 stupnja. Potrebni rad (a I 2" 0 b a) WI.2"/n T2" = Tl (P2Ip.n-t)/n Usporedivanjem razlicitih promjena stanja dobivamo: W.ii je rad potreban za izotermnu kompresiju (Wt.

vee. za visoke peCi) kod kompresora za tlak do 7 bar Pogonska snaga za kompresor U nul a r n j a s nag a Pi slapnih kompresora s hladenim cilindrima pribliZno je odredena radom W1. Stupanj dobave - - - .15) V. 0. 0. 245 . . (Rad WI./' . najprije pribliZno po izentropi (n ~ le). 244 pod 4). I - A = Ao'lv odreden je ))volumetruskom korisno~u« 'Iv = V' / Vs (koja se znatno smanjuje poveeavanjem ~tetnog prostora) i faktorom Ao « I) koji uzima u obzir ugrijavanje plina pri usisavanju le propusnost slapa i venlila. Stetni prostor Vo = Dobavni volumen (pri tlaku PI): V' Dobava kompresora s obzirom na volumen plina pri poeetnom tlaku PI (ispred kompresora) iznosi kod jednoradnih kompresora qv = AVslnlil gdje znaee: A stupanj dobave.s gdje znaCe: A ci1indra.82 .0.38.= As = d2~/4. 1. il broj paralelno djelujuCihcilindara u prvom stupnju (dvoradni cilindri racunaju se dvostruko). .Stapnl kompresori l Jednostepenim stapnim kompresorima postizemo tlak do 5 (. a vi~tepeDim postifemo u svakom stupQju tlacni ornjer 3 . . Indikatorski dijagram iznosi Stapajni volumen V.92 = WI. Stupanj dobave iznosi: kod malih kompresora kod puhala (npr. i to pri brzini vrtnje n Pi r I I 1 A> 0.70 A = 0.86 .32.04.2".0. nl brzinu vrtnje u prvom stupnju. VsI stapajni volumen u prvom stupnju (niskotlaenom).90 A = 0. . s - presjek cilindra. . . .08 (.4. . . a wpline (1 < n < le). 7) bar. .n zaoslalog plina iz ~tetnog politrope n = 1. d ~ prornjer .2" racunamo s eksponenlom Zapravo se kompresija ne zbiva po politropi n.) s konslantnim eksponentom zatim uz znatno odvodenje Pri tom zanemarujemo neznatni rad ekspanzije prostora. v 0. . potrebnim za politropsku kompresiju (vidi sIr. . ..stapaj.

u obzir da je VI = Vo + V.2 i brzina vrtnje n gubitaka Po = W..2 /V.hd protokom DObaVDU kolicinu mOZemo takoder izraziti poeetnim volumenskim qv i poeetnom gustoeom plina (! 246 . Ukupna unutarnja snaga za vi~e cilindara iznosi Stvarno potrebna korisnost Pi=~P.Unutarnju snagu za svaki cilindar odredu. cjelokupne korisnosti tf i izentropske razlike entalpija i::.n = qi::.4)..5 porast je temperature tolik da je potrebno meduhladenje. Turbokompresori Turbokompresori su radijalni (po konstrukciji su sliCni turbopumpama) iIi aksijalni (slicni parnim turbinama).hd q = tfP/i::.95 . Za vi~e su tlakove potrebni vi~stepeni kompresori.' snaga za pogon kompresora iznosi I I P=~~ gdje je mehanicka stapnih kompresora tfm = 0.2'.95.. Pri kompresijskim omjerima preko 2.0.hd/tf pri eemu je mehanicka korisnost turbokompresora tfm = 0. Snaga za pogon turbokompresora Teoretsku Unutarnja gdje je unutarnja Stvarna snagu snaga odreduju izentropski rad WI. .hd je veCa zbog unutarnjih Pi = WI. a cjelokupna korisnost tf =tfitfm' ' Dobavna kolicina (protok mase) turbokompresora dobiva se iz stvarne snage P. 243).2.h zbog vanjskih mehanickih snaga jo~jeveCa P = Pi/tfm = Po/tf = qi::.W 1. .h korisnost '1i = PO/tfi gubitaka (trenja) = PO/Pi = i::. Kompresija se u turbokompresorima zbiva po adijabati (slueaj 3 na str.) " Pmed .n = qi::..7 (. U jednom se stupnju postiZu samo manji kompresijski omjeri do 1. . 0.hd/i::.iemo takoder pomoeu prosjeenog indiciranog tlaka Pmcd U cilindru presjeka A i stapaja s pri brzini vrtnje n Pt' = pmcdAsn Prosjeeni indicirani tlak Pmed mozemo izracunati iz rada WI 2" (ako uzmemo . .78.98.

Promjene stanja zraka 1-2': 2'-3: 3-4': 4'-1. Omjer potro~ka goriva B i protoka zraka q iznosi Blq = 0. 850 . komore za izgaranje i turbine..) kapacitet zraka.od kompresora. u kojoj izgara gorivo ubrizgano neposredno u komprimirani zrak (pri konstantnom tIaku)..C Pri otvorenom procesu je q protok zraka kroz kompresor do komore za izgaranje.0. 243).pri otvorenom procesu . T2 T2' temperatura pri izentropskoj kompresiji.stvarno postignuta 247 L . .. Za adijabatsku kompresiju treba kompresoru snaga Pik = qcP zraka.specificrri toplinski .012 (kglkg) U komorama za izgaranje postiZu se kona~e temperature: u stacionarnim strojevima u mlaznim strojevima 700 . T. Kao gorivo mozemo upotrijebiti jeftinija tekuCa goriva. .kona~a kona~a unutarnja korisnost kompresora.C 650. - patetna temperatura zraka. s). (T2 . adijabatska ekspanzija (s tr~njem) u turbini od tIaka P na tIak Pa' odvodenje topline u okoli~ pri tIaku Pa. dok protok dimnih plinova koji nastaju u komori za izgaranje i struje kroz turbinu iznosi q' = q + B = q a ujedno se nematno mijenja specificrri toplinski kapacitet cp' dimnih plinova. a preostalom snagom generator'G. Krufni Proces plinske turbine motemo prikazati pojednostavljeno (bez vete gre~ke) pomoeu krulnog procesa zraka (vidi dijagram T. 'lit< - gdje su: q . te!Dperatura zraka (vidi str. Izgotjeli (dimni) plinovi struje nato kroz turbinu T koja dijelom svoje snage goni kompresor.TI)/'Iik = qcP (Tz' - T.protok cp . . obi~o petrolej iIi sli~o. 700 . dovodenje topline u komori za izgaranje pri tlaku P.PLINSKE TURBINE Plinske turbine u ~irem smislu su pogonska postrojenja koja se sastoje . Kompresor K tIaa zrak iz atmosfere u komoru za izgaranje C. adijabatska kompresija od tlaka Pa na tIak p. pomoeu kojeg rafunamo toplinski tok u komori za izgaranje'i snagu turbine.008..

. u sjevemim zem1jamaiJi na veJikimvisinama).8 8. Svakom omjeru temperatura pripada odredeni optimalni tla~ omjer pri kojem je 11maksimaJan. S t v a r n a k 0 r i s n a s nag a cjelokupnog postrojenja pJinske turbine je zbog vanjskih gubitaka (trenja u lebjima. l1e - - - korisnost gorionika. .Td topJinski korisnost kapacitet q' .87 Komori za izgaranje dovodimo topJinski tok = BHj = qcP (T3 .T2.0. . . T3 topJine).90) U nut a r n j a k 0 r i s n a s nag a cjelokupnog postrojenja pJinske turbine iznosi Pj Pit + Pik = (pri Cemu upotrijebljena snaga u kompresuru Pi!. Pri adijabatskoj ekspanziji dobivamo u turbini unutarnju snagu Pit = q' cp' (T3 gdje maCe: T4' - T4)111it = q' cp' (T3 cp' l1it .6 5.88 (. Cj e I 0 k u p n a k oris 11 n os t postrojenja iznosi + Pik)/BHi = PIBHj = (Pit .5 3.22 0. Hi donju ogrjevnu najvi~u temperaturu u procesu (pri zavrktku dovodenja moc goriva.potrobk goriva u jedinici vremena (kgls). ima negativnu vrijednost).) manja P= Pjl1m gdje je l1mmehani~ka korisnost postrojenja.)/l1e gdje maCe: B .5 3 3.specifi~ni . l1m Cjelokupna korisnost 11 ovisi u prvom redu 0 omjeru obiju krajnjih temperatura T31Tt (i to tako da raste s porasto~ tog omjera) i 0 tIa~om omjeruplPa. 248 . pogon regulatora itd.temperatura Unutamja .3 0.18 0.Unutamja koristnost kompresora l1ik iznosi = (Tt <1> T2)/(Tt - T2.unutamju temperaturu pri izentropskoj ekspanziji. . b) temperatura Tt ~to nib.85. .) = 0. kod izIaza iz turbine. .0. 0..a ona je ograniCenaotpomo~ za izgaranje i turbine.kona~u - pJinova (=q). npr.80. a ona ovisi 0 temperaturi okoJine (stoga je korisnost veCazimi.protok zraka dimnih dimnih plinova (=cp). T4 . mora biti: materijaJa komore a) temperatura T3~to vi~a. T31Tt (pIPa)opt l1max Da bi se postigao ~to vea omjer 2. turbine.24 temperatura. korisnost turbine iznosi l1it = (TJ - Td/(T3 T4) = 0.

c) regeneracija topline.z.komora za izgaranje. = qCp(Tl - T2') = q'cp(T3 . a njen ufin ne upotrebljava se samo za obavljanje vanjskoga mehanifkog rada na osovini turbine. Na slici su: Kh K2 .T5) zbog kojega plinovi istjero kroz izlaznu sapnicu velikom brzinom v v = tpV2l:1. T . * MIami (reaktivni) motori koji slufe za pogon aviona imaju postrojenje 5 p1inskom turbinom otvorenog procesa.izmjenjivaf topline. R .kompresori.p= Po . l:1. 200). E .koji moramo dovoditi.hd ' Za vrijeme leta ulazi u mlazni niotor zrak pod velikim dinamifkim pritiskom ~to smanjuje potrebnu snagu kompresora i poveeava potisnu silu mlaza. 249 . tj.(To' . b) vi~stupna ekspanzija 5 meduzagrijavanjem.To') Zbog toga iz turbine istjefu plinovi koji imaju jo~ matan pretlak spram okoline. a snage turbine i kompresora su: Pik Pit !. ~to poveCava ukupnu snagu nubina Pit. vet plinovi izgaranja stvaraju potisnu (reaktivnu) silu svojim mlazom na izlazu iz stroja kroz naroatu sapnicu.hladnjak. ~to daje potisnu silu F = q'v = q'tp'hl:1.Poboljlanje cjelokupne korisnosti Cjelokupnu korisnost pobolj~avaju: a) vi~stupna kompresija 5 meduhladenjem. za zagrijavanje zraka iza kompresora. Da bi postrojenje p1inske turbine (5 otvorenim procesom) postalo ~to jednostavnije (a uredaji ~to manji i jeftiniji) zadovoljavamo se a:sto samo 5 dva stupnja kompresije i jednim stupnjem ekspanzije. Turbina mlaznog motora goni samo kompresor i tro~i T Pit = Pik/7Jm p gdje je 7Jm mehanifka korisnost stroja u cjelini. ame smanjujemo potrebnu ukupnu snagu za pogon kompresora Pi!<.hd (tp = koeficijent brzine. ~to smanjuje top1inski tok . vidi str.turbina.Pa i zato imaju za ekspanziju do okolnog tlaka jo~ uvijek na raspolaganju toplinski (izentropski) pad l:1.h5 = cp. upotreba vruCih izlaznih plinova iz poslj~dnje nubine. C .hd= ho' .

Kompresijske toplinske pwope su strojevi za hladenje i grijanje. refrigerator (za okolinu: hladnjak) . Eo = <pJP pokazuje koliko »ogIjevnog toka« <Pcdobivamo upotrebljavajua snagu P za pogon kompresora. Ec = 5 . osobito rami freoni (npr. V . Krutni praces u kompresijskim toplinskim pumpama obavljaju posebno odabrane pare.isparivac. h2 . Odvedeni Faktor grijanja to pi in ski <Pc= q(h2. M .h) Taj toplinski tok mote poslu1iti za grijanje okoline (»ogIjevni stroj«).kompresor. h2. R . Promjene stanja pare: 1-2': adijabatska kompresija (s trenjem) od tlaka Pr na tIak Pc 2'-3: kondenzacija pri Pc = konst (odvodenje topline pri viwj temperaturi u okalinu) 3-4: prigusivanje u regulacijskom ventilu od tlaka Pc na tIak Pr (h) = h.kondenzator (za okolinu: v s S n aga zagrijac).regulacijski (prigusni) ventil. 250 . I/m - - . sumporni dioksid S02.toplinu s nite temperature na visu. ugijitni dioksid CO2. amonijak NH) i sI. 15 (i vise). Pri malim tIacnim (i temperaturnim) razlikam8'taj je faktor znatno vea od I. stvarnu specifienu entalpiju iza kompresora.mehanicku tok - korisnost. hI specificnu entalpiju prije kompresije. za po go n k 0 m p re s 0 r a (stvarna) gdje znace: q protok pare.).cjelokupnu korisnost. 1/. R 12 = difluordiklormetan CF2CI2.pogonski motor (elektritni iIi drugi).specifienu entaIpiju na kraju izentropske kompresije. . . . Jednostavna kompresijska toplinska pumpa: K . npr.) 4-1: isparivanje pri Pr = konst (dovodenje topline pri niskoj temperaturi iz okoline).uz dodavanje . diklormetan (metilenklorid) CH202.TOPLINSKE PUMPE energije Toplinske su pumpe uredaji kojima crpimo . nadalje monoklormetan (metilklorid) CH)CI. R 22 = = difluormonoklormetan CHF2C1 itd. C .

418 0.406 0.155 0. dobivamo upotrebljavajua snagu P za pogon kompresora. a iznosi: . Pri malim tlaCnim (i temperaturnim) razlikama i taj je faktor znatno vea od 1. Jakost otopine izrafavamo omjerom koliCine amonijaka i cjelokupne otopine .5 0. " . da bi nakon apsorpcije postigli temperaturu niZu od okoline.25 641 ~ 209 0.438 0.364 0.228 0.140 0.0 - 251 .max)' Prije ponovnog otapanja moramo amonijak i preostalu blagu otopinu .475 0.071 +80 +100 ~II - - - 2.067 - Za otapanje je potrebna toplina otapanja ra' koja je gotovo neovisna 0 tIaku i temperaturi.max.483 0.0 1.0 0.566 0.347 0. Za otapanje (apsorpciju) amonijaka u vodi odnosno u blagoj (nezasieenoj) otopini (malo.378 0.00 837 I 0. Rashladni faktor pokazuje koliko »rashladnog toka« 4>.294 0.615 0.) iz koje opet izlucujemo amonijak grijanjem (vi~oj tempenituri odgovara manje . Er = 3 (i manje) do 12 (i vi~e).152 0.512 0.314 0.253 0. Za grijanje u apsorpcijskom rashladnom uredaju tro~imo znatno vire energije nego . ali je ovisna 0 omjeru .306 0.141 0.75 42 Toplina isparivanja NH3 (pri +20 0c) iznosi r = 1189 kJlkg. Apsorpcijom nastaje jaka otopina (veliko . = q(hl Er = 4>IP .225 0.ohladiti najprije na temperaturu okoline.: ~ Ta kJ/kg I 0.244 0.068 0.325 0. * Apsorpcijske toplinske pumpe sluze za apsorpcijske rashladne uredaje.062 .pri istom rashladnom uCinu za pogon kompresora u kompresijskoj toplinskoj pumpi.svaku posebno . = NH3/(NH3 + H20) Najvecu topivost (zasicenje) prikazuje maksimalni omjer .h4) Taj toplinski tok sluZi za hladenje okolice (»rashladni stroj«).2 0.701 0. npr. Najce~ce se upotrebljava amonijak (NH3) kao rashladno sredstvo. koji ovisi o tlaku i temperaturi.0.Dovedeni toplinski tok 4>.max pri temperaturi (0C) -10 0 +40 +10 +20 +60 pri tlaku -20 bar 0.) potrebna je znatna toplina r + ra koju otopina oduzima okolini (te je »hladi«). a voda (H20) kao apsorpcijsko sredstvo.202 0. U tu se svrhu iskori~tava promjenljiva topivost nekoga rashladnog sredstva u odredenom apsorpcijskom sredstvu.

2°C -33.7% KCI 18.9 % NaNO) 2.5 % K2CO) 29.) natrijev nitrat (cilska sal. Hp HCI H2O HNO) H2O CaCl2 I 5 2 I 3 2.) snijeg NaCl H2O NaCI NH. H2O Na2CO) NH.2% NH.5°C -21.NO) - 2.IoC 2. Eutektiena vodeDa otopiDa NaCl ima (pri 15°C) gustofu (! = 1170 kg/m) i specifiCnitoplinski kapacitet cp (pri temperaturi t): 0 I °C -20 +20 3362 3320 3341 Jlkg K cp 252 - .6 % MgCI2 35.NO) HNO) NaNO) H2SO.9 % KNO) 19.) snijeg solna kiselina (razr.4 % NaCl' 20.) amonijev nitrat natrijev sulfat snijeg H2O NH.) sumporna kiselina natrijev sulfat voda natrijev karbonat (soda) amonijev nitrat duicna kiselina (raze.NO) Na2SO.sol) snijeg kuhinjska sol salmijak snijeg sumpornakiselina(razr.9% CaCI2 -18. Na2SO. I \ J 0 0 0 0 0 0 I I I I I -20 -25 -30 -32 -35 -40 8 5 7 4 4 5 kalcijev klorid I I I I I Najnifa ledista vodenih otopina (eutekticnih) 5.6°C -37.O°C .9°C -l1.NO) HNO) NH.I°C -158°C -17.9% Na2CO) 10.7% NH.4°C 36.1 °C -55. H2O Temperatura poeetna °C +10 } J J I I dijelovi (tezinski) 16 5 5 I I 2 3 4 5 I I I 4 5 6 2 konacna °C -12 -15 -20 -20 -22 -40 I I I +10 +10 +10 +10 I } I I I } +10 natrijev klorid (kuh.CI H2O H2SO.CI 41.) snijeg duicna kiselina (razr.Rashladne smjese Sastavni Sastavine voda amonijev klorid (salmijak) kalijev nitrat (salitra) voda amonijev nitrat duicna kiselina (razr.CI KNO) H2O NH.

U dogrijacu G2 osu~na' se smjesa zagrije do odgovarajuce temperature T (stanje 4).vjek odaje toplinu i iz/ucuje v/agu koje (po VDI2078 Izlucivanje vlage Temperatura zraka Odavanjc toplinc QC W ~ I I 18 12S 3S 20 120 3S 22 120 40 24 liS 60 26 lIS ~ pri polutdkom radu imosi odavanje topline 270W. dok su zagrijae Gt i ovlazivac V iskljuCeni. 1977) iznose o. Klimatizacija obuhvaea niz postupaka pO kojima se iz klimatiziranc prostorije P izJazeCi vlami zrak (stanja 1) mijda u mjeIKu M sa svjezim zrakom iz atmosfere A f5lanja a) u smjesu stanja 2 (koja je ovisna o omjeru mijdanja 3: 1 . . a rashladna se voda zagrijava. dobivenu iz 5lanja ulamog (4) i stanja izlamog (I) zraka. a cada je ventilator Vt tlaci u prostoriju P. Pri prijelazu m (kg) smjese iz stanja . nakon cega Ccta smjesa u hladnjaku H (Ijetni rad) Hiu zagrijaCu Gt i ovlaZivacu V (zimski rad) proJDijeniti svoje stanje do stanja 3. nuto je ventilator Vt tIaei u prostoriju P.. Konacno stanje smjese na izlazu iz hladnjaka (stanje 3) ovisno je 0 njegolIOj korisnosti.) - - pri mirovanju i bez fizickog rada: - \ ~ ~ ~ ~ vlagu my = m.KLlMATIZACIJA I SUSENJE KJimatizadja Svrha klimatizacije je odIiavanje temperature i vlage zraka u zatvorenoj prostOriji u granicama teljenih vrijednosti. a) Ljetni pogan Vanjski zrak treba hladiti i su~iti. U hladnjaku H prelazi toplina sa smjese (stanja 2) na rashladnu vodu temperature pod rosi~tem smjese). pri Cemu se smjesa hladi i su~i (od 5lanja 2 do stanja 3).) x ~3 .6: 1).. Stoga je ukljuCen hladnjak H. Stanje zraka u prostoriji P uzimamo kao toeku mijdanja p.t u stanje 1 smjesa preuzima iz prostorije toplinu Q=m. Ax = m(Xt-x.Ah=m(ht-h. da bi se u dogrijacu G2 zagrijala do stanja 4.

. Pri prijelazu m (kg) smjese sa stanja 4 u stanje 1 smjesa predaje prostoriji toplinu a preuzima od nje vlagu m. Ta se smjesa zagrijava do stanja 3' i mof«: u su~ari preuzeti vlagu do stanja 4. Optok treba ponavljati do zatrafene suhore tvari.b) Zimski pogon Vanjski zrak valja zagrijavati i vlafiti. a tada je ventilator Vt tlaa u prostoriju P. i ovlafivai:! V. . lu =' m(x. a iz viable tvari je zrak preuzeo vlagu Pri optoi:!nom postupku mijdamo izlazni zrak (stanje 4) s ulaznim zrakom (stanje 1) u omjeru koji daje smjesu stanja npr. Taj se postupak vi~ puta ponavlja (2 Xi X 2' i 2' - 3 i 3' - 4) do izlazne specifii:!ne entalpije h. nja 2 do stanja 2'. - X4) Suieaje v1aine tvari zagrijanim znkom Vlabloj tvari. i izlazne vlablosti Xi koja treba biti ~to veeom. koja saddi stanovitu kolianu vode. .hv) = mz(x. Tako zagrijan zrak nato u su~ionoj komori prima vlagu koja ishlapljuje iz viable tvari te se hladi po izentalpi (h = konst) do stanja 2. 254 . dok je hladnjak H iskljuren. Za zagrijavanje mz (kg) zraka potrebna je toplina Q mv = m. u ovlafivafu V se vlafi i hladi do stanja 3. Zrak za smenje (vanjski) neka ima ulaznu vlablost Xv i ulaznu specifii:!nu en(h) talpiju hv (stanje 1). zagrijava se smjesa sta.= m . ZagrijavajuCi ga po izohigri (x = konst) do najvi~ dopmtene temperature Tmax on prelazi u stanje 1'. treba smanjiti tu kolianu vode do f«:ljene vrijednosti.(h.xv) . Stoga su ukljureni zagrijai:! G. 3". Uzagrijafu G. Nakon toga se smjesa dogrijava u dogrijafu G2 do stanja 4.

--11-- namot @ @ -J- 8 I I ..ELEKTROTEHNIKA 51mboU - struja struja istosmjema - vodif vodifa krifanje ----1. rasvjetno tijelo w vatmetar brojilo uzemljenje spoj s masom 4-=- 1 255 . ventil izvor voltmetar 0.zJotpor promjenljivi ommetar -E3.sklopka otpor -111) galvski struJe (£) ampermetar vatmetar o-c.mjeraf cos registrirajuCi namot s odvojcima kondenzator kondenzator polarizirani troilo struje... tri paralelna = vodifa """'-' izmjenifna + +.L istosmjema i izmjenifna struja "'"'-' trofazni sistem vodifaspoj fusti spoJ rastvljivi vodifa D Y =w trokutni spoj zvjezdasti spoj o @ @ I +-!-D- ispravljaf. osiguraf @ @ @ generator istosmjerni generator izmjenifni motor istosmjerni motor izmjenifni CD frekvencije mjeraf ---. elekt.

zbroj svih struja jednak je nuli . Specifi<!ni otpor PI pri temperaturi TI povetava se pri temperaturi T2 na P2 po formuli P2 = PI[l + a(T2 TI)] a = je temperaturni koeficijent elektri<!nog otpora mjeren u K-I.=1 = t (I R)i Snag.=1 Vi =. no te su promjene pri prakti<!ki vamim temperaturama tako nematne da ga Cesto mofemo smatrati konstantnim. tj.C = 293 K.A za svaki materijal. Specifi<!ni otpor P ovisi 0 temperaturi T. ~2) ili izvedenom jc:dinicom Q mm Im (A u mm'). I Zbroj struja -koje dolaze u neku to<!ku elektri<!ne mrefe jednak je zbroju struja koje iz te to<!ke odlaze. zbroju padova napona) .ISTOSMJERNA ObmOY mon definira otpor R kao omjer napona STRUJA V i struje ] R = UtI V =I R I = VIR je razmjeran s duljinom Dj e I a t n i (ohmski) 0 t P 0 r R upravno I i obmuto razmjeran s presjekom A vodi~ R pHA P = Rll = . 257. P = s P e ci f i <! n i 0 t P 0 r koji je karakteristi<!an - Speaficni otpor P i presjek vodica A mjerimo koherentnim jedinicama medunarodn~ s'!stava jedinica (SI): Q m (= Qlm . i nd istosmjeme struJe S nag a P istosmjeme struje jednaka je umno§ku napona V i struje I P = V I = ]2 R V21R Ra d W istosmjeme struje jednak je umno§ku snage P i vremena t W=Pt= VIt=I2Rt 256 . Specifi<!ni otpori PI i temperaturni koeficijenti a odreduju se obi<!no pri temperaturi TI = 20. a sabrani su za najvamije materijale na str.=1 t t Ij =0 zbroju o U svakom je zatvorenom krugu zbroj narinutih napona jednak umnofaka struja i pripadnih otpora (tj. Koeficijent a takoder se mijenja s temperaturom. Dj e I a t n a (omska) v 0 d Ij i v 0 St G je recipro<!na veliana omskom otporu R G l/R = Alpl - = Specificna KirdIholrovi moDi vodljivost je y = 1/p.

00001 -.1.0 ::IIIIiI.7. .13 0.958 10 17 4..0040 0.00393 0.006 0.00392 0..12 0.7.04 Za desti1iranu vodu iznosi {! = 1010 Q mm2/m. .029 0.-.142 0.0 8.0041 0.017 5 0.. . 0.10 0..aman .0052 0. .7 3.8 10.894 0.rvrdo wreni vureni ..00392 0..-pain 8ibI .42 0.3 .001 9 0.00014 0.10 0.0045 0...043 0.43 0.0002 0.925 16.38 0.07.lijcvana ..5 57 56 7. 4 7 7.45 1.0040 0..00005 0.1.017 8 0.25 0.00008 0. 0.0013.0 .5 2...8 2...0041 0.12 0.67 0.kosiuena _I .071 0..29 0.040 0.0006..12.uIfram zIato icIjc:zo(&10) an --- 0. 105 Q mm2/m.1 43. .09 0.004 0.5 5.21 0.wrena 0...69 2..08 0.~ orpori {!..00052 0. -Iijevani .0040 - .4 36 Tcmperatumi koeficijcnl olpora a Malerijal K-' 0..6 0.9 0.6.specifiCne yodJjiyosti y i temperatumi koeficijenti elektriCnog otpora a razliCitih materijala (pri 20 oq Specifian olpor (! Qmm' m 0.s .0..17 1. 0.7. a za morsku je vodu {!= 3 . -Iimni -ti<:a 88tII: -.00006 -0.13.38 l.97 1. ZIiI.059 11 0..meki - ..0041 0.Iijcv sdIro ..0036 0. .001 0.. - .08 0. 0.odoama«lim 0. . .27.0278 Specifima vodljivosl y m Qmm' 25 36 34. .0048 0.0055 0.1.0.055 0.005 - 5 0.00007 0. .028 0.3 61 18. .023 0. .0040 0.0045 0.Strojarski prirurnik 257 .5 . . .060 0..mdo 8Ieti .0165 0.63 0.00099 1.aJuminijska =-- .3 23 2.0045 .srebro -.0.5 10 1.03 0.-lijcvani .6.3.32 14 14..0041 0.

. = 12= . I = i=1 f Ij = 11+ h + . . . .Spajuje djelatDib (omsldb) otpora a) Serijski spojeni otpornici pojedinaCnih otpora Ri imaju ukupan otpor R jednak sumi pojedinaCnih otpora (koji je vea od najveeeg otpora) R =i=1 Ri = RI f + R2 + . + R2 = RdR23 + R3d RI2 + R23 + R31 :!S8 . + lIRn jednaka je sumi Ukupna struja I koju propmtaju struja Ii kroz pojedine otpornike ~ . + In c) Elektrieni spoj triju otpora Spoj u zvijezdi (T-spoj) Spoj u trokutu (IT-spoj) Otpor medu stezaljkama R 1i2 Otpor medu stezaljkama R 1i2 = R. . . .R' I I I lIR R. 3 R ' =. a dobiva se iz jednadZbe ~ . .=1 f lIRj = lIRI + lIR2 + . = In b) Paralelno spojeni otpomici pojedinacnih otpora Ri imaju ukupan otpor R koji je reciprocna vrijednost zbroja reciprocnih vrijednosti svih otpora (te je manji od najmanjega otpora). +Rn te propu~taju struju Ii koja je u svim otpornicima jednaka I = I.

602 3965.761 3907.04 -1. Ciji j~ temperatumi mdicijent elektrienog otpora a lineamo ovisan 0 temperaturi. . .20 0 +0. +0.523 3994.67 . +0.72 ."'idi str. 256) PT = po[l + a(T .921 3850.20 259 . +0.56 . a = (3907. .578 t) 10-6 K-1 a 10-6 K-1 3821. to = 0 °C.637 t °C 550 600 650 700 750 800 850 a 10-6 K-1 3589.:ermonapon mY +0. -1. +0. .50 0 50 100 a 10-6 K-1 4035.080 3792. -3.67 +0. ~to se iskori~tava za mjerenje temperature.841 t °C -220 -200 -150 -100 . Oni rastu s porastom tempe-0 rature.To)] gdje su. .159 3763. (}o tu QC. (T .796 3531.955 3474. .478 3647.682 3936.876 3502.~erenje temperatnre otporom Termometri na otpor iskori~Cuju ovisnost djelatnog otpora PTO temperaturi =. TermoelektriCni naponski niz (s obzirom na platinu) za temperatumu raz1iku medu lemIjenim mjestima 100 K (100°C i 0 0c) iznosi: Kovina (zlitina) Bi konstantan Ni Pt platinrodij (10% Rh) W Termonapon mY -7.091 4023.194 Termonaponi ° Termitki se naponi pojavljuju na lemIjenim mjestiut ma dviju kovina ill slitina. . 3878.90 Kovina (slitina) Ir Ag Cu Au Fe kromnikaJ 1.000 t °C 150 200 250 300 350 400 450 500 .0. .318 3705.65 .7 -3.398 3676. = 273 K.77 +0.557 3618. .239 3734.841 .94.80 +1.47 .035 3445.65 +0. .114 3416.716 3560.88 +2. . .specifiCni otpor pri temperaturi .To) je dakle temperatura To = NaroCito je pogodna za termometre na otpor platina.79 +0.

718 5.65 22.224 5.2.11 26.138 3.790 7.65 5.60 -4.224 14.34 37.85 21.868 .876 8.738 14.09 49. 46.16 25.36 11.33 9.625 14.108 4.64 39.. 750 -9.75 -2.55 40.912 1.677 7.039 10.67 41.741 11.80 29.56 -1.738 6.203 2.935 15.00 2.36 46.51 0.54 36.05 1.41 13.299 0.732 4.822 14.78 24.58 52.22 49.51 18.31 43.63 53.10 9.03 29.14 31.665 3.87 45.628 11.16 47.59 38.152 10.221 4.00 2.423 13.85 30.69 .935 12.29 16.619 4.37 8.625 6.20 -7.75 16.60 4.336 11.14 260 .13 8.763 8.24 48.223 11.138 13.337 14.60 17.95 26.34 30.92 20°C O°C 2.025 13. 52.46 -0.89 50.30 35.15 -6.778 3.113 0." Termoe/ektricni noponi pri temperaturi T za razlifite kovinske parove s obzirom na baZdame temperature 0 i 20°C Temperatura t °C -200 -150 -100 konstantan O°C -8.66 0.49 15.50 34.40 18..941 I 800 850 900 950 1000 1050 1100 1150 1200 1250 1300 1350 1400 1450 1500 .67 36..70 32.260 6.323 1.33 7.90 12.10 6.536 13.316 2.436 1.530 0.36 22.23 28.643 1.329 7.89 51.25 45.755 2.43 32.21 14.09 0.17 48.432 8.35 41.251 3.822 12.147 6.11 23.71 19.111 5.884 9.605 5.02 4.16 12.75 33.95 13.56 38.36 39.62 35. platina O°C 20°C I 50 0 50 100 150 200 250 300 350 400 450 500 550 600 650 700 ..45 44.216 7.22 3.51 42.15 10.570 10.13 10.997 9.186 0.319 8.00 27.56 19.98 24.30 5.51 20.91 27.65 -5.457 10.31 21.eljezo- Kromnikal nikal 20°C I Platinrodij .025 1.80 1.32 7.72 42.70 15.000 0.04 48.80 -3.054 -0.23 33.

3041 0. Drugi Faradayev zakon Mase ml i m2 razlicitlh tvari.160. zlato fiva olovo platina srebro !eljezo - - - * kisik (anion) vodik (kation) dvovalentno trovalentno jednovalentna dvovalentna mg/A s 1.405 2 0.6812 0.307 5 0.010 44 * Valencija se odnosi na vezu kovine u kemijskom spoju. izlucene Istom strujom u istom vremenu.202 7 Materijal* . odnose se medusobno kao kvocijenti relativnih atomskih masa A i kemijsklh valencija v tih tvari ml m2 =~ = AJ/vJ a2 A2/V2 261 .093 2 0.1929 2.505 7 1.0395 0.Faradayevl zakonl Faradayeva konstanta F je umnozak Avogadrove konstante - NA = 6.329 4 0.10-18 As F= NAe = 96353As/mol Elektrokemijski ekvivalent a odreden je molskom jom v elementa te Faradayevom konstantom F masom mm i valenci- kg/A s Vrijednosti elektrokemijskog o Materijal* I ekvivalenta nekih materijala a (u mg/A s = 10-6 kg/A s) °a I zluminij bakar - jednovalentni dvovalentni ciok blij tositar - - dvovalentni retverovalentni magnezij aatrij llikal dvovalentn i - trovalentni a mg/A s 0. Prvi Faradayev zakon Struja I koja protjeee elektroJitom izlucit ce na elektrodi u vremenu t masu m m = alt gdje je a - elektrokemijskl ekvivalent.338 7 0.1260 0.238 4 0.0735 0.078 9 1.289 3 0.658 8 0.02205 .6151 0.0829 0.1023 mol-I I - elementarnoga naboja e = 0.1180 0.

Permeabilnost Jlo = - - - permeabilnost praznog pro- praznog prostora Po je konstanta 1. b Prvo magnetiziranje Celika prikazuje pOCet" na (»djevieanska«) krivulja (a). Po stora (vakuuma). Jakost magnetskog poija H (A/m).) Gustota magnetskog toka (magnetska indukcUa) B (T = Vs/m2) materija- je magnetski tok <P(V s) na jedinicu povr~ine.MAGNETSKO I ELEKTRICNO POUE magneta ili oko vodimjerenjem Magnetsko polje nastaje oko polova permanentnih ea elektriene struje.257. (Znak ~ znaci da promatrac gleda u smjeru struje. Relativna permeabilnost Pr (bezdimenzUski broj) ovisi 0 materijalu i jakosti magnetskog poIja H. Smanjimo li zatim jakost magnetskog polja do nule. 10-6 Vs/A m. Na slici struja ulazi okomito u ravninu crteZa. Magnetiziranjem Celika do zasicenja u jednom (b) i drugom smjeru (c) krivulja magne-B tiziranja opisuje petlju (»histereza«). a znak 0 znaci da gleda suprotno smjeru struje. kruznom) prstenu (obodne) duljjne I H = lw/I Smjer magnetskog polja odreduje se »pravilom desnog vUka«: podudara Ii se smjer aksUalnog pomicanja vUka sa smjerom struje U vodicu. 262 . magnetsko ce polje imati smjer okretanja vUka. P permeabilnost. ~to ga u razIicitim lima izaziva magnetsko polje jakosti H B = <P/A= pH = PoPrH gdje su: A presjek.relativna permeabilnost. iznosi - na okomitoj udaIjenosti r od beskonacno dugog vodica H = 1/2rrr u sredini kruZnog vodiea (= 1 zavoj) promjera d H = l/d u sredini svitka sa w zavoja na cilindru promjera d H = lw/d u sredini svitka sa w zavoja na zatvorenom (npr. koji +H -H mozemo poni~titi samo suprotnim magnetskim poljem jakosti HK (»koercitivna sila«). Pr . koju najlakSe odredujemo elektricne struje I. ostat ce u Celiku remanentni magnetizam BR. U vakuumu (a to vrijedi prakticki i za zrak) relativna je permeabilnost Pr = 1. Za feromagnetske materijale prikazujemo ovisnost gustoce magnetskog toka 0 jakosti 'magnetskog polja »krivuljom +8 magnetiziranja« B = f(H).

-' / . telici za permanentne magnete (magnetski tvrdi relici) imaju vrlo ~iroku aillereznu petlju.00 B 0.? .-' ./ 1. Krivulja magnetiziranja B Krivu/ja magnetiziranja 1. telici pogodni za izmjeni~ne magnete (magnetski meki .dinamo-/im transformatorski /im cd- eelieni /ijev sivi /ijev Nosivost magneta Na nosivim polovima magneta magnetske indukcije B i povdine ~ iz8DSi nosivost magneta F F = B2A/2po Induktivitet Induktivitet L nekog svitka sa w zavoja moZe se prikazati kvocijentom promjene magnetskog toka tP i struje I koja ga stvara L = wdtP/dl Svitaksa w zavoja kojemuje presjekA i duljina I ima induktivitetL L = PoPr w2A/I Induktivitet svitka hez Zeljezne jezgre (za zrak: Pr = 1) je dakle konstan. 263- Energija svitka iznosi .:zici) imaju vrlo (prakti~ki zanemarivo) usku histereznu petlju.-' .80 T \60 = f(H) za meki celik i sivi lijev B = f(H) za meki celik (1) i sivi lijev (1l) .---:..-'/ / / / ..20 . Induktivitet svitka sa Zeljeznom jezgrom zavisi od nagiba krivulje magoetiziranja (PoPr = B/H).-.I 1aII.: \'0 L-----.-/ lY" 060 0..'0 020 ) o '00 I---1--160 250 '00 630 1000 H 1600 2500 / Looo Aim 10000 ab ./ /'" 1/ ./ - V 1.0 .

...S 0... +80 .3 100 SS.S 11'8. .20 650 6S 60.30 7 . 1012 S .tvrda kremen mikanit asfalt - 8. .2 . 10" 10" 10" mramor parafin 4.854 . 6.. 4. . relativna dielektricnost i probojna cvrstoca elektricnih izolatora Specifibli otpor e Relativna dielektrinost Probojna vrstoCa kV/mm Doputena maksimalna temperatura Materijal am bakelit guma ..7...10 10"..... .C 10" 10" S.17 10" 2.... 9 2 .S 20 . +60 3 2. Dielektricna konstanta praznog prostora 80 izoosi 80 = 8.10" 6 . ..Elektri&to polje nastaje izmedu medusobno izoliranih vodiea pod naponom (i opcenito: oko svakog statickog naboja).. 7 10. 6 10" 2 SO SO 30 . .. 1S.. = 1.relativna dielektrienost izolatora....60 10 .... 20 - - 7S . S. 10. Er... Vrijednosti za razlicite izolatore sabrane su u slijedeeoj tablici. 8 10<. 1012 6 ... ..IO" 10".107 4 . 4 3 .. 10-12 A s/V m Dielektricnost izolatora 8r zavisi od materijala (izmedu ploea) i izoosi za vakuum Br = I. 30 4 ...4.8 20 2..9. 2.. 2.. 0..S. 38 12 .8 3S .7 10< . 2.7 3.8 -40.30 8 ... 4 10" . .3 S.. izoosi E=!! a Na ploei koja ima naboj Q (C) na povrJini A (m2). ... Specificni elektricni otpori...006.4 20 . 100 2..40 1050 - 1. .elastini tvrdi porculan staklo lak kriljevac tinjac tvrda Ijepenka ulje (Iransformalorsko) 3 ..dielektricna konstanta (dielektricnost vakuuma)..10" S ...8 8 .. iznosi gustoca naboja D (C/m2) Q D=-=8E=80BrE A ~ gdje su: E .. 70 - polivinilklorid - . 3. Jakost elektricnog polja E (VIm) izmedu dviju paralelnih ploea medu kojima je napon U......dielektricnost..12 I 130 8S 264 .meka . za zrak 8. 80..... 30 -30. . a njihova udaUenost a.

iznosi F=BII Sila F je usmjerena prema manjoj gustoci magnetskog potia koje rezultira iz magnetskog poUa gustoce B i magnetskog poUa §to nastaje oko vodiea struje jakosti 1. ima kapacitet C C = BOBrAja Kapacitet kondenzatora ovisi dakle 0 relativnoj medu ploeama (izolatora). . . m 265 l .Kapadtet Kapacitetom C definiramo omjer elektrienog naboja Q sabranog na dvjema dektrodama kondenzatorai napona V medu njima C = QIV Kondenzator kojemu je povrSinaparaleInih ploca A. U vodicu duUine I (m) koji se giba brzinom v (mjs) kroz magnetsko poUe gustoce B (T) inducira se napon Vi (V) Vj=Bvl . F Inducirani napon Vj uzrokuje struju takvoga smjera da se 'IOdic giba brzinom v prema veCoj gustoci magnetskog polja B loje rezultira iz magnetskog poUa gustoee B i magnetskog poUa nastalog oko vodiea struJe jakosti [. . I-I Energija kondenzatora Wc = CV2j2 Vodlc eIektrlcne struJe u magnetskom polju 1. . + IjC. u svitku sa w zavoja koji llliruje inducirat Cc. Ta se sila F iskori§tava u elektromotorima. I-I b) u serijskom spoju (poveCavase razmak ploCa)daje ukupni kapacitet C premajednadfbi IjC = L IjC. Sila F (N) koja djeluje na vodic elektricne struje jakosti [(A).= IjCI + IjC2+ . se napon Vj = -w(dtPjdt) Na tome se induciranom naponu Viosniva djelovanje elektricnih generatora.= Cl + C2+ . . daje ukupni kapa- enet C C = L C.DCtskompolju gustoce B (T). + C. na duljini I (m). B 2. a razmak medu njima . Spoj vile kondenzatora a) u paralelnom dielektricnosti Br materijala spoju (povecava se pOvrSina ploCa).. u ma!. Ako se magnetski tok tP mijenja u vremenu t.

+ lIXLn Kut faznog pomaka rp izmedu struje i napona tan rp = X/R = (XL . struja vremenski zaostaje za naponom.lmin 375 300 250 187. . 3.nije jednak djelatnom otporu za istosmjemu struju (vidi str. Broj Broj Broj Brzina vrtnje Broj pari pari n polova polova polova polova okr.5 2Y" okr. struja prethodi naponu za kut rp.ls okr .Imin p 2p p 2p 1 2 50 3000 8 16 25 2 4 1500 10 20 3 6 16'h 1000 12 24 4 8 750 16 32 12.=1 L n Xi = XLI + XL2 + . 266 .Xc)/R Ako je XL > Xc. lIwC = XL Xc Jalovi 'je otpor X = wL gdje su: induktivni otpor (induktancija) XL = wL - - kapacitivni otpor (kapacitancija) Spoj vile jaIovih otpora: a) u serijskom spoju X XL Xc = lIwC =. lIXcn lIXi lIXc = lIXc1 + lIXa lIXL = lIXLI + lIXL2 + .. Njoj odgovaraju slijedeCi brojevi pari polova p i brzine vrtnje n koje se najvi~ upotrebljavaju: . + XCn + . .ls 6. medutim. X jalovi otpor (reaktancija). F r e k v e n c i j a f izmjeni(!ne struje ovisi 0 broju pari polova p i brzini vrtnje n generatora f = pn Normalnafrekvencijaizmjeni(!ne struje u Evropi je f = 50 Hz. Pri niskim freitvencijarna.125 4. .5 150 125 R - Cjelokupni (prividIrl) otpor Z (impedancija) iznosi: Z = V + X2. ta je razlika neznatna.. ako je XL < Xc..zbog potiskivanja (skin-efekta) . . 256).5 5 600 20 40 10 10 12 8'h 500 24 48 6 Kruma frekvencija (pulzacija): w = 21tf Otpor za izmjenimu struju Brzina vnnje n okr. - Djelatni otpor za izmjeni(!nustruju . .25 5 4Y.IZMJENICNA STRUJA Izmjenibri napon ~to nastaje u vodiama elektribrih generatora izaziva u zatVorenom strujnom krugu izmjeni/!nu struju odredene frekvencije.+ XLn Xc b) u paralelnom spoju lIX =i=1 t = XCI + Xa + . . gdje su: R2 djelatni (omski) otpor.

ezdi Spoj u trokutu p. = 3 UrIr= V3.Jednofazni Struja I Snaga p sistem prividna snaga djelatna snaga jalova snaga faktor snage - RadW Trofazni sistem I = U/Z= U!VR2+X2 p..= 0. = V3. UI P =V3. omjer snage Pz = U2/2 (V A) sekundarne strane i snage PI = UI/I (VA) primarne strane.985 267 i . 1 kVA) . Linijski napon Linijska struja Spoj u zvijezdi U I I -S fa2Di napon fama struja Ca2Di napon Uf = u!V3 If = I Uf --------- Spoj u trokutu =U fama struja Snaga P If = 1!V3 snaga Spoj u zvi. UltcoslfJ Pri racunaniu s~age P i rada W Caktor snage cos IfJodnosi se na fame djelatna Ur i If. = PIU I = W=Pt=UltcoslfJ Trofazni sistem izmjenicne struje ima 3 napona kojima su faze medusobno pomaknute za kut 21t/3 (= 120°). = UIsinlfJ COSIfJ PIP. razmjerno je dobra (transCormatori nemaju gibJjjvih dije]ova): za male snage (npr. = UI . UIsinlfJ Rad W W=Pt = V3. tj. P = UlcoslfJ p.UlcoslfJ jalova snaga p. izmjeniene struje namotu transformatora .92 za velike snage (npr.= 0. Transformacija - prividna snaga vrijednosti Inducirani naponi Uj u primarnom i sekundarnom odnose se kao njihovi brojevi zavoja w Napon Uz na stezalikama Uj t/UjZ = wdW2 sekundarnog namota je zbog gubitaka manii Uz < UI (WZ/WI) Korisnost transjormatora ".. 1000 kVA) .

C. kvarcilit do 1450.00008 0.35 1. molibden.00005 0.08 1.12 1.000 035 1100 1300 930 1100 1300 1350 - 1400 1500 1350 1400 1530 1530 1500 268 - .00025 0. - Osnovni podaci idce upotreb/javanih otporniik ih materijala za grijanje Temperatumi koeficijent otpora K-1 0.00009 0. peei za taljenje. peci.C 1370 Materijal cekas cekas I Specifini otpor Omm'fm 1. 1100. laboratorijske peci itd. aluminija i kobalta (cekas ekstra. I c) za radne temperature do 1450.66 - - 930 - I 0. kantal itd.C Talite . nikla i kroma (cekas.ELEKTRICNo GRIJANJE Jouleova toplina Q (J) je toplina koja se razvija u vodicu otpora R (Q) kojim teee struja I (A) u vremenu t (s) Q = J2Rt Za elektricno se grijanje upotrebljavaju ponajvi~e slijedeei materijali: a) za radne temperature 800. volfram (Mo i W u redukcijskoj atmosferi!) .za kuhala.za laboratorijske peei.C slitine reljeza. nikrom itd. . d) .za peei za farenje.C elektrografit za elektrode elektricnih peei itd. silikarbon do 1400.97 cekas 11 cekas ekstra nikrom nikrom V kanta1 A kantal A.C slitine feljeza.C rodij.) .C karborundni ~tapovi (silit.C drugi) .za radne temperature do 1700.za peei keramicke industrije.08 0..000 52 Maksimalna radna temperatura . e) za radne temperature do 2300. omaks 1.40 1. taljenje i temperovanje te peei u atmosferi sumpornih i drugih plinova.45 1.000 17 0. b) za radne temperature do 1350.) ..06 1.00006 0. kroma. industrijske peci.

21 18.1roracuna se potrcbnao duljina odabrane I=.40 9.48 1.80 2.40 0. 0.7 4.75 2.45 7.00 0.3 ficc R. Pri800.00 1.65 1.76 7.50 0.31 okrugle fice cekas 11 na §amotnoj podJozi pri tem- I I Dulj.22 1.7 16. Iz ukupno potrebnog otpora R (0. masa gfm 5. masa gfm 0..008 0.6 2.35 12.8 9.99 4.004 .10 1.52 5.3 6.30 0.25 0. RI 269 .08 25.44 3.50 0. .10 13.82 1.08 29.16 6.30 0.80 2.06 5.006 I .46 10.2 3. Za traZenu snagu elektriCnih grijalica P uz napon U odredujc se struja I = !.10 0.29 fice R.81 1.37 Dulj.0 1. Proraam pea . 0.90 0.20 1.0 2.3 11..8 14.C: 1* A Struja 1.00 0.58 1. .62 0.4 0.90 1.90 21.88 4.2 1* A Struja 8.65 3. .81 15. .21 I 2.C.25 23.5 7.30 16.60 6.50 5.70 3.10 0.) U2 R=- P lice I (m) .09 12.1 .02 1. U fice i njezin otpor b.006 Dopu§tena optereeenja ycraturi fice oko 800. . * mm aIm PromjerI Otpor 0.C Toplina q Jls mm' I 700.!!.6 0.Toplina q (J/s mm2) §to je otpornicka fica za grijanje predaje u jedinici wancna s jedinice povriine pri razlicitim temperaturama fice imosi priblifno: Tempcratura lice Toplina I ./m). struju I odabere se iz tablice odgovarajuci promjcr RI za duljinu fice 1 m (o.95 2.01 q Temperatura fice ..3 1.45 1..8 1.55 4.C Jls mm' 0. 800 900 I 1000 1100 0.76 1.0 '12.50 0.7 3.58 0.60 0.00 0.0 26.* mm aIm Promjcr I Otpor j 0.80 3.51 17.35 2.02 0.60 0.7 21.

35 Svetlosni tok 4> farulje s..5 13.1 18. 5000 Pod pojedinim se vrstama rada razumijevaju: grubi rad osrednji rad fini rad vrlo fini rad lijevanje... .. * Potrebna rasvijetljenost E (Ix) prostoriia Opta rasvjeta Vrsta rada grubi osrcdnji Iini vrlo Iini osrednja 20. normalni rad na alatnim strojevima. precizni. pisanje i sI..15...1000 100 1000. Potreban svjetlosni tok 4>za osvjetljenje povdine A rasvijetljenoSCu E 4>= EAI1I gdje korisnost rasvjete 11 ovisi0 narlivii naanu postavljanja rasvjetnog tijela te o obliku i boji zidova i stropa (veta je pri svjetlijim zidovima): direktna rasvjeta 11= 0.. Luminancija (sjajnost) B (cdlm2) je svjetlosna jakost koju izvor svjetlosti zraa s jedinice svoje povdine. zemljani radovi i sI.1 17.7 12..8 8. . 300 50 300..55 indirektna razvjeta 11= 0. 100 20 100.3 21. atanje. zidanje i sI.kovinskom niti snage P (kod 220 V) P{W) 15 25 40 60 100 200 300 500 1000 1500 2000 tlI{Im) 112 194 322 555 1070 2500 4070 7550 17100 27500 42000 tlIlP(1mIW) 7.5 7...0. Svjetlosna jakost I (cd) je svjetlosni tok 4> na jedinicu prostomog kuta w I = 4>lw Prostorni kut w je dio prostora koji obuhvaea pla§t isjetka kugle polumjera r ako je A osnovica isje~ka w Alr2 = Rasvijetljenost (osvijetljenost) E (Ix) je gustoCa svjetlosnog toka 4> kojom izvor svjetlosti osvjetljuje povrsinu A E 4>IA = IIr2 = Rasvijetljenost opada dakle s kvadratom udaljenosti od izvora svjetlosti.40.0 270 .r I I ELEKTRICNA RASVJETA Svjetlosni tok 4> (Im) je ukupna koliana svjetlosti koju rasvjetno tijelo emitira u svim pravcima.0..300 na najneradnog povoljnijem mjesta mjestu 10 50.6 15. 40 80 Lokalna i opb rasvjeta opb na na)nepoosrednja volj.1 9. .rad na strojevima. cnanje i sI. graviranje....3 10.. fina mehanika. mjcstu 20 10 30 15 40 20 50 30 75. 150 150. 40. kovanje. montah.

2. Pokretni je moment M. - - "t:L M 271 . Serijski motori imaju »meku karakteristiku«. Upotreba: elektricna vuCa (elektricne teljeznice. Pokretni je moment znatan (120. znatno veei od nazivnoga (300% i vi~e)..250% nazivnoga). Krivulja A vrijedi za ukIjueene otpore pokretaCa. 3.na otpore pokretaea. Trofazni asinhroni motor ima tvrdu karakteristiku. dizala itd. a rotorski je zatvoren U svomu krugu. Brzinu vrtnje istosmjernih motora reguJiramo mijenjanjem uzbude (ekonomieno) ili otpornikom u seriji s rotorskim namotom (neekonomicno) ili mijenjanjem prikIjueenog napona. Serijski motori (imaju uzbudni namot vezan u seriji s rotorskim namotom). tramvaj. Motorf izmjeol~ne struje . Paralelni (poredni) motori (imaju uzbudni namot vezan paralelno s rotorskim namotom). Statorski i rotorski namoti medusobno su odvojeni: statorski je vezan na trofaznu mrefu. Paralelni motori imaju »tvrdu karakteristiku«. trolejbus).ELEKTROMOTORI Motorf istosmjerne struje 1. takoder veei bd nazivnoga. Trofazni asinhronimotori djeluju na principu okretnog magnetskog polja. Pri porastu optereeenja raste moment M na osovini. To je najjednostavniji motor i zato u veJikoj upotrebi. * Promjenu smjera vrtnje motora istosmjerne stroje postiiemo zamjenom stezaljki uzbudnog ili rotorskog namota. pri poveeanju momenta M - brzina se vrtnje n mijenja samo n~znatno. B za kratko spojeni rotor (otpori iskljueeni). a) ko/utni asinhroni motor ima rotorski namot spojen - preko kJiznih b) kavezni asinhroni motor ima £otorski namot U obliku kaveza kratko spojen. Pokretni je moment M. Obrnuto: rastereeeni motor teZi da »pobjegne«. i to: koluta . motora..tj. 1. Kompaundni motori su kombinacija serijskog i paralelnog Upotreba: za veee snage (npr. a brzina vrtnje n pada. ' "~ n Pri opterecenju . za pogon u valjaonicama).

3. koji pokreeemo uz ukljueene otpore (manja struja pokretanja!). Upotreba: gdje god je potrebna regulacija brzine vrtnje kod motora izmjeniene struje (papima i tekstilna industrija.f . a neovisna 0 optereeenju (momentu M). Kod kratko spojenih rotora (kavezni motori) moze postia osmerostruku vrijednost nazivne struje. 272 . ovisna samo 0 frekvenciji rnreze. a zatim otpore postupno iskljueujemo. Kod kaveznih motora veee snage struju pokretanja smanjujemo posebnom preklopkom »zvijezda-trokut«. 4. redovno neekonomicno). Trofazni sinhroni motor ima stator s trofaznim namotom. odvojcima na statorskim namotima. Karakteristike kolektorskih motora slicne su karakteristikama motora istosmjeme struje: serijski kolektorski motor ima meku karakteristiku.regulacijskim transformatorom prikljueeni izmedu motora i rnreze.). Brzina vrtnje n je konstantna . medutim. Upotreba: kao maIi motori u industriji i kueanstvu. Smjer vrtnje mozemo promijeniti medusobnom zamjenom bilo kojih dviju faza na stezaljkama statora. mijenjanjem broja statorskih polova preklapanjem (kod kolutnih i kaveznih motora). Kolektorski rrwtor ima kolektor (komutator) (poput istosmjernih motora) koji omogucuju regulaciju brzine vrtnje u ~irokim granicama (aIi je skuplji od asinhronih motora). Brzinu vrtnje mozemo regulirati otporima u rotorskom krugu (samo kod kolutnih motora. pomicanjem eetkica..sinhrona. Sinhroni motor ne moze sam krenuti (osim u specijalnoj izvedbi). t 1 Struja pokretanja trofaznih asinhronih motora je vrlo velika. Zato se za iole veee jedinice upotrebljava kolutni motor. prikljueenim na rnrero. Brzina se vrtnje regulira: - . Upotreba: tamo gdje je potrebna potpuno konstantna brzina vrtnje. 2.. elektriene zeljeznice itd. dizala. Pri optereeenjima veam od granienoga (MmaJ sinhroni motor ispada iz koraka te se zaustavlja. paralelni kolektorski motor ima tvrdu karakteristiku. i rotor s nizom polova - permanentnih magneta (za manje snage) iIi elektromagneta napajanih preko kliznih koluta istosmjemom strujom iz posebnog izvora (za veee snage). Gruba regulacija brzine vrtnje moguea je. posebnim motorom). pri znatnijim optereeenjima i za korekciju faznog pomaka. a pokretni moment iznosi 30 . 200% nazivnoga. Jednofazni asinhroni motor stvara okretno magnetno polje radnim i posebnim pomo6um namotom statora. Treba ga dovesti na sinhronu brzinu (npr. Jednofazni motor ima takoder tvrdu karakteristiku.

a za vrijeme mirovanja potpuno se ohladi na temperaturu oJwline. 10 10. . 3.91. 19.Soaga elektromotora Snaga elektromotora koji iz mreze tro~i struju jakosti I pri naponu U (linijske vrijednosti. 105..90. . 10. sist.snaga. . ali se za vrijeme prekida ne ohladi na temperaturu okoline. . 50 0. Prekidni pogon Motor radi u kraCim periodima rada i mirovanja. 120. 155.----- To' dostiCi vrijednosti: S obzirom na klasu izolacije motora moZe temperatura 90. 0.80 Za snagu motora P kW 2. . Trajni pogon Motor radi bez prekida i postiZe konaenu stacionarnu temperaturu koja ne smije prem~iti dopu~tenu maksimalnu temperaturu... .0. t . v. .92 boor elektromotora Pri izboru snage motora za odredeni pogon odlueno je zagrijavanje motora..0.78 0. Tlmot iznose: Vrsta struje istosmjerna jednofaz. tako da za vrijeme rada smije postiCi dopmtenu maksimalnu temperaturu. str.Strojarski prirutnik 273 . . Zbog toga mozemo motor kratkotrajno opteretiti znatno vi~e nego je njegova nazivna snaga u trajnom pogonu.. od kojih su najkarakteristienije sIijedece (prikazane dijagramima u kojima su: P . .65. To . T . tako da smije za vrijeme rada postiCi dopmtenu maksimalnu temperaturu..88 0.86 0. Razlikujemo razne vrste pogona motora.0.85.91 50. = Tlmoty?' Ulcosq..93 0...86..vrijeme): 1.88.100 0. sistem do 1 0. 267).78. trofaz.. .0.temperatura. 180°C (ill i vi~e). 130..30 ill 60 min).0.90 0. Kratkotrajni pogon Motor radi kratkotrajno (npr.temperatura okoline. . 2. 0.. iznosi: za istosmjernu struju za jednofazni sistem za trofazni sistem Korisnosti elektromotora P P = TlmotUI P = TlmotUlcosq..

Uz priblizno iste brzine vrtnje vrijedi to i za snagu P - - ELEKTRICNI VODOVI NISKOG NAPONA Pad napona u u vodu je razlika izmedu napona Uo na izvoru elektricne struje i napona U kod potro!aea u = Uo - U Uzmemo Ii presjek fice A (mm2). Kod niskonaponskih je zracnih vodova za izmjenicnu struju pad napona . struje peW). If.8 2.6 1. specifiCni otpor materijala p (C mm2/m) te jakost struje I(A). snagu el. 267!).32 1.2 1.7 1.2 2.36 1. duljinu voda (ne fice!) I (m). napon U(V) i fazni pomak 'P na mjestu potro!nje (za trofazni je sistem U linijski napon.2 I I 35 1.1 I I 16 1.3 1. odn. M = VL (MD2tD)/t gdje su: M za izbor motora odIuean jednoliki moment vrtnje u vremenu t.9 2.8 0.7 I 10 1.15 i I 25 1.9 I I 70 1. MD pojedini momenti vrtnje u pojedinim vremenima tn. vidi str.5 1.5 1.24 1.2 95 1.Pri izboru snage motora za neki pogon vrijedi pribliZno Ifl.7 I I 50 1. Icosrp = (IIA) eP/U Iz tih jednadzbi mofemo izracunati presjek zice A za odredeni dopu!teni pad napona u. U tom slueaju valja proraeunane vrijednosti za pad napona u pomnoziti faktorom iz tablice: Presjek zice mm2 cosrp 0.9 0. iznosit ce pad napona u (V) u vodu niskog napona polofenom u cijevi iIi kablu: za istosmjernu struju u = (21/ A) e 1 = (211A) e PI U u za jednofazni sistem = (211A) e I cos rp = (21/ A) ePIU za trofazni sistem u = (1IA)eJf3.15 1.6 I Dopu!teni pad napona izrazen u postocima nazivnog napona mreze iznosi: za skupni dovod od uvoda do elektricnog brojila za rasvjetne instalacije od brojila do koje god svjetiljke za motorne instalacije od brojila do motora - 274 . u ne!to veci zbog dodatnog induktivnog otpora. If.4 1.

Za napone preko 250 V potrebne su z~titne mjere u -u:om slueaju.5 4 6 10 16 Al I rastalnih siguraCa Presjek vodiCa mm' Cu 25 35 50 70 95 120 150 185 Al 35 50 70 95 120 150 185 240 I rastalnih siguraCa I II III Nazivna struja - 2. spojni vodovi u rasklopnim 50 mm2 Cu iIi 70 mm2 AI. slobodno poloZeni u zraku. izuzev kod rucnih svjetiljki i drugih elektrimill naprava u kotlovima i slienim tijesnim prostorima. goIi vodovi presjeka do I Sve vrijednosti navedene u tablici vrijede za temperaturu okoli~a do 25 'C.DUb konstrukcija itd. pO 55°C za 62 odn. Pri vi~im temperaturama vaIja ove vrijednosti pri vodovima. ZaStitne mjere u niskonaponsklm postrojenjirna I OSteeenjem elektricnih strojeva i naprava mogu vanjski dijelovi postrojaIja doei pod napon i time u sluCaju dodiradovesti u opasnost osoblje koje IIiima rukuje. .5 2.ZaStita vodova Vodovi moraju biti zaStieeni od preoptereeenja kama) da se ne bi prekornjerno ugrijaIi. 275 1 . osiguracima (iIi rasklop- Najveea dopuitena trajna struja u vodicima (= nazivna struja osiguraea) Presjek vodiCa mm' Cu 0. II: cijevni (oklopljeni) vodici. izoliranim pIIIlom iIi termoplastom.5 4 6 10 16 25 10 16 20 25 35 50 63 I II III Nazivna struja 80 100 125 100 125 160 200 225 260 300 125 160 200 225 260 300 350 500 10 16 20 25 35 50 63 80 16 20 25 35 50 63 80 100 240 - - 350 430 430 I: izoIirani vodici istoga strujnog kruga. u prostorijama s kamenim iIi betonskim podom. 42 %). Po propisima JUS 0 postrojenjima s naponom do 65 V prema zmlji nisu zaStitne mjere potrebne. poloZeni u izolacione cijevi. vi~ezilni savitljivi prikljucni vodovi. odgovarajuee sniziti (pri 40°C za 25 odn. topline i :ill:mijskih utjecaja. III: jednozilni izolirani vodici. kabelski iIi vi~ezilni vodici koji nisu poIOZeni u cijevima. kod me'.75 I 1. jednozilni postrojenjima. 18%. U postrojenjima s mponom od 65 do 250 V prerna zemlji zaStitne su mjere potrebne tamo pIjc je prelazni otpor covjeka prema zemlji smanjen zbog vlage.

) koji je uzemljen. a osobito za prenosiva troAila (ruene svjetiljke. Da bi se u slufaju kvara na elektriarim postrojenjima izbjegla opasnost od dodira onih metalnih dijelova koji bi tom prilikom mogli d08 pod napon (kuaAta skIopki. Obifajno ga dobivamo transformatorom (s odijeljenim namotima!).. male motore i dr. a kod istosmjerne struje akumulatorom.. Primjeno malog nopono. strujni krug zatvori kroz zemlju i da ta struja izbacivanjem osigurafa (b) sama prekine napajanje defektnog troAila. . Da bi se to osiguraio. pri kojoj je troAilo uzemljeno kroz samu sklopku. Kod nap 0 n s k e sklopke. struja defekta kroz uzemljivae prouzrokuje aktiviranje sklopke. Uzemljenje. prevlaCimo ih izolacijskim materijalom ill polafemo po tIu prostira~ od gume ill plastiarih masa. . 276 . traarice i sI. Uzemljenje (a) ima zadatak da se u slufaju kvara na troAilu. garazama i sI. Tune se postiZe da svaki spoj sa zaStiCcnim dijelom ostane kratki spoj i da struja kratkog spoja izazove isklapanje defektnog troAila. »mali napon«. ZaJtitno izoliranje. vew se troAila na »sistem zaStitnih vodova« (meta1ne konstrukcije zgrada.). 1 'b: L--~ -' YT s T R 3.U niskonaponskim zaStitne mjere: postrojenjima (do 1 kV) primjenjujemo slijedete 1. Valja paziti da vodovi budu dimenzionirani tako da pri kratkom spoju izmec1u faznog vodifa i nulvoda uistinu t~ struja koja Cc sigurno isklopiti. pri kojoj je troAilo uzemljeno. tzv. U vlafnim prostorijama. 4. Kod s t r u j n e zaAtitne sklopke. 2. Primjeno siste1TllJzaJtitnih vodova. 6. Zato se uzemljenje yeah troAila iz ekonomskih razloga izbjegava. Nulovanje je spajanje dijelova postrojenja koje Zelimo zaStititi na uzemljeni neutralni vodie. ZaJtitne sklopke. kotIovnicama.) upotrebljavamo napon najviAe do 42 V. otpori uzemljenja moraju biti dovoljno maleni. Nulovanje. ruace polumih prekidafa itd. 5. U prostorno ograni~nim mrdama (tvornice. dolazi do isklopa kad se na kuaAtu troAila zbog defekta pojavi odrec1eni napon. Treba onemoguati istovremeni dodir eventualno bliske vodovodne instalacije. Vafno je da strana malog napona bude galvanski potpuno odvojena od primarne strane i da ne bude uzemljena. vodovod. kad vanjski dijelovi dodu pod napon. 3 . rudnici) s vlastitim generatorima ill transformatorima (s odijeljenim namotima) gdje je vafno odrZavati pogon i u slufaju dozemnog spoja jedne faze.

. v M 5 Pokretai! Motori 5 unutarnjim izgaranjem ne mogu krenuti sami od sebe.ELEKTRICNA OPREMA MOTORNIH VOZILA Motoma vozila gone gotovo iskljuavo motori s unutamjim izgaranjem sislema OUo iIi Diesel (str. 0 eem se brine pose- I I I 277 . .. 12. Uklapanje pokretacke sklopke (tzv. prekidaea (P) s kon- denzatorom (K). Pri motomim vozilima je pokretac redovno istosmjemi serijski elektromotor kojega nlipaja akumulator. Valja ih pokrenuti posebnim pokretacem. Za njihovo djelovanje i za dodatne svrhe . razvodnika (D) i svjeeica (S).akumulatorske baterije (B) pokretaca (Z) generatora (G) s regulatorom (R) z pri . 255). motorima sistema Otto jo~ i iz . 24 V. »brave«) (z) redovno je na elektromagnetski nacin. Nazivni napon instalacije je 6.potro~ca u vozilu (V). tj.ure~lija za palje~e. indukcionog svitka (T). elektromotorom ili pomocu komprimiranog zraka i 51. Posebno je zimi optereeenje najveee kako za akumulatorsku bateriju (u kojoj niske temperature smanjuju brzinu reakcije elektrokemijskoga procesa).mu je potrebna elektriena oprema koja se sastoji u prvom redu iz. tako i za motor (u kojem niske temperature poveeavaju trenje u lefajima zbog viskoznijega maziva i koee rasplinjavanje .j paljenje goriva).. Pokretac je u spoju 5 motorom motor samostalno krene. pokretac bni rasklopni ure~aj. . iznimno i 1000 A). Kad se od njega odvoji. vozila samo za vrijeme pokretanja. Potrebna 'pokretna struja je veoma velika (nekoliko stotina A. Zbog velike pokretne struje smije pokretac biti u pogonu samo kratko vrijeme.

izgaranjem izveden je uredaj za 278 .Ci u vozilu (signalne svjetiljke. a u ovisnosti od podtlaka u usisnoj cijevi motora. Generator je vezan neposredno s motorom vozila. mjenicni generator mora imati jo§ i ispravljac. paljenje. §to znaei.7. §to izazove u sekundarnom krugu inducirani napon koji je velikog broja sekundarnih zavoja veama visok (do 30 kV). Kroz primarni namotaj teee istosmjerna struja (nazivnog napona instalacije). U tu je svrhu potrebna struja visokog napona koju proizvodi indukcioni svitak. Razvodnik je vezan s motorom tako da iskrenje na svjeeicama odgovara potrebnom rasporedu djelovanja pojedinih cilindara motora.5 . Da bi se dobio potreban jednoHki napon. Za to je potreban prekidac struje tako vezan s motorom. generatoru je prikljueen generatorski regulator koji upravlja njegovim pravilnim djelovanj. Pri Otto-motorima generator dobavlja i struju za uredaj za. Elektrode na svjeeicama su razmaknute za 0. da generator proizvodi vrlo promjenljivi napon. koja sama ne moZe inducirati napon u sekundarnom krugu. koje su od volframa iIi slicne kovinske sHtine) smanjuje kondenzator koji uz to inducira vi§i napon. Prekinueem primarne struje smanjuje se u svitku za paljenje magnetsko zbog polje.Generator i regulator Generator motornog vozila sluii za punjenje akumulatorske baterije u kojoj se skuplja za pokretanje potrebna elektricna energija. Pri savremenijim motorima s unutarnjim paljenje na principu elektronike.. farovi itd. da prekine primarnu struju u trenutku potrebne iskre na svjeeici.mm. Struja visokog Iz- - - napona vodi se nato u razvodnik koji je prenosi na svjeeice. 0. §to je prilagodeno mogucnosti preskoka jake iskre. Trenutak nastanka iskre (pretpaljenje!) ude§ava se relativnim pomakom prekidnog batiea s obzirom na njegov pogon s osovine. lndukcioni svitak je u stvari transformator s primarnim (p) i sekundarnim (s) namotajem. Generator moZe biti istosmjerni (dinamo) iIi izmjenicni (alternator). Za vrijeme pogona motora nastajanje iskre prilagodava se brzini vrtnje motora centrifugalnom regulacijom. Preveliko iskrenje na kontaktima prekidaCa (na »platinama«. zvucni signali. Ureofaj za paljenje Motori s unutarnjim izgaranjem sistema Otto trebaju jo§ i uredaj za paljenje kojim se stvaraju iskre na svjeeicama motora. a njom se napajaju i ostali potro§a..). Stoga je njegova brzina vrtnje isto tako promjenljiva kao i brzina motora.m.

o I 0 v n i a k u m u I a tor ima ....d m ij s ki a k u m u I a to r djeluje po elektrokemijskom sistemu Ni-hidroksid-Cd te mofe biti hermetski zatvoren.15 V.8 a .2 V. = 2.. mofe dati pri pramjenju. Pri punjenju akumulatora (dovodenjem istosmjeme struje) nastaju na pozitivnoj elektrodi (kao anodi) olovni dioksid Pb02 (smedi). Pri 2.1 . Nazivni je napon 1.8 V.u svakoj akumuJatorskoj eeliji po dvije dektrode od olova u razrijedenoj sumpomoj kiselini kao elektrolitu. 1.8 ..) najrdireniji je olovni akumulator. 1.285 29.prainjenje Cinom elektriciteta (A h) koju akumuJator. 1. Kapacitet akumuJatora se smanjuje s porastom struje tokom pramjenja. aIi pri poeetku pramjenja mjesta padne na = 2.5 .26. Kao elektrolit slufi kaIijeva lufina (KOH).4 V.. Ni k a 1. aIkaInih sa eelienom odn.24 24. Nazivni je kapacitet odreden strujom pri kojoj se napunjeni akumulator prazni 20 sati.. - Za vrijeme punjenja i pramjenja mijenja se gustoCa (! elektrolita: stanje akumulatora gustoCa(! prazan normaIan 1.Akumulatori ElektriCni akumulatori su sabiraCi elektriene energije u kemijskom obliku.k a.20. da bi se potom ustaIio za dulje vrijeme pramjenja na 2 V. Pri pramjenju (kad pozitivna elekaoda djeluje kao katoda.7 PrikljuCni napon akumulatorske eelije je kraju punjenja dostife napon do 2. On je ovisan 0 veliCini i kakvoCi aktivnih povdina olovnih ploCa i njihovom broju u svakoj akumulatorskoj eeliji. = 2 V. Kad napon padne do 1. bdmijevom i nikalnom elektrodom i dr. a negativna elektroda kao anoda) proces je suprotan.14 kgldm3 '1Je 15.2 U 2. Osim posebnih izvedbi akumulatora (kao npr. dok se u elektrolitu poveeava koncentracija sumpome kiseline H2S04.32.. Obje se dektrode u elektrolitu oblofe olovnim sulfatom PbS04...12..17.punjenje Kapacitet akumuJatora je odreden kolib . vaIja pramjenje prekinuti.27.9 pun 1.. a pramjenje vaIja prekinuti pri napon 1 V. na negativnoj dektrodi (kao katodi) Cisto olovo Pb (sivo).0 1.0 1. ~ 0 b 120h) t I I 279 Ii .

i to pri naponu U do 106 V. .l. a pri upravljanim elektronkama jo~ i mreZica za upravljanje M. Napon na mreZici za upravljanje vrlo jako utj~ na tok elektrona.ELEKTRONIKA ElektriCni ventlli Elelctriau ventlli posjeduju svojstvo da provode struju u jednom smjeru (pri malom otporu).. PoluvodiCki ventili .. Zivini ventili su zrakoprazne cijevi u kojima je katoda Ziva. S obzirom na razne izvedbe elektronki moZe tea medu anodom i katodom struja J = 10-2. dok je u suprotnom smjeru ne propmta.. ~to maa da elektronka propu~ta struju u smjeru od anode (+) prema katodi (-). I u Zivinim ventllima t~ struja samo u smjeru od anode ka katodi. nama) i izolatorima.. Zivine ventile i poluvodi~ke ventile.. 106V. Primjeri specifi~nog otpora (! u Q mm2/m: sillcij Si 102. Elektronke su zrakoprazne (evakuirane) cijevi u kojima su ugradene anoda A i katoda K. 280 . Struja u Zivinim ventilima matno je veCa nego u elektronkama: J = 10 .106 Izolatori porcuIan "" 1018 Pod razliatim utjecajima imaju poluvotinjae "" 1020 dia svojstva vodi~ ill su bliZe izolatorima. dok je u suprotnom smjeru spretavaju (pri velikom otporu). Vee i mala promjena napona UM na mreZici izaziva veliku promjenu struje J kr. dok su u prostoru cijevi iom Zivinih para.1010 Vodia srebro Ag "" 10-21 Poluvodia Zeljezo Fe "" 1O~1 germanij Ge 102.0. lOs A.5 .. Prema izradi mozemo ih podijeliti na glavne skupine: elektronlce. "Paljenje« (elektriau spoj medu katodom i anodom) treba izvesti posebnom napravom.: 102 A pri matnom naponu U = 10. . P 0 I u v 0 d i ~ i su tvari koje se po vodljivosti nalaze medu vodi~ima (kovi.. Iz tdarene katode giblju se u praznom prostoru elektrom prema anodi. elektronku..

0. Pri visokom (»probojnom«) naponu poraste struja IK skokomice (te moZe uni§titi diodu). (Plosnata izvedba mA dioda omoguQ1je struju: pri Ge diodi do 100 A. priSi diodi: 0. . In). koja s daIjnjim povi§enjem !'. Pri difuzijskom naponu (pri Ge diodi: 0.8 V)pojavit re se struja lA. pri Si unA). ako je u monokristalu 4~ntnoga poluvodi~ prisutan S-valentni elemeEt (npr. ++ -m- + + --- + -- N - ~ci Pri neposrednom dodiru zona PiN u jednostrukom kristalu nastaje na obiju zona »zaporni sloj«. kristainoj re§etki negativan naboj. .0. sastavljeni od dvaju slojeva poluvodi~ P . vrste ventila na . Smjer provodnosti PrikljuQ li se na anodu prema katodi pozitivni napon UA. tiristori) su zbog svojih dobrih 5izitalnih svojstava i razmjemo niske cijene nadomjestili druge. a na strani zone N katodu K. . oapona UA raste vrlo brzo. Time nastaju u kristale 8Dj rcletki elektronske prazoine. zona N nastaje. Zbogkarakteristi~og svojstva dioda. Tada uzrokuju slobodni elektroni .Poluprovodi~ki ventili (diode. ako je u monokristalu 4Y:!Ientnoga poluvodi~ (npr.samo u jednom smjeru.nti~o svimpodruqima. Sb). Diode Diode su neupravljani -zone P i zone N: ventili. tranzistori. 281 .6.zona P nastaje. koje daju kristaIu pozitivan naboj. pri Si diodi do SOOA i vi§e. Na strani zone P ima dioda anodu A. upotrebljavaju se u prvom redu za ispravljare. smanjit Cc se zaporni sloj.4 V... Ge) prisutan 3-vaIr:&tni lemenat (npr.) Zaporni smjer PrikljuQ li se na anodu prema katodi negativni napon UK. da izrazito provodd struju . zaporni sloj Cc se rmiriti i propustiti samo malenu struju (pri Ge u J1A. "A '. Porast temperature zapomog sloja smanjuje napon U A i povefava struju h.2 .

pomoCu motor-generatora.Ispravljal!i Izmjenicnu .73 U 1 ispravljanje) 282 . znaCe: (V) (A) I. IOSA pri naponu od U = 50 . ~ 2. Jednosmjerni spoj i istosmjernim R.571 p. . Sklopkama upravlja bregasta osovina koja se vrti sinhrono s frekvencijom u]aznog napona.L U. Spojevi ispravljai!a Ispred ispravljaea gotovo redoVDo je najprije transformator koji transformira struju i napon na vrijednost.1 I 1. > 3.85 U . ~ 1. L - i induktivno suprotnim optereeenje naponom (kondenzatorima.struju ispravljamo u istosmjernu kontaktnih iIi elektronickih ispravljaea. . U slijedeeiin shemama U.22 U I. p. prikladnu za ispravljac i ujedno izolira izlaz ispravljaea od mrefe. Za elektronske ispravljaee se upotrebljavaju pretdno poluvodicki ventili. .1 U I (poluvalno 0. Nepofeljne vremenske oscilacije ispravljene struje smanjuju se ispravljackim filtrima koji se sastoje iz otpora. napose diode (za struje do 2000 A pri naponu do 4000 V).. Brzo istro~nje dijelova smanjuje ekonomicnost tih ispravljaea koja ogranicuje njihovu upotrebu jedino na podrucje jacih struja (I = 103. U - - izlazni napon transformatora izlaznu struju transformatora snagu transformatora istosmjerni istosmjernu otporno optereeenje napon (V) struju (A) (VA) I Uc R. - akumulatorima I. 2. kondenzatora i prigu~nice (induktiviteta). Kontaktni ispravljaci su elektronicke sklopke. 103 V). koje su sklopljene samo Z' vrijeme jedne polovine perioda izmjenicne struje. motorima). Jo~ veca stabilnost struje postiZe se pomoCu dodatnih elektronickih stabilizatora napona ili struje.

> 1.58I P.82 I P.05 V I 0.05 V I '7rofazno punovalno ispravljanje) 6. > 1. = 0.05 V I 1.L Vc t'.82 I p.48 V I ispravljanje) 3. L e.11 V I. - 283 .L Vc I ~ ~. 8[t . Mosni spoj R.48 V I [Punovalno Vc 0.57 I p.86 V . = 0.57 VI "l'rofazno poluvalno ispravljanje) 5.75I 1.111 1. Mosni trokutni spoj ~ ~ .82 I 0. Mosni zvjezdasti spoj R. = 0. u I + . Sredi§nji zvjezdasti spoj U.111 1. IUt - ~L ~ e.8 V 1. > 1.8 V Ir.78 I P.82 I. !U' + e.74 V 0. = 1. = 0.= 1. = 0.77 V 0.24 V I 1. I 1.24 V I [Punovalnoispravljanje) 4. > 1. = 1. = 0. .05 V '7rofazno punovalno ispravljanje) ~ 4 I u J + I ju.35VI 0.11 V ] '" R.74 V I.74 V 0.74 V '" I.>1. = 0. Sredi§njispoj R.2. L Vc 0. : tt tu.

le = O. razlicitog tipa vodljivosti.Tnmzistori Bipolorni tranzistor (ukratko: tranzistor) je monokristalni germanijev i1i silicijev poluprovodni element s tri zone. Razlikujemo dva tipa tranzistora: Tip PNP Tip NPN c c +p+ 8 : N: +P+ E Poluprovodne elektrode ~ 8 - _8 T E ~ + - E - sredi~nja zona: vanjske zone: baza (B) emiter (E) kolektor (C) Baza je elektroda koja sluzi za upravljanje. Tranzistori snage pojaeavaju (iIi preklapaju) struje do 100 A pri naponu od vi~ stotina V. Tranzistori se upotl'ebljavaju ~ 1/8 UCE ~ . ) Niskofrekventni tranzistori pojaeavaju niskofrekventne (kao i istosmjerne) struje (U < 100 V./B) = = 30 . .) Emiterska je struja lE zbroj bazne i kolektorske struje lE = IB + le Bazna struja IB ovisnaje od napona izmedu baze i emitera UBE.12 UeE) (lB. ' za pojaeala i kao sklopke. 1< 500 MA) uz faktore pojaeanja P( = 6./ef6. (Lijeva shema je pojednostavljena i samo naeelna. kolektorska struja le je ovisna od bazne struje IB i napona izmedu kolektora i emitera UeE: IB = I. (UBE) le = . Tranzistor kao sklopka (sklopka S isklopljena): le = 0. (Pri tom moze struja IB biti 100 Hi vi~e puta manja od struje le. 300. Tranzistor kao pojaealo (sklopka S uklopljena): le =1(lB). koje slijede jedna drugu. Njenom strujom lB upravlja kolektorska struja le..

10000 10 . . 1 kQ 0° 100 . .1kQ 100 kQ .Osnomi tranzistorski U1 . .napona .snage Otpor . 500 1000 .ulazni izmjeniCnisignal Uz .uIazni . oprem~ni elektrodom za upravljanje. . 10 MQ 0° Pojai2nje Poja~nje struje ~ " I1 E B U2 '2 c U2> U1 lz = 11 'J'imtori Uz = U1 lz > 11 Tiristori (upravljane diode) su eetveroslojni poluprovodni elementi. . . Bazni spoj Rc + \ 1~2 100 . . .. 10000 10 Q . . . Upotrebljavaju se zareguJaciju pri upravljanim ispravljaama i za isklapanje velikih snaga (svaka jedinica po vi~ desetina kW). 100000 <1 10 . 5 kQ 10 Q .izIazni izmjeniCni signal RE otpor emitera Rc Us spoji - .istosmjerni napojni napon .. . .izIazni Pojai2nje ~ IU. 500 kQ 180° Fazni pomak lednostavni stupanj pojaeanja napona <lQ. . .. . .. 285 . 500 500 Q . a po djelovanju sliCni sklopkama (sa stanjem . .isldjueeno« i »ukljueeno«).struje . 500 10 . . . .otpor kolektora . . 10000 < 1 100 . 5 MQ 10 Q . .

Prosjecna vrijednost Us.5 Mjerilo-pokazuje prosjefuu vrijednost koja je jednaka efektivnoj samo u slueaju Cistih sinusnih veliCina.(transformatori). - ~ . :to.O 5. je aritmeti~ka prosjefua vrijednost apsolutnih iznosa trenutnih vrijednosti.5 :t1.5 :t5.istosmjemog napona (voltmetar) Mjemo podruCje mjerila napona (45 mV.1500 V) motesepoveeatin-puta dodavanjem predotpora R R = Ro(n 1) Ro - - unutamji otpor mjerila.l 0. Efektivna vrijednost u je kvadratni korijen iz sUme kvadrata trenutnih T vrijednosti Ut = f(t) USl = ~ Jolf(t)ldt mjerila Elektrieu8 1.MJERENJE ELEKTRICKIH VELIClNA S obzirom na vremenski promjenljive pojave pri mjerenju elektrifuih veliCina valja razlikqvati pojmove: Trenutna vrijednost Utje vrijednost izmjenifue veliCine u bilo kojem promatranom trenutku.O 1.2 :to. Upotrebljava se kao mjerilo napona i struje. Pri mjerenju izmjenifue struje upotrebIjavaju se pri velikim strujama ili visokim naponima strujni odn.0 :t1.0 286 .5 2. naponski reduktori Tofuost mjerila Mjema ~e~ka % Klasa tofuosti :t2. Mjerilo izmjenifuog napona ili struje mora biti opremljeno ispravljarem. . . . Mjerilo s okretnim svitkom mjeri lineamu prosje~nu vrijednost istosmjeme struje.. :to.i) Ro.1 . Mjerilo istosmjeme struje (ampermetar) Mjemo se podruCjemjerilastruje (1 mA A) more poveeati n-puta ukljuCivanjem porednog otpora (shunt) R .5 0. 1000 R = Ro/(n .unutamji otpor mjerila. .5 1. Kod njega je otklon kazaljke a upravno razmjeran Sistosmjemom strujom I kroz mjerilo: a = cl (c = konst). Mjerilo.2 0.

2. 287 .gaIvanometar (mora pokazivati 0). Pri mjerenju napona (voltmetar) mote se mjemo podruqe poveeati predotporima. . Elektrodinamicka m}erila a) Elektrodinamicko mjerilo mjeri umnofak dviju velicina. . Otklon kazaljke a upravno je razmjeran s kvadratom struje I kroz mjerllo: a = cP (c = konst). 4. Toenost brojenja iznosi 10-7. 10-8.RI R2 . a) Oscilograf je brzo pisalo linija za registrlranje velicina pri frekvencijama do nekoliko kHz. RllRz se izmjeri. SkaIa za dektivnu vrijednost je kvadratna. Elektricni otpor R mote se mjeriti pomoeu Wheatstoneovog mosta Rx Ro G S.poznati otpor. b) Osciloskop (katodni osciloskop) je kat(\dna cijev u kojoj se otklanjanjem elektronske zrake dobiva na zaslonu s ftuorescentnim slojem dvodimenzionalni prikaz trenutnih vrijednosti mjerenih velicina. dobiva se njegova mirujuCa slika. b) Ferrarisovo mjerilo koristi se vrtlotDim strujama za mjerenje energije izmjenicne struje (elektricna brojila). O*lon kazaljke ex = cIII2 (c = konst).om mjeri kvadratnu prosjetnu vrijednost odnosno efektivnu vrijednost mjerene veliane. U kroz otpor: R = t::. c) Brojila impuJsasu uredaji pomocu kojih se mote prebrojiti broj periodickih pojava (ako ihje moguee prikazati elektribtim impulsima). . uskladen s frekvencijom pojave. Mjerilo s okretpim teljezom upotrebljivo je za istosmjemu i izmjeDibtu sttUju. Upotrebljava se za mjerenje snage (vatmetar). Mjerilo S okretnim ielje1. Kod prikazivanja periodickih pojava uz vremenski pomak. dok se pri mjerenju struje (ampermetar) ne upotrebljavaju poredni otpori v~ se umjesto toga podijeli magnetski namotaj na me odsjeka za me mjemih podmqa). 3. Elektronska Najpoznatija mjerila elektronska mjerila su: trenutnih vrijednosti = ~. U/I. Upotrebljavaju se u prvom redu za mjerenje frekvencije. Mjerenje elektricnog otpora Elektribti otpor R odreduje se mjerenjem struje I i pada napona t::.

.inasvjetlosti: . 195) 106 rnIs = 122 .1.1.995 1.520 .1.dijeli na: . .. 106 rnIs Lom svjetlosti Clt I Indeks loma n je omjer sinusa upadnog ku!3 al i kuta loma a2 te je jednak omjeru brzina svjetlosti n = s~n at =....1000pm A= 1 .EL sm a2 C2 S obzirom na zrak iznosi indeks loma: za vodu n = 1.139 0.954 0.333 za staklo n = 1. kozmifke zrake A= 0. .. 1000fm gama zrake rendgenske zrake . 10fm A= 10 .0004 0. prema valnim dutinama A .1000mm mikrovalove (televizija) radiovalove A= 1 ..1.381 0.= 1 .:.= 555 nm) i raspoznavanje boja A DID Boja Relativna osjedjivost na svjedost 0..870 0.740 za dijamant n = 2. 1.u praznom prostoru (vakuumu) u vodi u staklu u dijamantu - Co C = 299792 458 rnIs = 224 .035 0.= 0. 770 nm vidnu svijetlost . .631 0.77..417 288 . 106 rnIs C C = (176 . . ... . 10000m Osjetljivost na svjetlo oka (najveea (koje se prelijevaju jedna u drugu): = 1 pri .000 A DID 560 580 600 620 640 660 700 750 tuta Boja Relativna osjedjivost na svjedost 0.OPl1KA I AKUSTIKA SYjedost Vidljiva svjetlost je dio elektromagnetskih valova koji se .175 0. . I 450 VlOetna 480 500 520 540 550 555 modra modro-zelena zelena zeleno-tuta narandfasta narandfasto-crvena crvena tamno crvena Bl7.061 0.0041 0.= 1 .323 0.995 0.710 0.00012 400 . 390 nm ultravioletno zrafenje A= 390 .1 . . 1000!lm infracrveno zrafenje .. ..

. Brzina zvuka u kapljevinama i krutinama (pri 20 GC): Tvar c mls I Tvar c mls 5100 3800 5200 1430 4900 1300 2600 3700 voda led (-4 GC) drvo .! 2 2 1 (- rosa L ) Pri malim upadnim kutovima a je cos a'" ZYUk ZvuQU valovi dijele se po frekvenciji f na: I. 20 kHz f> 20 kHz Brzina zvuka u plinovima iznosi c = y. 201). a napete silom F. dufine t.. YF/A(J 20 .meko ..Strojarski prirutnik 289 . koje je udaljeno od tjemena plohe za razmak t 1= . .ina zvuka infrazvuk Q1jni (fiziolo~ki) zvuk .uItrazvuk f < 16 Hz f = 16 Hz .prereza A. 341 mls pri 15 GC.tvrdo pluto guma opeka staklo 1485 3200 4500 3400 500 50 3600 5000 AI Cu Fe Hg Ni Pb Sn Zn Osnovna frekvencijaf titrajuee strune od materijala gustuee (J. .B17.. iznosi f= 1121.ina valovnog gibanja c je umnotak c =fA frekvencije f i dufine vala A Refleksija Pri refleksiji valova od ravne plohe je kut refleksije fJ jednak upadnom kutu a fJ=a Na konkavnoj kuglinoj plohi s polumjerom r upadni se valovi reflektiraju kroz Zari~te (fokus) F. Brzina zvuka u zraku iznosi 332 mls pri 0 GC. r/2 B17.jIT (vidi str.

.78 1. .60 55 70 .68 1. Stupnjevanje frekvencije tonova u oktavi po 12-stupanjskoj skali = 1.00002 ~apat 0..059463): des Ton C ~ d ~ es e f ges fu g ~ as a . . 35 35 40 40 50.02 Jakost zvuka L odredena je izrazom L zajakost zvukaje 1 decibel = 20 Ig . Jedinica (dB).19 1. .002 Pa Pa gIasan razgovor 0.35 Hz.33 1.Zvucni tlak Efektivna vrijednost zvuenoga tlaka (pri f = 1 kHz): Pa kIavir 0.. soba za sjednice kongresna dvorana ured (sa strojevima) L dB 30 30.89 2. f75 10.440 880 1760 3520 7040 Hz .2 Pa orgulje 2 Pa sirena > 20 Pa granica cujnosti 0. Jakost zvuka L u raznim okolnostima: Sum. 30 40. . .. 10-5 Pa).59 1.12 1. Frekvencije fa tonova a u n-toj oktavi su 2n f: Ro fa 290 27.06 1.50 70 80 90 100 110 120 130 o kt (stupnjem a v a je podruCje 21/12 tonova od poeetne frekvencije f do konaene frekven- cije 2f. buka ~apat razgovor gIasan govor vika automobilska sirena pneumatski bat zakivanje kotlova reaktivni avion granica bola Tonska skala L dB Dozvoljena granica buke u prostorijama koncertna dvorana bolesnicka soba Citaonica uCionica studijska soba . .41 1.00 Ishodi~te tonske skale je oktava na granici enjnoga zvuka frekvencije tona c: fe = 16.5 1 55 2345678 110 220 . a Po zvuCni tIak na granici . . .0002 Pa razgovor 0.26 1.L Po enjnosti (2 gdje je P zvuCni tIak.00 1.50 1.b h C Stupanj 1.

stacionarnom stanju. Nelinearni odnosi trafe posebne postupke.(t) dt ri I' Ij I . a more biti linearan (K = konst) ill nelinearan (K ~konst): X.(t)] Vremenski je odziv za pojedinu vrstu regulacijskog flana karakteristifan. ul aznih i izI~~lveIiCina vazd:iS ~ t r ~< ~ 0 ~ fo ~.~'e je s Laplaceova varijabla. o a Ovisnost izlazne veliCine od ulazne nazivamo vremenski odziv Lc ffi i" t. \. O"'''''' Xi o.AUTOMATIZACUA Regulacijska tehnika obraduje oOOose medu uzrokom i posljedicom u tehllifkim sistemima. Njen je zadatak utjecanje na ulazne veliCine na taj naCin. Dinamicka karakteristika regu/acijskog clana U ovisne 0 vremenu Promjen:.canja = Xi/Xv je . U regulacijskoj tehnici obraduju se linearni odnosi. Prenosna se funkcija P postupno priblifava koeficijentu pojafanja K. da se dobiju feljene izlazne veliCine." '" > >c fo f 0 f xj{t) = f[x. l 29] . U veani slufajeva izrafen je diferencijalnom jeOOadfbom koju jeOOostavnije IjeSavamo u obliku prenosne funkcije P. pes) = Xi« Xv s S» = 0 e -SIXj(t) j dt jj 0 e -SIX. Prorafunava se pomotu Laplaceove transformacije 1 1 i I. Laplaceovom transformacijom prikazane veli&le oznafuju se velikim slovima. REGULACUSKI CLANOVI Regulacijski clanovi su prelazni flanovi regulacij~ stog sistema u kojima se dobivaju iz danih ulaznih I ~Cina Xv odredene izlazne veliCine Xi' Staticka karakteristika regu/acijskog clana U svakom su regulacijskom flanu ulazna i izlazna veliCina medusobno ovisne: Koeficijent (statickog) xi = I(xv) K Xi = K Xv oOOos izlazne i ulazne veliCine poja.UPRA VUANJE - REGULAWA . a u uZim se podrugima festo uzimaju priblifno lineamima. Prenosna funkcija P je odnos medu vremenski promjenljivom izlaznom i ulaznom veliCinom.

stupnja (PT!) x.Vremeusld odzM Vremenski odzivi prikazuju vremenski tok izlazne veliCine u ovisnosti o nekom vremenskom toku ulazne veliCine.7) Primjer: pneumatski bat s povratnom oprugom - . Proporcionalni f temperatumo rastezanje. Proporcionalni clan s usporenjem . . (f) Xi = Kpxv Primjeri: f poluga. stupnja (PT2) x..(t) x (f) . T T(j( dxi + Xi= Kpxv ~V--f- xi = KpXv (1 .2.(t) na str.. clan (P) x. Proporcionalni clan s usporenjem ~ - vi~eg stupnja (PT. 4. 201) nazivamo prelaznim funkcijtmUl. tlak i protok kapljevine u cijevima ~--~. tlak i protok plina u p1inskim cijevDim sistemima clan s usporenjem . Vremenske odzive kod kojih je vremenski tok ulazne veliCine udama funkcija (»step«-funkcija) (kao funkcija x. x. x.!!~-1L-o 2.1.: '"1 --~ d2x' dxi Tp2 dt2' + 2dTp . x.. T: ~n) + . . X.) x. Proporcionalni x. x.e-IIT) Primjeri: o 3. Njihovi su najmal!ajniji primjeri: 1. dopl'" 0.d t + - ~-~ PXi = Kpxv Tp nepngukno tltraJno vnJeme d taktor prigmivanja (npr. . Tt xi + xi = Kpxv o 292 Primjer: regulacija temperature ...

zagrijavanje 293 .!)_. Derivabilni cion s usporenjem (DT1) x.mrtvo vrijeme Primjer: transportna traka aT. 7. X. X. o T.1 5.(I) >< ~!. Clan s mrtvim vremenom i usporenjem X. Primjer: mije~anje u posudi. 8. Integralni clan (I) 1 x. x. x.::~~--- t < Tz xi = 0 t > Tz xi = Kpxv Tz . x Tn I Xi = KI f xvdt K( = KplTn Primjer: ~~~I I razina kapljevine u posudi I I I 6. Clan s mrtvim vremenom bez usporenja x.

Povratna veza . izlaznih signala Xj(s) i ulaznih signala xv(s). koje su omjer. Serijski spoj P. = PIP2Xv Xi =~ Xi = PXv P = P. X v X Xi = P. 1.SpaJauje reguJadjsldh CIauova Spoj clan ova u reguladjskim sistemima najlak~e se prikazuju prenosnim funkcijama regulacijskih clanova(P).osnovni spoj regulacijskih petlji Na slici: + faznost .P2 = PIXv Xi Xii = Xv2 = P2Xv2 2.faznost + protufaznost XiI Xv3 = Xii = PIXv Xv3 :t Xi2 Xi2 = = P2Xv Xi (P. Paralelni spoj Xi = XiI :t Xi2 Xii = PIXv Xi2 = P2Xv Xi = (PI :t P2)Xv Xi = PXv P = PI :t P2 3. :t P2)Xv Xi = P~v3 = (PI :t P2)P~v 294 .protufaznost P. Xii P. (Xv :t XR) XR = P2Xi 4. po Laplaceu transformiranih. Sastavljeni paralelno-serijski i-I =+= 'P2 P U jednadzbi: spoj .

vremena. kapacitivnom. induktivnom itd.Primjer: mjemi davat temperature rastezni ~tap 1 duljina I1 temperaturna rastez1jivost al 2 pla!t duljina 12 temperatuma rastezljivost a2 3 poluga .l1 XiI = t:J.l2 Xj2 = Prenosne funkcije p. razlike izmedu stvame i zeljene (poredbene.-.T= l2a2 P3 = Xi/Xv3 = t:J.T ZamjeCivuje veliCiDa Veliane i njihove vrijednosti zamjeeujemo osjelnicima djeluju neposredno. M2) = (a + b)/a Pomak poluge u totki N t:.a. t:J.). temperatura iz temperaturnog rastezanja.Xi2 = Xv3 t:.t:J.T= Xv t:J.l1/t:J.s/(t:J. .T = l. Za daIjnju obradu su narooto podesni signali slijede6h veliana: puta. elektritne struje. tj. site.s = Xi t:J. protoka. P2 = Xi2/Xv = M2/t:J. Odgovarajua mjemi davaa djeluju na raznim principtma: mehanitkom. toplinskom. a to su: (senzorima) koji - ticala (za duljine i neke druge veliane) mjemi davaei (za veCinu veliana).prikaz promjene temperature a+b P2)P3Xv = Xi = (P. Podaci se dobivaju posredno preratunavanjem iz odgovarajuah izmjerenih veliana (npr. duljinu puta odredujemo iz izmjerenog vremena i brzine. specifitni toplinski kapacitet iz izmjerene topline i temperaturne raz1ike itd. kontaknom. referentne) veliane. 295 L . b - - - Promjena temperature Temperatumo rastezanje Pomak poluge (3) - - rasteznog ~tapa pla!ta (2) u totki M u totki N t:J. itd. brzina vrtnje iz centrifugalne sile.l2= Xii . elektritnog napona. jer regulatori obraduju vrlo mala odstupanja velitina. Mjerenje mora biti veoma totno.s . . krakovi a. i Reguiacione veliane su veCinom samo posredno mjerljive (npr.). uan iz izmjerenog izvrknog rada i utroknog vremena.. tIaka.l. - = (11 al - l2a2) . = Xii/Xv = t:J.l. frekvencije i sI.

U diskriminaloru se mora signal reguJirane veliCine Xi komparirati promijenjenom teljenom veliCinom Xo. - veliCine diskriminator pretvarac poremeeajne veliCine Regulirana veliCina je izIazna veliCina objekta regulacije Xi. 1 .oblik.pretvarac zeljene 5 6. u izIaznu veliCinu Y.objekt regulacije (staza. Njihova je raz1ika regulacijsko odstupanje X 0: p"xo .da se nakon odredenog vremena promijeni. Karakteristicne veliCine objekta regulacije mogu se u veCini slueajeva odrediti jedino ispitivanjem.obicno elektricni . Na sve clanove regulacijske petlje mogu uticati vanjski uplivi. moraju se signali osjetnika promijeniti u jedinstveni . Zeljena veliCina je Xo.zvrIna naredba Y = PR X prieem je PR prelazna funkcija regulacijskog uredaja. a ta mote biti: konstantna. a to se postiZe pretvaracima. a uzimaju se u obzir kao smetnja (poremetajne veliCina) Z.) - 296 .da slijedi odredenu promjenu.RegaladJska petlJa Povratnu vezu kod regulacije prikazuje regulacijska petlja. . a to je . puta iIi kuta i 51. proces) 2 regulacijski uredaj 3 pretvarac regulirane veliCine - 4 . .PY(i on ga pretvara Regulacijsko odstupanje X je ulazna veliCina regulatora. (npr. ReguJirana i teljena veliCina sistema mogu biti fizikalno i dimenzijski razliCite. ReguJirana veliCina Xi mora postiCi ill odrZavati odredenu vrijednost teljene veliCine Xo. Da bi se omoguCila medusobna komparacija.Z U objektu regulacije se ulazna veliCina Xv pretvara u izIaznu veliCinu Xi Xi = PoXv gdje je Po prelazna funkcija objekta regulacije. Izvrina naredba Y i smetnje Z daju ulaznu veliCinu objekta regulacije Xv Xv 0: Y + Pr.

2. upravljanje stroja za pranje koje.regulator.posebno pri regulaciji koja trafi velike sile i b pojataJom. 2 . koje su (opCenito) postupak kojim utiremo E \'C!iCinuXv na taj naCin. u ~ joS i slijedete funkcije: 1..-: H 2 1--- H - 1 --~-~-6-{==J-~ - ..otvaranje .. prirem izlazna velicina more biti: (npr.' !'ri 1Ipravljanju i regulaciji. hidrauliCb pneumatska. 3 . regulacijski uredaj mora obavljati. :. . pojaeanje signaia .. koja je opet ulazna veliCinaslijedeteg postupka.mje donje i gomje granime vrijednosti regulirane veliane.a&Iu nekog postupka.SablOlli) <RIIlCnski nepromjenljiva . tako da pri odredenoj uziaznoj veliani dobivamo reljenu iz . 3.zatvaranje pri dosegu gomje gramme vrijednosti V' zatvaranje pri dosegu donje granime vrijednosti . da imaju izlazne veliane Xi feljene vrijednosli. l ~O .postavni clan Granitne reguIacijske naprave spreeavaju kao sigumosni uredaj !ir. Regaladjsld Osim zamjeCivanja i mjerenja stvame urec1aj vrijednosti regulirane vliCine .. ABtomatizacijaje zdrufivanje niza regulacijskih postupaka s automa' ~jem. prirem je pomoena energija elektrima. - L Y J I I I I L J rl. pd8aku velianu. ~m - unapred obradeno). pretvaranje regufuane i reljene veliane u fizikalno i dim. reguiaciju koja ima povratnu vezu. 8zme veliane iz regulacijskog objekta) Xi> odredivanja vrijednosti ~ Xo. Oznake za naan djelovanja regulacijske naprave su (po DIN 2481): otvaranje pri porastu regufuane veliane e eq:. popravak regulacijskog odstupanja X odgovarajuam regulatorom. regulacija stalne brzine vrtnje turbine). _Ct--" 3 -.S obzirom na povratnu vezu: I : upravljanje nema povratne veze (npr.'OeIDenskiustaijena (npr. alatni stroj koji radi po modelu . "=' - otvaranje pri padu regulirane veliane otvaranje pri dosegu gomje gramme vrijednosti pri dosegu donje granime vrijednosti A>. odredivanje regulacijskog odstupanja X s kom: ~e i reljenje veliCine. namje!tanje vrijednosti izvr!ne naredbe Y postavnim tlanom.pojaCaio.

("'j~ wHZ hidraulickom. skom) djeluju kontinuirano ili diskontinuirano. ..-1Je>-+ K. pneumat- Regulatori s pomoenom energijom (elektrienom. .Jxdt l ---. Regulatori s kontinuiranim djelovanjem Kod njih je izlazna veliana Y ovisna 0 ulaznoj veliCini X.otjecanje .regulator PI: 298 .- regulatora - Navedene diferencijalne jedna<Ube vrijede za idealne regulatore.. Primjer spoja .panje)(poremeeajna veliCina) """'.zapomiventil(izvrinanaredba) x.Regulatod Regulatori su dijelovi regulacijskih naprava koji preraduju signale regulacij'skih odstupanja X kao svoje ulazne veliane. Vrste kontinuirano djelujuCih regulatora: P I y = K.- -~ Z Y .Jxdt y = Kpx + P. Primjer: regulacija razine kapljevine y X. Kod njih utjeee regulacijsko odstupanje neposredno na izvrinu naredbu. Regulatori bez pomocne energije su jeftine naprave. X - Cina) pad razine (regulacijsko odstu- -1-I.fxdt PD I D y y= Kpx I = KDdx/dt PID PI [J L + K.=+ KDdx/dt y Kpx + + - L y-----Kpx + = + KDdx/dt Prelazna funkcija: ide~ realmhregulatora . prikladne pri malim izvriuim silama i brzinama. Za takve regulatore vrijede zakonitosti regulacijskih clanova. .

D D serijskom spoju. regulacijskih 299 .. ..AjuO vremensko ponaSanjegotovo svih vrsta regulatora postizava se .paoratna veza s pojacanjem: s regulacijskim clanom PT!> . ~ . povratnomvezom. a to su: .rsra povratna veza: s regulacijskim clanom P. .~ ~ vezi regulatora !'~.~tna veza sa slabljenjem (derivaciona): s regulacijskim clanom D. I Na sliean se nacm mogu stvarati najraz1iCitije kombinacije dBIova u regulatorima.c.c'"lSta povratna veza !'U9ratna veza s pojaeanjem Povratna veza sa slabljenjem Povratna veza s pojaeanjem i slabljenjem .. pomitnoj vezi.Na rad regulatorautjere vrsta regulacijskog - pamitna veza s pojaeanjem i slabljenjem: s regulacijskim clanoViina PTt .

Podrulja primjene nekih regulacijskih naprava Vrsta regulatora P I PI + + + + + ++ I I Velicina temperatura tlak protok razina kapljevine brzina vrtnje PlD + elektricninapon . 300 .je do vrijednosti 0.. Y = Ymax y=O .dalje do vrijednosti xmax'a tek tada poCinjeopadati. 0 "m. I + + + ++ Znakom »+« oznaceno je prikladno. y=O s preklopnom razlikom x < Xmin x Y = Ym.Diskontinuirano djelujuci regulatori Kod tih regulatora nema kontinuirane ovisnosti medu izIaznom i uIaznom velianom. regulirana veliana x i dalje opada te poCinje rasti tek nakon vremenskog zaostajanja Tz.uz vremensko zaostajanje Tz . : tnL I I . Primjer: relejni regulator (npr. a znakom »-« neprikladno podruCje primjene.. Cim ona dosegne vrijednost xm' izvdna se naredba iskljua. bimetalni) ~~O=' "s Y Yrn&II ." ". regulirana veliana x raste . vec je moguc samo ograni~n broj izIaznih veliana koje odgovaraju ulaznim veliCinama. x < Xs X> Xs x Y = Ym. = Xmin ~ x=xm. Pri vrijednosti Xo izvdna se naredba ponovno uklapa do vrijednosti Ymax.. Xmax y=O (pri Xrnax:iskIapanje) X=Xma:l~Xmin "- X (pri Xmin: ukIapanje) djelujuCih regulatora s preklopnom Vremensko ponah"iije diskontinuirano raz1ikom(uzimajuCiu obzir vremensko zaostajanje Tz) "m "0 " y yo Izvrina naredba Y izaziva pri vrijednosti Ymax porast regulirane veliane x.

P'odaci se prikazuju u ovisnosti 0 njihovim vremenskim promjenama I(t) i U(t). To postize u prvom redu racunarskom tehnilcom. sillmolilll izvor informacija (okoli!) kodiranje (osjetila) pam~Dje. . tokom veliane prekidno 0 kojoj (poje- s~ - t diskretni signali nifu se vremenski dinamo) i mnofinom impulsa daju podatke 0 opaZanoj veliani. Stoga podaci sadrle u prvom redu broj~ne -osjednosti zbivanja. karakteristil!an za kibemetiku (koju je i utemeljio N. . 1894-1964).). SignaIi . svjetlost itd. procesa i tokova. Za signale se veCinom upotrebljava elektricna t muja i napon (aIi i put. ICZIIIih na zbivanja. amplitudom). Podatke obradujemo elektronil!kim ral!unarima koji mogu biti analogni. tlak. prerada (mozak) dekodiranje (organi pokreta) upotreba informacija (okoli!) Tehnika automatizacije bavi se oblikovanjem automatski reguliranih procesa u fizikalno-tehnickim sistemima. Wiener. Vijestiprimamou oblikupodataka0 mjerenjima pojedinihveliana. Prosti oblik signalaje harmonijsko titranje (opisano krumom frekvencijom . Elektronil!ki rafunari mogu preradivati samo one signale podataka koji su izraZeni u prikladnom obliku.. Prenos podataka oznal!ujemo kao signal. dakle 0 mjerenjima njihovih vrijednosti i promjena.ELEKTRONICKA OB RADA PODATAKA "'formacija je vijest 0 zbivanjima u okoli~u promatranog sustava i u sustavu _.. .u skladu s vremenskim donose podatke.zaporeo i naan opafnja. obliku prikladnom za obradu. kontinuirani iIi diskretni: - lontinuirani signali teku vremenski neprekidno . koji je nosilac informacija. Stoga valja signale I13jprije kodirati. u prikladnom kodu. Potonji se sastoje od analognih i digitalnih sastavnih ~elova.. . Kodirane podatke motemo spremiti (u memorijama). Obra!1cue podatke treba nato opet dekodirati u uporabivi oblik informacije. Prerada podataka je praces pri kojem se iz uIaznih podataka po odredenom JRradbenom propisu dobivaju izIazni podaci. U tu su svrhu oznareni znakovima arojkama. Informatika je grana znanosti i tehnike koja obuhva~ metode i postupke aade podataka (dobivenih u prvom redu automatski). U velikom opsegu upotrebljava takoder opec priznate metode .. tj. toplina.igitalni iIi hibridni. slovima ill posebnim znakovima) ill funkcijama kao matematil!kim jllftlpisima 0 vrijednostima.po opecm priznanju 30] . .

q = U(t) elektricno titranje = Primjeri analogriih veliCina: Koliane put kut (analit. otpor masa moment tromosti el. nazvanim po analognom naeelu djelovanja. Za rje~avanje posebnih i zapletenih zadataka moraju biti pojedini sastavni dijelovi analognog racunara medusobno vezani odgovarajuCim redom . prikazuju se kontinuirano dva razIiCita fizikalna sustava veliCina jednakim matematskim odnosima.unara.T U v brzina kutna brzina volumenski protok maseni protok toplinski tok el. 302 . Analogni raeunari sluZe u prvom redu za simulaciju tehnicnih problema. slienost medu mehanickim i elektrienim titrajnim sistemom: my + Dj + ky F(t) mehanicko titranje Lq + RiJ + lIC .plqv ilK = 6.) volumen masa toplina el. Takva je npr. napon Kapaciteti C = Fls Protoci s a m Q Qc) F T.TI<t> R = VII f:r. Bit programiranja analognog racunara sastoji se u postavljanju analognog fizikalnog modela kojega treba preoblikovati u matematicki model te ga pretvoriti u radni sistem ra(.~ Tromost konstanta opruge { cr = Mla m =- J L el.M 6. Analogni raeunari djeluju kontinuirano (pa se i raeunane veliCine mogu kontinuirano mijenjati). razlika el.Prindp analogne tebnike Analognim raeunarima. struja Otpori konstanta prigu~ivanja v w qv qm <P = = = = = = ds/dt dlildt dVldt dmldt dQldr dQeJldr I Potencijalne razlike protocni otpor toplinski otpor el.ana- logno fizikalnom procesu. * Najjednostavniji analogni racunar je opCe poznati logaritamski racunar pri kojem brojeve mnoZimo i dijelimo zbrajanjem i odbijanjem njihovih logaritama (predOCt:nih duZinama).p 6. Njihovo je djelovanje brzo pa se stoga mnogo upotrebljavaju u tehnici regulacije. induktivitet {~r : ~v = 6. naboj sila okret. moment tIacna razlika temper. kapacitet F dvldt M dwldt U ct/ldt = .

102 + 8 . 82 + 2 .2. 8.osnova brojbmog sustava.5. 8-1 = 80. N brojka u sustavu.Oktalni sustav B = 8. Sadanji digitalni raronari mogu obaviti vire od 107operacija u sekundi.8. A (10).=m ~ je B .4.»prolaz zatvoren«. 1.akladan binarni sustav. E (14). Oktalni i heksadecimalni sustav su namijenjeni laJcloj predodfbi 4-bitni binami zapis (kod) decimalnih brojki O. 5. Z-I = 22. Primjeri: - - Decimalni sustav B = 10. 3..6. 2.. . 23+ 1 . 22+ 1 .12=' 1.9.3. 4. B (11). 21 + 0 . . . 7. 2.8Ibrani brojfani sustav. N = 0.Binami (dua/ni) sustav B=2 N=O 1 X = 10110. 24+ O.510 .48 = 1 . 6. jer tehnil!ki potpuno odgovara dvjema stanjima s oznakama: »prolaz otvoren« . 9 X = 198710= 1. 163 + o1 0 . D (13). Brojka o 1 2 3 Zapis 0000 0001 0010 0011 Brojka 4 5 6 7 Zapis 0100 0101 0110 0111 Brojka 8 9 Zapis 1000 1001 Primjer zapisa broja 1988: 0001 1001 1000 2000 Matematske operacije tako zapisanih brojeva ureduje program raronara. 81 + 0 . h. 103 + 9 . 16° = 838810 U opeoj je upotrebi decimalni sustav. 1. C (12).numeric control). 4. I. 162 + C . 161 + 4 .Heksadecimalnisustav B = 16. 2° + 1 . Preradu prvenstveno brojl!anih podataka upotrebljavamo pri regulaciji nfunarom (NC . 3. Kod digitalnih raronara je narOCito . 10° . 5.Prindp digitalne teluUke ~ ligitalnom su raronaru informacije prikazane konaaum nizom brojki 8IIip8ros)kojima zapisujemo brojeve. 8° + 4 .k. Optenito vrijedi za svaki broj X: x= fNiBi .9: brojeva. 6. F (15) X = 20C416 = 2 .510 . broju ima svaka brojka svoju vlastitu i svoju mjesnu vrijednost s obzirom . N = 0. 101 + 7 .7. N = 0. 303 . 5wako od tih dvaju stanja mac 1 bit (binary digit). 7 X = 120.

podatak »Srijeda 19. I b. !. Osim ovih znakova postoje i regulacijski lnakovi (NUL. ... . tj. brojki i posebnih znakova. . Tako razlikujemo: .. Znakovi la (ISO-) 7-bitne kode (JUS I.slovno-brojcane (alfanumericke) podatke koji se sastoje iz slova. b\: 0 : 0 0 I I . I . b.. C.. b. Znakovi proizlaze iz dogovome skupine znakova. bl 0 0 0 0 0 0 0 I 0 0 I 0 0 0 1 1 0 I 0 0 0 1 0 I 0 I I 0 0 I I I I 0 0 0 I 0 0 I I 0 I 0 I 0 I I 1 I 0 0 I I 0 I I I I 0 I I I I ) I b.Kodiranje cIigitaInihpodataka Digitalni raeunari preraduju digitalne podatke. C. . .. NAK SYN ETB CAN EM SUB ESC FS GS RS US I 0 I I 0 0 0 I 5 P Q R S T U V W X Y Z S f) C C I 0 6 Z a b c d e f g h i j k I m n 0 I I 7 P q r s t u v w x Y z d C C DEI I b.brojcane (numericke) podatke koji se sastoje iz brojki.30« zapisom: 101 0011 111 0010 110 0101 110 0100 1100001 0100000 011 0001 011 1001 010 1110 011 0011 011 0000 304 ..: niz decimalnih brojki (cifara) nizvelikihlatinifuihslova niz malihlatinifuihslova niz posebnihznakova A. DC.. DC. B. .. 2. b.. a rasporedeni su u znakovnim nizovima.002 bitova b7 . 1. .B1. a.= M > N I ? 0 . DEL). - U 7-bitnom binarnom zapisuje znak »K« odreden nizom bitova: 1001011.. < L . . 0. npr...1982) sastavljeni su iz 0 I I I I 0 0 0 I I DLE DCI DC. takve podatke koje motemo oznaati samim znakovima. #. redak Y 0 I 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 0 NUL SOH STX ETX -EaT ENQ ACK BEL BS HT LF VT FF CR SO SI stupac X 2 4 3 Z SP 0 ! I A 2 B # 3 C S 4 D % 5 E F & 6 7 G H 8 ( I 9 ) J : + K .

srnelak teksta bloka .odredivanje J)Ozicije za .-" .svrielakprenosa .c . a 0 0 1 1 b 0 1 0 I a I 0 b 0 I a v b 0 I I I Booleove funkcije a Ab avb aAb 0 I I I 0 0 0 0 1 1 0 0 a:::>b 1 I 0 I a=b I 0 0 I a$b 0 I I 0 305 21.izostaviti .RECORDSEPARATOR lOakza odvajanjeslogova .upit .GROUP SEPARATOR END OF TEXT FORMAT FEED ~K ~lJL WS '0 >: SOH SI' STX SUB SYN l'S ".BACKSPACE :.ACKNOWLEDGE ~ .CANCEL ->I: .pomaknosaeanatrag .VERTICALTABULATION UNITSEPARATOR .CARRIAGERETURN ::.SUBSTITUTE CHARACTER zamijeniti .prazan lOak .L'Q .SHIFT-OUT .SYNCHRONOUSDLE I .FILE SEPARATOR ..E .potvrdaispravnog primitka .pomakninatrag .ESCAPE Em "'F ~ !Fa J ~ ETX V4 Znakovi upravljanja u 7-bitnom kodu rx .lOaciza kontroluuredaja . .END OF TRANSMISSION BLOCK .lOakza odvajanjepolja vertikalno tabeliranje HORIZONTAL TABULATION LINE FEED .".DEVICECONTROL DE.potvrdaneispravnog primitka NULL .BELL .ENOUlRY EOT .slijedilOakposebnog lOa~nja .povralakna standardnolOa~nje .nailaza!<lOakova s promijenjenim lOa~nJem .START OF HEADING .lOak za odvajanje datoteka znak odvaJanJe blokova .srnetak prenosa .END OF TRANSMISSION ESC .DELETE IX.SHIFT-IN .poni~titi .Strojarski priru~nik .DATA LINKESCAPE - END OF MEDIUM znace: .lOakaIanoa .STARTOF TEXT .horlzontalno tatiuliranje - odredivanje pozicije na slijedecu liniju - - Logickozaldjucivanje Booleova logicka algebra sluti se skupom od dva elementa: 0 (krivo) I (pravilno).is .poeelakleksta .prelaz - kraj medija .SPACE razmak . Elementarne funkcije Booleove algebre Funkcija NE (NO) ILl (OR) I (AND) Simbol Funkcija NE-ILl (NOR) NE-I (NAND) Simbol Funkcija implikacija ekvivalencija antivalencija Simbol :::> $ v A v i\ Pomoeu elementamih funkcija Booleove algebre moremo u naeelu prikazati svaku logicku kombinaciju.lOakza sinkronizaciju .T NEGATIVEACKNOWLEDGE .poeelak zaglavlja . - .

.Pobraujivauje podataka Kodirane podatke moiemo pohraniti u memorijama i to za stalno (za ~to su prikJadne bmene kartice i trake) i1i s moguCno~ mijenjenja (~to omogueuju magnetske memorije). x 106 bit/so "Druge izvedbe magnetskih memorija su: Magnetski koluti (diskovi) (promjera 500 ... po duljini pa npr. . ~to odgovara . 306 . 12 mm).Magnetske trake su takoder od plastiCnih umjetnih tvari (debljine 50 !1Ill).Magnetski bubnjevi su od slitina lakih kovina (promjera 500 .. na 45....).5 mm i recima. NiCo itd. Te slojeve moiemo lokalno (tol!kasto) magnetizirati i to u dva suprotna magnetska stanja. Magnetske rnemorije iskori~ju magnetska svojstva vrlo tankih (= ll!1lll) feromagnetskih slojeva (NiFe.bukno. 12 koluta skupljeno u izmjenjivi kolutni slog. 1. Bukne trake su na veliku duljinu razvurene kartice sa stupcima u razmaku po 2. veliane 187. 80 i1i 90 stupaca.Magnetske obrul!ne jezgre. a njihov broj mora odgovarati upotrebljenom kodu. Na presjeci~tima stupaca i redaka su mjesta za rupice. pre~e od feromagnetskog materijala (u obrure pravokutnog presjeka). a svaki redak u stupcu jednom bitu (0 i1i 1). Brzina odvijanja je npr.uz isti kapacitet . - .po potrebi :.. 3 . 1000mm). 250mm) imaju kapacitet do 1. r r .. sadrZei do 107znakova. 9) i na dva dodatna retka. smje~taj znakova obje strane i stoga zauzimaju . 1500 mm) iskori~tavaju za - Keramil!ke plol!e s magnetskim slojem (NiFe) koji je u vakuumu parom nanesen u debljini od samo (2 .7m1s. Mali magnetski koluti (diskete) (promjera 80 .. . = .. 750 m). 80 x 350 mm.. Svaki stupac pripada jednom kodiranom znaku. Bukna kartica (od kartona bez elektril!ki vodljivih dijelova. 10-2 J1II1.. Sttujnim udarom preklapaju se izjednog u drugi magnetski smjer. veliane npr.znatno manji prostor od bubnjeva.6 . ali znatno dulje (npr. nanesenih na nosivu podlogu.32 x 82.stanjima 0 i 1. mnogo su uZe od kartica (npr. razvurenima u nizove.. 20) .bri- sati odnosno zamjenjivati. Njihova prenosna brzina iznosi 106 bit/so - . " Magnetske memorije razlikujemo po nosivoj podlozi: Magnetske kartice su od plastil!ne umjetne tvari. Izmedu redaka je niz manjih rupica za transport trake.55 mm) obil!no je podijeljena: po visini na 10 normalnih redaka (0 . nebukno i 1 . Obil!no je 6 .nalik na bu~nje . U magnetskim mamorijama spremljeni podaci mogu se . BuJene kortice i trake upotrebljavaju Na nje buknjem zapisujemo dva stanja: se za jednokratnu 0 - snimku podataka..

.~.. dijeljenje). tastatura .. odbijanje. Pri abradi podataka u njima se redaju odredene operacije serijski. .!: 3 5 I I I I :. ~. Ral!unska i regulacijska jedinica zajedno sa&ljavaju procesor. kolute.. 48.Aparatuma oprema Aparatumu opremu &le elektriCni (elektronil!ki) i mehanil!ki sklopovi. funkcionalno vezanih (u velikoj gustoCi) na III3Iim ploacama -lipovima (chip). 16.6.J .8 = 1 bajt (byte). mnofenje. 307 .100 SSI 50. Broj demenata Vezivanje 10.plotter«.aritmetil!ke operacije ( zbrajanje. Digitalni ral!unari upotrebljavaju se za rjehvanje svih zadataka koji se 8DgU oblikovati u programima.jnt~gracijskim brojem«. 32. Broj u epu zdrufenih elemenata omal!uje se . Ralunska jedinica obavlja sve zahtijevane operacije: . <. Podaci i naredbe preraduju se u pojedinim jedinicama ral!unara u elektronil!kim spojevima koji su sastavljeni od logil!kih (pOluprovodil!kih) elemenata. ekran.. SrediInja memorija sprema informacije-podatke i naredbe. Peri/erne jedinice obuhvaiaju procesne jedinice (procesnu periferiju. 12. Regulacijska jedinica dirigira izvodenje naredbi po programu.. 60. *) i odluevanje. velika gustOCa vrlo velika ) .logil!ne operacije usporedivanje (>. Iz/Qzne jedinice (~tampal!. 64 i vi!e bitova). .organizacijske operacije (prenos podataka i naredbi medu funkcijskim jedinicama rai!unara). i I I I L I. 1 2 3 4 5 - - ulama jedinica perifeme jedinice sredi~nja memorija ral!unskajedinica regulacijskajedinica } procesor 6 - izIame jedinice UlDvul jedinica prima podatke i naredbe korisnika (etal!. bubnjeve). . . . . trake.) predavaju korisniku rezulDIe ral!unara. =.500 MSI > 1000 LSI > 10000 VLSI Osnovni sastav (Small Scale Integration) (Medium Scale Integration) (Large Scale Integration) (Very Large Scale Integration) digitalnog ral!unara rijetka osrednja . Podatke i naredbe predstavljaju u digitalnim ral!unarima binarni makovi toji so obil!no zdrufeni u rijel!ima stalne duljine (4. . periZme memorijske jedinice: memorijske kartice.). Karakteristil!an le za nju kapacitet za spremanje informacija (jedinica kapaciteta sredi~nje 210 = 1024 rijel!i) te brzina za njihovo un~nje 8eIIlorije je 1 kilobajt = i apljenje.

svaki algoritam sastoji se iz vi~ pojedinih koraka. ame je osigurano. izvedba: moduli se dalje detaljiraju i kodiraju (zapisuju u odredenom programskom jeziku). . a svaki korak iz rafunskih propisa koji predstavljaju neku funkciju.strojno orijentirani. svaki korak sadrfi osto upute za slijedea korak.funkcija svakoga koraka mora biti izvodljiva. da je s konafnim brojem elementamih operacija ostvarljiva svaka funkcija. odredivanje uporabnih funkcija ulaznih i izlaznih poda- taka. Jednostavni zadaci rjebvaju se jednostavnom jedna~bom. sastoje se iz uputa koje imaju jednaki ill slifni sastav kao i naredbe odredenog rafunala. Programski jezik oblikuje skup svih uputa za opis algoritama. mogu se posebno izradeni potrebi ukljuati u drugi program kao potprogram. . Za - 308 . Izrada programa ovisna je 0 strukturi i izvedbi elektronifke naprave za preradu podataka (rafunala). Na1ik na materijalne proizvode. .problemsko orijentirani. trigonometrijske i druge funkcije koje spremati i po se javljaju u praksi veoma resto. tj. U Diem su pojedini k6raci odredeni tako. Programi za korijene i eksponente. . Algoritam je temelj programa te je takav popis svih uputa kojima se omogufuje rjeknje odredenog zadatka po koracima. Program je potpuni niz uputa za rjebvanje danog zadatka. usporedbene naredbe za logifke operacije itd. a isto tako jednoznafan je i nastavak.: . tj. S Porastom kompliciranosti zadataka rastu i ~kovi za programsku opremu. Naprave za elektronifku obradu podataka mogu obaviti samo osnovne rafunske operacije i odredene usporedbe po kojima moraju biti izgradeni algoritmi. tj. a nisu ovisni 0 uredaju rafunara. Te upute sadrfe rafunske naredbe za aritmetifke operacije. tj. Programski su jezici: . po svom su sastavu prikrojeni problemima koje treba rje~avati. Za zadatke iz prirodoslovlja i tehnike festo su potrebni sistemi diferencija1nihjedna~bi.planiranje: program se dijeli na programske module (pojedine komponente veCihprograma). nastaje i programski izradak u vi~ faza od kojih su najznafajnije: - specifikacija. . da ih rafunar more »razumjeti« i izvesti. - - - svaki je korak algoritma izvedljiv jednoznafno.Programska Digitalni rafunar je automat u kojem oprema teku informacijski procesi po tofuo odredenimuputama.

aIgoritme je karakteristieno stoga. da se komplicirani zadaci rje~avaju korakom. Dijagram toka programa je raeunska shema kojom je dan cjelokupan tok aIgoritma (programskog niza).. putem jednostavnih operacija. Dijagram toka ra~a se samo pri odluci da ne Simboli za dijagrame od\jjanja operacija programa (JUs A.. Modifikacija programa operacija Ruena Ulaz/izIaz 0 C) Linija odvijanja programa PriIdjuena toeka Ganieno mJesto <::> o Simboli za dijagrame protoka podataka i dokumenata D D '0 Obrada opeenito Pomocna funkcija Ruena operacija Rueno o '9 o Ulaz/izIaz ovisnaod Memorija postrojenja Memorija odvojena od sistema Dokument @ Magnetni disk Matriena memorija izIaz Dustrirani to c::J unDje CJ - o Linija podataka Transport Dosa V 6.kacijska veza Povezivanje NapoeDa Z Sortiranje CD bubanj Magnetni --{ 309 . Zdrufivanje RazluCivanje Zdrufivanjel IrazluCivanje o t:::] Q kartica BukDa traka BukDa traka Magnetoa 0 protoka podataka Telekomuni. Pojedine korake upisujemo u odgovarajure okvire (blokove). medusobno ih povefemo i ucrtamo smjer toka..FO.:s:.004 -1971) ~ D DJ Operacija opeenito Odluka Potprogram o V .

Pr i mj er: kvadratna jedna~ba ax2 + bx + c AnalitiCko rje!enje:xl.2 = Algoritam: Karak 1 [a = 07] Karak 2 Karak 3 Karak 4: Karak 5 Karak 6 Karak 7 Karak 8 Karak 9 Karak 10 Karak 11 Dijagram =0 - :a :t fa Yb2. toka programa: [d> 07] 310 . prelaz na racuna karak 9 da: prelaz na karak 10 ne: prelaz na karak 11 IzraCunatiXI.2 = (-b :t e)/2a.2 = (-b :t ei)/2a.4ac da: prelaz na karak 2 ne: prelaz na korak 5 da: prelaz na karak 3 ne: prelaz na karak 4 da: jedna~bu ne: jedna~ba zadavaljava svaki X je pratuslovna [b = 07] [e = 07] Izraamati X = -db. svr~tak = v'idi. prelaz na karak 6 da: prelaz na karak 7 ne: prelaz na karak 8 x e = -b/2a. IzraCunati 4 ae. Izracunati d [d = 07] Izraamati . smetak raCuna. svr~tak racuna IzraCunatiXI. = b2 - s~tak raCuna.

a narooto za rje~avanje numeri~ko-matemati~kih. LTR.) _~L (A Programming Language) sluZiza opis algoritama.) roBOL (COmmon Business Oriented Language) sluZi za potrebe trgovine i ra~unovodstva. RPG. FORMAC. RTL. (Standardiziran po ISOIR 6160 i DIN 66225. 1983. Standardiziran je po DIN 66025 - za sastavljanje programa za ra~unarom regulirane alatne strojeve za odvajanje restica.Programski jezld Svaki je programski jezik (tj. Prvi puta upotrebljen za ra~unare IBM 360. EXAPT 3 za obradu glodanjem.za obradu bu§enjem. REDUCE.ALGOL 58. SNOBOL. posebnim znakovima.) FORTRAN (FORmular TRANslating system) upotrebljava se u prvom redu za programiranje problema iz prirodoslovlja i tehnike. na ETH. (Poretak: 1954. (Standardiziran u SAD 1978. daljnji razvoj: FORTRAN 77. Programskih jezika ima vrlo mnogo. nato ALGOL 60-68. Veoma je rasprostranjen pri malim osobnim ra~unarima.) BASIC (Beginner's All purpose Symbolic Instruction Code) prikrojen je u prvom redu za probleme prirodoslovlja i tehnike.) Ostali su programski jezici: CORAL. simbolima la rijeCi). Znakovi kao elementi jezika odredeni wodabranim nizovima (brojkama. Posebno vaZni su naredni: -'aDA(nazvan po »prvoj programerki« Augusti Adi Byron) je jezik za programiranje u prirodoslovlju i tehnici. Marseille. (Postanak: g. GPSS. - - (Nastao je 1957.) PASCAL (imenovan po francuskom matematilaru) sluZiza rjehvanje numeri~kih i nenumeri~kih problema.) PROLOG (PROgramming in LOgic) razvijen je za potrebe umjetne inteligencije. (Standardiziran u SAD g.) PT (Automaticaily Programed Tools) namijenjen tehnologiji obrade. 1969. prirodoslovnih i tehni~kih problema - - (paretak razvoj: 1958 . SYMAP itd. (Poretak: 1972. slovima.) PL 1 (Programming Language 1) upotrebljiv"za vi~namjensku primjenu. a upotrebljiv je i na komercijalnom podruqu.) ALGOL (ALGOrithmic Language) upotrebljava se za prikaz" ra~nskih propisa. (Po~etak razvoja: 1957. Standardiziran po ISOIR 1539. PEARL. DIN 66027. LISP.. 311 . (Standardiziran po ISO/R 1989 i DIN 66028. Iz njega su se razVili specijalni jezici: ExAPT-l . skup uputa za opis algoritma) jednomaato sasravljen po odredenoj »gramatici«. Ziirich. Standardiziran je u: ISOIR 1538 i DIN 66026. ~PT 2 za obradu tokarenjem.

U procesoru se usporeduju mjemi podaci sa zeljama.proces 2 . Razvoj tehnologije poluvodiea omoguCio je izradu raeunara znatno manjeg miniraeunar i mikroraeunar. toeoost i preglednost rada s raeunarom su uzroci za sve opseZniji rad u tehnici pomoeu raeunara. U skladu s ustanovljenim odstupanjima procesor nato utice neposredno na proces. U njima je na vrlo maloj volumena (i cijene) povr~ini skupljeno mnogo tisuCa sastavnih elemenata (npr. 0 toku proizvodnoga procesa (i mjerljivim smetnjama) te 0 izlaznim veliCinama (proizvodu te 0 sporednom i otpadnom materijalu). Mikroprocesori .izvrSna naredba 5 678- 10 - Procesor dobiva (stalno ill u odredenim vremenskim razmacima) informacije 0 ulaznim veliCinama (sirovinama i energiji). Pomoe nCuDara Brzina.informacije iz procesa 12 .procesor 3. 20000 jednopolnih tranzistora na Cipu povrline od 35 mm2).procesni mikroraeunari veCim su dijelom sastavljeni i programirani za odredenu svrhu. Tako su se razvili znaeajni radni sistemi.sirovina 4. To su analogni signali koji se u pretvaraCima pretvaraju u digitalne signale.energija nemjerljive smetnje mjerljive smetnje proizvod sporedni i otpadni materijal 9 trafene informacije 10 informacije s drugoga raalDara 11. (Computer (Computer (Computer (Computer (Computer (Computer Aided Design) za konstruiranje (planiranje) Aided Manufacturing) za izradu (produkciju) Aided Engineering) za optimiranje izradaka (produkta) Integrated Manufaturing) za sastavljenu (integriranu) izradu Aided Programming) za programiranje (planiranje rada) Aided Quality Ensurance) za osiguranje kvaliteta 312 . - - 1 . vodeni raeunarom: CAD CAM C~E CIM CAP CAQ itd.Procesui nCunari Procesni raeunari (procesori) su naprave za elektronicku obradu podataka pri raznim tehnickim procesima.

vidi sIr. postotno je produljenje upravno razmjemo naprezanju). nastupaju naprezanja 0 koja izazivaju rastezanje. E U ispitnom uzorku (pokusnom ~tapu) materijala. nakon prestanka djelovanja sile -£ odn. drugu elastienosti) E = !!n. nakon prestanka djelovanja sile ne vraea se 'riSe na prvotnu dimenziju.Lo - P os t otn 0 prod u Ij e nj e epruvete je produljenje 5 obzirom na E. Povrb te granice (obieno na koncu lineamoga rastezanja) materijal se rastefe plastilno (tj.. ModuJ elastiCnosti E je odnos naprezanja i postotnog produljenja (u po- prvotnu duljinu Lo Cl Eet »Granica elastienosti« je naprezanje pri kojem osjetljiva mjerila osjete prvo primjetno. 313 . .L = L . naprezanja vraea se na prvotnu dimenziju).DRUGI DIO ISPITIVANJE MATERUALA DUAGRAM 0.01.= -6.L = ~L L Lo Lo Dijagram 0. postotno produljenje. kad tlaeno naprezaDje -0 izaziva relativno skrarenje -E. vec ostaje stanovito. 316. Nap r e z a n j e 0 je odnos sile F i presjeka ispitnog uzorka S (okomito na SIIIjer site) 0=- F S 0) ispitni re se uzorak Zbog djelovanja site F (i time nastalim naprezanjem 5 prvotne duljine Lo rastegnuti na duljinu L. Dijagram 0. optererenom silom F. :I presjek se suzuje: S < So). trajno. postotno produljcnje materijala (pri jo~ nepromijenjenom presjeku S = So). Poeetno je rastezanje lineamo (tj. E nastavlja se u smislu tlaCn1b naprezanja. trajno. Pr o-d u I j e n j e epruvete iznosi 6. L Tj. naprezanje lea:nja Rp 0. U podruqu linearooga rastezanja materijal je elastiCan (tj. Epokazuje medusobnu ovisnost naprezanja i postotnog produljenja.

j4 proizvoljni kruZni 5.0 110 10 :t 0. d kidanja) L.. 1.mjerna duljina' - ~ !J ~ Lo Lt Le -.MEHANlCKO ISPITIV ANJE METALA (JUS C. 2. = 10 do do mm 20 :t 0. ojo.A4. . . 3 mm izrezuju se na §irine b (12. Pri upotrebi ekstenzometra: mjerna duljina mjera~a produljenja Le (ekstenzora) Leo po~etna mjerna duljina mjera~a Leo mjerna duljina mjera~a nakon ki- t .ukupna duljina ispitnog uzorka duljina ispitnog dijela ispit. promjera do 4 mm moraju imati poCetnu mjerou duljinu Lo = 200 :t 2 mm ili Lo = 100 :t 1 mm. Dimenzije ispitnih uzoraka danja Pri proporcionalnom ispitnom uzorku je po a mjema duljina Lo razmjema s korijenom poeetnog presjeka So:Lo = k pa je kod ispitnih uzoraka kruznog presjeka proporcionalna promjeru: ~ Lo = kvSo = k -.25 I 28 Pri neproporcionalnim uzorcima poeetna mjema duljina Lo nije ovisna od presjeka So (odn.3 10 Primjeri kratkih ispitnih uzoraka: VS..5 SO :t 0.- ~ -.A4.80 mm) i ispitnim duljinama Le (75 odn." k. uzorka Le L .poCetna povrlinapresjeka So najmanja povrlinapresjeka(nakon L. Ispitni uzorci za Zice i §tapove.65 5 Lo = 5."'~m_. debljine 0. s poCetnom mjemom duljinom Lo (50.".3 I dugi 11.6 25 :t 0. 314 . .~' - - .5 55 5 :t 0. 20 mm).040 I 19.65 So Lo = 5 do Lo = 11.~ mi<ro. do Uobicajene pocetne duljine Lo su: 4 za proporcionalni ispitni uzorak za presjek ispit. . . .- S . (~".075 78.150 I Somm2 314 1 Lomm 100 :t 1.povrlmapopreenogpresjekaISpltnoguzorka So .5 odn. . 120 mm). promjera do).. . Vi Lo kratki (normalni) k k y. .::.001-1986) Vlamo Ispitivaoje (JUS C."". Oznake dlmenzlJa ISpltnlh uzoraka 50 Lt . uzorka ~ ..002-1985) Za vlaeno ispitivanje slure ispitni uzorci koji imaju rame oblike s obzirom na veliCinu i oblik raspoloZivog materijala i s obzirom na zahvatne eeljusti stroja za kidanje. Ispitni uzorci za limove i trake.-.1 . .

E dana su nazivna naprezanja R u ovisnosti 0 postotnom produIjenju E. poretne mjeme duljine Lo JIII.65. ( PO suZivanju presjeka vrijede ozoake: . 100 % .postotno produljenje nakon kidanja vrijedi za postotno produljenje nakon kidanja u slueaju upotrebe ispitnog uzorka s vrijedno§fu koeficijenta k = 5.cr.postotno sqZenje Dijagram sile F u ovisnosti od produIjenja /)"L snimamo neposredno na stroju za kidanje F (vla~a) sila najveCa sila Fm - suZenj~popre~og presjeka najveee suZenje (nakon kidanja) = (/). 100 = 50 - -5 5u mm2 mm2 % . .postotno produljenje (/)'LufLo) .5150) . PO upotrebi neproporcionalnog ispitnog uzorka.valja u k A dodati tu vrijednostkao indeks (npr.). Pri ~ -.produljenjenakonkidanja - produljenje (/)'L/Lo)' 100 % . treba ozoaki A dodati kao indeks vrijednost poretne - . (kontrakcija) n l.. .Lo mm .Lo mm . V dijagramu R. 11. 100 % .li. vu""'" SIa I naZlYnI naprezan]a Z ~ . --71 I I I I L - l1L Pri odredivanju najveee sile Fm mora brzina razmicanja reljusti stroja za kidanje izoositi ~ Le mmlmin (Le V mm).1S tJ1 = 50 = (/). sukladno s dijagramom sile F u ovisnosti od produljenja /)"L." = c = A = Omaka A ~ona1nog L Lu .ILLo = 80 mm).[ ' h J.. Dijagram F.:-ke velicina pri rastezanju i sutivanju !'ri rastezanju vrijede oznake: ~ = . E = FISo = FdSo (vlacno) nazivno cvrstoca naprezanje - (vlacna) 3]5 . dijeljenom s poretnim presjekom 50.pri kratkim ispitnim uzorcima As pri dugim ispitnim uzorcima Alo.' I I I I LA Dijagram R. R Rm .postotnosuZenje nakon kidanja . Pri proporcionalnim -mm kruZnog presjeka ozoa~ujemo postotno produljenje nakon kidanja: .~u vrijednosti npr.5u/50). /)"L * Nazivna naprezanja R izrafena su silom F. Aso). An.3).ti proporcionalnih zorakas drugimkoeficijentom (npr..

: gomje. RpO.~ 5. bakar) iIi u diskontinuitetu s pojavom terenja pri stalnom naprezanju (npr. Znatajna postotna produ/jenja Ag.sivi lijev asfalt) .RoB donje. R:l----11 I I I I I I . Tako po obliku dijagrama R. meki relik). E povuremo iz (odabrane) tDtke x na apscisi paralelu s poretnim (linearnim) dijelom krivulje rastezanja. a tvrdi celik t mebki celik b P I a s tic n i materijali se rastem samo neznatno elastiQio (npr.2 %2).ukupno postotno produljenje u trenutku kidanja . Rpl pri E = 1%. Naprezanja telenja Naprezanja prirodnog telenja R. J ~.2 pri E = 0.R.01 %1).L (npr.. Presjek paralele s krivuljom rastezanja odreduje konvencionalno naprezanje terenja pri postotnom produljenju E = x%. c .ol pri E = 0. d .6. A . npr. d K r b k i materijali se po poretnom elastiQiom rastezanju kidaju bez (zna~jnijeg) plastickog rastezanja (npr.postotno produljenje nakon kidanja . i to kontinuirano (npr. sivi lijev).bakar - 316 . I To je »tehnicka granica elasticnosti«. 1 j I I I I rL * Rpo. 2 Dosada zvana »granica plasticnosti« Tok rastezanja u ovisnosti od naprezanja je za razne materijale razliCit i za njib karakteristiCan.. E motemo raz1ikovati materijale: R Z i I a v i materijali se nakon poretnog elastiQiog (lineamog) rastezanja rastem do prekida vrlo plab stiQio. Konvencionalno naprezanje telenja Rp (za materijale s kontinuiranim rastezanjem) U dijagramu R. olovo) ili su gotovo neelastiCni (npr.ukupno postotno produljenje pri najvecoj sili " 11 /I Ag A.neproporcionalno postotno produljenje pri najvecoj sili . kOO mekib relika) R Re" R.

IspitinDje saYijaDjem (JUs C. 60 razmak 1 260 400 600 900 . . 15 25.A4. .1985) Ispitni uzorci imaju pravolrutni.A4.1973) u mm Duljina ispil. .1 do3 OsIonci promjer D 20. . kvadratni ill okrugli presjek.mjerimaR: za a ~ 12 mm R = 25 mm za a > 12 mm R = 50 mm Promjer D vaIjka kojim savijamo uzorak uzima se prema posebnim propisima D materijaI koji se ispituje.1954) Polumjer pritiskivaea r 10. Za nekovine uzorak je obieno kocka. .005 . . Cvrstoea sivog lijeva na savijanje 0sm slijedi iz najvete site Fsm pri lomu 0sm Promjer ispit.014 . a 1 i I = (D + 3a) :t T Za savijanje slllte dva oslooca s polu. Debljina a neka bude veea od 30 mill. . odnosno do pojave prvih pukotina na vanjskoj strani uzorka. * Sivi lijev ispituje se u pogledu fvrstoa: oa savijanje sirovim ill obradenim 2lDrcima u obliku posebno odlivenih ravnih okrug1ih ~tapova promjera do. 30 50. Pri tome se pojavljuje (tlaau stoiac« po kojem se materijaI ~iri u stranu. uzorka 300 450 650 1000 11ablo ispitivanje (JUS C. uzorka do 13 20 30 45 = Fsml/4W Ut = ndo3f32 '" 0. u vrueem stanju do ho/3). . koje aslanjamo 0 dva vaIjkasta oslonca s razmakom I (izmedu osi oslonaca promjera D). IJUIila 317 . Savijanje mora biti polagano i neprekidno do odredenog kuta savijanja a. promjera do i visine ho = 2do (izuzetno je ho = do . Sirina pravokutnih uzoraka imosi 25 do 50 mm. . 3do). a u sredini ih opterefujemo silom F do prekida. Uzorak se tlaa lakim i a:stim udarcima rekieem ill prerom. PreporuCllje se da duljina I ispitnog uzorka bude . 30 Mjere uzoraka i uredaja (prema JUS C. Uzorak se tlaa do odredene visine (u hladnom stanju do ho/2.A4. . odnosno dok se na boku ne pojave pukotine. a ispituju se i &avi profili.006 Za tlaau pokus slufi ispitni uzorak koji je za kovine redovito okruglog presjeka.

1986) Ispitivani komad Zice stegnemo u pokusnu napravu u kojoj pregibamo iicu naizmjence u jednu i drugu stranu do njezina loma..7)..0 7.0. lspitiYanje ilea lzmjeniCnim prepbanjem (JUS C. Slobodna duljina Zice 1 i najveCa brzina sukanja n iznose: premjer fiee d (mm) slobodna duljina 1 brzina sukanja n (okr.5 1.1986) U posebnom uredaju suremo Zicu oko vlastite osi do loma.A4.0 30...0). 3. Ispitiyanje sposobnosti za izt'lacenje (JUS C.1.0 15.0)..pri Cu i Cu-Iegurama 0.0).5 0... Sposobnost materijala za izv1arenje ispituje .0.3. 5 % evrstoCe Zice od nereljeznih kovina.2..021 . (7 50 d 0.. Da bi Ziea pri tom ostala ravna. 1.5 100 d 1 2 1. Karakteristiene su mjere pokusne naprave (u mm) d D h d D h 0.3 . odn.Ispitiyanje ilea torzijom (JUS C.0 1.5).0 4.5 Broj okretaja Zice do loma mjera je njene sposobnosti pri ispitivanju torzijom.. Jednim pregibom smatramo savijanje iz pocetnog (srednjeg) polofaja za 90° u jednu stranu i natrag do poretnog polofaja (a obavljamo ga u 1 s). (1.5 5.10.0 15 15 15 20 20 2.0).0)...1 mmls) utiskuje u uzorak do pojave prvih pukotina. Za limove i trake debljine do 2 mm sluZi naprava po Eriehsenu.A4.0 25 35 50 75 100 Zieu pregibamo preko valjaka od kaljenog celika.5 3. 8.ls) ..7 0...A4.0 20.0 8.5...6..0 50.pri reliku . Ispitiyanje ilea navijanjem (JUS C.. Kao mjera sposobnosti materijala za izvlarenje navodi se postignuta dubina.5). .A4.016 . 318 .019 ... (5 100 d 1 1 5... (3 100 d 1 1.0 3. (1 200 d 3 5 1.0 2. matrice i drfa~ limenog uzorka. 4..1986). ..5 0.5 3.0 6..0 40.0).. optereeujemo je vlacnom silom koja u Zici ne smije izazvati naprezanja veeeg od 2 % evrstoee reliene Zice.018 . Broj pregiba do prekida Zice mjera je sposobnosti Zice za izmjenicno pregibanje.1962).5 10. koja se stastoji od kaljene reliene kuglice za utiskivanje.. Kuglica se polagano i jednoliko (brzinom oko 0.~ se utiskivanjem reliene kuglice u limeni ispitni uzorak.

' b ~ ~ = ~ mm . koji !*la s visine hI te dospije pri lomu na ~u h2 iznosi ~ ~ . U ~irokom su temperatumom podrugu udamo vrlo Zilave kovine koje moteIIlO gnjeati: AI.pri uzorku s V-zarezom: KV Udama Zilavost u opeem slu~ju raste s temperaturom.A4.standardno ~~I~ - = :3(2)mm plit~i zarez ~tni }-.h2) Oznaka udamog rada pri nazivnoj e8ergiji 300 J i pri standardnom ispit80IIl uzorku je: . 100) J. austenitni relik (I).: pn YiSojsu vrlo Zilavi.uskiuzorak -.-la. L~i rad njihajnog bata teZine G. \. poduprtogana oslonce.5 (5) mm.'.rus C.IspitivaDjem udarom po Cbarpyju Zz ispitivanjem udarom na savijanje po metodi Charpyja upotrebljavaju se -morci sa zarezom. T 319 . keramika. + 0 09 b = 10 mm . K = G(h.nelegirane i malo legirane (Ill) zna~jna je. Udama energija bata Ghl = 300 (ISO. .1984) 55'0. Za obi~e retike . Cu.025 .004 .1984) (JUS C.standardno + 0 11 mm mm b = 7. lspitni uzorak s V-zarezom /spilni uzorak s U-zarezom .S obzirom na utjecaj zareza). I~ } se uzorak prelama batom (njihalom) koji pri padu udari u sredinu . Tim se postupkom odreduje zilavost materijala pri JIIIOift. vrlo tvrdi retici (11).~m' / / I i Y- I \ \. Ni. aeznatno Zilave su krhke materije: staklo..A4.-etika ovisnost udame Zilavosti od temp. pri niskoj veoma krhki.pri uzorku s U-zarezom: KU .

Stoga je preporucljivo trajanje statickog ispitivanja za kovine za plastiene materijale t t = = 100000 h 10 000h. 600°C). Ispitivanje dinamiCke Cvrstoee (JUS C. Rezultati kratkotrajnih ispitivanja ne mogu se jednostavno upotrebiti pri dugotrajnim opteretenjima. u ovisnosti od temperature.035 . zaustavlja. 100000 h) pri odredenoj temperaturi T (npr. Vremenska statilna lvrstoca RmtlT je najvete naprezanje koje materijal podnosi odredeno vrijeme t (npr. 1%) za odredeno vrijeme t (npr. ~to bi se za navedeni slucaj napisalo Rp 1/100000I400. Dugotrajnim je pokusima (100000 h) ustanovljeno. 100 000 h) pri odredenoj temperaturi T (npr. U navedenom slueaju omaenjemo to Rm lOOOOCl600. koju nazivamo puienje.1966) Cvrstoea je materijala matno manja ako materijal u toku vremena t nije jednoliko optereeen (primjer »a« na donjoj slici). Ova se pojava. Odrediti moremo u svakom slueaju samo vremenska staticka svojstva evrstote koja vrijede za odredeno ogranieeno trajanje optereeenja. Zato odredujemo dinamicka svojstva evrstote materijala za sinusoJ idna opteretenja. ruM:{Jl U1b Potpuno nejednolika optereeenja nisu prikladna za usporedivanje ispitnih rezultata. 320 .ltlT je naprezanje pri kojem se materijal rastegne do odredenog postotnog produljenja E (npr.A4. da stvamu trajnu staticku evrstotu ni nakon !ako dugog vremena ne moremo odrediti. (Ta>od1 srednjeg naprezanja Um. vet nejednoliko (primjer »b«). kod kojih naprezanje koleba za otklon (amplitudu) u. ako se materijal pri rastezanju uevrsti.d (Tm. pri olovu ili plastici vec kod okolimje temperature). Temperatura pri kojoj se pojavljuje ptdenje ovisna je 0 materijalu (npr. Najvete naprezanje kod kojega se pri odredenoj temperaturi konstantnom silom optereeeni materijal \lire trajno ne rastere (ne ptde) nazivamo trajnom statiCkom lvrstoeom materijala. Ta naprezanja mogu biti: I a) istosmjerna (primjeri »c« i »d«) b) izmjenicna (primjeri »e« i »f«). pri eeliku od 200°C nawe. dok se u protivnom nastavlja do loma. postupno rastezati. 400 0c).d) (primjer »c«). Vremensko naprezanje telenja Rp .ISPITIV ANJE TRAJNE CVRSTOCE Ispitivauje trajne statiCke evrstoee Konstantnom (statickom) sHorn dugotrajno optereteni materijal pocet te se pod odredenim optereeenjem.

~je :: nihajuce iti kolebljivo dinamicko opterecenje (primjer »f«).za mimo optereeenje DO. 1 av' = RpO. . Dijagram dinamicke cvrstoce (Smithov . W6hlerova se -.. Smanjivanjem amplinaprezanja u.Strojarski prirua... ovisnosti 0 srednjem naprezanju umed za nzna dinamicka optereeenja: d tJ. koje -=ijal podnosibez loma. Ovisnost u. = O.. trivulja« (na slici desno). Udaljenosti od nje prema gore ili dolje do gomjega odnosno donjega granienog naprezanja jesu otkloni naprezanja. ~ Trcljnost materijala ovisi 0 broju titraja opterecenja. Zato je dinarnicka evrstoea zavarenih spojeva (zbog zavamog »zareza«) ili predmeta 5 grubo obradenom povriinom (koja se zapravo sastoji od mnogih sitnih »zareza«) IDDogo manja.ik 321 . . .. pri dinamickom optereeenju povecava se broj titraja N. 22 . ---o ~ ~ logNo ~. av" .ulja pri odredenom broju titraja ND (107 . Na dinarnicku evrstocu veoma jako utjeee djelovanje zareza (nejednolika rclZdioba naprezanja).tdik. .2 .. BuduCi da materijal u konstrukcijama po pravilu ne srnijemo optereCivati iznad naprezanja teeenja RpO. ~ pri kojem naprezanje utitra (pulzira) za amplitudu Gaizmedu vrijednosti t . pri kojem se materijal ni pri bilo bkvom povetanju broja titraja optereeenja ae bi vi~ slomio. oko srednjeg naprezanja umed. Crta koja u dijagramu ide iz izhodi~ta pod kutom od 45° prikazuje srednje optereeenje. + av'" -00..u..01 I 00' . . -0.iiagram) prikazuje dinamicku evrstocu av ... = f(N) prikazuje »W6hlero..2je tom granicom u dijagramu dinamicke evrstoee ogranieeno podruqe dopmtenog opteretenja. pri kojem U koleba za amplitudu Uaizmedu vrijednosti -Umax i + Um. ojom definirctmo »dinak 8fku evrstoeu«. DinamiCka cvrstoca <1i> najvete napreje zmje Um.za pulzirajuee opterecenje / rn -av'" .Od raznih sinusoidnih opteretenja posebno su zna~jna: : pulzirajuce i/i titrajno dinamicko optereeenje (primjer »d« na slici na str. 108 za lake kovine) priblihva stal8Ij vrijednosti <1i>. Ua pri cemu je srednje naprezanje Umed = = ~. = Umed = Umax12. ~to mofe evrstoeu znatno sniziti ispod vrijednosti koju materijal ima bez zareza.za njihajuce optereeenje.

25 (1500) 9807 114710 (1000) I 4903 (500) I 2452 (250) I 1226 (125) 980. OdlufujuCa je prosjefua vrijednost koja je rezultat barem dvaju mjerenja.ISPmY ANJE TVRDOCE Mjera za tvrdofu ovisi 0 postupku ispitivanja. Sila pritiska F mora rasti do nazivne 2 .326). . .03 (5) 39.102 F) 10 I 29420 (3000) 1 294.A4. Mjera Brineliove tvrdoce iznosi 0.2 (25) I FN (0. 8 s. odgovarajuCe vrijednosti rasporedene u skupine po 0.102 F 1tD(D . a djelovanje nazivne sile 10 .003 -1985 i 032 -1986) ~ ~ .52 (2. 1.23 (4) 98. (Tvrdoea iznad 650 HB ispituje se po Vickersu .25) .102 F D' 30 15 10 5 2.9 (62.102 F= 750 (tj.29 (6. do tvrdoee 650 HB od tvrdog metala. Mjeri se promjer otiska d(mm).7 (100) 2452 (250) 1226 (125) 612.5) 306. Vrijednosti Brinellove tvrdoa: HB za pojedine promjere otiska d sabrane su u tablicama na s1£.102 F (u zagradi) i promjeri kuglica D (mm) vrijednostima 0.102 F1D2: - I 0. 11il 11' II! Upo1£ebljavaju se slijedeee sile pritiska F (N) odn.9 (62. Kuglica je: do tvrdoee 450 HB od zakaljenog b:lika..8125) 61. 0.5 1. pri sill 322 .5 (31.1 (20) 98.2 (15.625) 76.5) 12..2 (40) 196.5) 306. 15 s.03 (5) 24.. 392.d2) HB = ~ gdje je A povrlina otiska (kalote).25) 245.07 (10) 49. d mora trajati U Cistu se i ravnu povrlinu pokusnog materijala (kovine) utiskuje odredenom silom F(N) kuglica promjera D(mm).102 F 2 / = 0.26 (1.25) 9.VD2 .807 (1) Primjeri omaka tvrdoee po Brinellu: 350 HBS 5n50 - maCi tvrdofu 350 HB pri upo1£ebi b:liroe kuglice prom- jera D = 5 mmipri vrijednosti pritiska F = 7355 N).5 (31. 324 i 325.25) 153.s1£. IspitmmjetvnIoeepo BrineDuHB (JUS C.07 (10) 49.61 (7.2 (30) 612.

07 1.0 4.48 4.a 30 < 140 > 140 < 35 35.:.0 hi .69 0.42 8.83 6.6 5.84 2.6 HB Rm = 3.5 Dmm 2.6 i.33 0.08 4. .6 3.5tt.29 0.58 0..Vrijednosti 0.102 FID' .2 :.5 .4 4.6 2..00 3. 322 i 323.40 0.38 1.51 0.8 4.8 3.7 0.53 0.3 .Cr-Ni Rm = 3.34 1.25 2. 80 > 80 10 30 5 10 30 1.86 1..A 0.91 5.102 FID2 odabiremo s obzirom na vrstu materijala ispitnog Tvrdoea HB 0.9 .72 2.37 0.2 .4 5.6 '..18 0.8 .4 3.05 1.O 2 Za eelik mozemo iz pomate 1IqOvu evrstofu Rm (N/mm2) 0.4 2.6 4.0 3.50 1......17 1..80 2 .00 10 1.00 .200 > 200 < 35 35.38 2.46 1. .3 . za ugljiCnieelik za legirani eelik .02 1.8 6.Cr 323 .08 0..A .80 0.2 4.67 0.32 1.5 HB .36 5.43 4.25 .00 .9 .68 3.34 3.54 0.4 HB Usporedbena tablica (pribliZna)izmedu evrstoee i tvrdoee eelika nalazi se .8 5. d 1 0.70 4.0 5.2 5.2 3.04 Brinellove tvrdoee HB pribliZno odrediti Rm = 3.5 5 d mm 2.10 2.86 7..83 1.60 1..-.n i njegovoj vrdoa: t Materijal .23 1.33 6..67 2. feljezo -i bakrene slitine JIIi£tovine i slitine "IIiIRnkositar i Najmanja debljina uzorka (u mm) u ovisnosti od promjera kuglice 1J : promjera otiska d: .92 1.92 3.0 Dmm 5 2.19 1.67 0.." '.46 2.5 5 10 15 10 15 1 1.60 ..8 .25 0.

1 9.6 21.69 1.75 0.05 106 70.8 13.9 13.76 0.1 10.2 313 209 104 52.0 117 78..55 2.70 3.8 14.95 0.74 0.50 2.Tvrdoca po pri 10 2.3 15.6 147 97.1 34.85 2.1 278 185 92.2 18.6 9.35 0.05 0.2 131 87.24 0.25 327 218.25 0.78 0.1 11.0 47.3 20.65 3.65 2.55 1.50 9.95 3.8 20.9 15.10 3.1 37.88 6.90 0.61 101 67.00 3.1 19.82 103 68.6 46.2 165 110 55.40 2.70 2.1 19.3 18.95 0.85 0.26 8.85 0.6 35.7 11.7 10.5 2 1 1.3 14.4 21.1 16.42 0.85 3.70 0.48 0.25 Promjer otiska d.3 23.8 38.1 24.80 0.9 22.5 12.4 12.1 18.00 1.6 8.85 Tvrdoea po Brinellu HB za vrijednost O.1 176 117 58.2 12.6 182 121 60.7 48.64 0.9 207 138 69.5 1.5 13.82 0.3 37.20 0.40 0.5 31.6 39.80 3.31 0.9 12.30 3.2 142 95.0 18.9 127 84.4 19.36 0.3 15.97 8.8 17.67 1.59 1.79 2.1 11.4 16.6 9.06 6.40 3. 109 54.8 8.34 0.0 19.95 4.00 0.4 17.7 11.4 14.61 1.71 324 .53 111 74.0 44.20 3.7 13.4 26.2 43.57 1.05 4.3 17.60 2.90 3.05 0.00 4.52 0.9 42.7 194 129 64.72 8.37 0.2 20.10 4.80 2.24 7.15 3.45 3.35 3.5 215 143 71.7 42.1 23.63 1.6 41.50 0.7 170 114 56.8 19.73 1.9 21.1 27.55 3.5 27.28 0.2 188 125 62.102FID': 15 10 5 2.9 24.80 0.8 34.75 2.6 17.4 40.1 289 193 96.6 29.25 0.49 8.35 0.25 3.60 0.41 0.3 16.45 2.72 0.30 0.0 151 101 50.6 239 159 79.90 0.8 10.54 0.40 0.6 41.3' 38.4 156 104 51.75 1.8 25.62 0.8 28.79 114 76.8 33.58 0.29 0.70 0.65 0.71 1.5 15.5 22.1 267 178 89.75 3.4 11.68 0.49 1.4 14.26 0.0 10.38 0.32 0.77 9.9 230 154 76.51" 1.4 248 165 82.4 11.60 0.3 121 80.4 36.10 1.8 17.1 9.4 10.65 0.20 4.29 109 72.45 0.6 32.04 7.70 0.80 0.7 44.2 26.3 46.43 7.65 1.83 7.2 222 148 74.6 10.1 9.3 39.77 1.15 4.83 2.05 3.27 0.2 8.53 1.84 0.1 301 200 100 50.56 0.3 257 171 85.39 0.4 12.39 I 30 653 627 601 578 555 534 514 495 477 461 444 429 415 401 388 375 363 352 341 331 321 311 302 293 285 277 269 262 255 248 241 235 229 223 217 212 207 201 1 21.3 48.5 135 89.5 30.9 138 92.60 3.63 7.1 25.2 10.55 0.1 33.30 0.66 0.3 20.23 8.6 16.60 0.5 35.90 2.6 124 82.50 0.75 0.3 200 134 66.8 160 107 53.5 23.9 20.5 17.50 3.3 13.33 0.mm promjeru kuglice D mm: 5 2.3 25.81 2.

20 1.10 4.35 2.6 53.0 34.13 5.2 39.00 5.15 1.81 5.02 1.89 0.90 0.94 6.5 29.49 0.6 18.3 53.44 7.46 170 167 0.55 4. 5.10 I.88 0.55 ~.42 8.07 4.5 51.64 4.0 51.50 0.00 5.8 27.43 ~.1 36.80 5.85 2.26 8.94 0.102 FID2: 10 5 2.45 179 174 0.5 44.50 5.60 ~.86 4.55 116 114 0.66 18.80 2.40 ~.00 1.55 2.7 24.80 7.86 3.58 103 101 0.35 0.62 7.24 3.35 1.56 III 109 107 105 20.19 1.5 50.30 5.10 8.4 22.ll 1.8 55.4 32.54 156 152 149 146 143 140 137 134 25.70 ~.64 3.95 3.7 35.50 1.83 4.09 5.5 49.1 28.1 26.8 17.1 19.6 13.6 91.4 89.05 5.93 4.3 87.75 8.30 2.7 62.9 50.00 1.2 16.97 0.09 1.9 65.80 ~.4 27.8 71.3 59.15 2.6 43.37 4.30 5.95 5.3 69.30 1.95 0.35 5.UO 2.75 4.85 4.5 17.5 46.28 9.43 5.3 11.5 58.60 95.5 15.38 4.59 8.05 1.98 325 .1 62.50 3.51 0.98 0.16 1.47 18.20 2.5 45.40 1.50 ~.25 1.3 12.59 99.92 8.37 3.31 3.3 11.96 3.75 5.2 14.20 1.48 0.4 187 183 0.5 60.9 9.6 37.9 10.25 .4 12.8 7.52 0.19 7.55 5.8 76.6 48.65 5.91 0.18 98.47 163 159 0.75 ~.8 29.03 4.7 33.55 5.45 5.3 9.9 23.28 4.5 1.13 1.6 22.70 5.9 93.3 66.8 61.65 4.24 6.9 13.7 31.48 6.9 63.9 9.34 5.95 5.8 11.02 3.15 0.8 55.11 0.6 77.9 56.7 42.39 6.9 41.1 74.21 4.85 19.2 15.75 2.8 68.96 0.60 2.45 1.20 1.9 20.25 32.46 4.17 1.18 1.7 49.93 0.7 9.4 72.3 33.3 0.40 5.8 16.57 5.10 6.2 13.65 ~.79 3.4 38.Hrmellu H lJ Promjer otiska d mm pri promjeru kuglice D mm: 10 5 2.1 32.92 0.65 2.70 2.0 31.85 5.2 97.8 12.0 25.34 6.96 4.78 6.99 7.5 52.9 13.7 10.57 0.8 21.2 17.2 83.04 128 126 123 131 121 118 0.53 0.2 30.9 59.5 54.55 4.06 1.4 24.68 5.90 ~.44 30 197 192 15 Tvrdoea po Brinellu HB za vrijednost 0.01 1.40 2.60 5.0 16.5 95.99 1.1 23.1 21.45 2.15 1.19 5.1 10.19 4.3 81.5 47.1 57.6 48.94 3.9 14.55 6.1 56.46 5.05 1 6.07 5.90 2.03 0.10 0.9 37.4 35.2 85.24 5.3 5.27 7.57 3.43 3.87 ~.63 6.90 5.0 40.14 1.81 5.5 10.50 2.46 4.69 5.13 4.07 1.5 2 1 .5 64.4 60.3 8.8 11.08 1.25 2.5 16.6 47.71 3.3 65.8 16.20 6.4 20.73 4.45 ~.95 6.12 1.5 14.4 79.6 15.10 5.7 54.86 0.5 10.8 41.94 5.29 4.

..06' O 1 2492 1 839 1 413 I 120 2 3 2 576 0. 0. Vickersova tvrdoea HV se rablna iz sile p. . koju odredujemo mjerenjem dijagonaIa d1 i d2 (mm) F d2 HV = 0.1 20 HV 20 294.A4.OOl mm. . Po pravilu upotrebljavamo slijedeee sile pritiska F. .056 . tako da je = 0. 326 do 329.033 .05.[2 DijagonaIe dl i d2 mjerimo tOCn~ od :tO.3 5U HV 50 980.I.5 d. IspitiVIIDjetvrdoee po Vkkersa HV (JUS C. pri mjerenju mikrotvrdoee (tvrdoee sastavina zmatih materijaIa) i manje sile od 2 F. 1 449 0. koje su rasporedene po zaokrutenim vrijednostima 0.ritiska F (N) i povriine utisnutog pluta piramide A (mm ).1984) U povriinu ispitanog materijaIa utisnemo dijamantni ~iljak u obliku piramide (5 kutom 136°) proizvoljnom silom F.7 100 HV 100 Pri mjerenju tvrdoee veoma tankih slojeva upotrebljavamo sile pritiska od 2. Za jednake otiske nekon drugom silom F iznosi Vickersova tvrdoea HV' = HV . HV 100) sabrane su u tablicama na str..03 N (0.2 30 HV 30 490.102 F dodajuCi ih (za prikaz upotrebljene sile pritiska) omaci tvrdoee po Vickersu HV: F N 0. 0..F Tvrdoea po Vickersu HV je do vrijednosti 250 HV broj~o po Brinellu HB 250 HV = 250 iiB 420 HV "" 400 HB Tvrdoca po Vickersu HV 5 pri sili pritiska F = 49. Debljina ispitnog uzorka mora iznositi najmanje 1. Vrijednosti Vickersove tvrdoee HV (HV 5.102 F HV 49. 50 N.07.08.099 mm 4 5 2 195 1 648 1 283 I 027 6 2 957 2 129 1 605 1 254 1 006 7 2 854 2 066 1 564 1 225 985 8 2 756 2 00$ I 524 1 197 965 9 2 664 2 948 I 486 I 171 946 dmml 0. 1 892 0. 1 145 1 2412 2 336 2 264 1 789 1 740 1 693 1 379 I 346 1 314 I 096 I 072 1 049 326 .07 10 HV 10 196.2.102 F = 5) za promjere otisaka d jednaka tvrdoCi povrh ove vrijednosti raste Vickersova tvrdoea btfe nego Brinellova.1891 -. HV 10.09.102 A F A = 2 sin (136/2) d=~ 2 HV "" 0. .03 5 HV 5 98.

.36.0 64.8 88.8 64.1 71.0 89. 170 154 159 157 156 155 153 152 .0 72..946 933 734 813 803 792 782 772 762 752 743 '.5 70..5 79. 100 99..9 73.6 A9.2 73.8 ..1097 1081 1064 1048 1033 1018 1003 920 907 894 882 870 858 847 835 .6 89. 224 235 230 228 227 225 222 ':8..2 92.549mm . 160 159 158 145 144 151 149 148 147 146 146 151 150 .6 76. 126 125 124 124 123 123 128 127 126 .4 94.. 514 441 454 450 446 437 433 429 425 ".4 85. 464 459 417 405 401 397 394 390 387 ':1.4 62.4 98. 508 503 498 493 488 483 478 473 468 9.7 84.2 69.8 90.2 77..53..50. .0 65.5 34.. .6 68..9 82.2 78.7 96.7 69.8 99.5 .6 64.9 69.8 61..51...5 81.. 322 279 276 294 292 290 287 285 283 281 25.8 . 91.3 .2 79. 131 130 130 129 134 133 133 132 135 135 .4 69.2 . 247 240 238 251 249 245 243 242 254 253 ':1.j..9 77. 66.0 .5 86.9 94...9 .35.. 421 413 409 380 376 373 370 366 363 360 357 354 383 339 336 333 330 327 325 351 348 345 342 23304 302 299 319 317 314 311 309 306 .100 .4 88.2 81.4 63.5 82. 174 173 179 178 177 176 172 171 t. 297 256 272 264 262 260 258 274 270 268 266 ':6.8 85. 84.9 76. 110 101 101 104 104 103 102 102 105 105 103 1...8 95.7 62.i.8 66.4 72..1 93.6 87.07 N (0.7 72.8 92...24.6 73.1 96.5 94. 181 180 167 163 162 161 169 168 166 165 164 L33. 74.9 62.0 83. .9 .8 2. 237 233 232 216 215 210 209 207 219 218 213 212 29.0 70.8 .3 86.£5OID I .102 F = 10) za promjere otisaka d = 0.7 .8 74...48.2 90.. 0.6 97.S 65.Tvrdoca po Vickersu HV 10 pri sill pritiska F = 98.2 76.1 62.9 86.31.. 824 690 681 673 665 657 649 724 715 707 698 :6.0 66.5 98. 68.1 68.6 91.0 .5 67..7 75.9 98..2 80.8 67..3 71.3 64. 71..5 66.3 7.0 46. 116 115 108 107 106 106 110 109 109 108 107 -1.6 ' ... 80. 205 191 189 186 185 183 182 193 192 188 187 ..0 84.3 73..3 65. 112 111 115 114 114 113 113 111 AO.8 81. 140 138 137 136 143 142 142 141 139 138 . 128 117 116 121 121 119 119 118 118 122 120 39.6 83.1 85.8 79.0 AS.5 78.1 .4 90..37.5.6.3 63.4 75. ..5 .1 67.4 1855 1818 1782 1748 1715 1682 1651 1620 1590 1561 1533 1505 1478 1452 1427 1402 1378 1355 1332 1310 . .7 70.32..8 65. 77.5 80. 71.3 68. 327 .2 ..0 75.3.38.2 62.1 74...3 76. 95.0 97. 221 199 198 194 206 203 202 201 197 195 39. 63.8 78.6 93....1 61. 1288 1267 1246 1226 1206 1187 1168 1150 1132 1114 988 974 960 3.3 67. 592 585 579 634 627 620 613 606 599 642 542 536 530 525 519 572 566 560 554 548 S.6 63.4 92. 87.2 88.2 82.

0.3 D~ 23.5 19.0 26.1 54.2 49..6 44.1 39.0 47.9 ~~ 24.6 34.7 20.4 22. 0.73.102 F = 10) za premjere otisaka d = 0.6 29.9 21. I 61.3 D~ 23.6 20.8 30.8 26.8 31.4 29.1 43.8 36.94. 328 0 61.78.82.7 21. 0.1 35.0 ~.1 ~. 0.6 22.4 19.9 21. 0.5 28.3 19.3 20.7 30.4 34.61. 0.9 50.1 21.7 34. 0. 0.9 31.0 34.9 ~~ 24.6 38.0 35.0 24.4 25.2 22.3 20.7 48. 0. 0.4 32.3 36.7 53.1 D~ 32.8 40.3 43.2 34.0 27.6 43.5 D~ 23.2 46.7 D~ 32.8 21.3 ~~ 25. 0.8 46.5 42.5 36.4 20.9 51.1 28.1 44.0 22.2 ~A 25.6 31.9 43.0 49.7 43. 0.2 21.9 29.8 22.6 22.5 47.4 40.5 22.07 N (0.9 19.2 26.84.8 22.4 24.2 19.Tvrdoea po Vickersu BV 10 pri sill pritiska F = 98.2 18.5 31.9 20.1 56.1 46. 0. 0.7 7 59.0 50.7 6 60.0 30.4 44.85.4 52.1 36.5 55.0 32.8 37. 0.1 27.7 25.6 19.0 21.9 35.4 30.9 20.7 39.0 30.3 55.0 31.9 22.6 20. 0.6 45.8 19.8 5 60. 0.5 51.0 18.0 41.3 22.1 39.8 24.0 21.5 37.1 18.6 9 59.2 24.3 28.9 42.8 19.71.5 48.6 35.7 40.7 50.9 22.5 20.3 40.8 20.2 41.2 52.7 22.5 46.6 D~ 32.55.8 20.0 33.4 D.5 23.7 55.3 54.2 50.9 26.3 26.4 45.6 51.68.5 29.4 58.3 53.0 33.3 44.5 20. 0.7 56.2 19.2 42.7 29.7 19.58.9 27.3 59. .8 28.4 20.2 ~. 0.9 27.0 48.4 D~ 23.9 45.91.4 41.7 28. 0. 0.6 40.1 24.2 22. .3 29.8 41.8 21.9 38.1 37. 0.2 36.8 34.0 ~.4 21.2 45.8 35.6 27. 0.57.4 42.1 55.0 37.87.64.7 37.1 19.3 51.4 22.3 20.3 D.9 46.9 39. 0. 0.9 24.3 31.4 46.90.2 18.2 47.3 34.1 51.8 57.1 29.8 38.69.8 42.1 30.4 22.6 21.7 26.99.3 35.5 27.8 19.5 22.6 47.0 36.5 21.6 '24.6 42.7 24.7 47.3 30.7 26.4 D~ 23.3 57.1 22.72.9 32.5 27.88.2 29.56.5 38.7 8 59.4 50.97.2 20.4 21.76.6 52.0 36. 0.9 30.1 DA 23.5 19.1 23.3 27.9 58.4 47.80.7 24.2 18.7 31. 0. 0.66.8 25.4 30.1 34.7 21. 0.93.8 39.1 21. 0.79.6 36.0 28.8 48.0 42.9 34.3 56.3 18.81.98.4 43. 0.7 49.2 28.5 34.5 54.0 20.5 35.1 26.2 40.7 41.6 28.8 52.8 44. 0.4 31.5 56.70.6 24.3 37.2 30.8 3 60.4 35.4 27.2 58.1 41.8 28.4 24.7 51.74.8 D~ 33.0 20. 0.0 43.0 38.6 .5 25.4 38.5 25.0 29.0 19.75.2 39.9 56.9 47.4 28.0 52. 0.6 26.8 4 60.9 .2 21.7 27.9 54.2 35.5 19.4 31.6 39.5 24.3 28.86.6 57.5 49.1 32.96.5 26.3 39.7 22.77.7 52.6 30.7 20.1 32.6 21.2 38.1 20.3 45.3 49.3 19.4 37.1 19.7 45.0 23.5 39.9 29.6 46.9 55.60.5 22.6 19.83.999 mm dmm 0.3 22.9 31.9 40. 0.2 29.7 19.2 26.4 36.6 37.1 31.0 44.9 20.3 25. 0.2 20.2 40.1 24.5 21.9 34.9 26.0 19.8 29.8 49.1 58.1 40..3 19.7 35.3 21.63.1 38.2 37.0 57.9 53.1 57.0 18.4 19. 0.0 24. 0.2 31. 0.7 29.3 21.65.9 19.0 28.6 27.1 27.4 26.6 41.9 2 60.5 32.3 48.1 53.2 27.5 25.3 38.8 27.0 26.8 24.9 28.4 26.6 28.550 .0 18.7 54.0 45.1 18.0 19. 0.2 DA 23. 0. 0. 0.9 54.7 36..6 58.59.1 20.92.2 D~ 32.95.6 29.0 22.5 30.6 26.5 DA 32.6 50.2 48.89.7 44.3 41.2 21.2 19.3 27. 0.8 31.4 20.2 D~ 23. .5 20. 0.5 53..62.3 43.67.3 18.

iD 0.982 0.985 0.903 0.930 0.036 1.071 1.9 162 156 159 135 133 131 I11 115 113 98.045 1.6 56.989 0.045 0.012 1.99 .953 0.028 1.024 1. .995 0.0 55.2 87.03 0.992 0.126 1.6 59.990 0.956 0.7 .009 1.006 1.006 1.140 0.2 53.8 69.015 1.961 0.988 0.0 93.122 1.3.4 66.3 63.047 1.951 0.4.868 0.103 1.09 0.3 48.983 0.987 0.5 57.5 70. :.013 1.974 0.024 1.4 72.04 0.3 ..021 1.961 0.. ..7 N (0.956 0..940 0.2 74.952 - - 1.085 1.4 62.8 84.100 1.8.954 0.9 59.4 88.16 0.141 0.6.8 54. : .082 1..1.4 64.15 0.020 1.143 konveksna x Valjkasta povdina° konkavna konveksna + konkavna - 1...920 0.027 1. .5 .025 1.035 0.019 1.1 .059 1..016 1.968 0.10 Kug1astapovdina konkavna 1.0 68.944 0.ofmm :":1.013 1.076 0.4 96.062 1.8 50.0 85.980 0.133 1.4 .11 0..07 0.910 0. :.935 0.01 0.19 0.977 0.3 73.863 0.025 0.043 1..20 0.4 d Tvrdoea po Vickersu HV 100 pri sill pritiska F = 980.878 0..060 1..7 62.3 49.7 64..973 0...2 76.896 0.8 .7 69.038 1.17 0.946 0.118 0. 1.9 56.006 1.2 71.2 57.5 51.9.118 1.7 83.102 F = za promjere otisaka d = 1.977 0.032 1.030 1.05 0.0 90.2 78.2 77.1 67. ...2 51..983 0.0 52.980 0...8 49.991 0.942 x dijagonale otiska pod 45° s osi uzorka + jedna dijagonala otiska para1elna s osi uzorka 329 .958 0.910 Kon/aumi jakJori dijagonala otiska.2 58.3 80.6 50.900 0.148 0.8 .969 0.925 1.00.905 0.994 0.037 1.932 0.858 0..948 0.966 0..13 0.2.884 0.21 0..02 0.966 0.031 1. ..943 - 11 - - 1.3 79.12 0.8 97. D promjer ispitnog uzorka - ..2 .853 - - 0..978 0.924 0.0 185 153 129 110 94.085 1.895 1..945 0.9 53.941 0. :.4 54.089 0.18 0.018 1.890 0.963 0.104 1.068 1.7 89.915 0.096 1.8 47.111 1.949 0.917 0.9 47.. 1.. .14 0.973 0...959 1.5 65.049 1.6 182 175 171 165 178 168 151 148 145 143 140 138 127 125 123 121 119 117 108 106 105 103 102 100 92.3 100) mm ...009 1. 1.056 0..949 0.069 0.015 0.005 0.950 0.srednja konveksna 0.08 0.994 0.8 48.986 0.3 46.873 0.053 1.22 o 0.964 1.945 1.3 60.978 0.3 81.6 82.06 0..5.0 61.972 0.5 75..

2 100-1000 e HR45N 29.7 HRF 98. N FN HR. I ' . Potom se ukloni dodatna sila Ft te se pri optereeenju poeetnom silom Fo oCita na mjerilu dubinu otiska e (mm).. za posebne svrhe jo~ i postupci HRF (za bladno valjani tanki lim.4 100-500 e b) Odredivanje tvrdote kuglicom .0«. bakar). HR30T i HR45T (za vrlo tanke uzorke ill male ispitne plohe).3 330 - .8 294. lspitiv8llje tvrdoee kovina po RockweDu (ISO.5875 mm. Utiskivac je dijamantni stofac mnoga kuta 120.u posebnimslueajevimao~ i postupci j HRA (za tvrde metale) i HRI5N.42 411..07 490.A4. broncu). .7 1373 1471 HRI5T 29. HRG (za slitine bakra s fosforom) te HRI5T.42 117. HR30N i HR45N (za tanke uzorke ill male ispitne plohe).9 441. N FN HR.2 100-1000 e HR45T 29.6 980. Nato se poveCa pritisak utiskivaea (u vremenu od 4 do 8 s) dodatnom silom Ft na ukupnu silu F. Utiskivac se prisloni na pominu ispitivanoga materijala poeetnom silom Fo.3.2 mm) ill eeliena kuglica promjera 1. Pritisna sila i odgovarajuCatvrdoea su: HRC 98.7 147.07 1373 1471 HRA HRI5N 29.42 264.. 'i Najvi~ se upotrebljava postupak HRC (za kaljeni eeliki slitine).031-1980) Pri Rockwellovoj metodi utiskuje se odredenom silom u pominu ispitivanoga materijala posebni utiskivac.1 HR30N 29.. (i polumjera zaolcru!enja 0.42 117.9 441. To je ishodi~ni polofaj za koji valja mjerilo za dubinu namjestiti na ishodi~nu vrijednost . Debljina ispitnog uzorka mora iznositi najmanje 8 e.8 294. pri eemu se dobiva otisak dubine ho.3 588. = HRB 98.42 411.7 147..1 HR30T 29. Najvi~ se upotrebljava postupak HRB (za nekaljeni eelik.4 13(1-500 e HRG 98.07 490.07 882.3 588. Vrijeme optereeenja ukupnom silom F ovisno je 0 naklonosti ispitivanoga materijala pufenju i traje od 2 s (za materijal bez pojave pufenja) do vi~ od 30 s (za materijal s pojavama pufenja). mjed. a) Odredivanje tvrdote swlcem )t .42 264. . vec njegova dubina. JUS C. pri eemu se ne mjeri pomina otiska.3 '" Postupak: FoN Sile F. Pritisna sila i trdoea su: Postupak: FoN Sile F. = 98.

5 81.0 90.5 60. 331 I ) 11 .5 70.0 21.050 0.5 71.5 32.5 80.5 63.5 80.0 70.0 53.Podrueja upotrebljivosti e mm 0.0 74.5 70.5 42.0 61.070 0.0 50.5 90..0 41.080 0..5 22.090 0.0 52.030 0.0 50.0 41.5 90. .020 0.5 31.5 81.0 80.0 91.5 41.0 22.5 61.0 21.060 0.0 62.0 72.5 90.0 90.0 80. lij lspravljene vrijednosti tvrdoce po Rockwellu pri ispitivanju tvrdoce no valjkastim (konveksnim) plohama promjera d HR.5 93.0 100.140 0.5 .0 21.0 41.150 0.190 HRC HRA HR 15N 90 80 70 postupka za ispitivanje tvrdoce po Rockwellu razlicitim dubinoma otiska e HR 30N 80 70 60 50 40 HR 45N HRB HRF HRG HR 15T 90 80 70 60 50 100 95 90 85 80 75 70 65 60 55 50 45 40 35 100 95 90 85 80 75 70 65 60 100 95 90 85 80 75 70 HR 30T 80 70 60 50 40 30 20 10 pri HR 45T 1 i I! 70 65 60 55 50 45 40 35 30 25 20 90 85 80 75 70 65 60 70 60 50 40 30 20 70 60 50 40 30 20 10 I1 .0 61..0 72.0 80.0 102.5 82.5 90.5 101.0 32.170 0.0 51.5 51.130 0. .0 30 40 - 50 60 70 80 90 100 HRT 20 30 40 50 60 70 80 90 65.0 60.0 71.040 0.0 71.5 62.5 80.5 81.5 63.110 0.0 41. HRC HRA 20 10 d(mm) 16 .0 90.0 83.0 22.100 0.0 71.5 51.5 52.0 51.5 44.5 34.5 31.0 32.010 0. HRB HRF HRG 10 d(mm) 16 25 30 40 50 60 70 80 90 HRN 20 30 40 50 60 70 80 90 42.160 0.0 43. 25 HR.5 60.5 91.5 32.120 0.5 90.0 42.5 80.5 61.5 70.5 52.180 0.5 31.0 71.5 91.

PribliZan odnos razliCitlh mjen Brinellu HB Tvrdoca po Rockwellu Vickersu HV HRB HRC 70 1175 1085 68 66 1000 64 930 845 790 735 692 645 608 575 546 520 496 473 454 62 60 58 57 55 53 52 50 49 47 46 45 115 114 114 113 113 112 111 111 110 109 108 107 107 106 105 104 103 102 101 100 99 98 97 96 44 42 41 40 38 37 36 35 34 33 32 31 30 29 28 26 25 24 23 22 21 20 19 18 CvrstOCaeelika u N/mm2 C 2720 2680 2560 2460 2350 2260 2160 2080 2000 1920 1850 1780 1720 1660 1600 1550 1490 1440 1400 1350 1310 1270 1220 1190 1160 1120 1090 1040 1030 1000 970 940 920 890 870 850 820 800 780 760 Cr 2640 2610 2490 2390 2290 2200 2100 2020 1940 1870 1800 1730 1670 1610 1550 1510 1450 1400 1360 1310 Cr-Ni 2560 2530 2420 2320 2220 2130 2040 1970 1880 1820 1750 1680 1620 1570 1510 1460 1410 1360 1320 1280 1240 1200 1160 1130 1090 1060 1030 990 970 940 920 890 870 840 820 800 780 760 740 720 400 388 375 363 352 341 330 321 311 302 293 285 277 269 262 255 248 241 235 229 223 217 212 437 420 404 389 375 363 350 339 327 316 305 296 287 279 270 263 256 248 241 235 229 223 217 212 . 1270 1220 1190 1160 1120 1090 1060 1020 1000 970 940 920 890 870 840 820 800 780 760 740 332 .

.Brinellu HB 207 201 197 192 187 183 179 174 170 167 163 159 156 152 149 146 143 140 137 133 131 128 126 123 121 118 116 114 III 109 107 105 103 101 99 97 95 92 89 86 Tvrdoea po Rockwellu Vickersu HV HRB HRC 17 207 95 201 94 16 197 93 15 92 192 14 187 183 179 174 170 167 163 159 156 152 149 146 143 140 137 133 131 128 126 123 121 118 116 114 111 109 107 105 103 101 99 97 95 91 90 89 88 87 86 85 84 83 82 81 80 79 78 77 76 75 74 73 72 71 69 68 67 65 64 62 61 59 58 56 54 52 Cvrstoea relika u N/mm2 C 750 720 710 690 670 660 640 630 610 600 590 570 560 550 540 530 520 500 490 480 470 460 450 440 440 430 420 410 400 390 390 380 370 360 360 350 340 330 320 310 333 Cr 730 700 690 670 660 640 630 610 600 580 570 560 550 530 520 510 500 490 480 470 460 450 440 430 420 410 410 400 390 380 380 370 Cr-Ni 700 680 670 650 640 620 610 590 580 560 550 540 530 520 510 500 490 480 470 460 450 440 430 420 410 400 390 390 380 370 360 360 11 . 11 :1 .

81 31.305 22.8 mm:H = 68 Sh A.05 .05 8.125 -1986 i 0.00 b = 0 16.805 13.25 20 2.5 mm H = 100 Sh pri h = Primjer oznake tvrdote po postupku Shore A pri nastaJoj dubini otiska h = 0.80 4. 334 Jcdinice Dubina tVrdOCe otiska po Shorn F(N) 0 2.3. kroz koja utiskujemo utisnu iglu odredenog oblika: Shore A Shore D F ~ a = 0 3.40 h ~ mm tako da je: H = 0 Sh pri h = 2.postupak Shore D.60 7. = 0. Za tOCnijaispitivanja upotrebljava se postupak IRHD.50 - 17. promjera > 30 mm) pritisnemo na podJogu pritisnom plofum s rupom. 8.0 c = 2.35 3.50 .525 -1984) Ispitni uzorak (debljine > 6 mm.555 17.25 100 0 Oprufna sila F(N) Shore A Shore D 0 0.55 1.90 2.006 h la postupak Shore D: F = 44. aja se oprufna sila F (N) mijenja s dubinom otiska h (mm) prema jednadZbama: la postupak Shore A: F = 8.0 70 0.4.45 2. Temperatura ispitivanjaje 23 °c :t 2 °c.5 50 1.5 10 2.S2. Utisnu iglu utiskujemo u uzorke oprugom.31 40.25 5.0 30 1.25 do = 0 0.15 6.30 4.70 5.10 a = 350 fi=3W Pritisnom plofum pritisnemo epruvetu na podlogu silom 12.065 44. Ispltivaoje tmloie tvrdote plastiCllih tvari termoplasta i gume upotrebljavaju se postupci: Za ispitivanje la meke ispitne uzorke - postupak Shore A la tvrde ispitne uzorke .S2.5 90 0.56 35.8 h Tvrdoea H po postupcima Shore AiD odredena je dubinom otiska h: H = 100 .75 40 1.5 d = 0 1.5 N (Shore A) odnosno 50 N (Shore D). a) PostupciShore A i Shore B (JUS 0.25 60 1.065 .75 80 0.79 r .06 26.

odredenog promjera D.00 11.16 0.15 33..2 2.9 92":' 91.00 18.3 97.65 0.5 1.10 1.75 1.10 0.30 2.5 63." 94.6 93.1 38.05 1.0 23..4 3.9 1.6 31.35 27. 90.2 0.50 14.U IRHD: H = 70 IRHD .641.80 IRHD 48.7 0.S2.9 30.1 0.0 2.7 41.02 0.14 0.0 2.8 2.25 1.0 0.6 80.6 87.55 0.00 34.60 1.C 962 95.9 3.9 37.45 1.70 21.80 20.10 17.8 30.IRHD mm 100 99.4 13.44 VJC8tu h mm . pri odreIspitne uzorke pri~mo na podlogu pritisnom plorom silom 8.4 40.80 2.8 47.6 33. Poeetna sila pritiska na kugijcu iznosi 0.90 11.0 73.5 86.1986) Po tom se postupku ispituje u prvom redu tvrdoea (meke) gume i 10 IIIisoom dubinom h (mm) reliene kuglice.35 15.95 2.1 42.36 0.S2.1 83.po Upotrebljavamo ispitni uzorak oblika kvadratne ploace.55 1. 8.s 98.3 31.6 2.8 0..6 85.6 97.015 mm utisne 1 mm duboko u uzorak pri optereeenju koje imosi 9.6 98.4 2.12 0.85 2.3 N. dodatna 5.24 0.3 N.000 :t 0.38 0.8 36.50 0.3 2.7 0.5 1.45 14.6 2.90 10.30 28..3 97.3 0.80 12.1 2.26 0. Ispitni uzorak zagrijavamo u tekuCini (npr.7 1. u parafinu.30 15. a ukupna 5.75 1.18 0.7 35.2 5.0 2.40 26.20 0.50 1.81 N po metodi A iIi 49.55 1.40 0.3 50.5 0.20 16.06 0.05 1.05 18.75 22.2 65.8 0.85 11.2 1.3 56.15 1.35 1.0 68.7 30.00 1.45 1.40 1.2 77. 100 99.3 :.0 .8 92.6 44.70 12.85 20. ~ se dubina otiska h koji odreduje tvrdocu IRHD po slijedecoj tablici.143 .9 71.6.60 24.20 32.35 0.25 2. Odredujemo temperaturu pri kojoj se utisna igla.55 13. transfoI-_torskom iIi silikonskom ulju i sl.4 0.60 1.6 32. bridova 10i debljine 3.4.25 16.65 13. b) Postupak po medunarodnoj skali za tvrdocu za gumu IRHD (Intenu:rtiRubber Hardness Degree) (JUS G.6 34.6 58. glicerinu.32 0.20 1. .30 1.2 52.7 K *-'i sillpritiska.10 2.22 0. 335 .15 17.5 mm D=lmm D .7 25.2 89'--" 88'87.).5 mm h .1 1.34 0.0 D= Imm h mm IHRD 0.20 1.1970) .28 0.70 1.65 1.42 0.50 2.95 11.8 0.1 2.70 22.0 60. promjera krufnog pesJtb 1.40 14.0 2.95 19.5 2.05 Primjer oznake tvrdoee po postupku Odrectivanje .30 0.65 1. .1 94.4 0.1 90.4 mm.60 1.10 0.9 1.45 0.40 0.4 N. a Z2 ilpitivanje kuglicom promjera D: za manju tvrdofu za veliku tvrdofu D=5mm h h IRHD IRHD mm mm - za osrednju tvrdoeu D=5mm D = 2.0 0.1 45.25 29.2.15 J.03 N po metodi B. temperature smekSav8Dja termoplasta (JUSG.75 12.90 1.

.. a) Za popreeno smje~tene pogre~ke magnetiziramo predmet pomoeo magneta ill elektrienog svitka. strana tijela) ili sitne. E8~ - ~ ~ 336 . za oko nevidljive pukotine. njegovu deformaciju zbog djelovanja elektrienog polja. on re se rastezati i stezati s frekvencijom napona. Svaka nehomogenost u materijalo (~upljine.ultrazvuk. uzrokuju otkloo magnetskog polja. koje otkriva uzduZne pogre~ke. popreeno) magnetsko polje. koju iskori~tavamo za ispitivanje materijala. b) Za uzduZne pogre~ke ukljufujemo predmet kao otpornik u elektriCni vod kojim tea: jaka struja (200. provlaamo elektriCni vodic kroz ~upljinu. IzloZimo li takav kristal djelovanju izmjenienog elektrienog napona. ramo. . Zato predmet treba ispitivati u magnetskim poljima koja su medusobno okomita. 1500A). .ISPITIV ANJA BEZ OSTECIV ANJA MA TERDALA Magnetsko ispitivlllQe ~ Predmete koji se mogu magnetizirati (sivi lijev. dok pogre~ke u smjeru polja na nj bitno ne utjefu. Otklon magnetskog polja osobito je jak ako su pogrdke okomite na smjer magnetskog polja. Magnetsko je polje usmjereno uzdm predmeta te otkriva popreene pogre~ke. Suplji predmet mOZemo upotrijebiti i kao sekundarni namot transformatora pa time u njemu otkrivamo popreene pogre~ke (lijeva slika). Ispitivanje ultrazvukom Ultrazvuk je mehanicko titranje frekvencijom{> 20 kHz. eelik) premaiemo slojem rijetkog ulja (petroleja) kojemu smo dodali zeleznog praha te ih magnetizi. ali se ultrazvukom moze prenositi mnogo veca energija.. Kombinirani uredaji omogueujo pregled na oba naana (desna slika). One re se pokazati iako su pod povr~inom. Ta struja izaziva okomito na svoj smjer (tj. . Ultrazvuk dobivamo na razliate naane. U biti'on ima ista svojstva kao i fujni zvuk if = 16. U homogenom materijalu nastaje jednoliko magnetsko polje. ~to se oatuje u nejednolikoj raspodjeli Zeljeznog praha oa povr~ini i time se otkrivaju pogre~ke.. Nastat re mehanicko titranje . Ako je predmet ~upalj. pri eemo se i zeljezni prah raspodijeli jednoliko. tj. kako bismo mogli otkriti sve pogre~ke.20000 Hz). Za ispitivanje materijala najCdre upotrebljavamo piezoelektriCni efekt kremenog kristala.

). :3 .ana ih manje apsorbira. finostrukturno ispitivanje. Na taj naCin mOZemo. trosku itd.Strojarski priruenik 337 .r od samo 10-3mm) za ultrazvuk su . i)' grubostrukturno ispitivanje. Ispitivanja rendgensklm zrakama ~enske su zrake etektromagnetski titraji valne duljine 0. N~ taj . ~je sivog lijeva ultrazvukom gotovo da ne dolazi u obzir zbog apsorpcije zvuka u njemu. Te su JOke tvrde od rendgenskih i stoga dublje prodiru u materijaI. prodire do suprotne plohe predmeta (stijenke) iI8Ii . koje izviru gotovo iz toeke i sire se pravocrtno. Sliku st~ je daju zrake dobivamo na fotografskoj ploei.:'""Ibzzmk prenosimo na okolinu prisnim dodirom kremenog kristala predmeta. koje se zasniva na svojstvu rendgendi zraka.obojna moe iznosi: pri 200 kV 60 mm Fe pri 80kV 40mmAl pri 230 kV 60 mm Cu pri 110 kV 100 mm AI l I - - - Ispitivanje y-zrakama y-zrake su elektromagnetski vaIovi duljine oko 0. te -'u novije vrijeme.000 5 nm (= 0. Na tim se zaprekama ultrazvuk odbija. da ih tvari manje gustoce slabije apsorbiraju nego gu&:e tvari. Najfinije pak pukotine (Iroje ustanovlju.loo je frekvencija zvuka vi~. Wadgenske zrake. St~ su rendgenske zrake tvrde.an opliZamo bez ostetivanja materijala - pogreske u nutrini materija.- . Najmanji prekidi u materijalu (vet i zraCniraspor -. ar ~ deblji materijaI kroz koji treba da prodru. y-zrake dobivamo iz radija iIi mezotorija. Time nam otkrivaju razw.. koje dobivamo rendgenskim cijevima.ODDultrazvukom) ne mOZemozapaziti rendgenskim zrakama.5 pm).3uorescentni zaslon Hi na fotografsku ploeu sjene rl!Zlicite jakosti. to la~e prodiru kroz ~ . Pri ispitivanju rendgenskim zrakama slu. Energija rendgenskih zraka mora biti to veta.. to -=-. a one manje duljine »tvrdim«. se odbija. upotrebljavamo . 300kV (iznirnno i do 600 kV).timo se uredajem u kojemu je !adgenska cijev pod naponom od 80.~ ~ ultrazvuk ihotkriva. P.tome je li tvar gu&:a iIi rjeda.Ako je dovoljno jak. . a osvetljavanje traje i po nekoliko dana.skoro nepremostiva zapreka. pre. i to za: a'. bacaju . ~ . Po~u tih zraka mOZemo ispitivati materijal do debljine 250 mm. Kroz homogeni materijal prodire ultrazvuk veoma ~ Damna prodiranja ultrazvuka ovisna je 0 njegovoj frekvenciji i 0 r. da se u kristaJima ogibaju i odbijaju. ~dgeriske zrake.pomocu reftektiranog zvuka c debljinu predmeta.osobito fz izotopa kobaIta 60.002 11& Znke vere vaIne duljine (oko 0..1 nm) nazivamo »mekim«. 2Ipitivanje materijala.2 do 0. koje se zasniva na svojstvu rendgendo zraka. -:5upljine.dIaj atoma u kristalima i smjer osi kristala.pukotine. i tako otkrivaju njihove oblike.

omogucuje i anaIizu sitnih stranih primjesa u materijalu. Ako pak za spektralnu anaIizu izradujemo posebne ispitne uzorke. Meki eelici daju snop iskara u obliku buzdovana s rijetkim zvjezdicr ma. To. koje medutim otkrivaju samo sastav pov~inskog sloja. . njihove su prikladne dimenzije 30 x 5 x 1 mm. razlikovanje pojedinib ~ta eelika. Spektralnom anaIizom mo!emo nadomjestiti kvalitativnu. Osjetljivost je toga postupka veoma velika i !la taj se nacin mogu ustanoviti elementi kojih kolicina iznosi 0. a grubo. Za brzo ustanovljivanje pojedinih elemenata u materijalu sluzimo se raz1icitim postupcima karakteristicnih povr~inskih reakcija. Ispitivanje iskrenjem pri br~ju Za brzo. Ugljicni konstrukcijski eelici se mogu po iskrama razlikovati za svakilo. Raspomavanje eelika i srodnih kovina po brusnim iskrama zahtije\'2 veliko iskustvo. . medutim. bez zvjezdica. za odredivanje primjesa i nel!istoea potrebno je IO do 50 grama. Ni: W u eeIiku smanjuju broj zvjezdica unatoe prisutnosti C. Cr se u eeliku razazna. Spektralna je analiza ogranieena na veoma usko podrucje uZarenog mjesta na povr~ini materijala. U imimnim slueajevima pri analizi male kolicine nel!istoea i do I kg.1 /~ C.ISPITIVANJE SASTAVA MATERIJALA Kemijska analiza Kemijskom analizom odredujemo kvalitativni i kvantitativni sastav materijala. S porastom kolicine C mnoZe se i za nj karakteristicne zvjezdice. W po njihovoj tamnocrvenoj boji (brzoremi eelici!} Tvrdi metali imaju vrlo kratke iskre tamnocrvene boje. 339). Za olak~je raspomavanja sluZe komadi za usporedivan~ toeno poznate vrste eelika. SpektraIna analiza t U uZarenom stanju atomi emitiraju svjetlosne zrake koje imaju za svaki element karakteristicne valne duljine. je po zutocrvenim iskrama. mozemo je primijeniti i na gotovim predmetima. a da ih time ne o~tetimo. Za ispitivanje iskrenjem upotrebljavamo polutvrdu brusnu ploeu velicilJl: zma 60. Za odredivanje glavnih sastavina dovoljno je nekoliko grama materijala. a u ogranieenom opsegu i kvantitativnu kemijsku anaIizu. Za nju dostaju veoma mali djeliCi materijala. 80 pri brzini bru~nja 20. Cr. Ispitivanje iskrenjem ne mOZemo primjeniti na neZeljeme kovine i slitine. Zato je taj postupak osobito prikladan kod manjih koncentracija. sivoga i temperovanog lijeva te tvrdih metala sluZc" nam slike i boje pri bruknju. dok "njihov intenzitet ovisi 0 udjelu pojedinih elementa u ispitivanoj tvari. 35 m/so 338 . 0. koje su karakteristiene za pojedini materijal (vidi str. ..01 % i manje. Odgovarajuce spektralne crte ovise samo 0 kemijskom sastavu.

. Slike iskara pri bruIenju Uglji~ni ~elici meki polutvrdi tvrdi Manganski Ner4ajuci ~lici ~lici Cr-W-alatni ~lici Brzorezni ~lici Tvrdi metali Sivi lijev Temperovani lijev 339 .

Sredstva za jetkanje ovise 0 vrsti materijala i svrsi pregleda. pukotine. Na sloj pritiskujemo pomno oCi§Cenu bru§enu plohu ispitivanog dijela I do 10 min. za austenitoe eelike: alkoholna zlatotopka (carska vodica) sastava: 8 crW du§ieoekiselioe(I. oblik i velicinu kristalnih zma). . . za olovo i olovne slitine otopina od 16 (iIi 8) cm3 du§icne kiseline (1. 1.. Metalografski pregl~ Makroskopski pregled (pri poveeanju do npr. Mikroskopski pregled (pri poveeanju do 1000 puta i vi§e) otkriva strukturu (raspored.za otkrivanje fosfomih segregata: Oberhofferovo sredstvo . te konacoo najfioije polirati. . zatim 5 %-tna du§icna kiselina: 340 za magnezij i magnezijske slitine razrijedena alkoholna dU§iena kiselina. 3 cm3 koncentrirane solne kiseline i 0. pOgre§ke u valjanju itd. Ot-p-mjed i broncu: amonijaena otopina bakrenog kloridz (lOg bakrenog amonijeva klorida otopi se u 120cm3 destiIirane vode i dodz toliko.za oerdajuce kromne eelike: alkoholna solna kiselina.5 g kositrenog klorida SnCI2. . .otopine amonijaka da se prije nastaIi talog upravo otopi). Da bi struktura postala vidljivom.za otkrivanje sumpornih segregata Bauroannov postupak: fotografski se papir (srebrni bromid) stavi kratko vrijeme u 5%-tnu sumpomu kiselinu. . za aluminij i aluminijske slitine - I - - - najprije I g natrijeve luzine u lOO cm3 vode. 8 cm3 koncentrirane du§icne kiseline.0 g bakrenog klorida CuCI2.19).4O). 20 puta) otkriva §upljine. 12cm3 soloe kiseline(I. Za otkrivanje pojedinih sastavioa strukture mora se poliraoa povriioa jetkati. . Najuobieajeoija sredstva za jetkanje pri metalografskim ispitivanjima su: za celik . . a potom papir kratko is~ remo vodom i konaeno fiksiramo u normalnoj fiksimoj kupclji (Na2S203). .40).5 g bakreoog klorida CuCI2 (to se sredstvo moZe samo krat~otrajoo oddati). 5OOcm3 destiIirane vode i 5OOcm3 alkohola. za bakar i bakrene slitine za bakar i Ot-mjed: 109 amonijeva 'pcrsulfata otopljenog u loocmJ vode (otopioa mora biti uvijek svjefe pripremljena). a za tim oa staklenu ploeu sa slojem prema gore.0. 30cm3 solne kiseline (1. mjehure.za bakar. i to uvijek finijim. 30 g Zeljeznog klorida FeCI). 16 (iIi 8) cm3 octene kiseline i 68 (ili 84) cm3 gIicerina.19)i lOOOcm3alkohola iIipakam~ ricko sredstvo: 7. moramo povriiou pokusoog predmeta izbrusiti smirkom. koja je ovisna 0 kemijskom sastavu i uvjetima skrucivanja te 0 naknadnoj obradi matenjala (toploj i hladooj). trosku.za nelegirane i legirane eelike: 2%-toa (za poseboe slueajeve 4%-tnaj alkoholna du§icna kiselina. 2.

Ba. Au.252 0. Tip.274 :ID .250 0. npr.288 0. Ta Dimenzija a 0. Rb. Te i Bi imaju kompleksnu kristalnu strukturu. Rh.gere Unm): Kubna prostomo I centrirana reIetkD Kovina Fea Dim~ozija 0.248 0. Re.362 0.266 0.292 0.314 0.248 0. Os.407 0.294 0. Neke se kovine mogu pojaviti u vi~ kristaInih oblika modifikacija (pOlimorfizam).251 0. Tl T etragonalna reIetka Kovina ~'a - Sn Dimenzija a c 0.KOVINSKI MATERUALI KristaIDa straktura koYiDa Sve kovine u krutom stanju imaju kristalnu strukturu.295 0.250 0. Ru. 341 .303 0.318 Promjer atoma d 0. Gd.{.405 Promjer atOIQ3 d 0.Feo : 1390 .495 0. Nb. Coa Cop: 420 . Cd.b--/ :~ : Cr Mo V W 0.C Fey . Ag.pretvorba .262 0.272 0.260 0. Ir Kovina COa Ti" Zn Mg Dimenzija a c 0.C - - MD i In kristaliziraju kubno i ortorombno.286 Promjer aloma d 0. Ce.286 Kubna ploJno centrirana reIetka Kovina I"'" Fey NI Cu AI a Heksagonalna reIetkD Pb 0.C Tia .473 0. Pd.302 As. Njeni najCe~ oblicl .320 0. Sb.Tip: 882 .520 Promjer atoma d 0.320 Takader: Zr. Sr.356 0.javlja se pri odredenoj aemperaturi. Tc.583 0.316 a Takader: Feo. Pt.C Fea Fey: 91O.256 0. Promjena modifikacije .352 0.350 Takader: COp.

Slitina je sastavljena od samih homogenih kristala mje§anaca (ex). dok je druga kovina'. Mnoge slitine tvore (pri najnizoj temperaturi skruCivanja) osobito sitnozrnatu smjesu kristala mje§anaca .komponente slitine.taljevinu. Legiranj~m postiZemo mnoga mehanicka i druga fizikalna. Slitina se do tog sastava sastoji od homogenih kristala mje§anaca (exin P). Slitine nastaju od komponenata koje se u tekucem stanju taljevini medusobno otapaju.kristale mje§ance pine B u kristalnoj re§etki A. pri dobivanju) druge komponente. t (oto.PiE). do odredenog sastava . Komponente koje se medusobno otapaju i u krutom stanju stvaraju kristale mjeiance. Eutektik E je sitnozrnata smjesa kristala ex i p u toeno odredenom omjeru. Slitinama nazivamo samo takve kovinske materijale kod kojih nekoj kovini namj er no dodajemo druge (kovinske iIi nekovinske) komponente. a u slueaju djelomicne topivosti samo . Sistem djelomicne topivosti Komponente A i B otapaju se jedna u drugoj samo do odredenog sastava (zasicenja).eutektik. svojstva koja ciste kovine nemaju.Slitine (legure) Slit i n e su sastavljene od najmanje dviju komponenata od kojih je barem jedna kovina. E . odn. ex i p . i to u slucaju potpune topivosti u svim omjerima (koncentracijama) sastavina. Kovinske materijale koji sadrZe nenamjerno dodane (npr. Binarni sistemi slitilla (sistemi slitina s dvjema komponentama) Binarne (dvojne) sisteme slitina prikazujemo faznim dijagramima temperatura-sastav. Slitine takva sastava koji prelazi granicu zasicenja (otopinska praznina) mogu se sastojati samo od smjese kristala mje§anaca. A i B .zasicenja. A u re§etki B). ubrajamo u neeistoCe.eutektik. ali podrucja kristala mje§anaca (exi P) mogu biti tako neznatna (sastav kristala mje§anaca pri zasicenju gotovo je jednak cistoj kovini) da djelomicnu topivost mOZemo u tom slueaju zanemariti. nekovina iIi spoj. U slijedeeim dijagramima osnovnih binarnih sistema znaee: - - . a inaee od heterogene smjese kristala (ex. Sistem potpune topivosti Komponente A i B otapaju se medusobno u krutom stanju u svim mogucim omjerima sastavina. Potpune netopivosti nema. uglavnom u malim kolicinama. -%8 E 342 .

- 8 Legirane vrste tehni~kog ieljeza sadrie j~ i druge elemente. namjerno dodani radi postizanja odredenih svojstava. Cisto ieljezo u fvrstom stanju kristalizira prema tome u dva oblika: Fea (koje obuhva61 krista1no jednake modifikacije Cl. .910.C .C. - Tehni&o ieljezo Tehni~ko ieljezo saddi uvijek ugljik C i nematne primjese. nemagnetiCio izmedu 768 i 910"C (C izmedu 1390 i 1534 'C. Cisto je ieljezo pri temperaturi okoline (Fea) razmjerno veoma otporBO prema koroziji.06%. (elektro1iza!) njegova je primjena u tehnici nematna. a iznad te granice fJ (nemagnetiCio).55 HB). b) lijevano ieljezo sa C > 2.C). a) kao ieljezo a fJ i 6). Totka pretvorbe A3 . Modifikaciju ieljeza do te granice I13Zivamo a (magnetifno). Najvi§e iskom' ..ZEUEZO I NJEGOVE SLITINE Cbto zelJezo Pri zagrijavanju astog ieljeza primjeeujemo tri temperaturne (stojne) lOCke.omafuje promjenu kristalne strukture y u modifikaciju 6.. priliCio je mekano (45.06%. Zbog male fvrstoee i skupog dobiv .Fey izmedu 910 i 1390 'C.oznafuje promjenu kristalne strukture fJ u kubnu plo§no centriranu re§etku.C. Pri ugrijavanju ieljeza. op 723 . koje je magnetiCio do 768 . T~te je astog ieljeza na 1534 . ~ N/mm}) i vrlo rastezljivo (50.C . strukturno identiCiu modifikaciji fJ (nemagnetiCia).stalne pratioce mangan (Mo) i silicij (Si) te ne-fosfor (P) i sumpor (S). njegovu izvanrednu sposobnost za magnetiziranje. .06% (pri 1147 . . veC u dije postotka snaZno utjete na njegova svojstva. nemagnetiCio. pi u procesu proizvodnje . koje saddi ma i nematnu kolianu ugljika. male je fvrstoee (180. U a-ieljezu otapa se samo vrlo malo ugljika. u kojima odredeno vrijeme zastaje porast temperature (zbog unutamjih bista1nih promjena): Stoji§te A2 768'C (»Curiejeva temperatura«) omafuje temperatumB ~cu do koje je ieljezo magnetiCio. jo§ i (stojnu) totku Al Prema sadIfaju ugljika tehni~ko ieljezo dijelimo na: a) telik sa C < 2. b) kao y-ieljezo .1390 .C. . Krista1na je - - struktura za obje modifikacije ista reSetka. koju nazivamo modifikacijom y (neI118gnetiCia).A4 . toji . Ugljik ima najveCi utjecaj na nelegirano tehni~ko ieljezo. a u y-ieljezu moie se otopili do 2. - kubna prostorno centrirana kristaloa ~ 8 Totka pretvorbe.40%).

)o 35 60 10 .69 '-P(f+-....30 % C) eutektoid zeljeza i cementita (0. 2... .C J uoo :N 1390 I 1300 - : B "'" ""- f!J' t .. p .I I( P+js 2.. Strukturni sastojci u sistemu ieljezo-ugljik: ferit je kristalni oblik cx-zeljeza. 600 500 K'.. f - ferit.69 1....80 -.25 ferit 2 jI/'1'/////// ! t 0 0. t+a lE 1 1 I I I 1+ a+Cs .80% C) kristalni oblik ugljika C..300 750 700.I Pics ..I ) 1201 HO ) .06 r! ...\1.. perlit grafit 344 ledeburit I Cm...C 6.. -:- " 1000 910 900 T 800 768 . r-.30 "IoC 6. c" i c..C (ieljezo-grafit) 153 1500 -I.Sistem zeljezo-ugljik Pune linije: metastabilni sistem Fe Fe)C (zeljezo-cementit) Isprekidane linije: stabilni sistem Fe ..53 a #' /f '/ a+ Cs ...too.. i C I I I I I V I+c.s _.. .. ...06 % C) kristalni oblik ieljeznog karbida Fe)C (6.6~ % C) eutektik u sistemu zeljezo-cementit (4...03 I I 3 .. ...perlit - taljevina. 700..30' '.L. sastavina (prosjetne I Mehanicka svojstva struktumih vrijednosti) Sastavina ferit austenit cementit.. austenit cementit ledeburit perlit graftt je je je je je rastopinski kristal y-zeljeza i ugljika (0.HV 90 210 850 220 I postO(.d.ledeburit.. (N/mm') 250.! )0.02 /0. 38 .J.801 0'9 ... -t +'cp 1 320 . a - austenit.primami i sekundami cementi' .3 '-5 II+Cp .. perlit ////I. / './ . '/.900 20 Tvrdoo.06 '..burit 2.

*) . Pri polaganom ohlacfivanju raspada austenit pri perlitnoj temperaturi ... V.60 HRc) od perlita. Pri djelomicnom izlucivanju ugIjika osnovna se masa sastoji od perlita. a ugIjik otprije otopljen u austenitu.Skrucivanje po metastabi/nom i/i stabi/nom sistemu ze[jezo-ug[jik CeIici se sastoje od struktumih sastavina metastabilnog sistema. P). i to u obliku rastopinskih kristaIa austenita. . izluet re se i pojaviti u perlitnom cementitu. Pri polaganom ohladivanju (iIi duzem iarenju) ieIjezni se karbid raspada. Utjecaj brzine ohla4ivanja austenita DB strukturU Celika a-ieljezo nema gotovo nikakvih sposobnosti za otapanje ugIjika. koji sam sadrzi dio ugljika.. osobito Mn (te Mo. a manjom (3") iIi prvotnom (3"') 1 brzinom ohladivanja promjenu u martenzit (m). tj..ta martenzitne pretvorbe sv akJ Austenit raspada pri polaganom ohladivanju (I) u grubi perlit PI' a pri briem (2) u fini perlit Pr. Ni. Martenzit pri ugrijavanju iznad 200°C raspada i prelazi postupno preko struktumih oblika trustita i sorbita iznad 600°C u zmati cementit. (723°C) u perlit.poeetak . Lijevano se ieljezo sastoji od strukturnih sastavina obaju sistema: metastabilnog i stabilnog. Pri potpunom izlucivanju ugIjika osnovna se masa sastoji od rerita.k I raspada austemta I 1 11 80 . alOO.. Cr. Ohladivanje velikom brzinom (3) sprijeeava u kriticnom temperaturnom podrucju (~ 550°C) raspad austenita pa se potife podrucje n~to stabilnijeg pothladenog austenita (~250°C). Taj raspad olak~va prisutnost nekih elemenata. M Ms r ~- tak * Time - Temperature - Transformation. . 345 i - . Martenzit (prezasireno Ot-ieIjezo) je vrlo tvrd (~66 HRc) sastojak zakaljenog eelika.x. dok ga y-ieljezo moZe prilieno dobro otapati. Co.sv".2eljezni karbid Fe3C (cementit) u ieljeznom Iijevu ima metastabilan karakter. a ugljik se izlucuje u obliku kristalnih zrna (listiea) grafita. u kojem zrna grafita sadrie say ugljik (feritni sivi lijev). pri razmjemo brzom ohladivanju i u prisutnosti izvjesnih elemenata. On nastaje (bijeli lijev) pri skrucivanju taljevine sirovog ieIjeza u okolnostima koje sprijeeavaju njegovo raspadanje. Sliku raspada pothladenog austenita prikazuje Bainov dijagram (»TTT-diagram. Bainit je cvriCi i tvrdi (50. §to omogucava izotermni raspad (3') u bainit 10 10's Irf t (b). S). osobito Si (te AI. a samo se ostatak ugljika izlucuje kao grafit (perlitni sivi lijev).

istezljivost u hladnom I" I stanju manja je nego kod austenitnih relika pa zato pri Y ". Iznad stanovitog sastava y. U tu skupinu spadaju Be. Time smanjuju kriticnu brzinu hladenja potrebnu za nastanak martenzita (~to omogutuje kaljenje u ulju ili na zraku) te povisuju temperaturu postojanosti martenzita pri napu~tanju. otporni su prema koroziji. Elementi koji stvaraju karbide ~ ~ 2. 3. Si. ali ti celici pri vetim detormacijama a u hladnom neobicno otvrdnu i postaju vrlo otpomi prema x -I. Pri tome su osobito vaZni Mn. Cr. W. V. dodanog za legiranje. otpomi su prema koroziji. vet ostaju otopljeni u martenzitu.I. Elementi koji suzuju austenitno podrucje Neki elementi stvaraju neposredno sa C karbide. Slitine sa sadnajem dodanog elementa vetim od x imaju. vrlo su tvrdi i veoma otporni prema habanju. zadnavaju dakle raspad tvrde martenzitne strukture i na vi~im radnim temperaturama. austenitnu strukturu postojanu i pri obicnoj temperaturi. evrstota i tvrdoca su im dodu~e razmjerno male. i to stoga ~to karbidi u isti mah sprecavaju raspadanje martenzita i zadnavaju tvrdotu (kaljenog) celika i pri radu na vi~im temperaturama (brzorezni relici). Elementi koji prosiruju austenitno podrucje U tu skupinu spadaju naroCito Mn. Spreeavaju rast kristala i time podupiru nastanak finozmate strukture.Utjecaj elemeoata DBstruktoru eelika 1._I-m habanju. 15~ vet imamo na svim temperaturama samo a-strukturu 1390 . (Ugljik pro~iruje austenitno podruCje samo u ogranirenom opsegu. Mo.m. Takve celike nazivamo "teritnim celicima«. Ti itd. naginju gruboj kristalizaciji. Austenitno je podruCje suzeno. 346 .' ne mogu se kaliti. Ugrijani do austenitnog podruCja otapaju se u njemu polagano. dakle. 910 1 Znaeajna su svojstva teritnih celika da se ne mogu kaliti. AI. Ni in Co.. 11 Karbidi tih kovina su znacajni zbog tvrdote i velikog utjecaja na polaganiju promjenu strukture relika. P.terit. hladnom gnjerenju i manje otvrdnu. Ti. 1390 Znacajna su svojstva austenitnih celika da nisu magne910 }' ticni. Takve celike "~ nazivamo "austenitnim celicima«. V. Cr.) Austenitno se podruCje pro~iruje i postiZe temperaturu okoline pri odredenom sadnaju x (%) elementa. ni pri kojoj se temperaturi vi~e ne pojavljuje austenit. Celici jako legirani s Cr in W koji sadne vi~estruke karbide ("Iedeburitni relici«). Mo. Uz brzo ohladivanje pri kaljenju se ti karbidi ne izlucuju. W.

- + + + + + + + + + + + .+ + + + + + - . + + + + + + + + + + + + + + + + + + + .+ .+ + + + + + + + + + + - + + + + + + + + + - statieka e.+ + + ..- + + . ....- Jiposobnost za rezanje (alat) OIpomost pn:ma poptanju + + + + + + + + + + + + + U tablici »+« maci-utjecaj u smislu poveeanja odgovarajueeg svojstva :ita..+ Sposobnost za obradivanje + + + + - .::una tilavost + .rstoCa (pri viim IaDpCraturama) + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + :Jiaamieka eYrstoCa OIpomost prema - tan.- ..vanjc tog svojstva.+ + + Sastialost Z.+ + + - .Josobnost 5!Josobnost za kovanje bnost za zavarivanje .. Dvostruki znakovi maCe :l8jaeaD utjecaj... utjecajima ORffia vatri za izvlal!enje - - OIpomost 5!. a »-« maci smanj.Utjecaj legirnih elemenata na svojstva ce/ika Svojstva eelika :1UtoCa T1OIdoCa '"8IoIno produljenje + + + + + + + .. 347 .

Raz1iatim postupcima pri farenju postifemo izjednarenje kemijskog sastava i kristalne strukture. napetosli Za legirane su relike odgovarajuCe temperature navedene u tablicama za relik.) Kristali relika nastali iz taljevine primamom kristalizacijom ill narasli difuzijskim farenjem su grubozmati.C odstranjenje unutamjih napetosti. koja otefava obradu i smanjuje vrijednost proizvoda. Zato je pa!ljivost pri farenju za kovanje osobito vama. pove6mje filavosti. 348 .kao donja granica austenitnog poc) norma1.ijsko iarenje G-O-S u sistemu uljezo-ugljik.arenje 2a odslTanjivanje kao granica r¥pada austenita u perlit. smanjenje veliane kristalnih zma. koji se zbog odrfanja oblika ne mogu gnjeati. :tarenje ugljilnog (nelegiranog) Pri farenju relika vrlo su vame tempe&/ika rature strukturnih promjena: A3 (linija a) difta. Normalizicija Gruba struktura u reliClim odIjevcima. valjanja itd. i gruba struktura u velikim otkovcima. perlitno-feritnoj strukturi takoder grubozmata. Z are n j e radi toplog gnjecenja (kovanja. 1.C za ugljifue relike) e) f. Ijene struktume promjene. Difuzijsko hrenje jedugotrajnofarenje relika pri visokim temperaturama. prdanja. Grubozmata struktura nastala prilikom difuzijskog farenja mou se odstraniti gnjerenjem u toplom . Gnjerenje dopire dublje pri valjanju i prdanju nego pri kovanju. vidi str. pove6mje mekoee relika ill 0.80 2. ostaje pri ohladivanju ispod granice austenitnog podruqa A3u novoj. da bismo time postigli u. i AI (723. stanju ill nOIDIalizacijom. Oni mogu postati mnogo finijim gnjerenjem u toplom stanju. 2. Pri pravi1nom gnjerenju mora materijal biti temeljito prognjeren do sdi.TOPLINSKA OBRADA CELIKA .. Tu strukturn moumo nOIDIalizacijom uaniti finijom.06 .zacija d) iarenje radi omeldavanja druqa. - 3. a sluZi izjednarenju nejednolike strukture nastale pri lijevanju. ZareDje CeIika Zarenje relika je postupak kojim relik grijemo na odredenoj temperaturi odredeno vrijeme i zatim ga na odgovarajuCi naan hladimo.. b) iarenje radi kovanja 344) . koji se kovanjem ne mogu do sdi prognjeati. To se farenje redovno izvadi veC pri proizvodnji relika.

... Mek§e stanje postizemo: a) kod podeutektoidnih C!elika duljim grijanjem pred meta (2. Zarenje C!elika kolebanjem temperature oko perlitne tern- rad i odstranj ivanja unutarnjih napetosti Nejednoliko ohladivanje. ali mora biti jednolika).00 unutarnjeg naprezanja (oslobodena naprezanja iazivaju plasticne deformacije). obrada rezanjem. Zbog tih se napetosti .~ TIIII se postupkom C!elik zagrije za 30.C IT --- _A. hladno gnjerenje (kovanje..50. =. bez opasnosti da se predJr. T "C 500 taljem pri priblimo500(. i to kratkovrijeme T .: relik moZe ispravno provedenom normalizacijom opet popraviti.C temperature pretvorbe A3.et ZO'iIoperiiIi popuca. Unutarnja naprezanja u eeliku odstranjujemo la- ~ - 11 -1 . .pri eemu brzina daljnjeg ohladivanja nije osobito vama). Ujedno je to . Pregrijani se grubozr.. .. prikladnom za w:baniCku obradu. Zarenje radi omek§avanja Stanovite VTSteeelika Zari'gO da bismo dobili C!eliku §to ~ stanju.C i zatimpolaganim 8tladivanjem predmeta. izazivaju napetosti u predmetima. I 349 !I .kojima se granica plastii:!nosti materijalasnizuje -.. va'jmje.zadrZavajufinu strukturu i pri temperaturi okojar I Pri previsokoj temperaturi iIi predugom grijanju u austenitnom podrutju aisali bi opet narasli te bi korist normalizacije propala. . 20 h) na Zl8j)eraturi tik ispod perlitne temperature AI' a zatim ohladivanjem (pri !mm brzina ohladivanja nije osobito vazna.6(0). . Pri toj se pretvorbi stvaraju novi fini ~tni kristali. b) kod telika oko eutektoidnog sastava jednolikim ugrijavanjem predmeta iD perlitne temperature AI' zatim pOlaganim ohladivanjem na 600. 650.lRdmeti vitopere pri ugr ija vanju sve do temperatura . Xormalizacijom se pobolj~vaju svojstva cvrstoCe. . koji se zatim pri normalnom ohlaIPo8ju na zraku raspadaju u kristale ferita i perlita.1 . c) kod nadeutektoidnih ::Gature A I' 5.L- a I ' ! [ I .zt roliko da se struktura upravo promijeni opet &85tenitnu. 4.8Ije polazi§teza ispravno kalje. izvlacenje) itd..

Za izradu predmeta koje treba kaliti odabiremo po moguClosti vrstu /!elika koja ima manju kritiC!nu brzinu ohladivanja pa se zato mole kaliti u rashladnom sredstvu koje bla!e djeluje. pri /!emu se stvara posebno tvrda struktura (martenzit). tj.h).1ujemoih najprije u sredstvu koje brfe hladi. a za jako legirane /!elike za ugljifni &lik dovoljno je veC ohladivanje na zraku. koju molemo . Srednje legirani /!elici imaju takvu kritiC!nu brzinu ohladivanja da TemperalUre Icaljenja je molemo postia u ulju.C (gdje /!elik joA ne gubi tvrdoeu). On nastaje pri daljnjem ohladivanju koje molemo izvditi na zraku (vidi krivulju 3" u Bainovu dijagramu na str. Grijanje do tih temperatura treba da bude 11" OCjednoliko i takvo da prodre kroz cijeli presjek. 345)..KalJeaje CeIika 1. UgljiC!nii neki malo legirani /!elici imaju vrlo veliku kritiC!nu brzinu ohladivanja. Prvo hlac. Temperature kaljenja treba za pojedine vrste T /!elika odabrati tofuo prema podacima u tablicaOC 1 ma. Time osiguravamo kasnije stvaranje martenzita. Ohlac.kritiC!nom brzinom ohladivanja«. ugrijavanjem do 180. ~ C postia samo hlac. Za dobivanje tvrde strukture kaljenja (martenzita) treba predmet ohladivati s temperature 723. i to neposredno nakon kaljenja Go~ prije nego se predmet potpuno ohladi do temperature okoline).1enje koja djeluju br!e nego je to potrebno. Posebni postupci pri kaljenju a) Prekidrw kaIjenje upotrebljavamo za komplicirane predmete. U tu se svrhu preporufuju uljene ili solne kupelji (najmanje V. Velika UDutamja naprezanja koja nastaju pri kaljenju ublafujemo popuAtanjem ill napuAtanjem. Ato zbog razliate temperatume rastezljivosti naprezanja i opasnost od pucanja. 350 . Obi(!no kaljenje Kaljenjem nazivamo top1insku obradu brzog ohladivanja kaljivib /!elika s odredene temperature kaljenja (s podrui!ja austenita).1enje obavimo u solnoj ill kovinskoj kupelji pri temperaturi blizu Dad martenzitnom. Pri brzom ohladivanju pojavljuju se raz1ike u temperaturama na povdini izaziva i u dubini predmeta.C kaljenja najmanje . hladimo ih dalje u rashladnom sredstvu koje bla!e djeluje i time smanjujemo naprezanje.1enjem u vodi. - - 2.OO~~ ~80 "I. Zato nikada ne upotrebljavamo sredstva za hlac. b) Stupnjevito kaIjenje (termalno kaljenje) upotrebljavamo za komplicirane dijelove od legiranog /!elika. a kad se dovoljno ohlade (Ato osigurava nastanak martenzita).

S..lljemo predmet s temperature kaljenja nepo8Cdoo u $Olnoj i kovinskoj kupelji na temperaturi iJIIbolj~vanja i zatim ga ostavljamo dufe vrijeme . )zmedu oba kaljenja mofe biti ukljureno jo~ i medufarenje (3). koje mofe biti kruto (drveni ugljen s dodatkom BaC03). b) plomenom acetiIena i kisika. . tekuCe (specijalne solne kupelji na bazi NaCN) iIi plinovito (CO). Time postifemo tvrdu povr§nu. aje78£a ostaje tilava.. 10 h za cementirani sloj dubine oko 1. . $Orbit)do zmatog cemen-. Potrebno brzo ugrijavanje povriine mofemo postici: a) potapanjem predmeta u solnu kupelj na temperaturi mnogo imad temperature kaljenja. c) visokofrekventnom strujom. S3 taj naan nastaje razmjemo tilava struktura ~ svojstva rn-store izmedu zaka- £00 500 600 'C 700 T Primjer poboljlavanja Rm RpO. U tekuCem iIi plinovitom sredstvu cementiranje je mamo traCe. Na kraju predmet popu~tamo (5) pri najvi~ 180°C.?OSWpkom se sastojiod obimog kaljenja koji : ~tanja pri vi~im temperaturama (do 8O"'C). Cementiranje traje u krutom sredstvu 4. 930°C u sredstvu za cementiranje. wiIi krivulju 3' li Bainovu dijagramu na stt. L 351 . 4. Cementiranje (uglji~enje) Da bismo dobili na filavom (mekom) reliku osobito tvrdu povr~inu. farenje pri 870.".2.Izborom temperature poptdtanja mofemo ]I8IIiCi sva feljena i meko menog stanja. i to sloj toliko tanji koliko je vi~ frekvencija. Posebnim postupkom pobolj~vanja ohla.2 = l!vrstoca naprezanje lelilea te&nja "irainit).3~ Poboljhvanje ~a rn-store relika pobolj~avamoposeb. 1. Povr~insko kaljenje Grijanjem posebnim naeinom kojim vrlo brzo ugrijavamo povriinu predg:ta do temperature kaljenja i neposredno zatim ohladivanjem (dok su dublji sIojevi jo~ hladni) zakalimo samo povr~inski sloj.6 mm koji sadrfi oko 1 % C. koja zbog unutamje indukcije ugrijava samo povriinu (skin-efekt). tj. a onda jo~ pri temperaturi kaljenja za pougljireni povdinski sloj (4). 345).toj temperaturi ("izotermno pobolj~vanje«. pri remu martenzit raspada u finozmate ~ture (trustit. i to nakon cementiranja (I) ga ohladimo i zatim kalimo najprije pri temperaturi kaljenja za meki relik (2). Nakon cementiranja treba predmet toplinski obraditi.. upotrebljavamo cementiranje. A l- = = 7contrakclja = postotno p'rodulj.

... Tvrdel i legirane eelike.se pojavljuju to vi~e ~to jCl! eeIik vi~e legiran. prirodno tvrd povr~ins1i sloj tvrdoce 900. I Celik se pri zagrijavanju rasteze. temperature razlicitih dijelova predmeta. Temperatura zagrijavanja ! Da bismo postigIi ~to bolje rezultate toplinske obrade. moramo zagrijavati polako od temperaturel okoline do 400. Toeno mOZemo temperaturu odrediti samo razlicitim mjerilima temperature.konstantan do 800°C Pt . jer je toplinska vodljivost pri jacem legiranju manja. 3 h dobivamo nitrirani sloj dubok. no ne vrijedi za nerdajuce celike. vitoperenjem predmeta (predmet se »baca«). 0. Boje koje odgovaraju pojedinim temperaturama popu~tanja vrijede dodu~e za vecinu eelika.3.. potrebno je ~to je moguce toenije postici temperaturu. Zato celik treba zagrijavati to opreznije. a) Zivini termometri se mogu upotrijebiti do 500°C (iznad 350°C u specijalnoj izvedbi punjeni s N2 iIi CO2 pod tlakom).. dok se kod tvrdeg materijala pojavljuju pukotine.konstantan do 400°C Ni . 100 h u struji amonijakZ (NH3) pri 500°C.125 mm tvrdoce 1100 HV. osobito alatne.6.. u kojoj pri 500. mozemo za jednostavmje predmete i s manjim zahtjevima ocijeniti temperaturu po boji uiarenog eelika (vidi skalu boja uiarenog eelika!). Time dobivamo 0. One. OpCe upute za toplinsku obradu &Iika 1. 500°C. Nitriranje Specijalne eelike za nitriranje zagrijavamo 10..1.NiCr (9%Cr) do 1000°C Fe . .: - CU . 530°C u toku I. napetosti se ublafuju plasticnom deformacijom i izvijanjem odn..0 mm debeo. 1100 HV (koja se naglo smanjuje prema jezgri predmeta~ Cijaniranje je nitriranje u posebnoj solnoj kupelji (na bazi NaCN\.PtRh (lO%Rh) do 1500°C c) Opticki termometri (pirometri) upotrebljivi su od ~OO°C do najvi~ih temperatura . Osim navedenih instrumenata za mjerenje temperature. Zagrijavanje . ~to moze izazvati jake unutarnje' napetosti.. Isto se tako u praksi eesto ocjenjuju' temperature eelika pri popmtanju u temperatumom podruCju od 200 do 350°C po 'oksidacijskim bojarna (vidi Ijestvicu boja pri popu~tanju eelika!). npr. 352 . . Ako je materijal razmjerno zilav.. ~to je vi~e sklon pucanju. . odredenu za pojedini postupak. Odatle dalje eelik postaje mekaniji pa ga zato mOZemo i brze zagrijavati. koji su neophodni za predmete s veam zahtjevima. Naglo je zagrijavanje uzrok nejednolike. & 2. kod kojih su temperature ~to pripadaju pojedinim bojama znatno vi~e. b) Termoelementi za razIiCita temperaturna podruCja. koji obradujemo (tanji sei ~iIjasti dijelovi i rubovi brze ugriju do vi~ih temperatura). .

) Pri gaknju u ulju (repicnom ili mineralnom) temperatura ulja u podruc- - - ~ od 40 do 70.. nutrina se debljih predmeta ne ugrije do Irebne temperature.. Ako je pak grijanje predugo. Ako temperatura mora biti visoka. Sredstva za hladenje Za gaknje (brzo ohladivanje s visokih temperatura) upotrebljavamo vee vodu.. 900. To ovisi 0 debljini stijenki predmeta. 5.C Pb Zagrijavanje u kupeljima je brfe od zagrijavanja u Zarnim peeima.C 1 dio KN03 2 dijelaKCI 1 dio NaN03 iznad lOOO. Potreboo je jako mij~je iIi mlaz vode da bi se odstranili nastali mjehuri pare. ulje ili zrak. vodijivosti i 0 sredstvu u kojem predmet grijemo. (Rashladno se djelovanje vode znatno poveeava.ako vodi dodamo natrijeve lufine .C 3 dijela BaCI2 za 250. . Naj~e upotrebljavamo: solne kupe[ji: za 770. Ako je grijanje prekratko. redovito upotrebljavamo mineralna ulja. . Trajanje grijanja Za toplinsku je obradu veoma vahlo 'i trajanje grijanja predmeta na edenoj temperaturi. Oksidacijskom utjCCliju atmosfere pri visokim temperaturama najOOlje Ijegavamo zagrijavanjem u kupeljima. 4. njegovoj toplin..C Ba02 za 600.C (npr..Strojarski primrnik - 353 . Pri osobito sporom hladenju ukopamo predmet u pepeo ili ga ostavimo u peei da se zajedno s njom ohladi. ugrijavamo predmete veeinom u Zarnim :ima. U njima su izvrgnuti oksidacijskom djelovanju kisika iz zraka.. more se pojaviti Dbozmatastruktura i smanjivanje koliane ugljika u reliku.C treba da iznosi oko 16 (.3. Sredstva za zagrijavanje Ako zagrijavamo predmete samo pri niZimtemperaturama do 180. Oni su veei u elektricno grijanim komornim :ima nego u pceima na plin ili naftu. 550. zOOgrega tada more izostati uvjet za tok odredenog xesa toplinske obrade. Zato su ~peraturne napetosti pri zagrijavanju u kupeljima veee. a popu~tanje).spreeavaju prijelaz topline. -- 14..C nema znatnijeg utjecaja na brzinu hladenja. koji mora biti potpuno suh. iIi pak predmet naprosto hladimo na zraku. Vafua je Yiskoznost ulja. lOOO. . ~to pri nifim tempenturama (manja filavost obradivanih predmeta) poveeava opasnost od vitoperenja i pucanja. .C 1 dio NaO kovinske kupe/ji 1 dio KCI za 250. koja pri 20. Otuda gubici materijala zOOgizgaranja. 770.50) mm2fs.. Pri hladenju zrakom upotrebljavamo zraeni mlaz. 6OO.C 2 dijela Pb 1 dio BaCI2 3 dijela Sn 2 dijela Ca02 za 550. koji . prema potrebnoj brzini ohladivanja (vrsta relika!) Pri g~enju u vodi kaljenje veoma ovisi 0 temperaturi i gibanju vode.NaOH..

) mm rstoa na savijanje (min.5 20 32 12. na . 3.5 . u kojemu je ugljik saY iIi vea dio po cijelom presjeb izIueen kao grafit (C). mm 30 13 20 20 45 13 20 30 45 13 20 30 45 20 30 45 20 30 45 30 45 je ispitni Oznaka VIaCniposkus promjer obravlana cvrstoa denog Rm ispitnog uzorka (min.5 20 32 8 12. b) t v r d i (b ij e li) lij e v.5 20 32 20 32 uzorak izraden Pokus savijanja razmak simetrala oslonaca (min. a razlikujemo: a) si v i lij e v. Standardni CvYstoCs savijanje odnose se na neobradene ispitne uzorke.5%.5 20 32 12.5 20 32 8 12. K<iir ina ugljika C iznosi obicno 2.020 1973) - 11 I1 Nelegirani i malo legirani sivi lijev Promjer neobradenog ispitnog uzorka.. PiS..) mm N/mm' 20 8 12. u kojem je ugljik po cijelom presjeku Ddredenom dijelu presjeka potpuno vezan kao zeljezni karbid (Fe3C)' Lijevano zeljezo sadrZi redovno osim ugljika jos i manje kolicine drugt primjesa: Si. GustOCa kg/m' SL 10 SL 15 SL 20 SL 25 1I 11 SL 30 SL 35 I " 1\ 11 " SL 40 .) N/mm' . Mn. 100 230 180 150 110 280 230 200 160 330 280 250 210 330 300 260 380 350 310 400 360 od poscbno 260 400 600 900 260 400 600 900 340 320 300 270 410 390 360 330 7200 400 600 900 460 420 390 600 900 480 450 - - 7350 600 900 600 900 odlivcnog 540 510 600 570 uzorka dcbljine 30 mm.LUEV ANO ZEUEZO Lijevano zeljezo dobivamo lijevanjem sirovog zeljeza (C > 2..J2.06%). 354 ... Sivi lijev Nor m a I n e vrste sivog lijeva s Ijuskastim grafitom (ISO) (JUS C.

a u pominskom sloju (kori) vezan kao uljezni karbid. produIj. Nodulami lijev (JUS C.. = 140 . mIaznice za ~trcanje pijeska i sI.Sivi lijev posebnih magnetskih svojstava Oznaka ESL 10 Vlabla I!vrsto6l Rm N/mm2 100 Magnetska indukcija B u magnetskom polju H: H = 1250 2500 5000 10000 AIm B = 0.J2.022 . 420 N/mm2). Austenitni sivi lijev mou sadrlavati Ijuskasti grafit (Rm N/mm2) ill kuglasti grafit (Rm = 380 .. izvrgnute babanju.. postupkom Qijenja (vi~m temperaturom 'pregrijavanja) i cijepljenjem ..5%) Si. 150... b) austenitni i prema koroziji - otporan prema oksidaciji na visokim temperaturama dodatkom Ni (12 ...95 T K v a lit e t n i si v i Ii j e v ima manje ugljika..s manjim dodacima (do"" Mo. Sivi lijev s kuglastim grafitom dobivamododatkomMg(Ce. Cr. 2. Ca)...80 0. 190.modificiranjem I'qepivima: ferosillcijem. Ni.40 0.s velikim .. ~to postiZemo promjenom sastava.. Tvrdo6l HB Zmatost 240 280 350 400 450 380 420 500 600 700 17 12 7 2 2 140. si vi Hjev je: prema babanju .. 180 Tmti 6jev Li j e v s t vr d 0 m k 0 r 0 m ima ugljik u jezgri izluren kao grafit. koja djeluju kao tllDjetneklice i pospj~uju sitnozmato izluavanje grafita). 210 . koji dezoksidira taljevinu. Postot. B i j e Ii Ii j e v saddi ugljikpo cijelompresjeku vezan kao uljezni karbid. Ca~ i dr. a upotrebljava se za m1inskekugle... 355 . Cr. koje unosi u taljevinu klice: izlueujese kuglasti grafit (nodulami ill sferoidni ill duktilni sivi lijev itd.1974) Oznaka NL 38 NL 42 NL 50 NL 60 NL 70 Legirani a) otporan Naprezanje teeenja Rpo~ N/mm2 min. Vlabla I!vrsto6l Rm N/mm2 min..).60 0.. 36%) i ne~to Si. 170. i cjepivana bazi Si. Cu. 400 N/mm2 (modificirani lijev). As % min. silikokalcijem AI. Mo. manje grafitne Ijuske i bolju osnovnu strukturu. Qjepljenjem postiJlcmorn-stoa: od 300 .. Upotrebljava se za valjke i dijelove. 180 200 240 290 300 feritna pretemoferitna feritno-perlitna perlitno-feritna perlitna Udarna Zilavost nodularnog lijeva NL 38 iznosi: KV = 12 J.

021-1958) Temperovani lijev dobivamo od bijelog lijevanog uljeza temperovanjem. .J2. . % 8 12 140 5 250 = 2500 Magnctska indikcija B u magnctskom polju H 5000 10000Nm 1.. 15 13). 250 200 4 .10 1.. 9 9 12 9) .Temperovamilijev (JUS C.... Perlitni lijcv.. 9 9 12 9)... 9 9 12 9)... produlj. .. Promjcr tvrdo6l evt'stOCa produlj.18 18 18). Crni temperovani lijev ima nakeD tarenja u neutralnoj atmosferi crni prijelom (zbog ugljika izIul!enog u obliku grafita). ..13 13).35T B = 1.13 400 C Te L 45*.. .. 13 330 C Te L 35* 15 13). .. 9 9).13 370 C Te L 38* 15 13).18 18 18). Dcbljina ispitnog Omaka uzorka A.20T 1.18 18 18).15 . Bijeli temperovani lijev BrincUova VIafna Postot...25 1. Rm % HB mm mm N/mm2 B Te L 00 B Tc L 35 - - 340 5 3 3 2 10 5 3 3 Postol. -.. Bijeli temperovani lijev ima nakeD tarenja u oksidacijskoj atmosferi bijeli prijelom (zbog oksidacije ugljika).40 * Fcritni lijcv. .. ..40 4 . Magnetska svojstva temperovanog lijeva Tcmpcrovani lijcv bijcli cmi 356 H BrincUova tvrdo6l HB 150 A...40 4 ..18 18)..30 B Te L 40 Crni ) temperovani 9 12 15 18 9 12 15 18 380 200 lijev VIafna Promjcr evt'sto6l Dcbljina ispitnog Omaka uzorka Rm mm mm N/mm2 4 . .00 B = 1.

ugljicni celici su one vrste eelika u kojima odlucujuci utjecaj na svojstva eelika ima ugJjik. :.30%. Upotrebljavamo ih za izradu alata. Razlikujemo: .. W < 0. Mn < 0. :. Mo.20%. legiranicelici su one vrste eelika u kojima odlucujuci utjecaj na svojstva eelika imaju legirni elementi (tj. obicni celici su nelegirani (ugljicni) iIi malo legirani. =) plemeniti celici dobivaju se rafinacijom iIi rafinacijom i legiranjem u elektricnim peeima (>>elektroeelici«).06%.8% i Si < 0.60%. a jako legirani vi~ od 5 %. Plemeniti se celici redovno toplinski obraduju.6% iIi legirani (uglavnom sa Mn. malo legirani eelici imaju do 5% do- - - - danih elemenata. Cr < 0. 357 . Co itd.). aparata i razlicitih uredaja. tJlatni celici su plemeniti ugljicni eelici sa sadrZajem C > 0.iz procesaproizvodnje jo§ i manje kolicine *. Celike koji sadrZe Mn < 0. Razdioba cellka Pmna postupku proizvodnje: z) obicni celici dobivaju se veeinom iz Siemens-Martinovih peci (»SM eelici«) iIi iz konvertera (BessemerovihiIi Thomasovih).obicne (ugljicne iIi malo legirane) celike za opee svrhe (masovna upotreba).05% Ni< 0. Pri veeem saddaju dodanih elemenata za legiranje moze saddaj Gb biti i nclto veei od 2.80%. PiS. .VRSTE CELIKA iIi i s drugim Celici su kovke slitine zeljeza s ugljikom do 2.06 %C dl:mentima. Upotrebljavamo ih za izradu eelicnih konstrukcija. SadrZaj PiS gotovo je uvijek nepofeljan.05% Cu < 0.05% Si < 0.06%) iIi legirani (uglavnom sa Cr. W.05%. .). Ti < 0. Mo < 0.6 % « 2.05%.10%. Co < 0. a upotrebljavamo ih redovno bez toplinske obrade. V itd. AI < 0. Prema sadrZaju: a.).6% jo§ ne smatramo cpanim. Si. Cr. Mo. V < 0. Sve vrsteeelikasadde . tj. a drugih elemenata ima samo u kolicinama Itoje nemaju bitnog utjecaja. V. oni koji se namjerno dodaju da bi se postigla odredena svojstva).plemenite (rafinirane) ugljicne iIi legirane celike za dijelove s veeim zahtjevima (dijelove strojeva itd. ~ !'::ana upotrebi: L konstrukcijski celici su ugljicni eelici (obicni iIi plemeniti) sa sadrZajem C < 0. sastavnih dijelova sttojeva. Si. Ni.30%.

CRO. . . . 350 2 790. Mr. mjestu oznabIje grupu minimalne viable ~tOCe: tvntOOl tvntOOl Simbol Simbol N/mm2 N/mni2 5 490. CRY. . . i 2.~ ~ - Omafuanje VIStaee6ka prema JUS (JUS C.. .002-1986)" Oznaka eelika sastoji se od tri dijela: C. . .9% jest 9.. 880 360 .480 9 890. mjestu: oznaka najutjecajnijeg - legimog elementa legimog elementa. . .. . mjestu : 0 Simbol na 2. .) mjestu oznabIje redni broj b:lika: o . C Si MD Cr Ni W 1 2 3 4 5 6 Mo 7 V 8 drugi 9 Pod najutjecajnijim legimim elementom razumijeva se onaj kojemu pripada najvea umnolak saddaja u b:liku (%) i faktora vrijednosti: Element Si MD Cr Ni W' Mo V Co Ti Cu AI drugi Faktor vrijednosti 1 1 4 4 7 14 17 20 30 1 1 30 Ako visestruko legirani l!elici imaju viSe legirnih elemenata s istim umnoskom. mjestu: a) kod ugljicrrih l!elika simbol na 1. . MD itd.780 330 . . Simbol na 3. . (.580 0 6 590 .. 680 .. .ugljicrri b:lici s ogranil!enim . (i 5.ugljicrri b:lici s ogranib:nim udjelom neastoCa udjelom SiP te propisanim 80 . X . XXXX. mjestu: deseterostruka vrijednost maksimalnog postotka ugljika zaokru!ena na desetine: brojfani simbol za C = 0. Si i Mn. 2.elici s negarantiranim sastavom Simbol na 1.simbol na 1. udjelom C..simbol na 2.BO. 79 . .. za simbol na 2. . i 4. Ugljitni i legirani telici s garantiranim sastavom Simboli na 1. Osim ovog standarda telici se po JUS-u omablju posebnim oznakama (npr. mjestu: 1 .slovnogsimbola C I osnovne oznake od b:tiriju ill petero brojfanih simbola dodatne drugih oznake dodatnih od jednoga oznaka ill vi~e slovtanih ill brojfanih simbola ~ Osnovna oznaka oznabIje vrstu b:lika: 1. 44 .ugljicrri b:lici s negarantiranom astorom 45 . smatrat Ccse najutjecajnijim elementom onaj kojemu oznaka ima vi~i broj. mjestu: oznaka drugog (po redu) jednostruko Element: Oznaka: legirane b:like brojfani je simbol 1.320 1 7 690. 99 . .) 358 . - b) kod legiranihl!elika . <::RN. 380 8 3 4 390.

. . . .kemijski otporni i vatrostalni felici. . . Ne OdDosi e Dagotove ugradeDedijelove i DeUDosi e s s 11 crtere. 4 poboljhn.) mjestu oma~ju O. 599) (601. SiriDa obojeDe trake treba da je prilagodeDa veliani proizvoda. 16 mm. b:lici za poboljhvanje.Simboli Da 3. 7 .od oSDovne omake koju aDe b:tiri trake.999) . . . 899) . . 8B.BO. o 8 kODtroliranohIadeD 9 obradeDpo posebnim 3 Dorma1iziran. .bru~D 2 . H. . a dobiva se zamjeDom broj~rib simbola oSDovne broj~e omake b:lika odgovarajurom bojom. BA. . D od a tD a 0 ZDak a oma~je stanje felika: o bez odredeDe toplinske obrade. 1 fareD. . 90. ugljiau i malo legirani aIatni b:lici. . a izmedu dijelova omake za b:lik imosi dvostruku ~irinu obojeDe trake. . 5 hIadno preoblikovan. .brzoremi felici. b:lici s posebnim fizikalnim svojstvima. Neobojeni pojas izmedu :aka imosi poloviDU ~iriDe obojeDe trake.003 . . 80. Ta se omaka upotrebljava santo za poluproizvode. 2B. a dobiva se zamjeDom )roj~b simbola dodatne broj~e Brojl!ani simboli 0 1 2 3 4 Boja trakc crna bijela crvena naranfasta futa omake b:lika odgovarajurom Brojl!ani simboli 5 6 7 8 9 Boja trake zeleDa modra Ijubifasta smeda siva bojom. Z. . V. DO po lOgufnOSti treba upotrebljavati ~irine 5. . (i 5. K. 399) (401 . . 699) (701 . 79 (201. . 2D. : 199) 20. b:lici za cemeDtiranje. .felici za automate. - - Dodatne su oZDakejo~: 2A. 9 (101. . . uputama. 69 70 . .1957) .29 30. Po s e b De 0 ZDa k e mogu se dodati u pojedinaaum slu~jevima Oznaeivanje leliko u skladiItima bojom (JUS C.799) .fareDdo Dajbolje bradivosti. 6 IjuSteD. 89 (801 . oSDovne i dodatne - 359 .b:lici koji nisu DamijeDjeni toplinskoj redni broj b:lika: - obradi. .59 60. . .299) (301 . i to: . S. Oznaka felika bojom sastoji se od dva dijela. .99 (901 . i 4.39 40.od dodatne omake koju aoe jedna ill dvije trake. . . . . i to santo u dokumeDtaciji u vezi s dobavom. . . 2C.

0561.0261 t. t.OOOO CELIK celici (JUS C.... .40 smireno nesmireno nesmireno smireno spec.0363 (....0462 t.009 0. (.. <::. smireno smireno smireno 0. 860 810.0270 t.. 810 polutvrdi relik tvrdi telik vrlo tvrdi telik (..045 0. .0461 t.20 0..007 0.20 0.15 0..05 0.009 0.0361 t.50 0.0362.009 t.007 0.05 0.0745 smireno 0. (.05 0.045 .05 0.0270..0271 (.0482..05 0. S maks.007 - 0. smireno spec....0363 t.05 0.17 0.045 0.05 0.17 0.045 0.06 0. (. smireno nesmireno nesmireno smireno smireno spec.045 0.045 0.22 0.0481.045 0. (.nje (.05 0.045 0.009 0.05 0.0545 t. ..045 0.0645 (.045 0. 880 830 .25 0.0561 t.900 1100.0645 - 0.05 0.20 0.0460 t.22 0.05 0..0461.0562 t.05 0.06 0. .KONSTRUKCIJSKI Opci konstrukcijski Sastav (0/0) Omaka t.05 0.007 0. Stanje = 0..0563 t.. smireno nesmireno smireno spec.20 0.06 0.06 0.17 0.045 0.045 0.25 0.C - za sporedne svrhe meki telik 900 .05 0. smireno spec.20 0. (.009 0.1970 i 1972) C p males.BO.0463 t.0462 (.0562...007 0.0563 (. (.15 0. - 0.0371.0362 t.007 t.0545 (.0370.0745 360 .007 0. :.900 .05 Upotreba Toplinska obrada i upotreba Omaka Kovanje .0483 t. smireno spec. (.05 0.05 0.06 0. (.045 0....17 0.900 1150. smireno spec.500 .0463 (. 840 780.17 0..30 0.009 :..0460.05 0.0261...045 0.850 850 .06 0.05 0.06 0. N maks.0361..007 0.045 0.0371 '.0271 t.20 0.0471 (.007 0.. 0.22 0.0483 1200. (. (...007 0.0370 t. (.0482 t.045 0.C Normalizir. .05 0.0471 t.20 0. smireno smireno spec. 930 1150..0000 (.06 0. .0481 t.

0461 <':.. .debljina Nelegirani retici za vijke i zakovice: JUS C...0370.. .) J' . 0.06%.1301 (. 0.80 0..60 0.0645 <':. .0482 <':..58 0. .1209 (. . ..35 (.60 0. 0...5a D <':. 0.1958) Sastav.32 0.48 0.14 0.10. 540 22 D 360 520 . Vlana vrstofu Rm N/mm2 330 .0481 <':..0..0..1100 (.0745 <':. .38.18.80 0. .0.. .30.06%. .0270.22 0..0.. .30.1974.1400 0.18 0.0462... .1601 (. . . 0.BO.Mehanil!ka svojslVa Oznaka Naprezanje terenja Re N/mm' min..60 (.0371 <':...60 0.. a . . .80 Oznaka (. Smax= 0.60 0.0362 <':.. 0. 0.80 0.08. 0.0. 0.0. Svi ti relici imaju jD! Pmax = 0. . .0261 <':.35 0.12 0.1302 Si maks.0483 <':. .35 0.0.60 0. .48.0.50.08. D .1700 0. . 500 Udama iilavost Pokus Postol..0.1501 0. .1500 (.0363 <':.35 .0563 290 440 . 0.50. % Si Omaka MD C Mn C maks 0.0471 <':.0.35.. P +..45 0.18.58. 0.1211 (.40. ... <::. 620 500.35 0.B2.0460. 361 ... . .80 0..50.70 0. . KV produlj.30. UgljiCui koDStrukdjsld lelid 5 ganntlrllDlm sastavom (JUS C.50.50. .35 (. .420 370..14.50.30. . .35 0. <::.38 0. <::.<::.kut savijanja.0000 210 240 28 25 D = 3a D = O.50.30.. .1600 (. .35 0.30. .0.. .. .. ..1300 (. % Sastav.12.0.25 0.1701 0.. .52. .. 450 28 28 28 28 - +20 +20 0 -20 <':. .25 0.10%.35 (.C % <':. 0. .35 0..0562 <':.0..42.S ~ 0... . . .1210 (.0561 <':.35 0.036J <':. 0. .0.80 0.1101 (.0271 340.65 0.720 700.. 850 15 10 a - - ispitnog uzorka. As (a = 180..500 22 D = 2a = 2a 28 28 28 28 28 28 28 - +20 +20 0 -20 +20 0 -20 <':.32.60 0.62.0.0463 = la 260 420.0..80 0..55 0.15 0.506 .promjer pritiskivafu. .0545 340 370 300 600.0.60 0. 0..26.. savijanja.600 22 20 D = 2a <':. - - ..020 .

50 250 240 250 270 280 280 310 300 310 350 340 350 380 370 360 400 420 410 460 450 440 470 500 480 kut savijanja.5a 2a 23 2.040 0.50.23 0. 380 .... .BO.40 0. .50 0. relici za visoke temperature CRN .1. .35 35).1.030 0. 480 390..030 0..040 0.. ..5a 3. .50.60 0....040 0. RV {.90.20 0..0.40 0. .1.18 0. . . RN (.40 0.RV 500 {.035 0.60. RO 350 {..40 0. RO 280 {. reliciza nisketemperature Sastav (%) Oznaka K va/iterni i!e/ici C males...502 . RV {.5a 19 2. 1. .45 0.030 0. RN {. .RV 460 {. RV {.22 0. RO 460 {.035 I. 510 440 .040 0..040 0. RO 420 {.60 P males. CRN.030 0...22 0. 250 250 280 280 310 310 350 350 380 380 420 0.. I {. .a 362 .30 0.770 a - - - 0.22 0. . 0.50 0.035 0.. D Postot..030 0.035 0. RO 310 (. 560 490 . RN 500 Mehanilko Oznaka 'CRO. 630 500 .. - debljina ispitnog uzorka.420 . 500 okoline) evrstOOi Rm N/mm' pri debljini do 50 mm 360 . .5a 3..5a 22 2a 3a 20 2. .Sitnozmati konstnkcijski ieHk (JUS C. % uzdut. .035 S males. 1.035 0. ... nja' a = 180' D A. .030 0.70..310 . . RO 380 (. .18 0.. Pokus savijaprodulj. .1. 250 . 730 610.040 0. . RN 460 0.16 0.90.40 0.40. popr.50 0.040 0. .040 0. 460 ..040 0.040 0..680 560 .030 0. RO 250 {. 1.040 0.16 0. .. . RV {.040 0. .osnovni relik CRY.50 Mn 0. RN {. 280 . . 650 530.45 0. .22 0. 1.035 0. .60. ..22 0.30 0. .040 svojstva (pri temperaturi Naprezanje tetenja Re N/mm' (min. CRV. 0.. RV {..035 0..040 0. . RO 500 {.16 16).1979) Yrste: CRO. RV - - - (.030 0. 25 la la 24 2a 1.18 0.40 0.promjer pritiskivata.10....18 0..040 0..040 0.0.) pri debljini (mm) . RN {. 350 .5a 17 3a 4a 3a 4a 16 .23 {.16 0.22 Si maks. RN 420 {.. 0. . RN Plemenili i!elici (. .10.

Pri debljini do 50 mm i u Dorma1iziranom 363 . t t tRV350 RV 280 420 t RV 460 - t RV 500 41 55 38 51 34 48 31 t t RN 310 RN 250 380 t t RN 350 RN 280 420 } t t RN 460 RN 500 pop 31 24 27 24 .Naprezanje tecenja celika za visoke temperature Oznaka telika 100 t t t t RV RV RV RV 250 280 310 350 220 240 260 290 320 350 390 410 150 200 230 240 270 300 330 360 380 Naprczanje tetenja R. Pri debljini ispitnog uzorka do 50 mm. (Pri debljinama do 35 mm su pri temperatu- :l.i1avost. temperaturi r:) -40 -20 0 48 34 48 34 48 34 48 45 62 41 55 38 55 38 55 41 51 41 48 41 62 45 58 41 55 38 +20 62 41 62 41 55 41 62 41 58 41 55 41 62 45 62 45 62 41 } } uzdutno popreroo uzdutno poprdno uzdumo poprdno uzdumo poprdno uzdutno poprcblo uzdumo POPrcQ1o 34 24 41 31 38 27 34 27 stanju.) Zilavost celika pri niskim temperaturama Oznaka telika Smjer ispitivanja -60 tR0310 tR0350 t RO 380 t RO 420 RO 250 RO 280 t RO 460 t RO 500 tRV310 t RV 250 380 . mm pr.180 220 240 260 290 310 350 120 140 160 200 220 230 260 280 400 110 120 140 170 190 210 230 250 t t RV 380 t RV 420 RV 460 t RV 500 rama 100 i 150°C naprezanja tetenja Wa za 10 N/mm2.KV (J).. pri temperaturi (0C) 200 250 300 190 210 230 250 280 310 340 360 170 190 210 230 260 280 310 330 140 160 .(NImm').

..75 0.800 600. . 1120 i C.20 0.45 0. Si.15 0. .035%. 4320 C.. 1300 800. 1400 800.16 0. 4381 C.55 0. 1400 1100. .035% i Smax= 0.75 0. 1121 C.92 1.26 0.25 0.1100 1000 .17 0.0. 1300 900. .45 Mo 0.30 MO 229 1.25 0.40% Smax = 0.35% 364 .50 0.45 0..5421 Si.55 Ni 0....4781 C.15 1. ' . . .21 0. . . ' .4120 C. % Mn 0.75 0.1350 1100. 1300 1100. 1281 C. 650 16 14 14 11 ' - 600.20 0..65 1.15 0. legirani 0.7420 C.Celici C..25 Mo l 217 0.15 0. 7421 C..55 1.55 Ni 1.Svi nelegirani celici imaju jo~ 0..16 0. 1221 C. .05 1.045%.1120 C. ..50 1.tend za cementinmje (JUS C.15 1..4520 0.1974) Sastav i mehani.15. 1220 imaju Pmax = 0. .45 0. 4382 0.4721 C.95 - 147 1.50 0. Navedene su prosjecne vrijednosti...15 1. 4321 C.kaIjena vlacna evrstoea Rm N/mm' C..18 - - 131 146 146 300 360 360 500 .. 1450 I 8 10 8 8 7 7 10 8 10 8 9 7 - C.20 0.75 0.95 1.5420 C.50 1.95 Ni 217 207 217 207 217 217 235 C.40 0.7480 C.7481 C.26 0.450 207 217 207 217 600 700 600 700 800 800 800 600 700 600 700 650 800 10 1000.45 Mo 0.045% i svi ostali celici imaju Pmax = 0.800 700 . . ..0.20 0.20 0. 1100 1000 .B9.05 0.1200 1200.15 0.25 1.020 . 1300 800.45 Mo 0.. .25 Mo 0. 1220 C.45 Mo 1..lka svojstva Omaka C Sastav.10 0. . 900 800.25 1.40 0.50 Cr drugo Za- Jezgra .15..50 1..1100 0.15 0.1100 1000 .

.. k 1) Kovanje pri 1100. 5420 t.z-na zraku. u -U ulju. .2) Ugljieenje pri 900.4) Hladenje: p. I I I I I I I C.1281 .840 u 150. . 7421 C. 4320 C.7480 t. 4382 I.210 170.C. Prokaljivost Oznaka eelika t.. .472(t.4120 v.7421 t.4781 C. 4320 C.. 4321 t.... Gomji i donji broj oznafuju granible vrijednosti rvrdoee.5421 I I .Toplinska obradal)2) Oznaka :.k 170. 4321 C . 4721 .180 170.......7480 t.. . 950 . 5420 C. .C PopuAtanje .C .180 150.C Kaljenje povriine3) . 920 Medufarenje4) .210 840. . 1221 KaIjen!e jezgre ) . U C..C 890.4 520 C. 210 870..1120 C. 900 v.u vodi.7420 t. 920 t.4520 t.7481 C.850 .. . 880 u.800. 365 .250 . 4382 C.C..7481 C. k 890 .C. .. 7420 C.u peCi.. .830u.870u. . 4381 Tvrdoea HRC.. k -U solnoj kupelji 160. v.1121 ..4381 C.. . 5421 p ..1220 C.4781 t.k - 810. . .3) Gdenje: v.5 47 39 49 41 48 40 50 42 49 41 52 44 47 39 49 41 3 46 35 49 39 48 40 50 41 47 35 51 41 47 38 49 41 na 5 44 31 48 36 48 39 49 39 43 30 50 37 46 36 49 40 udaljenosti 7 9 41 37 28 24 46 33 48 38 48 38 40 27 47 33 45 35 49 39 44 31 47 37 47 36 36 23 43 30 43 32 49 39 od eeone plohe (mm) 12 15 20 25 30 34 21 33 31 30 29 41 28 46 35 45 34 32 39 26 41 29 49 37 40 25 46 34 44 32 29 36 24 39 26 49 36 37 23 44 32 42 29 26 33 21 31 24 48 35 35 21 43 31 41 27 24 31 35 22 47 35 34 42 30 40 26 23 30 34 21 47 34 35 28 33 41 29 39 25 22 29 34 20 46 34 40 27 31 41 29 38 24 21 28 33 20 46 33 t.... k 850...

4184 t. 0.55 2.22 217 217 217 217 212 217 217 235 248 248 217 217 235 217 235 248 640 600 680 640 600 680 780 800 1050 1050 680 780 800 800 900 1050 800 800 900 800 800 900 1000 1000 1250 1250 900 1000 1000 1000 1100 1250 13 14 12 13 14 12 11 10 9 9 12 11 10 11 10 9 - 0.4781 t.65 0.4830 t. 1330.05 1. 1630 0. prod. 1580 t.05 1. C.05 - t.1780 t. N/min2 N/mm2 t.75 t.42 0.22 0.46 0.1480 0.4734 t.1680 t.25 0.36 0. % C Mn Cr Mo drugo max.22 0.1531 " it ~I t.05 1.4732 t.22 0.4134 - - 241 217 223 211 217 207 207 500 550 500 600 680 450 550 800 800 700 800 900 700 800 13 14 15 14 12 15 14 0.tend za poboljiavuje (JUS C.75 1.1430 t.65 0.46 0.20 0.65 0.75 0. tvrdo.40 0.75 0.33 0.55 0.1974) Sastav i mehanicka svojstva Poboljsano" Zareno I--Sastav. C.5430 t.56 0.4133 t.75 0.00 V Ni Ni Ni okoO.46 0.42 0.15 1. C.50 1.1630 i C.56 0.4180 t.65 0.4730 t.1730 po 0.35% Si.65 0. % ca taenja evrst.05 1.22 0.05 1.4731 t.65 0.48 0.50 0.65 0.napr.30 Ni - 0.5432 0.40 0.51 0.05 1. vlacna postot.34 0.05 1.55 2.55 0.75 0.75 0. 1330 t.55 0. 3230) imaju jos .B9.1731 t.61 0.34 0. 1430.65 0.4733 t.4130 t.40 0.5431 t.045%.65 0.42 0. - Svi celici (osim t.4131 t.05 1.4782 t.65 0.50 0.1530.021 .05 1.35 0.1730 t.95 1. 3130 i C.15 V 0. za sve druge relike po 0.22 0.35 0.05 0.05 1.65 0.1431 t.45 0.46 0.22 0.4181 t.0.1331 t.65 0.035%.45 0.32 0.05 1.38 Si - - - t.05 1.1631 t.45 - - - - - - t.30 Navedene - - - 156 156 183 183 207 183 300 300 370 370 500 500 590 590 22 22 19 19 370 420 590 670 19 16 16 16 14 14 14 14 14 207 207 229 229 229 241 241 420 420 470 470 470 500 500 670 670 750 750 750 800 800 - 3130 3135 0.00 0.90 0.38 0.22 0.65 0.28 0.4132 t. .61 0. 1530 t.30 0.65 0.65 0.50 3. A. t.75 0.25.38 0.22 0. su prpsjecne vrijednosti.05 2.42 0.33 0.34 0.61 0.56 0.. 366 . Omaka HB Rp02 min.35 0.4738 t.-" PmaxiSmaxsuzasvecelike C.65 0.38 0.65 0.05 1.22 0.75 1.75 0.

366) vrijcdc pri dcbljinama matcrijala 16.. 1730 C... . Vrijcdnosti za mehani~ka svojstva u poboljbnom stanju (str. 890 . 880 850.900 880 .. a za produl]enje manje (vea:).. ...850 1100. .720 680. 860 850.1430 C. 850 650 .. . . 860 820... ..840 830 . . 870 830 ..1480 C.700 . . ... . 870 830 ..850 820 .. . 850 1050.C . . .860 820. 860 840.. . . .900 830.C C. .890 840.. 865 840 .. 860 1050 . .880 850.. 860 . . 4731 C.. 4782 C. . .720 680. .870 830 . .. .850 650 ... .850 825. 4133 C. . .850 1100. . 4734 C. . . . .. ... .1630 C.. .. .885 850... . 850 1100. .850 1100..720 850 . .Toplinska obrada Oznaka Kovanje . 850 680. . 1680 C. .. .. . . .. . . .. .850 1050.810. 4733 C. 860 830 . 4134 C.. 700 840 ..C. 860 815.. 700 650 . kaljcnjc uvodi kaljcnjc u ulju . .4131 C. .720 680.1780 C. ... 845 1050. . 850 650. 880 850 . 367 ...... .850 1050.. . .. . 855 840 .870 - 850.4730 C. 890 840. 850 1050 . 850 680.700 680.C 880. ..1331 C.870 830. 890 840 . 870 C...880 840. 850 680.720 650 .850 1050. 3130 C..850 1050.860 830 . . . .850 C.. 700 840. . ..850 1050. 855 830.720 680.. 850 805 . .. 870 1100. 4738 C... .850 830 .. . ... . 1531 1100. . .1530 C. 920 840.830 820 . Pri manjim (v~ debljinama vrijcdnosti su za naprczanjc tea:nja i ~toCu yea: (manjc).. ..900 1050.850 (820. .900 1100. .870 845....880 830.700 650 .. . 850 1050 . ... . .860 830. . 4781 C. . . . 880 820.. 850 850 . . 4830 C. 5430 1050. 700 820 . .. .. .. . 890 870.. .. 880 840.900 850 . 700 1050. 5432 850.... 1631 C.. .. 850 650. 835 830 . . 1431 C..860 835 ..C 650. . 4181 C. 4732 C. . 850 1050. .5431 C. 870 830. . 860 840 .860 830. . 850) 850... 865 C...860 850. ..... . .3139 C. . 870 830 . . . .720 680. 890 800. .900 840. .. . 1330 C. ...860 835 .. ... 700 650 . 4184 820. .. .. 700 830 ...880 860. .. . 880 840 .860 820. 850 1050. .720 680. .720 680. .. .50 mm.860 820...720 650 . .660 .. 4132 C.720 680.. .. . . ..4180 C. .720 680.. .910 860 . 850 . 880 840.700 650 . .. 880 820. . . 850 1050 ..850 1050. 1580 C.720 840.. ..120 680. . . .. 860 1050.720 680.. 1731 C.. .850 825 .C Meto !arenjc Normalizacija Poboljanje.850 1050. .. 880 - 830. 880 860 . . . 4130 C..... . Popmtanjc nakon kaljcnja pri 550. .. . . .. . ..880 845. .885 860..850 860 .

5 55 46 57 49 61 53 59 5] 63 54 59 51 52 44 57 49 61 53 64 56 56 48 57 49 65 57 59 51 58 50 57 49 na udaljenosti 3 5 7 9 54 51 48 45 .4730 C.4734 C.4731.boljlanje Tvrdoea"RC. 4782 C.5431 C. 45 44 56 56 56 55 55 48 47 47 46 46 40 50 27 26 33 31 37 35 22 20 24 22 28 26 35 33 31 40 25 47 32 53 37 50 36 54 45 54 38 5] 36 55 43 55 45 31 39 24 45 32 52 36 48 34 53 44 53 37 49 33 55 41 55 44 n Gornji i donji broj oznatuju granitne vrijednosti tvrdoee. C.37 35 30 27 23 2] 20 40 55 52 46 42 39 35 30 27 25 38 21 35 32 30 27 41 38 35 24 22 20 33 31 51 48 42 39 37 34 31 26 24 22 44 41 37 35 33 30 23 21 20 53 521. 4180 C.Kaljivost celika za po.4131.C.5430 C. 4130.43 37 31 27 57 56 54 52 48 45 41 35 61 60 59 58 52 50 47 44 57 54 49 43 46 37' 29 25 61 57 52 46 49 40 32 28 59 58 57 55 50 48 44 39 52 51 50 48 43 40 37 34 57 57 56 55 49 48 45 42 61 61 60 60 53 52 51 50 64 64 63 63 55 54 53 51 56 56 56 56 48 47 47 46 57 57 57 57 48 48 48 47 65 64 64 63 56 56 55 53 59 58 58 57 50 49 49 48 58 58 58 57 50 49 49 48 57 57 57 56 49 49 49 48 od eeone plohe (mm) 12 15 20 25 30 40 37 33 3] 29 22 47 44 39. 4732.3139 C. Oznaka eelika C. 48 45 43 38 34: 30 28 27 59 58: 56 53 51 46 43 38 35 34 61 60 59 57 55 49 46 42 40 39 56 55 54 53 52 45 44 41 39 38 57 57 56 55 55 47 46 46 46 46 62 61 60 58 56 51 48 44 41 40 57 56 55 54 53 46 45 43 ~] 39 57 56 56 56 55 48 47 46.4181 C. ].4184 I .4133 I C.4830 C.4134. C.4132 C.C.4738 I I C. 36R .4733 I C.1 I C.4781 C.5432 .C.

33 1.710 900. .20 0..30 2.. 4734 0.15 V 248 248 U poboljlanom stanju naprez.2 t.00 .020 - i elektrifne 1955) strojeve Gubici (WIkg) za B (T) 1. .17 2.> I!vrstota prod..60 1.Strojarski prirufnik .34 1.. 980 13 950 980. povrIine tet.7..02 0..00 5..1 0. .87 0.57 1.75 2. 880 ulje 580.. 4739 0. 1180 11 750 785 590 780.00 2.650 1 - I Kaljenje °C I Popultanje °C I 1 I Magnetskl lim za transfonnatore (JUS C. . . . 630 1050.92 0.87 1'36 1'55 1..20 0.08 2.930 870.55 1. .57 1..45 0.34 1..55 1.34 1.20 1.63 1.30 ' 2.Celici za nitriranje Sastav i mehanilka svojstva l i Oznaka po JUS C er Sastay 0/0 Mo AI 0..09 2.34 1.4531 C.80 8. 0/0 HV 590 780. 850 680.93 .08 2.01 2.86 0.45 . 4734 C.0 Ni 245 0.55 0.34 1.25 3.5 0.92 0'8611 I 1.. 850 680.75 1. .87 0. . N/mm' N/mm' A.4739 / 1050.55 1. .70 1. 4531 0.35 3.00 ..2 Toplinska obrada ' .. .39 1.20 0.63 1.80 1.55 1 1...1 ostalo j HB ! t.30 2.09 2..92 0.10 2. 900 850.39 . K5.660 850..00 0. 700 580. 720 860...34 1. 900 ulje 1050.87 0..16.34 1 1. Rp.910 yoda 580.1 0.40 1.0 I 1.2 t.80 2.34 1.391. 3.5 Transfonnatorski MT93 MT 100 MT 110 MT 125 MT 135 MT 145 Dinamo-lim MD 170 I Magnetska indukcija B (T) 40 1 u magnetskom polju H (Aim) 160 11000 15000 1100001500001100000 lim 0.75 1.08 2.87 0..20 0.17 369 25 . vlabla post.7 0.. 850 650. .10 1..70 4.- 1.40 1. 980 14 900 Tvrdota oitrirane Normali- Oznaka I Koyanje °C I 2arenje °C I ziranje °C C..17 2.70 1.. 2.70 MD MD MD MD 200 140 280 700 1.63 1.40 6..01 2.

C. 1290 .07 cementiranje 0.0. .0..32 1.08. 3990 0..740 > 370 C. 920 poputanje 150 (1 h) ° Gdcnjc: v 390 225 375 460.25 0. kaljcnje890.620 u plinu 900.15. 710 > 350 460... .25 0.1984) S Upotrcba P za max. .18.30...32 svojstva (pri debljini 16.710 > 370 490. .1290 (zavure. 930 2. 1....710 8 C.. .90 0.90 0.18..C .20. 800/v.26 0..12.1490 C. 920/v.40 0.40 mm) Stanje hladno vureDO normalizirano hladno vureno normalizirano hladno vureno normalizirano poboljo hladno vureDO Dormalizirano poboljano hladno vureDo normaliziraDo hladDo vureDo DormaIizirano hladno vureno normalizirano hladno vuceDo oormalizirano Naprezanje teanja Re N/mm2 355 215 375 225 315 285 365 375 325 410 410 250 375 225 Vlaroa evrstoea N/mm2 460 . . .C C. .25 0.1.. .11 0. . .0.800 510.0. .11 0. .60. 700 660.0.40 do 0. .60.35Pb Postotoo produlj. .10..0. .30 0.0. ..18 0..12 0. .. C. 1190 C.24. C.14 1290 1490 1590 3190 Mehanitka Omaka 0. .3190 C..0. 0..0.10.. . 730 640 ..60.505 Sastav % Si Mo do 0. 3991 0. .. 3990 . .. .07 cementiranje 0. 680 C. .07 poboljanje 0. 700 u prku 850.10.05 .60.. ..40 0.10.. 9 25 8 23 8 18 16 7 14 13 8 20 8 23 8 23 l . 3993 0. 1190} ni relik C.0.15 C.50 0. 0.0.0.Celici za automate (JUS C.u mcduiar. .32.0.90 0. Omaka C C.780.10.0..40 0.760 > 380 460. 0.05 do 0... u ..90 0. . .15.650.0.1590 C.0. 0. . .. 830 580.42. A. 0.0. 920 u sol. .. . . 1. ..14.. .u vodi. kaljenje770. C.90. 3993 225 > 370 23 Toplinska obrada telika zaautomate pri cementiranju Mcko NormaliToplinska obrada Ugljirenjc Oznaka hrCDjC zacija Dakon ugljireDjaO . % min.740 480 . . . .C .. . . .. .1. . .0..0. ...07 poboljanje 0.11 0....05 do 0.14 C.20 C.. 600 580 .. .15.39 0..07.0..1190 C.710 > 370 540..25 1.. 930 1.10. .u C. .0.0. 370 .90.50 0.40 0.. 3991 ..30 0.C 650.08.BO.40 0.25 0.890.00 .u ulju.3190 600. ...24.07 cemcntiraoje 0. . kup.

tenja Rp...C Norroalizacija .85 - 0.85 . 4230 0.. 2133 t.50 t. 2330 } t.. 1370 . u .. 1320 .... 2133 t. 1590 650 ..15 - - 255 1130 1130 1130 1180 1180 1180 1130 1320 . 550 t.. 890 840 .za poboljlanje PoboljAanje* Omaka Meko farenje ..30 0.85 t. 1370 .60 1. 4332 4230 t.85 t. 6 Si Mo Cr V . 860/u 350 . 860 830 . 2332 t.1984) C. 870 t.25 0.65 0.. 1570 1570 1620 1620 1670 1320... 1570 1320 .65 0.'<: '§ 0 6 0. 4830 } 1100 .C Meko tarenje .30 0.50 0. 1490 650 ..za lance: JUS C. 2430 1050 ...55 1.u vow..a rn-stoea Rm N/mm' -0 .za automate - . 245 255 255 255 248 241 naprez.BO.u uIju.. 1570 - 6 6 6 6 6 Kovanje .1973.25 0...60 1.507 .... 680 850 ...90 Toplinska obrada Omaka t...05 - 0.BO.... Celld (JUS za oprage .. 2430 0.. 670 530 '" 670 ..Toplinsko obrada i!eliko .55 0. 4830 0. 860/u poptanje .. 870/v aIi 850 .. 680 830 . 880/u 830 .51 0.. 700 * GaAenje: v gaknje OC 840 ..C t.C poptanje ... 850 640 ..65 0....C Norroalizacija .C 530 .551 Sastav i mehanii!ko svojstva Sastav (prosjeroe vrijednosti) % C Zarenje PoboljAano Omaka tvrdoea HB maks. 550 * GaAenje: u - u ulju.. * Celici... 860/u 350 .C PoboljAanje* kaljenje .85 1.C 860 .. 371 ....67 1. 4332 0. e Q. 880 830 .. 850 640 . 2330 t..45 1.0.. 1370.. N/mm' vlaa.64 1. 700 t. 2332 t..05 0.

550 Postot. .~5 0. Z8U VaIJ. . Prosjea..za veoma duboko izvlaeenje IIJadDO vaIJme CeliCDe trUe od malOUgljiClOg jjelika (JUSC.011 . 0145 t.1980) Vueena lelilna iica za op'"ge (JUS C.umircno..440 400 .neumireno.a Postot..018 .015 Ni * Vulena obilna lelilna iica (JUS C. N/mm2 N/mm2 0/0 HRB HRJOT 0.. .030 0..B4. Dopunska 0maJea Hf28 Hf30 Hf32 Hf40 Hf45 Hf55 Hf60 Stupanj tvrdOCe meko ojai!ano 1/8 tvrdo 1/4 tvrdo 1/2 tvrdo 3/4 tvrdo tvrdo (. C Si Mo PS drugo O. (. 380 .e vrijednosti.1978) VIaa.BO. 0.0148 VIaa.. 650 >600 . 400 550.420 320 .0146 . 0148 - .0148 . <::.B6.20 0.45 0.za duboko izvlaeenje.015 er } 0.za izvlaeenje.~40 0. 0147 t. IIJadDO vaIJani CeIibd Bm od malougljiClOg jjelika (JUS C.0145 do <::. 500 280.040 B O. Z22U O.50 0.050 O..15 0..B6.za opCu upotrebu.45 0. <::.0147 . .016 .050 O.0148: dodatna oznaka N: neumireoo Pri <::.030 0.fO O.~8 0.~5 O.050 0.0maJea. Tvrdoea tDja C Mo P S A.22 O.60 0.. N .. prod..030 t.a oo-stoCaRm N/mm' 300 .CeIiCIIalea i (JUS C..50 : 0. U .501 .040 0. Naprez.030 0. maks.~8 0.12 0.0147 i <::. 360 28 32 36 65 57 50 60 55 50 Pri <::.0147.040 0. <::. .1980) 372 .~40 0. Sastav(%) oo-stoea produlj. Al.040 PZ90 I 0.. 280 250 220 200 ....01O .~40 .0148: j~ i dodatna oznaka SU: specijalno umireno Upotreba: <::. . Rm maks.025 Co 0. Z22N PZ12 .1980) Vueena lelilna iica za posebne svrhe (JUS C. maks.95 .0146. .B6.30 0.B3. .1977) Sastav(%).~O O. 500 450 280 .~40 0. 410 280 280 - - - .521.10 0.1967) Vrste jjelika: (. R.050 0.0145 ..58 O.. % 25 23 16 10 5 3 2 } Upotrebljivost ) izvlaeeDje izvlaeeoje !tancanje probijanje Skupina A Z8N 0maJea ticc.08 0. maks.. 0146 t.

1214 C..05%. . 700 650 .A. 1. 373 .18 C..850 1100. 0.0. . N/mm'. N/mm' % Nlmm' min. . . . 720 730 ..35 0..22 .04 svojstva Naprezanje lefenja R. .7401 265 Vremensko . Naprez.40.7401 do 0...B5. ... ..22 do 0.0. . ...0.05 0.... 700 Normalizacija DC 900 .700.10. 590 se iz lablice na sIr. DC popuJtanje DC - 340 . 780 910. (JUS C. 240 350 . .....0.15.0. ..50 0..850 - 870...10. .0.0.7400 C.04 0.1215 C.7400 0. . 650 300 400 650. Vlaena Ieb:nja R.0.40 do 0.0 0. 450 260 450 .7. 0... 540 22 147 440 .04 0.36 % Mn min. ..7100 285 295 C.7400 C..7100 C..0.25.I213 C.. 930 C.15.1964) Sastav.55 imaju P ... Vlaen& fvrslota Rm prod.10.17 do 0..021 .5 0.10.05 - - C. .1214 255 206 186 157 137 128 108 255 235 206 275 255 235 245 235 226 naprezanje tefenja 186 177 167 216 206 196 216 206 196 i ~rstoCa razabiru 20 235 200 186 pri temperatuti "C 250 300 350 400 167 137 118 108 Nlmm' 450 88 500 % min C. . . POboljAanje kaljenje.35 0.17 do 0. .. 375.15. . 960 z - - 660. 570 176 440.. ..50 Mn do 0. .- 1100. . ..04 0. Si Postot. 550 550 .05 0.50. .40.7100 0.0.50 Sve vrste felika le skupine 0.35 0..10. .04 0..0..40 0.40 do 0. min..40 0.1215 C do 0...0.35 0. . . .. .CeIici Z8 valjane djeYi propisanih mebanifkih svojstava Oznaka C C. . .1214 C.700 680 . 0. .3100 do 0.35 0.80 C. . 440 25 Toplinska obrada brenje na. 570 22 20 186 440 .05 0. 940 z 900 .' fvrslota Rm produlj A. 1502 C..2.10. 780 z hladenje na zraku.. u hladnom DC 650 .1 0.35 0.850 1100.20 0. .10. 0.850 1100.40 = 0. 25 21 17 12 22 .1.12. 750 360 520 .1..0.. . .7401 .. 720 680 ...0.1965) Sastav (%) Oma.. . 0..B5.35 0.10. 620 is.04 0. . .22 Si 0. .35 0. Inls.. ka C.602.45 er Mo P males. 1215 C.022 . C..0.40. . Omaka Oblikovanje u vrum DC kon oblikOV.1212 C.940 - 650 .15 Mehanilka Oznaka - - 0.0. Postot.1402 C.0...35 0.. 21 440 .850 1100.. .900 910..45 0.05% teHd Z8valjanedjeYi za vi~ temperature (JUS C.9 .

35 > 0.5 49. .. t. t. a .5 13.1 45. ..1202 t.2 500 40.014-1977) Mo VmCa obrada °C Normalizacija °C 910. 620 600. .:1 t.9 37. ..940 890 . .3 44.3 pri temperaturi °C 300 400 47.3105 54. 7400 34. .3 600 C.5 52. t. t.4 Izmedu 20°C i temper. < 0.0 Toplinska vodljivost ).3 47.5 40. .22 < 0.490 430 .5 34.40 < 0. 1204 t.D . 1202 do 1206 imaju najvi~ po 0.4 44.17 0. 3105 t.3 53.610 460 .55 0..650 }550 . t.45 1202 1000 880.2 100 52. .910 . rastezanja a lUJII(m..9 45.050% PiS.7 50. 3133 pri temperaturi °C 20 200 300 400 450 500 215 245 265 315 275 285 295 177 206 226 265 245 255 275 137 157 177 226 206 206 235 98 118 137 176 157 177 206 78 98 118 156 136 167 147 196 176 20 210000 Vlab1a tOCa N/mm' 340 .3 43.6 51.CeUkzakodovsld1im Sastav i top/inska obrada Omaka C Si Sastav (%)' Mo Cr (JUS C.B4.9 14.7 37. dmgi relici pa najvi~ po 7400pobo1j~vaseka1jenjempri 910. prod.promjerpritiskivaea.1 12.9 51. 500 165000 600 155000 Top/inska vod/jivost i temperatumi koeficijent rastezanja 0::-1 20 t..7 40. 650 650 .1 39. As % 25 22 21 18 19 21 20 400 175000 . 550 440 .25 0.7 45.35 > 0. napetosti °C t.20 < 0.4 39.8 34..30 1206 < 0.2 43. W/mK 200 50.60 7400 0. 880.-u telikt.940 }600...1 .50 < 0. . N/mm' Omaka t.1206 t.1 12. . . t. a Temperatura Modu1e1asti~nostiE °C N/mm' debljina ispitnog uzorka.040% PiS..5 a 35 D = 3.2 48. 440 400.0 42.14 0..5 44. 570 440 ..30 3133 0.. 570 300 185000 Post. .2 43. - U telici t.50 1.55 < 0.16 0.15 < 0.910 850 910.7 53. MehaniCka svojstva . .8 48..35 > 0. 720 0.30 0.1206 C.5 a 49 D = 2a 42 D = 2..1204 t. .85 0..16 < 0.kut savijanja.5 a 35 D = 3a 42 D =3 a 42 D =3 a .0 48. .30 1.30 7100 0..25 0. 7100 t.ature °C Temperatumi koef.. 520 510.9 13. K) 374 100 200 300 400 500 600 11. pri 650 . 7100 7400 ZilaPokus vost savijanja KV/3 (a = 180°) J 56 D = 0.... . t.05 < 0..9 41.940 °Ci popu!tanjem Naprezanje terenja R.20 0.30 1204 < 0.30 3105 0.6 39. 920 Zarenje za popu!t.9 31.. 720°C.1202 t.

7100 C./10000 R.....C 500 520 540 132 99 71 74 46 28 86 177 127 93 59 38 74 45 28 157 122 90 70 46 98 172 230 125 137 94 61 115 76 47 119 147 94 103 78 58 157 123 196 142 78 108 128 95 68 480 53 30 75 42 33 63 38 90 53 44 560 500 520 38 21 54 29 24 49 39 29 22 69 54 39 30 32 26 580 600 . 3105 C.IlOOOOO C. je naprezanje koje izaziva lom: R.IIOOOOO R.1206 C../10000 R./10000 R:./lOOOO v 10000 h Rm/l00000 .v 100000 h - 10000 h Cvrstoea Rm/.7401 R..../10000 R./200000 R ./10000 R:. je naprezanje koje izaziva trajno Rp1/l0000 Rp1/l00000 Vremenska -v ./100000 R../10000 R:.Vremensko naprezanje telenja i lvrstoea Vremensko naprezanje postotno produljenje 10/0: tecenja Rp!/./100000 R./10000 R./200000 460 199 147 279 211 193 227 167 338 252 229 400 136 95 191 132 115 167 118 250 177 158 480 166 107 228 143 121 192 133 284 190 167 179 130 240 184 170 Tempera!ura ./10000 R:.1202 C. 1204 C.../200000 64 30 86 40 31 73 41 95 56 47 57 30 74 41 33 44 23 59 29 24 375 ./IOO000 R. 7400 R ./200000 R ./IOO000 R../100000 R. 3133 hRm Imm2 R .C 420 440 460 113 91 72 42 74 57 127 100 158 103 79 59 89 67 48 135 107 82 92 69 51 200 156 121 75 136 103 119 89 65 Temperatura .110000 R:.1215 C.' C../100000 R.v 100000 h Rm1200000 ./200 000 R ..II 00 000 380 164 118 229 165 145 R..v 200000 h Oznaka eelika C.1214 C.II 00 000 Rm/10000 R.

512.10 18.. Polagano zagrijavati i polagano ohladivati..4171 C.0 Mo Prokron 12 spec. . 700 40 0.0 185 500 .. . 800 16 Prokron 3 0.o. 1100 °C u vodi.tend otporni prema kemijsldm utjecajima Sastav i mehanicka svojstva* JUS C.iNs z .Z 980. 4583 u ga~enom stanju... . 4570 100 700 700 200 650 650 300 600 600 pri °C 400 550 550 500 500 500 600 340 340 700 240 240 800 65 65 .750 35 Prokron 11 spec.5 Prokron 12 205 500 ..700 16 Prokron I 0. }750 750 Toplinska obrada Oznaka C.Z 950. 700 45 + Nb 205 500.na zraku.Z 1000. .15 13.0 550 800.750 1050. 4572 C..4172 C.4582 C. 750 .0 Prokron 12 Nb 0...400 550. 352). Za eelike od C. 700 Kaljenje" °C 950.0 Prokron 2 0.4170 C. 0.08 13. .. .700 630 . 1030 u. 1050 u Popmtanje'" °C 700. . 750 Zarenje °C 750. 0. N/mm2 . 4570 u pobolj~anom stanju. . . . .0817.... . 4570 C. u . 1000 u.."<: Zr:::. 4580 C..0 Mo + Ti 225 500.0 12. 750 35 % Oznaka Sastav ><.10 18. ... 0. .4172 C.800 660 . evrstoea Zelezama Si.5 2. . 0.. . a gasimo pri 376 . C.. 4570 Kovanje' °C 1150. Rm C Cr Ni OSlo i"Q Ravne Mo c.0 10..0 2. 1100. . .07 18. 4583) kujemo pri 1150. 4170 do C...950 14 600 800 . 1150. . . .0 2.5 12.20 17. 750 35 Prokron 11 ex. 750 . . Cvrstoca pri viIim temperaturama Cvrstoea N/mm' Oznaka 20 C.1030 u. 1150.4170 C.08 18. . QC. 750 35 Prokron 11 Nb 0. N S Vlaena .0 450 650 . 4571 do C. 4573 C. 4571 do C. .0 + Ti 205 500. .0 11.5 2. 750 . . 750 700.4574 C. za austenitne eelike od ... Gaknje: Boje popu~tanja za te eelike ne vrijede (vidi str. .0 10. 950 14 Prokron 2 spec.20 13.0 Mo + Nb 225 500. z.. 750 650.0817. Austenitne ~elike (C.4171 C. ..800 750. 4172 C.800 750. ... .4171 C. .. . 720 .4583 e Cl..u ulju.

850 u 1000.0 3..0 . "-.... . 1. . 720 . .') Ohladivanje 1 . .2331 2Si C. 4578 C.0 V.. Toplinska obrada Oznaka C.... .. 4579 Zelezarna Ravne C Sastav % Si Mn Cr . Takoder: 1.0 1.800 800 . .1050 u 1050.. u vatri do 1000'C } S C.680 700 .1080 1100.o oS drugo ZQ::"2 685 880 ..u B Ni NE go oS AI ZQ::"2 1.4 0.. 12 14 5 10 10 .. . 4973 X 10Cr AI 180. .21. . .\2 1. .035.5 25. .. z 650. 1180 O.. . .0 0. 1100 1500. 750 750...50 . 900. 4578 1150. 850 1500. 800 Toplinska obrada i upotreba Oznaka Kovanje Zarenje Ga§enje u vodi Upotreba postoj..u vatrido 1150'C . .8 0.12 1.. . . 2331 4270 4581 4588 Kovanje 'C 1050. . 850 C.0 20. 2 b na zraku.0 0..... .0 1.850 C. . 720 700 . . C. 4588 C.0 1.. C. . z 1140. 820 1140. . .. 9501) iarenje 'C 680 . 820') 700. postoj.) 1100. "-.. . 750 - - C. ne podnosi 377 . 4973 1100. 860 Kaljenje2) 'C 830 .0 24.60 1..7 1.7 - Vlatna N"'S tvrstoca Rm N/mm2 f.12 1.telid Sastav i mehanicka svojstva za ventile stanju) (u pobolj~anom Oznaka po JUS Zelezarna Ravne C Si Sastav % Cr Ni C. C..u " - ] Co o .. 650 500 .0 Nb.. . .. u vatri do 850'C podnosl postoj. . odn.. 4270 Prokron8 0.. 1130 980 . 1180 u. telik.4870 770.1180 u.45 3. . .0 4. 900') 1100....800 800 ..0 X 10 Cr Al 13 0.0 Mo.. e Co 15 C:4970 Prokroni(j Prokronl9 Prokron 20 C.40N 540 9.5 0.2 9. 4579 1100. . 9001). 0.40 N.0 C. 4972 1100. 4972 C.0 20.2) Oznake: »u« i »Z« znate gaknje u wju. 4870 Prokron9 21-4-N 28-30-4-N 0.1100 685 880 .80 2.0 18.. 1. Ra zraku.13.5 280 N Vlatna tvrstoea Rm N/mm2 520 .. 700 550 .0 0. .1150 N . .OMn' 600 950.750 ') Ohladivanje u pepelu. . 1180 v Popmtanje 'C 620..0 - - o .. . ..0 250 270 230 230 450.21. . 10 12 30 30 1. .. 820 820 . 850 C.850 - }postojan do 1200 'C }S austenitn... VatrostaJoi celid Sastav i mehanicka svojstva Oznaka po JUS C.15 1.20 2.3 - . 1100 C. . 1030 700 800.. 1150.. 800 550 . .5 16. 4970 1100.4581 C.

Austenitni relik t.CeHd postoJ8IIi pri viSim tempentunma .2 C!vrstoa Rm N/mm N/mm2 Postot..C) t. Mn 0..710 .....C 1 1 t. N/mm2 % 1200.5 1..1400 7 800. . diskovi) Toplinska obrada Oznaka t..3134 t. . .u ulju. 660 900. 7400 vidi podatke na str. . prema babauJu . 7432 t.850 660.0 g.2 500 550 650.. A. Za standardirane vrste l!elika C. % V t.. CeHci . Kovaoje... 7431 0..C 680.. t.930 900.... .8 12..... 374! Sastav i mehanilka svojstva (u pobolj~anom stanju) Oznaka po JUS VIama Naprez.. Zareoje" .C 1100.- . . 730 1100.7432 u Ohladivaoje u pepelu..C .C 480. Kaljeoje". 7431 7432 320 360 dijelovi pamih turbina (osovioe.C 900. O. otpomi Sastav i mehanilka svojstva po JUS t... 950 u. rod.2 poboljAano 1.no rstoca Rm prod. 3134.nje u ulju. Popmtaoje ..C 830. teteoja Rpo.700 .. 7431 t. 2 600. 3160 gasimo pri 1050 ..520 Popmtaoje g.oje: z .u - . 850 700. 3160 1050. 1050.850 t.. 680 CC Normalizacija Ohladivaoje u pea. . 3160 Oznaka Zelez.1000 30 Top/inska obrada Oznaka Kovaoje ..850 i ~ l Zarenje . tetenja Rpo.na zraku. . 850 Normalizacija . 7100 i C.900 u 600. .2 N/mm 1050 350 VIana Postot. 800 700.. Ravne 2Mn 12Mn Sastav C I I Staoje relika Naprez.. A.C . 850 15 16 Trajna lvrstoca pri viSim temperaturama Oznaka 400 550 (~ Upotreba (do 530 . 378 ....C u vodi.930 870.

1841 t.0" 1.C Meko tarenjc" tvrooa... 800 v 64 65 760.. . 930 0 61 770 . .. .. 1941 t.790 v 65 760. 800 C.80 1. . . 800 v 63 770 .. 690.. t. tVrdo6t . t. . 800 1000.2. 200 "C. .800 v 65 780. . . C. C.720 690 . . 800 1050..70 0.800 1000 ..1% V. . 810 0 760. 1941it.. pilc. C.. t..30% Si i Mn.. .45 0. .3 turp" t. . . . 850 1050.. .720 197 231 180 190 1000 . .... 1943 t. 1944sadde joi 0. .790 v 760.60 0. . sjcldrc. 720 690. . .. 1840 1941 1943 1944 1841 1050. . . .720 690 ".: . 850 t.800 1050. 200 200 210 210 175 210 65 . Popu!tanjc pri 100.2 I 1. . . ". 780 v .C IIRC 820 . t. 1948 ..800 v 65 65 760. ddaIa za aIat mcki tclik za vrlo tilav alat t i la v i c Ii k za aIat za obradu mekog matcrijala til a vo.800 1000 . J!Ofevi...ALATNI CELlCI UgUlCui alatDi Celid Sastav i upotreba Oznaka Zclczama Ravnc CK45 CK60 OC70 OC80 QC 100 QC 100 extra QC 120 OC 120 cxtra Kosc QCP 135 Sastav. C.700 650.. .720 na zraku. 1531 1731 1740 1840 I t. . C % 0..700 690. 800 1000 . 850 v 54 800 .. . 1944 } 1. 1731 t. 1948 ..svrd1aza drvo tekia za kamcn. Svi ti tclici imaju najvik po 0. 800 650..80 JUS Upotrcba kia. . 1531 1740 1940 1100. 1940 t. 720 690.. .. t v rd i tclik za aIat koji treba da jc prilimo Md i odgovarajure tilavosti polutvrdi tclik za aIat koji trcba da jc osobito Md uz manju tilavost t. . Toplinska obrada Oznaka Kovanjc.C Kaljcnje (u vodi)". 0. Nakon kovanja ohladivanje :tarenjc 3 .. .720 680 . .720 690. 379 . t. HB t. . . Cclicit. . . 10 b.

.4 1.... . 4850 C.. . . :840 1050 .4 2.58 990.66 780.. 950 u 64. hI.. 850 800.. 840 U 64.400 150.740 1050. 820 770.67 840 U 63..1020 u. 4750 C. .2 62.47702 C.32 0.. .800 1100..41702 C.850 700..20 0. . .850 770. 400 150. 900 720.. 800 720.450 150.850 820.4143 C. ..1020 u.67 790.7440 - 3.63 v 64.. z 44.50Mo 0..voda.4172 C....1 1.I. . .2 0. 1020 u.64 950..C 150. 840 1050.. .0 13.66 980.41704 Legirani alatni retici z a r a d u h Ia d nom Sastav 0/0 C 1.0 V 0.67 840....C 1050 .4650 C.66 v 65. . 860 v 63. .45 . . hI..4150 C. ..9 Mo C.. 840 v 64..65 940..1 2..I. 770.67 780 .65 1000. { u ... .4172 C.8140 C..zrak. 820 800 .5 0.15 0. 450 150. . .. . .. . .0 1.66 820 . ... .hIadenje pri kaljenju: v .800 1050. 800 1050...lermalna kupka.' HRC v 64. z 53.400 150..4149 C. ...... . .5 11.4145 C.5840 C.760 220 250 250 250 250 220 225 225 250 220 240 230 .55 0. . ..850 770..760 220 1050.850 760.. . .250 100.400 150.. ..70 0. .10 W ostalo Zelezama Ravne OCR 1 OCR 3 OCR 4 extra OCR 3 extra OCR 12 OCR 12 spec. .15...3 145V 33 1. 1000 u.850 760. .250 150.250 100.. .. 850 800 .6Mo 1.15 1.. z 52. 850 800.. . 380 .LegiraDi alalni CeIki . .0 14.. . . . 760 220 1000 .600 180. .. . 58 950.85 0...50 11.....l 63.4650 C.. 7440 C.300 150. .4143 C..1040 U... 980 u..67 800 .. .. .. .450 100.C HB Kaljenje tvrd.850 840. 350 z Toplinska obrada Oznaka C. 1 .2 63..5 12. .15 0. 980 u..800 720. z 61.--Ozoaka JUS C.ulje. 880 ..250 150.5 11. - - O. .66 950.50 0. 810 U 65.45 0.3. . 850 1100. 800 225 1000 .. .z 53 .0 0. .53 950.760 { { { 1050. .4145 C..60 er 0. .--.1020 U.. 850 720.... . .4750 C. .0 13.. . 1020 u..0 13..9 Ni - 1.4149 C... 41704 C. 5840 C.70 1.. .. . .65 1.4850 C.850 770.. 8140 Kovanje .4141 C. . .67 940.41702 C.C Meko wenje tvrd. OCR 12 extra OCR 12 VM Prokron 3 Pronon 4 Prokron 4 ex Prokron 5 84NiV4 OH 49 Upolreba 0.550 150..... .l 64.880 1100.10 0... 810 v 65. 840 1050.800 1050.... ...45 0.4150 C.1Mo - p Popu!lanje .. 60 780 .70 0.. .4141 C.. 47702 C.

850 720.. 870 250 1050.15 0. .67 v 65..850 720. 720 230 Kovaoje . 6842 C.0 2. . .C HB 1050. 870 250 1050.250 150. 870 250 1050..65 u 5"6-. ... 6444 C: 6445 { 1050. ..850 840 ..720 220 1000. 4835 .80 0. .25 0.0 0.. t.0 0.2 1. hi..2 1.10 0. .400 160.900 840.C hI.60 0.0 1. 830 800 .2 1..Legirani aIatnHelici S8stav i upolreba Oznaka po JUS 755 : 4756 .550 100 . .850 680.750 sredstvo: { 230 { 230 { 230 { 2.. 6441 C. 6440 t. . 830 v 65. 6840 C..1020 u 59. ..20 0.250 100.. OSIKRO 2 OSIKRO 4 OSIKRO sp.5 5. 6842 t..0 2....t 62. .20 1.. 890 u 61.. 4844 :: 6443 t. 840 t 63.. .. 820 800 .30 { 270 .300 150. .10 za r a d u hi a d n 0 ID Sastav % W ostalo 1..67 760. 860... 930 860. .550 150.:. 810 u 63. 860 v 52. . 6441 t..50 0.65 830.05 1.65 770.550 150.60 Si 2.. 900 v 61....25 4..1020 u 61..10 0..400 100. 980 z.65 u 63..0 8.. ..850 720..0 0.68 .... .400 150.0 1. . HRC 1000.80 0...66 800.850 720. . z .. .voda.. . . 830 v 66.0 Si 0.20 0. . .0 1. 6440 C...850 720..300 150. .' Popmtaoje . 6850 1050. 300 100. 4754 4755 4756 4835 4844 Meko fareoje tvrd..720 C.30 0..zrak. .1 Mo 0. .5 Toplinska obrada Oznaka t..ulje.. .25 0.850 830 .. Merilo Merilo extra OWl OW3 OW spec.850 720. 6444 t.C 1050. 59 .65 760. . .750 1050.55 800. .850 720.30 1... .... .. . 830 u 63.. .. .850 720.. . t.. 840 u 63. . 6850 Zelezama Ravoe CRY CRV2 OA2 31 Cr V 3 OL 2 spec.... t . t. ..750 1050..66 v 65..63 940..4 Cr 10. 6840 t.. .50 1..90 1.400 150. . .1 1. .... . 860 780.0 0.10 1.2 V 0...750 1050.45 0. t. 250 t... . 6443 t....0 Mo 1.C 150. . u ..750 250 220 C...9 Si. .66 780. .0 1.u.53 1.64 860.. ..3 0. 3840 1050....66 790. 900 u 60.0 Mo Upotreba : "54 pir 2. 64 890..67 820 . .. 1..0 0. .750 230 Kaljeoje tvrd.850 690.400 150.33 0.. 860 u 64.60 0... ....2 Mo 1...... . 750 240 1050. 800 t 63..2 1. . .20 1..0 0... 381 .. 63 1000. 6445 t 3840 t. .rashladno v ...0 Mo 1.800 680 .0 0. OW5 C 1.termalna kupelj. . . 820 800.65 u 64. . 750 1050.

rasbladno sredstvo: v .700 {1000. .0 2.0 Co utopi. kokile Toplinsko obrada Omaka Kovanje .50 0. 7450 C.72 0.....7 Ni 4. . 4757 C. .50 Upotreba 1 drugo 0. . 55 1000.... 63 450... 700 860..561550. 4742 C.58 1450 1100.680 C. 56 .50 0..zU 42. .. .32 Cr 1. 1030 { 1050. matrice tmovi...40 0.700 1010. t 60...900 1100.. .0 5. ...70 1. 650 1000.. 61 400.8301250 u.36 0..50 1. 1030 u.. 4758 C. U.. ..65 0. 850 800 ..54 {1010...0 5.. 83012501{ 1000'.5 Mn 1. ..40 0.53 550.... t ...55 0.9 5.0 Si 1......35 1. 760 250 1100. 57 750.C HB Kaljenje .. .7401230 C.C hI..7 Ni 0. 5741 C.50 {1080.z t 49.uIje..' tvrd..55 0. z .30 0.30 0. 1000 v 49..46 500..1050 {1020. 7450 C.3 1.. 870 z 54.. .. 6450 C. 900 780..0 1. 4753 C.... 4752 C.850 250 1000. .46 U 1 .. 4757 C.1050 t. .1060 u.850 1000...3 1..20 0.850 800.0 5..1 1. 9750 1100.. .5862 400. 8301 250 I { ~:~:::~~~ \U ~L:~~ { 980.. 700 z 50..termalna kupka.. 1040 z 52. 4752 C.1060 42. 382 .700 250 1100...10 0. 53 500.. 1030 1000. 6450 C.30 1.. HRC Popu!tanje . bl.C Meko farenje tvrd.. . . 474211080.. 850 800. .0 1.40 0. .600 1080..z t 47... ... 4753 C. 1160 u.. 561570 .1040 U 46..10 0....581400.211. 4758 C.zrak.840 250 250 250 58....0 Si 9. t 50..1160 42.. 5742 C... t 54. 1040 I { 1000.. .0 Sastav % ~ 0. 4751 C. 9750 Zelezarna Ravne Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop N Mo 1 3 Mo 2 Mo 4 Mo 6 extra 1 extra 2 1 2 33 Co 2 C 0. 900 960.5 0.40 0. { 830..4 1.700 1050.2 1...0 Si 0..Legirani alatni retici z a r a d u v rue e m SasWII i upolTeba Oznaka po JUS C.. ..900 1100..1040 z 59.. . 850 670 . .40 0......5 1.1040 890..850 830.830 1100.voda.0 0.. 870 U 57... 6451 C..25 1..32 0..8501700.. . ...0 3~ 3~ 3. ..53 550.0 Si 1.700 1020.. t 52.80012501 800.1040 { 890..1040 u.47 49.. 1050 z 52.. . 900 780.... .. 5742 C. 55 u.0 Si 1..C 600.5 3.0 Si 1.810 1050. ..t 54.6451 C.0 5. 4751 C. 700 250 830 . ..700 1080... ... 5741 C.850 740.650 z 52 .62 670.0 3.. 700 u.411..

.C 1150.9682 C.. . .65 540. 570 63. .25 9. .67 540 ..580 63.900 1150 .92 6. .. 520 62..0 telik pri finoj ill C. 1310 1210.76118. 810 800 . .. 570 64.. .. . 1240 1180.0 I 3.900 1100.. 9780 I BRC Mol 0. ..6980 C.0 I vrlo optereteni alat. 900 Zarenje .65 1100.1300 1180. 560 63.5 I 5. . .C 800 . . .560 63. .9683 C..5 I 4.014. . . 9683 1 BRU 1....2 I univerzalni brzoremi najveteg ueinka gruboj obradi t.9780 C. 9682 1 BRC 3 0. . probija- a.. 6980 1 BRC 0..0 11. .900 1100....C C. .0 I 0. .1250 1200. 1290 1260. 590 63. glodaIa nofevizaobradu i kovina Popultanje .67 540 .810 870 . . 383 ..C tvrdOOl HRC Toplinska obrada Oznaka Kovanje . 900 800. . .5 I 0. .5 6.1230 1250. . ..66 480 .550 .91 Co-Mo-brzoremi telik za najtefu grubu obradu gdje se posebno zahtijeva tilavost C. .Brzoremi teUd v Upotreba W1 standardni brzoremi telik za sve VlStebrzoremog alata t.66 550 . .....9880 1230.7680 C. na zraku ill u termalnoj kupki (540. .0 I 9.. .0 I 3. 830 tvrdoo HB 300 300 300 300 300 300 300 KaljenjeO . ..6880 C.0 I 5. .860 780. .C). 7680 1 BRM 2 t.900 1150... .0 I 5. 830 800.51 jakolegiraniCo-brzoremiteIik za najve61opteretenja i za rezanje najtvrdih materijala 110. . osobito za nofeve i glodaIa (za grubu obradu) t. . 900 . 900 1100.5 I 4. . Ga!enje u ulju.514.7 11.830 780.0 14.90 6.0 I 5..5 I 4.51 Co-brzoremi telik za rezanje tYrdih materijala velikim brzinama 5 debelom Strugotinom 0.80118. ..5 I 5. 1260 530.7 11.0 5.011.5 I 3.66 530 . . 9880 I OSV I 1. . .9 Mo-brzorezni telik za obradu kovina pri veCimudarnim opteretenjima. .

35 1. 35 30 34 2a 1. konverteru. 245 390 510 665 245 315 Vlaroa ~rstOCa Rm N/mm' 400.55 l. D 2500 5000 1000c:. min. 540°C) ja optereeeni dijelovi .40 0. CL. (JUS C. CL. 590. produlj. 740 740.40 1.20 0. 590.0H . 590 490.18 Sastav % Cr 1.. .0 1. UgljlCni (nelegirani) cellCni IIjev Vla. CL. 0602 CL.60 1. 1330 I stanju) i upotreba PostOI.'7f 1.J3. Rm produlj. .. 0601 CL.45 1. 1330 4730 4731 4732 7130 7431 Zelezarna Ravne Lg-C 25 CrMo 60 L CrMo 80 L CrMo 100 L LgZ-45 Mo GS17CrMo55 C 0. 640 ventili (do 450°C) } optereceni dijelovi statiki i dinamiki ventili (300. 0501 255 295 510 590 610 18 15 15 12 25 - 3a 4a 1..25 0.. na meko iIi normalizi- Sastav Legirani cellCni IIjev za poboljSauje Oznaka po JUS CL.'5 - - CL.25 0. Svi odljevci moraju biti toplo obradeni i to: urenjem ranjem ili normaliziranjem i tarenjem na meko..ila. 384 4731 4732 7130 7431 Naprez. J min." 1. te~enJa ~e N/~m mm. Naprez.0400 185 225 375 440 25 22 u martenki. Oznaka teenja Re vrst.55 1.1.% po JUS min.50 Mehanicka svojstvaSu poboljsanom Oznaka po JUS CL. vost savijanja pri jakosti polja Z% KUI3 (a=1800) AIm min.0 1.. 890 880.65 21 14 - - CL. 0301 CL.42 0. CL. N/mm' N/mm A.21 0.33 0.0603 345 CL.1973) Kon. 0300 CL.25 0.. 0401 27 CL.0700 410 - 685 14 - - - - - .Pokus Magn.0 1. 4730 CL.50 1.. CL.3 Mo 0. . Postol.30 1. CL. CL.. indukcija T trak. CL.. A S% 22 16 12 9 22 20 Upotreba CL.1030 440.. min.25 0.0600 CL. CL.0500 CL.CELICNI LIJEV Celiau lijev je svaki eelik dobiven postupkom taljici ili elektrienoj pea i lijevan u kalupe.

0 10. 790 440. 4271 4273 4576 4577 I Prokron 16 L Prokron AS L Prokron10L Prokron 15 L svojstva i upotreba Stanje Naprez. 4758 CL.5 1.3 2..0 29. Re .postotno produljenje (%).6 poDoIJ . .0 25.45 1. 4572 tL..0 29...(v) Vlana rstoca Rm N/mm' 590. 7361 tI. g.. .0 9.3160 l1. 3161 CL.. 3462 CL. 4571 CL. 0.640 440 . 4573 a.0 12.0 10.. 640 Postol. 230 HB }pea dijelovi industrijskih u vatri do 1100 .0 12. . 4572 a. cr. 4576 CL.08 0.5 1. .0 1..0 0. L..5 18. As % 12 20 20 20 20 Upotreba otpomost prema rdi i kiselinama 250 . L 12 L 12 sp. 4571 .5 13.6 As 1. (v) ga.. 3460 CL.0 2.08 0.. 3134 lL.0 1.. (v) g..0 27.6 3.7 1.0 13...3 LC-L 15-3 HC-L Prokron 3 M-L C 0.640 440.0 Sastav % Cr Mo Ni 11 Svojstva toCe' 1.0 11. 4574 "3!rOstalni lijev 1.8 13.0 2.0 1I Mehanitka : pobolj.8 15. terenja Re N/mm2 440 175 175 185 185 Tvrdoea 4.12 0. 4577 Oznaka JUS a.0 12.0 1.MnMo L 15. 4759 CL.l. 385 ~ . (v) g.4271 CL...0 +Nb cr.Strojarski . . 4574 A. 4771 Zelezarna Ravne 2 Mn L V 12 Mn L N 12 Mn L V 12 MnCr L 12 MnCr L 12 MnMo L V 12.3 0... (v) !areno fareno fareno as.8 2.C CeDtni Djevotporan prema babanjo Sastav i mehanitka svojstva Oznaka JUS CL.0 15. "mIajua lijev CL.8 17..30 Mn 1.0 1.Iriru~nik j . .5 +Nb 2.0 2.4273 CL.40 0.... 4171 .1 J.0 13.2 1.35 Si Cr Ni Mo ostalo ZelezarnaRavne Prokron Prokron Prokron Prokron Prokron 2L 11 L 11 sp.0 18. ..0 2.granica naravnog te~enja (N/mm'). 300 HB 150.20 0.4171 CL.C u vatri do 1150 .5 1.640 440. .3 0. 0.2 1.2 1. 7362 tI. (v) gas..12 0.45 1.0 18.0 12. cr. 4573 CL. prod. 300 rOO. 330 HB 200 .7 1.Sastav Oznaka JUS I Kemijski otporan ceDtni Djev Sastav % C maks.0 18.

0471 C. 0463 C.RS113 RR SI 14 U SI 35-2 R SI 35-2 U SI 36-1 (6 PlO) (U 7 S 10) U SI 36-2 U IOS6 RS134-2 UQ SI 36-2 U 10S 10 U SI 34-1 U St 34-2 R SI 36-2 U SI 38-1 U SI 38-2 R SI 37-2 SI 37-3 (SI 37-3) UQ SI 38-2 U SI 37-1 U SI 37-2 R SI 38-2 R SI 44-2 (6 P 20) R SI 42-1 R SI 42-2 SI 42-3 (SI 42-3) U SI 42-2 R SI 46-2 SI 46-3 (SI 46-3) SI 50-2 (SI 52-3) SI 52-3 (SI 52-3) C.1221 C. 0446 C.OZNAKE CELIKA JUS Omake eelika prema standanlima JUS i DIN DIN JUS DIN SI 00 SI 10 U SI 12.1204 C.0000 C.0275 C.0261 C. 0247 C.0147 C. 1215 C. 0445 C. 0563 386 CIO Ckl0 (lOS 20) HI HII HllI SI 35-4 SI 45-4 SI 35-8 SI 45-8 CI5 Ck 15 Cm 15 15S 20 C22 Ck22 SI 55-4 C35 Ck 35 Cm 35 35 S 20 C45 Ck45 (C 45 W 3) Cm 45 45 S 20 . 0460 C. 0365 C.1206 C. 0270 C. 1202 C.1402 C. 1120 C. 0363 C. 0483 C. 0562 C. 1302 C.1601 SI 60-2 SI 70-2 C.0355 C. 0482 C.0361 C.1214 C.1209 C.1540 C.1590 C.0461 C.0362 C. 0245 C.0265 C. 1301 C.0146 C.llOI C.1212 C.1490 C.1501 C. 0267 C.0210 C.lloo C. 0345 C. 0645 C. 1331 C.I211 C. 0211 C.0148 C.1502 C.0545 C. 0271 C.0145 C.II90 C. SI 12 US113.1210 C. 0246 C.1431 C.0370 C.1430 C. 0255 C.16oo C. 1330 C. 0745 C. 0411 C.1530 C.0257 C. 0371 C. 1400 C.0561 C.1580 C.1480 C.1500 C.1281 C.1531 C.1220 C.0375 C. 1121 C.0481 C.1290 C. 1300 C.1213 C. 0462 C.

C.4184 C.1840 C.1680 C.1630 C.3840 C.1946 C.4734 C. ~.4120 C.4731 C.4180 C.3134 C.3139 C.1780 C.1741 C. C..2131 C.4132' C.4730 C.4320 C.4173 C.4650 C.2134 .3811 C.4170 C.4149 C.4150 C. C.316O C.4574 C.4738 C.1731 C.4270 C.4321 C.4573 C.4230 C.4143 C. C 55 Ck 55 On 55 C60 Ck60 (C67W3) (C 67 W 3) On 60 (C 80W 1) (C 105 W 1) 100 W 1 (C 125 W) (C 125 W) (CIIOW2) (C 135 W 2) (38 Si 7) 46 Si 7 51 S! 7 55 SI7 66 Si 7 .4732 C.3133 C.4750 C. 4531 C.4134 90 MnV 8 9 SMn 28 15 Cr 3 34Cr4 41 Cr 4 38 Cr 2 46 Cr 2 37 Cr 4 C.4172 C.2331 C.4733 C.2132 C..1631 C.3111 C.4141 C.1740 C.4578 C.4382 C.2133 . 3990 C..3105 C.4171 C.O:make celika prema standardima JUS i DIN (nastavak) JUS DIN JUS DIN C.4181 C.3112 C 3130 . 1941 C.4571 C.1940 C.4381 C.4570 115 Crv 3 140 er 3 IOOCr6 (140 Cr 2) X 210 Cr 12 X7Cr13 X15Cr13 X20Cr13 (X 40 Cr 13) X42Cr13 34 CrS 4 41 CrS 4 37 CrS 4 67 SiCr 5 X 45 CrSi 9 3 16 MnCr5 20 MnCr 5 16 MnCrS 5 20 MnCrS 5 17 CrNiMo 6 ' AIN 7 34 Cr X 22 CrNI 17 X12CrNil88 X 10 CrNiTi 189 X 5 CrNiMo 18 10 X 10 CrNiMoTi 18 10 ~ ~.4579 C.1944 C.4520 .1700 C. 1943 C.1701 C.4130 C.1730 C.4751 25CrMo4 34 CrMo4 42 CrMo 4 50 CrMo4 30CrMoV9 32 CrMo 12 34 CrAIMo 5 X 165 CrMoV 12 X 38 CrMoV 5 1 387 .4721 X 15CrNiSi2520 X 12 CrNiSi 36 16 X 5CrNi189 X 80 CrNiSi 20 X 10 CrNiNb 189 X10CrNiMoNbl810 (X 53 CrMnNiN 219) X 210 CrW 12 20 CrMo 5 C.4145 C..4175 C.4133 C.4581 C 4582 C:4583 C.4739 C.4580 C.2330 C.4131 C.4588 C.2130 C.3190 (6OS!Mn5) (65 SI 7) St 52-4 19 Mn 5 4OMn4 17Mn4 50Mn7 28 Mn 6 (X 120 Mn 12) - C.4572 C.1948 C.3100 C.

7130 CL. 4572 CL. 6445 C. 460 3 CL. 4273 CL.5741 ..7401 C.5430 C.0700 CL. 4574 CL.4770 C. 7420 C.6450 C.7362 5 6-5-2-5 05-38 05-38.4756 C.4755 C. 4576 CL. C.L. 4731 CL.5421 C. \.5742 C.4972 C.7421 C. 6850 C.4753 C.6842 C. 4271 CL. 0600 CL.4771 CL.7481 C.4757 C.6451 C.4759 CL.4771 DIN X 40 CrMoV 5 I (X 50 CrMoW 9 11) X 100 CrMoV 5 I (X 50 CrVMo 5 I) X 55 CrMo 14 JU5 C.3 05-45 05-45.4577 CL.6444 C. ~~OO CL. 0601 CL.644O C.6441 C.7432 388 42 CrMoS4 50CrY4 58CrY4 31CrY3 (X 155CrVMo121) X 10CrAI24 X 10CrAII3 15CrNi 6 18CrNi 8 36CrNiMo4 34CrNiMo6 30CrNiMo8 55NiCrMoV6 56NiCrMoV7 105wcr 6 (IIOWCrV5) 45 WCrV7 60WCrV7 80WCrV8 X 30WCrV4 I X 30wcrv 9 3 120WV4 100WV4 (142WV 13) 5 18-0-1 518-1-2-5 15Mo3 13CrMo4 4 10CrMo 910 20 MoCr4 25 MoCr4 22 CrMo44 24CrMoV5 5 C.5432 C.4758 CL.4970 C.0603 CL. 4171 CL.684O C.6880 C. 4782 C.5420 C.Oznake celika prema standardima JUS i DIN (nastavak) JU5 C.7431 C. 0501 CL.4781 C. 4573 CL.3 05-52 05-52.7680 C 9682 C: 9683 C .3 05-62 05-62.6980 C. 1330 CL 3134 CL' CL' ~:~ "" .4831 "" \ 4835 C.4830 C. 4732 CL. "" . 7361 CL. 0602 CL. 4571 CL. 4730 CL.978O CL.. 9750 DIN 20 MoCrS 4 2S MoCrS 4 56-5-2 518-1-2-10 5 10-4-3-10 11 III III C.4811 C. 0300 CL.4850 C.7400 C.3 05-60 05-60.4754 C.3 05-70 05-C 2S (05-36 Mo S) (O-X 120 Mo 12) (O-X 120 Mo 12) (O-X 120 Mo 12) (O-X 120 Mo 12) O-X 20 cr 14 O-X 40 Cr5i 29 O-X 130 Cr5i 29 O-X 10 CrNi 18 8 O-X 7 CrNiNb 18 9 O-X 10 CrNiMo 189 O-X 7 CrNiMoNb 18 10 O-X 40 CrNi5i 27 4 O-X 35 CrNi5i 2S 12 (05-25 CrMo 4) (05-34 CrMo 4) (05-42 CrMo 4) (O-X 300 CrMo 15 3) 05-22 Mo 4 (O-X 125 MoMo 122) (O-X 125 MoMo 122) ~ . 0301 ~.6443 C.7480 C.5431 C.7100 C. 3462 CL.

HVN AK 3 spec.spec. 1S40 1740 2elezarna Ravne OCSO OC70 OC80 OCIOO QC 100extra OCI20 OC 120extra Bohler (Austrija) MS45.E.5741 C.E. t.4650 C. C. 6443 C. BRC BRM2 BRC3 BRU BRCMo S.4835 C.1944 TSWextra 6 5 EZH EZH spec.spec.4750 - KlSO C.4150 C.1948 C.6841 C. OCR 12extra - C.4173 C.6451 t.4149 C.6440 C. 6882 BRW BRW2 WKW4 SuperRapid Extra S. sp. Gex.1941 C. Max. 00 5 S.4172 C.3840 XBr 2X13 - - - C. t. mittel hart 11S Poldi (CsSR) I I (SSSR) (rush siova !) GOST t.1946 C. 6880 t. FS FS YI2A Y7 Y8 YII - C. 500 Mo RaDid Ex.SS - 389 - Usporedba sli<!nih <!elikaje po kvaliteti samo priblitna. Max. SSC RCRI KLZ - C. .R. 5742 C.1741 OCP65 OCP 110 OCP 135 VCV130 Prima hart T5P K2 2 - Y13 CV. SSWY RCRI 2002 2002spec. t. 4XI3 P 18 PI8KS<I>2 PKJO t.6444 C.R.6840 OCR 3extra OCR 12 OCR 12spec.184O C. 1200 p MK - Max. 2002M X05 XI2 - - - XI2M BI 5XB2C 6XBC SXHM 45 XHM <I> 3X2B8 MY extra KL US ultra GNM GNME WKZ MST Amutit WKW2 SPS TenaxN TenaxNB TLH TBMI TBM Extra I HPS.R.4770 Prokron5 C. EMS45 Extra weich Extra zah Extra zah hart 100 Extra S Extra zah hart Extra zah hart Prima weich Pr.4751 OWl OW3 OSIKRO2 OSIKRO4 Utop Mo I Utop extra I Utop extra 2 Utop2 Merilo Merilo extra Prokron 3 Prokron 4 SpezialK SpezialKR SpezialKNL WV.4143 OCR3 C.194O C. Solar AK 2 spec.E. t. C.4145 OCR 4 extra C. o M CC Mo RapidEx.4141 OCRI C. 6980 7680 9682 9683 9780 .Omake domaCih i nekib stranib alatnih eelika* JUS t.1943 C. 212 Stabil spec.

TiC (TaC.32%) i W (6. koja iznosi 1400. Sastoje se od kristala WC. koje se sinteruju. 025 . Tlacna cvrstoca je vrlo velika (oko 4250 N/mm2). Tvrdi metali nisu Celici i njihova se struktura ne moZe mijenjati nikakvom toplinskom obradom. prdanje (u hladnom i toplom stanju) za jednaki alat kao pri G 50. kovanje. Bitno su utjecali na razvoj tehnike obrade. mje- otpomost prema habanju.17%) s pribliZno 0. Sinterovani tvrdi metali oblikuju se u plocice. ali smanjuje Zilavost.65%). Svoju prirodnu tvrdocu zadrtavaju do visokih temperatura (pri 750 . matrice za izradu cijevi.5% C te lijevani. matrice za duboko izvlaCenje alat za preoblikovanje pecatanje i odvajanje cestica..1974) Oznaka G05 G 10 G20 G30 G40 G50 G60 390 velika otpomost rila Upotreba prema habanju.C znatno tvrdi od brzoleznog celika pri temperaturi okoline. ali su krhki i vrlo osjetIjiv prema udarcima. Upotrebljavamo ih za navarivanje. opada do 1000 . oblikuju se samo lijevanjem odn. . za za jednaki alat kao pri G 30.. . Kasnije je bio Co . savijanje. 1. TVRDI MET ALl Tvrdi metali sastavljeni su od jednog iIi vi~e karbida kao nosilaca tvrdoee i od kobalta kao veziva. A9. za matrice. MoC) te Co kao veziva. za matrice. Sinterovaui tvnIi metali Nastali su u Njemackoj (Krupp. Veoma su otporni prema habanju.zbog visoke cijene . LlJevaui tvnIi metali Pojavili su se najprije u USA pod nazivom »stellit«.C tek za 10%. 2. za nozeve u ~tancama.. vodice otpomost prema habanju i dovoljna Zilavost. sinterovanjem i bru~enjem. Njihova je zilavost takoder znatna (cvrstoca na savijanje iznosi 2500. Tvrdi metali za alat za preoblikovanje (JUS K.. 1926) pod nazivom »widia«. Ne mogu se kovati ni valjati. profilirane matrice... TiC je tvrdi od WC.djelomice zamijenjen sa Fe. Sinterovani tvrdi metali sa TiC jos su na 700. Cr (25. 1750 HV.1250 N/mm2). . manja Zilavost.. Njihova tvrdoca. aIi s povecanom Zilavo~cu aIat za odvajanje Cestica.C mogu imati jo~ tvrdoeu do 750 HV). Sastavljeni su na bazi Co (33. . aIi s poveeanom Zilavoscu ...

.plas k stiauh masa... vlaknastih tvari. Obrada tvrdog Mn-eelika. lijeva.. ~ stakla.!!. slitina AI i Cu.g... .porculanaI k arnen]a.~ ~ 391 . Odvajanje restica velikom brzinom 5 ma1im presjekom stru- ~ "'. brzinom brzorez- ~ ~ ~ o brzinom brzorez- nib relika 5 osrednjim posmacima do 2 mmlokr.1966) Oznaka P 01 PlO PZO P30 I Upotreba Najfinije tokarenje i bu~nje relika velikom brzinom do 1. strugotine. keramike i kamenja (udarna svrdla).~ M 40 t~:J OdvajanLe "~st~~ Ee~k31 !I1_alcr... cv~to~.~ ~ Odvajanje restica osrednjom brzinom s osrednjim presjekom :i. Odvajanje restica 5 tvrdog i sivog lijeva vea: tvrdoee (do 60 ~ K 10 HRC).: m/s (100 m/min) 5 posmakom od 0.~ Odvajanje restica 5 relika ~terostrukom Odvajanje restica 5 relika retverostrukom nib relika 5 najmanjim posmacima do 1 mmlokr. Obrada neieljeznih kovina M 10 I ~.A9.!!. . I ~ '" . slitina Al i Cu. Odvajanje restica s tvrdog sivog lijeva (nad 220 HB). ali 5 velikim presjekorn strugotine. Odvajanje restica sa sivog lijeva i relika manje evrstoee. Matrice za vurenje tvrdog relika. aljenogrelika. osobito na autorna0.Tvrdi metaIi roDalat roDodvDjanje lestica (JUS K. tvrdog I ~. Tokarenje i odvajanje restica na autornatirna rnalorn brzinom. Odvajanje restica 5 relika dvostrukom brzinom brzoreznih relika 5 veam posmacima do 3 mm/okr.~ os 0 u. ~ tine.~ Odvajanje restica sa sivog lijeva (nad 220 HB).: relika (Rm > 1800 N/mm2). keramike. '§ 1.. os- K 40 t~ 11 o C Odvajanje Cestica 5 drveta. vurenje i valjanje. keramike i kamenja.. M ZO I.aluminijskihlitinasa silicijem. VruCe i hladno ] ~ K 30 t..~... Odvajanje restica rnalom "brzinorn 5 vearn presjecirna strugo1. . K ZO t~.. . > M 30 t. Obrada tvrdog Mn-eelika i austenitnih relika.: gotine. plasticnih tvari. Blanjanje sivog :Q :I P40 PSO KOl :[ .1.020 . Tokarenje i odvajanje restica na autornatirna malorn brzinom rezanja i velikim presjekorn strugotine. plasticnih tvari. :..: tima. Obrada austenitnih relika.7 os . ukorenib drvenih ploea i 51. papira.1 mmlokr.

. fvrst. Stanje aluminija Postot.15 0.03 0.05 0.5 Fe 0. Najvecu kemijsku otpornost postizemo Zarenjem pri 450 ..03 0.02 0.05 0.120 70 Al.7 1.02 0.8 Zn 0.05 Si 0.7..1986) Osobite prednosti aluminija su mala gustoea i velika otpornost prema koroziji i kemijskim utjecajima.5..0.07 0. 25. .05 0.polutvrdo meki (prelani vureni ill 1areni) I . Oznaka AI 99.00 AI 99.18 22 I A. .3.00 AI 99.100 . lijev trake i limovi Rm N/mm' 90.03 0. produlj.15 0. .03 0.7 0... Poje- 392 .10 0. Sastav i upotreba Dopu!tene neastoee (%) maks.03 0.03 0.tvrdo - 100 130 6 I 7 5 20 valjani 4 18 35 Iipke.tvrdo vureni 100 70 130 (.05 Ga ostalo 0. lice.05 Mg 0. 400°C.20 0. ako nakon ~to vece plasticne deformacije (70.5 0. * Zice za aluminijsku uzad moraju imati postotno produljenje dina se Zica prije pletenja ispituje na pregib i torziju. valjanog ili vurenog).25 0.7 0.05 0.05 0.05 0. 170) I 5 3 I 7 4 I 20 28 35 Najbolja svojstva u meko Zarenom stanju dobivamo.03 0.03 0. .02 0.00 AI 99.meki (hreni) valjani I .05 0.LAKE KOVINE Aluminij (JUS C.10 Ti 0..05 0.05 0. Aluminij ima takoder veliku toplinsku i elektrienu vodljivost.C2.polutvrdo I .04 Gustoca aluminija iznosi od 2560 kg/m3 (lijevanog) do 2750 kg/m3 (kovanog.00 ukupno 0..32 20 30 I 25 .07 0. . 500°C.3 0.40 0.06 0.10 Mn 0. Mehanitka " svojstva aluminija (AI 99. 90% smanjenja presjeka) zarimo Al pri 360 .02 0.00 AI 99. > 2%.S) VIae.0 Cu 0.2 0..25 0. . cijevi i profiJi .8. Tvrdoea HB 24.

200°C).. sJitina postaje znatno cvr~ (starenje). 0.7Mg. 0.1.5 Mg 0..5 Mn 1....0. 0.4.) u aluminiju.O.I...6 1.13.4.5 Mg.1 MD. cenoj otopini..65 MD.2Ti 3.7 Si. .. I MD.1.etem..Aluminijske sUtine Aluminijske sJitine imaju stanovite prednosti pred cistim aluminijem. 570°C) i ga§enjem u vodi te naknadnim starenjem.2 MD 0. . AICuNi. 0. ... Kaljene se slitine omek§avaju pri 360.2..1..1 Si. Primjeri poznatijih Naziv antikorodal duralumin duraJumin K duralumin W duranalij duranalij 2S bidronalij silal silalK silalV silumin silumin y tr g 0 vac k i h n a z i v a aluminijskih Sastav ("/0)A1+ 2. .25. AICuMg i AIMgSi mogu se bliti (oevr~ivati). 0. 0. 0. Neke aluminijske *IDe dosezu svojom znatnom cvrstoeom svojstva felika.6. 0....5.3 Ti 12. AICuMg) prirodno .2 Mg. AIMgSi) umjetno .. O...1.25. . §to im daje svojstva cvrstoce sJicna onima felika.. .. otopljeni se elementi IX mogu pravovremeno izluciti. 0.8 Mg 2.5. 1.0.. 0..5. 0. 2 Mg.. pa ostaju u prezasi. \. i ID U pogledu cvrstoee i sposobnosti za Jijevanje i gnjeeenje. .pri okolnoj temperaturi..2.7 Si.3..1.5 Si..2 Ni.8Mn..3. 400 QC. 0..35..3..2 Mn 3. O.5 Cu... 1.. Alu"C 3inij moze u podrucju oko 500°C dobro otapati 660 le elemente.3. Ako krutu otopi8U pri 500°C brzo ohladimo. Starenje je kod nekih slitina (npr. Aluminijske slitine sa Cu slabo su otpome prema koroziji.0.4 Cu.. . Cu.1.5 Si.2. Si.. 0. .2.8.0.0.6.3...1 Ti 393 .. .0. .75 Si. x = dodatni element Kaljenje (oevnCivanje) aluminijskih slitina poIX= kruta otopina stiZemo dakle iarenjem (4.5.5 Mg.. Kad se vi§ak otopIjenih elemenata s m:menom izluci u kristalnim zmcima iIi medu njio x . 0. .5 Mn.0.. dok mu je sposobnost za otapanje na liZim temperaturama neznatna.35 Mg slitina Si..'.. .0.4. 2... 1. 0.. Mg itd..0.. 0. Kaljenje aluminijskih sJitina Aluminijske slitine na bazi AICu. 15 h pri 100. 0.6 MD 2.. O.5 MD 3.45 MD 12.5...6 Mg.12 Mg.0..6 h) pri.. ma.. .5 Cu.. 0.. Kaljenje (oevr~ivanje) aluminijskih slitina se esniva na promjenIjivoj topljivosti stanovitih eleT menata (npr. 9 Mg..0.8.6... Kaljene slitine imaju mnogo bolja svojstva cvrstoee i mogu se upotrebljavati pri temperaturarna do 120°C..pri povi§enoj temperaturi ~8..12. u drugih pak (npr. temperaturi odredenoj za svaku slitinu (oko 500..OSi.

4 1.8 0.35 0.8 0.2 0.5 0.2 0.6 3.5 0.1 0.8 1.0 0. 0.2 0.10 0.3 1.6 0.2 1.6 4.2 0.3 1.8 - 0.2 0.5 0.3 0.6 0.3 1.5 0.5 0.20 0.7 0. Gornji i donji brojevi zna~e grani~ne vrijedno5ti sadrtaja.0 3.1 0.3 0.7 3.2 0.5 AISI1 Mg AI Ma SI 0.2 0.10 0.8 5.2 0.2 0.2 0.2 0.5 0.2 0.0 1.5 3.35 0.7 0.5 0.15 0.8 0.5 5.5 0.9 3.5 0.2 0.20 0.20 0.5 0.15 0.1986) Sastav (%)* Oznaka (ISO)"" AI Mal AI Ma 1 Cu AlMgl AIMgZ AIMg3 AIMg4 AIMgS AI Mg3Mn AI+ I .5 1.2 - 0.2 0.35 0.4 0.7 - 0.Aluminijske slitine za gnjefenje (JUS C.10 0.C2.7 0..0 0.25 0.9 0.2 0.25 0.5 1.2 0.10 0.7 - 0.2 0.5 0.3 0.8 1.2 0.1 1.8 0.2 0.4 0.10 0.10 0.20 - 0.4 3.7 - 0.7 0.0 3.40 2.6 2.5 - 0. Uzete su U obzir .6 1.2 0.4 0.2 0.8 4.2 samo neke zna~ajnije slitine.1 0.35 0.8 0.5 4. Cu - I Mg - I - Si I Fe - I Zn - I Mn 0.15 0.35 0.2 0.2 0.2 -.10 0.2 0.6 1. 0.5 0.4 0.2 0.5 0.2 0.6 0.2 0.5 l Cr - ITi + Zr 0.5 AIMglSICu AICuZMg AI Cu4MgSI AlCu4Mgl AI Cu4SIMg 0.10 0.5 0.10 - 0.4.5 0.5 4.0 1.100 .05 0.35 0.7 2. 394 . dok su druge saddane U gore navedenom standardu.3 1.4 0.4 2.0 0.7 0.5 1.10 0.2 0.3 1.5 0.0 0.2 0.

I kaljeno.h.h.h. t.bladno gnjeeeno.:'N Oznaka Stanje* Postat.:z AlMnl I t A. ". 160 270 7 9 72 s porastam%Mg 220 310 3 4 85 1100 1230114 1161 521 smanjujese I I I I I I sposobnost zavarivanja 200 340 1130 1240 1147 1168 1 90 I 65 I I I I I I I 140 230 8 9 180 1180 1141161 4 3 80 260 I I I I . . 80 450 3 70 neotpoma AICu4 SiMg I meko!areno I 3201180 1102 1121 120I vrlodobrose I I I I I I I AI Cu 5 Pb Bi I kaljeno . . tvrdo 220 280 2 3 75 kali. % Tvrdata Smjemicc za HB upotrebu polutvrdo tvrdo meko!areno I I AIMg2 I I polutvrdo tvrdo mekofareno 100 120 40 I 120 5 6 35 koroziji. :. I 250 I 380 I 10 I 12 1100 I.m automate * h. Alo % 'U --:z 2 B Q:. zQ:. dobro 150 118120 4 I 42 se zavaruje 3 90 221 otpomaprema I I I I I I 140 230 7 8 55 koroziji 180 1180 1133 1154 I 45 I otpoma prema 80 260 65 (morske vode) I AIMg3 1 I polutrdo tvrdo meko!areno I I I I 65 75 421 I veQ otpomost 1 I AIMg4 I polutvrdo tvrdo meko!areno polutvrdo meko!areno tvrdo kaljeno I AIMg5 I I AISi1 Mg I I prema koroziji (i u morskoj vodi).stareno pri poviknoj temperatoo (toplo). 395 . [ . 260 400 10 12 100 koroziji kaljeno. prod.t. Co... otpo..h. I.-g. g.Mehanitka svojstva i upotreba nekih aluminijskih slitina za gnjeeenje (prosjecne vrijednosti) . . meko!areno . Pre!ane aIuminijske slitine za gnjeeenje inlaju priblimo jednaka mehanicka svojstva kao u meko itarenom stanju. I I 150 170 3 4 55 100 200 11 13 60 210 1110114117135180 290 8 10 50 I I I I I dobrose kaIi.stareno pri temperaturi okoline (bladno).prema kaljeno. prema kOroZlJI . I I .

2Ni.8 2.4 0.5 2.4 0.05) (0.0 7.20 0.05) (0.3) 0.30 0.4 0.01 0.2 0.10 0.ISn.5 5.5 0.3 0.15) (0.1 1.01 0.1) (0.5 8.01 0.3 (0.05) (0.r5) (0.15) 0.3Ni.00 AI Mg 5 Si . 0.ISn. 3) 0.3 1.01 0.15) (0.00 AI Si 8 Cu 3 (Fe) .4 0. O. .5 7.0 3.5 1.5) (0.00 AISi6Cu4 (Fe) . .U zagtadama su najvece dozvoljene vrijednosli saslavina kao netisloca.0 5.3Pb.2 0.0 13.5 1.0 (0.01 0.01 0.50 0.0 13.5 (0.01 0.5 3.0 0.0 (0.1 0.2 0.5 9.5 0.2 2.4 0.5 5.5 2.15) (0.1983) AI Si 12.0 0.10 0.3) 0.15) (0.00 11.15 0. O.5 0.0 5. 0.0 3.3 0.5 0.5 (0.50 0.5 3. O.0 13.15) (0.0 0.4 (0.8 0.00 AI Si 6 Cu 4.3 0.05) 0.3) (0.0 7.0 6.3 0.00 AI Si 12 Cu .5 9.00 AI Si 10 Mg .5 9.05) (0.1 1.2 0.5 3.00 AI Si 8 Cu 3.10 0.18) (0.1) 0.1 Sn.10 0.2 0.0 2.300 .05) (0.15) (0.01 0.2) O.07 1) 2) 3) Slitine za tlacno lijevanje AI Si 12 (Fe) .5 0.4 0.5 11.0 13.2 2.01 0.00 11.2 0.20 0.0 0.20 0.C2.3Ni.3 1.15) (0.00 AI Si 10 Mg (Fe) . - 396 .3 (0.1 2.10 0.0 10.5 9.5 0.00 AI Si 12 Cu (Fe) .5 11.15) 0.3 \.5 0.10 0.15) (O.20 0.8 \.01 0.8 4.05) 0.3 \.4 0.0 1\.5 0.5 5.01 0.00 AI Mg 3.5 3.50 0.00 AI Mg 10.0 11.r AI uminij Sastav (%)* Oznaka Slitine za lijevanje u pijesak iIi kokilu ske sli tine za lij ev anj e (JUS C.00 AICu4Mg Ti .2 0.15 0.2 2.0 0.2 4.50 0.9 1. O.2Pb.20 0. .2 0.6 0.1 0.00 AI Si 5 Mg .5 7.01 0.01 0.05) 4.9 (0.3) (0.0 0.05) (0.6 0.4 0.0 5. .5 1.10 1) 2) 3) Gomji i donji brojevi znate granitne vrijednosli.9 1.00 AI Mg 3 Si 1.2Pb.10) 0.05) (0.10 0.

dijelovi otpornost prema mor. 380 300. s prirodnim staranjem.. 3 2 4 3 3 5 3 5 2 4 8 3 4 SS. 1. 1 .MehanilkD svojstva i upotreba slitina za lijevanje u pijesak VIaa. ..200 170... .... 2 . 1 . 200 210... HB Rm As RpO.. .... 65 75 ili kokilu Upotreba tanke stijeoke odljevaka. 75 65. ..120 100....01 61 81 02 62 82 AlMg5 Si .110 60..... 125 za dijelove } 63-lijevano u pijesak i meko !areno 64-lijevano u kokilu le galeno.320 180. 60 64 80.10 . SO. 1 .200 220 ..280 150. 70 70.90 70.. 280 81 240.. . 60 AI Si 12 Cu . 65.01 02 AlSi6Cu4... 115 s velikom tvr- 95..115 2 . 180.01 81 02 82 AlSi5 Mg ..10 .150 100..12 SO. .180 80... 300 140.200 180...........150 120.. Oznaka. Mg .... 200 2 .15 90. 60 02 80.320 . 220. 180 220 .190 200...100 150.. 0.. dekorat. 300 8 260 .....01 02 80.. 160.. dekorativni dijelovi 1 .01 02 AI Si 10... .. 1 . ...... ....100 120..18 ..240 170.... . .. . 60 90 65 90 60 60 5 140....210 6 .61 Dodatne oznake znare: 01-lijevano u pijesak...110 180.190 150.....320 140.. . 65... 160 160. . ... .420 350.. .... .5.. .... 2 .. 90 90. .350 6...100 70.....440 5 3 8 3 ... .115 ....240 240.01 02 AI Si 8Cu 3.. 160 80.....400 350. 290 110. 8 .... 60 63 80.420 320. ....220 200.. . .01 70.260 90....200 . 130 dorom 95 ..100 60.... .250 240 .. . . manje otporan vik temperalure vik temperalure veea tvrdo6l... . 65...01 02 AI Mg 3 Si 1....100 180.... 150 80..190 240 . ..10 ..a POSIOI. 8 .110 160...12 100..100 120.. .12 AlCu4MgTi. . 180 70. 220 ..... prehrambena industrija otpornost prema morskoj vodi vik temperature.100 160. .. .. 220 1 180. vodi.2 N/mm' N/mm' % AI Si 12 ..01 81 02 82 AI Mg 3. 85 80. . ... 4 4 3 3 3 3 6 4 6 4 SO.. 290 120.240 6 .. 02-lijevano u kokilu. 61-lijevano u Pijesak i kaljeno (utvritivano) 62-lijevano u kokilu .130 150. 82-lijevano u kokilu } } ravoim slaranjem. ..210 5 . SO. 160 100....100 60.. 80 85.. 75 70...180 180.260 2 160.10 45 . 1 .120 210.110 180. .270 260...85 SO.. ..280 100... dobra kemijska otpornost tanke stijeoke. 1 . kem. . prehrambena industrija za motore....240 6 . 1 .... SO. SO. .100 90. .5 .. 60 80. za motore. .. . 8 ... ..220 160. ... 397 . 300 160.....240 2 .12 SO..12 SO. .... Naprezanje lo6l Tvrdo6l lerenja prod. 80 70.100 SO.100 60. 81-lijevano u pijesak i kaljeno s na. ...... ... . ... ... 130 110. . . . 2 .. ..

.1 Si O.OS 140. 110 vUe temper. otpornost. prelrra...... Prema koroziji nisu naroato otporne. Omaka Rm Rp. 220 VIaC!na ~tob Rm N/mm' 220 .100 220 ..3 0. ..0 7.S 9.S 1...l1 Tvrdob HB 40 SS 270. Gomji i donji brojcvi mare gramme vrijcdnosti saddaja..OS AISi6Cu4... 3 SO.2 N/mm' 140.3 70. .upotreba 220. 240..S. dobiva tek legiranjem.5% Si.OSCu . iU"a upotrcba .... do 2. . .OS 140. 2S0 220.100 ° Dodatna omaka OSma/3 tlaati lijcv..2 O. dekor.. Magnezijske slitine za gnje~enje Sastav i upotreba Sastav 0/0. . dobro se zavaruJe djclomice se more zavarivati mofc se kaliti (titi) S. VIae.1 Si 0. .. 60.220 160.. 10 ~ I. Magnezijske se slitine odlikuju osobito malom gustooom. djelovi AISitOMg.2 O..OSCu 0..2 2.. SO tankc stijcnkc. .OS AISiSCu3(Fe). SO tanke stijenke.. Postotno produljenje ~ l.3 Tvrdob HB 60.S 7.1 Cu 0.2 6. oko 1800 kg/m3. . prod. ... Dopmtene Omaka Mg+ ne&tore DIN 0/0.1 Si O. MllgnezlJske slitine Sam magnezij je premekan za neposrednu upotrebu.5 0.. .. 310 O...2% Mo i do 1.5% Zo. . .IS 0. otpR v!Jc temperaL..MehaniCka svojstva i upotreba aluminijskih slitina za tlacni lijev Omaka° AISit2.OS AISit2Cu{Fe).. 2S0 . 300 1. do 4..0S AISi6Cu4{Fc).Elektron« je zajedni~ki naziv za me magnezijskih slitina koje osim ~ sadde uglavnom do 10% Al. 190 1 ..0 O..S... 2 S. 3 70. industrija kem.4 0.mw..S 1.OS AIMglO.12 0. slaba kem. .. 300 O. .S.OS AISiSCu3... Potrebnu ~toe. Mehanicka svojstva Napreztee. dobra kem. 300 220 .220 MgMn2 MgAI6Zn 398 160.. . N/mm' N/mm' 100.OS Naprezanje terenja RpO.200 AISitOMg(Fe). A....S.OS AISil2Cu.220 I..240 ISO.... 90 motori..ISO 140.160 200. .... 0/0 I .. S 70. AI Zn Mn MJMDZ MgAl6Zn MgAJ8Zn (DIN 172911-1982} Smjernice za upotrebu otporna prema korji. OS AISiI2{Fe). 300 Postot. ~t..

50 70.250 0. .. .... k .. ...10 240. . .130 Pu 140. . . OD svojstva Naan lijeIvanja p k I Naprez.. .5. .01 0. tilraja. .5.. .100 80..5010.:.70 60..''I AI 8Zn 1 r...90 70.. ...... HB Dinam.20 8. 280 6.2010..0. . .. 1. I.. Mdumilka Omaka DIN . OK -lijevanje u kokilu.100 80.20 I 0. 250 0.280 6..4 220.60 80.. ...280 2..70 50..90 55..na :!:N/mm' 50.130 h 140... .5.Mg AI 9 Zn 2 oD-MgAI9Zn2 90... h ..160 h 110..0 10..5 200 .5 .) Si I Cu lostale o.5.90 65. .3510. ..3. ... Tvrdo6l prod..5 160. .3.100 80. . Vlaroa. .ami lijev.85 55.220 2.150 1 150. Rm N/mm' POSIOI.170 160.. . 240 1.GD-MgAI9Zn I G-MgAI9Zn2 GK ..50 N/mm' A..9. . ... ...3010.D.xe (maks... .. .4 240 .. 10..0 10..15. . p -lijevano Pri 50 u pijesak.3. .70 65. lOO 40.-\I.0 MD ne&l.6 2.Al8Zo1 ~-\I.2. . G-MgAI8Znl GIC-MgAI8Znl ...loplo u~rsnulo. 399 .10 240 . .0 I 0..220 2.Al8Zo1 Q8 . ..310..5 160 .65 60.90 40..15.-~Al9Zo1 Q-:MgAl9Znl Q-)!&Al9Znl '-MgAl9Zn2 a...220 200. Poi!etni dijeloYi omaka mate: 0 -lijevanje u pijesak.. } 1..20 ..homogenizirano..90 70.2 240. . . . . rsl..-ltIgAl9Zn2 m-MgAl9Zn2 7.. .6 160. ...85 50..1.tlaroi li)ev. savij.2 " . 280 2. } I 0.. 130 P k 90 .70 65...150 k u 110.65 50.. . .120 90.Mg AI 8 Zn I G-MgAI9Zn GK-MgAI9Zn I I ..170 90 . 130 t 140..20 7..0.31 0. .310. 1.85 70.. tdenja Rp. .15..30 I 0..90 50.0.220 2.!aezijske slitine za lijevanje (DIN 1"'2912-1973) Sastav % -~ i sastav Omab DIW AI Zo 9..... . .. . ..120 140.5 } 0... ..lijevano u kokilu. 10. .

99 EK2-Cu. 0. S obzirom na naan rafiniranja raz1ikujemo: talioniCki bakar. namijenjen u prvom redu za pretaljivanje u elektrolitski bakar. dobiven pretaljivanjem katodnog bakra.. .90 Tl-Cu 99.04 0.. Rm N/mm2 Post.1986) Omaka Katodni bakar W Sastav.90 DNP-Cu 99... Bakar Katodni bakar je elektrolitifki rafinirani (na katodi izlufeni) bakar. 0. dezoksidirani bakar.005 . 300 > 300 400 .015 .90 DVP1-Cu 99.. taljen u oksidacijskoj atmosferi. (% o P r Napomena 99.70 I Dezoksidirtmi bakar ED-Cu 99.99 EB2-Cu 99.Cu 99.. I 99.0.001 0. Mehanilka Stanje meko polutvrdo tvrdo VI. svojstva bakra t.005 .014 0.95 Sakar bez kisika EB1. v~ samo elektrima vodljivost (u mekom stanju.002 . taljen u wtitnoj atmosferi ill vakuumu.. Standardne vrste bakra (JUS C..90 T2-Cu 99.015 . s kisikom ETl-Cu 99. pri 20 . prod.. dobiven pirometaludkom rafinacijom - elektrolitski bakar. 0. 210. 0. } s moogo'p .08 .95 I Saka. 0. EB2-Cu..90 > 90 ..01 0. dobiven upotrebom kovinskih ill nekovinskih dezoksi- - danata. 0.05 bakar nije odlubn } elektrolitski } za lijevanje bakar elektrolitski bakar talioni~ki bakar elektrolitski bakar s malo P ET2-Cu in ED-Cu). .005 .BAKAR I BAKRENE SLITINE .250 250 .003 0.. bakar s kisikom.90 ET2-Cu 99...C: najmanje 58 miC mm2). As % > 38 > 10 > 6 Tvrdota HB 40. S obzirom na kisik u bakru razlikujemo: bakar bez kisika.005 .. ET1-Cu...60 60. Za elektrotebniW kemijski sastav (EB1-Cu.04 0..70 'EKJ:CU } za katode 0..90 DVP2-Cu I 99.04 0.D1..

90 tYrda 420 15 Omaka Smjemicc za upotrebu - iostalacijski djelovi za elektrotehni1ru.00 27 . . .00 Za 40. . % % Cu Zn 10. . valjanje. mote se platirati l!elikom.Bllkreneslitlne Z8glQeCenje (JUS C.81. .ukrasni predmeti cijevi za manometre.00 45 52 26 80 14 100 45 55 18 90 6 115 48 60 28 75 17 95 33 70 18 95 12 125 Cu Zn 40.S 59. . Ph.73. Sb) "il 63.D2.00 meka 260 40 55 30 70 polutYr 330 .00 79. .0. 64.65.. dijelovi za preianje u toplom staoju 401 Cu Zn 28.. A.. vijci.2 Pb ostale ukupoo 0.2 Ni ostale ukupoo 0. .Rm sliOOe N/mm' A. So. 86.3 (Al. . ultrasni predmeti vrlo dobra za bJadoo oblikovaoje.00 meka 70 30 polutYr 320 tvrda 400 15 90 Cu Zn 20. 0.4.00 meka 250 40 55 30 70 polutYr 320 tYrda 400 15 90 250 40 55 CuZn 15.1.0 66.00 Ca C. cijevi.0.00 ZII 33. Ca Ca Ca Za 30.0 69. .91.0.0 89.00 Mehanitka Cu 94. fifane mrefe.00 Za 36.00 40 30 18 40 24 12 40 15 5 45 25 15 30 15 10 45 32 20 50 70 90 Cu Zn 33.00 Ca Za 10. cijevi za toplo i bJadoo oblikovanje..) ICa Za 20.00 Ca Za 15.S ostatak 0. 96.0.Strojarski prirutnik .3 Ni. .0..5 } O..00 meka polutYr tvrda meka polutYr tYrda meka polutYr tYrda meka polutYr tYrda meka polutYr tYrda 250 320 380 260 340 430 280 380 500 290 350 410 340 410 480 Cu Zn 30. Fe. . vijci najvafoija sliOOaza bJadoo oblikovanje (vul!eoje. cijevoe zakovicc.00 Za 37. instalacijski dijelovi za elektrotehni1ru.g Staoje t. 68. duboke posude pove6ma sposoboost za bJadoo oblikovanje. .0. 71.0.0. h .0 Zn oeastOCe (malts. preianje).5 .I: svojstva (prosjetne vrijednosti) i smjemice za upolrebu Vlaata % prod..00 Ca Za 28.00 Cu Zn 37.0.0 84. Mo.0 62.0 69.. .100 -1982) S lit i n e b a k r asci OZ1lQ/CQ i sastilv n k 0 m (»Mjedi«) Sastav % Omaka Ca Za 5..61. .0.

.OO Cu IAlIMD 'I I 76..0..1. .) Ni ostale 0..5.3 0. .4 So 1..3...§ Smjernice % Oznaka z 'EX slitine za opotrebo A..63. 56...5.59. 30 15 10 25 10 5 Cu Zo 36 Pb 3. .5..1. .00 CoZn38A12Mn3Ni.2.0.0 I 1 1 ostalo 0. 73.00 Co Zn 38 Sn 1. . .5 0.O. .1.SIitine Oznaka i sastav bakra s cinkom i olovom (»Mjedi s olovom«) Sastav 0/0 Oznaka Co Zn Co Zn Co Zn Co Zn Co Zn Co Zn 36 36 38 39 39 44 Pb Pb Pb Pb Pb Pb 1..035As 0.0.0.5 57..5 0. .00 Co Zn 40 AI 1.00 2 .00 meka polutvr..0 1.0 .0.5 1. .2. .00 Co Zn 28 Sn 1.7 ...5. 1.7 Fe.3. .3 0.0.5 0.5.0.1.0.4. .0 Ni 0.5. . . '8i:Q Stanje .5..0 Cu Zn 39 AI Fe Mn.0.0 57. .00 340 410 .. 62.00 Cu 62...8. . 18 95 dijelovi za prdanje u toplom m 12 125 stanju 28 75 ] za 12 105 ] 'a 6 125 .0 0.00 Cu Zn 40 AI 2.63..5..0.5 2.02. 1.0. slitine bakra s cinkom (»Posebne mjedi«) Sastav % Oznaka i sastav Omaka Cu Zn 20 AI 2.3.5 Fe I) Takoder 0..3 0.58.9 . ....00 1. 2...4..0. 3. 2.59. . ..5 .5 1. . ..61....5.. .. tvrda meka polutvr .00 3 .0 60.2.59.59.7 .0 0.. .480 370 440 510 33 70 za toplo i bJadno oblikovanje.00 Co Zn 40 Mn 2.0.5 I 1.00 Co Zn 31 Si 1.2..') Takoder 0.2.5 .0 53.3. .0 59.4 56.4. .79. .5 2. 402 .5.0..0 1.00 Co Zn 40 Ni 2.8 55.0 0 Mehanicka svojstva (prosjeate vrijednosti) i smjernice za upotrebu EN PostoL . 3.3 . 2.5 Ni" 0.2.a:: e prod. . ...5 1...5.5 57.7.0 1.00 2 ..0 58.0 M.5 1.. .0 Ni 0.0 61. .5 56..0 1. 2.. A.3 . .2.00 Co Zn 35 Ni 2. 59..02. ..5 0.5 Zn ne&toee (maks..2.0.0 I0.5 0.0 56.5 59.0..0 3..0.0.. 1. tvrda Posebne Cu Zo 39 Pb 2.0 Pb 0. . .0 2. 1. 64.3 So" 0.3 0..3 70.0.5.3 Si 2.3 1.011.61...2 .. . 1.0 .00 3 .2..6 0.61. .5 0...035 As. . .5..70..0.

0.3.0 Pb 3..00 So 3....0.. .0.5 5..5 1. vodi le vatri r"P"" ..5.0.... . ..0. 403 . .00 Cu So 6.00 Cu AI 9 Mo 2.0.0 P maks 0....2.0. .0 7.OO So 1..5.8 se.. prema ]! C! selini sump. savitIjive cijevi za maoometre. za elektr.1 0.. vodljve opruge opruge.0 8.0.5.5 4. .5.0 0.0 3. sastav i upotreba Omaka Cu So 4 Zo 4.00 6.0.5 7.3 3....0. prigu!iva6: 0. opruge.6.0..4 0.0. .00 AI 4.4 ostatak Cu Upotreba vijci..2.0.3.0.0.01.5. sastav i upotreba Omaka Cu So 2..4.9.8 0.. .0.3 0.5 -= otpor. ..10.6. .5. .8. Fe Cu Upotreba As za kotne poja0.0.5. i oct..OO Cu AI 8.8 1.0.8 osciIacija Mn 0..5.9.. ..01.0. kivelika evrstoea Cu AI 8 Fe 3.0.00 Cu So g. ... 1.5...5 8.5.0 2.. JDrdc za sita opruge.0..11.01.0..site opruge } tatt za manometarza k1iznelefaje Slitine bakra s aluminijem (»Aluminijske bronce«) Sastav % Ni Oznaka.0..0.5. sastav i upotreba Omaka Cu AI 5..0.. .0.0.0.4 0.5.1. .00 CuAllOFe5Ni5.. .0.8.00 Cu AI 5 As..4 Cu Upotreba os a.5 0.0 4.0 Fe 0.6.5 8.0 1.00 Cu AltO Fe 3.00 CuSo4Pb4Zo4.7.0. .5.11.5 0...0 Zo 3.0 As.0 Sastav % P 0...0.Slitine bakra s kositrom (»Kositrena bronca«) Oznaka.0. cijevi veCe otpomosti prema habanju i koroziji Slitine bakra s kositrom (»Crvena kovina«) Sastav % i cinkom Oznaka..0 2. . .5 (i na poviknoj pomost prema kiseIinama i mor...

5 0. 63.0 - Slitine Sastav i upotreba Omaka Cu Ni 10 Zn Z7.5"10 Be) . 3....0.64..0 S za kondcnzator.0( Co bakra s niklom <"Novo srebro«) Sastav "10 Ni 8. za 0.67.00 Cu Ni 18 Zn 27. lako oksidira Cu Ni 30 Mo 1 Fe . ... pakfong.0.00 Cu Ni 15 Zn Zl.0. I Upotrcba za cijcvi i aparatc osobita ot...13.. cijcvi za kovaninovaei platiranje velika otp.4.0 63. .. za ukrasne predmete optenito za finu mehaniku i optiku: Idiurevc - 59..0 - dobra spos.OC 29.. ..19. pruge.. sposobnost oblikovanja...5 17..5 0. ...5.Slitine Sastav i upotreba b a k r a s n i k 10 m ("Niklena bronca«) Mo -Fe 6.3. .00 24...0. .OO Cu Ni 18 Zn 20..(1.0.0. . * Slilina bakra sa silicijem (»silicijska bronca«) ..0.0.5"10 Mo.1.0 9.45.11.0.1. argentan.5 0. . .1..0.sluZi za oprugc koje su clcktriari vodia.OC 9..0.63.....0 Cu Ni ZO..0 59.OO 19. korozlji I kavit.0...C i cinkom Pb - Zn Upotreba dobro se lijeva i prea. prema eroziji.!'.0 Cu Ni 44 Mo 1. .0 11.00 CuNil8Znl9Pbl.0 0..O..32.0.2.. kuje 0 i obraduje dobra sposobnost ob!..0.0. ..8 1.19.0 60.5.0 1.5.0. .2. za open upotrebu 61.1.4.22.0 - 0.3. to 13 Cu Ni 10 Fe 1 Mo ..65. Cu Ni 5 Fe 1 Mo .66.. 1.1..5"10 Si...2.00 CuNilOZn4ZPItZ. .8.. 16..5 0.. Slilina bakra s berilijem (»berilijska bronca«) (otvrdnjava). kovinska sita itd.0.5.22.. obl... prema eroziji. ost.. ..0 0.0 .. .00 Omaka [ Ni -4.. platiranje Cu Ni ZOMo 1 Fe . .3.U 0.0.5. .0 sposobnost za duboko izvlarenje.C 13.48..(2. 1 .0..19.0 17.0.0 45.0( Cu Ni 12 Zn Z4.0 62.lako se kali 404 .0 Cu Ni Z5.0.. korozJjii kavit. Co) .0..11. ame se postiZe tvrdoea do 400 HB.00 43..5 0.1.2.11. za pribor za jelo :3 dobro se prcla.C 17.0.0 0. arhitekturu dobro se preb i kuje. za unut.OC 19. 26..0.5. »Kitajsko srebro« je starije ime za posrebreno novo srebro.5 Poznati trgovacki nazivi za novo srebro: alpaka...0. Saslav "10 ....1.0 0.0...

0 2.5 0.01 dijelovi 10 400 740 1900 reteui C..05 T..66. Ozuaka toja HB Upotreba A.66.0.05 Slitine bakra sa cinkom te aluminijem.0. Cu Zo 39 Pb .1. Cu Zo 26 AI 4 Fe 3 Mo 3.00 57.5.02.0 os . Cu Zo 35 AI Fe Mo .1Ulkai sastav OzuaJca } 120 60..5.. T.. Cu Zo 40 Pb . 0.4.. Tvrd06 rn-st.8 Zn ostatak 63. Cu Zn 35 AI Fe MD .02 . Postot. Postot. .02 T.CuZn39Pb .0 MehaniCka svojstva i upolTeba Naprez.....0 'CoZo26A14Fe3MD3. Cu Zo 25 AI 6 Fe 3 Mo 3. . ....0 0.2.4.0 Omaka .03} N..0' 0.01.4.. Vlaf. Co Zn 33 Pb 2.01 18 1400 velika stati&a 1 .0 1.5. . teljezom i. Cu Zo 40 Pb ..00 60.0.01 K..01 - 220 280 15 IS 750 precizna mebanika K.00 .D2. Cu Zo 35 AI Fe MD .0.5 AI 0. 2.4..01 C.5.5.01. 1011000 Rm Nmm> Nlmm> % Rfn°" 70 80 120 180 250 250 12 25 15 450 750 750 Upotreba oost prema korOZl)I.05 P.5.5 0. Cu Zo 39 Pb .0. 101100( Rm Nmm> N/mm> % Rfn°" 400 725 10 1800 statiai jako opteP.300 -1980/1986) bakra sa cinkom i olovom (.0.3..armature armature Z8 plin ivodu armature.0. brodski propeleri 405 ..0 MeJumiCka svojstva i upotreba Naprcz.04 K.0 Cu AI Sastav % Fe MD Zn } C.5.03 N. Cu Zo 35 AI Fe Mo . Cu Zo 25 AI 6 Fe 3 Mo 3. okovi. Cu Zo 25 AI 6 Fe 3 MD3.2. CuZn40Pb.....0.65..3.0.04 P.Slitine OZ1Ulka i sastav BlIkroye slitine za lijeulQe (JUS C. Cu Zo 35 AIFe Mo .2...0.00 .02 } 300 170 200 600 450 475 18 20 18 1500 rn-stOOl i tvrdOOl 1100 1100 umjereoa klizna mebani&a svojstva. .04 konstrukdja 300 600 P. P.2.0 tatak 60. AI MD 3. prod. prod.0 58. . Cu Zo 35 AI Fe Mo .03 N.0 4.5.7.63. .0 0... Cu Zo 33 Pb 2.. TvrdOOl rn-st. HB A. m a n g a nom ("Posebne mjedi za lijevanje«) O:t.5.. teoja OzuaJca Vlaf..Mjedi za lijevanje«) Sastav % Cu Ph 1.0 0.67...5. MD 3. Cu Zo 26 Al44 Fe 3 Mo 3.63.

Cu So 10.0.OO Cu So 12.03 N.0.40 0.79.01 C. 6.5 84.00 .40 0.87.0.0. . .00 Cu P < 0.5..03 N..91.0.. Cu So 12.0 ..00 Cu 80..15. So ..0 9. .05. K.5 . .5 11. Cu So 12 Pb 2.. Rm 1011000 Nmm2 N/mm2 % RA. prod.2..OO . 13.0..00 2. .0..0 So 4.0 18... Cu So 12 Ni 2. HB A. 6. ..0.0 12.. Co So 12 Pb 11 P. 10..11.0 7.. P. c. Cu Sn 11 P.5 10.CD Pb 15 So 8. CD Ph So to..8...0 85. Cu So 14.03 N.00 . Cu So 12.5 10.87.0 1.04 P.88.02 C.OO MeJumiCko 85.0 78.0. . Cu .5 11. CDPb 910So 5.0. .0..0 8. 13. Cu So 10. 9.89. .17. . .15.0.. ot950 pomost oa koroziju 900 i morsku vodu Slitine (P.. koroziji i morsiCoj vodi..0. Cu So 12 Pb 2....05.0 P. K..0..12.0.0.510.01 C.0..0. 02. vodu 800 velika otpomost pre950 ma babanju.0 70. . 11.7 87. 82.0 Sastav . Cu So 12 Ni 2.5 i upotreba svojstva Omaka P. C N P C .40 0.0 13.01 C.2 0...0 88.. N.05.5 0.0 75.04 P.0. .00 . . .23. koroziji 1000 i morskoj vodi 800 dobra otpomost pre900 ma babanju...0 9.9.0. Cu So 12 Pb 2.00 CDSo 10 P.. Cu So 12 Ni 2. . 78. N.. 1...8 84.5 - . 12..11.0 4. kolOziji 900 i morskoj vodi 900 dobra otpomost pre1000 ma babanju.2 .87.2 140 150 150 130 150 15Q 150 160 180 180 130 150 150 130 150 150 200 220 220 240 270 270 270 280 300 300 240 280 280 240 270 270 3 1. . Cu So 14. CD So 12 Ni 2. C. CD So 10.01 K. Cu So 12.03 N.03 N...0 86.87..0. Slitine bakra s olovom i kositrom (»0Iovno-kositrena Oznaka bronca za lijevanje«) Sastav % Pb 8. .10. kolOziji 900 i morskoj vodi 700 velika tilavost.04 P. 03. Cu So 12. Vlaf.00 406 ...0.1...2. ..5 2 6 4 4 4 12 8 10 4 5 7 5 7 7 " Upotreba F r 850 950 velika otpomost oa 950 kolOziju i mor. Cu So 14.OO (01...0.89. Postot rrvroCa tefeoja fvnt.).04 P.0.01 C.OO i Cu Sn 10 P. Cu So 14.04 Naprez.0. CD Ph 20 So 5.-SI i ti n e b ak r ask Oznake i sastav Oznaka 0 si t rom (»Kositrena broncaza lijevanje«) So Sastav % Ni Pb 1.0.0.0 . . Cu So 10. 04) su otpome prema habanju..

04 Naprez.01 120 C. 407 . . . prod.0 2. Cu Sn 8 Pb 2.2 Nmm' N/mm' % .0. Cu Pb C.0.. Cu Sn 7 Pb 7 Zn 3.vodu i koroziju. Cu Sn 10 Zn 2. 6.0.03 ) 130 lOO 120 90 100 90 lOO P.86...0.0 i olovom Sastav % Sn Zn 1. CuSn 5 Pb 5 Zn 5..00 9. 5. 8.02 -c.i solne kiseline). 220 8 100 650 i solnu kiselinu 60 80 P. .5. Cu Pb K.01 C..91. Tvrd06 HB Upotreba Rm A. tnja HB Upotreba A.89.0 2.0 5.01 15 Sn 8.0 4..0.04 140 P. otpor.04 150 180 5 7 500 .. .0 6.armature i ku&ta 230 4 . (.Mehanillal svojstva i upotreba Oznaka P. P. Cu Pb 9 Sn 5.0.0. Cu Pb P.pumpi 270 5 210 12 650 otpomost na mrozi260 12 750 ju i morsku vodu 200 13 600 otpomost na korozi. na KOrOZt] Sliti!1e bakr.0 . Postot. . .J I) Takoder K.0 82. 6. Cu Sn 8 Pb 2.03 10 Sn 10. Postot..0. .4) Takoder N.otpomost na morsku 250 16 . Cu Sn 3 Zn 9 Pb 7. . .0 81.0.a Omaka s kositrom.82.. Cu Pb C.0 84. 220 8 100 650 otpomost na sumpor. 3.01 130 130 K.ni lehji 230 9 130 80 180 7 650 dobra otpomost pre140 220 3 700 ma habanju i korozi110 220 6 700 ji. Cu Pb N. cinkom . C. Cu Pb N.0 4... .0... Cu Sn 3 Zn 9 Pb 7. 4. Cu Pb 20 Sn 5.00 .00 . .01 5.CuSn7Pb7Zn3.85.5. za 220 2 ." 3) Takoder K...0 7.0 Mehanitlal svojstva i upotreba Naprez. Cu Pb P.02. C!vrst.03 9 Sn 5.. Cu Pb 20 Sn 5.04 P. Cu Sn8 Pb 2. .03 5. 6..02 9 Sn 5.5 Cu 86. Cu Sn8 Pb 2.02. Cu Sn 8 Pb 2.04 10 Sn 10. 200 5 80 . VIa.ju i morslru vodu 250 13 200 18 500 201 16 550 j! . Tvrd06 C!vrst.01 9 Sn 5. kliz220 6 80 . 7 270 800 na morsku vodu .. Cu Sn 10 Zn 2. 9. Cu Sn 5 Pb 5 Zn 5.0. .0..1.otpomost na korozi7 80 160 ...01: 3.0 0.2) Takoder N.0 4.11..03 130 N.04 15 Sn 8..04.2 Nmm' P. Cu Sn 7 Cu Sn 7 Cu Sn 5 Cu Sn 5 Pb Pb Pb Pb 7 7 5 5 Zn Zn Zn Zn 3.. 8. Cu Sn 10 Zn 2. klizni lehji 170 5 80 600 dobra kIizna svojstva. Cu Sn 5 Pb 5 Zn 5.03 149 N... Cu Sn 7 Pb 7 Zn 3. .Crvenilijev«) -Pb 3. C.00 Cu Sn 3 Zn 9 Pb 7. prod..01 N. .ju (za pare sumpor.6.8.03 15 Sn 8.10.0...01 10 Sn 10.0 78.0..0. terenja Oznaka O.03 VIa.0 6..00 . - por. Cu Pb C. N/mm' % 10/lOO( 12 750 umjereno optereteni 240 270 7 850 klizni dijelovi. Cu Sn 10 Zn 2.04. 10/100e Rm Rfn°. Cu Pb N.

01 K.5. za brodske propelere Oznaka P. CD AI 10 Fe 3.. - Mehanilka S6tina 98. % Tvrdo6l HB 80. .0% Ni ..11. Tvrdo6l Naprez.6% Ni .7% Ni za anode.0.00 CD AI 10 Fe 3. . CDAI 9...0% Ni svojstva Stanje meko tvrdo Vlaa. Co AI 10 Fe 5 Ni 5.6. na koroziju.5 Ni 3. ..02 3. imad 98. . -200 do +200DC) otpomost na korozijo i velika I!vrstoQi. CD AI 10 Fe e. ..5. CD AI 10 Fe 5 Ni 5.89.10.5 svojstva i upotreba Postot.0.Slit i n e b a k r a s a I u m i n ij e m (»AIuminijska bronca za lijevanje«) Sastav Omaka Co AI 9.92.45 1 408 . A... 450 Postot. Co AI 9. za prehr. Vl. HB A.. industrijo onito za mehanieki opterea:ne dijelove (pri temper.za opCu upotrebu (i za slitine).5 8. 90 180...03 N. 10/1000 Rm Rp.> % N/mm' N/mm' 120 140 180 200 } 250 300 600 600 680 10 12 12 1400 1500 1600 320 450 500 550 15 15 13 15 800 850 1150 1150 Upotreba otpor. . CD 5.04 } 280 NIKAL I NIKLENE SLmNE Cisti DikaI TehniC!ki asti nikal sadJfi: imad 99.03 3.0 2.5.5.02 P.OO Mehanilka Cu 88.00 CoAlIOFeSNiS. CD AI 10 Fe N. .04 P.0 8.0 83. imad 98.11... .0. prod.. Co AI 10 Fe K.0. CD AI 10 Fe 5 Ni 5.02 C. 5.5..a I!vrsto6l Rm N/mm' 400 .0 76 Sastav % AI Fe 8.01 3.0 3. tea:nja I!vrst.01 K.za kemijske aparate (osobito za platiranje). prod.. 200 750 30..

OIS. 2.OFe.. l.5Nb 4) .Ni93C G. 3% Mn (+ Si. l. aparate i 51.5Mn.OSi.. min.N'ddeDe slitine za lijevanje (DIN 17730 . 27. min. 29% Cu.5Mn.19 ostalo ') 2.. dobraotpomostpremakoro- I (i kavitacijskoj).68 60. 1.5..2Cu.Oe.5.68 - - - 5.5 C ') 3) I. . 120 160 350 220 350 500 320 340 500 450 650 750 12 10 3 25 10 1 80 85 180 120 220 260 Upotreba } ziji. 1....OIS. .31 1.> N/mm' N/mm' % min. .5. I.5 Neastoec: I) 2.0. 1.6.1. 0..7 0..5.2.5 0. 27..68 61. C). ve} dobra otpomost prema eroziji lika postojanost u mor. . O. .1. Fe. 1.7. za armature.. l..5Mn.1.OFe. l.. .2. Upotrebljava se za kODdenzatorske cijevi.OC . . lopatice vodnih turbiDa. vodi * Monel je slitina 5 prib1i!no 66% Ni.33 1...OFe.0 . Mehanilka Oznaka slitine G-Ni95 G-Ni 93C G-Ni90Si G-NiCu30Nb G-NiCu30Si3 G-NiCu30Si4 svojstva i upotreba Naprez. 1.5 0. O.0. 409 ..5 0.5 1. 0.. O... TvrdOOi tea:nja HB Rm As Rpo..2Cu.19 ostalo 4) 1.3.5.1971) Sastav Omaka po DlN G-Ni95 Sastav % Ni > 95 Cu Fe Mn Si ostaIo G.4. Vlaaaa Postot. 1. dijelove kUCallskih aparata i sI.Ni90Si G-NiCu30Nb G-NiCu30Si3 G-NiCu30Si4 > 93 > 90 62..2Cu.5 . min..5. - - I) 26. a vcoma je otpoma prema koroziji. koroziji. .OlS.0. 1. .0.33 1.2.5 2.0 razno .OSi.5AI 4) 4) .19 ostalo 3) 1..5 3.1. tOOi prod.

4 Nb 1 Co 1Co.4 98 97 94 94 76 60 59 73 72 58 72 65 63 63 0.0 20 0.0 21 2.6Ti kaljivo .5 vrijednosti. 410 Prosjea.7 20 15 8 18 1.5 1 30 1.0 O.0. na koroziju 3.4Ti } vatrosta1ni dijelovi 1.0 1 0.0 23 0.5 5 1.2 2 Si ) 39 38 79 76 76 51 47 48 46 41 50 51 53 53 28 27 1.5 16 5 22 0.4 O.0 15 0.0 3. aparati motorske svjeCice termoelementi.kem.5 28 2 6 20 1.0 21 2. 17742. dijelovi otpor.5 1. % Ni Mo Cr Cu c Fe AI min 99.3 TI trajno opter. mretice za elektronke tice za grijala } otpornici otpornici 1.0 6 1 49 51 57 1.0 47 0.6 2. O.5 1.1983 i 17745 -1973) ostalo Upotreba otporni termometri kem.5 9 3 0.0 22 2 1.5 31 1.O.5 16 3 1. 2 Co 1 Co 1 Si: 2 Co 5Co dijelovi otporni 2 Co.Nildeue sHtlne Z8 gnJeCenje (DIN 17741. 17743. 4 W na koroziju 1 Co.4 Fe NiMnI NiMn2 NiMn3A1 NiMn5 NiCr8020 NiCr7030 NiCr6015 NiCr20AlSi NiCrl5Fe NiCr23 Fe NiCr20TI NiCr20TIAI NiCu30Fe NiCu30Al NiMol6Crl6Ti NiMo28 NiCr22Mo6Cu NiCr22 Mo7Cu NiMol6Crl5W NiCr22Mo9Nb NiCr2lMo6Cu NiCr21Mo NiFelSMo NiFel6CuCr NiFel6CuMo NiFe48Cr NiFe47Cr Ni49 Ni48 Ni42 NiFe47 NiFe46 NiFe4S NiFe44 NiCo2918 NiCo2823 Sastav. 17744 .5 54 48 0.6 45 44 0.e i zaokrufene .5 22 2 7 20 1.5Ti 1 Si.4 1 Si.0 4 15 2 5 16 5 4 16 1 47 47 1.5 1 Si 1 Si 2 Si 3. Sastav i upotreba Omaka po DIN Ni99.4 0.9Ti } slitine magnetske meke utaljivanje u mekom staklu 18 Co 23 Co .0 16 0.0 5.6 46 0. 1.5 15 21 1 0. 2.0 30 0.20 1.0 20 5 1.apar.5 }os!.

02. tcfcnja prod.6.005).06 0. males.95 99.3 0.0.S Zn 97.5 98. .. .0 1.4.El.02. .995 99.J6. . .5 2.5. min. Zn AI 4 Cu 1 . min.3 2.5 99.po DIN GK . .020 .po JUS: T. 3.2 0. svojstva i upotreba Naprcz.005 0..5 70 80 90 100 80 80 Mehanilka Oznaka Upotteba T.009 Pb + Cd } 0.6 « 0. VlafDa POSIOI.99 Zn 99.995 Zn 99. .5 2 0.u ploauna (JUS C.075 Fe .06 3. .5. TYrI..4.5 0.0.. Cineane ditine Z8 6JevauJe (JUS C.5. data As Rm HB Nmm1 N/mm1 Rfn°.Zn AI 6 Cu 1 3. Zn AI 4 T.CINK I CINCANE SLITINE Cisti dnk Tebnifki asti dnk . min. S no netistata.0..01 0.1970) Sastav i upotreba Sastav 0/0 Oznaka netist Zn min.95 Zn 99.. 200 220 170 200 150 170 250 270 220 240 180 220 1.4. - Sastav 0/0 AI Cu Mg Zn .S Zn 98..2 3. cini!aza bjelilo itd..Zn AI 4 Cu 3 GK .05 0.005 Cd 0. zalijcvanje.0. za slitine } no galvansko i toplo cinanje.08 Fe 0.5 97.5 1..6.2 0/0 min.1.3 0.06 5. .003 So 0. izvlafcnje za cinane slitine za damo duboko za bakrcne za galvansko cinanje.99 99. slitine s cinkom.. '! S }0..5 1 1 1.2. ..0. Zn AI 4 Cu 1 G-Zo AI 4 Cu 3 GK-Zo AI 4 Cu 3 G-Zo AI 6 Cu 1 GK-Zo AI 6 Cu 1 daarl odIjcvci toaJih dimenzija daarl odIjevci tankih stijenki odIjcvci u pijesku odIjevci u kokili }Ijevafld odIjevci u pijesku odnosuo kokili 411 .1.007 Pb 0.002 Sn 0. .5. Zn AI 4 T.5. .03.040-1963 i DIN 1743/2 -1967 Oznaka i sastav Oznaka JUS DIN Netis 0/0 males. Zn 99.5 Upotteba }slitine s cinkom (i niklom).5 0.

cijevi. za posebne svrbe vrlo meko.95 99.030 Sastav % .20' - - Pb > 99.9 Pb min..1963) Slitine za pl~teve Sastav i upotreba i E E E E Omaka Pb Pb Pb Pb 99. za opti~ko staklo.u bloku (JUS C.99 99.10 0.05 0.1966) Pb H.10 Upotreba . armature plore za wtitu od radioaktivnog zrarenja }za akumulatore 412 . 99. 99.035 l limovi.99 99. za telefonske kabele meko.ITINE tisto olovo Rafinirano olovo .l01 Tiskarska oznaka slitine 3/4 4/15 5/12 5/14 9/17 30/6 5/28 Sb 4 15 12 14 17 6 28 Upotreba .040 .1963) } I Slitine alava s antimanam Sastav % (JUS C.06 Slltine olova s kositrom i antimoDom Tiskarske slitine Sastav i upotreba Sastav Oznaka % Pb Sn 3 93 GPbSn3Sb4 4 GPbSo4Sb15 81 5 83 G Pb So 5 Sb 12 5 G Pb So 5 Sb 14 81 9 74 G Pb So 9 Sb 17 64 30 D Pb So 30 Sb 6' D Pb So 5 Sb 28' 67 5 (JUS C.1978) Sastav i upotreba Oznaka Pb Pb Pb Pb 99.985 99.90 99.90 Cu neCistore males.El.04 I - - 0.04.kabelskepla!teve za kemijske aparate pri povi~nim temperaturama . za brodske kabele .9 Cu Sb So Sb Cu - 0.fire Upotreba .El.El.85 0.40 0.015 0. elektri~ib Sastav % Sn Sb kablove (JUS C. ~ po Dodatne slitine.El.0.trake.90 ostatak I Upotreba vrlo meko.95 99. O. za open upotrebu tvrdo. akumulatore za kemijske aparate } { za slitine.985 99. .QI 0.9 0.OLOVO I OLOVNE SI.

75.0.0 0.5.. 12 79.100 (»Bijela kovina«) Omaka Sastav % 88.4 .. 354 L... So 80 Pb 27 20 10 182..75. So Cu Sb So Cu Sb So Cu Sb Pb So Cu Sb Cd As Ni Pb So Cu Sb Cd As Ni Pb TvrdOOlHB pri ..0 0.4 7...PbSo9Cd 28 23 15 240.. . . .13 1.PbSoS 22 13 6 240. . Pb 4...0 0. . .10.7 0..5 14. L..5. 520 L..1. So 89 24. 5.6 ost. 450 L. . .5..16 0.... . Pb So6 Cd 26 21 15 245 .16.10 11...75.5 So 0. 5. ... . 81 5... 400 440. ..5 13. So 80 10 230.1.8 79. So Cu Sb Pb 23 16 9 235..0. . . So 80 Pb L.81 8...460 L..5..C 424 .C . . .0 0. 520 L. 1.C 50 100 12 Talilte . . .. 370 420 .5 Sb ost...5 0..5.400 450 .. . Pb So 9 Cd }za dinamilli } } .5 14.5 Cu 14.. .. 520 l!potreba t: ~::~ L..460 L.. ..1.1..75.10 0. . . Pb So6 Cd za I Je d0bre kIime sposo oast!pn velikim opte oJuna .1... 15 0. Pb So 10 b L.. ... 16.6 ost..420 480.400 440......5. .S 19 27 20 241. . 450 L. Pb So 5 za I Je d0bre kIime sposo oostipn UDlJerenun opte oJUDa 413 tdleo optereteoe letaje uz povi!eou temperaturu za dinamieki teAkoopterereoe le!aje .....1.1963) 20 Temperatura lijevanja .4.5.E1.3 8.. -~-' b L. Pb So 10 9..5.5 ost.90 3.. .420 450.Kositrene i olome slitine za leiaje (JUS C. . ..1.7 11.

1957) Oznaka S.0. 0.LEMOVI Tvrdi lemovi Mjedeni lemovi (JUS C.43 Sastav % Zn min. S.4 . Dopustive neastore (maks. 0.02 Fe. lemljerija . 0. . Co 85 Cn 63 Cn 60 Cn 54 Cn 48 Zo Zo Zo Zo Zn Co 84.02.0. IJenJ p.86 62.2... S. za bakrene i niklene za bakrene i nikleoe slitine S. 1020 910 900 890 870 845 } i lijevano bakrene slitine. 1eljezo }jevano 1eljezo slitine i Ii. . S. * Slitine Woodova s ekstremno niskim talihem: Roseova slitina: 50% Bi. S.e Upotreba LoCu Ill! IIf LoSF Cn L-Cu Sn6 LoCu Su 12 0. relik za bakar.c.4 -.5% Cd .0.1963) Upotreba lemljenja..05 5 .61 53.90 91 99. S. .0. S. S.tamte 70.4 .. ..2.005 Zn.e.. 1083 1083 1040 990 } za nelegirani relik }slitine i niklene za 1eljezne Meld lemovi (JUS C. S. 414 .0..E1. . .2.05 As.tamte 94 ..90 86 Sastav I I % So Temper. 13 35 38 44 50 56 Si ..005 AI. 0. ..2.55 47. S.4 . . P lemljenja .4 11.5% Sn.8 O. 0. 12.e Upotreba 0. .e 275 257 249 242 237 223 200 185 185 I J 1 J . 0..49 41. S. Cn 42 Zo Bakreni lemovi (DIN 8513/1 .306 .. S...D2. .4 Temper.0. 12. Sn 20 Sn 25 Sn 30 Sn 33 So 35 So 40 So 50 So 60 So 75 Sastav' % Sn Pb 20 80 75 25 70 30 33 67 35 65 40 60 50 50 60 40 75 25 Najnifa temperatura .. 13 0.041 Oznaka S. .25 Bi.0. 25% Pb. S. 25% Sn slitina: 50% Bi.1979) Oznaka po DIN Co > > > 99.64 59. 25% Pb. 0.) %: 0..

2 ostatak 1 9. .21 43 13.605 590..51 32 3. bakra i bakrenib sUtina.u1 komio 415 - 200. .. 615 595. . . S..8. .. S.Cu55ZnAg8 11.25 94. .. a osobito: S. Cu 32 Zo Ag 50 Cd .13 52 S.D2. \3 52 5..17 S.. ..9 S.31 36 10.. Cu 52 Zn Ag 12 Cd 14.. Cu 52 Zo Ag 12 Cd.. CD 36 Zn Ag 30 Cd 37. CD32 Zn Ag 44 44.600 Upotreba oJXenito za aJomioij (oaroeito za slitine AI Mo) 6.26 43 S...250 - - .307 ..O.22 620 S.10.. Cu 43 Zo Ag 20 Cd . S.26 26. CD 32 Zn Ag 50 Cd Upotreba Srebrni so lemovi oamijeojeni oJXenito za lemljeoje b:lika... 5 Ni S.. CD 43 Zn Ag 25 Zo TaIi!tc ... . . . 6 Ni ::. . S. CD44 Zn Ag30 Cd 24.5 L-AI Si 10 L-AI SI 12 Meki lemovi Sastav % Si AI lernljenjo 'C 605...: '" !! 780 730 840 - 1981) Temperatura Omaka po DIN L-AI Si 7.0 75....12 S.340 }!ami leD 265. 1 8.16 49 8.kao lem otporan prema koroziji.OAI380.45 730 32 S.31 42 40 44 12.-So Zo 10 85. CD40 Zn Ag27 Mn S. premak 4. 96.. CD 19 Zo Ag 45 Cd 48. Cu 49 Zo Ag 15 Cd. lemljenja 'C Upotreba !. CD49 Zn Ag 15 Cd 19. . Cu 40 Zo Ag 27 Mo za kemijski otpome b:like i tvrde metaJe... Ujeveoog:reljeza.0.7 29.8 -1 200.390 lemlj.kao vatrosta\ni lem..46 19 18. Co 52 Zn Ag 12 11.. .... CD42 Zn Ag25 Cd S. .Srebmi lemon (JUS C... Aluminijski lemon Tvrdi lemovi za aluminij (DIN 8513/4 S. ...... CD 18 Zn Ag 49 Mn 49.9 55 S.28 29.70 L-CdZo 20 L-ZoAI5 30...50 18 690 8 MD.0.7 700 S... CD 42 Zn Ag 38 Sn 43.6.15 Cdl drugo Temper.. S..... .14 700 S..280 manje .za lemljeoje b:lika (i platiranib b:Umih Umova)s bakrom. ...1957) Sastav % Omaka Cu razno Cd Ag aks maks..39 42 4 So 800 S.92 L-SoZn 40 55.kao lem otporan prema morskoj vodi.. Cu 32 Zo Ag 44 .45 17. Cu 42 Zo Ag 38 So ..5 11...5 } 1 } za aluminij (DIN 1707 - 1981) Omaka po DIN Sastav % So Zo 8. ...0.C 870 830 800 770 750 770 3.. .. CD 43 Zn Ag 20 Cd 24.16 - - 10 MD. 13. S... 7.

13 1. .1 - <0. 31.17 1. 1.49 0. . 0. a upotrebljava se do 1350. otpomike 0.20 1.405 0.417 0. »Manganin«..28 . NikeUn je slitina sa (%): 55.50 } za opec - .5 - I Cr 3 3 - I C Fe <0.1 I 11 21. .43 0.44 1.49 } za.4 - 27.S 52 18 0.2 Cu MD 12 Ni AI 12 Co Specifiari elektriari otpor Q mm'/m 20.130 0.12 1.125 0.40 '0.5 - 0.44 1. SHtine Z8 elekrieue ike Z8 vIsoke tempenture (DIN 17470 1984) Oznaka Sastav Specifiari elektriari otpor Upotreba % Q mm'/m po do"C DIN er Ni AI Fe 20.49 0.04 1. 22 1150 Ni Cr 60 15') 1.C 800 .. .13 Zo..49 os\. reciz. 5 AI.49 0.C 400 .. .-POSEBNE SHtine Z8 e1ektriCne SLITINE ZA ELEKTROTEHNIKU otpomike (DIN 17471 - 1983) Sastav Oznaka % po DIN MD Ni AI 2 Cu Mo 12 Ni' 12 Cu Ni 20 MD 10 10 20 Cu Ni 44" 1 44 CUMD2A1 2 0. »Konstantan«..45 - - 1) »Cekas n«.32 Ni.ost.C 100 .432 otpomike 0.8 Ti 13 11. Fe. -') »Cekas 1«. 1200 1.14 1.50 0.8 Co Ni 30 Mo 3 30 5 1. 0.49 1300 CrAl205 20 5 os\.40.7 2) 416 10 7. .C.22 1.49 mJeme p 0. .C 1200 .C 300 "C 500 "C 0.43 0. SHtine posebDe elektrieue permeablJoosti Naziv slitina »1040« Sastavu % Ni 72 I Co Mo MD 14 permalloy A permalloy B permalloy C Naziv permeDdur koerzit 15 Co 70 78.68 Co.6 - - koerzit30 Co 90 500 koerzit 120 700 koerzit 160 slitine Misbima: 1) 31 - 4. 3 Co i ost.') »Cekas 0«.50 - 0. 1. a ima specifiari elektriari otpor 0..S 24.') »Cekas«. 0.37 1200 1.15 1.48 1.95 1050 25 20 I.26 Ni Cr 30 20') 20 30 1100 er Ni 25 20') ost.39 1.45 1.5 < 0.5 14 6 - 4Cu + Cu + Cu O5t. Kanlal je slitiDasa (%): 30 Cr.49 0.17 IS OS\. .S 26 27 - - razno 2V Fe 49 - 4.C Ni Cr 80 20') 20 os\.5 48 78.44 Q mm'/m. 0.22 CrAl255 25 5 os\..50 Upotreba 0.1 SHtine Z8 permaoentDe magnete Co 49 16 Sasta u % Mo Ni AI 9 1.ll 1. 1.

1itIUIove slitine (DIN 17851 - 1973) Oznaka TtAI 6 V 4 TtAI 5 Sn 2 0.06 0. V T1 ost. popr..C do 500 OC - 760 820 790 890 10 8 - Titanove slitine dobro se zavaruju.7055 0.10 > 180 > 200 250. oji kristalizira u kubnoj prostomo centra1iziranoj rdetki. AI 5.6. Modui evrsl<Xa Postol.0.7065 0. 0. (20°C) fl = 4505 kgfm3 T'IJ (900°C) fl = 4320 kgfm3 Tehnitki tisti titDn (DIN 17850 - 1985) Oznaka 3.25 0. .% HB uzd. postojan u morskoj vodi i morskoj Idimi. Rm Rpo.20 3..10 I (DIN 17864 1973) I os.7035 0.020 . nad tom temperaturom nastaje Ti. maks.13 0. popr.. KU/3 J A. qustoea titana lefi medu gustoeama te~kih i lakih kovina: T. I - Poslol. 0. produij.7025 nON mw.. 740 0. 6.015.10 > 320 > 350 460 . Upotreba: za kemijske aparate i u zrakoplovstvu.. lea-nja Oznaka evrsl<XaR. uzd. 28 .Strojarski prirufnik 417 .7065..13 0. N mm2 N/mm2 Rfn0'> Rp I N/mm2. E produij.08 0.7025.> N/mm2 % Nlmm2 N/mm2 111000 ZiIavosI KU/3 J 31 Upotreba do 480 .20 0.0..TITAN I TITANOVE tisti titan SLITINE Titan kristalizira u dva krjstalna oblika: pod temperaturom pretvorbe 82°C je Ti" koji kristaJizira heksagonalno. .10 3..13 T1 0. mw..10 0.410 > 270 390 .10 >250 3..05 N. GusI<Xa kg/m' 4450 4500 H.35 0. svemirska tehnika).50 Mehanitlw Oznaka TtAI 6 V 4-F89 TiAI 5 Sn 2-F79 svojstva tifQnovih slilina (DIN 17864) VIafua Naprez. 3. Fe.10 > 390 > 410 540.7035.06 0.200. 0.30. . lea-nja e1ast.08 0. Njihova znama evrstoCa i razmjemo mala gustoea omogueuju konstruiranje najlak~ih dijelova (zrakoplovstvo.07 I 0. = Sastav (%) C H maks.75 4.13 0.0... otpome su prema koroziji. 540 3.. Dozvoljene ne&t06: (%): 0. 0. 590 3.0 Sastav (0/0).30 I Meluutitlw svojstva lcQvanog titana VIana Naprcz.30 0.25 I 3..05 0. . 30 25 120 85 60 22 20 150 40 35 170 28 16 35 25 16 15 200 25 20 Tehnicki Cisti titan je otporan pr em a koroziji. Tvrd<Xa Wav.08 C.7055..5.

.9 12. .6 28.3 4.5 96.5 16.3 56.2 15.5 13.0 31.1 44. B k LA h L A c c g c - 16 - 12.9 8. 1200 .5 10 12.0 27..0 9.2 354.101 r'Ijev.. Nazivni promjeri Duljine L DN 50.3 76.3 14.5 10 16 20 25 20 30 15 20 15 25 c Nazivni promjer DN mm 50 65 80 100 125 150 200 250 300 350 400 450 500 600 700 800 900 1000 1100 1200 - g 12. 1169 1177 1256 1273 1281 I D3 Dimenzije ~~(mm) h I mmlLAI I pri razredu A I B 77 80 84 88 91 94 100 103 105 107 110 112 115 120 122 125 128 130 135 140 6.9 8. .0 17.6 222.1961) Razredo Nazivni lIak bar Ispitni tlak bar za DN (mm) za DN (mm) 50.6 313.0 10.0 165.3 8. .2 31.9 ° Masa cijevi vrijedi za razred LA.2 8..3 21.8 17.2 10.5 46.8 14.0 29..7 6.0 12..8 11.4 - I Masa Ikol~ka cijevi° l kg kg/m l 8.2 7.6 9.0 3.0 11. - 25. Mase cijevi za razrede A i B su prib1izno za 10 odnosno 20% veCe.3 7.6 17..8 37.8 13.5 24.4 5.9 431. OBLICI KOVINSKIH POLUPROIZVODA ODUEVCI OD SIVOG LIJEVA za tla~e cjevovode Cijevi 5 kolMom (JUS C.6 24.0 15. .7 9.6 14.2 20.J1.0 21.1 22.1 712.0 14.0 25..5 mm m 418 -.9 7.9 24. 65 2 i3 80.3 9.3 613.0 13.8 147.600 ! 600)-- .8 182.030 .0 16.9 141.8 518.3 116.2 10.mm 84 66 I 78 82 I 94 100 98 110 116 118 137 131 157 163 144 170 183 189 222 235 241 287 294 274 326 339 346 378 398 391 429 442 449 480 494 501 532 546 553 650 657 635 738 753 760 842 857 865 945 968 960 1048 1064 1072 1152 .0 11... 4 j 5 200 .8 22. g uga . k" graVltaCljs I Ij'" I p I D.2 219.8 7. 150 3.3 116.9 11.5 10.7 12...0 89.9 29.4 19.8 22.7 18.1 9..-.5 19...3 265.6 7. 6S !80. 4 j.7 15.2 11. I I D2 ' ! mm I mm .5 centn 'f.1 11.8 26.2 25.0 66.0 23.8 283.5 7.0 59.0 19.5 7.

.0 I ~ .0 14.0 1n125 145 160 180 210 240 295 350 400 460 515 565 620 725 840 950 1050 1160 1270 1380 4 4 4 8 8 8 8 12 12 16 16 20 20 20 24 24 28 28 32 32 I :m 19 19 19 19 19 23 23 23 23 23 28 28 28 31 31 34 34 37 37 40 kg prirub-I kg/m.3 12.1200 5 mm mm Duljinc L iznose za DN = 50.0 98 80 133 200 21. .0 700 738 797 895 38.0 945 1004 1115 900 44.300 1300).6 100 118 153 220 22.1 516..7 3.0 300 326 367 445 27.7 4.0 27.0 9.0 173..Jl.3 21.0 125 144 183 250 22.5 16. 3 iIi 4 m.0 50.5 169.0 65 82 118 185 8.6 120.2 5..0 33.0 59.9 52.n - broj rupa..4 114.g gravitacijski lijev (u pje~ I kalupima).5 11.5 31.1 70.7 9.5 23.4 26.4 13.0 450 480 615 528 31.7 35.3 22.5 8.5 25 20 .65 i 80 mm: 1. Vrijednost c na slici iznosi: DN = 50.0 196.0 1000 1048 1111 1230 47.0 10. .0 1200 1256 1329 1455 52..0 8.033 1961) NaRaz.6 619.Cijevi s prirubnicom (JUS C.0 .8 94.3 6.5 21. 2..5 150 209 285 170 23. 2.0 200 222 264 340 24.500 c = 3 4 l>N: I..zivni red.3 3.0 SOO 532 582 670 17. .7 262.0 429 400 477 565 30.600 1600).0 1100 1152 1221 1340 29.9 80. B g 12.8 19. Nazivoi promjer DH mm mm I mm I mm I mm I mm D b 6 50 66 98 165 20.2 iIi 3 m. 600.0 14.0 28.5 13. - I I I 15 L Dimenzije Rupe za vijke Masa nice CIJCV1 10.2 731.6 91.5 139.0 250 274 395 319 26.0 139.0 350 378 427 505 29.. za sve ostale ~9 j .tlak I Ispitni tlak (bar) za DH (mm) I = (bar) .2 423.0 23.0 12.1 44.5 853..9 338.7 17.5 9..0 600 635 682 780 36.0 25.0 15.5 32.0 800 842 904 1015 41. 250 300.0 19.

3. .J1. .....900 DN= dn = b.85 DN= b= R= 10= 50. .. ...600 mm "32luk (JUS C...2 b = 9. = <h = I~ 65... Spojni komadi s koleakom i s koleacima prirubnicom (JUS C.Fazonski cijevni komadl (JUS c.1200 DN= 50.J1. .06O) (JUS C..2 mm 9. .s kolcacima '. 19.050) s prirubnicama (JUS C.Iuk (JUS C.8 mm 200.1200 DN = SO. .1100 mm 9. ...1200 b= 9.36. ...042) s prirubnicama (JUS C. = b2= 1= 65.3..0 b = 9..040) (JUS C.. .1.043) 50.8 R = 110.. .3. .36.. .36..063) Lukovi.155 (Sve su mjere u mm) 420 . .. ..36.210 1= 400.2 250.J1.2 b = 9. .500 b = 9..J1..3.Iuk (JUSC.3.06I) '.1400 R = 250. ..051) DN = 50.1200 DN = 50..800 (Sve su mjere u mm) Redukcijski komadi s koleacima (JUS C.1100mm 9..7.1400 40.36.1200mm 50.081 - 1961) s prirubnicom (JUS CJl.1200 DN= 50. .3.155 10= 40.1200 9....33.Iuk '.155 10= 40..J1.. 38..33..1200mm 50..1200 DN= b = 10..2 b = 9..36....3..36.7.04I) 040. .J1.Jl..1400 R=250.062) DN = SO...515 10= 40. .3...2 1= 150..l1... .500 1= 155.2 mm 9.J1.......JI....8 mm 200.3.36.2 1= 100.600 mm DN = dn= b.. .

.. ..2 mm 1= 300.3.2 mm 1= 300.3..36.2 mm R = 266.1200mm /j = 9...080) s prirubnicama (JUS C.~ ~~ DN = SO. .luk (JUS C.1200 mm /j = 9..1780mm Krifni komadi s kolacima (JUS C.12oomm /j = 9.2 mm 110.luk (JUS C. = -llij 50.064) - '/. .3.155 mm s prirubnicama (JUSC.600 /j = 9.. . .. ...JI. ..36.155 mm ~.081) DN = 50..12oomm /j = '9.1400 mm I.JI. ...3.1145 mm ... .JI.J 1.95 mm Odvojci s kolacima (JUSC.3..JI. .940 mm DN mm mm mm = SO. .12oomm /j = 9.2 mm R = 110...JI......JL068) DN= 50.070) s kolcacima i prirubnicom (JUS C..600 do = 50. . .2 1= 111.22. DN = SO.2mm 1= 110...5 prirubnicama 'i..1700 mm F~ .= 40...1. .36. .071) DN= /j = R= I..072) 6 DN = 50.1200 mm dn = 50.36...940 mm DN = SO.22.2. .600 mm /j = 9.1200mm dn =' 50.2 mm 1= 110. .3.600 mm 9...11oomm 421 .... .605 mm 40.36..JL065) luk sa stopalom (JUS C. = 40..3. .22..

JUS0.54 J.20.5 31.5 74.14.5 34.55 5.5 8 10 12 14 16 18 20 22 24 25 27 28 30 31 32 35 37 38 Duljinska masa kg/m kvadr.3 22.62 Nazivni Duljinska masa kg/m zijev klju kvadr .52 6.9 15 11.85 4.30.6 12.222 0.5 39.80 4.K6. 10.75 4.53 1.28.3 18.4 19.9 16 12.33 1.5 28.5 30. Preporufuje se upotreba deblje tiskanih promjera.42 5.2 15.98 3.20 2.1 26.8.347 0.1-1984) Nazivna debljina mm 5.58 10.6 20.12.32.187 0.6 47.1 26.785 0.22.5 39.5 30.8 52 55 121 57 139 62 158 200 62.9 61.47 2. okrugli 0. Ce6kaiipbmavrufe valjan: ofaugli kvadrami (JUS C.13 1.5 7 7.07 8.2 25.6 14 10.395 0.302 0.90 1.8 52.6 58.25.4 46.04 9.5 42.21 1.18.01 2.1 Navedeni so samo telid debljine skupine A koji se obimo upotrebljavaju.14 3.502 0.1984) leslOOkutni .91 Nazivna debljina mm 40 .5 67 247 72 298 78 83 88 93 98 103 ! 'JUSi-I984J Duljinska masa kg/m 1.86 12.2 38.5 49.5 113 88.7 33.8 65. 7.83 5.44 3.44 8.1955) Promjeri: 5.92 6.5 18.024 .020 .00 2.74 7.B3.58 2.54 2.5 18 15.7 22. (Za telike debljine skupine B koji se upotrebljavaju samo iznimno vidi gore navedeni standardl) - Okrugli betonski lelik (JUS C.4 20.55 8.55 3. 42 44 45 50 52 55 60 65 70 75 80 90 100 110 120 140 150 160 180 200 220 7.5 16.0 28.5 6 6. mm okrugli 13 9.31 7.63 9.3 72.86 3.40.888 1.5 26.617 0. 422 .7 78.260 0.5 50.CEUCNI POLUPROIZVODI Mase materijaIa po jedinici duljine (kglm) iIi jedinici povriine (kglm~ izraamane su s obzirom na gustoeu felika 7850 kglm3.16.36.2 37. 6.49 4.74 2.6 22.2 41.15 1.7 23.5 35.

6 88.3 31.5 Dimeozije u zagradama upotrebljavaju se jedino u iznimnim sluCijevima.126 1.55 5.92 6.90 9.71 7.44 Promjer d mm 38 39 40 42 44 45 46 48 50 52 55 58 60 63 65 70 Masa kglm 8.2 15.04 9.815 25 0.2 38.15 7.5 26.9 Debljina a mm 50 (55) (60) 63 (65) 70 (75) 80 100 Masa kg/m 19.6 15.52 4.785 3 11 0.27 (17) (35) 7 18 36 2.14 Masa kg/m 3.950 (24) 12 25 3.5 0.49 4.7 28.72 6.0314 0.7 20.72 2.421 .B3. Kvadralni vuleni lelici (JUS C.5 44.JUS C.83 5.196 1.38 9.74"6 24 0.47 Masa kg/m 2.2 50.5 13.237 2.888 26 0.B3.78 35 2.3 104 121 139 158 200 247 I' .55 7.5 5 0.1984) Promjer d mm 10 10.17 4.5 11 11.5 44.617 22 0.21 31 1.99 8.159 1.12 30 1.31 6.26 3.1984) i - wfeDi u tolerancijskom polju ISO b 11 (JUS C.385 40 8 (19) 2.611) 23 0.58 34 1.2 Promjer d mm 75 80 85 90 95' 100 110 120 125 130 140 150 160 180 200 Masa kg/m.636 3.5 14 14.91 5.85 4.86 10.13 7.83 0.B3.0 30. " Standardizirano samo u tolerancijskom podrutju ISO b 11.80 4.0707 0.6 61.7 39.5 0.30 32 1.2 33. * b 11).9 12.B3.1986) wfeDi u tolerancijskom polju ISO b 11 Masa Debljina a Masa Debljina a Debljinaa mm mm mm kg/m kg/m 2 10 22 0.23 37 2.1984 (wfeDi u tolerancijskom polju ISO 423 .54 4.9 55.4 16.04 28 1.Vu~eDi Okrugli vuleni lelki ~elici u ~ipkama .7 22.54 0. Sesterokutni vuhni lelid .2 24.0962 1.2 12.62 10.00 36 2.8 96.411 ISO b 9 (JUS C.5 13 13. 34.01 6 0.55 3.5 49.39 33 1.9 11.6 23.283 2.2 78.98 3.963 27 1.5 12 12.5 15 16 17 18 19 20 Masa Promjer d mm kg/m 21 0.33 (27) 14 28 0.0 14.412 .441 .7 74.7 18.13 13 4 0.77 (15) (30) 32 16 5.502 20 9 45 0.07 8.

39 2.65 1.73 1.85 8.42 10.50 1.37 1.08 4.12 2.28 6.38 1.12 2.02 1.77 4.85 - 1. ostale su izvanredne.53 3.83 1.88 4.83 3.18 4.91 6.45 3.65 9.47 2.48 9.8 130 12.88 2.91 7.83 3.942 0.77 5.02 5.30 3.707 0.37 1.50 - - - 5.96 2.32 4.75 2.42 9.54 8.26 1.769 0.64 2.51 1.36 2.51 2.50 6.71 5.4 11.18 5.27 1.16 8.25 2.3 165 153 Debelo otisnute mase vrijede za obiajne Duljina plosnatog relika: nonnalno: 3.2 13.14 3.54 8.40 4.14 7.30 75 80 90 100 110 120 130 140 150 2.76 1.96 2.12 6.40 4. .20 2.10 5.848 0.981 1.14 2.88 2.754 0.43 1.54 1.50 10.93 4.18 8.22 1.75 3.71 5.14 3.879 0.53 3.65 2.64 10.55 2.01 3.26 1.94 3.30 3.92 - 2.63 6.550 0. najv~: 12 m.45 2.00 0.2 11.89 6.40 4.88 2.36 7.879 1.52 3.16 7.57 1.61 6.18 1.38 1.59 7.565 - - 8 - - - - 0.79 1.30 3.2 6.59 5.26 1.04 1.58 3.04 7.48 9.59 - - - 4.95 5.01 2.785 0.04 2.36 2.10 1.2' 11.10 5.36 2.18 1.83 3.57 1.85 4.707 0.57 1. dimenzije.24 4.4 m.3 - 14.53 3.20 2.49 1.47 2.59 2.06 3.025-1984) Debljine 5.89 11.86 3.589 0.75 3.36 2.13 1.2 14.07 7.98 3.0 9.41 - - - 1# - 13 38 40 45 50 55 60 65 70 0.1 13.659 0.24 4.41 1.B3.95 5.21 1.942 1.93 1.06 3.14 3.77 4.71 1.824 0.20 2.18 7.51 2.63 1.42 10.57 3.1 - - - 8.10 1.28 7.12 2.77 1.471 0.86 3.24 4.32 1.27 3.628 0. 424 .07 2.90 - 3.04 2.55 2.08 3.64 9.0 - - 11.65 - 14 - 1.42 2.53 - 4.07 7.13 1.PIomati CeIik ~ Sirina a mm 10 5 vru~e valjan (JUSC.77 8.2 12.16 2.3 12.71 - 2.864 0.18 1.65 - 1.08 4.41 1. .79 9.393 - 7 18 20 22 25 26 28 30 32 35 0. 14 mm Duljinska masa kg/m za debljinu b mm 9 10 11 6 12 14 15 16 0.2 6. .75 2.77 4. .4 11.65 6.

Vrute valjani plosnati &1ik (JUS C. 80mm. .0 13.4 - - 22.7 16.83 10.7 17.--Sirina a mm Duljinska masa kg/m za debljinu b mm 20 25 30 18 15 2.8 - 3.77 5.53 3.52 3.1 18.1 9.1 17. .3 16.5 18.3 39.1 40.08.0 23.16 8.025 .3 37.4 34.5 17.4 15.030 .54 8.48 7.-.30 5. .79 11.lamele..3 12.S 13.0 9.83 10.77 4...02 5.5 10.1960): lirina a debljina b H1adno valjiIM &1ilne /rake (JUS C.7 47.1 15.6 29. .1986): fuina a ISO .0 mm..8 14.7 3.07 8.46 4.2 23.4 35..89 6.24 8..2 55.65 6.71 5.5 33.B3.91 7.6 21.42 5.36 16 22 25 26 28 20 2.0 18.1986): lirinaa debljinab fuina a debljinab 60.40 4. duljina I 2.28 - - - 5.S 21. 10..0 27.3 31.6 27.5 44.6 23.B3.. 5.0 - - - - 15.28 6. Sirold plosnati &Iik .0 20.6 7.190 mm.1 15.9 Duljina plosnatog C!elika: normalna 3 .S 14.42 10.1984) .96 4.3 16.S30 .6 - 12.6 12. 1250mm. .64 10..77 7.3 30..S 8.59 2.5 IS.2 22.6 25. do 600 mm.B3.71 5.7 17.3 43.8 13.97 7.0 12.7 15.14 3. 12m. debljina b 40. 1.7 - - - 8.0 - 130 140 150 15.5 31.0 16.1966): Vuleni plosnati lelik (JUS C.4 22.42 l1.7 12. Plosnati &Iik s rebrom .1 2S. vru~ va1jan (JUS C.0 47.3 14. 425 fuina a debljina b Tralauti (obrulni) lelik.7 19.--.6 20.6 11.0 80 90 100 110 120 9.95 - - 9.SS0 .B3.1 5S..87 7.65 8. vru~ va1jan (JUS C. 16mm.3 13. maksimaina 12 m.12 4.0 25. 10.89 11.8 20.431 .1967): .67 3.7 17.07 7.B3.50 6. 5 ..4 35.02 6.28 5.42 10.47 4.48 9.8 15.6 25...6 14.7 14.8 13.5..18 10.120 mm.0 14.0 - 11.50mm. 5 mm.za lisnate opruge.77 4.S9 6.3 IS.8 19.B3.50mm.02 4.24 4.SI l1. .-..9 2S.85 5.4 m.. I.8 51.27 - 17 35 40 50 -.85 9.5 17.06 3..2 9.031.6 23. - - 30 32 35 38 40 45 50 55 60 65 70 75 - 3.65 7. 0.07 7.3 16. vru~ va1jan (JUS C.94 3.

101 - (JUS C.7 4.4 1.45 0.8 7.04 1.80 2.56 1.7 8.43 3.18 0.0 14.48 11.8 15.30 0.6 17.39 7.41 8.45 1.9 1.40 1()3 mm3 I Wo I i - 0 mm 0.43 12.6 1.5 12.8 5.61 0.0 2.57 0.38 3.32 2.8 7.7 30X30X4 30X 30X 5 35x 35"x4 40X40X4 4OX4OX5 45X45X 5 50 X 50 X 5 50 X 50 X 6 55 X 55 X 6 112 142 185 174 227 278 267 308 379 430 480 569 631 6.vidi str.88 1.42 2.40 0.24 7.47 4.70 0.57 3.77 4.16 10.61 4.8 7.12 1.86 2..76 0.83 14.polumjer - tromosti mjere Konstrukcijske Jednakokracni .18 2.3 426 .B3.65 0.10 2.= Wy 0.35 1.28 0.7 9.8 9.59 5.7 5.28 mm 3.15 0.111 - d I I i Stati~ke veliane: I moment tromosti plohe W moment otpora i - .36 1.37 0.2 2. 431! kutni profili Oznaka Presjek S mm2 I --rbXbXd mm 20X20X3 25 X 25 X 3 25 X 25 X 4 30 X 30 X 3 Dulj. masa kg/m Stati~ke veli~ine e (" = Iy I 1()4 mm4 I I.7 6.96 11.22 3.91 1.01 8.CeUmi kutni proIDi Jednakokracni kutni profili 1962) - vruee valjani Raznokracni :.58 0.3 0.1 kutni profili 1962) (JUS C.2 4.86 1.6 5.48 0.91 2. I w.6 10.0 0.79 7.88 1.18 1.97 3.05 3.78 2.81 9.24 (= cm3) 0..7 4.7 5.25 4.95 (= cm4) 0.31 0.18 1.0 11.24 1.B3..

4 25.1 90X 90X 9 1550 12.5 21.8 57. 427 17.6 9.3 86.6 130 X 130 X 14 3470 27.8 17.34 75 X 75 X 8 1150 9.9 71.2 69.2 18.5 46.3 39.4 52.6 lI.5 27.1 39.5 19.5 21.4 31.5 19.3 L Pre.3 13.4 36.2 150X 150X 14 4030 31.4 72.3 78.7 42.0 24.5 19.5 12.9 43.1 33.7 2540 19.55 14.7 7.2 98.59 13.7 18.4 29.2 28.9 120Xl20XlI 120X 120X 13 2970 23.2 78.25 15.0 21.4 24.8 29.4 29.0 58.4 29.2 90X 90X II 1870 14.4 42.9 80X 80x 12 1790 14.7 31.7 29.0 22.3 78.5 33..84 lI.9 44.5 18.6 23.9 160x 160X 15 4610 36.6 116 140 162 194 223 282 318 347 391 453 506 943 1050 103 mm] IWx= (= cm3) Wyl W I mm i 5.6 6.42 60X 60x 6 903 7.5 33.7 lOOX 100X 10 1920 15.9 42.43 12.5 10.5 23.0 47.6 15.4 37.6 17.2 30.4 12.1 29.6 24.6 1l0x 1l0x 12 2510 19.9 17.1I 14.27 12.15 .2 29. masa kg/m 10" Staticke velicine mm \ Ix =(= cm4) e Iy I 16.2 40.3 22.6 22.6 8.4 25.2 56.0 50.Dulj.5 9.4 26.31 13.7 4.6 15.1 73.3 64.7 20.1 35..4 21.1 100x 100x 12 2270 17.3 37.2 140X 140X 16 4220 33.4 49.5 200 X 200 X 18 6910 54.5 23.9 15.7 55.2 160X 160X 17 5180 40.6 21.0 II '\ li I! Normalne duljine jednakokracnih kutnih profila: 3.2 140x 140x 14 3720 29.1 25.lednakokracni Oznaka kutni pro/ili (nastavak) I sjek s bxbxd mm2 IT!m 691 5.4 71.7 39.3 31.03 75X 75X 10 1410 lI.3 15.43 10.83 65 X 65 X 7 940 7.09 60X 60X 8 870 6.95 1I.3 87.4 58.2 88.2 40.7 55.6 35.7 26.6 5.8 29.l 80X 80X 8 1230 9.3 130 x 130 X 12 3000 23.9 45.66 80X 80X 10 1510 ll.4 18.O 13.8 1I0x 1I0x 10 2120 16.6 58.18 8.88 7.0 30.1 13.5 102 116 138 177 207 239 280 341 394 472 540 692 775 845 949 1100 1230 2340 2600 I mm4 9.38 70X 70x 7 70X 70X 9 1190 9.7 200 X 200 X 16 6180 48.6 108 162 181 3.6 150X 150X 16 4570 35.6 34.3 121 133 m.7 95.1 22.1 42.29 6.0 22.3' 27.

2 9.44 0.66 65X 100X 9 1420 11.0 14.3 41.31 8.6 16.32 5.35 14.96 65X 80X 8 1100 8.91 2.4 31.0 21.7 92.79 8.5 40.4 40.1 141 167 321 276 226 276323 358 420 552 650 1440 1650 0.25 5.7 17.03 5.25 1.5 20.2 68.52 11.8 Norma1ne duljine raznokracnih kutnih profila: 3.30 0.9 34.7 15.1 40.6 7.0 24.2 19.25 14.S 8.2 19.8 5.1 29.1 28.8 98.91 4.97 50 X 100 X 10 1410 11.0 44. sjek masa S kg/m mm2 142 185 172 287 Staticke velicine Ix ex mm I ey I 104mm4 (= cm4) 1.2 21.S 48.31 6.7 100X150Xl0 2420 19.4 12.4 65X130Xl0 1860 14.0 40.02 2.2 15.6 34.1 46.0 25.9 1.7 39.0 54.0 20.8 19.1 31.2 20.4 24.3 36.76 40X 60X 6 568 4.18 4.4 19.9 24.2 23. 428 .ll 9.2 80X 120X 10 1910 15.1 23.29 0.9 27.7 13. 15 m.45 10.8 42.3 18.8 23.3 38.08 1.9 14.7 46.2 16.9 15.3 21.11 7.0 48.7 14.79 5.4 10.9 23.1 55 X 75X 7 866 6.44 3.81 1.5 43.41 40X 80x 6 50 X 65 X 5 554 4.55 0.6 48.82 60X 90X 8 1140 8.1 54.05 6.6 75 X 130 X 8 1590 12.9 71.3 71.3 100 X 200 X 14 4030 31.S 14.4 25.73 5.35 50 X 65 X 7 760 5.5 28.S 21.7 11.7 55.12 8..0 80X 120X 12 2270 17.3 80.S 68.7 12.80 60X 90X 6 869 6.41 9.1 114 141 165 198 232 247 282 I Iy I Wx 103mm3 (= cm3) 0.6 100 X 200 X 12 3480 27.59 2.99 22.0 100X150X12 2870 22.1 65X 100 X 11 1710 13.1 64.3 1.Raznokracni kutni profili Oznaka L bXhXd mm 20X 20X 20X 30 X 30X 30X 40X 45 X 3 4 3 4 PreDulj.07 7.4 40X 60X 5 479 3.61 7.0 141 47.62 0.78 17.8 33.46 40X 60X 7 655 5.2 111 128 0.5 38.1 I Wy I.9 70.4 4.4 10.8 90X 130 X 10 2120 16.47 2.3 36.38 2.4 22.6 90 X 130 X 12 2510 19.17 5.3 33.74 2.38 0.6 9.1 20.3 2.8 25.5 80X 120X 8 1550 12.0 16.39 11.59 11.7 13.0 5.4 21.8 30.7 20..9 12.14 689 5.0 10.6 31.6 24.1 20.11 6.

0 8030 23'614820 .5 6 6 903 7.5 13 10 14 10 15 10 16 5..5 8 11 8.3 3600 25.4 4230 33.S 6.7 57.36 41.5 8 10 12 14 16 18 20 (22) 24 26 (28) 30 65 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 42 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 7.4 2040 16.6 1700 13.4 27.4 19.0 33. 15 Dimenzije mm Presjek s mm2 .3 1350 114 1910 148 2690 197 248 317 399 495 17..6 47. 431! Statike veliine e Ix ly 1()4 mm4 .5 18.5 IS.64 1350 10.2 20.2 14.5 7 9 7 10 7.49 60.2 mI 14.1 106 19.2 67.0 17.5 9 12. -'" .S 14.4 206 29.1 14.B3.7 5.5 '5 Cl I 1()3mm3 I C 6.3 364 43. Normalne duljine ~Ii~nih profila [: 4.CelibJi profili vruce valjani (JUS C.8 5880 46.141 Stati~ke veli~ine: 1962) W I moment tromosti moment otpora tromosti: ix plohe Polumjer = VI.8 22.5 10.2 4830 37.09 1100 8.S 16.2 8.)A iy= VIy/A Konstrukcijske mjere - vidi str. 15m.5 9. 429 ..5 11.3 6280 27.9 5330 41. "" .8 18.2 605 62.3 3740 29.0 2400 18.5 8 8.. Treba se kloniti dimenzija u zagradama.07 26. 0 .8 2800 22.0 3220 25.1 21.7 86..6 39.4 116 150 191 245 300 371 448 535 11.4 ( = cm4) ( Wx = cm3) I Wy 57.7 925 85.3 22.

88 7.. . 782 923 1090 1250 1460 Treba se kloniti dimenzija u zagradama.3 82 6. 74 6.5 35.7 8. 430 .0 6910 54.5 21.9 4.7 98.2 54.4 119 10. 431! .4 2280 17.9 90 7.7 .1 4610 38.9 6.2 7780 61. T os c N 0 os -'" Dimenzije mm t Presjek S mm2 masa kg/m Dulj.0 11 800 92.2 84./A iy = VIy/A Konstrukcijske mjere - vidi str.1 5.3 12.7 14..1 125 10.6 77.7 81.5 5.B3....CeliCni pro61i I 1962) b :.5 10.1 106 8.5 20.6 758 5. Normalne duljine eelicnih profila I: 4.6 9. Staticke velicine I" Iy IO"mm4 I Wy W" 103mm3 I I 8 10 12 14 16 18 20 (22) 24 26 (28) 30 (32) 34 (36) (38) 40 h I 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 bid I (= cm4) 5.9 6110 48.1 15.8 26.13I Staticke velicine: d I W - - moment tromosti plohe moment otpora tromosti: Polumjer i" = VI.1 41.2 72.0 33.3 18.5 98 8.8 171 328 573 935 1450 2140 3060 -.2 17.2 10700 84.2 54.7 51.4 114 131 149 42 50 58 66 3.9 117 161 214 278 354 442 543 653 3.8 131 11.2 5340 41.7 81.8 19.5 34.41 10.0 149 13.4 .1 8680 68.1 9710 76.9 3350 26.5 137 12.2 21.4 11.15 m..0 61.8 7.2 143 13. 4250 5740 7590 9800 12510 15700 19610 24010 29210 6..00 4.9 2790 21.2 1830 14.2 16.3 117 162 221 288 364 451 555 674 818 975 1160 (= cm3) 19.3 19.95 1060 8.7 155 14.3 3960 31.32 1420 11.1 vruce valjani (JUS C.3 12.1 14.7 113 9.2 13.

3 6. 23 23 25 25 25 25 hI 151 167 184 200 216 222 cl I 45 'F 'I 1. b 25 " 15 17 18 30 35 - - 4. - c. C2 max. 33 46 64 82 98 115 133 b 75 80 85 90 95 100 C 40 45 45 50 50 55 do max.4 75 80 90 40 45 50 60 70 80 90 95 105 - 23 23 25 40 45 50 55 60 65 22 25 30 30 35 35 - 100 110 120 130 140 150 45 45 50 50 50 50 25 25 25 25 28 28 <:11 H I 70 40 21 21 160 200 60 60 115 28 150 28 I te/icni pro/ili C b 42 C 25 25 30 30 35 35 40 do max.4 11 11 13 13 17 17 8.4 6. h h 20 12 do max. C. 6. 11 13 13 17 17 21 21 h.4 11 11 13 13 13 17 hi 59 75 92 109 125 142 159 176 192 b 113 119 125 131 137 143 149 155 C 60 62 64 70 74 76 82 86 do max. 17 17 21 21 21 23 23 23 hI 208 225 241 258 274 290 306 323 22 28 32 34 40 44 48 52 56 431 .Konstrakcijske mjere celimih profila (po DIN 997) Sve mjere u mm te/icni kutni pro/ili b b do C.4 8." ii 1I 50 55 60 65 70 te/icni profili I b 42 50 58 66 74 82 90 98 106 C do max. C.

ZeljezniCke

traCoice (duljinske (JUS C.K1.021

mase vece od 20 kg/m) - 1963)

Oznaka tipa tracnice 22 45 49

Dulj. masa kg/m 22,12 45,44 49,43

Presjek S mm' 2818 5784 6297

Moment tromosti Ix 104 mm4 (= cm4) 375,5 1552 I 819

Momenl olpora W 103 mm3 t= cm3) 73.6 215 240

Tip 22

Ttp '5

~ ~

~ g

J Tip'9 432 L

Ce6Coi limovi

CeliCnidebeli limovi (JUS C.B4.110 - 1972)
Dcbljina u skoko400) . . . 700 vUnapo 5 ... 7 0,5 mm " skokovUn mm po 20 mm 7)...301 30) .. . 50 2 !DID " skokovUn 50) .. . 60 3 mm 5 mm po 50 mm 60) ... mm SiriDamm
700) . . . 1500 1500) . . . 300

Duljina mm .. .6000 6000) . . .

u skokovima po 50 mm" u skokovUna skokovUn skokovUna u skokovUna po 100 mm po 500 mm po 1000 mm po 100 mm

Celicni osrednji limovi (JUS C.B4.111 - 1956) Debljina 3, 3,5 4, 4,5 4,75 mm .. . 1200... 1450... 1700mm Sirina Duljina . . . 4000. . . 5000. . . 6000 . . . 7000 mm Trgova/!ki formati 1000 x 2000mm 1250 x 2500 mm Celicni tanki limovi (JUS C.B4.112 - 1962 in 113 - 1978) Debljina 0,4. . .0,8 mm u razmaku po 0,05 mm 0,9 .. .1,1 mmu razmakupo 0,1 mm 1,25. . .2,75 mm u razmaku po 0,25 mm Sirina 550. . .600, 750. . . 1000, 1100, 1200 mm Duljina 1500...2000,2250,2500,3000 mm Plo!na masa celicnih limova
DcbIjina mm 0,40 0,45 0,50 0,55 0,60 0,65 0,70 0,75 0,80 0,85 0,90 0,95 1,00 1,25 1,50 1.75 Plmna masa kglm2 3,14 3,53 3,93 4,32 4,71 5,10 5,50 5,89 6,28 6,67 7,07 7,46 7,85 9,81 11,78 13.74 DcbIjina mm 2,00 2,25 2,50 2,75 3,00 3,25 3,50 4,0 4,5 5,0 5,5 6,0 6,5 7,0 7,5 8.0 Plona masa kglm2 15,70 17,66 19,63 21,59 23,55 25,51 27,48 31,40 35,32 39,25 43,18 47,10 51,03 54,95 58,88 62.80 DcbIjina mm 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 Plona masa kglm2 70,65 78,50 86,35 94,20 102,0 109,9 117,8 125,6 133,4 141,3 149,2 157,0 164,8 172,7 180,6 188.4 DcbIjina mm 25 26 27 28 29 30 32 34 36 38 40 42 44 46 48 50 Plmna masa kglm2 196,2 204,1 211,9 219,8 227,6 235,5 251,2 266,9 282,6 298,3 31'4,0 329,7 345,4 361,1 376,8 392.5

.1

Pocincani lim (JUS C.B4.081 - 1984) Debljina 0,45. . .4 mm; §irina 1000 mm; duljina 2000 (2500) mm.
29
~

Strojarski prirutnik

433

Celime

beSavne cijevi (ISO)

Materijal cijevi: celik C. 0000 (JUS celik C. 1212(JUS celik C. 1213(JUS celik C. 1402(JUS eelik C. 3100 (JUS
Nazivni promjer mm 10 Vanjski Debljina promjer slijenke mm mm 16 17,2 1,8 1,8

C.B5.226 C.B5.122 C.B5.123 C.B5.124 C.B5.125 Dulj. masa kg/m

1968) 1968) 1968) 1968) 1968)
Nazivni tlak (bar) C. 14021 C. 3100 100 100 100 100

C.OOOO C. 12121 C. 1213 100 25 100 0,632 100 25 100 - 0,688

-

15 20 25

-

32
40

20 21,3 25 26,9 30 33,7 38 42,4
44,5 48,3

2,0 2,0 2,0 2,3 2,6 2,6 2,6 2,6
2,6 2,6

0,890 0,962 1,13 - 1,41 1,77 - 2,01 2,29 2,57
2,70 2,95

-

25 25 25 25 25 25 25 25
25 25

I---

100 100 100 100 100 100 100 100

-

100 100 100 100 100 100 100
100 100

-

100 100 100 100 100 100 100
100 100

-

100 100 100 100 100 100 100
100 100

100 100

100 - 100 - 100 -,100 100 80
100

50 65

57 60,3 76,1

2,9 2,9 2,9 3,2

3,90 5,28 5,80

25 25 25

100 100

80

88,9

3,6
3,2 3,6

6,49
6,81 7,63

100

108

4,0
3,6 4,0

8,43
9,33 10,3

25 25

-

-

80

100 100 100

100 64

-

-

100 100 100

-

100

80

80

80
100

100
80
100

100
80 100

100

4,5 5,0

11,4 12,7

-

64

-

80

100

-

-

-

434

(:elicne belavne Nazi~ni promJer mm Vanjs,ki D~~ljina promJer stlJenke mm I mm . 3,6 Dulj. masa kg/m . 9,90

cijevi (nastavak) Nazivni tlak (bar)

"

I

,

C.ooooC. 12121C. 12131C. 1402/ C.3100 I
25

,

lOO

114,3

4,0 4,5 5,0

11,0 12,1 13,5

-

40

-

80
I

64 80 lOO

80
I

I

100

100

lOO

-'~'~I2.82S~
133

'~I---SOllOO
64 80 lOO 80 . lOO 80 40
I

125 1-1
139,7

4,5 5,0 5,6 . 6,3
4,0 4,5

14,2 15,8 17,6 19,8
13,5 14,9

80
lOO

lOO

40 64

lOO

5,0 5,6 6,3 5,0 5,6 6,3
4,5 5,0 5,6 6,3

. 16,6 18,5 20,8 19,0 21,1 23,8
18,1 20,1 22,4 25,3

-

25

-

80 lOO 64 80 lOO

-

80
1

80
lOO

1

-1-'---:t,S17,12S~~
159

---S0 '---SO
I

lOO

1

lOO

150 I-I~~~~
168,3

-

40

64 80 lOO
I

-

25

25

-

40 64 80
.
I

-

I

80 lOO

80

--~~~~I~,-,(175).1193,7 -'-1-1-1_1-1_1-1-

1s,4...8,825...40,
6,0" 6,3 31,1 32,6

-

40

40

200 I 216.. I 7,1 8,0

36,6 41,0
45,0 50,8

64

..
;.

.

-

8,8 10,0

-

-

80

80 lOO

64
I

80
I

80
lOO

lOO

I

lOO

Nazivni promjer 175 mm JUS ne preporublje. Dimenzije nisu prema ISO. 435

Celicne be!avne cijevi (nastavak) Debljina promjer promjer stijenke mm mm NazivniI Vanjski mm Dulj. masa kg/m Nazivni tlak (bar)
1 C,OOOOC,12121 C,I213 I.C,1402 1 C.3100

200

219,1

5,9 6,3 7,1

31,0 33,2 37,2

25

S,O
S,S 10,0 6,3 7,1

41,S
45,4 51,6 40,6 45,6

-

267

25

-

40

-

40

-

64

SO

- 100
40

SO

-

-

64 SO

SO 100

100

100

-

40 64

-

-

S,O S,S 10,0 7,1 S,O

250

-

11,0 69,7 6,3 41,6
46,7 52,1
57,1 273 S,

50,9 55,S 63,4

25

-

-

40

SO

-

64 SO

100 40

-

10,0 11,0

-

31S* 300 -

12;5 SO,9
7,5* S,O S,S 10,0 11,0 12,5 14,2 7,1 S,O
S,S

64,9 71,4

16

-

64 SO 100 40

SO 100

100

-

-

- -

-

-

40
64 SO

-

SO

I

64

64
SO

-

SO

-

100
I~

100

64 SO

57,4 61,2 67,1 76,0 S3,3 94,2 -106 55,6 62,1
6S,l

100 40

100 40 SO 100 40

-

-

40
SO

SO

100

-

100 -

-

- 100

40

-

16

-

40

323,9

10,0 11,0 12,5

14,2 109

77,4 S5,3 96,7

-

-

-

-

64
SO

SO

SO

-

100

-

100 -

100

SO

-

100

-

-

* Dimenzije nisu po ISO. 436

.;.."IIi

telicne Nazivni promjer mm Vanjski Debljina promjer stijenke mm I mm

besavne cijevi (nastavak)

Doli.
I

I

.
355,6

.

8,0 8,8
10,0

Nazivni tlak (bar) masa kg/m ' C.OOOOC.12121 I C.1213~C.I402' C.3100 40 64 68,3 1~ I 40 40 74,9 80
85,2

-

-

-

I

80

I

100

I

11,0

93,9

-

-

80 100 100

12,5 14,2 16,0
350 1-1

107 120 133 70,8 77,7
88,3 97,3

80 100 40 40

40

1

8,0 8,8
368 10,0 11,0

16

-

80 100

64
80 100

64 80
100

,

80 100

12,5 14,2 16,0

110 124 138
97,8 108 122 138

-'-'
406,4

S:S
10,0 11,0

85'916~~ -

4()

I

12,5 14,2

-

80

-

-

-

I

64
I

80 100

80 100

80 100

400 I~I

17,5 168
10,0
11,0

16

100
40

40

101
111

--

40
64
I

80
100

-

80 100

64 80 100

419

12,5 14,2 16,0 17,5
12,5 14,2 16,0 17,5 20,0
22,2

126 142 158 173
154 173 193 211 241
266

80 100

-'-'Il.0135
500 508

J04040I
64 80 100 80

;W80 100

40 64 100

I -

I

100

Od pojedinih vrsta eelika je ozn~ nazivni tlak.

dolaze U obzir cijevi onih dimenzija za koje 437

..

--

Predme

Celieue cijeYi

~

vub:ne ill hladno vaIjane (JUS C.BS.2S0 - 1983)

LW
Vanjski promjer D mm 10 12 16

+
"

.

Polami moment tromosti

1p = 21x Wp= 2 Wx
Moment Moment tromosti otpora W Ix 10' mm' (= cm') 10' mm' (= cm') 0,028 98 0,057 96 0,037 30 0,074 60 0,052 0,069 0,133 0,181 0,219 70 58 1 5 9 0,087 0,116 0,166 0,226 0,274 0,215 0,296 0,363 0,270 0,375 0,463 0,536 0,596 0,331 0,463 0,576 0,672 0,752 0,435 0,614 0,770 0,905 1,022 0,552 0,785 0,992 1,174 1,334 83 0 4 9 9 I 3 0 I 4 7 9 8 4 8 9 7 9 0 1 2 6 9 7 I

x Polami moment otpora
Presjek S mmz 28,3 40,0 34,S 49,S 47,1 68,3 88,0 53,4 77,7 100,5 59,7 87,2 113,1 137,4 160,2 66,0 96,6 125,7 153,1 179,1 75,4 110,7 144,5 176,7 207,3 84,8 124,8 163,4 200,3 235,6 Duljinska masa s mm 1 1,5 1 1,5 I 1,5 2 1 1,5 2 1 1,5 2 2,5 3 I 1,5 2 2,5 3 1 1,5 2 2,5 3 1 1,5 2 "2,5 3

Debljina

m,
kg/m 0,222 0,314 0,271 0,388 0,370 0,536 0,690 0,419 0,610 0,789 0,468 0,684 0,888 1,079 1,258 0,518 0,758 . 0,986 1,202 1,406 0,592 0,869 1,134 1,387 1,627 0,666 0,980 1,282 1,572 1,849

18

0,193 6 0,266 8 0,326 7 0,270 0,375 0,463 0,536 0,596 0,364 0,510 0,634 0,739 0,828 0,543 0,767 0,962 1,132 1,278 I 4 7 9 8 5 2 6 9 2 8 6 8

20

22

25

28

0,774 0 1,100 1,389 1,644 1,867

438

Precime

eeliCne

dJeYi

wrene Vanjski promjer D mm Debljina s mm 1 1,5 2 2,5 3 1 1,5 2 2,5 3 1 1,5 2 2,5 3 4 1 1,5 2 2,5 3 4 1 1,5 2 2,5 3 4 1,5 2 2,5 3 4 1,5 2 2,5 3 4

30

32

35

38

ill hladno valjane (nastavak) Moment Moment Prcsjek Duljinska masa tromosti °tPOra S m, I" W" mm1 kgfm 10' mm' (= cm') 10' mm>(= cm') 91,1 0,715 0,958 9 0,639 3 134,3 1,054 1,367 0,911 3 175,9 1,381 1,733 1,155 1,695 2,059 216,0 1,373 254,5 1,997 2,347 1,565 97,4 0,764 1,171 0,731 9 143,7 1,128 1,675 1,047 188,5 2,130 1,480 1,331 231,7 2,538 1,586 1,819 273,3 2,145 2,904 1,815 106,8 0,838 1,545 0,882 9 2,219 157,9 1,239 1,268 207,3 1,627 2,833 1,619 2,003 255,2 3;390 1,937 301,6 2,225 2,367 3,894 389,5 3,058 4,757 2,718 0,912 1,991 1,048 116,2 2,869 1,510 172,0 1,350 1,935 226,2 1,776 3,676 278,8 4,414 2,323 2,189 329,9 2,589 5,088 2,678 427,2 3,354 6,259 3,294 122,5 181,4 238,8 294,5 348,7 452,4 205,0 270,2 333,8 395,8 515,2 228,5 301,6 373,1 443,0 578,0 0,962 1,424 1,874 2,312 2,737 3,551 1,609 2,121 2,620 3,107 4,044 1,794 2,367 2,929 3,477 4,537 2,331 3,367 4,322 5,200 6,007 7,419 4,854 6,258 7,563 8,773 10,929 6,727 8,701 10,551 12,281 15,405 1,166 1,684 2,161 2,600 3,004 3,710 2,157 2,781 3,361 3,899 4,857 2,691 3,480 4,220 4,912 6,162

40

45

50

439

weene Vanjski promjer D mm Debljina s mm 1,5 2 2,5 3 4 1,5 2 2,5 3 .4 1,5 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4

56

63

Predme ceUene djevi iIi hladno valjane (nastavak) Moment Moment Presjek Duljinska masa tromosti otpora S ml 1% W% mm' 10' mm' (= cm') 10' mm' (= cm') kg/m 256,8 2.016 9,543 3,408 339,3 2,663 12,384 4,423 15.066 420,2 3,298 5,381 499,5 3,921 17.595 6,284 653,5 5.129 22.217 7,935 2,275 13.710 289,8 4,352 383,3 3,009 17.846 5,665 475.2 3,730 21,777 6,913 565,5 4,439 25.510 8,098 741.4 5,820 32,409 10,289 322,8 427.3 530,1 631.5 829,4 369,9 490,1 608,7 725,7 955,0 552.9 687.2 820,0 1080,7 615.8 765,8 914,2 1206,4 678,6 844,3 1008,5 1332,0 741.4 922,8 1102,7 1457,7 2,534 3,354 4,161 4,957 6,511 2,904 3.847 4.778 5,697 7,497 4,340 5,395 6,436 8,483 4,833 6,012 7,176 9,470 5,327 6.628 7,916 10,456 5,820 7,244 8,656. 11,443 18.942 24,717 30,235 35,504 45,326 28,505 37.296 45.746 53,866 69.145 53.550 65.823 77.670 100,127 73,952 91,054 107.624 139,215 98,971 122,028 144,435 187,351 129,080 159,334 188,809 245,476 5,412 7,062 8,639 10,144 12,950 7.126 9.324 11.437 13,467 17.286 11,900 14,627 17,260 22,250 14,790 18.211 21.525 27,843 17.995 22,187 26,261 34,064 21.513 26.556 31.468 40,913

70

1,5 .

80

90

100

110

120

440

Ce6me cijevi za cijevni oavoj Celilne cijevi propisanih mehanilkih svojstava (JUS C.B5.222 - 1968) Nazivni promjer mm col" 1/8 Vanjski promjer mm 10,2 1...50 debljina stijenke mm dulj. masa kg/m Nazivni tIak (bar) 80 debljina stijenke mm dulj. masa kg/m 100 debljina stijenke mm dulj. masa kg/m

13,5 10 17,2 15 21,3 20 26,9 25 1 33,7 32 1 1/4 42,4 40 1 1/2 48,3 SO 2 60,3. 65 21/2 76,1 80 3 88,9 100 4 114,3 125 5 139,7
150 6 165,1

.8

6

-

1/4 3/8 1/2 3/4

-

.

17,8 21,2

-

-

-

-

5,4 5,4

2,65 2,9

0,493 0,769

5,4
7,1 8,0

-

-

14,4
23,3 30,9

2,9 3,25 3,25 4,05 4,05 4,05 4,50 4,50 4,85 6,3
8,0 8,8

1,02 1,45 1,9 2,97 3,84 4,43 6,17 7,90 10,1 16,8
25,9 33,8

Celilne cijevi bez propisanih mehanilkih Nazivni promjer col mm 6 8 10 15 20 25 32 40 SO 65 80 100 125 150 1/8 1/4 3/8 1/2 3/4 1 1 1/4 1 1/2 2 21/2 3 4 5 6 Vanjski . promjer mm 10,2 13.5 17,2 21,3 26,9 33.7 42,4 48,3 60,3 76,1 88,9 114,3 139,7 165,1 debljina stijenke mm 2,0 2,35 2,35 2,65 2,65 3,25 3,25 3,25 3,65 3,65 4,05 4,5 4.85 4.85

svojstava (JUS C.B5.225 - 1968) Teke cijevi debljina stijenke mm 2,65 2,9 2,9 3,25 3,25 4,05 4,05 4,05 4,5 4,5 4,85 5,4 5,4 5.4 dulj. masa kg/m 0,493 0,769 1,02 1,45 1,90 2,97 3,84 4,43 6,17 7,90 10,1 14,4 17.8 21.8 dulj. masa kg/m 0,407 0,650 0,852 1,22 1,58 2,44 3,14 3,61 5,10 6,51 8,47 12,1 16.2 19,2

Polutdke cijevi

" Nap~tena stara oznaka. 441

Ceuma iica OkruglDVuCelUl &licna lico (JUS C.B6.110 - 1982)
Nazivni promjer mm 0,1 0.12 0,14 0,16 0,18 0,2 0,22 0,24 0,26 0,28 0,31 0,34 0,37 0,4 0,45 0,5 0,55 0,6 0,7 0,8 0,9
.

Tolerancija mm :t 0,005 :t 0,01

Presjek mm2 0,00785 0,0113 0,0154 0,0201 0,0254 0,0314 0,0380 0,0452 0,0531 0,0616 0,0755 0,0908 0,108 0,126 0,159 0,196 0,238 0,283 0,385 0,503 0,636 0,785 0,950 1,13 1,33

Dulj. masa kglkm 0.0617 0,0888 0,121 0,158 0,200 0,247 0,298 0,355 0,417 0,483 0,592 0,713 0,844 0,986 1,25 1,54 1,87 2,22 3,02 3,95 4,99 6,17 7,46 8,88 10,4

Nazivni promjer mm 1,4 1,6 1,8 2 2,2 2,5 2,8 3,1 3,4 3,8 4 4,2 4,6 5 5,5 6 6,5 7 8 9 10 11 12 13 14

Tolerancija mm :t 0.04 :t 0,06

Presjek mm2 1,54 2,01 2,54 3,14 3,80 4,91 6,16 7,55 9,08 11,3 12,6 13,9 16,6 19,6 23,8 28,3 33,2 38,5 50,3 63,6 78,5 95 113 133 154

Dulj. masa kgIkm 12,1 15,8 20,0 24,7 29,8 38,5 48,3 59,2 71,3 89 99 109 130 154 187 222 260 302 395 499 617 746 888 1040 1210

:t 0,08

:t 0,015

:t 0,02

:to,IO

1

:t 0,03

I'-I 1,2 1,3 :to,04

:to,15

*
I

I'

OkruglD

vueelUl celiCna lica od malougljiCnog

celika za posebne

svrhe

(JUS

C.B6.011 - 1980) Nazivni promjer 0,1. . . 14 mm. OkruglD &liCnalica, VuCelUl bruIelUlu tolerancijskom polju ISO h 11 ili (JUS C.B6.111- 1982): Nazivni promjer 1...9,8 mm

442

(

3..::-. . .
"';

::.,/ \

:..:- \ .: ,./ t" v .' ..{ :--:..,..1...........

.
Celi\!na
..,-~{:.'(._~:~.-.,\ ,

eelima

uiad

za opCe svrhe

uiad

bez

jezgre

-r),
'.:

i

Diad bez jezgre (srZi) je spletena od Zica istog promjera. Oko srediAnjeZice sukano je u prvom
sloju 6 ill u drugome 12, ill joA u treeem 18 Zica.. Sukanje prvog sloja moZe biti desno (tj. nonnalno) ill lijevo. S~anje u.slije~~ slojevima uvijekje suprotno sukanJu u sloJu pOJe toga.

;:"", ,:<

Zice za uZad bez jezgre su od relika nazivne vla\!ne \!vrstoee Rm

= 1570 ili 1770 N/mm2

Zice mogu biti gole ili pocin\!ane.

Uie 1 x 7 (JUS C.H1.060 - 1982); Izvedba Dieta: 1 + 6 Zica DZe se sastoji od sedam Zica od kojih je §est ovijeno oko sredi§nje Zice. PrekidDa sUa Fr rafuoska, FmiD Dajmaoja Nazivoi Duljioska pri DaziVDoj toQ Hca promjer masa uteta Rm 1570 N/mmz Rm = 1770 N/mmz FmiD d FmiD Fr Fr ml kN kN kN mm kN kg/m

-

-

I1 .11 " I

=

0,6 0,8 1 1,5 2 2,5 3 3,5 4 4,5 5 6 7 8 9 10 12 14 16

0,00181 0,003 21 0,005 02 0,011 3 0,020 1 0,031 4 0,045 2 0,061 5 0,080 3 0,102 0,126 0,181 0,246 0,321 0,407 0,502 0,723 0,984 1,29

0,342 0,608 0,950 2,14 3,80 5,93 8,55 11,6 15,2 19,2 23,7 34,2 46,5 60,8 76,9 95,0 137 186 243

0,308 0,547 0,855 1,92 3,42 5,34 7,69 10,5 13,7 17,3 21,4 30,8 41,9 54,7 69,2 85,5 123 167 219

0,385 0,685 1,07 2,41 4,28 6,69 9,63 13,1 17,1 21,7 26,8 38,5 52,4 68,5 86,7 107 154 210 274

0,347 0,617 0,963 2,17 3,85 6,02 8,67 11,8 15,4 19,5 24,1 34,7 47,2 61,7 78,0 96,3 139 189 247

'I J I

443

Vie 1 x 19 (JUS C.H1.061 - 1982) U~ se sastojiod 19 (1 + 6 + 12) fica od kojihje oko sredi§njefiee ovijeno u prvom sloju 6 fica, a u drugom 12 fica.
Nazivni promjer u!eta d mm 1, 1,5 2 2,5 3 3,5 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 Fr Duljinska mass m( kg/m 0,004 95 0,011 1 0,019 8 0,031 0 0,044 6 0,060 7 0,079 3 0,124 0,178 0,243 0,317 0,401 0,495 0,599 0,713 0,837 0,971 1,11 1,27 1,43 1,61 1,79 1,98 2,18 2,40 2,62 2,85 3,10 Rm Fr -kN 0,937 2,11 3,75 5,86 8,43 11,5 15,0 23,4 33,7 45,9 60,0 75,9 93,7 113 135 158 184 211 240 271 304 338 375 413 454 496 540 586

- rabmska, Fmin- oajmanja
pri nazivnoj tYrstoa fica Rm = 1770 N/mm2 Fmin kN 0,825 1,86 3,30 5,15 7,42 10,1 13,2 20,6 29,7 40,4 52,8 66,8 82,5 99,8 119 139 162 186 211 238 267 298 330 364 399 436 475 515 Fr kN 1,06 2,38 4,23 6,61 9,51 12,9 16,9 26,4 38,1 51.8 67,6 85,6 106 128 152 179 207 238 271 305 342 382 423 466 512 559 609 661 Fmin kN 0,930 2,09 3,72 5,81 8,37 11,4 14,9 23,2 33,5 45,6 59,5 75,3 93,0 112 134 157 182 209 238 269 301 336 372 410 450 492 536 581

Prekidna siIa

= 1570 N/mm2

11

444

&:9'::'lOO I.= FiN 8 9 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 30 32 34 36 ..65 6.1 33.25 1.5 65.2 74.H1.H1.96 2..rabmska. Celitna uiad za izvozne uretlaje u rudarstvu JUS C.704 0.3 45..4 51. 3:.H1. 7.1 66. -' 5:: -..051 Spojleeza &libzu uiad (JUS C. I.. 0. 300 370 448 533 625 725 832 947 1070 1200 = 1770 x.40 5.31 3..5 116 158 206 261 322 389 463 544 631 724 824 30 1040 9.9 20..82 3.300/301 1975) V/lee za &libzu uiad (JUS C.2 80.078 2 0.489 0.83 4.240 0..3 59.24 12.5 .1 37.01 5.8 84.. Fr tice Nazivni promjer ufeta d Duljinska masa ml kg/m 0..306 .58 1..H1.oajmDja Fr kN pri nazivnoj 00st0a tica Rm = 1570 N/mm2 Rm mm 3 4 5 6 7 Fr kN 8. i3.044 0 0..958 1.H1.5 133 181 237 .03OJOS1AIS5'Q .5 104 150 204 267 338 417 505 601 705 818 939 1070 1210 1350 !.Vie 1 x 37 (JUS C.8 23.1 29.313 0.122 0.39 16.080 ..H4.0 39.34 .1983) Stremenje (JUS C.9 92.7 26.1975) - .062 - 1982) Ufe se sastoji od 37 (1 + 6 + 12 + 18) tica od kojih je oko sred&je ovijeno u prvom sloju 6 tica.1968) .5 51.1980} CelillUl uiad za vitw i slilno (JUS C.32 14.176.- -- 5"- .396 0. u drugom 12 tica i u treeem 18 5ca.37 2.1-'.. Fmin kN Prekidna siIa Fmin .

CeliC!ria uhd s jezgrom (du§om) Utad s jezgrom ima 6 fiC!anihstrukova (u izvedbi kao kOOuZeta bez jezgre.8 52.129 kg/m 0.43 1. - N/mm2 Rm = 1770 N/mm2 m.1 94. moZe biti desno .73 2.515 0. . Prema tome da Ii je gomji sloj struka sukan desno ill lijevo moZe me biti sukano krifuo (normalno) iIi istosmjemo.2 63. s .289 0.63 5.032 2 0.175 - - Fr kN FmiJI kN 2.42 2. 88.29 9.915 1.6 47.4 97.66 4.357 0.0 70.16 1.7 99.3 79.Hl.7 23.229 0. 443 do 445) sukanih oko vlaknene ill C!e1iC!ne jezgre.9 65.4 115 151 191 235 285 339 397 461 602 762 941 * Obitno uie 8 x 7 (JUSC.80 3.6 58.1 28.vlaknena jezgra Uie 6 x 7 (JUS C.61 5.1 110 128 167 212 261 316 376 442 512 669 847 1050 21.089 4 0. DuIjinska masa Rm NaziVDi promjer llteta d mm 2 Fr - = 1570 Prckidna sUa FmiJI najmanja pri nazivnoj crrstoa tica rafunska.0 41. 8 9 10 11 12 13 14 16 18 20 22 24 26 28 32 36 40 0.604 0.014 3 Fr kN 3 4 - FmiJI kN 5 6 7 0.9 58.8 71.1 .06' 2.0572 0. Sukanje fiC!anih strukova (normalno) iIi lijevo.41 '14.080 . ovijenih oko vlaknaste jezgre.9 114 148 188 232 280 334 392 454 593 751 927 33.1982) 446 .35 5. v.1 83.432 0. str.1 46.5 16.88 10.701 0.1 75.2 52.1 102 134 169 209 252 300 353 409 534 676 835 Pri reliCioj jczgri su duIjinska masa i prekidna sila nc!to vere.72 37.3 2.8 37. 0.4 42.5 32.Hl.1982) Izvedba uZeta: 6 strukova po 7 (1 + 6) fica.iitani struk y .1 84.070 .

Nazivni promjer uteta d mm Fr DuljiDska masa ml kglm 0.H1.088 .9 39.125 0.H1.090 .678 0.4 69.1 15.086 .ispunjeno licoma (JUS C.3 76.0 40.69 10.Ule 6 x 19 (JUS C.1982) Ule Warrington8 X 19 (JUS C.8 31. a strukovi su ovijeni oko vlaknaste jezgre.5 94.ispunjeno licoma (JUS C.072 .H1.346 0.6 26.4 56.8 94.9 107 139 176 218 263 313 368 426 557 705 870 1050 1250 1470 1710 35. FmiD.170 0.90 8.Hl.0554 0.36 10.8 22.38 1.2 58.99 2.70 13.1 107 124 162 205 253 306 364 428 496 648 820 1010 1220 1460 1710 1980 4.70 7.l00 .2 63.1982) Ule Seale 6 X 19 (JUS C.5 51.najmanja pri nazivnoj /!vntoQ tica Rm = 1770 Nfmm2 FmiD kN Fr kN FmiD kN Prekidna sUa = 1570 Nlmm2 Fr kN 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 16 18 20 22 24 26 28 32 36 40 44 48 52 56 3 0.1 67.97 9.280 0.5 91.34 2.H1.031 1 Rm -raamska.1982) Ule 8 X 19 .221 0.6 19.54 4.7 34.1 54.9 80.4 65.0865 0.8 110 144 182 224 272 323 379 440 575 727 898 1090 1290 1520 1760 30.1 48.585 0.54 6. Ule 6 X 19 .3 91.1982) 447 .H1.9 45.096 .48 5. u drugom 12 Dca.9 - - - 5.1982) Ule Warrington6 X 19 (JUS C.71 3.5 81.67 1.8 78.Hl.498 0.1982) Ub: se sastoji od 6 strukova po 19 (1 + 6 + 12) Dca od kojih je oko sredgnje Dee ovijeno u prvom sloju 6 Dca.12 1.l04 .1982) Ule Seale 8 X 19 (JUS C.419 0.8 44.886 1.6 124 156 193 234 278 326 378 494 625 722 934 1110 1300 1510 .

886 1.Vie 6 x 37 (JUS C.9 80.36 10.Hl.1982) Vze se sastoji od 6 strukova po 37 (1 + 6 + 12 + 18) lica od kojih je oko sredisnje lice ovijeno u prvom sloju 6 lica. m) kg/m 0.97 9.38 1.Hl. u drugom 12 lica.54 4. mm kN 18.12 1.Hl.99 2.3 52.6 78.5 91.1982) Vie Warrington-Seale6 x 31 (JUS C.074 .Hl.S 46.Hl.076 .1 75.3 56.1982) 448 .125 0.9 45.1 107 124 162 205 253 306 364 428 496 648 820 1010 1220 1460 1710 1980 2280 2590 F.7 118 150 185 224 267 313 363 474 600 741 896 1070 1250 1450 1670 1900 * Obitno uie 8 x 37 (JUS C.1982) Vie Warrington-Seale8 x 36 (JUS C.48 5.6 37.8 31.2 90.8 25.2 63. FmiD najmaoja pri oazivnoj evrstOCitica Nazivni promjer ufeta d mm 6 7 8 9 10 11 12 13 14 16 18 20 22 24 26 28 32 36 40 44 48 52 56 60 64 Duljioska masa Rm - - = 1570 N/mm' Rm = 1770 N/mm' !I .2 102 134 169 209 253 301 353 409 534 676 835 1010 1200 1410 1640 1880 2140 35.Hl.9 12.1982) Vie 6 x 24 + 7 vlaknastihjezgri (JUS C.585 0..Hl.67 1.221 0.678 0.170 0.l08 .1982) Vie Seale 6 x 37 (JUS C..3 76. a strukovi su ovijeni oko vlaknaste jezgre.8 110 144 182 224 272 323 379 440 575 727 898 1090 1290 1520 1760 2020 2300 29.1 88.l02 .084 .0 40.71 3. u trecem 18 zica.419 0.l06 .5 142 Fr kN - F.1982) Vie 6 x 12 + 7 vlaknastihjezgri (JUS C.2 63..8 94.4 42. mm kN - Fr kN 22.280 0.S 51.54 6. Prekidna sUa Fr raeunska.346 0.Hl.1982) Vie Warrington-Seale6 x 36 (JUS C.70 7.1 67.0 66.498 0.112 .078 .34 2.4 56.6 33.

.

80 4.9 16.6 Duljinska masa ml kg/m 0.2 20.5 98.54 . 450 .6 54.1 Lanci za dizala (JUS C.8 19.7 24.4 49.5 30.6 27 30.05 1.35 0. Lanci za transportere sa srednje dugim clancima (JUS C. d mm 4 5 (5) 6 (6) 7 (7) 8 9 10 11 13 14 16 18 Korak.70 3.Lanci za dizala (JUS C.8 12 13.4 8.5) 21 (22) 24 27 28 31 36 41 45 50 Sirina l\lanka vanjska unutarnja b maks.40 1. bn min.1978).6 23.30 .H4.030 .0 5 6 6 7. h mm 12 15 (18.40 5.025 .9 39.H4. Lanci za transportere s dugim clancima (JUS C. mm mm 13.1 61.07 1. 8 Nazivni promjer.021 . 6.7 16.031 .00 12.1978).H4.1 31.H4.4 9.30 9.2 7. kg/m 3.5) 18 (18.25 2.2 21. * Komadni lanci za opeu upotrebu s kratkim clancima (JUS C.80 7.4 34 37.75 2.2 15.0 Opteretenje dozvoljeno ispitno mm 13 16 18 20 23 mm 36 45 50 56 64 15.2 49. 0.77 1.6 16.1978) kvalitetni razred: 5.2 8.0221023/024 .1978) (kalibrirani) Nazivni promjer d Korak h Sirina l\lanka b mm 42 52 58 65 74 Duljinska masa m.75 7.50 0.80 5.8 78. Dimenzije u zagradama treba izbjegavati.2 23.9 20.1978).H4.6 10.4 44.2 47.78 0.4 63.

5 23 24 452.801 4.30 5.4 2.935 1.305 36 38 38 40 40 - 1018 6. . 2376 2.1 1.142 3.5 113.29 4.543 0.5 1.358 153.1 56 57 58 58 60 60 65 65 70 70 75 75 55 60 65 70 15 2463 2642 2827 3318 3848 4418 2552 0.5 283.6 615.6 1.0 - 0.0339 15.5 2. vrijede za poluproizvode od aluminija. za od aluminijskih slitina.1 227.96 6.54 52 52 53 95.34 0. (Nastavak na sir.5 7.00477 0.613 0.0260 0.0 254.848 0.4 11.91 2.8 3.5 706.78 1.416 176.7 0.257 54 55 - 1134 1257 1385 1590 1810 1963 2124.18 .030 6 al 51 omjer.158 7.62 0.ALUMINIJSKI POLUPROIZVODl Mase poluproizvoda po jedinici duljine (kg/m) iIi jedinici povrsine (kg/m2) izracunane su sobzirom na prosjecnu gustoeu aluminija od 2700kg/m3.131 1.621 11.136 0.03 0.90 0.9 804.sl I prclano 1 1 1.766 7.042 9.909 6.7 0.00416 0.48 50.0133 0.4 jek mm' Dulj.0166 0.00848 0.73 2206 2290 5.1 415.0429 19.75 3.539 1.1963) Promjer.9 962.39 .0 9.5 3.57 0.45 2.172 78.06 3.33 490.8 660.6.vucene ili preiane (JUS C. 452) Vrijednosti »al.9 6.00212 0.104 0.0103 0.069 8.66 1. a vrijednosti »51.60 11 - 12.545 0.212 0.27 42 42 45 45 48 48 50 50 45 50 55 40 63.00305 0.0217 0.2 2.8 2.0 11 12 13 10 8 10 12 23.030/031/130!131 .011 3.0 5 5.687 0.89 J - poluproizvode .0191 0.C3.2 907.27 38.8 4.63 8. Aluminijske sipke i tice Okrugle sipke i fiee od aluminija i aluminijskih slitina.006 87 - - -5 6 7 8 10 - 26 27 28 29 30 30 32 32 34 35 35 25 25 - - 25 - Dui' kg/m 0.4 22 380.J 1.0 6 8. aI.96 10.477 201.5 5.9 30 35 - 530.65 6.0 3.43 1.63 0.13 7.12 1.3.89 5. 51 I mm' II vureno preSano 20 20 20 314.9 0.2 21 346.55 1.053 0 0.0 2 2.785 1.2 3.9 572.767 2.41 14 15 15 16 17 18 19 - - - 15 132.22 1. 451 .0 4 4.2 1. masa kg/m mm I esjek m.00543 0.76 0. mm vureno al sI al.17 2.076 3 0.0641 28.74 4.03 1.

2 6400 17.3 68.19 20 - 15 - 10 - - 20 196 225 256 289 324 361 400 0.72 .sl IPre§ano 22 22 484 24 576 Dolj.97 2.389 45 50 55 60 - - 50 60 1024 1225 1600 2.32 40 - - 65 70 75 - 7!} 80 100 120 150 0.0817 0.0675 0.6 84. 451! i lice od aluminija i aluminijskih (JUS C. 451! .3 30.14 - -6 -8 9 16 20.7 76.608 0.7 - I 170 180 190 200 mm' 22 698 25 447 28 353 31416 Dolj.sl 80 90 95 100 Dulj.69 30 900 1.9 60.2 5625 15.S 35.173 35 40 15 16 .17 9.75 8. masa kg/m 25 - - 25 27 - 28 30 30 32 - 625 729 784 1.0547 0.sl 2 4 5 -6 3 4 4 5 4.3 38.56 1. masa kg/m 13..8 17672 20 106 - 220 230 240 250 34 636 45 239 49 087 38013 103 41548 112 122 133 93.Okrugle Iipke i lice od aluminija i aluminijskih slitina.0243 0.6 17.529 0.31 1.975 1. Vidi opasku na Sir.097 2 Debljina* mm Presjek mm' vureno al 51 al.76 3.25 36 0.3 10000 27.8 2025 2500 3025 3600 5.8 210 120 - - - 130 140 150 160 120 13273 15394 41.S .2 25.sl vureno prebno Presjek I - 80 90 - 80 90 7088 11310 7854 9503 5027 6362 - - 100 110 100 110 19.5 6 7 7 8 8 9 '10 10 -11 12 12 .1 21. 1963) vucene ili preiane Kvadratne Iipke Debljina* mm Presjek mm' vureno al 51 I pre§ano al.43 j 49 81 100 121 144 64 0.132 0.0432 0.4 4900 13.C3.780 0. masa kg/m 61. masa kg/m 0.034{035{134{135 Dolj.691 0.8'75 - - 14400 22 500 4225 11.08 0.25 25 30.0108 slitina.7 54.31 4.6 47.327 0. 452 Vidi opasku na sir.2 mm al Promjer* 51 al.17 18 .273 0.47 6.5 5.219 0.12 2. vucene ili preiane (nastavak) - Promjer* mm Presjek mm' vureno al 51 I pre§ano al.

60 104.1963) res)e mml DuIj. vucene ili prelane (JUS C.- - 60 70 3118 4243 8.458 0.70 52.39 2.065 0. masa kg/m 1.844 1.12 4..86 3. DuIj.54 21.058 5 0.3 678.189 0. masa kg/m mm !.85 7.2 498.081 0.44 55.032 0.0374 0. 250.5 4. pres.15 86.0286 0.234 0.73 4.5 5 6 7 8 5 6 7 8 - I mm' 7.150 33 35 38 886.9 779.sl 25 25 27 27 28 Presjek I 0.95 5.750 0.42 11.4 169.irinaXIdebljinaI p vuceno prdano 5X2 mm 5x3 5x4 6X2 6X3 - - .13 0.38 3.43 36 36 - 9 9 10 10 11 11 10 - 12 12 13 14 14 - 15 70.283 0.4 DuIj.) .42 36.054 0.1963) Presjek I mm Otvor al 51 aI.043 0.65 I DuIj.8 124.Sesterokutne Iipke i lice od aluminija i aluminijskih slitina.394 0.047 3 0.93 50 1527 1753 1833 2165 2620 4.5 6 8 26.036j037jI36j131 .086 453 (Nastavak na Sir.18 0.irina X debljina vuceno preno resJC l pmm k .8 943. 454 i 455.07 17 18 17 - - 20 19 19 20 22 22 24 24 - - Vrijednosti »al« vrijede za poluproizvode od aluminija. masa kg/m mm vueno klju. vureno klju.5 3.74 3.60 I Plosnate sipke i lice od aluminija i aluminijskih slitina. Otvor al 51 pres. poluproizvode od aluminijskih slitina.8 0.5 4 4 4.0 419.526 - 41 41 42 45 46 46 50 50 55 - 40 - 1250 1384 1456 3. 51 II 3 3 3.20 31.C3.3 280.337 0.0210 0.86 17.8 0.794 10.5 5.3 631.kI 10 15 20 12 18 I 0. vucene ifi presane (JUS C.C3.83 2.35 60 - ..200j201 .934 1.027 0.049 6X4 6x5 8X2 8X3 8x4 - I I - 24 30 16 24 32 0.46 1.55 2.61 13.96 23.I 541.03 42. .0707 0.041 0. al.6 346.065 0.0 1060 I 122 2.46 80 100 120 150 I 8660 12 470 19481 5542 14.7 146.10 5.084 2 - I - 30 32 30 32 30 mm' . masa kg/m !.7 194.6 312.70 1.676 0.115 0. a vrijednosti »51«za .

194 0.270 0.081 0.62 2.324 0.35 1.338 0.065 0.73 2.432 0.864 1.648 0.259 0.810 1.08 1.162 0.Plosnate sipke i lice od aluminija i aluminijskih (nastavak) Sirina X debljina mm vuceno preano 8X 5 8X 5 Pres jek nim2 40 Dulj.648 0.135 0.675 0.259 0.108 0.432 0.24 0.675 0.405 0.810 1.972 1.486 0.10 50X 12 50 X 16 454 .30 1.810 0.108 0.108 slitina.097 0.08 1.35 0. masa kg/m 0.540 0.324 0.346 0.864 30 X 12 30 X 16 30 X 20 40X 5 40X 6 40X 8 40X 10 40x 12 40X 16 40X20 40x25 40x 30 30X25 30x 12 30 X 16 30 X 20 - - 40x 5 40X 6 40X 8 40X 10 40x 12 40X 16 40X20 40X25 20x 20X 5 6 - - 20x 8 20XI0 20X 12 - 50X 50 X 50X 50x 50 X 6 8 10 12 16 50X 5 50 X 6 50X 8 50 ><.540 6.216 0.162 0.70 3.16 - 30x 30x 30X 30X 30x 4 5 6 8 10 30X 30X 30X 30X 5 6 8 10 16X 5 16X 6 16X 8 16X 10 48 64 80 96 128 160 192 40 60 80 100 120 160 200 240 320 0.216 0.648 0.518 0.03 0.130 0..130 0.162 0.086 4 5 25x 5 6 25X 6 8 25X 8 25x 10 25X 10 25X 12 25 X 12 25 X 16 25 ><'16 25 X 20 25x 25X 25X 25 X 25 X 3 - 0. vucene i presane Sirina X debljina mm vuceno preano Presjek 75 lOO 125 150 200 250 300 400 500 120 150 180 240 300 360 480 600 750 200 240 320 400 480 640 800 1000 1200 250 300 400 500 600 800 mm2 I Dulj.202 0.130 0.270 0.540 0.054 0.08 1.216 0.30 1.405 0.62 2.173 0.16 2. masa kg/m 8x 6 8x 6 10X 2 10x 3 IOx 4 10X 10x 10x 12x 12x 12X 12X 12X 12X 12X 16x 16X 16x 16X 16x 16x 16X 16X 20X 20x 20X 20x 20X 20X 20 X 20X 20X - 10x 10x IOX 12x 12x 12X 5 6 8 - 5 6 8 2 3 4 5 6 8 10 2 3 4 5 6 8 10 12 2 3 4 5 6 8 10 12 16 5 6 8 48 20 30 40 50 60 80 24 36 48 60 72 96 120 32 0.324 0.

40 5.58 19.25 2. 100 X 25 4000 1000 1200 1600 2000 2500 10.78 100X30 100X40 100 X 30 100 X 40 100 X 50 100 X 60 3000 4000 5000 6000 8.16 2.40 125 X 20 125 X 20 2500 6.48 1.38 3.40 6.59 3. vucene i preSane (nastavak) !iirina X debljina mm mm2 masa kWm vueeno preano Presjek I DoIj.24 4.P/OS1Ulte Iipke i lice od a/uminija i a/uminijskih slitina.40 6.18 60X4O 80X 10 80X 12 80x 16 80X20 60X40 80X 8 80X 10 80X 12 80X 16 80x20 2400 640 800 960 1280 1600 6.15 14.48 200 X 16 200 X 20 I 200 X 25 200 X 30 1200X4O 3200 4000 5000 6000 8000 8.83 7.38 125 X 12 1500 4. mm mm2 vueeno I prno !iirinaXdebljina I PresjekI 50X20 50X20 1000 50 X'25 50 X 25 1250 50 X 30 50x30 1500 50X40 2000 360 60X 6 60X 8 60X 8 480 60XIO 60XIO 600 60 X 12 60X 12 720 60xI6 60x 16 960 60 X 20 60X20 1200 - I - 3.80 12.30 125 X 30 125 X 30 3750 10.48 8.44 5.32 5.13 1. 180 X 20 180 X 25 180 X 30 180 X 40 200 X 10 200 X 12 3600 4500 5400 7200 2000 2400 9.60 25.05 125X 16 125X 16 2000 5.05 4.64 80 X 50 100 X 10 100 X 12 100X 12 100 X 16 100 X 16 100 X 20 100 X 20 IOOx25.72 12.91 8.73 2.86 180X 12 180X 16 2160 2880 5.32 5.75 - 160X 16 160X20 160 X 25 160 X 30 160X4O 160X50 160 X 60 180X 10 2560 3200 4000 4800 6400 8000 9600 1800 6.45 4. 125X 10 1250 2.10 10.50 125 X 50 6250 16.40 6.92 4.64 10.05 4.96 17.70 3.62 125 X 40 125 X 40 5000 13.24 4.80 13.86 60 X 25 60X30 60x25 60 X 30 1500 1800 - 160x 10 160 X 12 1600 1920 4.972 125 X 25 125 X 25 3125 1.60 455 .50 16.80 2.80 13.75 8.59 masa kWm DoIj.70 3.28 21.20 21.64 10.20 - .50 16.44 0.32 160 X 20 160 X 25 160 X 30 160X40 80X25 80 X 30 80 40 80 X 25 80x30 80X40 2000 2400 3200 5.87 1.94 125 X 60 7500 20.

318 0.189 8 80 0.86 931 2.15 .1165 0.5 20 2 20 2.L Aluminijski proflli I Jednakokracni kutni pro/iIi od aluminija i aluminijskih slitina.8 227.594 4 291 0.6 2 2 3 1.6 78 98 145 64 80 98 121 118 146 0.785 2.0518 40 4 0.216 0.304 125 10 0.391 0.0 I Profili T od aluminija i aluminijskih slitina.261 12 125 0.796 4 391 1.264 0. resJ~ mm I noge I ISlDa Ijina mm I mm I mm masa kg/m 20 20 20 20 25 25 25 25 30 30 I 456 1.5 62. masa J2 mm Pres'ek I kg/m 156.5 30 3 4 30 I Pres' k 19.2 27.5 20 3 25 2 25 2.2 28.1532 6 80 0.1963) m krakova IJlDa mm Duljina I mm b-I 40 2 0.5 2 15 15 2.76 3763 10.5 2 10 I 12 12 1. preiani (JUS C.423 0. k DuIj.8 23.256 10 lOO 0.8 96. k DuIj.296 580 1. I ISlDa mm 30 45 45 25 25 40 40 50 50 50 I DebPr .472 3 220 0.C3.1963) Sirina v.18 1920 5.51 1229 3.169 0.0 76.8 120.466 140 14 0. preiani (JUS C.3725 10.204 .513 3 235 0. masa kg/m DuIj.612 160 12 16 160 DuIj.839 3 295 0.0626 0.324 12 140 0.0 112.27 krakova Ijina DuljinaII Debmm mm I 10 10 1.207 lOO 8 0.0745 60 5 60 6 0.8 0.0 387 1.264 0.0761 0.78 3245 8.045 480 1.2 15 1.310 ' I .-.394 Sirina noge mm 30 30 30 40 40 40 40 50 50 50 V.8 70.53 2885 7.2 56.6 43.634 4 311 0.202 .8 95.06 4915 13.099 3 50 4 5 50 0.0 172.C3..6 2 2 2.828 307. Ijina eSJ~ masa mm mm \ kg/m 3 175 0.429 3 190 0.32 1549 4.5 2 2. _ 20 20 30 30 16 16 25 25 30 30 DebI p .2 36.055 5 485 1.5 159 0.565 691 1.328 0.18 2420 6.212 0.173 0.

99 16(12) 6721 18.64 10 3041 8. 60 40 4 391 40 485 60 5 60 5 60 585 6 699 60 60 80 50 5 635 50 759 80 6 80 80 6 939 1242 80 80 8 8 1562 100 100 10 100 1941 125 80 8 1602 100 I I J.416 . 100 80 2. 457 .19 9.58 1.44 100 200 5 660 1.60 100 4 455 1.581 125 80 3 286 0.53 3.52 11.87 90 140 140 90 1.87 6.87 5 860 2.C3.335 1.5 215 0. masa noge Isma mm mm I kg/m Sirina I V" Dui' 80 1. preIani (nastavak) i.310 125 125 125 1.08 6 1653 4.33 Ijina mm Deb-/ 10 10 12 10 12 12 14 12 14 14 16 resJ Pmm kl .32 5 960 2.Proftli T od aluminija i aluminijskih slirina. preIani (JUS C. Visina IJma 2 masa mm . mm Sirina Deb-Imm . II I .53 16(12) 5921 15. Presjek J.- .38 6. 100 50 2 154 0.50 10 3441 9. noge mm mm \ mm kg/m 80 50 1.77 13.15 I I 1 ~Il 11 n..05 250 I I Sirina DebI Dulj.228 160 160 100 5 560 1.5 240 0.1963) Dui ' 11 Vlsma mm noge mm 25 16 32 16 32 20 40 20 40 25 40 30 40 40 50 25 50 30 50 40 60 30 60 30 60 40 60 40 80 40 80 40 I " Sirina I Deb.21 8 2778 7. masa Ijina* Presjek mm mm2 . 1991 2441 2915 2241 2675 3275 3804 3035 3524 4364 4969 m kg/m Dulj 5.203 .648 140 3 316 0.772 125 4 455 1. * Vrijednosti u zagradama vrijede za debljinu noge.59 7.84 10.kg/m 4 693 1.23 160 160 5.88 8 2458 6.1 0. PresJek 2 noge mm IJma mm I v' . Isma .329 50 2 138 0.22 8.05 7.27 8.51 4 535 1.35 160 100 160 100 4.853 160 80 80 4 495 1..39 16(12) 6121 16.47 8 2178 5.59 6 1143 3.66 250 100 125 5 760 2.235 80 50 2 122 0.24 160 160 4.372 .30 12(10) 4219 11.78 125 200 4 615 1.228 140 90 90 2.055 125 125 1.6 87.21 8 2458 6.41 Proftli [ od aluminija i a(uminijskih slir/na.71 140 140 2.64 10 3041 8.05 140 140 2.

1963) 15ma mm 125 125 125 140 140 140 140 160 160 160 160 200 200 200 200 250 250 250 250 .72 8.205 .C3.97 1758 4.02 7.8 13.364 175 0.6 27.33 8. resJe noge IJma mm2 mm I Deb-Ip mm I Sirina .57 9.245 319 0.0 108 do 10000 mm.16 1471 3.588 461 1.90 6.60 15ma mm noge mm V" Sirina 16 25 25 25 30 20 30 30 40 40 50 50 50 60 60 60 80 80 80 80 100 100 125 25 40 30 50 50 40 50 60 50 50 80 80 100 100 80 I r' esJe J.80 23.17 12.89 871 2.90 18.947 541 1.01 23. 458 .C4.238 117 0. * Hladna valjane trake od aluminija i aluminijskih slitino (J US C.12 15.316 135 0.6 2 2 2.86 11..J963).5 16.74 1668 4.54 1171 3.C4.64 11.50 V" Toplo valjani Urn od aluminija i aluminijskih slitina (JUS C. presani (JUS C.185 721 1. masa kg/m2 10. masa kg/m Dulj 5. kI 80 8 2205 6 2208 125 125 8 2925 8 2485 90 3083 90 10 8 3285 140 140 10 4083 100 8 2805 100 10 3483 3765 160 8 160 10 4683 125 125 200 200 160 160 250 250 I 10 12 10 12 12 16 12 16 4383 5231 5883 7031 6671 8820 8831 11700 .473 218 0.95 5.050/J50 -.98 18. ma mm2 masa mm kg/m Deb-IPr .68 871 2.2 21.051 /151 .861 439 1.0 32.5 54.5 81.46 621 1.85 14.0 67.35 941 2.84 31.2 0. masa kg/m2 40.019 . HIadno valjoni lim od aluminija i aluminijskih slitino (JUS C.:r I Pro/ili I od aluminija i aluminijskih slitina.C4.42 10.1963).1963) Sirina mm Debljina 4 5 6 8 10 12 Duljine: I mm do do do do do do 2 500 2500 3 000 3 000 3 000 3 000 I PloIt. k lour 1.96 7.5 4 3 3 5 4 4 5 4 5 4 5 5 6 6 88.35 701 1.6 1.4 mm Debljina 15 20 25 30 40 I Sirina mm do do do do do 3 000 3 000 I 000 I 000 1 000 PloIt.

.35 0. Q.str.250 0.63 0.5 5 0.204 0.50.390 0.80.15 34.7 207.50.61.2 1.2 1.238 106.5 3 3 0.030j03Ij130jl3l .114 0.15 1.034 0.738 0.>E .5 3 3 0.1966) 0.92 23.28 62.49 60.305 0.286 38.560 0.80.2 1.6 2 2 2.21.9.8 -I I 0.086 14. 87.8 I I 1.314 0.61.2 1.8 8 I I 1.82 74.55 12.103 0.8 I I 16 1.21.80.195 - 5 6 8 5 6 8 424.21.61.318 0.4 160.27 33.090 0.019 20 0. a vrijednosti »sl« za cijevi od aluminijskih slitina.80 72.87 92.6 2 2 0.5 4 0.191 0.2 38.12 55.040 25 0.61.5 176.80.10 0.5 - 18.80. 6.21.950 "-- - 22.80.8 188.97 0.21.242 0.2 1.80.63 (Nastavak .5 0..022 0.21.2 1.4 78.72 52.141 0.78 18.6 2 2 0.049 - 0.07 10. 460 i 461.50.164 0.083 48.01 0.2 1.72 117.263 0.8 .49 113.06 28.2 1.076 0.12 28.49 8.27 0.) 459 .52.9 30.6 2 2 2.42 7.6 2 2 2.5 3 3 4 4 - - 59.50.477 0.39 116.20 47.076 0.509 0.413 0.22 50. vucene i prelane (JUS C. .6 2 2. E jcnkc" mm Prcsjck Dulj.38 0.1 603.26 0.1 152.130 0.46 40.212 0.50.61.029 0. Vrijednosti »al« vrijede za cijevi od a1uminija. 51 S .5- - -- 5.vueeno po kg/m "'= kg/m al 51 ai.6 2 2.52. .80.110 32 0.04 .015 0.80.161 70.626 0.136 0.41 97.5 3 4 I I I I I - Uzcti su U obzir samo promjeri standardnih brojeva osnovnog reda RIO.64 0.032 0.-I 0.18 42.57 11.151 0.7 273.C5.025 0.3 351. §E Okruglc cijcvi od aluminija i aluminijskih slitina.40 89.17 0..690..52.0 mm2 masa 'C'.5 231.1 490.21.170 10 1.52.062 0.6 144.5 3 12 '-- 0.1 137.127 0.61.50.6 2 2 2. E Dcbljina stiDcbljina stijcnkc" mm Presjck Dulj.32 1.371 0.vueeno pno mm2 masa "C'.61.069 32.2 1.433 0.0 0.8 I I 1.066 1.059 25.50.83 24.049 0. 51 al 51 ai.104 0.8 1 I 1.8 I I 1.093 0.2 1.8 I I 1.6 0.

53 2.2 565.24 7.74 4.6 549. .3 0. 460 . Vidi primjedbe na sir.07 2.8 -765.64 1.795 0.8 -914.6 2 2 2 - ..0 vueeno preS.1 608.0 0.47 3.6 1.1 5 706.5 3 3 4 5 233.58 3. 459.1 5 5 1178 6 6 1385 8 8 1810 1010 2199 -615.22 1.96 2.5 3 3 4 4 5 5 6 6 8 8 1 1.3 301. mm2 'c"'co: al 51 al 51 0.90 3.5 2.- 2.657 3 3 0.5 3 4 5 6 8 50 - 153.645 - 63 - 6 8 - 10 1.5 3 4 5 6 8 -.7 348.18 3.2 1.68 0.5 3 4 5 6 8 294.11 1.6 2 2 63 - -10 0.8 727.56 8 8 1.521 238.46 - 4 5 4 5 .28 1.5 741.17 80 2.6 640.833 383.2 911.3 475.0 0.03 4.24 -2.06 7.2 1.52.61. vucene i preSane (nastavak) .Okrugle eijevi od aluminija i a!uminijskih slitina.5 3 4 5 2.814 4 4 1. >- 'e Debljina stiE jenke" mm Presjek Q.6 2 2.5 1.63 3.331 146.4 8 1055 1.94 9.06 40 I 2.48 1.78 6.94 1.2 1.52.21.9 804.7 4 955.0 masa kg/m 'c"'co: vueeno I al 51 IPreSjekl Dulj.942 1.73 -4.73 2.6 2. mm2 asa >- 98.91 10 10 2.2 1.395 193.11 4.9 0.50 1.6 2 2 - 6 8 10 1074 1382 -1665 394.9 6 829.5 0.0 4 578.9 183.61.266 122.6 2 I 2.9 452.04 1.76 11. e Q.1 -1150 4 4 1521 5 5 1885 6 6 2243 8 8 1010 122941 3613 4260 12.497 2.3 0.629 308. al 51 mm g/ro jenke" pres.1 2.416 2 2 0.6 0.20 100 5 5 6 6 1.2 1.5 373.-3318 8.8- 1 I 1.2 4 4 1206 5 5 1492 6 6 1772 8 8 ..96 5.66 2.89 5.01 1.26 4.85 3 3 4 4 125 5 5 6 6 8 8 10 10 12 12 490.2312 1010 2827 - I 2.7 0.9 243.09 6.1 3 444.5 3 4 5 1 1.'"e Debljina stiee Dulj.00 2..31 1.

8. 3 0. . 8 2.4 24.84 3820 10.2..6 0. .55 200 2903 7. 3 0.Okrugle cijevi od aluminija i aluminijskih (nastavak) ...8..1 250 2463 6.2... 10 4. 8 3.8 1.6.... 4 0. 5 1.1.2. 4 1. ]. 2 0.5.2.12 5.. 12 4. 8 2..0 16...10 5.. 8 2. a1 51 vueenoI > 3456160 8- -4 4 5 5 6 6 8 8 1010 ]24 4 5 5 200 10 12 - .... 4 5J. s/itina. koje imaju promjere standardnih brojeva osnovnih redova R 20 i R 40 Vanjski promjer mm R 20 R40 6 Debljine stijenke mm aluminijvune alum. ...... 8 1. 45- 's S Presjek Dulj.4 20..5..... 8 2.8...10 461 - - 1... 6 1. 51 pre. ]2 5...8 ...2 0... . ...6.. ]2 4.5...27 na sir.00 1960 5.. 10 4. .. masa 6' mm2 kg/m '2'. 8 5. 51 alsl prcl.... 2.. ]2 4..10 3...8.3 4712 12..slitine I preMne aluminij I alum.1 ]0..29 2425 6. 2.. 3 0.. 8 5.. .5 ..... 3 1..8 ..5..3 0... 8 0... 8 3. 66 6 8 8 81010 10 12 1256810 12 5 5 6 6 8 8 ]010 12- Presjek Dulj..8.5 0. 3 1. ... masa mm2 kg/m 3657 4824 5969 7087 3849 4599 6082 7540 8972 9...7 5580 15. 8 3.5..2 Vidi primjedbe * Okrugle cijevi od aluminija i aluminijsk(h s/itina.12 - - 1..4 ]6.5.6. vucene i prelane Debljina stijenke" mm vueeno I ai... > 1480 4..2.... ..2. S Ss e Debljinasrimm ai... 8 4. 8 - - iii . 459! . 8 2...5..19.12 0..5 0. 8 5.8..8 . . .4 12.6.87 13. 5 ]. 8 5. jenke" o 0c-.1 . .8 . 2 0. .slitine ]4 ]8 22 28 30 36 38 45 56 70 90 110 140 180 220 0..65 3063 8. 8 5...2 0..: 6 2. 6 1..

2 14.POLUPROIZVODI Okrugle Iipke. .0 2. ? Debljina mm Plot. .846 1.38 4.5 5 5.60 mm Sesterokutne Iipke. ~irina: 4 .0338 0. 40 mm.00175 0. masa kg/m2 1. hladno valjani (JUS C. Debljina mm Plot.0137 0.1 17.26 2.5 1.96 3.53 2.0101 0.0437 0. masa kg/m 0.1 12.566 0..25 3.0 1. vutene (JUS C. vutene (JUS C.2 1. 200 mm Limovi.0 0.00447 0.5 0.80 0.4 29. .342 0.0548 0.91 6.3 44.D3.112 Promjer mm 4. Tanki limovi.1982) debljina: 2 .60 8.2 39.7 Kvadratne Iipke.0 42.D3.5 1.1972) Plot.5 7 8 9 10 11 12 14 16 18 20 Dulj.50 1 SI 0.4 1.1972) debljina: 2.0 1.0 0. vutene (JUS C. .1972) otvor klju~: 3.20 2.5 2.89 2.75 7.8 2.80 4.16 9..6 0.00699 0.0856 0. masa 'kg/m2 5.5 6 6.37 1.1 0.7 34.295 0.D3..35 4. .0 0. masa kg/m 0. .u Sirina: 1000 mm.9 21. .38 3.211 0.6 34.37 5. .5 0.30 3.01 1.0175 0.06 11.60 I .0 1.1 25. Iim i iiea C.523 .699 0.2 27.70 0.23 ' .6 1.8 1.525 .48 7.7 1.0629 0.521 .2 0. .175 0.8 38.8 3 3.0226 0.141 0.520 -1972) Debljina mm 2.11 2. 60 mm Plosnate Iipke.252 0. duljina: 20000 mm.9 25.40 4. .447 0. masa kg/m 3.3 462 .30 10.D4. masa kg/m2 16.79 2.79 Promjer mm 22 25 28 32 36 40 45 50 56 60 63 70 75 80 Dulj.00252 0.D3:520 - 1982) Promjer mm 0.5 21.5 0.VU (I':.2 2.90 0.45 9. hlildno valjani (JUS C.D4. vutene OD BAKRA I'BAKRENIH Babene (JUS SLITINA Sipke.5 4 Dulj.45 5.527 .0279 0.

1 13.28 0.12 zica 80.16 0.056 6 0.90 1.8 43.1 109 142 180 222 269 zica 69.0 5.25 0.5 2.4 94.42 4.7 17.70 0.masa mm kglkm Debljina I Dulj.437 0.0 4.60 0.30 0.6 112 142 175 211 252 295 342 447 566 699 846 1010 1370 1790 2265 11" 6 7 8 9 10 11 320 436 570 721 890 1077 12 13 14 16 17 1282 1504 1744 2278 2572 Sesterokutna 3.0 2.09 0.masa Okrugla 0.5 4.D6.40 Kvadratna 3.12 0.017 5 0.42 1.4 123 156 193 233 0.2 1.5 6 7 8 9 10 11 277 378 493 624 771 933 12 13 14 17 1120 1303 1510 2238 463 .10 0.8 2.280 0.5 zica 0.8 3.06 0.66 6.0 4.5 7.7 54.19 2.Zica.025 I 0.18 0.0 5.20 0.5 4.9 22.179 0.629 0.520 - 1972) 1 mm Debljina kglkm Dulj.5 6.05 0.56 0.330 0.548 0.50 0.226 0.36 I mm Debljina I kglkm Dulj.2 1.47 5.6 1.0 1.0 3.906 1.8 62.0 8 9 10 11 12 14 16 18 85.masa I I 0.4 1.137 0.9 71.99 10.45 0.5 4.002 8 0.80 0.75 2.08 0.5 5. vucena (JUS C.044 7 0.52 3.02 0.14 0.0 6.101 0.22 0.6 3.5 5.0 3.068 9 0.034 2 0.5 5.0 33.07 0.6 28.2 2.0 4.0 5.0 3.

48 2.94 3.62 2.87 0.5 2.24 0.12 7 7 7 7 19 19 19 (19 + 18) I I .59 - 0. 501-1973) Vanjski promjer mm 4 5 6 7 8 9 10 12 14 15 16 18 20 22 Duljinska masa cijevi (kg/m)I 0.94 1.05 0.16 0.89 5.37 3.52 3.85 2.57 1.95 1.85 30 32 35 38 40 0.59 6.19 0.5 3. 2.26 1.15 0.77 5.57 0.68 2.29 1.99 1.40 2.67 0.64 0.52 0.11 0.68 2.86 - 1. Bakrene cijevi.19 0.22 0.92 2.24 I - 0.30 0.25 4.53 1.78 1.57 2.10.78 0.91 3.68 2.27 0.22 0.0 0.20 0.40 24 25 28 I - - pri 1.32 0.26 0.69 0.5 45 - - 1.75 0.08 1.0 2.28 0.75 0.45 0.500-1972.12 0.11 0.13 0.0 5.73 0.0 1.50 12.06 0.26 2.94 .01 - - .17 0.61 0.24 2.35 2.25 5.36 0.10 0.59 0.715 0.92 - I 1.32 .45 1.30 7.50 0.12 1.D5.57 1.53 1.- 0.C) O/km I.5 2.70 2.29 4.82 1.0 0.95 2.5 2.20 0.50 9.40 1.09 1.0 4.48 - 4.07 0.70 1.39 0.43 1. yucene (JUS C.87 0.20 1.78 0.97 - 3.03 1.76 2.50 14.09 0.36 - 1.Vidiprimjedbu str.61 2.56 0.36 0.19 0.15 0.52 I 48 50 - - - - 4.10 3.48 0. 3.31 036 0.00 16.12 2.ll 1.44 0.68 1.89 1.67 0.22 1.8 2.17 5.27 2.08 0.81 I.50 16 25 35 50 70 95 120 150 143 222 311 443 620 844 1064 1340 Omski otpor (20 .08 0.79 2.51 0.masa x x x x x x x x 1.80 - 3.10 6.27 3.31 0.25 0.Konstrukcija uzeta Bakrena uZad (za elektricne yodice) I Vanjski Ukupni promjer presjek promjer broj iica uzeta kg/km zica x Bee mm mm mm' I Dulj.15 1.36 0.01 42 44.1 2.23 1.00 10.80 - 0.14 0.28 1.10 2.09 0.50 0.17 0.03 2.94 2.42 0.ll 0.13 0. 465! na 464 .53 debljini stijenke (mm) 3.

Bakrene Vanjski

cijevi,

vucene

(nastavak)

Duljinska masa cijevi (kg/m)"
I

promjer mm 54 55

1,5 2,20

2,0 2,91

pri debljini stijenke (mm) 3,0 2,5 4,0

5,0

56 57 58 60

-

-

-

3,67

-

4,45

5,93 6,04
6,26

65 66 70 74 75 76 80 84 85 86 89 100 105 106 108 114 120 130 133 150

64

2,62

-

3,24 3,47

-

-

3,80
4,03

-

4,02 4,37 4,72 5,07 5,14
5,42

3,81

4,53

-

7,27 7,41
7,69

4,78

5,28

-

8,05 8,50

9,09 9,93 10,5

6,12

4,59

-

-

-

4,64

5,48 -

-

5,77 6,05
7.16

-

6,96 7,21 8,14

9,51

11,7

-

-

-

8,64 8,81 9,31

8,21

159

-

170 .190 194

-

200
219 267 273 324 368 419

-

-

-

-

-

11,6 12,3

14,4

-

-

-

10,9

-

-

-

-

-

-

-

14,4

16,1 17,5

17,3
18,6

-

20.3 21,5 25,9 27,3
23,1

21,2

-

24,0 29,4 30,1 40,7
46,4

35,8

" Standardizirane su one cijevi, za koje je u tablici navedena duljinska masa. 31 - Slrojarski prirufnik 465

Cijevi od bakrenih slitina, vUCene (JUS C.D5.520 Vanjski promjer mm 4 1972, 522 1973)

Duljinska masa cijevi (kg/m)" 0,50 0,05 0,75 0,07 1,0 pri debljini slijenke (mm) 1,5 2,5 3,0 2,0 4,0 5,0

5 6
7

0,08

0,06 0,08

-

0,09 0,11

-

0,11 0,14
0,17

0,27

0,34

0,52
0,66

8
9

0,10 0,13
0,16

0,15 0,19
0,24

0,20
0,22 0,31

-

-

-

-

-

-

-

10
12

0,25 0,36
0,39 0,42

0,36
0,44

0,45
0,56

0,59
0,75

-

0,89

14
15 16 20 22

0,19
0,20 0,22

0,28
0,30 0,32

0,52
0,57 0,61

0,67
0,73 0,78

0,80
0,87 0,94

0,92
1,01 1,09 1,26 1,43

1,12
1,23 1,34 1,57 1,79

- i -

,

18 25
28 30 32 35 38

0,24
0,27

0,36
0,40

0,48
0,53

0,69
0,78

0,89
1,01

-

-

0,45
0,51

0,59
0,67 0,75 0,81

0,86
0,99 1,11 1,20

1,12
1,29 1,45 1,57 1,85 2,01

1,22 1,57 1,78 1,92

1,82 2,10

1,59
1,85 2,10 2,26

2,01
2,35 2,68 2,91

2,38

-

-

2,80 3,22 3,50

0,87
0,95 1,03

1,28
1,40 1,53

1,68

-

-

-

-

2,27 2,48

2,68 2,94

3,47 3,80

4,19 4,61

42
44,5 45

40

-

1,09 1,15

48
50 55 57 58 60 64 65 66 70

56

-

-

-

1,61 1,70 1,80 1,82 1,95
2,03

2,12 2,24 2,38 2,40 2,57
2,68

2,62 2,76 2,94 2,97

3,32

3,10 3,27 3,48 3,52

4,03

-

4,89

4,92 5,14

-

-

1,37

-

-

-

3,94

3,67

-

4,36
4,45

-

6,29

6,99

-

2,33
2,45

3,08
3,24 3,47

-

-

-

-

-

4,02 4,37

3,81

4,53

-

-

-

2,87

3,80

-

4,78 -

6,04 6,26

-

-

-

I

7,69

4,72

5,28 5,62

7,38

9,09

" Vidi primjedbu na sir. 467! 466

Cijevi od bakrenih s/itina. vucene (nastavak) Vanjski Duljinska masa cijevi (kg/m)O
I

promjer mm 75 76 80 85 86 89 100 104 105 106 108 114 120 125 130 133 150 159 160 168 170 190 194 200 219 267 273 324

4,14 4,64

2,0

2,5

pri debljini stijenke (mm) 3,0 4,0 5,0 6,12 6,46

6,0

-

5,07 5,14 5,42 5,77 6,05 7,16

4,87 5,48 5,70

-

-

-

8,50

-

10,5 11,2 13,3

6,96 7,21 8,14 8,64 8,81 9,31

10,7

7,31 7,79
8,21 8,56

11,6

-

-

-

-

-

13,5 14,4

-

9,12

-

10,9

-

-

10,9 11,6

13,1 13,8

-

-

-

13,4 -

-

17,3 17,5 18,3

16,1 16,8 17,5 17,9 20,3 21,S 23,1 25,9

-

16,0 18,1 22,1 22,6

-

-

368 419

-

-

-

-

-

21,9 24,0 29,4 30,1 35,8 40,7 46,4

27,3 29,9 36,6 37,S 44,6 50,7 57,9

53,3 60,7 69,3

!I

11

° Standardizirane su one cijevi la koje je u tablici navedena duljiDska masa. - Masa je prorafunana la gusto6J od 8900 kg/m'. Pri gustoCi slitine (J kg/m' valja vrijednosti tablice pomnoHti s faktorom (118900.

I

I

Cijevi za kondenzatore

i izmjenjivace

topline

- JUS

C.DS.S21

- 1981.

467

POLUPROIZVODI

OD MJEDI, CINKA I OLOV A

MJedui poluproizvodi

Mjedne !ipke, istiskane Okrugle ~ipke (JUS C.D3.522 - 1982) Plosnate ~ipke (JUS C.D3.524 1956) Kvadratne ~ipke (JUS C.D3.526 - 1956) Sesterokutne ~ipke (JUS C.D3.528 - 1956)

-

Mjedeni kutni profili jedTUlkokratni,pre~ani (JUS C.D3.529 - 1956) duljine krakova 10 x 10... 60 x 60 mm raznokratni, pre~ani (JUS C.D3.530/531 - 1956) duljine krakova 10 x 20...25 x 50, 15 x 20... 30x45 nllD Mjedena zica (okrugla) prdana (JUS C.D6.5:h - 1956), .
Pri odredivanju 7180 kg/m3. mase poluproizvoda - 1970)

promjeri 5. . . 15 mm
od cinka ra~namo s gustoeom od

CiDauu poluproizvodi

Ci n ~ an i I i m (JUS C.E4.020

debljina lima 0,2...6 mm veliana plOCe 1000 x 2000 (3000) mm
OloYDi poluproizvodi

Pri odredivanju 11400 kg/m3.

mase poluproizvoda

od olova ra~namo

s gustoeom od

010 v nil i m (JUS C.E4.030 - 1963) debljina lima 1 . . . 4 mm ~irina 1000 mm duljina do 10000 mm Olovne cijevi dovodne cijevi (JUS C.E4.040 - 1963)

-

unutamji promjeri 10. . .26 mm debljina stijenki 2,0. . . 7 mm - odvodne cijevi (JUS C.E4.0411963) unutamji promjeri 30. . . 125 mm debljina stijenki 2,0. . .2,5 mm

010 vn a zi ca (JUSC.E6.050- 1965) promjeri2. . . 20 mm

468 .

,-

StaIdo

NEKOVINSKI MATERUALI ANORGANSKI NEKOVINSKI MATERUAU

Staklo se sastoji od natrijskih i kalcijskih (te kalijskib i bornih) silikata. Posebna mu svojstva daju dodaci oksida nekib kovina (Pb, Mg, AI, Zn, Te). Staklo je amorfno (nema kristaIiie strukture) i zato bez odredenog tali~ta prelazi iz tekueeg u kruto stanje. Pri temperaturi 1300 do 1500 .C moire biti tekua ta1ina (lijevanje!), pri temperaturi 1000 .C je gusta tekuCina prikladna za preradu (pubanjem, vurenjem, valjanjem, prdanjem). Temperatura smekhvanja (prelaza u krutinu) je oko 500 "C. Kremifno staklo - Si02 - smekhva se pri 1200 .C.) Pri temperaturi okolih je staIdo u amorfnom stanju pothladene tekuCine. Njegova je tIafna ~tOCa 400 ... 1300 N/mm2, vlafna ~tOCa iznosi 30 . . . 90 N/mm2. Najmaa.jnija su svojstva stakla: propustivost za svjetIo (85 . . . 90%), kemijska otpomost na zrak, vodu i kiseline (osim fIuorovodifne HF) i neprovodnost za elektrifnu struju. za armature manjih zabtjeva; bomo za Upotreba: natrijsko staklo aparate 5 veCim zahtjevima; kremicno - za dijelove kod vi~ihtemperatura. Brzim ohladivanjem vruee staklene ploce javljaju se na pomini tlacna naprezanja koje povecavaju cvrstocu na savijanje. Takvo se staklo pri lomu raspada na pruinu. Staklene plore, 5 obih strana obljepljene folijom od prozime plastike, upotrebljava se kao sigumosno staIdo (npr. za automobile). Beton Cementni beton je umjetni kamen od cementa, betonskih dodataka (pijeska i ~Ijunka) i vode, a nastaje skruCivanjem cementnog veziva (mjehvine cementa s vodom). Portland cement se sastoji od 1 dijela Si02 + Ah03 + F~03 i najmanje 1,7 dijela CaO. .

-

-

.

Volumensld omjer mjeiavine cement: pijesak 1: 4 1 :5 1: 8 Nakon 28 dana.

11ama ~toCa betona. N/mm' 22.. .30 18.. .22 9.. .12

Volumensld omjer mjeiavine cement: pijesak : !Ijunak 1:2 :3 1: 3: 5 1: 4: 6

11ama ~toCa betona. N/mm' 22.. .25 13.. . 18 10.. .12

Zbog male vlafne ~tOCe (u odnosu na tIafnu) ojaa.vaju se vlafna podruCja u betonu relicnim ulo~ma (armirani beton). Ako su reliCni ulo~ci prednapregnuti, izazivaju u neopterecenom stanju u betonu tlafna naprezanja radi kojih je moguee, da se pri optereeenju uOpCe ne pojavljuju vlafna naprezanja (prednapregnuti beton).

i I I

469

Pjenasti beton Normalni (te~ki) beton gustoee 2200. . . 2600 kg/m3 provodi toplinu razmjemo dobro. Lakim dodacima (npr. mljevenom drvenom piljevinom, drvenom vunom i 51.) te odgovarajueom obradom stvaraju se u betonu pore (zrak) koje veoma snizuju njegovu gustofu (na 300. . .500 kg/m3) pa mu zbog velikog smanjenja tlafne fvrstoee smanjuju nosivost, a1i mu veoma poveCavaju izolacijsku sposobnost. Po/imemi beton Polimarni beton je umjetni kamen pri kojemu umjesto cementa upotrebljavamo kao vezivo razna Ijepila na bazi plasitke (MMA, UP). Polimerni beton (5 5 . . . 15% veziva) postizava nakon jednog dana slijedeca mehanicka svojstva: tlafnu fvrstost 70...150 N/mm2, modul elasticnosti 15000...30000 N/m2, fvrstocu na savijanje 20... 40 N/mm2, temper. rastezljiv. (15...20) 10-6 K-1. Upotrebljava se za temelje strojeva i konstrukcija, mjerne plaCe. I polimerni OOton more biti pjenast. KeramiCld materiJaIi Keramicke tvari sadne veCinom okside. Svi Cisti oksidi su kemijski vrlo

I
I

postojani i imaju visoka ta1i~ta: A1203: 2046 .C Si02: 1702.C

BeO:
Zro2:

2530.C
2700.C

Sinterovani korund Ah03 odlikuje se velikom tvrdoeom 3800 RV 30 I i velikom tlafnom fvrstoeom. (Dodatkom Cr203 Cistom Ah03 nastaje sinterovani rubin tvrdoee 4000 RV 30.) Sinterovani korund upotrebljava se za izradu dijelova koji moraju biti posebno otporni na habanje (matrice za vurenje :fice, dijelovi tekstilnih strojeva) i postojani u visokoj temperaturi (svjeCice motora s unut. sagor. i sl.). Tvrdoea, koja se ni pri visokim temperaturama (do 1200.) bitno ne smanjuje te mala toplinska provodnost su svojstva sinterovanoga korunda koja su narocito znacajna za izradu alata za rezanje (tokarenje. glodanje) i bru~enje.
Sastavljeni keramiCki materijaI Al203

. Si02

je veoma

otporan

na habanje

(upotreba npr. pri dodirnim plohama mjerila). MaterijaI MgO . Al203 . Si02 (kao i MgO . Si02) vrlo je otporan na temperaturne promjene.
Od kvalitetne gline koja

- osim

Ah03

- sadm

i Si02 te alkalne

okside

(kao

i posebne dodatke) izraden keramicki materijal (kamen~tina) ima vlacnu cvrstocu 6.5...13 N/mm2, tlacnu cvrstocu 320...350 N/mm2. Zbog velike otpornosti prema kiselinama upotrebljava se U kemijskoj industriji za aparate i strojne dijelove (za pumpe. ventilatore, mjdaIice i sl.). Opeka Opeka je pri temperaturi 900. . . 1300.C perena glina (prven. Ah03)' llafna evrstoca opeka iznosi (po kvaIiteti) 10.. . 25(. . . 35) N/mm2. Normalni je format opeke: 240 x 115 x 71 mm.

470 ..

Vatrostalni

keramifki

materijali

Tali~te mora biti najmanje 1580.C. Za kvalitetu su odlucni jo~: temperatura na kojoj se materijal pod tlakom smek~ava; propustljivost za plinove; otpomost prema temperatumim promjenama i prema kemijskim utjecajima. Vatrostalne keramicke materijale dijelimo na: a) kisele

b) bazicne (MgO), c) neutralne

-

-

gIavna sastavina:

kremen (5i02),

glavna sastavina: dolomitna (CaO. MgO) Hi magnezitna

-

glavna sastavina: glina, kaolin (AI203' 25i02), glinica
(Cr203) iIi ugljen (C).
'' Tamte .C

(AI203)' kromit 5astav %

Otpor- I

Naziv

I
i

I

silika I silika 11

> 94,5 8iO: < 2 AI,O < 3,5 Cao > 92 5i02

:
1720
JUIV
I

i

nost prema' . tIaku i do.C '
I

Upotreba te§ko optereceni dijelovi pri

1630
a.Juv

,visokim

temperaturama. ve-

kremeni bmot (polukiseli) bmot (bazini) silllnanit

'" 905i02 +AI2O, 1650 +Cao + Fe2O, SS . ..60 5i02 36 .. .41 AI2O, >1580
0,8. .. 0,6CaO I 0,2. .. 0,2 Fe2O,

In_. ----nsrednje optereeenidijelovi manje optereeeni dijelovi loti§ta (dimni kanali) otporan prema troski i temperaturnim promjenama za peeis bazinom oblogom, velikaosjetljivost rematemp peraturnim promjenama
otporan prema visokim temperaturama, brzim temperaturnim promjenama i utjecaju troske
\

1470

1300 1620

magnezit

.
kromni magnezit karborund ugljen

55.. .60 AI:O, ost. 5iO: 85.. .88 MgO 4... 65i02 1. .. 2Cao I... 2AlzOj 4... 5 Fe20j
> 42 MgO > IS Cr:O, 45.. .808iC 10. . .25 8i02 9.. .20 AI:Oj + FezOj 85.. .90C

I '" 1875
>2000

1400

'" 1960

1560

>2000 >2000

1700 1750

neosjetljiv prema temperaturnim promjenama; iznad
dirajucih plinova

1

16oo.C raspada zbog lonci, peei, elektrode oksi471

DRVO Drvo se odlikuje malom gustoeom, razmjerno velikom ~toeom i lakom obradom. Drvo upotrebljavamo kao gradivo (u gradevinarstvu, brodogradnji, za vozila, u tekstilnoj industriji itd.) ili kao sirovinu (za izradu papira i celuloze).
Vrsta drveta brijest bukva GUSlota kg/m' 500...850 500...900 Smjer S obzir. vlakoa
11

vla 60...210 4 60...180 7 50 . . . 200 6 30 .. . 220 7 50.. .180 5 lOO 4 40 .. . 190 3

.L
11

tvrstota N/mm2 tlaena oa savij. 30...60 50.. .160 10 40.. .80 10 40.. .80 10 30...60 10 40...60 10 40 . .. 70 10 60...180

.L
11

-

smia 7 25 5 . .. 20

35
to

grab jaseo
brast

500...850 500.. . 900
400 .. . 950

.L
11

50...140 50...180 70...100

30
7 5.. . IS

.L
11

.L
11

-

30
-

orab
bor jeta

600.. . 750
300 .. . 900 300...700

.L
11

80...140

.L
11

.L
11

smreka

.L Na zraku su~eno drvo ima njem vlage ~toCa se osjetno Oplemenjeno dTVO
slepljivanjem.

300.. . 700

30 . .. 80 40. .. 200 5...15 10 90 20 50.. .120 30 .. . 50 40 . . . 100 5 2 4 25 40 . . . 240 30 .. . 70 40.. . 120 5...10 3 25 5.. . 10 oko (10)12. . . 15(20) postotaka vlage. Poveeasmanjuje.

- i njihovim

Svojstva drveta moiemo pobolj~ti rezanjem na tanke plate Ukoleno drvo su sljepljeni tumiri i to:
kao lamelirani nosaa s jednosmjernim vlaknima (dobra ~toCa

- furnire
u smjeru

kao vezane plate s vlaknima pod kutom 45 ili 90. (u svim smjeroviUla jednolika ~toea). Stolarske plole (panel-plole) imaju u unutra~njosti sljepljene letve, pokrivene s' obiju strana furnirom. Vlaknalice (Iesonit) su (razmjerno tanke) plate, izradene valjanjem drvene kak od piljevine i Ijepila. Iverice su (razmjerno deblje) plate, izradene valjanjem drvene k$e, obljepIjene obostrano tumirom. Oplemenjene drvene plate su ~ i prakticki se ne savijaju.

-

vlakana),

472

PLASTICNE

MASE

Plastifne mase (plastika) su umjetne tvari cja su glavna sastojina polimeri (str. 96). S obzirom na karakteristifna svojstva razvrstavamo ih u slijede6: glavne skupine: 1. Termoplasti Termoplasti su umjetne tvari od polimera koje imaju medusobno fizikalno vezane makromolekule. Po stanju su \'Be ill manje viskome temane. Mogu biti amorfne ill djelomifno krista1inifne. Pri temperaturi okolaa su tvrdi, a pri zagrijavanju se smekJavaju (povratno). Lako se mogu preoblikovati i zavarivati. Redovno su topivi u posebnim organskim otapalima. Njihovi se otpaci lako regeneriraju i ponovno upotrebljavaju. Ovamo se ubrajaju npr.: amorfni termoplasti (koji se skrucuju odnosno smek~avaju do taline kontinuir8!10 u ~irokom temperatumom podruCju) -

PVC - polivinilldorid

PMMA polimetilmetakrilat
PC CN

PS - polistiren (polistirol) ABS akrilnitril butadienstiren

-

-

- polikarbonat - celuloid

djelomilnokristalinilnitermoplasti koji se skrufujuiz taline u uskom (
temperaturnom

PE PP

SAN - stirenakrilnitril POM polioksimetilen 2. Elasti

- polietilen - polipropilen
-

podruCju

-

"tali~tu«)

PTFE - politetrafluoretilen PA poliamid PETP polietilentereftalat (poliester)

-

Elasti su umjetne tvari od polimera, koje imaju medusobno labavo vezane makromolekule. Dobivamo ih iz termoplasta vulkanizacijom (tj. kemijskim postupkom omretivanja). Uvijek su amorfni. Pri temperaturi okolaa su meko &Umeno elastifni. V~.i najmanja naprezanja izazivaju velika elastifna produijenja. Ovamo ubrajamo npr.:

.~

NBR akrilnitrilbutadienski SBR stirenbutadienski kauCuk kaueuk BR butadienski kaueuk SI - silikonski kauCuk 3. Duroplasti Duroplasti su umjetne tvari od polimera koje imaju kemijski mre!om vezane makromolekule (nepovratni proces). Uvijek su amorfni. Oblikuju se (i uCvriCuju)preko taline, a preoblikovanje je omedeno. Tdko se tope i zavaruju. Njihovi otpaci nisu upotrebljivi (ill samo kao dodatak). Ovamo spadaju npr.: PF - fenolna smola (fenoplast) UP poliesterska smola UF - uratna smola (aminoplast) EP epoksidna smola MF - melaminska smola PUR - poliuretanska smola

NR -- priro~ni kaucuk

PUR - poliuretanski auCuk k

IIR - buti1ni kauCuk

-

-

I I
I

I

-

473

S obzirom na broj polimera te dodatak j~ i drugih organskih iIi anorganskih tvari dijelimo plaste na slijedeee skupine: 1. Homogeni plasti sastoje se iz samo jednog polimera. Mogu biti u amorfnom, kristalinicnom ili (kristalno) mijesanom stanju. Udio kristalne tvari u cjelokupnoj tvari (mjeSavini amorfne i kristaliniene tvari) odreduje »stupanj kristalizacije« od koje ovise svojstva tvari. 2. Heterogeni plasti sastoje se od polimera i jos jedne iIi viSe kemijski razliCitih tvari koje su s polimerom vezane kemijski iIi fizikalno. Ovamo se ubrajaju i medusobno mijeSani polimeri. 3. Ukruceni plasti sastoje se od polimera i jos jedne ili vise kemijski razIienih tvari koje mogu biti organske ili anorganske te se vecim dijelom osjetno razlikuju od polimera. Tvari su medusobno vezane fizikaIno (rijetko kemijski). To su punilima ukruceni plasti. Kao punila koja se dodaju u tekuCim plastima dolaze u obzir u prvom redu: staklena vuna i predivo kameno br~no tinjac azbestna vlakna i vrpce drveno br~no celuloza pamuena vlakna i tkanine umjetna svila. ,

Svim vrstama plasta mogu se dodati svakakvi dodaci, npr. boje. S obzirom na izbor jednog iIi viSe medusobno mijesanih polimera, kojima mofemo dodati brojne druge tvari, dobivaju se plasti veoma raznovrsnih svojstava, prilagodenih zahtjevima upotrebe. Plasti se (pre )oblikuju raznim tehnoloskim postupcima (lijevanjem, presanjem, istiskavanjem, zavarivanjem, ispuhivanjem, izvlaeenjem, predenjem itd.) u: - poluproizvode (cijevi, plaCe, folije),

-

- pjene,
-

dijelove

strojeva i aparata (kuCista, strojni elementi), tvrde i meke (uloSci za blazine pokuestva, spufve

za CiSCenje,

podne obloge), vlakna (za predivo u tekstilnoj industriji) iIi se upotrebljavaju kao pomoena sredstva: lakove (za zaStitne iliIi ukrasne predmete), ljepila (za keramiku, kovine, drvo, papir).

474

MehaniCka stanja plasta Mehanicka stanja plasta su ovisna 0 temperaturi. Ovu ovisnost pregledno prikazuje dijagram modula smika G pri raznim temperaturama T.

3

~
ogranicena elasticna

T

U dijagramu se razabiru slijedeca podruCja stanja:

Tvrdoelasticno podrucje (1) obuhvaca niske temperature. U tom su podruCju plasti (umjetne tvari) tvrdi i krhki pa je za njih karakteristicna
deformacija
koji pada

velikog

modula
temperature.

elasticnosti

(E

= 200.

= ",' ,

. .4000 N/mm2),

s povi~enjem

Stoga uzev~i kod plasta ne postoji Cista elastiena deformacija, jer se dodatno uvijek javlja u ovisnosti 0 vremenu, temperaturi i opterecenju

-

.: i visokoelastican

udio preoblikovanja. malo mijenja s temperaturom (G

=

Modul smika se u tom podrucju 102...104 N/mm2).

=

I :1 I J " 'I

- Podrucje smekSavanja (2) obuhvaea temperature pri kojima je vec omoguceno pomicanje molekula (koje u tvrdoelasticnom podrucju - kad su molekule jo~ »smrznute« - nije bilo moguee). U podruCju smek~avanja prelaze plasti iz krhkoga u Zilavo stanje.

-

Gumielasticno

podrueje

(3) rasprostire

se od podruCja

smek~avanja

do

taljenja plasta. Za to je podruCje karakteristiena vrlo velika elastiena deformacija uz mali modul elasticnosti (E = 2. . .600N/mm2).

Modul smika je u tom podrucju neznatno ovisan 0 temperaturi (G = ;= 0,1...100 N/mm2). Smek~avanjei gumielasitcno podruCje se javljaju samo pri amorfnim tvarima. Pri kristalnim tvarima>tvrdoelasticno stanje seze sve do podruCja taljenja; pri djelomicno kristalnim tvarima, smek~avanjei gumielasticno podrucje su ovisni 0 stupnju kristalizacije.

! '11'

- Podrucje taljenja(4) se pri amorfnim tvarima izrazava postupnim prijelazom tvari iz gumielasticnog stanja kroz plasticno stanje (s izrazitim tecenjem tvari) do potpunog taljenja. Pri djelomicno kristalnim tvarima se taljenje zbiva u uzem temperaturnom podrucju, a jo~ izrazitije je talgte pri kristalnim tvarima.
*

, , I

!~ I ~I

.
Tennoplasti Amorfnitennoplasti Djelomitno kristalnitermoplasti PVC,PMMA,PC, PS,SAN,ABS PE, PP, POM,PA, PTFE,PETP

T T Smek~vanje i gumielastitno poSmeksavanje i gumielastitno podruqe su izraziti druqe su manje izraziti Uobitajeni stupanj kristalizacije djelomitno kristalnih termoplasta: PA 35...45% POM 70...80% PE 45 . . . 80% PTFE 60 . . . 80% PP 50 . . . 80% PETP 30 . . . 40%
Mehanii!ka svojstva termoplasta

'~

\.

'

t
-

~

Termoplast polietilen
polipropilen

Oznaka -HD PE-LD
PP PVC tvrdi. mek. PS SAN ABS pMMA pOM PTFE pA pA pA pA PC 6 66 11 12

Zarema Modul tvrstoea elast. vlaflta nasavi filavost kN/mm' N/mm' N/mm kJ/m' 36 0,7...1,4 18.. . 35 0,2. .. 0,5 8.. . 23 1,1... 1,3 1,0...3,5 21...37 43 3...17

TvrdoCa (kugl. ! N/mm 40...65 13...20
36.. .37 75. . . 155

polivinilklorid polistiren stirenakril-nitril akrilnitrilbutadienstiren polimetilmetakrilat polioksi-metilen politetrafluoretilen poliamid polikarbonat

-

50.. .75

10.. .25"

110 90 100 75 105 110 18 27 50

2.. .50

-

-

3,2. .. 3,3 3,6 1,9...2,7 2,7...3,2 2,8.. . 3,2 0,41 1,4 2,0 1,0 1,6 2,1...2,4 2,4 2,2 1.6
> 400%. -..

45 .. . 65 70.. . 85 32 . .. 45 50...77 62...70 25 .. . 36 70 .. . 85 77.. .84 56 56...65 56...67 39 28" 26"
Naprezanje

2...3 2...3 7. .. 20 2... 6 3...9 13. .. 15 8. .. 16 15. .. 20

120...130 130.. . 140 80...120 180...200 150...170 27 .. . 35 75 100 75 75 110

-

30...40
10...20 20...30 4... 5 15 30...35

100 80 44 38

polietilenpETP tereftalat eelulozni acetat CA eelul. aeetbutirat CAB
" Postotno produljenje

50 35 .. . 43

teeenja Rp 0.2'

476

Toplinska svojstva i upotreba termoplasta Ispit. Podruge Temper. Topl. Oznaka po Vicatu tali!ta rastez. vodljiv. Upotreba .C 10-' K-' W/(m. K) .C 70...75 125. . . 135 2 0,50 Cijevi, profili, plate, Collje, PE-HD < 40 -LD 110. . . 150 2,5 0,35 pjene, vlakna. Preani dijelovi otporni na vodu, lutine, 95 157. .. 170 pp 1,6 0,22 blage kisellne. 0,8 0,16 Cijevi, profili, Collje, pjene. PVC tvrdi. 70.. .90 mek. 40.. .60 1,5 0,13 Dijelovi kem. apar. (pumpe). PS 86.. .91 0,7 0,17 KuCita i dijelovi kuCnihapaSAN 100.. .110 0,7 0,15 rata, uredske tehnike, vozila ABS 90...105 (karoserije), eamaca. 1,0 PMMA POM P'IFE PA-6 -66 -11 40.. .108 173 50.. .60 220 225 .. . 265 0,7 0,9 1,6 0,8 0,9 0,19 0,22 0,24 Cisti bezbojni dijelovi (pleksistaklo) ill obojeni. Habanju podlo!. dijelovi. Klizni lefaji, zupeanici. Patentni zatvaraci. Brtve gibljivih dijelova. Lefaji (bez maziva).

\

-

-

12

172...180 145.. . 150 220 .. . 260 80 74.. . 110 65...111 255 .. .258

0,9
1,1 0,7 0,8 1,0 1,2

0,23 . Dijelovi otpomi na habanje, 0,27 udarce i dinamicko optereee-

0,23

nje. Kuffita, klizni lefaji,

0,30 0,21 0,24 0,22 0,21

PC PETP
CA

zupCanici. Ploee, . Colije. Providna kuCita. Prozime Colije,Cvrste i filave. - uo I I iIg p

:~
'.

.I

~I
..

CAB

.

.

Ukruceni termoplasti UkruCivanjem termoplasta se osjetno mijenjaju njihova mehanicka svojstva: gustoea se poveeava, evrstoea jako raste, rastezljivost se veoma smanjuje. U vezi s tim promjenama mijenjaju se i druga mehanicka svojstva. Primjeri mehanickih svojstava nekih termoplasta, ukrueenih staklenim vlaknima (sv = 30%) (zaokrufene prosjeene vrijednosti): PP PP + sv SAN SAN + sV POM POM + sv Termoplast Gustoca 906 1114 1360 1080 1410 1560 kg/m' Cvrstoea N/mm' 29 71 75 110 66 130 600 4 2 6 45 3 Post. produlj. % PA PA + sV PC PC+sv PETP PETP+sv Termoplast 1135 1400 1330 O 1200 1520 75 180 65 100 39 93 30 3 3 100 225 2 p

;1

477 !!..

.08 0.s obzirom na trajanje osigurana njihova funkcionalnost).08. dinam.0. Prvotno se naprezanje uz konstantnu defonnaciju smanjuje (~to valja uzeti u obzir u stanovitim slueajevima. .0. Vremenska s/a/icka cyrs/oca tennoplasta pa se s optereee- Trajanje opterecenja min Vremenska staticka cvrstoca N/mm2 PE tennoplasta PVC PS ABS 10-6 60 210 90 135 10-3 35 90 65 80 1 20 60 45 45 103 15 40 30 25 106 10 35 25 20 109 8 32 22 18 Naprezanja u tennoplastu s vremenom popuStaju (relaksacija). . . Trajna cyrs/oca /emwp/as/a CvrstoCa tennoplasta vrlo je ovisna 0 trajanju optereeenja njem izrazito smanjuje.0.14 I 0.18..01 . Umjetna tvar PE PA PA z MoS2 478 Koeficijent trenja bez podmazivanja s podmazivanjem I 0.0.25 0. a time je i smanjena sposobnost odvodenja topline trenja. . N/mm2 28 17 K/izayos/ 106 10 107 5 Termoplasti posjeduju dobre klizne sposobnosti za leZaje i vodila (u kombinaciji kovine i umjetne tvari). evrst. Uz konstantno opterecenje deformacija raste javlja se p u zen j e materijala.03 I Dozvoljeni pritisak N/mm2.07 0..03. npr. koje je ovisno 0 velicini opterecenja i njegovom trajanju (stoga treba pri projektiranju - puZenje . . 10 19 20 ..25 0. . Mana je u maloj toplinskoj vodljivosti tennoplasta. pri brtvama). Trajna dinamicka cyrs/aca tennoplasta Tennoplast Broj titraja Trajna dinamicka CvrstoCa N/mm2 PE 108 17 SAN 107 20 PA6 108 30 PC 107 6 Vremenska dinamicka cyrs/oca polivinilklorida PVC Broj titraja 104 IOs Vremen.. .. .04.0.za odredeno odabrati takvo optereeenje dijelova.01 .0. pri kojem je .

.. + + + (-) (+) + + + (+) + (+) (+) (-) + + + (-) ~ + 0 + + 0 + + 0 0 (-) I + 0 (0) + + + + +" 0 0 (0) I + (-) (-) I I 0 + (0) I 1 u . . . .145 -100.C) PE -100. 479 . PTFE je negorljiv. j Termoplast PE PVC PS PC Temperaturna upotrebljivostumjetne tvari (u . + -o I velika otpornost . 110 PTFE PVC .30..45. kemijske tvari itd. 70 PETP Kemijska postojanost termoplasta -100.....165 -100. 85 POM PP ..nedovoljna malaotpornost otpornost U zagradama su oznaeena odstupanja od vrijednosti odredene otpornosti. Kemijsko raspadanje termoplasta koje pospje~uju uzrocnici starenja mogu trajati vi~e desetljeea. kiselinama bazama oksidacijirastapalima J' .100 -100... zraeenje. elektricna stnija. Starenje obuhvaca sve promjene u sastavu tvari ~to ih izazi~ehaniCka opterecenja.. vi~e temperature.. . ..120 -100.... 80 PA PS -100.. 80 PC PMMA -100...100 \ Termoplast PE PP PVC PS SAN ABS PMMA POM PTFE PA PC PETP vodi + + + + + + 0 + + 0 + + Otpomost' prema 1' slanojotop..~ Ovisnost vlacne cvrstoce termoplasta 0 temperaturi { I Vlacna cvrstoca N/mm2 -50 59 83 88 -25 49 88 76 80 0 39 75 69 72 pri temperaturi "C 25 50 75 100 30 59 62 64 20 38 49 58 14 34 52 10 40 125 8 27 12 150 .

Temperatura upotrebe . utVr.. . produlj. brtVe. brtVe.. ali neotporan prema vrueoj vodi..70. (PIMtevi toekova za osobna vozila. lezaji..120 Mehanitka svojstva elasta Modul elastienosti E "" 700. . (Zracnice kotaca za vozila.c. pri dinamickom optereeenju se jako zagrijava.30. ali nepostojan u kloriranim ugljikovodicima.35. mastima i tekuCim gorivima.C Gumielastieno podruCje poCinje vec pri temperaturama do 20 . letajne blazinice. (Valjni koluti. dobro upotrebljiv samo do temperature 50 .) 480 . transportne trake.) Butadienski kautuk BR (buna CB) vrlo je otporan prema habanju pa se zato upotrebljava za vozni sloj pla~teva kotaea. 50 . (Gibljive cijevi za benzin.. ali nepostojan u vrueoj vodi. profili.. amortizeri. uredaja. gibjive cijevi. trake.C . Postojan je u mineralnim uljima.. ugljikovodicima. Butilni kautuk HR vrlo je otporan na vremenske uplive i starenje te vrlo malo propu~ta plinove.. Cvrstoea Gustoea N/mm2 kg/m) neutvr. gumene opruge. Gc Postol.45.110 silikonski - -100 . (Pla~tevi kotaca za teretnjake. luZinama i kiselinama..100 . oznaka NR PUR SBR BR HR NBR SIR 930 1260 940 940 930 1000 1250 22 20 5 2 5 6 1 28 32 25 18 21 25 10 prirodni poliuretanski (meki) stiren-butadienski butadienski butilniakrilnitril-butadienski - - . manje postojan u mineralnim uljima i mazivima.. 200 Prirodni kautuk NR ima odlicne elastiene sposobnosti i vrlo dobru udamu filavost. 85 -100 .110 . Postojan je u ulju i mastima. 1000 N/mm2.EIasti TipiCnj elasti: prirodni kaueuk s 1. brtve.10% S.. (BrtVe prehr. . Postojan je u vodi i kiselinama. gipke cijevi. elektricne izolacije. Tipicni termoelasti: prirodni kaucuk s vi~eod 10% S G t5'IR <ooe Elasti kaueuk T .) Silikonski kautuk SIR je izvanredno otporan na temperaturu...) Stirenbutadienski kautuk SBR (buna) veoma je otporan prema habanju i veam temperatumim optereeenjima.) Akrilnitrilbutadienski kautuk NBR (perbunan) postojan je u minenilnim uljima. % 600 450 500 450 600 450 250 <20.20. . membrane.) Po/iuretanski kautuk PUR vanredno je otporan prema habanju.C ...C T Gumielastieno podruCje poCinje vec pri temperaturi pod 0 .

bakelit.(tvrda) oznaka PF UF MF UP EP PUR Zarez. obloge koenica. mehanicki su znatno poboljbni. T Mehanicka svojsrva duroplasta Duroplasti smola fenolna . 5000 10000 19000 28000 10000 18000 30000 70 200 300 500 220 350 700 120 220 350 550 280 400 800 120 160 280 400 220 300 600 35 18 15 12 18 15 12 0.. posude.24 0.5 1. Temperatura smek~avanja (koja nije izrazita) leZi nad 50 . U vezi sa prehranom je neupotrebiva! Melaminska smola MF namijenjena je za predmete 5 v~tereeenjem.5 15 12 25 < < < < < < 125 100 120 200 80 130 I I Mehanicka i toplinska svojsrva ukrucenih duroplasta Svi duroplasti. (Cijevi. K) N/mm % UP 25 50 65 65' 1350 1600 1800 1800 1600 1800 1800 plctiva.15 0.Duroplasti puroplasti su amorfni (kristalnih podruCja nema). elast. Top!.(aminoplast) melaminska poliesterska epoksidna IIOliuretanska . profili.26 0. lopatiena se za manje opterecene dijelovi kola. Upotrebljava se za dijelove s veCim zahtjevima.EP 50 65 65' . Temper. na savij. Durostakla elast. dijelovi vozila. N/mm' 10-6 K-' W/(m. Taljenja nema jer duroplasti prije raspadnu. kJ/m' upotrebe kg/m' N/mm' N/mm' N/mm .) Epoksidna smola EP se takoder polimerizira s ukruCivacem. Modul tvrsto6I Gust. izolacijski . Fenolna smola (fenoplast PF) upotrebljava mete. Uzdutni smjcr (Armature. letjelice. dijelovi pokuctva. za dekorativne ploCe (ultrapas). l >500(: . npr.26 pred- 11 I 'i .26 0.26 0. Poliesterska smola UP polimerizira se s ukruCivaCem. vlaena tlaena rastez. ukrueeni punilima. Gust. viae.5 1.C 1400 1500 1500 1200 1200 1500 700 - - 900 3500 3700 - 25 30 30 45 55 85 70 80 80 85 105 170 1. vodljiv. . Dodatak Modul tvrsto6I Temper. Poliuretanska smola PUR je u prvom redu elektrotehnicki materijal.) Uratna smola (aminoplast) UF slufi za malo opterecene predmete (sanitamu tehniku.(fenoplast) uratna . filav. camci.Strojarski prirutnik 481 . 32 . Ima natprosjecnu adhezijsku sposobnost (araldit).24 0. elektricne instalacije).C. plast (pletivo) kg/m' N/mm' N/mm' na savij.

. 130 0.05 0. . 400 kg/m3) i sastav eelija.polietilen.2 0. 15 0. kupace gaace) .0. . upotrebu (remenje.1 0. .0. .... cesto mije~ano vunom i pamukom. .) .) .200 0.9 < 130 meko-tVrdi: PF 0. . ..C N/mm' W/(m.za vlakna promjera ~ 10 I!m . Temperatura Gustoca Pjenasti vlaena tlaena vodljivost upotrebe plast kg/m' N/mm' . Karakteristicnisuzanjihmalagustoca(S. polipropilen .. .0. ..Posebni proizvodi od plasta Pjenasti plasti Oni se proizvode posebnim tehnolo~kim postupkom (pjenu~anjem plasta u filavo-tekueemstanju)..0. . -" Pretezno - - otvorene ceHje. .0. Pretezno PUR" { 30.6 0.1.. za- za vrpce. .15 20..0 50. Sastav celija je Hi s otvorenim celijama (s neposrednim prelazom plinova i tekucina) Hi sa zatvorenim celijama (pri kojima je prelaz plinova i tekucina moguc jedino difuzijom). Pjenasti plasti mogu biti krhko-tvrdi (lome se).1 0. 0.110 -60.5 > 0. 85 -70. za tehn. . mreze (ribarske. 100 0. 70 0..K) 40. 50 -40..80 15.. . 70 0. 45 ceHje. .. trevira. . ..za odjevne predmete (dralon. . .03 70. zilavo tvrdi (pod tlakom se dijelom deformiraju) i meko-elasticni..2. ..2. .0.. 60 80.5 0.. 30 0.za odjevne predmete (diolen. .033 < 60 PVC 50.za odjevne predmete (perlon.. 100 zatvorene Vlaknasti plasti Vlaknasti plasti (sinteticka vuna) proizvode se od odgovarajucih vrsta plasta i to iz njihove taline Hirastopine (suhim HivlaZnimpostupkom).06.01 .032 tiJavo tvrdi: PS 80.045 0.2 .1.3 100 0..036 0..6 100..021 < 100 meko-elastieni: 25.15 0. Za proizvodnju vlakana dolaze u obzir u prvom redu: .. .. 50 -60.100 < 80 PUR 0..9 0. orlon.za kemijski otporne proizvode (filteri..1. . . .1.5 { 40.akrilnitrilni polimeri poliamidi poliuretani politereftalni kiseli ester ~tita) ..za elasticne odjevne predmete (earape..033 > 0. plivaju na vodi) .....041 0. Mehanicka i toplinska svojstva pjenastih plasta Cvrstoca Toplin..0.05 0.7.1..1.. .5 0.8. 0.25 0..0. najlon..3...038 20..4 0.025 < 90 UF 5.1.vinilni (ko)polimeri 482 - ..036 PE' { PVC' . 40 0. 35 > 0.) .85 > 0.polistiren .5 ..85 30.3. transportne trake itd.045 -70.. .).

60 1.50 4.32 1. 6.061.90 3. Standardni brojevi su zaokruune vrijednosti clanova geometrijskih redova sa stupnjevima VIO.50 .60 1.25 1. RIO.45 3.25 3. Akoje upotrebastandardnih brajeva potpuno iskljueena.2 2.6 3..00 .55 3. npr.15 5.30 243 28 2.25 1.00 8. upotrebljavaju se pri/agodeni brojevi: 1.60 5.10 7.50 2.75 4. Osnovni redovi imaju prednost pred izuzetnim iIi izvedenim redo.18 1.75 ako je potrebno.35 3.2 I.00 6.15 3.18 1.00 5.80 1. .60 6.55 1.24 2.45 5.36 2.37 4.75 1.12 2.5 .25 1.30 6. npr..10 7.4 3. 3'00 3'15 3' 35 3'55 3'75 .30 6.00 1.5 4.25 3.65 2.4 4.80 6.50 2.15 3. 2OVIO.50 10.32 140 1'50 1'60 1'70 1'80 1'90 2'00 .5 1. treCi.55 3.80. 5) lzvedeni redovi nastaju ako se iz nekog osnovnog iIiizuzetnog reda standardnih brojeva uzme svaki drugi.87 5. 2.00 4.00 1.00 8.65 1.25 8.30 6.nom u zagradi. OsnovO! rcd aVI R5 I RIO I R20 I R40 I 1.12 1.24 2.01> 2.70 7.70 1.1 2.87 4.50 8.30 5..00 2.00 4. R5(16.60 1.90 2.2 3.3 2.00 3. 2. I I I I ~ f O 4 12 25 ' 483 .400) R 20(2.00 10. 4' SO 4'75 5'00 5'30 5' 60 6'00 .03 109 1'15 1'22 1'28 1'36 ' 1.00 1.) RIO(.00 9.8 7.15 3.50 4.80 2.: R"l0/3 (.25 9.12 224 2'36 .50 1.OOI-1983) Za broj~ne vrijednosti razlicitih velicina (duljina. R20i R40te izuzetni red R 80.50 2.00 5.95 206 2'18 ' 2.80 1.12 1.05 2.00 1. napon itd.) upotrebljavamo standard ne brojeve (prema Renardu.10 7. Ogranieenje reda oznaeujemo- . Njihove broj~ne vrijednosti za decimalni interval od I do 10 vide se u tablici (desno).62 4.1 2.00 5.80 3.50 800 8'50 9'00 9'50 10:00 1..granicnim cIa.30 6.00 10.00 9..8 1. : 4.00 4.. n-ti clan.75 9.50 2.85 1... prijedlog ISO).2 2. .0 1.6 5.00 2.80 1.) je red koji sa.06 1.12 1..00 1.30 6.60 1.40 1.00 8.50 9. 'VIO.15 6 50 6'90 130 175 ' 8. drfi svaki treei clan iz osnovnog reda RIO.70 7.65 3.40 1.72 2.ELEMENI1 STROJEV A Standardni brojevi (JUS A... ali mora sadrfavati standardni broj 80.AO.. vima.07 3. 1'10 i1i "VIO Razvrstani su u osnovne redove R5.00 10.35 3.25 1.45 1.75 5. Izuzetni cd .

0100 I0.70 8.15 3.00 6.160 10.50 10.15 4.55 0.50 2.vr. 0.10 7.0200 I 0.0112 0.055 0.50 9.710 0.400 0.315 5.50 1.50 8.2 3.35 3.00 5.630 0.25 0.05 1.4 2.60 1.022 0.036 0.035 1.250 0.800 0.5 7.250 I 3.30 0.180 0.8 5.100 0.80 1.0400 I0.32 1.15 3.0900 0.1 2.0250 0.0315 I 1.00 8.0280 0.0125 0.0710 0.280 0.630 I0.000 11.0 0.Standardne duljinske R5 0.35 2.000 11.0160 I0.315 0.0630 0.32 0.00 10.60 0.00 0.200 0.0200 0.0250 I0.125 0.« * BrojeYi desno - = izuzetne yrijednosti..125 0.18 1.070 2.55 3.4 3.10 mm I RIO I R4O* 1.2 2.00 1.60 0.0450 0.00 I0.11 0.00 3.0125 I RIO I I 0. .90 2..12 2.24 2.630 0.2 1.6 0.12 1.50 2.00 1.36 2.0400 liz.0140 0.75 4.011 0.0560 0.0224 0.0355 0.030 0.160 0.224 0.0500 2.** R5 1. yr.000 su pritagodeni brojeYi.00 9.4oo I0.75 2.100 0.0630 0.012 0.35 6.36 0.0180 0.1 1.30 5.70 1.0100 0. .2 4.100 10.22 0.0500 0.00 6.112 0.40 1.30 5.560 0.0630 I0.00 ** »iz.** 0.00 4.450 0.0800 I 0.yr.12 0. 484 .00 4. 10.0160 0.160 0.0160 0.06 1.140 0.60 6.1 mm R20* 0.25 4.0250 0.00 1.500 I 0.010.50 4.0800 0.032 0.00 liz.500 0.30 6.60 0.15 1.200 0.015 1.80 3.00 Q.30 0.50 2.70 7.0 6.3 1.900 0.250 0.5 6.00 4. 0.0100.355 0.060 0.400 .6 3.0400 0.65 2.25 1.5 0.0315 0.8 3.800 I 1.

2 11 11. .. R5 I RIO I 100 100 R40.5 11.5 28 m 12 13 125 16 16 " 111 ..5 35.5 40 42. I 100 Brojevi des no su prilagol1eni brojevi..5 I 31. I RIO I I R40. 25 25 31.vr.5 24 250 26 250 . 315 34 36 38 42 48 35 400 400 335 355 375 340 360 380 40 40 I 01 50 500 55 630 65 70 800 630 ~406 425 420 450 475 480 500 530 560 600 630 670 710 750 800 850 900 950 60 63 80 100 . mjere u mm (JUS A. ! 160 160 20 200 21 22 23.1000mm ~. liz.ala 10.4 23.2 12.Aa.5 50 53 56 60 63 67 71 75 80 85 90 95 1100 32 . 100 106 105 112 110 118 115 125 120 132 130 140 150 160 170 180 190 200 212 210 224 220 236 235 250 265 280 300 315 320 10 I 10 10.5 I 13. 1000 1000 1000 .6 25 26.« = izuzetne vrijednosti. w.6 10.5 14 15 16 17 18 19 20 21.. 485 .2 22.100mm R5 10 1959) 100.5 33. .5 37.8 11. .5 12. »iz. .5 45 47..

Hi pak mogu oba odstupanja biti pozitivna Hi negativna:- - - - o -x. koja ovisi 0 nazivnoj mjeri N.DOSJEDANJE STROJNIH DIJELOV A Sustav dosjedanja ISO medunarodno diziran. 486 . a odredena je brojcanom jednadzbom i = 0. Tolerancije je opeenito uveden.1968) mjera prema ISO (JUS M.A1. Temperatura pri mjerenju: 20°C. U toj je mjeri ukljucena i netocnost mjerenja najveea iIi najmanja mjera koju jo~ dopu~tamo veCa od obiju granienih mjera manja od obiju graniCnih mjera N) razlika izmedu najveee i nazivne mjere (Nmax N) razlika izmedu najmanje i nazivne mjere (Nmin razlika izmedu najvete i najmanje mjere (T = Nmax Nm. mjera. b) Osnovne tolerancije Tolerancije su podijeljene u 18 osnovnih redova. koju odredujemo mjerenjem na izradenom predmetu. Obicno je to zaokrufena mjera (vidi standardne duljine na str. Donje odstupanje Xi Tolerancija mjere T Polje tolerancije Nul-linija (0) I h~: ~I "'=' .45VN + 0.lm.1l0/11l/1l2 pojmovi a) Osnovni Nazivna mjera N Stvama mjera Nd Granicna mjera Najveea mjera Nmax Najmanja mjera Nmin Gomje odstupanje x. a mjeru tolerancije i u J. koja odgovara nazivnoj mjeri Tolerancijsko polje moZe se rasprostirati s obje strane nul-linije. I mjera koju unosimo u crtere. Mjerimo ih medunarodnom jedinicom tolerancije i. a moze cijelo biti ispod nul-linije Hi iznad nje (vidi donju sliku). a donje negativno. Prema tome moze gornje odstupanje biti pozitivno.n) sve mjere u okviru tolerancije crta u graficki prikazanom tolerancijskom polju.001N u kojoj mjerimo nazivnu mjeru N u mm. 484 i 485). a u nas i standar.

640i . IT 6 - ugtavnom za preciznu mehaniku i mjerila. I IT 14 IT15 400. 0. d} Oznake toleraneijskih polja Toleraneijska polja oznaeujemo slovom (oznaka poloZaja tolerancijskog polja) i karakteristicnom brojkom reda toleraneije. te svako sa svim osnovnim toleraneijama od ITOI do IT 16. Toleraneijska polja A do H leZeiznad nul-linije (polje H se dotiee nul-linije).Ol2N 0..3 + 0. dok su polja k do zc iznad nje. upotrebljavamo u praksi samo nekoliko najprikladnijih tolerancijskih polja. za veCe tolcraneije pri obradi.. Sustav dosjedanja ISO obuhvaea toleraneijska polja u svim poloZajima od a do zc i od A do ZC. ITB 250. IT 11 IT 12.A1.. Upotrcba IT 01 osnovnih tolcrancija: IT3 IT4 ---- Red toleraQcijc IT5 IT6 IT7 Tolerancija 7i 10i 16 i ITS IT9 25 i 40i Red I T 1cnI -0 DCIJt tolerancije ITU lOO.M N P R S TUVXYZZAZBZC.008 N 0. dok su polja K do ZC ispod nje. i to malim sloVlma: toleraneijskog mjcre (rukavec) oznaeen je s obzirom na nul-liniju - a b e cd d e ef f fg g h j Os) k m n p r s t u v x y z za zb ze za unutarnje mjere (provrtc) velikim slovima: AB C CD DE EF F FG G H J(Js)K. 487 . ITI2 lOO.. i 2. Tolerancijska polja a do h IcZeispod nul-linije (polje h se dotiee nul-linije). stupnju prednosti dopu~tenih dosjedanja prema JUS M.tolcrancijc Red IT 01 ITO IT I IT2 I T 0 IcranclJa .020 N ITIO 64i IT 16 1000 . .5 + O. s obzirom na potrebu da broj mjerila bude !to manji.2001201/202l203 .Vrijednosti za redove tolerancija IT 2. Polje j seze s obje strane nul-linije. Na str. 488 do 491 dane su vrijednosti onih toleraneijskih polja za provrte i rukavce koje.. npr. . Medutim. Polje i seZc s obje strane nul-linije.1968). IT 5.8 + 0. veCinomsvuda zadovoljavaju (a odgovaraju 1.. H 7 . polja slovima. IT 3 i IT 4 su gcomctrijski stupnjcvane izmedu redova IT I i IT 5.znaei toleraneijsko polje za provrt koje se rasprostire od nul-linije navi~ za vrijednost IT7 (= 16i). prema iskustVuu strojarstvu. IT 16 c) Polohj za vanjske uglavnom za dosjcdc elemenata strojeva.

50 -25 40).330 -120 .30 -10 .30 .580-=230 160). - -214 - -119 - -54 - -36 0.250 -1110 -280 -570 -1030 -285 65). .100 .920-300 -1240 -1050 -1370 1200 - - -49 - 0 0 -130 0 0.38 . -1650..50 -32 -16 -6 10). 0 -320.400 -205 .315 ..180 .. -135 ..50 .52 -130 - - - - 0 0 0 0 -16 -39 . -1350 -400 -350 -1710.320 -130 -142 .140 -460 -450 ..20 -7 18).30 . -480.68 -20.6 . -210.310--120 30).380-170 0 0 0 0 -19 -46 ..87 -220 - - - .200 ....Tolerancije rukavaca (ILm) Nazivna mjera (mm) I a 11 20 -14 .40 . .450. ..470 -280 ..89 .345 -145 -60 .80 .630 -400 -200 120)..62 -18 355). .830 -480 -660 =wr 180)..160 . -81 0.=E .50 .65 -40 .60 .500 -20.. -54 . .120 .=w :=to -4 3)....75 ----0 --0 --0 0 0 0 -14 -25 .480 -290 .355 -1560 -720.710 .62 -160 - - .50 -IS -172 ..18 ..95 .80 .430 -240 -117 .41 -20 .. . -40 -97 -400 488 .28 -14 1-170 .370 .270 . '-880.50). -230. -1900 -840.. .73 .6 -2 270 60 .10 . -320 -650 -360..950 -530 -740 -.70 =-fa. -125 . .).47 '. .34 -17 -300 -110 .520 -::no -145 140). -155 - -360 0. ..8 - -32 0..43 -14 -148 . -89 0.3 - I - ell I - d9 I c8 I f7 I g6 1 h6 -6 0 I h8 --0 -8 --0 -9 ----0 --0 ----0 -18 .28 -16 -8 . - 400).. -385 450.25 .- 0 0 0 0 -22.'770 -460 -245 .25 -9 ..360-ISO -174 -106 -60 -29 .. .83 -39 0 0 0 0 -25 -63 -lOO -250 - - - -29 0 0 -72 - -lOO .. -760 -1500 -440..50. 65 -340 -140 -lOO . - -110 -191 .96 -44 0 0 -115 -290 250).43 -110 0 0 0 0 -13 -33 .90 - - - - 0 0 0 0 -11 -27 .74 -190 - - - - - -72 .=260 -170 200).59 ...820 225)..530-330 .60 I h9 I hll . .85 .400 -620 -190 -330.600 -390 -120 .. -232 -PI -60. -140 0.76 .56 -17 - -10.13-=-s 6)..36 .280 280).410 -180 -207 lOO).290 ..40 .36 -12 -126 -71 -34 - -.45 . 0 315).22 -12 280I=iij.550 -340 80). .225 -550 .

....140 140). .180 180).3 -2 +6 3. .+272 +S87 +490 +232 +292 +637 ...450 450). ... .. . . ..6 -2 +7 6).10 -2 10)..160 160).. .225 225)..200 200).24 +9 -4 24)...315 315). .A1. +17 of 16 + 20 + 10 + 14 ----:j:23 ----:t27 + 19 + 15 +32 + 19 + 23 + 34 + 39 + 23 + 28 I 06 u8 x8 I + 32 + 34 + 18 + 20 +41 ----:j:46 + 23 + 28 +SO ---:j:S6 + 28 + 34 +67+40 +60 + 33 +72+45 +74+41 +87+54 Ij......500 I I +6 I I 06 r6 0 +9 + I +10 + I +12 + I +15 +2 +4 +10 + 8 -:m+10 +23 +12 +28 +15 . .. ...400 400)...30 30).. .100 100).280 280).... .~1 +11 -5 +12 -7 +13 -9 t}+21 +2 +25 + 3 +39 +20 +45 +23 +14 -11 +28 + 3 +52 +27 +16 -13 +33 +4 +60 +31 +16 -16 +18 -18 +36 + 4 +40 +4 +45 + 5 +66 +34 +73 +37 +80 +40 +81+48 +97+64 +99 +119 +60 + 80 + 5a + 59 + 34 + 43 -:ti09 -:tTI6 + 70 + 97 ---:j:6O -:j:72 ----:j:133 +I68 + 41 + 53 + 87 +122 +78 +148 ----:j:T92 + 43 +146 + 59 +102 +T78 ---:j:232 + 51 + 71 +124 +178 -:j.355 355). .158 - 1968) k6 mjera (mm) j6 Nazivna +4 .(JUS M.4-252 +540 +525 +679 +590 +749 +660 --:rnr +740 +917 +820 489 I j I .. ....18 18).120 120).76 +198 +264 of 54 + 79 +144 +210 ---:j:88 +233 +3I1 + 63 +170 +248 + 92 -:ms +343 +E3 + 65 +lOO +190 +280 ----:j:133 +273 +373 + 68 +108 +210 +310 +308 +422 + 77 +122 .250 250)....80 80).+33 .40 40). .65 65).50 50).14 + 8 -3 14). +236 +350 ---:+:i1i9 ---=t:TS9---:j:33O +4S7 + 80 +130 +258 +385 --:j:ITJ +169 +497 + 84 +140 +284 +425 +126 +190 +396 +556 + 94 +158 +475 +315 -:mo --:j:202 --:j:43"1 +606 + 28 -to 41 + 35 +48 +rso +114 +I66 +126 +172 +132 + 98 +I44 +108 -20 +20 +170 +350 +226 .+479 +lOO +390 +244 +S24 +208 +435 ...ISO.

140 140).. .+ 76 + 30 +90 + 36 . TD/nanclle \.+450 ' +200 +460 .+ 830 + 580 + 950 +660 +1030 + 740 +1110 + 820 +1240 +920 +1370 +1050 +1560 +1200 +1710 +1350 +1900 +1500 +2050 +1650 + 330 ..30 30).22S 225). .200 200). .180 180).. ..80 80). prDPrla F8 07 (lUll) Nazivna "1 lIliera{mm2.100 100).. .... .l Al1 ... 450 450). .10 10).250 250).3 3)....160 160). . .+ 2 +16 +4 +20 +5 +24 +6 +28 +7 +34 +9 +40 +10 +47 +12 ...6 6). ... . .. . CII Dl0 E9 +120 +60 +145 + 70 +170 + 80 +205 + 95 +240 +110 +280 +120 +290 +130 +330 +140 +340 +150 +390 +60 +20 + 78 + 30 + 98 +40 +120 + 50 +149 + 65 +180 + 80 +220 +100 + 39 + 14 +50 +20 + 61 + 25 + 75 + 32 + 92 + 40 +112 + 50 +134 +60 +159 +72 +20 +6 +28 + 10 + 35 +13 + 43 + 16 + 53 + 20 +64 +25 .400 400).50 50).40 40)... .+ 370 + 280 +400 + 290 + 430 + 300 + 470 + 310 +480 + 320 + 530 +340 + 550 +360 +600 + 380 -t 630 + 410 + 710 +460 + 770 + 520 ...355 355).18 I' I' 18).. +210 +480 +230 +530 +240 +550 +260 +570 +280 +620 +300 +650 +330 +720 +360 +760 +400 +840 +440 +880 +480 +260 +120 +305 +145 +185 + 85 +106 + 43 +54 +14 +355 +170 +215 +100 +122 + 50 +61 +15 +400 +190 +440 +210 +480 +230 +240 +110 +265 +125 +290 +135 +137 + 56 +151 +62 +165 + 68 +69' +17 +75 +18 +83 +20 490 .. .. . ..65 65). . 280 280).120 120).500 + 270 + 345 + 270 .. 315 315).-.. . +12 +170 +400 +180 ...

... .140 140).80 80). .(JUS M. ...200 200)./ .177 Nazivna lI1iera (mm) I -1968) H7 H6 H8 +14 0 +18 0 +22 0 +27 0 +33 0 +39 0 +46 0 +54 0 H9 + 25 0 + 30 0 + 36 0 + 43 0 + 52 0 + 62 0 + 74 0 + 87 0 Hl1 0 + 75 0 + 90 0 +110 0 +130 0 +160 0 +190 0 +220 0 6 J +60 . 50 50).355 355).. .18 18).. ... ...40 . .AI... .30 30).400 400)...I70. . .65 65).280 280). . . .120 120). .. .450 450). . ..10 10)..225 225)..O +25 0 +30 0 +35 0 +25 0 +40 0 +63 0 +100 0 +250 0 I +29 0 +46 0 +72 0 +115 0 +290 0 +32 0 +36 0 +40 0 +52 0 +57 0 +63 0 +81 0 +89 0 +97 0 +130 0 +140 0 +155 0 +320 0 +360 0 +400 0 491 ... .160 160). ..250 250).500 0 + 8 0 + 9 0 +11 0 +13 '0 +16 0 +19 0 +22 0 + 6 +10 0 +12 0 +15 0 +18 0 +21 ....3 3)..6 6). . .100 100). 40). .180 180).315 315).

ierilo »ide« ispod najveCe J11.5 2.5 1.---07 5 ---w8 6 9 6 .5 1. .5 H -. .80 80).5 3 4 4 2 1.najveCa mjera rukavca Nml.5 0 0 3 Y 1..ierila»ide« iznad najvece J11.-----s2:5 2.5 2.iere max N Mjerilo »ide« (dobro) mora ici preko rukavca.5 3 5 2 1. z i Y (!-lm) mjerila za rukavce Red tolerancije IT Nazivna mjera Vrijednosti mm 6 7 8 I 9 I 11 H 2 2 3 3 4 z 5 10 1). . najmanja mjera rukavca tolerancija mjere rukavca T( = Nmax Nml.) H tolerancija izrade mierila za rukavce z .5 2 4 3 3 4 3..r2 1.iznose: odstupanja novog mjerila -z:t HI2 gomje odstupanje istro~nog mjerila +y - - - - - Mjerilo »ne ide« (odrnetak) - oznacujerno ga crvenorn bojom srnije ici preko rukavca..5 3 3 -..iere max N y .18 18)..0 " 15 13 25 0 ---rs"28 0 32 0 0 18 0 120).3 2 1. .1983) Nmax. . Vrijednosli H..-----g-- 50).30 30).r.5 3 2.-. .5 2 3 3 3.5 - - - ne 3).120 z Y H z Y H z Y 4 3 6 5 4 8 6 4 S- 5 4 7 -6 5 ---n22 0 4 3 -r5 4 8 6 4 ------g-------g.Tolerancije To I er a ncij mjerila e mj eri I a za ruk a vce (JUS M. . 180 492 .31O . Odstupanja tog rnjerila rnjerena od najrnanje rnjere rukavca Nmin iznose: :tHI2. .A1. ..50 z Y H z Y H z Y H z Y H 2 1.10 10).------s.r. mjerena od najveCe Odstuparlia tog mjerila neide J11.najveee odstuparlie istro~enog J11.iere rukavca Nmax.6 z Y H 6).r7 0 8 0 9 0 7 11 0 6 0 12 0 3 3 14 0 16 0 19 0 ------s.5 ---xs -.poloiaj tolerancijskog polja za novo J11...

5 2. .5 2.18 18).. Nm.5 3 1.. d t.5 1 1.. . ..5 1.5 2 1.80 80).Ut1)mjerila za provrte Nazivna mjera Red tolerancije IT v ..---:r-9 9 19 3 5 3 4 0 0 0 ---:r-.3 3).. Odstupanja tog mjerila--=.5 1 2 2 1.---:r-. .r -----n-11 22 6 11 3. 1 mm rlJe nosI 6 i 7 I 8 I 9 I I!I l 11 1).S 7 -0 2 5 0 2..A1.50 50).5.S 2.120 120)..5 2.5 2.5 2.---.5 2 3 2. . najveCe odstupanje istro~nog mjcrila "idc« y ispod najmanje mjerc Nmln Mjerilo »ide« (dobro) mora pristajati u provrt.S 2 3 3 1.5 2 4 3 3 5 2 2 2 1.S 6 0 2.10 10). z y H z y H z Y H z Y H z y H z y H z y H z y H \ 1. z i y «(. Vrijednosti H. - od najveCe .---:r-.---s4 7 13 25 13 0 0 0 3 5 14 0 ----s 16 0 -n- 5 4 8 6 15 0 15 0 28 0 4 3 g6 4 ----g ----g ----g ----rs9 18 18 32 6 0 0 0 493 .---s.5 2.. 1. .5 2 2 5 0 2.30 30).mjercna od najmanje mjere provrta Nmln-.6 6).J tolerancija mjerc provrta tolcrancija izrade mjcrila za provrt H polofaj tolerancijskog polja za novo mjerilo z »ide« iznad najm~e mjcrc Nml. .310-1983) najveCa mjera provrta Nmln najrnanja mjera provrta T( = Nmo. .liznose: odstupanja novog mjerila +zt HI2 donje odstupanje istro~nog mjerila -y - - - - ~ - Mjeril~ »ne ide« (odmetak) - oznaeujemo ga crvenom bojom tog mjerila mjercna - ne smije pristajati u provrt.5 5 0 0 0 3 ---s. .S 2 3 3 1..Tolerancije Nmax- mjerila za provrte (JUS M.---s. Odstupanja mjerc provrta Nmox iznose: tH12.180 z y H.S 6 0 7 0 4 10 0 12 0 -S -r- 8 8 4 4 0 0 ---:r-.2 1 1 1.

Labavi dosjed Prelazni dosjed evrsti iIi prisn i dosjed Lobavi dosjed Prelazni dosjedi ~ .ima . .". razIika izmedu unutarnje mjere veeega vanjskog dijela (npr. razIika izmel1u najveee mjere vanjskog dije- Zraenost Jzazor) z - Najveea Najmanja zracnost Zmax zracnost Zmin - la i najmanje mjere unutarnjeg dijela. odrel1ena »zraCno~u« iIi »prisno~u«. b) Vrste dosjeda . . .ima uvijek prisnost (-z).ovisno 0 stvarnoj mjeri obaju dijelova . Jednaka je zbroju tolerancija vanjskog i unutarnjeg dijela. /. Prisnost (preklop)-z - Najveea Najmanja prisnost -Zm. . rukavca). razlika izmel1u najmanje mjere vanjskog dijela i najveee mjere unutarnjeg dijela..zraenost (+ z) iIi prisnost (-z).razIika izmedu vanjske mjere veeega unutarnjeg dijela i unutamje mjere manjega vanjskog dijela (prije sastavljanja obaju dijelova). . s/.razlika izmel1u najveee mjere unutarnjeg dijela i najmanje mjere vanjskog dijela. I I I Cvrsti dosJed l 494 .ima uvijek zraCnost (+ z).. provrta) i vanjske mjere manjega unutamjeg dijela (npr. .Dosjedl (nalljeganja) a) Osnovni Dosjed pojmovi omaka medusobne l'Odudarnosti dvaju strojnih dijelova.razlika izmel1unajmanje mjere unutarnjeg dijela i najveee mjere vanjskog dijela. E E .x prisnost -Zmin dosjeda »negativna zraenost« . Tolerancija - razlika izmedu najveee i najmanje zracnosti (prisnosti)...

g6.c) Sustavi dosjeda Sustav jedinstvenog provrta ima provne 5 tolerancijskim poljem u polofaju H. 06. P6. N6.AI. H7 F8. le . kS. R6 F7.ooZe.ell. N7. prednosti.. Tolerancije dosjeda 5 1.h9. s6 (6. h8 . H .labavi dosjedi j . . le. ze . . E9. D9.h9 H9 . C9.. H6. f8. H9 H9 II I . k6 .hl3 I. prcdoost H6 .prelazni i evrsti dosjedi. 495 . K7. nisu ovdje navedeni. i to A. J7. i to: a. m6.(6. c9.gS. i 2.200/201 . f8. H8 HII HII 1- CII. rS H7 . 05.c9. P7. DI0. mS.d9. ell.j6.. hll .. H9 Neki dosjedi 5 3. predoost I. 1- - H12 BI1. prednost I I I - 3.n. u8. sabrane su na str. koji se preporu~ju samo za ogranicena podruCjapromjera. d) Izbor dosjeda Prema preporuci ISO (JUS M. M7. p6 H8 . hll bll. . 496 do 499. prednosti. predoost G6.all. E8. 87 B9. prcdnost hS h6 h8 h9 hll h12 hl3 I i 2. c8 . r6 . pS. Dosjedi su u tom sustavu odredeni poloiajem tolerancijskog polja rukavca a.prelazni i evrsti dosjedi. J6. x8 . HI3 DI1. . dll - H12 HI3 Prednosni dosjedi u sustavu jedinstvenog rukavca -h12 .. M6. k6. . U tom su sustaVlrdOsjediodredeni polofajem toleraneijskog polja provrta A. Sustav jedinstvenog rukpvca ima rukavce 5 tolerancijskim poljem u polofaju h.labavi dosjedi J . R7. H8 - G7 CII. D9. h6. F7.dl0.. predoost 2. j6.h9 . jS. h8 HII .- F8. 010 1- All. h .1968) prednost imaju slijedeei dosjedi: Prednosni dosjedi u sustavu jedinstvenog provrta 3. F8. d9. K6. hS.

003 + 270+ 60 + 20 + 60 + 20 + 14 + 6 + 6 + 6 + 420 + 220+fIT + 175+108 + 80 -+58 + 46 + 36+270+ 70 + 30 + 70 + 30 + 20 + 10 + 10 + 10 + 460 + 44 6).. .- 40).. 225) . . .. . + 560+ 370 +279 + 292 +201 +144 +105 + 86 + 66 . 0018 - .280 + 820+ 280 +1560 940 + +1400 + 860 - -+750 + 280 + 685 .225 +1240+ 820 + + 660+240 + + 1320+840 +645 + + 740+ 260 +170 + 645 240 665 +470 +330 +237 +194 +151 260 +170 +100 + 50 + 50 + 50 90 5 00 .40 + 310 +120 +340 + 120 +242 +174 +126 +103 + 80 +640 + 450 + 80 + 352+ 80 + 50 + 25 +25 +25 + 320+ 130 + 130 + 720 + 520 +404 50).-- 355).. F8 07 h6 mjeramm A 11 ell D 10 ell D 10 E9 FB F8 hll hll hll h9 h9 h9 h9 h8 h6 ' 'D Nazivna + 390 + 180+120 + 145 + 8. .120 120).Tolerancije dosjeda u sustavu jedinstvenog rukavca (".355 +1200+360 +800 + 360 +580 +405 +291 +240 +187 +2070 +mo +210 +900 +210 +125 + 62 + 62 + 62 + 1350+400 +400 +2300+1240 + 995 400).0 - .10 + 80 +40 + 80 +40 +25 + 13 + 13 + 510 + 315 +230 + 248 +163 +118 + 86 + 70 + 54 + 290+ 95 + 50 + 95 + 50 + 32 + 16 + 16 + 16 18)..+477 + 820+ 610 80).. 250 + 920+ 300 +720 + 300 +530 +370 +267 +218 +169 +1690+ 970 +190 + 780 +190 +110 + 56 + 56 + 56 280).-- 100). .315+1050+ 330 + 330 +1920+1080 + 860 315).-.rn) -3).5 +64 + 45 + 34 + 26 1. . .450 +1500+ 440 +880 +440 +635 +445 +320 +262 +205 +2450+1280+230 +1035+230 +135 + 68 + 68 + 68 450).65 + 340 + 140 +410 +140 +294 +208 +150 +122 + 95 65). ...500 +1650+ 480 + 480 250)...30 + 300+ 110+ 65 + 110 + 65 40 + 20 + 20 + 20 + 630+440 + 342 30)... ..140 + 850+ 620+120+ 487+120+72 + 36 + 36 + 36 + 410+ 180 + 180 [+ 960+ 700 + 550 +460 + 200 + 200 +1020 +555-+ 560 +405 +285 +206 +169 +131 ' 140). ...-- - - - .160 + 520+ 210 +145 + 210+145 + 85 + 43 + 43 + 43 + 580 + 230 4 160).100 + 380+ 170 +480 + 170 +347 +246 +177 +144 +112 I I I I I I I I I .200 .18 180).. + 280 + 260 +188 + 206 +134 + 97 + 71 + 57 +13 .. . 00400 496 .1080+ 730 + 580 + 230 -200)..-7 1 8 23 . .. + 740+ 530 +100 + 414 +100 +60 + 30 + 30 + 30 .... ..80 + 360+ 150 + 150 . 0050 ..6 10)...

250 250)..ij-:-::T8 181....400 400). . +180 0 +220 0 +260 0 +320 0 +380 0 I H9 HIJ hll h9 + 85 0 +105 0 +126 0 +153 -0 +182 0 +222 0 +264 0 I h9 + 50 0 + 60 0 +72 0 + 86 0 +104 0 +124 0 H9 I H8 h9 + 39 0 + 48 0 --:j:"S8 0 + 70 0 + 85 0 +101 0 H8 h8 + 28 0 + 36 0 0 + 54 0 + 66 0 + 78 0 I H7 h6 + 16 0 + 20 0 0 -+24 + 29 0 + 34 0 + 41 0 +148 0 +120 0 - + 92 0 +440 0 +307 0 +174 0 +500 0 +350 0 +200 0 +580 0 +405 0 +230 0 - - + 49 0 80). +141 0 +108 0 - + 57 0 120)."ki prirutnik 497 .180 . ...14 ---r.140 140). +640 0 +720 0 +800 0 +450 0 +500 0 +555 0 +260 0 +280 0 +229 0 +163 0 +126 0 + 65 0 +187 0 +144 0 + 75 0 +211 0 +162 0 + 84 0 +178 0 + 93 0 315)..50 50)...To/erancije dosjeda JDJera m m azivna 1.40 40).100 100).200 200).280 280)..24 24 30). 355).. 120 . . .10 10). 180)..... .450 +310 0 +252 0 +194 0 .Stroj.355 .500 I 0 33 .. . .. .160 160).. .. .6 6).225 225). ... +103 450).80 H - h (fLm) I HII hlJ +120 0 +11. .65 65).. .......3 3). ..315 .

. . . I-2S +22 1 +106 + 9 1 +44 1 +32 1 + 36 + 12 -13 -2S 1 1 +36 -14 +123 1 + 79 1 -28 + 43 + 14 I I +SI +37 1 -14 -28 -. ... .32 --------+14 +10 + S2 + 3S +21 +17 + 6 .40 40).3 3).6 .13 .. .100 100). 280 +48 -16 +28 -36 +160 + S6 +142 1 -33 + SO I + 90 + IS -.- +S9 1 +42 1 -16 -33 1 .19 .44 .140 140)...78 --=-u...16 .Tolerancije Nazivna mjera mm dosjeda H7 r6 H7 s6 I 1.76 -101 --=--2J---=-n . . . ...2S0 2S0) .450 1 1 I +101 + 17 +S4 -18 1 +32 -40 1 +176 + 62 I I +111 + 18 +7S -18 +S3 -40 +20 -73 ~ -'-1-1-1+60 ---=63 +194 +123 +83 1 4S0). Soo -20 498 I-4S I + 68 +3S +S8 1 +23 1 + 20 -20 -4S .80 80).6S 6S). 22S 22S).7 -10 -19 ..200 200)..~ -IS 1 -28 ~ + 8 -33 -- -48 - - + 7S + SO +30 +23 + 2S + 9 -11 -18 ''''-- 1 +17 -21 +19 j-.. ...93 -133 =-n---=-76 -106 -IS1 +IS ---=34---=--84 -60 -109 -IS9 =38~ 1 -4S ~ 1 1 -113 =-42 +68 -16 +48 -36 +18 -66 -126 ..+42 -16 +2S 1 -- 180).10 . . .9 + 10 + 4 .400 400).20 +10 ~~ +24 +14 -:+1'l+T--=-~~ . .180 + 2 .4 . . ...18 .S .9 -16 ..28 .S9 =-23 ---=-n + 90 + 30 I + S9 +37 +28 + 10 ' -12 ' -21 I +10 -39 +12 I ..88 -117 +13 ---=--25---=60 -S2 .. .---=--36 '73 - 60 . . -80 -166 1 -172 - 69 ~ -IS1 -244 -169 -189 -292 .29 .6 . . ..7!.8 -12 ~~~ -12 -23 ~~ 6 + 6 1 - H6 j 6 + 8 4 I H6 k6 1 H7 f7 - + 6 + 26 I H7 g6 1 H7 j 6 H7 k6 H7 n6 + 18 +12 +10 + 6 I 0 4 +17 +11 +14 I-18 + 62 + 41 +2S +19 + 6 - 7 9 SO - 14 -9 +21 -11 +26 -12 +31 -13 -IS ~--=!: 2..62 . .27 + 11 --=t8 +43 +29'+ 17 +14 +T --=--4---=-S .S7 -ISO -169 -106 -190 -118 -202 -133 280).46 -130 -SI -144 . .. .23 .30 30)...6 6).160 160). .SO SO).)IS 31S).7 -10 + 13 + S . .3SS 3SS).90 -12S ---=28 =68 .6 -10 . .10 10).18 18).120 120).1 - I I .

1 u sustavu jedlnstvenoll provrta (p........140 + 460 + 200 -233 -311 + 200 +308 +211 +146 -127 -217 140).... .. . ....72 18)::" =21/. .160 +1020 -+ 710 +49S +S6O + 520 + 210 +14 + 210 +145 + 85 + 43 -2S3 -343 -147 -247 +S8O 160)..120 + 850 + 620 +120 +487 -198 -264 + 410 + 180 + 180 -.. 30 + 300 + 110 -+ 6 + 110 -+ 6 -+40 -+ 20 -51/-81 -31/-97 +342 -21 -=4f + 630 + 440 30).x8 6 + 9 + 42 +30 34 +20 + 14 + 6 + 78 + 6 +40 -10 -46 + 30 +20 + 10 -12 + 98 +69 + O - - ---50).18 ...+ 80 + 80 I 6 + 40 + 2 + 1310). . .+ 960 + 700 -107 -18S +SSO 120)..50 .400 +2070 +1120 +210 + 900 +210 +12S + 62 -S24 +1350 +400 +400 +2300 +1240 + 99S -393 400).6 + 270 + 70 + 30 + 70 + 460 +166 +206 6).14 .31S +10S0 + 970 +190 + 780 +190 +110 + S6 -431 -444 330 + 330 -606 +1920 + 1080 -301 -SOl + 860 31S).40 d9 e8 f7 u8 H8 H8 I H8 I H8 H81 .180 +1080 """TI3O + S80' + 230 -273 -373 + 230 -164 -278 +1240 + 820 ---=t64S 180).+ 9 + O +32 -+ 1614). .3S5 +1200 + 360 +710 + 360 +439 +303 +208 -479 -679 -346 35).65 --65).10 + 280 + 260 +40 .18/...280 + 920 + 300 +640 + 300 +401 +272 +189 -396 -SS6 +1690 + -269 280).m) Nazivna HII HII H9 all ell l11iera m m I 1 I ell + 390 + 180 +10 + 14 1... ...20 + 820 + 280 + 280 -3S6 -497 +IS60 + 940 +7SO -234 -394 250).40 .87 + 60 + 370 +247 + 292 +10 +106 + 74 24).-70 -124 820 4TI 80).....SOO I + 24S0 16S0 +1280 + 480 +785 +230 +228 + 103S +230 +135 + 68 -443 + 480 +4821 +329 -637 - 499 .212-3S3 225)...200 + 660 + 240 -308 -422 + 240 +1320 +3S7 +244 +168 -186 -313 200).+ISOO + 440 +440 -S87 + 340 + 320 + 310 +120 +302 + 120 +181 +128 + 89 -99 -119 + 640 + 450 + 80 +3S2 58 + 80 + 50 + 25 =-3F + 130 + 520 + 740 +S3O + 140 +364 +140 +404 + 130 - - -109 -136 - - 4S0)...+ 9 -+ O. + 10 + 31 +203 + 248 +120 + 86 + 61 .80 40).3 + 270 + 60 + 20 + 60 + 420 + 220 +13 +TIS 3).41 -76 +220 +152 +106 -133 -168 +100+414 +100 +60 + 30 56 -100 + 360 + 150 -148 -192 + 150 -.. .....13/-67 + 290 .100 + 380 + 610 + + 170 +427 + 170 +261 +180 +125 -178 -232 +120 +72 + 36 -90 -156 100)... .225 + 740 + 840 +75 +66S + 260 +170 + 260 +170 +100 + SO -330 -4S7 +1400 -+ 860 +68S :. .

=7 flYI <Ix o Pribliwa vr~jednost prosjeenog odstupanja . R.I Y odn'.8 0.da je .8 2. bUSenje tokarenje.U granicama referentne zbroj kvadrata udaljeduljine / nosti y svih toeaka profila od seednje linije jednak minimumu. p profit je presjek promalrane j:iovrsine presjeeene odrec:lenom ravninom re/erentna duljina je (dogovorena) du- / - Ijina dijelaprofila izabranog za odrestivanje hrapavosti.5 . razvrtavanje bcuSenje honanje.25 0. - Prosjeeno odstupanje profi/a R.POVRSINSKA HRAPA VOST (JUS M. lepanje m 0. profila iznosi R. valovitost.020/021 .5 2. 2. ~ 2:IYt! ~ 1. Referentne duljine / izabiremo prema vrsti i finoei obrade i mjernoj metodi: Prikladna referentna duljina / Postppak obrade (mm) blanjanje gIodanje. 500 .A1.Y1 uzjmamo u apsolutnim vrijednostimabez obzjra na predznak + iIi-. je srednja aritmeticka udaljenost profila od seednjelinije .5 8 8 25 Sistem srednje /inije - srednja /inija profita sijeee profil p tako .25 0.5 2.8 0.8 0. npr. Pod pojam »hrapavost« ne svrstavamo makrogeometrijskih nepravilnosti povrSine kojih se dimenzije priblizuju duljinskoj mjeri promatrane povrline iIi je premaSuju.1964) Povrlinska hrapavost su mikrogeometrijske nepravilnosti na povrlini predmeta ko je su mnogo puta manje od dimenzjja promatranog dijela povrsine.

+ RIo) - - Kao orijentacija Rma.. R.4 R.6 I Rmax(ILm) 0... . + R9). paralelnih sa srednjom linijom. .. .-R2 ("'" 6. 501 .2.profil - - ..25 0. + RJ + . + 1'2+ .5). .1 Postotak noIenja profila Pn In Pn = 100(% .(R2+ ~ + .) p N o~enje profila referentna duljina srednja linija profila m.. a paratetna je sa srednjom linijom - - 5 Najveca visina neravnina Rmu je razmak izmedu dvaju pravaca... Vi sine neravnina p I m mz- profil referentna duljina m srednja linija profila paralela sa srednjom linijom koja ne sijeee profit Prosjecna visina neravnina Rz (mjerena u 10 toCaka) je razlika izmedu srednjih aritmetifkih vrijednosti udaljenosti R.. 4 4).. paralela sa srednjom linijom. + I. koji dotifu u granicama referentne duljine I najvi~e odnosno najnife tofke profila Rz = (R. = slufe izrazi: Rz"'" 4R. Za razmak c preporufuju se vrijednosti ovisno 0 najveeoj visini neravnina Rmax: 1).. udaljena od najvi~ tofke profila za razmak c Duljina nolenja profila In je zbroj odsjefaka ~to ih u granicama referentne duljine I .od bilo koje linije koja toeaka profila ne sijeee profila.5 2..) I m - .6 1. a koji su udaljeni od najvi~ tofke profila za razmak c In = I.. i to 5 najvi~ih i 5 najnifih u granicama referentne dutjine 1..profil odsijeca na paraleli sa srednjom linijom..6 c (ILm) 0. I U strojogradnjipostotak no~nja neka ne bude veei od 40%.

AO. d . c . unakrsno: x. 80 80) . . - - Oznakahrapavosti ez obradeodvajanjem b cestica: Primjeri: ~ Odnos reda tolerancije i stupnja hrapavosti (JUS M.065 . pribliZno radijalno prema sredgtu: R). .025 Stupanj .5 25 50 Stupanj hrapavosti N9 N 10 NIl N 12 Oznake povrsinske hrapavosti u nacrtima (JUS M.smjer obrade s obzirom na projekcijsku ravninu (usporedno: =.. N6 N6 N7 N8 N9 N9 NlO Nil NU N 12 502 . priblizno kruZno prema sredi~tu: C. . u vi~e smjerova: M. pravokutno: . hrapavostl Ra max fUll u ovisnosti 0 najve- Stupanj hra~a~osti N6 N7 N8 Ra max ILm 0.AO.. 18 18).l. e f drugi podaci 0 hrapavosti. .6 3..A1. . .025 .prosjecna odstupanja profila Ra (ILm)ili oznaka ///: ~cd ////// :~ /// b .3 N3 N4 N5 N5 N6 N7 N7 N8 N9 N 10 za nazivne mjere (mm) 3).2 1 Nl N2 N3 N4 0. .065 -1981) cem prosjecnom odstupanju profila Ra Ra max fUll 0..1981) Oznake hrapavosti pri obradi odvajanjem cestica: b a .2 63 I 12.05 0.4 0.stupnjahrapavosti(N.).AO.1981) Red tolerancije (ISO) 1T5 1T6 1T7 1T8 1T9 1T 10 1TU 1T 12 IT 13 1T 14 Slupanj hrapavosli .1 0.Stupanj povrsinske hrapavosti (JUS M. 250 N4 N5 N5 N5 N5 N6 N5 N6 N7 N6 N7 N7 N6 N7 N8 N7 N8 N9 N8 N9 N9 N8 N9 NlO N9 N 10 Nil N 10 Nil NU 250).065 . . dodatak za strojnu obradu.referentna duljina I. postupak obrade.1981 in M.8 1.

. . .. . . .. . . .. . . . . ju . . . . . . . . 3 4 5 6 7 8 9 1011 12 Ra(I'M) § 00 o N 0 .. . . . .. . . . . .Postupak obrade u ovisnosti od stupnja hrapavosti Poslupak obrade Ra(l'm) 0. . . . .. .. . .. .. . . .... . ... . . Ob: . . . .. . . oSupe Obra. . . 503 I U j! /' !I I. . .. .. . . . ... . . . . . GIodan Bmen. . PoIiran Honan.. . 0 0 00 .012 1 2 Razred hrapavosti N .. .. . . .. .. . . . . . . . . Razvrta &me.. .. . . . .. .... . . .. . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . .

3 0.1908 1.598 1 3.1010 0.541 3 0. Mjere u mm = V3 P = 0..866 ° 0.0325 0.5 1.433 ° .4614 1.135 3 0.2990 1.0541 0. 504 I H I (5f8)H 0.8660 0.5 3 3.541 3 0. = D.2887 0.0487 0.303 1 0.35 0.866025 P - P 0.1732 0.2165 0.5 0.3608 0.4357 2.2706 0.25 0.270 6 0.2990 1.0825 1. =-H=0.6495 0.0866 0.7578 0.1624 0.043 3 0.9743 1.2 0.BO.866 ° 1.1083 I (3f8)H I Hf4 Hf6 '.0433 0.793 9 0.0974 0.1155 0.2706 0.4871 O.0577 0. d. Hf8 0. d2 .54U 0.0866 0.0289 0.75 0.065 ° 0.1299 0.196 2 0.1894 0.1732 0.7321 2.487 1 .2436 0.0650 0.2526 0.0758 0.0758 0.1624 0. =d-2H.1443 0.6495 0.6495 0.0825 1.5 4 4.0825 1.45 0.5954 0.065 ° 0.3789 0.2165 0.1083 0.1624 0.1083 0.054 1 0.9770 3.4 0.1367 1.1651 2.2598 0.9486 0.3248 0.5155 1. D2 promjeri vanjskog navoja (matice) d=D d.75 2 2.0361 0.081 2 0.043 3 0.8119 0.113 7 0..3897 0.1353 0.433 ° 0.6495 0.8944 2.6238 1.1949 0.3248 0. 0.3301 4.3532 .541266P 8 d.8 1 1.433 ° 0.2476 0.2990 0.1516 0.2273 0.7631 5.7217 0.NAVOJI Metarski navoji s trokutnim profilonr ISO Profil metarskih navoja ISO (JUS M.0217 0.0866 0. 0.6766 0.2436 0.H2.1651 2.2165 0.065 ° 0.8119 0.25 1.2165 0.6495 0.3464 0.7063 2.897 1 4.0271 0.9743 1.]624 0.0311 3.3789 0.9472 1.433 ° 0.0505 0.OIO 1972) Korak navoja: P Teoretska dubina navoja H 2 Nosiva dubina navoja 5 H.6238 1.6928 0.5 5 5.5683 0.1461 0.5052 0.5774 0.405 9 0.3248 0. DJ.0379 0.072 2 0.2165 0.3789 .promjeri unutarnjeg navoja (vijka) D. 1.1804 0.6062 0.7862 1.1299 0.5 6.4641 3.081 2 0.7 0.433 ° 0.5196 0.1894 0. d2 =D2 =d-3f4.0974 0.6 0.2598 0.4060 0.1083 0.3248 0.

45 0.026 10.188 8.647 8.45 10.428 60.106 11.75 2 2 2.376 20.5 3 3 3.545 4.938 1.5 M4 M4.908 2.713 2.5 3 3. I i d=D mm I 1.402 3.046 1905 I 54.208 2.835 \3.077 42. =D.S M3 M3.863 12.5 4 4 4.9 76.2 105 144 175 225 282 325 427 519 647 759 9\3 1045 1224 1377 .670 34.376 9.4 0.98 4.5 3.752 48.077 44.103 I 57.8 I I 1.046 2227 -M68 6 68 64.3 32. Navoji u zagradama imaju treeu prednost i valja ih upotrebljavati samo iznimno u prijeko potrebnim slujevima.752 26.08 1.917 6.587 46. a obifno tiskane oznake su navoji koji im!\iu drugu prednost.75 0.701 14.5 2.5 5 6 7 8 9 10 11 12 14 16 18 20 22 24 27 30 33 36 39 42 45 48 52 I mm 0.5 2.294 20.00 7.25 1. 505 .1 MI.494 0.9 26.701 16.211 29.459 2.48 6.647 7.836 1.402 39.47 1.1 12.294 19.1 1.35 0.075 1.917 5.OI2 -1972) d2 =D2 --l .25 0.835 15.505 2520 2888 * Deblje tiskane oznake su navoji koji u upotrebi imaju prvu prednost.567 1.25 I normalni navoji (JUS M.5 4 4.573 1.35 0.752 23.8 MZ M 2.129 40.5 1.376 10.I M 1.6 1.729 0.294 17.727 33.221 1.740 1.2 1. I mm A nun2 I 0.Metarski Oznaka* MI MI.103 50.188 9.7 17.670 37.45 0.6 MI.829 0.3 65.8 2 2.013 4.110 3.051 27. 1652 I 'I 52.242 3.3 0.051 25.205 1.421 1.79 2.038 1.838 0.377 0.373 1.25 0.2 2.5 0.480 5.505 61.376 18.7 0.211 31.6 0.026 10.5 MS M6 (M 7) MS (M 9) MIO (Mlt) Ml2 MI4 MI6 MI8 MW M22 MU M27 M30 M33 M36 M39 M4Z M45 M48 M52 i p mm 0.5 5.5 6 56 60 64 0.752 d.134 4.626 0.013 2.5 1.5 5 5 I I I I I ! M56 M60 M64 I ! 5.587 0.376 22.350 6.688 4.675 3.4 M 1.350 7.8 43.727 30.4 1.428 56.5 4.850 3.13 2.25 1.929 1.2 MZ.8 52.129 42.

121 2.026 15.350 10.513 10.376 14.701 21.917 29.835 25.835 30.835 28.S x O.752 27.959 4.Z M 1.470 1.350 13.350 22.1 x 0.376 29.5 x 0.647 I .376 24.188 9.2 M 1.917 26.376 25.675 4.350 18.5) (M 33 x 3)" M 33 x 2 M33xl.917 17.175 4.376 18.513 7.513 11.5 M 12 x 1.350 mm d.701 29.773 3.5 I d.026 11.1'88 7. 13.350 26.350 28.917 Oznaka" d(= D) x P mm (M 15 x 1.838 2.350 16.513 8.026 d.701 31.188 10.026 24.870 0.270 1.5 M 22xl M14xZ M 14 x 1..701 19.5) M6xO.701 27.917 19.752 30.026 13.188 8.459 3.917 25.026 16.3S M3 x 0..188 9.675 5.350 23.929 2.670 1.S M 16 x I (M 17 x 1.835 18.917 24.376 20.376 16.621 3.761 23.701 24.51 (M28xl) (M 30 x 3)" M30xZ M30xl.1 M 1.917 8.188 6.026 27.183 1.5 M14xl (M25x2) (M 25 xl.647 10.350 9.:.25 Ml2xl M 14xl.026 19.S) (M25 x I) (M 26 x 1. 0.729 1.835 23.25 fini (sitni) I d.917 10.983 1.783 0.038 2.7S (M9xl) (M 9 x 0.15 M 2.5) (MI5 xl) M 16xl.S M 4.2 M 1.350 20.75) M 12 x 1.051 31.1 14.376 11.026 26.835 31.647 8.917 7.959 5.376 M Z.188 6.2 x 0.I xO.S (M 5.350 25.S MZOxl M22x2 M22xl.376 26.25 M 10 x I M IOxO.273 .917 12. = D.070 1.5 M30xl (M 32 x2) (M 32 x 1.835 26.5 (M 14 x 1.6xO.383 1.026 17.513 9.835 20.917 22.917 21.026 31.175 5.376 10.376 22.05 I 28.1 M1.5 M 27xl (M 28 x 2) (M 28 x 1.701 32. -" 3) Po mogucnosli ne upolrebljavali! 506 .75) M 10 x 1.835 16.8 xO.121 3.5) (M 17 x 1) M 18x2 M 18xI.835 22.026 29.513 6.917 9.970 1.5 xO.350 7.2 MZ x 0.376 28.273 2.026 23.917 15.4 x 0.7S (M 11 x I) (M 11 x 0.883 0.350 8.917 15.350 15.917 14. =D.376 13.7S (M 7 x 0.35 M4xO.35 M 3.3.5) M 27 x 2 M27xl.5 x 0. mm 0.350 30.376 23.701 26.459 4.350 16.583 1.:.188 13.5 MSxO.188 11.026 21.376 15.5 MI8xl MZOxZ M ZOxl.026 14.25)21 M 14xl I) Vidi napomenu na sir. 505! .') Samo za svjeCicemolora s unulamjim 1zgaranjem.026 25.75) M8xl M 8 xO.Metarski Oznaka 11 d(= D) x P mm M I x 0.701 17.

752 67.376 62.. 45.5) M56x4 M56x3 M56x2 M56xl.670 51.835 38.402 43.013-1972) Oznaka 11 d(= D)x P mm (M 58 x4) (M 58 x 3) (M 58 x2) (M 58 x 1.026 52.701 67.S I I .835 68.05 I 68.670 58.701 57.051 I 63.835 43.051 43.376 36.670 62.026 42.376 60.835 59.701 55.l. = DJ 34.5) M72x6 M72x4 M72x3 M72x2 M72xl.670 38.402 63.376 50.835 54.026 37.5) M64x4 M64x3 M64x2 M 64 x 1.376 36.5 (M 50x3) (M 50 x2) (M 50 x 1.5) M6Ox4 M6Ox3 M 6Ox2 M60xl.026 53.752 62.376 46.75! 65.701 44.051 37.026 65.376 55.701 59.835 56.376 37.752 61.752 47.051 66.051 46.701 64.752 52.376 63.376 51.835 66.051 40.5) Oznaka11 d(= D)xP mm (M 35 x 1.5 (M 65 x 4) (M 65 x 3) (M 65 x2) (M 65 x 1.026 .05I 34.752 72.5)4) mm mm I d2 = D21 d.051 60.5 M48x4 M48x3 M48x2 M 48 x 1.701 63.376 M36x3 M36x2 M36 x 1.402 40.376 47.701 47.026 I 62.402 54.402 66.376 32. d2 = D21 d.051 58. 507 .376 63.670 41.752 33.051 50.752 39.835 60.670 54.835 37.103 67.376 I mm mm.835 63.navoji (JUS M.701 71.752 59.402 73.026 38.026 66.752 69.835 50. 59.752 36.BO.5) M39x3 M 39 x 2 M 39xl.402 46.376 43.835 70.026 34.05I .026 57.835 58.026 37.5 (M 55 x4) (M 55 x 3) (M 55 x2) (M 55 x 1.701 35.752 53.5 (M 38 x 1.5) M42x4 M42x3 M42x2 M42xl.376 57.026 33.670 61.402 68.835 46.402 50.701 39.701 54.752 55.701 41.701 53.670 68.5 (M 70x6) (M 70 x'4) (M 70x3) (M70x2) (M 70 x.505 65.835 48.701 51.701 69.026 72.670 64.402 58.752 49.835 40.051 38.5 (M 40 X3 (M 40 x 2 (M 40 x 1.05 I 60.376 40.026 62.026 68.670 71.402 '! 61.026 .752 42. = DJ 55.701 49.835 73.026 48.026 60.5) M68x4 M68x3 M68x2 M 68 x 1.701 74.5 (M 62x4) (M 62 x 3) (M 62x2) (M 62 x 1.670 66.051 73.376 70.835 53.835 34.402 53.051 48.670 48.670 -52.05I 56.670 44.402 56.376 65.026 49. 54.402 61.051 53.051 70.5 (M (M (M (M 75 x4) 75 x 3) 75 x 2) 75 x 1.5) M 52 x4 M 52x3 M 52x2 M 52xl.5 M 45 x4 M 45 x 3 M 45 x2 M 45 x 1.752 45.026 39.701 38.752 37. Samo za matice za uevrlCivanjc valjnih Icfaja.103 69.402 70.670 56.505 67.752 57.376 35.

103 137.752 87.103 87.752 122.670 121.051 88.051 128.670 146.402 158.402 148.103 92.701 76.402 128.701 151.5 (M 82 x 2).835 143.670 161.402 133.670 131. = D. M 95 x4 M 95 x 3 M 95 x 2 Ml00x6 Ml00x4 M 100 x3 Ml00x2 MI05x6 M 105 x4 M 105 x 3 M 105 x2 M 110 x 6 MJlOx4 M 110 x 3 M110x2 MII5x6 M 115 x4 69.505 80.103 117.835 133.505 115.402 123.701 141.051 156.701 96.835 123.505 105.835 78.051 98.402 93.103 127.670 91.402 138.752 137.752 97.835 98.402 143.752 77.752 153.402 153.835 103.026 80.752 107. 122.5 (M78x2) MSOx6 M80x4 M80x3 M80x2 M 80 x 1.402 74.103 132.103 97.752 IJ 2.505 125.835 148.051 148.505 95.701 101.701 91.701 86.835 113.= D'J d.701 121.Metarski fini (si/ni) Oznaka * d(=D) xP mm I navoji- d.670 76.051 103.505 85.505 160.051 83.103 77.103 147. M 85 x 6 M 85 x 4 M 85 x 3 M 85 x 2 M90x6 -M90x4 M90x3 M90x2 M 95 x 6 . = Do 72.103 157.752 73.505 135.752 127. 508 Vidi napomenu .670 81.670 72.505 110.835 93.670 96.051 74.505 71.402 108.835 74. 113.051 113.505 155.670 101.670 M 125 x6 M 125 x4 M 125 x 3 M 125 x 2 M 130 x 6 M 130 x4 M 130 x 3 M 130 x 2 (M 135 x 6) (M 135 x4) (M 135 x3) (M 135 x2) M 140 x6 M 140 x4 M 140 x 3 M 140 x 2 (M 145 x6) (M 145 x4) (M 145x 3) (M 145 x2) MI50x6 M 150x4 M 150 x 3 MI50x2 (M 155 x6) (M 155 x4) (MI55x3) M 160 x 6 M 160 x 4 M 160 x3 (M 165 x6) (M 165 x4) (M 165 x 3) .051 143.051 d.103 162.670 106.103 112.103 73.701 116.835 118.505 75.505 100.752 102.402 78.670 151.701 131.402 98.701 146.103 102.670 136.701 136.505 140.402 103.670 141. =D.701 81.670 126.402 163.752 142.051 93.505 130.103. 50S! mm mm Oznaka* d(= D) x P mm M 115 x3 M 115 x2 M M M M 120x6 120x4 120 x 3 120x2 mm I d.701 79.701 126.670 86.103 142.376 75.752 82.051 108.701 111.051 118.505 120.505 150.051 133.505 145.402 118.402 88.752 158.752 92.670 156.051 123.701 106.6.752 147.103 107.835 73.752 117.026 76.051 138.835 83.402 83.376 79.051 161.835 88.835 108.752 M 76 x 6 M 76 x4 M 76 x 3 M 76 x 2 M 76x 1.670 11.103 152.835 138.051 78.835 78. mm 111.752 132.505 90.103 82.701 75.402 na SIr.835 128.

752 233.670 221.505 195.752 213.505 285.505 210.402 168.505 205.103 287.051 171.670 216.670 288.402 276.103 282.752 208.505 180.103 197.670 258.505 240.051 196.103 247.402 286.402 228.752 (M 195 x6) (MI95x4) (MI95x3) M200x6 M200x4 M200x3 (M 205 x6) (M 205 x4) (M 205 x3) M210x6 M210x4 M 210x3 (M 215 x6) (M 215 x4) (M215x3) M220x6 M220x4 M220x3 (M 225 x 6) (M 225 x4) (M 225 x 3) - .402 198.670 176.402 173.670 pl.103 262.103 167.220.051 241.670 241.103 207.505 275.051 na sIr.505 235.505 225.505 255. = D.50.402 188.505 165.OnOznaka* d ( = D) x P mm M 170x6 M 170 x4 M 170 x 3 (M 175 x6) (MI75x4) (M 175 x3) I\U80 x 6 M 180x4 ' M180x3 (M (M (M M M M 185 x 6) 185x4) 18.752 203.670 268.670 191.051 186.670 196.505' 185. Vidi napomenu 509 .752 248. 163.402 193.670 211.752 218. 505! 183.103 212.051 191.752 173.402 233.051 251.402 213.103 257.505 265.752 178.752 168.402 218.402 178.051 201.103 242.670 246.670 283.402 223.402 243.051 176.505 170.505 245. mm '.402 266.103 272.5x3) 190x6 190x4 190x3 1972) Oznaka* d(= D) x P mm (M 230x6) (M 230x4) (M 230x3) (M 235 x 6) (M 235 x4) (M 235 x 3) M 240x6 M 240 x 4 M 240 x 3 (M 245 x 6) (M 245 x4) (M 245 x 3) MZ50x6 M 250 x 4 M250x3 (M 255 x6) (M 255 x4) M 260 x 6 M260x4 (M 265 x 6) (M 265 x4) (M 270 x 6) (M 270x4) (M 275 x 6) CM275x 4) M280x6 M280x4 (M 285 x 6) (M 285 x4) (M 290 x6) (M 290x4) (M 295 x 6) (M 295 x4) M 300 x 6 J\:13oox4 mm I d2 = D21 d.670 226.402 261.670 206.670 293.051 236.752 .670 201.505 260.206.103 277.505 250.402 281.103 297.505 175.670 278.103 182.402 223.752 198.103 172.= D.402 248.402 271.670 273.670 236.670 253.BO.103 292.505 230.505 190.402 296.051 221.051 246.505 280.103 192. 226.670 231.5 290.103 252.670 186.402 238.103 187.051 211.505 200.670 181.752 238.051 181.505 215.670 mm mm 166.402 183.103 217.505 .051 216.051 .402 208.402 203.670 16!'i.402 256.103 202.752 228.- nastavak (JUS M.402 291.051 231. d2= D21 d. I .752 188.103 222.103 177.752 193.103 267.103 232.752 243.505 295.505 270.103 227.103 237.670 263.

BO. M20 . p iznad nazivnog promjera vijka. h ispod nazivnog promjera vijka.1967. Yelicine tolerancija su odredene sa 7 stupnjeva. G - - - tik . a velikima unutarnji navoj (maticu). . je razli~a izmedu najveeeg odnosno najmanjeg promjera I nazlvnog promjera naVOja. k. 6. g.6h promjer: za isti navoj. a sadrze netoenosti mjerenja.6.8 d2. Gornja odstupanja. Granicnipromjerinavoja su najveei i najmanji promjeri koje jo~ dopu~tamo.velikog. P i 2 polozaja za navoje matica: G. To su: veliki nazivni promjeri d. 7. Tolerancija promjera navoja je razlika izmedu gornjeg i donjeg odstupanja (odn. 8. izmedu najveeeg i najmanjeg promjera). D2 mali nazivni promjeri dl. sred- I j njeg i malog promjera navoja: vijka matice Qmax Amax Q2max A2max almax' Almax njeg i malog promjera navoja: vijka matice Qmin Amin Q2min A2min Qlmin Almin ! .1974) Nazivni promjeri navoja jesu promjeri profila navoja ISO (vidi str. . od kojih upotrebljavamo: \ za promjere I veli~ine tolerancija d 4. k.4k6h ali s tolerancijom 4k za srednji i 6h za veliki - za metarski navoj M20 s tolerancijom 6H: M20 . H Ti su polozaji tolerancija: e. 8 I j Tolerancije velikoga promjera navoja matice D nisu propisane. 5.6H. 510 . Oznaka tolenrncije i njezin poloZaj (npr. d. Odredeno je: 5 poloZaja za navoje vijaka: e. . 3. h. 6. Stvarni promjeri navoja su promjeri koje odredujemo mjerenjem izradenog navoja. je kombinacija za velicinu tolerancije Primjer oznake tolerancije: . 5.220 . DJ Malim slovima oznaeujemo vanjski navoj (vijak).Tolerancije metarskih navoja (ISO) (JUS M. sredDonja odstupanja velikog. g ispod nazivnog promjera vijka. Tolerancijaje odredena velicinom i poloZajem s obzirom na nazivni promjer. 504 do 509). H - tik iznad nazivnog promjera oznaka matice.4. Polozaj tolerancije s obzirom na nazivni promjer oznacujemo slovima. 7.za metarski vijcani navoj M20 s tolerancijom 6h: M20 promjer - . 9 D2' D. 6h). . odstupanje.koje oznacujemo brojkama 3 do 9.iz- nad nazivnog promjera matice. 221 . 4. D srednji nazivni promjeri d2. Gor~je odno~no ~onje.

.95 12).. 3p4h 6e 6g 6h 8g 5h4h 4k 6h. 2 2. . 180 180).25 1. duljina dodira izmedu matice i vijka u smjeru osi) odredena je korakom P i srednjim nazivnim promjerom vijka d.7 .36 15).7). .45 0. IN. .. 4H 3p4h } 7e6e 5G 7g6g 5H 7h 6h 9g 8g 5H 6G 6H 7G 7H.4).3.1'9 112) . 2....duga nosiva duljina IL> INmu' Preporucene tolerancije (ovisno 0 kvalileti to1erancije i nosivoj duljini I) Kvaliteta izrade navoJa lina Preporurene tolerancije za navoj vijka za navoj matice Nosiva duljina Nosiva duljina ...5 1..25 1. 45 .36 18).19 8...99).... 04 .Nosiva duljina I (tj.25 0..75 0.BO..56 2 '" 2.. .355 3 3.13 5..mala labavost .7 0. .3 1..3)...bez labavosti ... . .230-1967 i M.6).. 1..BO.8).... .118 I !I ..5 2 8).5 1 1.S 2.. .5 2. 001..veta prisnost .18 1) 3 22. ..75 - ~ I ~ 3h4h 4k 6h.7.4 0. Normalna nosiva duljina IN d d IN..6 5. mm mm mm mm 0.. 1.. 1.7). 2.6).106 20).. ..'velika labavost . .5).16 6)..12 5).2 --..5). ..24 10). 224 .6 °'7 0 . .5 15 " 2 3 4 5 5.. 512 do 518. ...7. 90 90).75 1 1.60 26). 1-.malalabavosti mala prisnost 4h 4k 6h.5).5 6 2 3 4 6 3 4 6 12)..1 3). 30 4).. Tak04er 3k 4h.. .232-1974) za preporucene tolerancije uz nosivu duljinu IN sabrana su na str. 224 112) .11 4... 22 95) 28 i5):: :45 19).. .12 6.8 0.S).8 1).2 05) 15 0'6)". I Kratka no~iva duljina Is < INmln.25 1..5).2» 6 .. 511 .15 3. .35 °.4).71 36).5 1 0:35 0:8):: :2:6 .4 0...3).6). Odstupanja (po JUS M.53 24).. 3p4h 5g6g 5h6h I I ~ ~ I ~ I ~ I bez labavosti srednja gruba ..5).1. 5..bez labavost .11.4)....56 24) 71 28): :: 85 32).9 4)... ..45 18) 53 20:: :63 7 5) ....3 02 0'25 0... I 6H 7G 7H SG 8H ..5 4 4.. 0.2 0..80 40). 45 45). 5 0. ..

:.32 -164 . -206 -138 ---0 --' 71 +63 8 +92 36 .16 + 2.28 .22 ---0 0 +44 +7'7 -146 I-=-112 .8)..6 I~.18 '1.60 -172 - .42 0 0 I~ 0 0 -=--=- I ~.71 -231 -288 -307 : .90 .56 .5. -150 . -J~ -132 -85 ~~ 15 .60 . ~ 5..5 512 80 -i -250 .75 ..19 -20: I 0.74 .-.34-.81 0..67 .-125 - '- . -221 -270 i -184 o-o+95--::j:TI9+ 44 0 1 -140 0 1 - 90 0 + 90 ~ .41i7S--=-'71.38 ---0 -198 -160 42 \ ~ -100 +100+128 --2.21- 0.~.67 . -256 1 -0-0+82 85 -132 - I --.45 -=--=0 0 .32 -199 . .32 -207. 42 -0-0 -170 -106 -212 0 + 48 +106 +137 0 I + 52 .26 -1\2 ..34.48 .35 __.95. 3 +109 + 42 + 36 0 + 96 +105 0 + 42 +113 - -172 32 lI. ~ ~ -53 --=-21-0-0+39+73 85 . .82 .35 - - . -216 -144 -118 6 -1780 .75 ..4 --1-------..28 -o-o+7iJ-::j:98 1.56 --=-i .2). 26 .5).26 .56 ~~ -60 -24 -24 0 0 +48.0 . .36 1._____: I g I.+82 -155 -174 -119 .12 + 34 .67 -244 .95 .22.67 .25 -:-181 -218 -146 -118 ..86 ..86 .56 .14 + 31 -138 -106 .22 -0--0+51+82 -156 -122 -100 63 12 + 32 ~.50 .. ~-=--=-.11.42 19 - 20 95 ---0-0+3'2+6830 .19 . ~.28 .2. srednjega Gornje i donje i 6e 8g 6g! 4h I 4k6h I 3p4h I~i-=-L-=--! 025 '~-=-=-. . 1. --112 1---090 ---0 56 -+ 44 +7'732 22 -146 12 + 08 .63 .5 + 38 .40 0 0 .26 -0---0+75 75 '-::'63j .28 -0-0+"85 ~:-:-~'-24O..Tolerancije Nazivni pro-! Korak I mjer dmm : Pmm Tolerancije 6h .53 . 0.38.6).71 .75 .5~ 3~-=--=.63 i .56 .0 + .

85 .95 -60 --0 +160 -+195 + 70 +183 + 58 +210 + 70 i 6 J.67 .80 .85 .38 0 + 2 -=71 -303 -208 -0.5 -227 -282 -192 -160 -100 0 + 42 +138 2 -=71 . -309 -403 -272 -224 -140 0 + 58 180).95 ..38 .48 ..38 '--0.48--00 +160 .5 -217 -268 -182 -150 --0+95" 0 +117 95 + 42 .5 -302 3 .48 .26 6g I 6h I 4h I 4k6h I 3p4h - 22. . -418.--0 -336 -438 -299 -236 -150 0 + 73 .60 -250 -\18.180 -=71 .5 -100 .38.80 .--0 +140 +182 4 -319 -415 -284 -224 -140 0 + 70 +150 +191 4.95 -60 -60 --0 0 -+.--0+112 -251 -318 -218 _-180 1-\12 0 + 48 . 3 .48 0 0 + 140 +170 1 -280 .. Korak mjer dmm Pmm 6e 88 I I Tolerancije I 0 -.26 .0 +125 +158 . . 63--0.48 .50 +188 1 4 0 + 70 -331 -435 -296 -236 -150 +160 +206 5 --106-=71 -71 ----0--0 -356 -471 -160 0 + 81 3.95 -60 -60 --0.32 . 355 -345 -460 -310 --01 -16Q 0 . .4).63.Strojanki prirurnik -433 -580 -395 -315 -200 -\18.38 0 +iTS + 143 -261 -338 --228 -190 -\18 0 + 48 381 .1-555 -298 -250 -160 -335 -448 0 .90 0 + 58 + 132 + 169 -388 -265 -212 -132 0 + 63 .60 -60 ----0.80 -321 1--"0 0 1.67 .0 + 80 + 99 -185 -226 -151 -125 80 0 + 36 .80--0 --0-- 513 ..45 - 45).80 --00--380 -300 -190 .48.53----0 .I .0 +180 4 -375 -510 -340 -280 -180 0 6 4 .32----0 1..5 6 -112 -377 -500 -170 -118 .promjera . 48 0 --0 +132 +164 3 -297 -383 -260 -212 -132 0 + 58 .85 .32 .75 0 --0 I -- 1- 2 3 90).80 -265 --01---340 -398 -530 -180 -360 I .53 .navoja vijka d2 odstupanje 02mu i 02min(Il-m) Nazivni pro.--0 +100 +122 1.-106 + 106 + 133 -241 -170 0 48 1 -60 .5.48----0 --0 -285 -363 -248 -200 -125 -90 .85 .75 . .32--0..

.90 90).6).5.180 180).5 1.25 1.5 2 3 4 5 5.5 ' 2 3 3. .22... .5 1 1. 11.5 0.5).2 0.2.+19 + 104 Tolerancije 6G I 7H - I 6H - - I 5H - 45)..5 1 1.5 1.8).11.75 2 2.4 -22.75 1 1.25 1.355 I 514 .35 0. .4).35 0.75 0.45 0. .5 6 2 3 4 6 3 4 6 +145 +161 +172 + 172 +184 +192 +216 +228 +256 +226 +252 +268 +284 +303 +322 +238 +282 +318 +383 +408 +435 +463 +297 +338 +403 +460 +496 +525 +555 +353 +423 +485 +580 +473 +535 +610 +20 +21 +22 +22 +24 +22 +26 +28 +32 +26 +28 +32 +34 +38 +42 +26 +32 +38 +48 +53 +60 +63 +32 +38 +48 +60 +71 +75 +80 +38 +48 +60 +80 +48 +60 +80 +60 + 85 + 67 +109 +19 + '90 + 71 +115 +20 + 95 + 75 +90 + 71 +109 +19 +120 +20 +125 +100 I + 80 + 133 +21 +140 +112 +90 +140 +22 +150 +118 + 95 +140 +22 +150 +118 + 95 + 149 +24 +160 +125 +100 +154 +22 +170 +132 +106 +176 +26 .45 0.. .5 4 4..8 0.8 2.2). +I!1O +150 +118 +200 +160 +125 + 188 +28 +212 +32 +224 +180 +140 +186 +26 +200 +160 +125 +208 +28 +224 +180 +140 +236 +190 +150 +222 t32 +234 34 +250 +200 +160 +250 +38 +265 +212 +170 +266 I +196 +232 +262 +313 +333 +360 +378 +244 +274 +328 +375 +406 +430 +455 +288 +348 +395 +480 +383 +435 +505 +42 +26 +32 +38 +48 +53 +60 +63 +32 +38 +48 +60 + 71 +75 +80 +38 +48 +60 +80 +48 +60 +80 +280 +212 +250 +280 +335 +355 +375 +400 +265 +300 +355 +400 +425 +450 +475 +315 +375 +425 +500 +475 +530 +425 +224 +170 +200 +224 +265 +280 +300 +315 +212 +236 +280 +315 +335 +355 +375 +250 +300 +335 +400 +375 +425 +335 +180 +132 +160 +180 +212 +224 +236 +250 +170 +190 +224 +250 +265 +280 +300 +200 +236 +265 +315 +265 +300 +335 .6 5. .25 I 70 - 1.2 -.6 0.7 0. .Tolerancije srednjega promjera navoja matice Gomje odstupanje A1max(ILm) (Donje odstupanje A1minza sve tolerancije H je 0) I D1 Nazivni promjer Korak D=dmm Pmm 0.. .4 0..

5 3 3.5 5 5..315 -500 -0- ----0- -236 -0-265 --0- --0-300 --0-315 - ---0 -335 ------0 -355 ---0 -530 -0-560 ---0 -335 ---0 -355 -375 515 ---0 -375 ------0 .36 .63 ----=-28 ---=28 -----0 -275 .5 6 -60 --0-210 .25 1.488 -318 -280 80 --=---42-=--42 --0-415 .810 -535 -475 100 --=-63 --0-600 863 -563 -500 106 --=-n.723 -478 -425 .- -73 .921 -601 -530 112 ---=--'is -----0 -672 975 35 -560 -118 ---=so ---=-so..56 .572 -377 -335 85 ----=-48 --0-460 648 -423 -375 -90 -=--sJ ---=-s3 --0-515 ..95 --=--60 ---=-60 ---0 -570 ".--0-636 .45 0.-.53 .85 .63 -'.42 -67 ---0 ---0 0..67 .5 4 4.53 -----0 - -162 -140 I 1.5 -SO -156 - 0. -132 ------0 --0--0-ISO -150 -236 --0---0---0 -170 -170 -265 --0 --0 ---0 -180 -180 -280 --0 ---0 ---0 -212 -212 -335 - -236 -375 ---0 ------0 -265 -425 ---0 ---0 -300 -475 -----0 -----0 .1 Korak Pmm 0.85 .56 -J96 .80 -125 ---=-n.7 0.35 Tolerancije velikog promjera navoja vijka d Gomje i donje odstupanje a i amln(fLm) Tolerancije 6e 8g 6g 6h 4h 4k6h .25 0.-----0 -----0 -----0 I I I 17 0 0 0 I 3p4h ---=-19 ---0 .60.------0 -718 -1030 -680 -600 - - -90 -90 -140 ------0 --0--0.306 -206 -180 ..-0-240 .407 -268 -236 -71 --=---34 --0-336 459 -299 -265 -71 --=-38 ----=38 --0-351 .95 -60 .-----0 ---0 -----0 -0 -90 -162 -140 -90 -140 -0 ----=22 -----0 ---0 ---0 -104 .75 0.95 ----0 --0---0 -112 -112 -180 -----0 ---0 ---0 -132 -212 .56 .53 -178 .63 -100 -100 -120 -----0 -=zo -----0 ---0 ---0 67 .67 -106 -126 -106 -----0 ----=21 -----0 ------0 ---0 .260 -174 -150 ..5 1.95 -60 ------0 -----0 -=zo -----0 ---0 .8 .56 -196 - ---=-19 -----0 ------0 -----0 ---0 -114 .2 0.85 .75 2 2..363 -240 -212 67 --=---32 ---=-32 ---0 -303 . -------=-u.6 0.4 0.80 -146 -125 .95 -150 .

75! -=.-243 -451 ~ -170 -4~ -208 -488 -108 -225 -144 -287 -180 -345 -217 -410 -174 -291 -224 -367 -275 -440 -327 -520 ~---I----15 -284 -524 ---.-.-. -308 08 . 516 -403 -753 -361 -711 -361 -647 -488 -753 .. "" I.s.36 ' - -291 -- I - ~.-371 -180 -355 -217 -415 -253 -474 -289 -275 -450 -327 -525 -378 -599 -432 --676 -540 -826 !-os I' '~ 11. 06 .. 0 35 ' -- .72 -183 -215 -101 -241 -108 . -- - .1- : - ~---77 .70 .92 -203 -236 -123 -263 -130 -274 -140 -293 -130 -284 -170 -354 -208 -416 -249 -489 -170 -360 -208 -430 -249 -497 -287 -563 -327 045 -.87 .72 -156 -183 -101 -207 -108 -218 -116 -124 -208 -240 -163 -269 -174 -284 -185 .-162 -143 -118 ...87 -144 -.--=-140 :.2). ' ~ . 1 5) 2 8 .Sf .6).--' .78 -152 -184 -119 -214 -130 -229 -139 -140 - -108 .75 .- 36' -190.Sf -158 -139 -116 -128 -110. . " -329 -176' -348 -234 -303 -245 -130 -234 -180 -308 -232 -382 -282 -457 -180 -312 -232 -389 -282 -461 -334 -535 -384 075 -164 '-318 -204 -388 . 56 I~ ~.11.Tolerancije malog Gomje i donje Nazivni pro~er dmm Korak! Pmm' 02 ' I I T oJerancije 6e 8g 6g 1-46'-29' -110 6h 1 4h 4k6h 3p4h .21-125 .4 I ~ 1.51 . ---.. -122 -233 -268 -157 28) . -173 -58 -58'-'-154 -129 -85 ~65 -65'-'-188 -168 -142 -70 --=-sJ -. 035 -.-5.-.-.-252 -116 -269 -108 -262 -144 -328 -180 -388 -217 -457 -144 -334 -180 -402 -217 -465 -253 -529 -289 . .--54 .22. --.-164 .. .--204 -394 -243 -465 -284 -532 -324 -600 -360 -664 -441 -791 -249 -569 --170 -432 -208 -510 -249' -581 -287 -649 -327 -721 -403 -848 " j -144 -224 -291 ...:- --631 -593 -533 --608 2S .99 07 '-297 ---o. .93 ..

465 507.866.613 .672 .756. 45. .897.909.542.794-.794 -1210 -1325 -1175 -1115 -1025 -1312 -1207 - ~ 180) 35 .637. .4).972..518 ..327 .327 .722-1080 .906 ---. 5 1 .931 - - - - - -1731 -1878 -1693 -1613 -1498 1 - - 517 .648-. .384 .989. ~ ..505.481.384 1.433.432.-1059 -1145 -1022 .289.595.866--1716-1853 -1678 -1598 -1488 577 .481 .637.674 .485.327 .921.433-'433 .217 .: ~ 45).958-1052 ..869-. min (fLm) Nazivni pro.828.-.984 . -866 -1478 .648..442.180i4 ...327. .899 432688648 996864384 618 590 912 794 .613..282" 360 .481 -=481 .217 .433.607.558.672.946.793..360 .889 -1140 -1051 .771. 170 I 367- 144 341- 296. '~ 1 1 I 1- .327.661.984.249 .315 .327-.505..866 .475.947.-.849.481.289'=289 .861.433 . maxi o.793.713'.551.217.432 .751.866 1 1 3 6 1 ~ - 518.249!'.518 918 .934-1012:.promjera na voj a vij ka d( odstupanje '0.999 -1438 -1553 -1403 -1332 -1242 -1600 -1484 .864.713.481.650.376.420 .637 .873.5931.637 .577 .590 984-1097 .694.789-1004 .284j-249..Korak mjer dmm Pmm I 6e I I To1erancije I 8g I 6g 1 6h 1 4h 144 I 4k6h I 3p4h 224 180 I .946.217.906.518 . 22.-1567 -1690 -1530 -145 5 -1360 -~ .899.433 .558.~ : 2 1 .637 577-577 - .623.577.774.864 -1280 -1149 -1089 -1005 -1292 -1273 -1210 -1124 -1446 .682 .623 -984 -946 -1696-1828 .781.170 401 . 2 ~ 90).425.864 794 672 637 637 577 -1205 -1145 -1045 -1332 -1222 -1240 "-1375 .969 ..545..648.590 481 .535.641 1.577.8691.794. .282 204 i .530 .. .590 / 1 =-284! .651-.5 -:1196 -1300 -1161 -1101 -866 -1578 -1015 -1302 --. -1184 - 672 .433' .552.684.693 .946-1032 .650.327 .809-1024 . .517.45 I~ ~ -:.481. -946 -1658 .722.946.946.327-289 .694.289 .470 .90 1 - :.289 .-1200 - ~ 6 1 .433 .794 -1194 -1341 - -1310 -1412 750 .360.736 603 539 .577 .249.637 .

5 0.8 I 1.5 6 [ 6H 5H + 56 + 80 +90 +100 +112 +125 +140 +150 +160 +190 +212 +236 +265 +300 +355 +400 +450 +475 +530 +560 +600 +630 i +200 +221 +246 .2 0.25 0.5 1.7 0. +258 +274 +326 +363 +407 +459 +513 +602 +678 +763 +810 +913 + 971 + 1025 +1080 I I + + + + + + + + + + + + + + 180 200 224 236 250 300 335 375 425 475 560 630 710 750 ' I I I I I i+ + 850 900 + 950 +1000 +100 +112 +125 +140 +160 +180 +190 +200 +236 +265 +300 +335 +375 +450 +500 +560 +600 +670 +710 +750 +800 518 .35 0.4 0.6 0.75 2 2.75 0.5 5 5.I u.5 3 3.25 1.5 4 4.45 0.

115 3.803 53. R2 R21/.540 2.980 n I mm 0.672 449.230 214.309 2.072 474.534 81.430 290. R 3'1.540 3.309 2.309 2.110 15.330 106.309 2.907 1.184 81. mm 9.309 2.309 2.309 2.4/n Teoretska dubina navoja H = 0. R'I. .030 125.146 59.1 R 1'/.430 151.309 2.115 3175 3.728 13.614 65.814 2.309 2.115 3.830 316. R 1'1.249 31.64033 P Zaobljenost r = 0.309 2.814 1. R5 R 5'1.4 mm: n Korak navoja (mm) P = 25.130 163.331 1.441 30. I d p I mm 100. . R'I.230 341.884 93.96049 P Nosiva dubina navoja HI = 0.056 1952) navoja (Whitworthov) Profil cijevnih Broj navcija na 25.309 2.911 26.309 2. R'I.115 3.309 2.630 240.814 1. RI (R Ill.955 22.309 2.309 2.331 1. 28 19 19 14 14 14 14 11 11 11 11 11 11 11 11 11 11 11 11 R 3'/. R'I. R2'/.309 Oznaka.323 41.272 423.814 1.115 3.) R 1'/.201 33.137 33P Veliki promjer Mali promjer Srednji promjer navoja navoja navoja d I 1 d d.662 20.891 41.Cijeml m\'ojl (JUs M.115 ~j R'I.115 3.309 2.680 113.910 44.=d-2H. R 2'1. R'I.472 372.540 2. (R 1'/. R4 R4'/. d2=d-HI p I Oznaka. 519 .540 2.830 189.309 2.309 2.130 138. . R3 R 3'/. Oznaka (nazivni promjer) daje priblitan unularnji promjer cijevi u (napu~Ienim) colima. R6 R1 R8 R9 RIO RII RI2 R13 RI4 R 15 RI6 R 11 RI8 11 1I 11 11 11 11 11 10 10 10 10 8 8 8 8 8 8 8 8 R 7/.BO.872 398.157 16.030 265.472 n I mm 2.Treba se po mogucnosti kloniti dimenzija u zagradama.

25 0.5 0. I h3=H.5 18 1 19 1 0. Korak navoja P n-vojnih navoja yeti je n-puta od koraka jednovojnog.25 1.5 0.75 2.5 5 5.125 0.5 14 1 15 1 0.5 0.5 0.25 2.5 9 1 10 1 0.5 6.25 0.5 0.060 Profil trapeznih navoja 1977) Korak navoja P Dubina osnovnoga profila navoja (= nosiva dubina) HI =0.5 11 1 12 1 0. I h3=H. dok sve druge mjere ostaju nepromijenjene.5 4 4.5 22 1 1 23 0.5 0.15 0.25 0.maxR2max I p 1 0.5 4. 521 do 523.075 0.matice DI = d. navoja.125 0.25 1.I a.75 3. 520 .25 0.125 0.25 0.25 3 0. Nazivna - dubina navoja vijka matice h3 = HI + ac H4 = HI + ac 0'[ Zracnost Zaobljenost Mjere profila trapeznoga navoja (mm) p 1.5 2 3 4 5 6 7 8 9 10 12 1 H.5 21 1 20 I 0.25 0.5 12 I 13 I 0.5 0.25 0.15 2 0. * Trapezne navoje upotrebljavamo posebno za radna vretena.5 0.5 3.5 0.125 0.25 0'751 0. Mjere standardiziranih trapeznih navoja su na str.5 10 1 11 1 0.25 2.max I.5 Veliki promjer navojaMali promjer navoja vijka d matice D4 = d + 2ac vijka dJ = d (=D) (= dl) - - 2h3 .9 1.Trapezni navoji (JUS M.25 0.2HI Srednji promjer navoja dz = Dz= dPresjek jezgre A = dJz'ft/4 ViSevojnitrapezni navoji H. I a.5 0.5P .R2max 7 1 8 1 0. 1 R.5 8 1 1 9 0.5 14 16 18 20 22 24 28 32 36 40 44 na tjemenu RI u korijenu Rz I H.5 0.BO.25 0.I R.5 5 0.5 4 0.25 0.5 6 0.5 17 I 16 1 0.

S 25.5 20.S 29 31 32.5 18..5 8.5 24 27 30...5 10.5 36.5 22.5 13.06I/062 1977) Oznaka* Tr 8x 1.5 11. mm 6.7 86. od navoja druge prednosti samo oni s prednosnim korakom.5 19 23 28.5 Tr 9x 2 Tr 10x 1.S 22.5 12.S 25 21 27 32.5 8.5 14.5 2 2 2 3 3 2 4 4 2 4 5 3 5 8 5 3 5 8 6 3 6 10 6 3 6 10 7 3 7 10 7 3 7 10 8 8 9 10 10 11 12 12 14 16 16 18 20 20 22 24 24 24 26 28 28 28 30 32 32 32 34 36 36 36 38 40 40 40 42 44 44 44 46 7.5 IS 14 16 19 18 19.S 21.5 10.S 40.2 33.S 25 26.3 10.5 2 1.S 33 33 35 36.2 7.S 24.S 18.S 38.25 8 9.5 20.S 29 25 30 36. 521 .S 26.S 28.18x 3 Tr18xS Tr18x8 Tr30x 6 Tr 31 x 3 Tr 31x 6 Tr31xl0 .---Trapezni navoji (JUS M.5 IS.6 143 104 143 241 189 214 330 269 177 330 471 398 284 415 638 491 346 573 830 661 491 707 1046 804 661 908 1288 1018 755 1075 8.S 37 37 39 40.5 15 20.S 29 27 31 34.S 22.5 12. Tr34x 6 Tr36x3 Tr36x 6 Tr36xl0 Tr 38x 7 Tr40x3 Tr40x7 Tr40xl0 Tr42 x 7 Tr44x3 Tr44x 7 Tr 44x 10 Tr 46x 8 1' 1.3 9.S 42.BO. I A mm2 30..5 13. I 6.S 16...S 24.5 Tr 10x 2 Tr 11x 2 Tr 11x 1 Tr 11x 3 Tr 14x 3 Tr 16x 1 Tr16x 4 Tr18x4 Tr1Ox1 Tr1Ox4 Tr22x 5 Tr14x 3 Tr14x5 Tr14x8 'Tr26x 5 Tr.S 33 31 34.S 20 23.S 20.S 38 42 - d.9 56.S 41 41 43 44.5 7 8.S 28.5 11.5 16.5 12.S 24.8 44.7 70.S 32 29 34 40.25 9 10 11 10.2 56.5 45 45 47 * Uzeti su u obzir svi navoji prve prednosti (debelo tiskani)..5 16.S 35 38.2 52.5 8.2 6.5 17.S 36 31 37 ~ I D.5 8 9 10 9 11 14 12 14 18 16 17 21 19 16 21 25 23 20 24 29 26 22 28 33 30 26 31 37 33 30 35 41 37 32 38 mm D..5 9.

45 35 41 48.5 58. mm 44.5 59.5 39 I I DJ mm I D.5 53 53 56 60. 522 " Uzeti su u obzir svi navoji prve prednosti (debelo tiskani).5 43 39 45 56. 52 64 75.5 I 91 92 96 100.5 87 78 92 97 99 113 104 96 109 114 119 133 124 114 36 42 49 44 40 46 57 51 46 55 - 48 46 50.5 81 82 86 90. 60 60 60 65 70 70 70 75 80 80 80 85 90 90 90 95 lOO lOO 100 105 110 115 120 120 120 125 130 135 140 140 140 .5 49 49 51 ' 52. .5 50 44 54 65. mm I I . mm 42 46 1 d.5 77 70 82 95.Trapezni Oznaka" Tr 48x 3 Tr 48x 8 Tr 48x12 Tr SO 8 x Tr 51x 3 Tr Slx 8 Tr Slx12 Tr 55 x 9 Tr 60x 3 Tr 60x 9 Tr 6Ox14 Tr 65xl0 Tr 70x 4 Tr 70xl0 Tr 70x16 Tr 75xl0 Tr BOx 4 Tr BOxl0 Tr BOx16 Tr 85 x 12 Tr 90x 4 Tr 9Ox12 Tr 9Ox18 Tr 95 x 12 Trl00x 4 Tr 100x 12 Trl00x20 (Tr 105x 12) Tr 110x 12 (Tr lIS x 14) Tr120x 6 Tr 120x 14 Tr 120x22 (Tr 125x 14) Tr130x14 (Tr 135x 14) Tr 140x 6 Tr 140x 14 Tr 140x24 . od navoja druge .S I 55. p mm 3 I I d mm! 48 48 50 52 52 55 52 !d'=D' .S .5 61 62 66 70.8.5 71 72 76 80.S! 44 I I 1 I 40 .5 69 62 72 85.S I 53 60 68 65 62 70 78 75 72 79 88 84 81 89 98 94 90 99 104 108 117 113 109 118 123 128 137 133 128 50.5 101 102 106 i1l1 117 121 122 122 127 132 137 141 142 142 I ' i m~' 1555 1195 962 1320 1847 1452 1195 1590 2507 1963 1521 2290 3370 2734 2124 3217 4477 3739 3019 ~072 5741 4657 3848 5281 7163 5945 4118 6648 7390 7698 10029 8495 7238 9331 10207 11122 13893 12076 10207 I I prednosti samo oni s prednosnimkorakom. . l :g 54 65 76 70 64 73 86 72 83 96 88 80 93 98 101 114 106 98 III 116 121 134 126 116 78 48.48 12 I 8 8 12 9 3 9 14 10 4 10 16 10 4 10 16 12 4 12 18 12 4 12 20 12 12 14 6 14 22 14 14 14 6 14 24 3 i 46.

d. mm 147 152 157 161 162 162 167 172 177 181 182 182 13070 13685 14741 18385 15837 13'273 16972 18146 19359 22966 20106 17671 21382 22698 24053 28652 25447 21642 27759 34967 30791 26016 33979 41910 36644 32047 40 115 47916 43744 37325 46759 55990 50671 44488 54739 64 692 50671 I 58965 I 18' 18 18 8 20 33 20. 523 . od navoja druge prednosti samo oni s prednosnim korakom.Z10x20 Tr220x 8 Tr 220x20 Tr220 x36 Tr 230 x20 Tr240x 8 Tr 240 x22 Tr240 x36 Tr 250 x 22. I~' 11311 139 154' 144 132 149 154 159 172 162 152 167 172 177 192 182 168 190 212 200 184 210 232 218 204 228 248 238 220 246 268 256 240 266 I 276 256 2881 134 D. 8 20 36 20 8 22 36 22 12 22 40 24 12 24 40 24 12 24 44 187 192 197 201 202 202 212 221 222 222 232 241 242 242 252 261 262 262 272 281 282 282 292 301 302 302 I ' . Tr260x12 Tr26Ox22 Tr 260 x40 Tr 270 x24 Tr280x 12 Tr 280 x24 Tr280 x40 Tr 290 x24 Tr 300 x 12 Tr 300 x24 Tr 300 x44 * Uzeti su u obzir svi navoji prve prednosti (debelo tiskani).navoji (nastavak) . mm 14 16 16 6 16 28 16 16 16 8 18 28 145 ISO 155 160 160 160 165 170 175 180 180 180 185 190 195 200 200 200 210 220 220 220 230 240 240 240 250 260 260 260 270 280 280 280 290 300 300 300 138 142 147 157 152 146 157 162 167 176 171 166 176 181 186 196 191 184 200 216 210 202 220 236 229 222 239 254 249 240 258 274 268 260 278 294 288 278 129 132 137 153 142 130 147 152 157 171 160 ISO 165 170 175 191 180 166 188 211 198 182 208 231 216 202 226 247 236 218 244 267 254 238 264 287 274 254 Oznaka* (rr 145 x 14) Tr150x16 (rr 155 x 16) Trl60x 6 Trl60xl6 Tr 160 x28 (rr 165 x 16) Tr170x16 (Tr175 x 16) Tr 180x 8 Tr 180 x 18 Tr180x28 (rr 185 x 18) Tr 19Ox18 (rr 195 x 18) Tr200x 8 Tr 200x20 Tr 200x33 Tr .

matice DI = D .5 18 19.5 21 24 27 30 33 b 1.884 15.5 9 10.942 7.621 0.497 0.678 10.240 34.649 0.2H2 d2 = DI .243 1.5 2.707 0. Razlikujemo tri prednosna stupnja pilastog navoja: prvi je za obicajnu upotrebu.413 1.353 0.485 2.355 19.471 4.182 H.988 2.824 0. a treci jos samo u starim konstrukcijama.75P ~r dubina navoja) Zracnost b = 0.942 1.2HI . 12 13.182 r 1.117 77 P r = 0.178 1.468 Veliki promjer navoja .711 38.074 6.207 6. Pilasti navoj upotrebljavamo za vretena koja mnogo rade.746 0.062 3.339 5.734 2.913 96 P + H A = d127t!4 =d + 1.237 2.355 2.5 5.H Korak navoja P n-vojnih pilastih navoja veti je n-puta od koraka jednovojnog navoja.711 5.120 2. a prenose velike sile.480 3. dok sve druge mjere navoja ostaju nepromijenjene. 524 .25 6 6.050 14 P .5 15 16.373 0.118 1.298 27.982 3.vijka dl = d .620 17.884 2.740 P 16 18 20 22 24 26 28 32 36 40 44 H.BO.769 31.826 22.249 0.091 20.240 4.769 4. ali samo u jednom smislu.589 0.413 12.870 0. 13.5 0.060 1.736 2.149 1.maticeD = d Mali promjer navoja Srednji promjer Presjek jezgre ViSevojni pilasti navoji .474 4.75 4.298 3.75 7.86777P Dubina navoja na matici (= nosiva H2=0.0.994 1.826 3.25 3 3.124 27 P Zaobljenost P 2 3 4 5 6 7 8 9 10 12 14 Mjere profila pilastog navoja (mm) b r H.Pilasti navoji (JUS M.231 3.603 3.73205 P Dubina navoja na vijku HI = 0.471 0.810 8.977 4.070 -1981) Profil pilastih navoja Korak navoja P Teoretska dubina navoja H = 1.562 24. HI 1.236 0.391 2.491 1. drugi za posebne slucajeve.971 5.vijka d .

48 52 52 52 60 60 60 70 70 70 mm navoji d.181 33.322 10. 70 X 10 S 70 x 16 p mm 2 2 3 2 4 2 4 3 5 8 3 5 8 3 6 10 3 6 10 3 7 10 3 7 12 3 8 12 3 8 12 3 9 14 4 10 16 d mm 10 12 12 16 16 20 20 24 24 24 28 28 28 32 32 32 36 36 36 40 40 40 44 44 44 48 48.5 27 21 35.116 26.644 42.058 18.852 22.174 42. A mm' 33.545 39.3 123 64.322 14.590 18.794 15.5 16 27.5 23 17 31.528 13.5 16.232 mm 7 9 7.181 41.528 6.794 38.174 46.794 19.794 31.5 26 43.5 25 39.590 22.5 13 10 17 14 19.954 42.817 49.Pilasti Oznaka. Upotreb1javati treba u prvom redu debelo ozna~ene navoje 525 .545 29.954 35.817 45.545 43. mm 8.1 36.954 20. prveprednosti D d.954 14.5 57.954 46.5 33.954 31.636 13.5 12 23.794 44. S 10 X 2 S1Zx2 S lZx3 S 16 x 2 S 16 X 4 S 20 x 2 S 20 X 4 S 24 x 3 S 24X5 S 24 x 8 S 28 x 3 S 28x5 S 28 x 8 S 32 x 3 S 32 X 6 S 32 x 10 S 36 x 3 S 36 X 6 S 36 x 10 S 40 x 3 S40x7 S 40 x 10 S44x3 S44X7 S 44 x 12 S 48 x 3 S 48 X 8 S 48 x 12 S 52 x 3 S 52 X 8 S 52 x 12 S 60 x 3 S 60 X 9 S 60 x 14 S 70 x 4 S.5 36 30 47.272 21.954 27.5 39 64 55 46 D.794 12.116 22.380 35.528 9.794 34.5 46.863 50.089 mm 10 12 12 16 16 20 20 24 24 24 28 28 28 32 32 32 36 36 36 40 40 40 44 44 44 48 48 48 52 52 52 60 60 60 70 70 70 6.116 27.058 52.817 57.272 18.4 408 293 156 564 370 168 745 514 273 951 609 403 1 182 797 422 1438 914 580 1720 1 141 763 2358 1547 1001 3123 2 177 1401 .954 24.586 18.636 10.636 9.586 14.644 38.227 33.909 29.181 37.174 54.636 17.644 34.794 21.644 30.794 27.116 31.5 29.852 23.545 25.058 16.528 8.909 25.5 40 34 55.453 67.5 20.272 63.954 53.4 215 134 277 184 80.227 35.794 25.i81 59.954 39.702 63.

451 234.116 168.290 157.404 186. D mm 80 80 80 90 90 90 100 100 100 120 120 120 140 140 140 160 160 160 180 180 180 200 200 200 220 220 220 240 240 240 260 260 260 280 280 280 300 300 300 navoje mm 74 65 56 84 72 63 94 82 70 111 99 87 131 119 104 151 136 118 168 153 138 188 173 152 208 190 166 228 207 186 242 227 200 262 244 220 282 264 234 D.272 73.348 223.760 131.179 214.174 65.578 279. 526 Upotrebljavati treba u prvom redu debe10 oznacene .726 97.348 149.634 269.Pi I a s tin a v 0 j i prve prednosti (nastavak) mm 73.726 178.909 130.998 215.702 98.586 132.586 115.909 149.817 77.174 58.174 238.089 140.724 291.586 95.818 190.702 81.634 155.760 144.907 174.818 129.290 109.545 187.058 62.451 251.272 81.634 252.348 210.909 110.520 226.545 167.644 52. mm 77.724 271.817 244.174 258.636 Oznaka.089 87.404 166.462 206.520 239.174 221.232 83.907 194.453 104.116 185.726 160.545 206.818 177.817 263. A mm' 4192 3082 2143 5418 3758 2712 6801 4923 3348 9432 7193 5258 13 189 10 514 7597 17574 13 733 9747 21 673 17 381 13 562 27 206 22 368 16 391 33 367 26 965 19488 40 156 31 990 24751 44 928 38 644 28.526 52 756 44 618 34 827 61 213 52 420 39 280 .545 224.362 195.058 69.058 79.760 93.116 148.996 d.232 111.272 91.362 115.453 123.817 283.181 69.578 259.998 135.998 232.817 86. S 80 x 4 S 80 x 10 S 80 x 16 S 90 x 4 S 90 x 12 S 90 x 18 S 100 x 4 S 100 x 12 S 100 x 20 S 120 x 6 S 120 x 14 S120x22 S 140 x 6 S 140 x 14 S 140 x 24 S 160 x 6 S 160 x 16 S 160 x 28 S 180 x 8 S180x18 S 180 x 28 S 200 x 8 S200x18 S 200 x 32 S 220 x 8 S220x20 S 220 x 36 S 240 x 8 S240x22 S 240 x 36 S 260 x 12 S260x22 S260x40 S 280 x 12 S280x24 S280x40 S 300 x 12 S 300 x 24 S 300 x 44 p mm 4 10 16 4 12 18 4 12 20 6 14 22 6 14 24 6 16 28 8 18 28 8 18 32 8 20 36 8 22 36 12 22 40 12 24 40 12 24 44 d mm 80 80 80 90 90 90 100 100 100 120 120 120 140 140 140 160 160 160 180 180 180 200 200 200 220 220 220 240 240 240 260 260 260 280 280 280 300 300 300 d.116 201.

348 578.Pilasti navoji prve prednosti Oznaka S 340x 12 S 340 x 44 S 380 x 12 S 420 x 18 S 460x 18 S 500x 18 S 540x24 S 580x24 S 620 x 24 P mm 12 44 12 18 18 18 24 24 24 d mm 340 340 380 420 460 500 540 580 620 d1 mm 319.634 603.174 388.726 523.634 D mm 340 340 380 420 460 500 540 580 620 Dl mm 322 274 362 393 433 473 504 544 584 A mm2 80010 54588 101321 118701 144384 172580 195053 227622 262704 S 14x S 14x 2 3 S 18 x 2 S 18x 4 S 22x S 22x S 22x S 26 x S 26x S 26 x S 30 x S 30x S 30 x S 34 x S 34x S 34 x 3 5 8 3 5 8 3 6 10 3 6 10 Pilasti navoji druge prednosti* S 38 x 3 S 75 x 4 S 170 x 6 S 38x 7 S 75 X10 S 170x16 S 38 x 10 S 75 x 16 S 170 x 28 S 42 x 3 S 85x 4 S 190 x 8 S 42 x 7 S 85 x 12 S 190x18 S 42 x 10 S 85 x 18 S 190 x 32 S 46x 3 S 95 x 4 S 210 x 8 S 46x 8 S 95 x 12 S 210x20 S 46 x 12 S 210x36 S 95 x 18 S 50 x 3 S 110 x 4 S 230 x 8 S SOx 8 S 1l0X12 S 230x20 -S 50 x 12 S 110x20 S 230 x 36 S 55 x 3 S 130 x 6 S 250x 12 S 55x 9 S 130x14 S 250x22 S 50x 14 S 130x22 S 250x40 S 65 x 4 S 150 x 6 S 270x 12 S 65 X10 S 150x16 S 270x24 S 65 x 16 S 150x24 S 270x40 S 290x 12 S 290x24 S 290x44 S 320 x 12 S 320x44 S 360x 12 S 400x 12 S 440x 18 S 480x 18 S 520 x 24 S 560x24 S 600x24 S 640 x 24 S 185 x 8 S 185x18 S 185x32 S 195 x 8 S 195x18 S 195 x 32 Pilasti navoji treeeprednosti* S 105 x 4 S 125 x 6 S 145 x 6 S 165 x 6 S 105x12 S 125x14 S 145x14 S 165x16 S 105x20 S 125x22 S 145 x 24 S 165x28 S 115 x 6 S 135 x 6 S 155 x 6 S 175 x 8 S 115x14 S 135 x 14 S 155x16 S 175x16 S 115x22 S 135 x 24 S 155x24 S 175x28 * Upotrebljavatireba u prvomredu debelooznaene navoje t 527 .760 428.348 538.636 359.348 dz mm 331.817 309.726 447.996 371.817 407.634 563.760 498.760 468.726 487.174 263.

32x 'I.460 10. Rd 14x'/.0 Rd 12x 'I.883 52.561 0.5 P.714 43.7 Rd 16 x 'I.175 18 14.270 1.0 '/.730 12.540 10 7. Rd 18x 'I. Rd 22x 'I.175 4.254 9.318 29.730 ' 10.318 22.2 70.883 48.540 3.412 36.350 1.460 d.=D-2H. R.8 Rd 8 x '/.142 35.318 15.3 92.540 2.4 32.423 40. 7.190 39.22105 P Mjere profila oblog navoja (mm) P H.714 9.460 6.31750 0.936 1.460 9.0 10 10 2.175 3.825 14.175 0.412 20.190 47.515 I 1.190 43.318 33..010 1.175 24 26 28 340 409 484 Rd 26 x 'I.412 16.730 mm 8.1952) Profil oblih navoja Broj navoja na 25.883 40.vijka r = 0.540 2. 40 x 'I.423 48.malice - - 0.412 26.423 36. = 0.530 vijka matice vijka Yeliki promjer navoja Mali promjer navoja Srednj i promjer Presjek jezgre .825 30.254 9.175 3. I 0. 8 8 8 6 6 6 6 3.412 20.318 13.175 3.730.318 26. r R a H.318 11.714 6. + H.117 3.212 0.767 41.825 24.318 21. 36 x 'I.175 11 12 14 16 8.254 I D.825 22.813 1.081d I I n mm I t mm 8 9 I mm 5.233 4.142 25.353 0.86603 P Dubina navoja vijka i matice H. A = d.4mm n Korak navoja (mm) P = 25.318 27.404 I 0.412 14. n mm mm mm mm mm mm mm I I I I I I I I I I IJ I 2. Rd 28 x '/.12700 D.142 56.825 16.190 222 278 8 8 8 3.175 3.730 11. 48 x 'I.825 22.0 Rd 9x Rd IOx Rd 11x '/.606 0.211 65 0.142 172 8 8 3.233 30 32 36 40 44 48 52 565 652 846 1005 1242 1505 1792 528 .Obli navoji (JUS M.254 7.083SOP Zracnost a = 0. Nosiva dubina navoja H.588 2. Rd 24x 'I.825 28.767 45.142 28. = 0.175 3. I d2 mm 6.650 0.714 A mm' 23.05P Zaobljenost.825 34. 44 x 'I.254 8. = d-2H.423 44.767 37.matice R = 0.412 30. Rd Rd Rd Rd Rd Rd Rd 30 x 'I.883 44.175 3.825 18.23851P .702 0.142 19. 52 x 'I.767 49.757 0.233 6.460 8.BO. = 0. I mm 5.625 d D=d+2a d.2Tt/4 1952) D Obli Oznaka normalni navoji P (JUS M.081.318 28.142 12. 10 10 8 8 2.142 20. Rd 20x 'I.0 129 8 3. d2= d-H.158 75 0.BO.540 3.25597P R.084 1.265 0.114 10.142 23. = d.825 18.540 10 2.142 32.318 17.412 32.825 12.412 18.412 24. 'I.41n Teoretska dubina navoja H = 1.233 4.412 24.175 20 22 16.233 4.175 4.142 26.

4 25.143 962 Rd 44 x 7 44 35 39.635 154.285 18542 21034 Rd 170x'/.285 : ~ 1 : I ' I ' I I I I Obli navoj za ie/jeznicke spojke (JUS M.BO.233 75.190 6471 91. H.767 90.J'U 1 I D mm 55.5 79.143 2827 Rd 69 x 7 69 60 64.) 35 Strojarski prirutnik - 529 .825 i 120.4 60.704 mm d2= 46.650.4 41. mm I d.OJU I 113. 61. 166.767 65 60.5 64. = 1.6mm H2 = 0.190 7203 96.3mm (D2 je srednji promjer matice. D. = 43 mm D. Rd 160x 'I.).635 I 124.233 55 4.4 35.650 I 196.143 3318 71.423 70.4 65.767 4.4 j 70.143 I 1256 1590 Rd54x7 54 45 49.143 I Rd49x7 49 40 44. Rd 90x'/6 Rd 95x'I.650 : 186.767 4. 6. Rd 120x 'I.350. mm ' A mm2 51. '4 6.635 1194.6mm P = 7 mm H.190 82.4. I mm I mm! mm mm mm 491 Rd 34-~ 7 ' 34 25 29.285 Obli grubi navoj za ieljeznicka vozila (JUS M.825 : 200.082 .4 I 40. = 43. 6.825 133.BO.143 707 Rd 39 x 7 39 I 30 34.883 57.4 " 36.1952) Profil toga navoja u principu je isti kao u normalnoga oblog navoja 5 promjerom vijka 50 mm i korakom navoja 7 mm: Oznaka: Rd 50 x 7 (odn.650 1116.825 ! 170.635 144.4 I 31.350 120 '4 16.423 75.285 Rd 180x'/.350 200 I 193.650' 136.5 59.D.423 J IUt°. 1963 56. Rd 50 x 7 lijevi) -Dimenzije: r = 1.423 90.5 69.883 72.4 46. Rd 6Ox'/6 Rd 65x'/6 Rd 70x'/6 Rd 75x'I.67mm d = 50mm D = 50.350. 1 l I d2 mm 52.233 70.233 ! 95 4. Rd BOx '.767 4.883 92.883 97.5 34.650 I 156. = 1.4 3848 Rd 79 x 7 79 70 I 74.285 123.767 ' O.825! 180. 140.75 mm A d2 '1 D . = 3.Obli normalni navoji (nastavak) p d n Ozriaka mm mm.190 i 4509 5123 81.285 Rd 150x '/.143 Rd 74 x 7 74 65 69. RdlooX'/6 Rd 110 x 6 6 6 6 6 6 6 6 6 6 50.55 {TIm.767 85 80.883 I .423 80. 4 6.G. Rd 80x'I.350 170 163.143 50. 160 153.285 23 683 Rd 190x'/.233 : 100 95. Rd 140x'/.285 130.190 66.5 44.4 .4 Rd64x7 64 55 ' 2376 59. ' 10145 12008 14029 16207 4! 6. 14 .4' 45. 4 6. 150.650 ' 126.883 67.350 180.767 4.4 Rd 59 x 7 '59 50: 54.5 49.1952) Profil se toga navoja razlikuje od profila normalnoga oblog na.423 D.423 60.4 76.65 mm. mm2 I mm.767 80 4.233 75 4.635 mm d. r = 1.635 ' 134.635 164.! 4 .190 I 2900 76.5mm D2= 47.285 26 489 29453 Rd 200 x 'I. Rd 85 x '1.825 . 173.190 3933 61.423 85.635 184.883 62. 87.4 30. 6.350' 190 I 183..233 60 ! 55. 143.J.190 5777 86.R.350.233 4.75 mm R.190 3397 71.'oja time ~to mu kul nosivih povrlina teoretskog profila iznosi 15° 56'.635 114.883 77.883 Rd 55 x '1.5 39.143 'I. D2 Oznaka I d 'd.233 70 65.5 mm. .825 190.190 ' 2024 2443 56.4 51.650 176. 130' 4' 6.650 I 146..083 .350 I 140 I !4 ' "U 100. 90.635 ' 174. 55.143.423 65.) JVJ.767 4.825 I 150. = 4.423 95.5 74. R = 1.4 66.883 JUO.5 54.5 mm R = 1. Dimenzije grubog oblog navoja: P '= 7 mm.233 85.825 '160.

.45 26.36 30.05 39.163 0.55 33. D DI Oznaka r-:-I 14 9 7 6 4 p mm 1.509 12.638 33. Gornji i donji brojevi ozna~uju grani~ne vrijednosti.65 39.288 32.934 Jol.525 10.202 34. Edisonovi navoji (JUS M.96 30.55 33.61 14.16 13.550 14.187 1.520 0.78 9. n Q P = 25.53 9.029 13.234 d.29 12.564 r mm 0.15 40.29 Bi 1.95 30.36 13.212 0. I mm 9.163 0. 530 J .2HI Oznaka Bi Bi I d mm 9. D.50 39.10 24.45 30.4 mm n Korak navoja (mm) P = 25.37 'I.51 8.814 . mm 9.850 d.. 2.37 24.670 Bi 0. mm 9.520 0.766 34.677 0.34 12.56 12. mm 8.977 0.89 13.05 35.HI Mali promjer dl = d.66 24..564 0.Navoji za bicikle (JUS M.00 D.05 I mm 8.977 1. E 10 E14 E27 E33 E40 .798 26 26 20 24 24 p mm 0.415 Bi 1.5327P 'Zaobljenost r = P/6 Veliki promjer d Srednji promjer dz = d.176 1952) d.086 Profil navoja Broj navoja na 25. "I.822 3.4/n r d dl.233 6.BO.45 36.85 26.058 HI mm 0.70 26.95 Profit navoja 1957) Broj navoja na 25.270 1.76 8.058 1.350 .531 0.484 9.05 32. I r mm 0.004 10.45 d.4 mm Korak navoja Zaobljenost Veliki promjer Mali promjer Veliki promjer Mali promjer (mm) vijka vijka matice matice '.60 I mm 8.59 12.97 26.025 1.4/n Dubina navoja HI = 0.BO.90 35.26 23.55 36.822 1.629 4.176 0.15 33.611 32.

2 2. 0.9 4.9 6.6 I :m 4.0.9 3.2 I mm 1.1983) Veliki promjer Mali promjer Korak navoja Sirina vrha navoja d d d.12 2.78 d.15 0.4767 P r=0.588 1.588 d.588 1. d mm 12.48 57.60 20.30 Ozoaka Re 7 Re 9 Re 11 Re 13.8 d.67 0.9 3.IS M.54 H.090 .00 47.81 1.54 36.8 5.15 531 .67 0.9 4.29 Re 36 Re 42 Re 48 I n 20 18 18 18 18 16 16 16 16 16 I p mm 1.41 1.5 3.Navoji za oklopne cljevi (JUS M.24 46.61 0.76 r mm 0.40 22.20 18.107P d d.93 19.17 Navoji s~oremih vijaka (]{.27 1.2 7. = d-2H. mm O'7 I m mm 0.41 1.48 45.16 26.3 8 9.00 54. mm 0.1952) Broj navoja na 25.1 d.14 0.8 NI 5.17 0.6 2. P m P I Oznaka NI NI NI NI NI 2.73 21.6 2.3 NI8 NI 9.53 17.76 0.2 2.26 19.48 52.41 1.89 14.5 6.15 0.50 28.588 1.1 .4 mm Korak navoja (mm) P n Profil navoja = 25.81 2.34 0.24 53.BO.2 4.. I p mm 1.17 0.15 0.1 1.4/n Teoretska dubina navoja Stvarna dubina navoja Zaobljenost Veliki promjer navoja Mali promjer navoja .BO.67 0.41 1.15 0. mm 11.00 59.86 17.595875 P HI = 0.28 13.9 3. d2=d-H.IOO .6 4.17 0.76 0.588 1.17 0.1 ~ Oznaka NI 4.5 Rel6 Re 21 Re .67 0.30 37.76 0.76 0.1 1.5 NI 6.06 .12 I m mm 0.41 0. mm 11.78 35.15 0.6 I mm 3.Srednji promjer navoja H = 0.59 1.15 0.83 27.2 2.2 I mm 2.5 3.50 15.15 0.06 21.15 0.24 58.1 1.

533 do 535). kada odredenom plasticnom deformacijom postiZemo djelomicno ukruCivanje materijala. . 532 . vec mora sva konstrukcija stalno ostati u podrucju elasticnih deformacija. na koje djeluju potpuno poznata opterecenja. napose za komplicirane oblike i optereeenja.DOPUSTENA NAPREZANJA U konstrukcijama se ne smiju pojaviti trajne plasticne deformacije.). dinamickih) materijal neeemo naprezati ni do granice elasticnosti. U takvim slueajevima treba evrstocu i dopu~tena naprezanja odrediti posebnim studioznim proracunima i ispitivanjima. Osim toga. Za proracunavanje konstrukcijskih dijelova jednostavnih i isku~nih oblika. koje smanjuju nosive presjeke i mogu izazvati znatna zarezna naprezanja. treba pri odredivanju dopu~tenog naprezanja uzeti u obzir joS i druge okolnosti koje utjecu na cvrstocu. Tako postupamo u praksi pri' proraeunu jednostavnih strojnih elemenata uzimajuCi dopu~tena naprezanja prema iskustvu (sabrana u tablicama na str. Medutim.no stanje materijaIa. Zdrav materijaI mora biti homogen i ne smije imati unutamjih gre~aka (~upIjina. da dopu~tena naprezanja u materijalu ne smiju prijeci granicu elastienosti.) U praksi su uvedena d 0 P u ~ten a nap r e z a n j a. 537 do 542). tj. veoma ovisi i 0 posebnim faktorima koji utjecu na cvrstocu materijala. Taj se koeficijent mijenja prema zahtijevanoj sigurnosti 10. 536). takav naCin proraeunavanja nije vi~ dovoljan.dop Dopu~teno naprezanje. dakako. napose 0 koeficijentu oblika te 0 trajnom (statickom i dinamickom) opterecenju (str. za sve novo oblikovane konstrukcijske dijelove. npr.. Pri proracunu eelicnih konstrukcija uzimamo za njih posebna dopu~tena naprezanja (vidi tablicu na str. omjerom (vlacne) cvrstoee i dopu~tenog naprezanja od 2 do materijala. mozemo upotrijebiti dopu~teno naprezanje koje je iskustvom odredeno za slicne slueajeve. To znaCi. mjehura. Za odredivanje dopu~tenog naprezanja posebno je vai. - - Dopu~teno naprezanje Udop = Rmlv Dopu~teno naprezanje ovisi 0 osnovnim vrstama opterecenja jemo dopu~tena naprezanja: pa razliku- na vlak Udop na tlak . kao ~to je na primjer smanjenje presjeka zbog gubitka materijala pri habanju. koroziji itd. odredena koeficijentom sigumosti v. (Iznimke su posebni slucajevi. No. zbog sigumosti (u slueaju pojavljivanja nepredvidenih dodatnih opterecenja.Udop na savijanje Utdop na smik (tangencijalno) Tsdop na torziju (uvijanje) Tt. nakupina itd.

.280 420. . 0545 280.150 t. 45 45 .. 190 100. 0645 320... 300 110..140 80.... 140 100. 130 80.0500 250.60 250. 210 140. ....55 110...180 100. 100 60.. ..020 .....110 BTeL35 I 200.95 t.500 .. 120 520. .. ....360 1 1 C. 0600 280.0745 340. ... 120 t.......320 tL... ...280 tL...J2....340 500. ..80 60..720 280. . .150 110..240 130. 160 95..420 160.....220 110.. 110 t.140 80. . 30 25 .360 110. 230 340. .normalno zareni t. ...270 150. 450 170.75 60...95 80.700 \ 220. 50 BTeL40 CfeL 35 CfeL 38 Temperovani lije~ (JUS C. .. ..1958) 320. i to: Sva naprezanja Omaka po JUS R pO 2 ' Sivi lijev (JUS C.40 35 .....240380..trajnu dinamicku evrstocu za savijanje (slueaj Ill). . 250 370..021 ...60 50. 160 90. 400 100..BO. .normalno laren 80.....J2.. 160 80..J3.Dopmtena naprezanja najvaZnijih kovinskih materijala U slijedecim tablicama znace: RpO.. 600 200....520 180...110 200.420700. 200 1 110.185 105..380210.. ". ...600 220..... vrijede pri temperaturi okoline....230 75. . 130 1 1 90. 0400 220. .. . ..250160.90 40.140 t.410 130.. 110\ 65 ..350 180. ......250 130. 100 t... .1973) . 100 1 I Celicni lijev (JUS tL..... .500 190. .0561 340. .... .pri kolebanju optereeenja izmedu pozitivne i negativne maksimalne vrijednosti... 90 \ 40 . .8040.. "450 160.50 45.70 1 1 1 1 210.. .(dogovorno) naprezanje tecenja evrstocu na vlak.. 0361 220.75 40..280 100... ..neobraden 40..620 300..85 70. . . 180 60.120 70... 380 80.......260 1 140.. 200 120. 130 90......... ...200115. 110 Opei konstrukcijski celici (JUS C. .180 110. ....230 tL.330 180.. 1973) .110 380.. 110 55..130 450.380 600. 150 1 50.130 600.... .011 . ... 0300 180. ..850300.200 110. 60 25.80 SL 15 - 30.170 350. - mirnom optereeenju.. 140 90. 70 50. 0261 200... .0461 240.60 30.170 533 ...........pri kolebanju opterecenja izmedu maksimalne vrijednosti i nule... 40 SL20 SL25 SL30 160. .2 Rm Gor Udop I 11 III . . . 240 1 380. 120 75. 180 120. .210 150....pri dopu~teno naprezanje na tlak......420 520... 85 80. I III .1970 i 1972) .

360 9501000...1450 400.. 520bo. . 850300...330 270...4730 450. 700..280 200....120 I 70.....170 C..580 300..4830 650..5421 3001 420.170 150...350 220...1050320... 650 750....200 230..250 170.300 220. 800 ~OO...1050400..170 C..1501 90.......B9...125 C...... 1530 I C....4733 700.. 1200 480......250 C.1000 1. 800 800.4734 800.......1450520..... 9501000.480260.... 5432 800.280 210.260 }300..... 700 700....290 200.......1000340..1250450..280 200. 1220 C..1100 1100..1431 }I 330...500 I 600. 5420 C....380 250.. 4320 C........4731 550.360 250. 400...280 } } 534 .. .. 90 120.......270 150..280 210... 1430 1100. 450 I 550...330 200.. 900 950...250 C.600 700.....600320........360 230. 650bo...200 130.2001130.480 340..3130 500.3401190..2801110. 1200 320....350 240..1221 C..1701120....580310...1501 90.....380 800.2201150..1974) -:-poboljsani ~: mnboo... .1200 460..300140.580320.500280........260 C...2701140.400 250.. C.440 Celici za poboljsanje (JUS C..620 320.180 C...1350500.360200..2001110.280 180....1100400.. 800 800.11001100.110 120. 4732 650...021 ...vidi sIr..115 C.650320.1350500....150 C...420 650..4130 550.Dopustena naprezanja najvainijih Znaeenje oznaka naprezanja Oznaka po JUS . 4721 C..260 C.300 220.300 200......170 600 600...260 160.550 300. 420 300. ..260 800 800. 3801 500..1450 360.400 300.. 1730 C..480260....020 .150 140.240 130.. . . 5430 650.I731 440.320 260.....500300.1974) ... 800 800..230 C..330 200. 650250... 9501000... 850300.. 360 500...1100380......4120 C..380 230.270 C...260 C.!00.... . 533 III Celiciza cementiranje (JUS C.420320.220 180.1000360..240 160.4321 C...370 90.1100 320.460 320.1450 520..380 230.......250 160.. ....nakon kaljenja (Podaci vrijede za svojstvajezgre pri debljini ispitnog uzorka 15 do 40 mm) ~: mnb50..... ....230 C. 800 1 270.....5431 700..4131 550..400210..400220..3201170......260 170.380 240...230 190. 600..... 900 950.400 240...420 950 1100. .1300350......... 950 500. 380 230.... 750.260 C...B9...280 C..1531 1360..

40 50..20 20....02 AI Mg 5 SL01 slitine za lijevanje (JUS 70...130 60....150 370.40 20.90 30....40 120......290 80.kovinskih materijala (nastavak) Sva naprezanja vrijede pri temperaturi okoline...150 50..002 .....280 350.70 m 50.... 60 CuZn28 t 210..70 Bakrene slitine za gnjeeenje (JUS C.40 20..220 230.220 90.......18090..70 40....450 120. 80 ..40 170...150 1250... C... 4830 1200.C2...30 K....300/301 ......30 30....551 .60 30..60 10....70 40....60 30.50 ( 20..1967 AI Cu4 S' M m 80.180110......150 160. 2133 I B"...200 40...110 40.cuZn40Pb...260 70.. h . ...... u .480 130.40 20.100 170.D1...260 380.170 80..650 720.D2. 90 40...70 40.110 40...60 30.. 90 140....170 50....140 CuSn6 360..220120..120 50. 80 u 150..... .180100.......250 80. 90 70.....110 50.tvrdo.OCvninuto. 70 30.1983 40............ 50 20.250 C.. 90 40..30 70.....50 50. 50 30...140 180..460 140.1972 140.430 140...80 30...60 70...60 30.120 140..900420...0 60..380 C. ......160 170...70 20... I Bm ~ 1 N/mm' Celici za opruge (JUS C.70 180.CuZn33Pb2... 80 200.. 50 70......60 30. 90 n t 120...70 30.02 AI Si 6 Cu4...70 40.50 380...02~ 80.400 1 1 1 1 Bakrene slitine za lijevanje (JUS C...... 535 .120 40...610 180..300 90.100 60.200 50. 60 CuZn10 t 220...100 240...440 ) 100.C2.70 50.120 50....01 AI Si 12....300 60.50 40. 80 30...400 1 1 1 1 Aluminijske AI Si 12. t ...hladno 1982) 60.taren -vu~en 110.100/101l102 CUZ 39Pb2 m 100...110 30..... 700750.BO...100 250....1400 1300.........200 90. Posebne oznake znare: m ..5001300..16001350.100 60....160 510.......1700580...120 90.. 80 150.350 170.120 50... 80 90.... ......40 20.60 [ 300.420 120..40 20..290 70..01 AI Si 6 Cu4...meko. 90 OCvninuto.60 I gu 220..120 100....130 60....60 20.180 AI S"1M I g AI M 2 g Cu-Ijevan .... 90 70........ 70 20....40 20....D2.pobolj~ani 1100.. 40 20.100 . ~U'S.120 40.200 100.5201320......150 90.40 50....880 420...100/30.1984) . ...60 30..210 m h 70...40 Alumipijske slitine za gnjeeenje (JUS C. 90 70.. 60 70.120 .40 20 Cisti bakar JUS C..220 80.110 150:...320 280...150 m 70.... 40 30...1982 P..200 110.30 50.130 m 70.1500 550.60 70...

horizontalnih bocnih sila.5.0246 u nosaCima od C.L 11 14000 1000 .Dopusteno naprezanje za ceJicne konstrukcije DopuJteno naprezanje za kovinske dijelove Sestavni dio konstrukcije Doputena naprezanja na vlak tlak smik 'dop °dop -odop N/mm' a b a b a b 140 160 120 120 140 160 96 96 112 128 120 120 140 160 85 100 85 100 200 180 45 85 110 85 110 220 200 50 96 96 112 128 240 240 280 320 240 240 280 320 Boeni pritisak* p a b Nosaei od C. korisnom tezinom teZinom snijega.5 0. * DopuJteno naprezanje za nekovinske materijale Modul elasticnosti E Dopu~tena naprezanja na vlak tlak smik O'dOD -Odo ~sdop N/mm' 10.9 1 - 1. i to: a) za opterecenje glavnim silama: vlastitom tezinom.1430 Dijelovi CL. .el. vec i od dodatnih: sile vjetra.0246 Vijci u nosacima od C.OOOO Te.36000 Beton neanniran 9 0.0370 Zakovice od C.ini C..L 11000 550 14000. b) za opterecenje koje se ne sastoji samo od glavnih sila (kao pod a).3 6.:141 0.OOOO 120 120 C.8 536 ..13 7. kocne sile.5 Materijal Drvo brast.0370 od C..OOOO od C. Odlucan je onaj proracun opterecenja koji daje vece nosive presjeke.0370 VIJCI od C. Vrijednosti u tablici vrijede pri temperaturi okoline 20°C..0501 Idaj a SL.15 i zglobova 20Q 220 180 200 100 110 950 1200 850 1000 500 600 * Pod »boenim pritiskom« podrazumijevamo pritisak zakovice iIi vijka na dosjednu povr~inu provrta (rupe). sile zbog temperaturnog rastezanja. :.0370 od C.5 1 2.. "j 2 1218.11 7...OOOO C.. bukva cmogorica "11 .

3 1. I D 0.2 1.05 12.N Gmax G = I 00.43 1. wC se na mjestima gdje se presjek mijenja (osobito kO<! naglih prijeIaza).13 1.01 0.05 I 0.32 1. Koeficijenti Vrsta Oblik zareza I Razdioba naprezanja pri savijanju oblika Ctk za najobicnije slucajeve ! oPt~:ee-1 Nazivno naprezanje I r Koeficijent oblika a.65 1.3 1. »Koeficijent oblika« Ctk -k.95 1.1 0.78 1. dakle opCen ilo 0 o§trini zareza.65 1.01 0.65 1. 0010) Razdioba naprezanja pri vlaku Koeficijent oblika Ctk prakticki ovisi samo o naeinu optereeenja i vanjskom obliku predmeta.05 0.4 1.1 I 0.javlja matno veCenaprezanjeO'max koje maZe biti nekoliko puta veCe od nazivnog aaprezanja a.7 1.Utjecaj obllka predmeta KO<!predmeta.12 2.2 1.05 0. h IPO r savijaIF _N.45 1.22 1. a osobito 0 dubini zareza i zakrivljenosli njegova Ijemena.58 1.6 1.1 0.13 2.5 1.5 1.55 za hID = '.4 1.7 1. kojima se presjek matno mijcuja.55 1.0 1.<zanja zbog oblika doveo je numo do opsemih sistematskih ispitivanja "zareme evrstoCe«.3 1. U obicnim slueajevima koeficijent oblika dostiie vrijednost 3. 11: (D-2h)' 16 T I 2.48 1.2 0.6 I 2.22 1.4 1.3 (.025I 0.64 1.1 32 M.2 0.3 1.85 0.42 1.2 2.2 1. nije razdioba naprezanja vi§e jednolika po cijelom presjeku. I Veliki porast napn.1 torzija 11:D-2h)' ( 537 .1 12. koje zami§ljamo da je jednoliko raspodijeljeno po cjelokupnom presjeku. f1t nje . I 4F 11: D-2h)2 ( I 0.2 2. a u posebnim slueajevima i do 10.38 1.1 0.35 1.9 1.3 1.01 0.

01 0. tako da vrlna opterecenja cesto ne treba ni uzimati u obzir pa mozemo racunati s nazivnim naprezanjem.25 1.1 0.15 1.28 2.5 1.6 V JsN.1 h a h 1.85 1.03 savija- nje 2b (-})'.2 Koeficijent oblika ak za h/a = 0.55 1..h)' F b(a-2h) 3Mfh I 2. kao ~to je to npr.43 2.1 0.2 1.05 0.3 0.6 1.8 1. naptezanjima Zarezna se osjetljivost jako povecava ako opterecenje nije mimo.05 2.15 1.4 2.15 1.05 0.h) 6Mf b(a .64 Pri mimom opterecenju vecina zilavih materijala nije posebno osjetljiva na zarezna naprezanja.6 1.81 1.3 :$ m -.2 1.62 1.45 2.4 2.05 2.6 1.58 2. Lijevano reljezo prakticki nije osjetljivo prema zareznim zbog svojih »unutamjih zareza« (grafitni listiCi!).32 1.45 1.65 1..18 1.88 1.5 0.2 1.1 2.3 2.0 1.025 0.9 2.5 1.8 1.1 1.KoeJicijenti oblika ak za najobilnije s/ulajeve (naslavak) Oblikazareza Vrsta opterefenja vlak Nazivno naprezanje F b(a .95 1.2h) r a 0.05 0.8 1.31 1.3 2.88 1. koje zami~ljamo da je jednoliko raspodijeljeno po cijelom presjeku. pri djelovanju udaraca. vlak 2.8 1.15 1.8 1.025 0.45 1. vlak F b(a .5 2. 538 .1 2.28 .95 1.42 1.2h)' om 0.35 2.25 1..55 1.025 0.2 0.2 2. Osjetljivost celika prema zareznom naprezanju je veca ako mu je granica plasticnosti vi~a.1 0.2 0.55 1. a .58 1.23 1.92 1. pa je tvrdi eelik mnogo osjetljiviji prema zarezima od mekoga. U tom slueaju govorimo 0 »dinamickoj Hi udamoj zareznoj evrstoCi«. Opeenito se pri promjenljivom optereeenju znatno povecava osjetljivost za zarezna naprezanja.5 1.55 2.9 rh IF /'I savijanje 0.45 2.05 0.62 1.6 1..52 1.4 1.h3 a 1.8 2.7 1. h I r savijanje b(a 6Mf -t-f\ a . ~to nuzno traZi dublje istraZivanje i studij 0 razdiobi naprezanja.

540 do 542. Ne mozemo li izbjeei ostri prijelaz. Najcesee odredujemo »pulzirajucu (titranju) dinamicku evrstoeu«. 321). 320).rastereceni prijelaz sa zaobljenom udubinom na predmetima gdje se ne moze naCiniti pristupni prijelaz. Cvrstoca materijala dakle ovisi 0 trajanju opterecenja pa je ona to manja st~ optereeenje duze traje. 321) za neke konstrukcijske celike sabrani su na str. To kolebanje optereeenja uzrokuje i kolebanje naprezanja u materijalu. pri kolebanju naprezanja od 0 do neke vrijednosti vlaka ili tlaka. . 539 . Tu pojavu vremenskog zaostajanja deformacija iza optereeenja nazivamo p u zen j e m materijala. kako bismo uspjesno sprijecili zarezno djelovanje. i »njihajnu (kolebljivu) dinamicku cvrstoeu«. Pri promjenljivom naprezanju cvrstoca se smanjuje s poveeanjem broja titraja.postupni prijelaz (parabolicnog ili bar kruznog oblika) od promjera d do promjera d. Dinamicka cvrstoCa ovisi 0 tome kako se kolebaju naprezanja. Dijagrami dinamicke CvrstoCe (Smithovi dijagrami. Utjecaj trajanja optereeenja Pri opterecivanju do odredenog naprezanja ne moraju se sve deformacije pojaviti odmah. titra). OdgovarajuCu evrstoeu materijala koja vise ne ovisi 0 trajanju optereeenja nom statickom cvrstoeom (vidi str. Pri vrlo velikom broju titraja evrstoCa se pribliZava vrijednosti pri kojoj viSe ne ovisi 0 broju tilraja. Menje sprecavamo tako da materijal opteretimo manje nego je to dopusteno za kratkotrajno opterecenje.. Pri stanovitom manjem optereeenju pufenje moze prestati. sir. Svakom trajanju optereeenja odgovara odredena evrstoea materijala.Da smanjimo zarezno naprezanje Gmax' U konstrukcijama se dosljedno klonimo ostrih zareza i prijelaza pa izvodimo st~ je moguee postupnije prijelaze: . vee se neprestano mijenja (koleba. vec djelomice tek nakon dufeg vremena. valja takvo mjesto pojacati veeim dimenzijama ili upotrijebiti evrSCj materijal. nazivamo t raj - - Utjecaj promjenljivog opterecenja Cvrstoea materijala znatno opada ako optereeenje nije jednoliko. pri kolebanju naprezanja izmedu apsolutno jednakih vrijednosti vlaka i tlaka. Nazivamo je »d i n am i ck 0 m cvrs t oeo m« (vidi str. a nazivamo je v rem e n s k 0 m s t a ti ck 0 m cv rsloeo m.

0561 540 / -300 ... 1 3001/ 200 1/ P.Grmed.-..I // / ! 1001 o1/ -100 1/ -200 1 / " IQO 112 IQ 300 / / .- GD za vlak i tlak GDf za savijanje TDt za torziju i to ovisno 0 srednjim naprezanjima Gmed.Dijagrami dinamicke cvrstoceU dijagramima dinamicke cvrstoce nekih konstrukcijskih eelika oznaeene krivulje predstavljaju .- Konstrukcijskieelik C./ / / / 300 400 dmod d'me.." / .i.Ttmed' Sva SUnaprezanja u dijagramima dana u N/mm2. tmec 100/ -JO . '-'V V./ --7 1/ 1/ / . 400 dmed drmed rlmod o/ -100 -200 V V - -300 Obienikonstrukcijskiee/ik C. N/mm2 -100 -200 300 dmod drmod Ttm8d Obieni konstrukcijski ee/ik C./ ..-. 0545 . 0461 (TO (Tor 400 .r /. / 1/ / N/mm2 /i i . . .0361 N/mm2 -200 ObiCni konstrukcijski celik C../ TCl 300 200 100 vI1/ ..

3130 -400 Nelegirani celik za poboljsanje C.' . .1 /./ 300 200 100 . /. ./ / ! /.Konstrukcijski celik C./ j. L/ . N/mm2 0'0 600 11 ./ .00 o . -100 / / -200 -300 / O'med Ttmed / .. r~ 500 'v 1/ [7 V L/ // 1/ I / / .0754 N/mm2 . 1/ lA' '" j .23'400 . / / .0645 700 600./ . / " / / 400 SOO IImed "M . -. /' / 500 400 300 200 100 v / J' ./ OD 500 IIDt TOt 400 -- .00 2.:./ .1530 -500 541 .'- / / Konstrukcijski celik C./ 100./ 1/ o 1/ / o 500 600 700 800 9C 11 med °tmed Ttmed 400 500 600 -100 Dmed dfmed f'tmed -200 / "/ /' / -300 / / -400 1/ Malo legirani Mn.200~ / -3001. 1./ / I 11/.0 ./ v .Si celik za poboljsanje C.

4 0 // / / . Cr-Mo-celik 'za pobolj./ .--./ / / / 400 .' /.4731 Leg. ./ . Id -400 / -400 (1.'7 / I1 .ran./ /' .4734 542 . Cr. o/ 600 800 1 000 (1. 600 400 200 l/ 1/ . fanje t.V-bdik za pobolj!anje t.ran.Mo.ran. o ¥ 400 600 800 dmod dlmod 1// 1/ Tlmod 200 o/ -200 -400 -200 -400 -600 Leg." / / V l' /Ii /V 1/ 200/ .. " / / /. >od 1'. N/mm2 600 400 200 .. ./ / 600 400 1-' . od Legiran.. " 0 600 '/ V v:- v: V' / 7 / ./ / 1/ . / / 200 1/ / li .-./ / / _L . Cr-celik za poboljfanje t. Cr.V-celik t. /: .4130 Leg./ 800 (1" od (1" >od I'll od /v../..-/ // . o/ JIP./ / . za pobolj!anje 4830 .

Presjek zakovane zakovice A = d121t/4 Dimenzije zakovica se vidi u donjoj tablici. D h R mm mm mm mm 16 21 26 30 35 40 45 50 55 60 6. koju moze prenosti limena traka debljine s i sirine. Nazivni promjer (sirove) zakovice d Promjer zakovane zakovice d.dopusteno smicno d naprezanje zakovice.8 1 1 1 1.NERASTA VLJIVI SPOJEVI Zakovicni spojevi Zakovice S poluokruglom glavom .dopusteno =A 'I"dop = dlSPdop ! - .5 2 2 2 2.5 28 30.5 1.6 0.4 0.5 18 20. '1'.za celicne konstrukcije (JUS M..5 10 12 14 16 18 20 22 24 8 11 13.5 34.5 12 15. ~ I I ~ .5 Zakovice za kOllove pod lIakom mm 18 23 30 35 40 45 50 55 60 67 D h mm 7 9 12 14 16 18 20 22 24 26 R mm 9.5 0. .5 23 25.5 4 a mm' Proracun zakovicnih spojeva Zakovice r!lcunamo s obzirom na presjek A u zakovanom stanju.5 18 20. (lijevi dio slike). je F = (t - d. tj.5 1.za kotlove pod tlakom (desni dio slike).5 4 95 154 227 314 415 531 661 804 962 1134 mm 1 1.021-1984).8 0. Sila F.5 3 3 3. Pdop dopuSteni bocni pritisak (izmedu zakovice i lima).5 15.B3.5 . gdje su: Odop . prema promjeru rupe d" sto je zakovica pri zakivanju gotovo sasvim ispuni.5 2 2 2 2. Zakovice za reliene konslrukcije .5 23 25.5 3 3 3. :. op .5 28 30.I 543 L . d mm 10 13 16 19 22 25 28 31 34 37 mm 11 14 17 20 23 26 29 32 35 38 d. Duljina sirove zakovice I ovisi o ukupnoj debljini limova h. jednake razmaku t medu zakovicama u redu.)s Odop vlacno naprezanje zakovice..5 8. A mm 1 1.

. I Jl av X-av Korijenski zavar X '=" Kolutni av v 0 :§: Dopunske oznake za obIik pov..T3.0H Naziv ava - 1980) Znak ... I ! 1 ' V-av polovieni Y-av Polovicni Y-av U-av polovieni I W! V Kutni - av f: I ! ! y : : W/"" Wly V Koritasti av !In Toekasti U-av !W//i W' /. !W/! :IJl ! i ! V-av V .T3.Zavarl Oblici zavarenih spojeva (JUS C.sine ~ava: ravna: ispupeena: t"'\ udubljena: s ravnim V-v tjemenom Kutni av 5 udubljenim tjemenom 544 \l X-av s ispupeenim &- tjemenom U-av 5 ravnim korijenskim zavarom & - .001 - 1971) Sueeoni spoj ~~~~~~+ Preklopni SPOI Prilezni spoj T-spoj Kri!ni spoj Trokraki spoj ~ I-av Ugaoni spoj ~ ~"'~~ Prirubni sueeoni spoj ~- Prirubni ugaoni spoj W- Vrste Javova i njihovi znakovi (JUS C. I i1 Presjek i Znak 11 Naziv ava Sav iz priruba Presjek r r.

(7= F F ..5...- F aliI + a2/2 aJ =0. Njegove su vrijednosti priblizno u slijedeeim granicama: .7 0.1.0.6.65 0.9 T-spoj -jednostram 0.__.0.6 0.0"' " 0..0. .6 Pri obicnoj izvedbi zavarenog spoja te se vrijednosti mogu smanjiti i do 50%. 0..7.9 ' 0. 0.-tY1...8..7 \ 0.Oznacivanje Prikaz zavara na nacrtima - strelicom Oznacivanje ~~~ ---- nad crtom strelice.6 I 0.0. aka je zavar na prekrivenim plohama spoja Proracun zavarenih spojeva Naprezanja na vlak (tlak) (7 zbog djelovanja sile F i naprezanje na savijanje (7fzbog djelovanja momenta M iznose u osnovnim slucajevima zavarenih spojeva debljine zavara a i duljine I: F (7=al 6M (7f= a21 Naprezanja /1 u dvostranim If zavarima: 11 ..0..3 ..8 I I Staticko optereeenje: :i I Smik 0.." 02 = 02' + Q2" M ~ ~ ~~~?.dvostrani 0. 0.~.Strojarski prirufnik B_~ ~~ -rEJ-f .4 0. . Dopu~tena naprezanja u zavaru (7dopzav znatno su manja od normalnih dopu~tenih naprezanja (7dop: (7dopzav= at(7dop' Koeficijent zavarivanja at veoma ovisi 0 statickom i dinamickom optereeenju.3._. .' + a..0. ako je tjeme zavara na suprotnoj strani strelice kroz crtu strelice..~ . . . ~o T-spoj 0. (7f= W gdje je W ._.6. .: 1..65 0. . 0.moment otpora zavara.2.. Vlak (tlak) Savijanje sUeeO~ispoj .6...6. ako je tjeme zavara na strani strelice pod crtom strelice. 545 . vrsti zavarenog spoja i izvedbi zavara.7 Dinamicko optcreeenje: sUCeo~isp~j . '" 2 36 .

) Nadalje cvrstoca lijepljenog spoja mnogo ovisi 0 broju titraja (pa se moze izmedu 103 i 108 titraja smanjiti za 80%.2 mm. umjetnih tvari. njihova evrstoca s vremenom jako popu~ta (npr. Meki lemovi pri opterecenju puze. ne smije biti vece od Ts~ Tsdop CvrstoCa na smik je najveCa pri debljini lemnog sloja 0. gume. kod termicki obradenog duralumina) ili kod vrlo tankih dijelova. . bostik. iznosi F = bh:s gdje su: b . Naprezanje Ts U spoju. a nakon 105h samo jo~ 2 N/mm2). CvrstoCa lijepljenih spojeva posljedica je adhezije izmedu Ijepila i slijepljenog dijela (dok je znaeenje mehanickog usidrenja mnogo manje). Pri njihovoj upotrebi treba se strogo priddavati uputa proizvodaea. iznimno na vlak. . Za medusobno spajanje kovina dolazi u obzir lijepljenje naroeito tamo gdje treba sprijeciti gubitak svojstava. izmedu -50 i +80 °C iznosi oka 25 N/mm2. Deblji sloj Ijepila ima manju evrstoCu (pri debljini 0. stakla.05 mm moze iznosti npT. srebrni lem pri 104 titraja ima evrstoCu 210 N/mm2. Sila F. I . reduks. optereeenom dopu~tenog naprezanja Tsdop na smik. 0. a da pri 109 titraja jo~ nije pastignuta trajna dinamicka evrstoca). .~irina spoja. CvrstoCa mekih lemova veoma ovisi i 0 temperaturi (pa npr. 414 i 415. I I 546 . Cvrstoea lemljenih spojeva mnogo ovisi takoder 0 dinamickom optereeenju (npr.duljina spoja. samo jo~ 170 N/mm2. porculana itd. CvrstoCa se lijepljenog spoja mnogo smanjuje pri vi~im temperaturama (ako npr. postignutih termickom obradom (npr.). a pri 107 titraja. . pri + 150°C moZe se smanjiti na samo 2 N/mm2.a pri debljini 1 mm joil samo 15 N/mm2). metalon itd. araldit.05 . 38 N/mm2. meki lem S. str. Kao Ijepila se upotrebljavaju tvari na bazi umjetnih smola (trgovacka imena. koju prenosi lemljeni spoj opterecen na smik. pri 150°C moze iznositi jo~ samo 15% od vrijednosti pri 20°C). Proracun lemljenih spojeva Lemljene spojeve racunamo uglavnom na smik.Sn 40 ima kratkotrajnu evrstocu na smik 35 N/mm2.) Lijepljeni spojevi Lijepljeni se spojevi upotrebljavaju pri spajanju kovina i nekovina (drveta.).Lemljeni spojevi o lemovima v.

d2 = u2d2(T2 . 157).05.dID) i obruca u stegnutom stanju ovisi Pritisak p na plohi izmedu rukavca o d?pu~t~nim naprezanjima p u rukavcu 0") i obrucu 0"2dop: dop P ~ O"2dop[l.dl gdje su: To okoline. str.(d-zlD2) i obruc.temperatura ohladenog rukavca. Relativna deformacija E rukavca i obruca (s obzirom na prvobitni promjer rukavca) iznosi E = (D) - d2)/D1 = c.(d-zlD2)2Jf2 ~ O"ldop[l . Stezna deformacija c.d2 > c.~ 1 + (d)/D1)2 E) [ 1 (dl/Dl)2 - .19 (za srednje tvrdi eelik oko 0.To) C.d Prijenosna sila F steznog spoja je F = JlDlnlp gdje je I duljina korisne prijenosne povdine rukavca. potrebne pri navlaeenju: .Poissonovi koeficijenti za rukavac i obruc.temperatura = UIDI(To - T1) C. ml i m2 -L m2] gdje su: El i E2 .d = D1P(Elp) Temperaturnerazlike. Ukupna promjena promjera treba da je veea od trafene stezne deformacije - .~ ml ] + ~ 1 + (diD2)~ E2 [ 1 .0.To uzrokuje pro~irenje obruea za c.obicno . UI i U2 .(d)/D)2Jf2 Po Hookeovu zakonu vrijedi za rukavac i obruc p - E .dh dok zagrijavanje obruea za temperaturnu razIiku T2 . T) . .d2: - c. Prijenosni moment M) steznog spoja je Mt = (d2/2)F 547 .d) + c.moduli elasticnosti za rukavac .hIadenjem rukavca i zagrijavanjem obruea.16).koeficijenti temperaturnog rastezanja rukavca i obruca (v.Stezni spojevi Stezne spojeve dobivamo navlacenjem obruca unutarnjeg promjera d2 na rukavac veeeg vanjskog promjera Dh i to . Koeficijent trenja JI na plohi izmedu rukavca i obruca u stegnutom stanju iznosi 0. T2 temperatura zagrijanog obruea. HIadenje rukavca za temperaturnu razliku To TI uzrokuje sufenje rukavca za c. .

2 6..-"-.5 3.na glavini za pera Osnovni standardizirani kIinovi i pera prema JUS: K/inov. (JUS M.. .na glaviniza kIinove 12.5 13.12 8).9 1.9 11.2 1.7 9.3 17.8 7.Per~.2 3.8 1.9 4.230 230)..5 2.0 4.8 5 6 6 6 7 7 8 9 9 10 11 12 14 15.1 11.6 22. Spojevi klinovima kIinove (s nagibom 1 : 100) i pera.7 1.170 170).. .2 2..3 2..1 4.061 ..060 M.. .4 .C2.5 4.9 5.3 1.Pera.8 1.- .85 85)..1957). .3 13..7 19.C2.9 4.5 3.2 3.1957).3 13. pera dubina utora: 1 ..4 11..3 2.3 19.1 1.3 4.6 1.5 5.8 1.9 8. . .1 6.17 17)..500 548 45 50 56 63 70 330).1957).9 11.020 .4 16.1 7..0 3..5 24.0 3.C2.C2.9 1. visoka (JUS M. .260 260).380 90 100 80 40 24.9 8..6 3.75 75).7 5.4 2.8 2.150 150).RASTA VLJIVI SPOJEVI Razlikujemo K/inov.0 1.95 95).7 2.4 2. .7 3. 44).8 11.0 8. .5 6.5 6.5 8.4 6.6 5..promjerosovine b .9 16 4.9 1..? 600 N/mm2..2 11.1 2.2 6. n.8 5.5 4.0 19.6 15.2 3.4 2.9 7.060 .. .6 3.44 .7 9.- .1 3.290 290).0 4..6 8. 30 30). .3 2. .9 7.6 5.4 2. .5 2.na osovini '. ..5 6.50 50).2 2.200 200).9 10..2 3. ..C2.5 SO 30.. ..7 3.4 2.Sirina . mm I mm mmjmm ' h 1 " I mm '2 I I JUS JUS M.2 1.9 5.1 15. h .110 110)..10 6).6 14..1 2..4 9.7 4..visina } khna odn.8 4.4 1.1 . .4 6. ...- - - - -1- - Za klinove i pera upotrebljavamo celik cvrstoce Rm ..4 6.7 4.5 1.9 1.5 8..8 4.8 1.0 6.65 65)..6 2..9 4.0 2.9 7.4 1.130 130).9 12.1 4...9 3...2 6.C2.7 10.17.9 1.021 .22 10)... .4 8.7 3.C2.6 45 27.440 440).5 6..58 58).4 2.8 25 28 32 32 36 7 8 8 9 10 11 12 14 14 16 18 20 22 3.1 12.0 9.7 4 - - - - 1.C2.3 17..1 0.1 2..6 3...7 27.6 18.ska (JUS M.7 - -.6 14...021 M.020 .7 12.5 30.3 19. hll 3 6 8 10 12 14 16 18 20 22 25 28 32 36 40 22).2 18 5. .9 3.061 mm mm mm mm mm 12).-"-. .9 4.7 3.4 6.. JUS d mm b mm JUS M. .Plosna.6 22..5 1.330 380).7 4.4 8.i k/inovi (JUS M.1957).0 19.3 2.8 3 4 5 2 5 3 4 6 2 1. . ..7 4.1 12.8 7.9 2. ..0 2. Pera d .38 38).2 7.4 3.

svomjaci { s malom giavom (JUS M. .202 . SO mm 549.1952) .C3.1954) d = 5 ..205 1952) d = 0.6.100 mm .C3.C2. 100mm Poluobrac:teni s velikom giavom (JUS M.021 -.C2. b b I mm 8 9 n 8 I 8 26 30 32 36 40 6 6 6 6 6 8 8 I I 10 8 62 68 78 88 98 108 120 65 72 82 92 102 112 125 10 12 12 12 14 16 18 8 8 10 10 10 10 10 Svornjaci Spojevi svornjacima i zaticima Standardizirani promjeri d 3 4 5 6 8 10 12 14 16 18 20 22 25 28 30 32 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 Obrac:teni bez giave(JUS M. .5 n I d mm 42 46 I mm 46 50 D.203 ...201 .C2... 50 mm d= 1.C3.C2..u tolerancijskom polju h 11 (JUS M.022 .8 .. 100mm Zatici Standardizirani promjeri d 0.1952) - . - Zaka1jeni cilindricni zatici (60 HRC) . .20 mm Konicni zatici (1: 50).8 1 1..5 2 2.204 1952) d = 0. 100mm svomjaci{ s malomgiavom(JUSM.Utomi spojevi Unutamji promjer Vanjski promjer Utorni spojevi s ravnim bokovima (JUS M.50mm u tolerancijskom polju m6 (JUS M. ... 50 mm u tolerancijskom polju h 8 (JUS M.8 .41O. . . mm I mm I 18 21 23 26 28 32 36 - mm 3 3. 60 14 16 6 6 20 22 25 28 32 34 38 42 4 5 5 6 6 7 6 7 6 52 56 62 72 82 92 102 112 .8.. D.020 1954) d = 3 ..5 3 4 5 6 8 10 13 16 20 25 30 40 50 Cilindricni zatici d = 0.1954) d = 6.u tolerancijskom polju m 6 (JUS M. (promjerd mjerise na uiem kraju) (JUSM. 58 I mm 48 54 D.C2.04O 1954) d = 3 . .1958) - d D D) za laku izvedbu za srednju izvedbu D2 b Sirina utora Broj utora d n b I mm 11 13 16 I D.C3.Cl.6 0.1952) d = 0.

c za 1= 125).220 50. 150. navoj se izvodi do glave vijka.052 -1976. .....050/051 .!~.220 55. sterokutnom glavom i maticom (ISO). .. . .057/060-1976. 91 84 97 90 103 96 109 m-'"32 36 41 46 50 55 60 65 .Vijami spojevi Najobieniji su vijci sa §e- Standardiziranih vijaka i matica ima mnogo.. ~ I 4 I 4 16 18 22 26 ""30 navoJabvlJka Dimenzije glave vijka i matice I M 5 M 6 M 8 M 10 M 12 (M 14) MI6 (M 18) M20 (M 22) M24 (M 27) M 30 (M 33) M 36 (M 39) M 42 (M 45) ' 30.. 80 - - - h I m I s I e 4 9 3.019 .200 40. .600 . .Bl.Mjereu mm ~ $ - Nazivni pro~jer I Normalne dUljini tijela I D~lji.OI9-1972:/1 1102 108 116 115 121 129 28 30 33 36 38 42 70 75 80 PremaJUS ~ 125mm. . s finim navojem: JUS M. .B1.Bl. .220 20... izrade C i B (JUS M. .5 5 6. 13> 2oomm. .220 100..220 - 52 65 56 69 60 73 66 79 72 85 78 . 550 . Treba se kloniti duljina tijela u zagradama! Duljine navoja b: za I~ 125 mm b = U+ 6mm .220 180. s navojem do glave: JUS M.220 lOO. .bez propisanih mehani~kih svojstava.. . .200 mm. .220 120.. .B1... 220 140.053/055 -1976.220 60.. ... .Bl.220 45.220 100. . .220 60. .1965) Materijal: relik iIi mjed .Bl. 50 25.. .100 35./2 = 125).5 8 10 11 13 15 16 18 19 22 24 26 29 31 34 4 34 38 42 46 50 54 60 66 72 78 84 90 32 36 40 44 48 57 61 5.1976) Vijci sa iesterokutnam glavom Sesterokutne matice za opce svrhe (JUS M.Bl.200 mm b = U + 12mm " ... .1972) Duljine tijela I (mm): 2 (7) 14 (28) 45 75 (105) 140 200 2.220 M..5 7 8 10 12 13 14 15 17 19 21 23 25 26 13 17 19 22J 24 ..5 8 16 30 50 80 110 150 220 3 (9) (18) (32) 55 85 (115) 160 240 4 10 20 35 60 90 120 170 260 5 (11) (22) (38) 65 (95) (125) 180 280 6 12 25 40 70 100 130 190 300 . .220 80.220 70. Vijci sa sesterokutnom glavom izrade A: JUS M. Nazivne du/jine tijela vijka i duljine navoja (JUS M. za/>200mm b=U+2Smm Ako je I ~ b.. 10 8 27- I M 48 (M 52) 60.

.07%) i ~Iici za automate (P ~ 0.95 1.5 S) Nelegirani ~lici (C ~ 0. 550 500 .003 .19.9. .% 25 14 20 10 16 8 12 12 9 8 7 Tvrdoea Razred o.110%.1 1..9 3.Kvalitetni vijci i matice (JUS M.2 12 14 15. .8 10.6 5..8 J) 400 6.8 M2 M 2. .5..7 4.5 551 . P ~ 0.5 17. .8 8.85 0. .4 M 1.... 800 J) 8.rstoCa Tvrdo6l evrsto. ') Mo .9 0.9 640 800 .1.12%.5 4 4.45 1. .2 N/mm 4..6 Vijci Vlana evrstoea Rm N/mm' 400 . ..9 14.0.. 440 400.5 M3 Promjer svrdla mm 0.150%). nelegirani (C = 0.2 M 1.B1. .5%...6 M 1. 1600 8 10 ') 12 14 I) Nelegirani ~lici (P ~ 0.06%. .. 245 HB 225 .9 0. 300 280.2. .9 1. .9 12. S ~ 0...58%.0.75 0. S ~ 0.8 7. .. ') Pobolj~ni ~lici.. .5 10.~lici (C ~ 0. 215 HB 170.6 I) 240 4.1 M 1. Pb ~ 0.. .45%).5 40.52%): Razred evrstore: Cr+Mo+Ni+V~ 8. .8 6.5 43 47 50.5 5 6 7 8 9 10 11 Promjer svrdla mm 2.5 21 24 26.5 19. .5%) i legirani (C = 0.0..1983 i 028 . .B1.34%. 370 330.32.25 1. 1400 1260 1400. Mn ~ 0.5 14. 170 HB 140.. Preporuceni promjeri svrdla za rupe pred narezivanjem navoja (JUS M.2 5 6 6. prod.30.5 29.35%).3 3.510 HV HV HV HV 4 5 6 S) 400 500 600 800 1000 1200 1400 302 302 302 302 353 353 380 J) 6.0.8 0...6 1.5 Oznaka navoja M 12 M 14 MI6 M 18 M 20 M22 M24 M27 M30 M 33 Promjer svrdla mm 10. 700 Matice Postot.1972) Oznaka ..023 .5 Oznaka navoja M36 M39 M42 M45 M48 M52 M 56 Promjer svrdla mm 32 35 37..9 I) 360 480 540 600 .5 Oznaka navoja M M M M M M M M M M 3.5 9.N/mm' HV re 110..75 2.1975) Razred Naprez. 0.tenja Re R. . 1200 1080 1200.9 ') 12. 1000 900 1000. .2 M2.05 2.. A. evrsto.8 320 300 5. S ~ 0. navoja M1 M 1.

/'

i' provrta za vijke s metarskim (JUS M.B1.004 - 1986) D_...._=...... I f Promjeri navojem

I Oznaka navoja

I

I

s

I

g

I "-'JM ]4 M ]6 M 18 M 20 M 22 M 24 M 27 M 30 M 33 M 36 M 39 M 42 M 45 M48 M 52 M 56 M 60

I

f

I

s

I

g

I ..-.-,- I
M M M M M M M M 64 68 72 76 80 85 90 95

[

I

s 70 74 78 82 86 91 96 ]0] 107 112 117 ]22 ]27 132 137 147 ]58

I

g

M] M 1.2 M 1.4 M 1.6 M 1.8 M 2 M 2.5 M 3 M 3.5 M 4 M 4.5 M 5 M 6, M 7 M 8 M 10 M ]2

f fina izrada (za finu mehaniku, precizne strojeve i alat); s - osrednja izrada (za opee strojarstVo); g gruba izrada (za grube dijelove, lijevane rupe).

.-

1.1 1.2 1.3 1.3 1.4 1.5 1.5 1.6 1.8 1.7 1.8 2 2.0 2.1 2.2 2.2 2.4 2.6 2.7 2.9 3.] 3.2 3.4 3.6 3.7 3.9 4.2 4.3 4.5 4.8 4.8 5 5.3 5.3 5.5 5.8 6.4 6.6 7 7.4 7.6 8 8.4 9 ]0 ]2 ]0.5 ]] 13 ]3.5 14.5

]5 17 19 2] 23 25 28 31 34 37 40 43 46 50 54 58 62

]5.5 17.5 20 22 24 26 30 33 36 39 42 45 48 52 56 62 66

]6.5 ]8.5 2] 24 26 28 32 35 38 42 45 48 52 56 62 66 70

66 70 74 78 82 87 93 98 104 109 ]14 ]]9 ]24 ]29 ]34 144 ]55

74 78 82 86 9] 96 ]01 107 112 ] ]7 122 ]27 132 137 144 155 165

M 100 M 105 M]IO M 115 M ]20 M ]25 M 130 M ]40 M 150

-

Proraeun vijaka a) Vijci za pricvrscivanje Maksimalna sila Fmax, koje moze prenositi vijak presjeka A (s promjerom jezgre navoja dl), iznosi A = d I2nl4 F. < A Aclop maks= Dopu~teno naprezanje
nju teeenja Re (RpO,2)

0dop za vijke odredujeino adop = 0 , 3 R e

obieno ovisno 0 napreza-

Za prednapregnute vijke uzimamo Fmax = (1,3.. . 1,6) F, gdje je Fvanjska sila, kojom opterecujemo vijak na vlak. b) Vijci za prijenos gibanja (obieno s trapeznim ili pilastim navojem) Nosiva sila F odreduje se - osim proraeunom evrstoce (kao pod a) i s obzirom na boem pritisak p dodirnih ploha u navoju

- jo~

- d12)n 4 pn gdje su: d - vanjski promjer vijka; n - broj nosivih navoja.
< (d2
Fmaks

=

Boeni pritisak p kod broneanih matica iznosi:

za vijke od mekog eelika

p

za vijkeod tvrdogeelika
552

p

a 7,5 N/mm2

a 16 N/mm2

STROJNI DDELOVI ZA PRDENOS KRUZNIH GIBANJA
Osovine Okrugle osovine promjera d mogu prenositi moment vrtnje T T= Wp'tdop

gdje je Wp - polami moment otpora okrugle osovine Wp
I I

= (ro'16)d3

= 0,2 d3

a 't dopje dopu~teno naprezanje na torziju. Za osovine uzimamo celik cvrstoce Rm = 420...700 N/mm2. Ako dodatni momenti savijanja nisu poznati, racunamo s dopu~tenim naprezanjem na
torziju Ttdop ovisno 0 promjeru osovine d . d (mm) ,,<Inn (N/mm2)

.. .25
10

25... 50
20

50...80
30

80...
40

Ako su, medutim, momenti savijanja poznati, treba osovinu racunati pomocu sastavljenih optereeenja (v. str. 122). Za prijenos momenta vrtnje T treba promjer osovine d biti

d vrtnjeosovinen
Remenski prijenos

16 = V-;-.

T 'tdop

[5T =1V--;;;;

Moment vrtnje mozemo izraziti snagom P, koju osovina prenosi, i brzinom

P T=- 2nn .

Zbog trenja izmedu remena i remenice sila Ft u vucnoj strani remena veca je od sile F2 u povratnoj strani F.>F2 F,-Fe=~ F2-Fe

gdje su: e - baza prirodnih logaritama, /J

-

(rad) remeoa na remenici, Fe
duljinska masa remena (kg/m),

- sila u remenu
e - gustOCa

- koeficijent trenja, a obuhvatni kut
zbog centrifugalne sile, ml
A - presjek remena, remena,

v - brzina remena. Vrijednosti izraza em a Jl. 0,2 0,4 0,6 0.8 120' 1,52 2,31 3,51 5.34 140' 1,63 2,66 4,33 7.06 160' 1,75 3,06 5,34 9.34 180' 1,88 3,51 6,59 12.4 200' 2,01 4,04 8,12 16.3 220' 2,16 4,65 10,0 21.6

SS3

Obodna si/a F F = F] - F2 = (F] - Fe)(el'a - l)/el'a = (F2 Snaga P, koju remen prenosi pri obodnoj brzini v

-

Fe)(el'a

-

1)

= dnn

P = Fv = (F] - F2)dnn Sila Fh kojom je remen napregnut (u vucnom dijelu): F. gdje su: A presjek remena, Odop - dopusteno naprezanje remena. Prijenosni omjer i je omjer brzine vrtnje n] pogonske remenice i brzine vrtnje n2 gonjene remenice: i = n]/n2. a) Plosnati remeni izraduju se od koze, gume, tekstila, umjetnih masa itd. Sirine remena i remenica (JUS M.C1.231 - 1965) Mjere u mm b b' b b' b b' b 16 20 25 32 40 Promjeri remenica d (mm) 40 56 80 112 160 45 63 90 125 180 50 71 100 140 200 20 25 32 40 50 50 63 .63 71 71 80 80 90 90 100 100 112 125 140 160 112 125 140 160 180 180 200 224 250 280

-

= (F] -

F2)el'a/(el'a

-

1) + Fe

= AOdop

b' 200 224 250 280 315

b 315 355 400 450

b' 355 400 450 500

(JUS M.C1.241 - 1965) 224 315 450 630 250 355 500 710 280 400 560 800

500{560 630 900 1000 1120 1250 1400 1600 1800 2000

Izbocenost vijenca remenice h (JUS M.C1.242 - 1965). Mjere u mm d h d h d h 40.. . 112 0,3 160, 180 0,5 250, 280 0,8 125, 140 0,4 200, 224 0,6 315, 355 1,0 Izboeenost za d = 400. . . 2000 mm iznosi izmedu 1 i 6 mm (ovisi i 0 sirini remenice b'). Specificna snaga PIA, tj. prijenosna snaga remena P po jedinici presjeka A, ovisi 0 materijalu remena, obuhvatnom kutu a, relativnoj debljini sld (s = = debljina remena, d. = promjer remenice) i 0 obodnoj brzini v. Specificna snaga PIA za plosnati koini remen pri obuhvatnom PIA (kW/mm') sld v (mIs) 5 10 20 30 15 25 1: 400 0,013 0,025 1: 200 0,012 0,023 1 : 100 0,011 0,021 1 : 50 0,010 0,019 Prijenosni je omjer kod 0,036 0,047 0,056 0,034 0,045 0,053 0,032 0,042 0,049 0,029 0,037 0,043 plosnatih remena: i ~ 5. 0,063 0,060 0,055 0,047 kutu a = 180'

35 0,065 0,062 0,057 0,048

40 0,063 0,059 0,053 0,042

554

b) Beskonal!ni kIinasti remeni Profil klinastih remena je trapez sirine (dulje) osnovice a i visine h, dok bol!ne stranice zatvaraju kut od 40°. Normalni klinasti remeni (JUS G.E2.053 - 1964) Oznaka . Dimenzije (mm)
profila y Z A B C D E Oznaka pro/Ha SPZ SPA SPB SPC
1

alhlbllpl 6 4 10 6 13 8 17 11 22 14 32 19 25 38

1,6 2,4 3,1 4,1 5,6 8,2 9,7

Lp 200... 1250 5,3 400. .. 2800 8,5 11 560.,. 4000 14 800. .. 6300 19 1400... 9000 27 2240. . .18000 32 3150. ..18000

."

Uski klinasti remeni Dimenzije (mm)
I

~
[
I

~

/

/

,

n .c:

n - neulralna os

'" = 40:t 1°

alhlbllpl 9,7 8 12,7 10 16,3 13 22 18

2 2,75 3,5 4,8

I

8,5 11 14 19

Lp 630.., 3550 800... 4500 1250. .. 8000 2000.. .12500 G.E2.053 - 1964) 2000 3550 6300 2240 4000 7 100 2500 4500 8000 2800 5000 9000 3150 5600 10000 11200 12500 14000 16000 18000 kutu 0(, 0

Racunske

duljine Lp (mm) (JUS 200 355 630 1120 224 400 110 1250 250 450 800 1400 280 500 900 1600 315 560 1000 1800

Snaga P, sto je prenosi klinasti remen, ovisi 0 obuhvatnom najmanjem promjeru remenice dmin i 0 obodnoj brzini v. Snaga P klinastog remena pri obuhvatnom kutu 0( = 180° Oznaka rofila p y ~In mm P(kW)
I

v (mts) 2 1- 4 1 6 1 10 I 14 I 18 1 22 1 26 32 0,037 0,074 0,11 0,16 0,19 0,19 0,15' O,Q58 z 63 0,14 0,27 0,41 0,64 0,81 0,88 0,74 0,88 A 90 0,27 0,55 1,25 1,6 0,81 1,9 2,0 1,9 B 125 0,51 0,96 1,4 2,3 2,9 3,4 3,3 3,5 C 210 0,89 1,75 2,6 4,1 5,3 6,1 6,4 5,9 D 345 1,7 3,3 4,8 11,5 7,7 10,0 12,1 11,2 E 490 2,6 5,2 7,7 15,4 18,1 18,9 11,9 17,5 Pri manjem obuhvatnom kutu 0(valja vrijednosti za snagu P mnoziti s faktoroin k ",0 170 160 150 140 130 120 110 lOO 90 k 0,98 0,95 0,92 0.89 0,86 0,82 0,78 0,73 0,68
I
"

Prijenosni je omjer kod klinastih remena i~

10(..,15).

555

Laoeaniprijeoos Obodna silo Foproizlazi iz snage sto je prenosi lanae pri brzini v, odnosno iz momenta vrtnje Tlaneanika (Ianeanog zupeanika) i promjera njegove diobene krumice do P 2T Fo=-=v do pri eemu brzina lanea, koja je jednaka obodnoj brzini na diobenom valjku, ovisi o brzini vrtnje n v = doRn U laneu djeluje jos i komponenta centrifugalne sHe Fe = m, if
gdje je m( duljinska masa lanea (kg/m). Ukupna silo, kojom je opterecen lanae, iznosi

-

F = Fo+ Fe
Botni pritisak p na dodime plohe clanaka A F P = A < Pdop Dopuiiteni boeni pritisak Pdop ovisi 0 brzini lanea v, a iznosi pri uobicajenim pogonskim prilikama: v (mls) 0,1 0,5 1,0 1,5 2 3 4 5,5 7 9 12 P (N/mm2) 3100 2800 2600 2400 2250 2050 1850 1600 1400 1250 1000 Lancaniei Promjer diobenog valjka do h 1800

do = sin a = hN

a =

Z-

gdje su: h korak lanea; a (") - polovicni kut medu susjednim zupeima; z - broj zubaca laneanika.
z 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Vrijednosti N N z 16 2,0000 17 2,3048 18 2,6131 19 2,9238 20 3,236 1 21 3,5495 22 3,8637 23 4,1786 24 4,4940 25 4,8097 N 5,1258 5,4422 5,7588 6,0755 6,3925 6,7095 7,0267 7,3439 7,6613 7,9787 z 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 N 8,2962 8,613 8 8,9314 9,2491 9,5668 9,8845 10,2023 10,520 I 10,8380 11,1558 z 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 N 11,4737 11,7916 12,1096 12,4275 12,7455 13,0635 13,3815 13,6995 14,0176 14,3356 i 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 N 14,6537 14,971 7 15,2898 15,6079 15,9260 16,2441 16,5622 16,8803 17,1984 17,5166

-

556

za z
Tjemeni valjalc zaz

=

zaz~.26

= 13...25

7... 12

Lancanici za clankaste lance s valjcima

h

Lanae (mm) e 5,5 5,64

Dimenzije laneanika (mm) bl 2,5 2,7 3 4,4 15,4 15,4 18 23 28 28 34 41 b2 8 8,3 b3 U

hi min 3,5 5 8 8 17 17 19 25 28 31 41 48

6 8 12,7 12,7 25,4 25,4 31,75 38,1 44,45 50,8 63,S 76,2

-

-

79 90,2 91 120 147 145 178 233

31,88 31,4 36,45 48,36 59,56 58,55 72,29 91,21

47 53 54,5 71,4 87,6 86,6 106 132

1,3 1,5 2 3 11 11 13 16 20 20 24 29

Lancanici za clankaste lance s tuljcima i svornjacima Tjemeni valjak laneanika:

-

za lance s tuljcima

dk = do + (0,8.. . l)d

za lance sa svornjacima dk

= do + (3. . .4 mm)
u = 0,6 b

*
bl = 0,9 b
b je nosiva ~irina lanca (vidi stc. 558 i 559).

557

Clankasti

lanci

su lanci s valjcima, tuljcima i svornjacima. b

h - korak b - nosiva sirina clanka d - nosivi promjer clanka e- razmak medu clancima

Clankasti lanci s valjcima (JUS M.C1.820 - 1960), jedno-, dvo- in troredni Dimenzije (mm) Prekidna sila (kN)

h 6
8

e
I

jedno- dvoredni redni 3
5 8 8 45 45 55 120 140 180 270 400

troredni

I

Duljin. masa (kg/m) jedno- dvo- tro-' redni redni redni 0,12 0,18
0,40 0,44 2,7 2,5 3,6 6,7 8,3 10,5 16 25

2,8
3

4
5

12,7 12,7
25,4 30) 31,75 38,1 44,45 50,8 63,5 76,2

3,3 4,88
17,02 17,02 19,56 25,4 30,99 30,99 38,1 45 75

7,75 7,75

5,64 -

100 215 250 320 480 700 9

-

-

-

0,36

115 140 300 360 450 680 1000

-

-

8

15,88 31,88 15,88 19,05 36,45 25,4 48,36 27,94 29,21 39,37 48,26 59,56 58,55 72,29 91,21

80

5,4

-

7,2 13,5 16,6 21 32 50

11 21 25 32 48 75

Clankasti lanci s va1jcima:

558

za povecano opterecenje

(JUS M.Cl.821

- 1960)

- s dugimclancima(JUSM.Cl.822 - 1960)
za poljoprivredne strojeve (JUS M.C1.827 - 1967)

Clankasti lanci s tulicima (JUS M.C1.830 -

1960) -

jednoredni

Dulj. masa hlbld siIa(kN) h I bid siIa (kN (kg/m) Dimenzije (mm) I Prekidna (kg/m) Dimenzije (mm) \ PrekidnafUlj. masa 15 14 9 5 45 30 125 12,5 1,20 13,6 60 50 32 160 20 16 12 25 2,15 14,9 200 2S 18 15 65 55 36 18,9 31,5 2,55 30 20 .17 250 40 70 65 42 24,7 4,00 35 22 18 50 80 70 44 315 4,30 31,0 40 25 20 90 80 50 400 63 41,8 5,50 45 30 22 80 100 90 56 500 48,4 7,55 50 35 26 100 9,04 J
Clankasti(Gallovi) lanci sa svorniacima (JUS M.C1.84Oj841-1960) jednoredni

h I bid sila (kN) (kg/m) h I bid sila (kN (kg/m) Dimenzije (mm) Prekidna ulj. masal Dimenzije (mm) \prekidnafUlj. masa Laid lanci 20 8 7 50 20 11 40 2,5 2,76 0,26 25 12 5 5 60 22 12 60 3,14 0,35 35 15 8 70 25 14 80 12,5 0,69 3,31 40 18 10 25 80 30 17 100 1,25 4,50 TeIki lanci 2 2 45 30 17 100 3,5 0,75 0,07 6,4 6 4 50 35 22 150 3 1,25 0,16 10,6 6 55 40 24 200 3,5 1,5 0,25 15,5 10 8 4 60 45 26 250 2,5 0,40 18,0 15 12 5 5 70 50 32 375 0,70 33,5 20 15 8 80 60 36 500 12,5 1,10 38,2 25 18 10 25 90 70 40 750 1,75 53,0 40 100 80 45 1000 30 20 11 3,4 76,6 22 12 35 60 110 90 50 1250 4,5 90,0 40 25 14 112 80 120 100 55 1500 4,7
I

Bro; clanaka lanca x

x= 2 a ZI + -+-+h

2

Z2 h a

(-

Z2-ZI

2

~
559

pri eemu ZIlaCe: - razmak osi; h - korak lanca; z. ~ broj zubacamaa
log laneanika; z2- broj zubaca veIikog laneanika.

Zupbmi prijenos Prijenosni omjer i je omjer brzine vrtnje pogonskog zupeanika n. i gonjenog zupcanika n2, odnosno broja zubaca gonjenog zupcanika Z2 i malog pogonskog Z. i

= n1ln2 = z2lz.

i > 1 - prijenos na manju brzinu; i < 1 prijenos na vecu brzinu Standardni profil evolventnih zupcanika (JUS M.C1.016 - 1958) - s novijim oznakama po ISO (DIN 876) osim oznaka po JUS:
p.mll

-

tjemona linija 0.

oD d

E

~

srediSnjica
1

standard'1ogaprofilo korijensko linija

VII,

r\
;!;O,02m

----

Standardni profil koji treba upotrebljavati pri projektiranju i kradbi evolventnih lelnika (cilindrilnih zuplanika)

Korekcija profila lroju, u slulaju pOlrebe,trebakvest;somanaglavizupca Oznaka ISO JUS
mn In hk hf hn cn mn {In h

VeliCina standardni modul korak visina zubnog vrha visina zubnog korijena visina ravnoga dijela visina zaokrufenja polumjer zaokrufenja visina zuba kut oagiba botoi kut m
p
haP

= d/z
=m" =m

hIP ~m+c hwp = 2 m cp = 0,17 m; 0,25 m; 0,3 m £lIP = 0,25 m; 0,38 m; 0,45 m hp =2m+c ap = 20" 2-ap

Standardni moduli m (mm) po ISO (JUS M.C1.015 - 1965): 1 1,375 2 2,75 3,5 4,5 6 8 11 16 22 32 45 1,125 1,5 2,25 3 (3,75) 5 (6,5) 9 12 18 25 36 50 1,25 1,75 2,5 (3,25) 4 5,5 7 10 14 20 28 40 Upotrebljavati' valja u .prvom redu debelo tiskane vrijednosti modula (1. prednost), tanko tiskane u slueaju opravdanih razloga (2. prednost), a vrijednosti u zagradama samo iznimno (3. prednost).

560 =-

Parovi celnika (cilindricnih zupeanika) kama pO ISO) ravno ozuptanje a

(JUS M.C1.012 - 1958) (5 oznakoso ozuptanje pod kutom f3 . I q

VeliCine par ova celnika Modul Zahvatni kut Diobeni ci/indar - promjer

ravno ozubljenje

koso ozubljenje m, = mr/cos fJ a, = arc tan (tan ap/cos fJ)

m = mn. a = (ap = 20°) d = ml p=m1t Pb=pcosa Pe = P cos a = Pb s=p/2+2xmtana s=p/2-2xmtana e=p-s dn = d, - 2(hfP - x,m) df2 = d, - 2(hfP - x,m)

-

korak osnovoi korak korak medu evolventnim bokovima Debljina lUpca - pri vanjskom ozupeanju - pri unutar. ozupeanju

d = m,l = m"vcos fJ p, = m,1t = mn1tlcosfJ Pbr = p, cos at
Pet = p, cos at = Pbl s, = p~2 + 2xm, tan a, s, = p~2 - 2xm, tan at

Sirina medw;ublja Promjeri korijenskih cilindara - pri vanjskom ozupeanju za pogonski zupcanik za gonjeni zupeanik - pri unut. ozupeanju za pogonski zupeanik za gonjeni zupCanik Promjeri osnovnih cilindara Promjeri tjemenskih ci/indara - pri vanjskom ozupcanju za pogonski zupcanik za gonjeni zupeanik - pri unu!. ozupeanju za pogonsld zupeanik za gonjeni zupeanik Promjeri kinematil!kih ci/indart - pri vanjskom ozupeanju za pogonski zupeanik za gonjeni zupeanik - pri unutar. ozupeanju za pogonsld zupeanik

e. = PI- s.

dn = d, - 2(hfP- x,m,) df2= d, - 2 (hfP - x,m,)
dft

dn = d, - 2(hfP- x,m)
df2

db

= dcos

= d, +

2(hfP + x,m) a

1

= d, 2(hfP x,m,) df2 =d, + 2(hfP + x,m,) db = dcos at

-

-

dal da2

= 2(a = 2(a -

O,5df2 O,5dft

- c,) - c,)
a = razmakosi

dat = df2 - 2(a + c,) da2 = dft + 2(a + Cl) dwl = 2a1(i+ 1)" dw2 = 2ai/(i + 1) = idwl dwt = 2aI(i - 1)
I

za gonjenizupeanik dw2= 2ai/(i 1) = idwl . mn- normalnimodul(modulu normalnoj avninipresjeka). r
prirucr.ik

-

37 - Strojarski

561

Pomak profila osnovne ozubnice izrazava se umnoskom koeficijenta pomaka profila osnovne ozubnice x (koji je ovisan od broja zubaca i upadnog kuta a) i modula: (Xmin = 1 0,5 z sin2 a) pri ravnom ozupcanju: xm (Xmin= 1 - 0,5 z sin2 a,) pri kosom ozupcanju: xmt

-

Pomakom profila osnovne ozubnice povecava se nosivost, sprecava pod rezivanje pri malom broju zubaca (z < 17), a smanjuje relativna brzina klizanja. Razmak osi

-

pri ravnom ozupcanju pri vanjskom ozupcanju: a = 0,5 m(zj + Z2) cos aIcos aw

pri kosom ozupcanju

- pri unutarnjem ozupCanju: a = 0,5 m(Z2 - z,)cos aIcos aw

a= 0,5 m'(Z2 7 Zt) cos a.tcos aWl

dok za pogonski zahvatni kut aw odn. awl vrijedi: - pri vanjskom ozupcanju: inv Uw, = 2(x, + X2)/(ZI + Z2) . inv aw = 2(xj + X2)/(Zl + Z2) . tan a + inv a . tan a, + inv a,

.

-

pri unutarnjem ozupCanju: inv aw 2(X2 Xj)/(Z2 - z,) .

=

. tan a + inv a

-

inv aWl= 2(X2

. tan a, + inv a,
a) - vidi str. 33!

- Xj)/(Z2

-

Zl)

.

Vrijednost evolventne funkcije inv a (= tan a Mjerni brojzubaca

-

k

= ...L(tan :Tt

ax

- inv a)

-

tan 2axt k-:Ttcosf3t,

- ...L

(

- inv at )-

- 2xtana +05' :Tt
pri ce~u je t _ anax- , an2 a + 4(x/z)(1 + x/z) cos2'a

tan axt
sin f3t,

2x tan at + 0,5 :Tt

It

=

tan2~,+ 4(x/z)(1+ x/z)
COS2 at
f3 cos Un

= sin

pri cemu je an

= ap

Mjerni broj zubaca k zaokruzujemo na najblizi cijeli,broj. Ako je x = 0, dobivamo: k = za/:Tt+ 0,5 k = z( at + tan a, . tan2 fJb)/:Tt+ 0,5 Mjera pomocu zubaca:
W

=m

cos a [:Tt(k

-

0,5) +

W

=m

cos a, [:Tt(k

-

0,5)

+ Z inv a, +

+ z inv a + 2 x tan a] 562

+ 2 x tan at] . cos fJb

Tolerancije parova evolventnih celnika (ISO) (JUS M,C1.031 - 1966) Za sve tolerancije parova celnika s evolventnim zupcima predvideno je 12 bUteta - osim za tolerancije razmaka osi, za koje je predvideno 6 kvaliteta, K:walitetaizrafava stupanj tocnosti, tj. odgovarajucu veliCinu tolerancije, Granicna odstupanja koraka zubnog profila Ato i dopu!teni zbroj odstupa. /wraka zubnog profila TTto Ato ICvaIitela 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 gornje (tml Ato 0,66 'Pp + 0,10 'Pp + 0,16 'Pp + 0,25 'Pp + 0,40 'Pp + 0,63 'Pp + 0,90 'Pp + 1,25 'Pp + 1,80 'Pp + 2,50 'Pp + 3,55 'Pp + 5,oo'Pn + donje

.,

1
0,80 1,25 2,00 3,20 5,00 8,00 11,00 16,00 22,00 32,00 45,00 63,00

Ato'f (I'm
'

<tun)
0,25 VN + 0,60 0,40 VN + 1,00 0,63 VN + 1,60 1,60 VN + 4,00 2,50 VN + 6,00 3,55 VN + 8,00 5,00 VN + 12,00 7,10 VN + 17,00 10,00 VN + 25,00 14,00 VN + 33,00 20,00 VN + 50,00 N = O,5zmlt m (mm)
1,00

TTto

VN +

2,50

Ato d =

=

- 'Ata,g,

'Pp = mn + O,25y;r mn (mm), d (mm)

Granicna odstupanja pri osnovnom - za zupcanike s ravnim zupcima Ato,g AtBb,g - za zupcanike s kosim zupcima
AtBb,g

koraku bokova zubaca

=

AtBb, d
AtBb,d

= Ato,

d

= Ato,g

. cos f30

= Ato,d . COS o P

Tolerancije profila Tev i bocne linije zupca TfJ

Kvalitetni razred 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

Tev (J.IIIl) 0,06 'Pp+ 0,10'Pp + 0,16'Pp + 0,25 'Pp + 0,40'Pp+ 0,63 'Pp+ 1,00 'Pp+ r,60 'Pp+ 2,50 'Pp+ 4,00 'Pp + 6,30 'Pp+ 2,00 2,50 3,00 4,00 5,00 6,30 8,00 10,00 16,00 25,00 40,00

TfJ (I1m) 0,315Vb+ 0,40 Vb+ 0,50 Vb+ 0,63 Vb+ 0,80 Vb + 1,00 Vb+ 1,25 Vb + 2,00 Vb+ 3)5 Vb+ 5,00 Vb+ 8,00 Vb + 12,50 Vb+ b (mm) 1,60

2,00 2,50 3,00
4,00

5,00
6,00

10,00 16,00 25,00
40,00

10,00 'Pp + 63,00

63,00

'Pf= rn. + O,lVd rnn (mm), d (mm)

Tolerancije kruinog toka Tr Kvalitetni razred 1 2 3 4 5 6 0,224 0,355 0,56 0,90 1,40 2,24
'Pp

Tr (I1m) 'Pp + 3,00 'Pp + 4,50 'Pp + 7,00 'Pp + 11,00 'Pp + 18,00 'Pp + 28,00 + 0,25 Vd

Kvalitetni razred 7 8 9 10 1) 12 3,15 4,00 5,00 6,30 8,00 10,00

Tr (I1m) 'Pp + 40,00 'Pp + 50,00 'Pp + 63,00 'Pp + 80,00 'Pp + 100,00 'Pp + 125,00

= rn.

rn. (mm), d (mm)

564

00 4.00 16.odstupanje s obzirom na 1 okretaj M( .OO/pp 3. .00 180.80/pp l.00 36.60/pp 7. a .00 9.90 1.00 12.00/pj.00 /Pp = mn + 0.32/pp O.56 0.konstantnim l2IZJIIJIkomosi. T.00 56.00 112. pri kontroli zahvatom u etalonski zuptanik bez boene zraenosti postiZemo elasticnim radijalnim pritiskanjem zuptanika na etalonski zuptanik sralnom sHom.224 0.) Ai' .00 40." (JUD ) /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + 2.aktivna Iirina zupcanika 0.10/pp 9. Dozvoljena devijacija Tp" = Tpl2 mn (mm).24 2. (Registriramo odstupanja razmaka osi.32 0. d (mm) A'P. pri kontroli zahvatom u etalonski zupcanik s. 0.25/pp+ 2.osi 565 .50/pp 5.00 0.25Vd Tolerancija paralelnosti osi Inklinacija osi Ap' je komponentno odstupanje paralelnosti osi u ravnini.razmak osi b.00 71.20/pp 4.tolerancija odstupanja Ti' = TT10 + Toy .00 90.45 0.odstupanje s obzirom na 1 okretaj M{ .80 3.odstupanje s obzirom na 1 korak ..80 2. .tolerancija porasta odstupanja t:.55 4.00/pp + + + + + + + + + + + 4.g + Toy nazivnim gonjenog Tolerancije pri radijalnoj kontroli zahvatom ~to tj. Dozvoljena inklinacija Tp' = Tp Devijacija osi Aa" je komponentno odstupanje paralelnosti osi u ravnini.T.00 140.00 16.50 t:. (Registriramo odstupanja stvamog kuta rotacije mpeanika.00 28.' = A1o.00 56.odstupanje s obzirom na 1 korak - K valitetni razred 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Tt I (JUD ) O. koja je odredena jednom osi i okomicom'na nju do druge osi.Tolerancije pri tangencijalnoj kontroli zahvatom tj.16 0. koja je paralelmi s jednom osi i okomita na inklinacijsku ravninu.00 3.00 10.00 22.50/Pp 0.25 1.00 45. ll.) At .00 25.20/pp 14.00 6.00 6.

R.50 .. .. . - AWl. . + 2Aa g tan aWt R. . zubnih bokova.za alatne strojeve k = 18.g pomnoZimo slijedeCim koeficijentima: niz j h g fed c b a koeficijent +1 0 -2 -4 -6 -8 -10 -12 -14 niz z' y' x' w' v' u' t' s' r' koeficijent -18 -22 -26 -30 -34 -38 -42 -46 -50 Primjer oznacivanja kvalitete tolerancije za mjeru pomocu zubaca: npr.za zupeanike s kosim zupcima .d = -Aa..g)/cos aWl + 2A.za zupcanike s ravnim zupcima jmax jmin == - (AwI. ..u automobilskoj industriji 566 . Granicna odstupanja razmaka osi Odstupanje razmaka osi Aa je algebarska razlika. Kvalitetni Kvalitetni Gomje odstupanje Gomje odstupanje razred razred Aa.bez posebnih zahtjeva k == 18.g tan aw aw (AwI.g Kruina zracnost . Da sprijecimo interferenciju biti Orijentacijske modulu mn (istodobno prekrivanje) jmin> 2(Tjt" + Tin tan awt vrijednosti za kruznu zracnost u ovisnosti 0 standardnom mn (mm) j (I1m) j = k(mn + 1) pri cemu faktor k iznosi: k = 26. 5 fa.- .r'.cos aWlcos. + AW22Aa. Imin ...5 IT 7 6 Donje odstupanje: Aa.izmedu stvamog i nazivnog razmaka osi.5 IT 11 3 0.d Odstupanja dobivamo tako da gomje granicno odstupanje koraka Alo. 38 ...donje granicno odstupanje AW...5 IT 8 2 5 0.d)/COS + 2Aa.Tolerancije za mjeru pomocu j . drugo . (I'm) 4 1 0. od kojih oznacuje zubaca oznacujemo dvama slovima iz niza prvo .gomje granicno odstupanje Aw..g.d + AW2. (11111) Aa. 32 ...5 IT 6 0....5 IT 9 0.d tan aWl . + cos aWl cos .g + AW2. mora . AWl d + AW2 d Imax = .5 IT 4 0.d tan aWt .

.10 10. ' kamioni i . : pra:1ZD1ngom p I ....Izbor kvaliteta tolerancije zupcanika Kvalitet tolerancije zupeanika odabiremo S obzirom na upotrebu.... ... :' 20.. " ..16 16.. 6 6... fJ I' :1 ctalonski zupCanici ..I I I 110111112 I obrade (orijentacijski) I Standardni modul rn. I I 2 ........ ..6 6.. 8 8.. 4 I I 4..... . I I I I I Izbor S obzirom Nain na nacin obrade I obrade bru!enje brijanje ptecizno odvajanjerestica osrednjeodvajanjerestica obino odvajanjerestica Razred povrsinske I I2 I3 I ..1 . 8iIodnu bninu i naein obrade..3 I I 3 <3 I 4Kvalitet tolerancije 110111112 I 5 I 61 1 I 8 ! 9 I ... .I pra:jzni instrumenti 'I ..I I 4Kvalitet tolerancije I 5 I 6 I 1 ... Izbor S obzirom Upotreba I na upotrebu I I 2 I 3 I 4Kvalitet tolerancije 110111112 I5I6I1!8I9 I I ... 2 I I 2 I 3 I 4Kvalitet tolerancije 110111112 I 5 I 6 I 7 I 8 I9 2... 'I grubi " automobili strojevi" I I I I opCe strojarstvo Izbor S obzirom na obodnu bninu Obodna brzina (mts) > 20 I I I I I (. 8 19 I I I I i.. (mm) 1...20 4 5 "7 I T I 91 TU I I 567 I I I-II ....

43 HV + (115. .355) l.750 1.....1650 500..200 200.67 HV + (55.310) evrstoea za naprezanje u korijenu zupca Materijal celik za cementiranje eelik za pobolj~anje. legiran Uf6m .. .400 200. I SHmin ZM OH6m .. nelegiran legiran celicni lijev. HV 650... . .. nelegiran legiran eelicni lijev.610 1...najmanji koeficijent sigumosti s obzirom na jamieenje (~ W) SFmin najmanji koeficijent sigumosti s obzirom na trajni lom (~ 1.. legiran ZM .400 2 3t OHlim (N/mm2) 350.195) 0.750 140. .40. .... HV 650.=EL + E2 ) Kombinacije celik eelik celik celik - materijala celik celicni lijev sivi lijev bronca ZM(~ 268 267 234 219 I 568 I ~~ .. 115) 0.dinamicka - ~irina korisnog dijela boka zupca Tvrd. ~.karakteristika Tvrd.10HV+ (210...7) OH6m dinamicka evrstoea za bocn! tlak (Hertzov tlak) Materijal eelikzacementiranje eelik za pobolj~anje.120) materijala ( ~ El l.ProraCuD evrstoCe eelnika (po DIN 3990) Prvi proracun -za osnovu Za poznati okretoi moment na pogonskom zupeaniku promjer diobene krumice pogonskog zupeanika d1 TI izracunavamo: - ~ V2 IL bk . 400 200... ..40 HV + (40.400 OHlim (N/mm2) 1450. QH modul gdje su: bk - i prijenosni omjer SHmin.. ..25 HV + (245.500 0.200 200..

stepenica pri bu~enju).50 1.1 < 1 < 1 Toato ozuptanje I) Po .77 0.3) Ako SUu prijelaznim dijelovima bokova zupca zarezi (npr.6 2. 1 > 1 > 1 1 0. .55.80. .koeficijent oblika zupca (ovisi 0 broju zubaca z.. ...zaobljenost u korijenu.5. .75 =-1 =.30 1..1.korekcijski faktori QHA I) QH = QHA QHB QHD QHB {P-O. .2 2..1.20 0.45. (It . QF ..0.1.kut nagiba bOCnelinije.77 1.0 2.2) Ako u prijelaznim' dijelovima bokova zupca nema zareza.20. . kutu nagiba boate linije f30i koeficijentu pomaka profila osnovne ozubnice X) 3. p:' 30.YF .8 2.0 8 9 10 12 16 QH. 569 . QHD QF = QFA QFB QFD (>t Grubo ozupcanje > 1 >1 1.6 3.

->SFmin 2l YF QF' bkdol 1 ..Ko n t r 0 I a podataka iz prvog proracuna - Koeficijenti sigurnosti moraju biti: s obzirom na jamieenje dOl O'Hlim 1 SH= '-. i + 1 V bk i s obzirom na trajni lom ZM QH' pri cemu su: m O'Flim 1 SF=-'-. . = I/Bp I) Vrijednosti oznacene zvijezdicom .8.kut zahvata Pb-kutzavojnicena osnovnom valjku 1/ 4- Z.ZHZ.= V ~(I-Bq)+.koeficijent zareza (~ 1)* Yp koeficijent nagiba zupca Y. V tan Ot cos Ot eos PlOt Z.koeficijent zahvata -'. koeficijent razdiobe sHe Bq=- bAsinpo dk promjer tjemenog valjka db -' promjer osnovnog valjka bA sirina aktivnog dijela bokova zupca - - - - Yp = 1.Po/120 ~ 0. KIK. ZR QH' . . 1)* - - ZH .KH«KHP KFx QF' Yp Y. KL KHx VKIK. 570 .. Bp= [ Bp Bq ]COSPb :! [tan 2 Otkl + i tan Otk2 - (i + 1) tan Ot] tanOtk = V(dk/db)2-1 mnn Y.75 Y..koeficijent oblika boka zupca ZH = !!.->SHmin - 1/2 !j . ZR koeficijent hrapavosti (= 0.' ~=~.KF«KFP dok pojedin i (bezdimenzijski) koeficijenti iznose: I) koeficijent brzine (~ 1)* Z. samo su orijentacijske.Z..

20 AtBb site u ravnini pro fila 30 1Jm 50 I ~ I1 1 ..80 1.KL koeficijenlmaziva(= 0.00 nejednoliki 1.velicinski koeficijenl ("" I).11 0. Kp../bA Kp6 - koeficijent razdiobe site po ~irini zupca pri jednolikoj razdiobi oplereeenja Kp6 "" (I + KH6)/2 1 < KH6< 2 pri nejednolikoj razdiobi oplereeenja 1 < Kp6:. 1I . koeficijent razdiobe 15 .85 K. - KH.. -" :jJ 'Kp. KI koeficijenl udamog optereeenja - i.5 b..i).10 q9 O~ M 10 Kp..7SKH6 KH6= 2bJbA 571 ..75 1.35 1. velicinski koeficijenl ("" I).12 0. jednoliki Rad pogonskog stroja t jednoliki nejednoliki udami 1..10 1.25 1.5) KH6. - dinamicki koeficijenl ("" I). = I + 2(I/Zi-l)(qL-O.= 1 + 2(8p-I)(QL -0.82.S) 0..O.25 1.50 I 1.. koeficijenl razdiobe site u ravnini profila KH. KHx .koeficijentrazdiobesite po ~irinizupca KH6 = 1.-- -! -udarni I - - Rad radnog slroja .

1980) Prijenosni omjer je i=l!L=.. sin 0. Z.. = d. K . cot 0 hae sin 0 K = Re cos 0 - - Kut tjemenog stosca Kut podnoznog stosea oa = 0 + Da or = 0 "'-Dr T Da= arc tan (haJRe) Dr= arc tan (hrJRe) .brzine vrtnje pogonskog i gonjenog zupcanika.kutni . i Z2- Kutovi kiTJematickih stoiaca 0. n2 zubaca pogonskog i gonjenog zupcanika.=~ 0 2 sin 2 sin 0 Promjeri tjemenih kruinica: dae = de + 2hae cos 0 dai = dj + 2hai cos 0 Promjeri korijenskih kruznica: 2h.k.Zl Mjere stoinika Promjeri kinematickih kruinica: vanjski de = 2 Re sin 0 nutamji dj = 2 Ri sin 0 gdje su duljine izvodnice stosca: Re vanjska. dfi = dj . = i = PI = Td/2= dnlz = ml n Modul I 572 . brojevi gdje su: n. Udaljenost vanjske tjemene kruznice hae sin 0 = dJ2 .2hfi COSO - hke (hre) i hkj(hfi) su visine vrha (odn. korijena) zubaca za vanjske i nutamje duljine izvodniee stosea. Ri unutamja - - R e =~. i ~ ovise 0 prijenosnom omjeru i te 0 kutu medu osima I = 0. i n2.k. cos 0 d.lucni = 2 nlz TI/T2 z2lz. z.Parovi stoznika (DIN 3971 . + 02: ~ Korak 01 = arc tan sin I i + cos I i sin I l+icosI ~=aretan sin 02 -i-.

a a = dOl + a= d02 = mn 2 ZImn 2 1 (~ cos POI cos P02 .. = 1 a = sin 2PoI 1 .brzine vrtnje pogonskog i gonjenog zupCanika. P02 I V.:yl akoje -+-=.Parovi hiperboloidnib zu~anika Evolventni hiperboloidni Prijenosni omjer je parovi zupcanika .znos. nog. +~ ) 2a ~~ - 2 ( COSPOI + sinPol .ba bobie l.z2mn 2cosP02 - Za kut medu osima E = POI+ P02 = 90' iznose: razmak os.ma .h kruzn.oben. Kut metlu os. 1=-nl =-Z2 n2 ZI gdje su: nl i n2 .=W-~ ~~.zlmn 2cosPOI .gonjenogzupCanika -'~ "02-. za prijenosni omjer .(1+ y1 + 4K2) 2K2 K = a/zlmn I1 .zlmn (sinPol +COSPOI) pIi eemu je SIRPOI = .~ } razmak os. E = POI + P02 gdje su POI i P02 kutovi nagiba boenih linija u pogonskog i gonjenog zUpCanika. Promjeri d. tanPol<.ca: - - pogonskog zupCanika -' "01-. ) kutov. .nije POI. ZI i Z2brojevi zubaca pogonskog i gonjenog zupeanika.

valjka dfl = drn.brzine Cilindri~ni . U posebnim slu~jevima mote visina vrha zupca biti ne~toveca iIi manja od Visina korijena zupca hn pri ~em je Cl = 0. prednost: 2. Prijenosni omjer je pri remu su: nl i n2 .1.) Debljina zupca (~irina meduzublja) na sredgnjem .) m. i = n. 4 20 Promjer sredgnjeg valjka drnl = m q I Ptltna karakteristika q: 1. . kroz os Korak zavojnice Visina zu~anog vrha valjku u ravnini presjeka = m n/2 = z. ZI (oblika bokova I) i ZK (oblika bokova K). = 0. Promjer tjemenog valjka Promjer podnotnog = drnl + 2 ha. da. vijka i putnog kola.putni prijenos (ISO) (DIN 3975 .5 2. 0./n2 putnog = z2lz.3 (c..5 1 1. Px = ZI m n ha.1976) S obzirom na oblik bokova zubaca pumog vijka. koji je ovisan 0 postupku obrade.2). razlikuju se parovi cilindri~kog putnog prijenosa ZA (oblika bokova A). Moduli m (mm): 2 3 1. ZI i Z2 vrtnje .brojevi zubaca pumog vijka i pumog kola. ZN (oblika bokova N).2 hn 574 . obi~no je I = 90.lq) = arc px=mn Srnx = emx Pzl tan (m zlldrn..25 10 12 16 5 6 8 Puini vijak b.. Kut medu osima I je po volji. = m = m(1 + c. prednost: 8 7 10 9 12 11 16 14 20 I 18 Kut sredi~nje zavojnice Yrn Osni korak = arc tan (z.

... Razmak osi a = O.. 3 .3 + 0.5(dm1 d2)+ xm + - * IzboT velilina za pui. x koeficijent pomaka profila.L T2 (N .1 Zl) a zatim ga odabiremo s obzirom na dm = mq (str.10 10.55. 0. 8 aluminijske slitine 4..0.Pui..h 32+ h f2 Visina zupeanog vrha h32 =: m(l + x) Visina zupcanog korijena hf2 = m(l ..0.0.0..88 0..1. 574).4 + 2£) za navureni pu:znivijak dm '" 2 m (5.78. ..3 (C2 '" 0. 575 -~- .2).90 0.. .43 v.85 0. mm) P Z2 P (Nfmm2) pri cemu ocjenjujemo bocni pritisak S obzirom na materijal puznog kola: materijaJ p (Nfmm2) Modul procjenjujemo prema jednadzbi 3 m '" 0.x + C2) - - - : pri rem su: C2= 0..no kolo Promjer diobene kruznice Korak Promjer tjemene kruZoice d32 d2 = Z2m P2 = m :It = d2 :n:Jz2 = Px = d2 + 2 m(l + x) Promjer tjemenog valjka de2=da2+m Promjer anuloidne kru:znice TK = a (d32f2) Promjer podnome krumice dfl = d32 2 m(2 + C2) Visina zupca h 2. 30 > 30 z\ 4 3 2 1 17m 0... ..80 Okretni moment na pu:znom kolu T2 proizlazi iz okretnog momenta pumom vijku T. prijenosnog omjera i i mehanicke korisnosti 17m T2 i T.ni prijenos Broj zubaca puznog vijka Zl i mehanicka korisnost 17m ovise 0 prijenosnom omjeru i: is.15 15.7 Promjer sredi~njegvaljka pumog vijka dmocjenjujemo s obzirom na modul m i broj zubaca puznog vijka Zl: za puni puzni vijak dm '" 2 m (1.!f 5 sivi lijev bakrene slitine s kositrom 2 . . 17m na = m (mm) -2.....65..75.

: tok <P.d)ld gdje su: D .promjer rukavca. / . /JFv. .m mu~ '.8 . .0.. . . Prosjeeni pritisak Pmed u lezaju je Pmed l LEZAJI Klimi leiaji U stanju mirovanja klizne se plohe rukavca i blazinice lefaja dodiruju neposredno. koja djeluje okomito na lefaj. . . a prelazi uglavnom na mazivo. . . j . U tom je stanju potrebno ulje utiskivati pod tlakom u lefaj. .promjer blazinice. Zbog toga se u pocetku pogona pojavljuje »suho trenje« s razmjerno velikim koefin trenja /J = 0. . 15 15. potrebna za nastajanje uljnog filma.2.. 4) 10-3 I . . . .3. T?plinski lznOSI 1/1 (0. 576 :..promjer rukavca.. .I' Kako se brzina vrtnje n poveeava. 1.5) 10-3 :. Prosjecni pritisak Pmed za razlicite materijale blazinica pribliZno je u slijedeam granicania: materijalPmed (N/mm2) materijal Pmed (N/mm2) bijela kovina olovna bronca 5. .:: -J!!I . zbog cega se mazivo mora hladiti.8 :.2) 10-3 (2. cijentom = Fld/ gdje su: F .5. . .nosiva duljina rukavca: / = (0. . .5) 10-3 (2. . 3) 10-3 (0. _:co 'o--~. . 1.~ ~.sila. 1) 10-3 (1. . Mo. 3) 10-3 <P = materijal 1/1 sinterovano reljezo 0.4 Re/ativna zracnost 1/1 lefaju.6) 10-3 (1.5. iznosi u Uzimajua u obzir razlicite koeficijente temperaturnog rastezanja. d .01 (a zatim s poveeanjem brzine vrtnje opet raste) . u kojem se koeficijent trenja snizuje na /J = 0. Vrijednosti relativne zracnosti vide se u slijedecoj tablici: Brzina vrtnje n malena velika Relativna zracnost 1/1 malen Pmed velik Pmed (0. . 0. .1 .aa.005. stvara se izmedu rukavca i blazinice uljni film i podmazivanje prelazi postupno u hidrodinamicko. Relativna zracnost 1/1ovisi 0 prosjecnom pritisku Pmed i brzini vrtnje n.35 sivi lijev guma (u vodi) 1/1= (D . .a-:. l)d.5. . 2) 10-3 umjetne tvari (3. .7.- -~.. 0.0. d . . koji nastaje Zbog trenja Pri . .. . .2. preporucljivo je odabrati slijedece relativne zracnosti prema materijalu blazinice: materijaI bijela kovina olovna bronca aluminijske slitine Toplina trenja .5. 0.

15 4.2 2.-1-. obicni (a = 0.5 0.6 32 34 40 43 43 56.55 2.5 10 12 12..5 1.5 48 48 57 64 67 3. BN i BG (JUS M.4 13..95 7.. 60 BC 10 65 70 75 BC 10 80 85 90 BC 10 95 100 105 BC 10 110 120 Niz BC 02 10 BC 02 12 15 60 65 70 15 80 85 90 95 100 105 110 120 IQ 12 15 95 100 110 115 125 130 140 145 150 160 170 180 30 32 35 18 18 20 20 22 22 24 24 24 26 28 28 9 10 11 2 2 2 2 2 2 '2.3 8 8 9 10 12 j'} 13 14 15 16 16 18 3.98' 3 3.601l611/621 .1966) Niz BC: jednoredni kuglicni lezaji.5 0.C3.3 5. 62. 597) Niz BN: jednoredni kuglicnilezaji s kosim dodirom Niz BG: dvoredni kuglicni lezaji s kosim dgdirom lednoredni Oznaka Niz BC 10 10BC 10 12 15 17BC 10 20 25 30 BC 10 35 40 45 BC 10 50 55 01 -I-.j.85 4..5 5 7 8.2 4.5 2.1- " W r 0. : .5 0.5 1.5 59 22.4 12.5 1 I 1.6 9.Strojarski prirucnik lIi 11 J!II . vidi str.7 16.4 5.5 1.5 2 kuglicni leiaji d 10 12 15 17 20 25 30 35 40 Dimenzije (mm) D b 26 28 32 35 42 47' 55 62 68 "f5 80 90 Nosivost (kN) C Co 1.5 1.85 577 I I 38 .5 3 3 3 I I 1 19.3 17.9 2.8 24 30 31.1.5 1.6 45.5 39 I !!i - ..3 17 22 :1 !! If 45 50 55 '1 ...5 2.5 31.---.Valjni Kuglieni leiaji leiaji (ISO) Nizovi BC.4 3.3 21.2 24..5 6.5 26.

5 1.4 6.5 3.5 50 55 63 71 80 90 6.5 2.8 10.65 10.6 22 26 31.5 54 61 69.5 2. 26 29 34.5 2 2 2 2 2.3 21 26 32 35.5 1.8 10.3 .4 25 27 32.5 2.55 7.5 3.6 22.5 3.5 16.5 .5 1.5 2.6 22 30 35.6 19.5 4 4 4 4 2 2 2. 2.6 17.2 9.Jednoredni kuglicni lezaji (nastavak) Oznaka Niz BC 02 17 BC 02 20 25 30 BC 02 35 40 45 BC 02 SO 55 60 BC 02 65 70 75 BC 02 80 85 90 BC 02 95 100 Niz BC 03 10 BC 03 12 15 17 BC 03 20 25 30 BC 03 35 40 45 BC 03 50 55 60 BC 03 65 70 75 BC 03 80 85 90 BC 03 95 100 Niz BC 04 17BC04 20 25 30 578 d 17 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 10 12 15 17 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 17 20 25 30 Dimenzije (mm) D b 40 47 52 62 72 80 85 90 100 110 120 125 130 140 150 160 170 180 35 37 42 47 52 62 72 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 215 62 72 80 90 12 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 28 30 32 34 11 12 13 14 15 17 19 21 23 25 27 29 31 33 35 37 39 41 43 45 47 17 19 21 23 1.3 7.5 48 55 63 72 80 88 98 112 132 12.5 3.5 40.5 2 2 2 2.1 10 13.1 16.5 45.9 19.5 .4 14.4 14.7 16 18.3 5.5 47.2 6.5 3 3 3. C 4.5 Nosivost (kN) C.5 2.5 42.3 7.5 2.5 3 3 3 3.5 1.5 1.5 3.5 55 63 72 81.5 78 85 93 102 110 120 137 19.5 3.7 24.5 39 42.6 4.5 40 44 46.5 I 1.4 12.55 8 8.

.5 3.I( 0 70 BN 02 . -" 75 80 85 BN 02 90 95 lOO 105 BN 02 d = 105 D= 190 b = 36 110 BN 02 d = 110 D=200 b = 38 .5 26.5 54 62 72 83 93 104 116 129 143 170 186 216 11.5 54 62 69.5 3 3 3. 0 U III I:! -" "8 .5 4 4 4 5 5 I Nosivos! (kN) C Co 31.5 78 88 96.2 29 39 45.15 5.6 12.5 45.5 72 73.3 17.7 16.5 49 51 53 56 57 58.7 19.5 38 33. D.6 26 21.6 25 30 35.. D...5 47 53 63 71 79..5 3.3 19.35 10.5 64 65.3 21.8 13.5 106 116 127 138 148 3 51.5 37.2 4.8 11.2 70 79 86 90 118 127 137 143 153 Niz BC 04 35 BC 04 40 45 50 BC 04 55 60 65 BC 04 70 75 80 BC 04 85 90 lOO 110 120 130 140 150 160 180 190 200 210 225 25 27 29 31 33 35 37 42 45 48 52 54 lednoredni kug/ibzi /elaji s kosim dodirom Oznaka I zlJe (mm) d.5 61.5 106 116 127 137 156 170 190 Niz BN 02 15 BN 02 17 20 25 BN 02 30 35 .5 46.. b I Dien-I Nosivos! (kN) C Co 7.5 30.4 8..3 14.5 3.65 7.lednoredni Oznaka kugliCni /elaji (nastavak) I d 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 Dimenzije D (mm) b r 2.5 41.5 lOO 95 106 102 120 112 134 122 Oznaka Niz BN 03 17 BN 03 20 25 30 BN 03 35 40 45 BN 03 50 55 60 BN 03 65 70 75 BN 03 80 85 90 BN 03 95 lOO zlJe (mm) d..3 23.5 85 86. 0 40 BN 02 U III 45 SO i! -c 55 BN 02 60 "8 65 .3 7. -" r I i j ! ii i! ! 105 BN 03 d = 105 D=225 b = 49 110 BN 03 d = 110 D=240 b = 50 579 L liJ .8 9.I( 0 . b Den-I Nosivos! (kN) Co C 6.2 29 24.

9 36.0 73.3 44.5 71 71 78 95 102 118 137 146 13.7 20. 85 BG 33 90 95 100BG 33 105 110 580 .5 54 66.5 2.1 r 1 1 1 1.2 33.3 12.2 30.5 2.95 7.5 2.5 3.5 3.0 30.5 80 86.5 43 49 63 69.2 34.6 5.4 28 32.0 77.5 68.7 44.5 38.5 11 13.4 49.9 17.5 1.5 37.2 52.5 3.Dvoredni kuglicni /eIaji (s kosim dodirom) Oznaka .5 71 80 96.5 47.8 11 15.0 15.2 25.6 60.3 73.3 68.5 20.5 3 3 3 3.S 112 129 140 160 180 212 240 265 300 320 6.1 39.0 22.6 18.8 82.3 19.5 2.4 55.55 5.6 87.3 92.4 30.S 39.9 14 20 27 36 45.5 38 42.7 18.5 3.5 1.5 2 2 2 2.3 17.5 1.2 22.3 36.6 8.7 63.5 2.5 3.5 1.5 2 2 2 2 2. 70 75 BG 32 80 85 90 BG 32 95 100 - I 4.6 23.5 56 73 80 96.3 25 33.5 106 127 150 160 9.9 15.' d 10 12 15 17 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 15 17 20 25 30 35 40 45 SO 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 105 110 Dimenzije (mm) D b 30 32 35 40 47 52 62 72 80 85 90 100 110 120 125 130 140 150 160 170 180 42 47 52 62 72 80 90 100 110 120 130 140 150 160 110 180 190 200 215 225 240 14.6 26 34.6 20.8 27.7 41.2 30.4 49.5 3 3 3.0 58.5 2.2 54.5 4 4 4 4 4 4 Nosivost (kN) Co C Niz BG 32 10 BG 32 12 15 17BG32 20 25 30 BG 32 35 40 45 BG 32 50 55 60 BG 32 65.5 1.8 7.5 100 114 132 137 156 113 196 216 236 255 275 Niz BG 33 15 BG 33 17 20 25 BG 33 30 35 40 BG 33 45 50 55 BG 33 60 65 70 BG 33 75 80.5 43 55 65.

2 24 25 26.5 I. Niz RN: u oba smjera aksijalno pomicni lezaji s vodeCim unutarnjim prstenom. 597). D Dimenzije (mm) b r 12 13 14 IS 16 16 18 18 18 20 20 22 22 24 24 24 28 28 1 1. . Niz RV: u oba smjera aksijalno pomicni leiaji s vodeCim vanjskim prstenom.S 2 2 2 2 2 2 2 2.5 1.1:12.5 2. RJ.5 2.Valjkasti leiaji Nizovi RV.5 55 60 63 65. RN.S 102 110 581 47 SS 62 68 75 80 90 95 100 110 115 125 130 140 145 ISO 170 180 .sIr.S 93 102 10 13. Za sve nizoveje a = 0 (vid.5 1.RJ: u jednom smjeru aksijalno pomicni leiaji s vodeCim vanjskim prstenom.Q konus .5 3 3 r.S 44 53 58.8 I I I 1.S 28.2 15.5 1. 45 SO SSRU 10 60 65 70 RU 10 75 80 85 RU 10 90 95 100RU 10 110 120 B d 25 30 35 40 45 SO SS 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120 - Niz RA: u oba smjera aksijalno pomicnidvorednilefaji s vodecim vanjskim prstenom.631/632163S/636/637/6411642 - RU {.2 16 18.5 0.C3. Niz RD-K: u oba smjera aksijalno pomicni dvoredni lezaji s vodecim nutarnjim prstenom i konicnom rupom. RA.8 0..5 65.5 10.3 18. RA in RD-K 1966) (JUS M.S 29 42.5 1. C 7. RT.4 24 27.~ "'I .5 39 47. ( Cl RN { _.6 22. b b. Niz RT: aksijalno neporniCoi leiaji.5 1.5 68 69.5 1. RD-K lednoredni va/jkasti/eiaji Oznaka Niz RV 10 25 RU 10 30 35 40RU 10.6 21._.5 1.S 37.5 2 2 2 2 2 NosivosI kN) ( c..4 13.5 1. 0.5 1. Ni<.

Jednoredni va/jkasti

leiaji (nastavak) Dirnenzije (mm) D b r 47 52 62 72 80 85 90 100 110 120 125 130 140 ISO 160 170 180 52 62 72 80 90 100 110 120 130 140 ISO 160 170 180 190 200 215 240 260 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 28 30 32 34 IS 17 19 21 23 25 27 29 31 33 35 37 39 41 43 45 47 SO SS 1,5 1,5 1,5 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 . 4

Oznaka
Niz RU02 20RU02 25 30 35 RU 02 40 55 50 RU 02 55 60 65 RU 02 70 75 80 RU 02 85 90 95 RU 02 100 ' Niz RU03 20 RU 03 25 30 35 RU 03 40 45 50 RU 03 55 60 65 RU 03 70 75 80 RU 03 85 90 95 RU 03 100 110 120

d 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 20 25 30 35 40 45 SO 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120

r,
I 1 1 1 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 I 2 2 2 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 4

NosivOSI (kN) C. C

8 9,65 12,9 18,6 24,5 27 29 34,S 41,S 49 52 61 69,S 80 93 110 122 10,6 15 20,4 25 32,S 40 SI 58,S 72 81,5 90 108 118 129 153 166 193 220 270

11,8 13,2 17,6 25,S 33,5 34,S 36,S 44 53 62 64 75 85 98 118 137 153 16,6 22,4 30 36 45,S 58,S 71 85 102 114 125 158 160 180 208 224 260 300 355

Nizovi RN 02, RJ 02 i RT 02 imaju iste dimenzije i nosivosti po tablici kao niz RU 02. Nizovi RN 03, RJ 03 i RT 03 imaju isle dimenzije i nosivosti po tablici kao niz RU03.

!ednoredni Oznaka Niz RU04 30RU04 35 40 45 RU 04 SO 55 60 RU 04 65 70 75 RU 04 80 85 90 RU 04 95 100 110 RU 04 120 Niz RU 2S RU 30 35 40 RU 45 50 55 RU 60 65 70RU 75 80 85 RU 90 95 lOORU 110 120 22 22 22 22 22 22 22

va/jkasti lezaji (nastavak) d 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 lOO 110 120 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 lOO 110 120 Dirneozije (mm) D b r 90 lOO 110 120 130 140 150 160 180 190 200 210 22S 240 250 280 310 52 62 72 80 85 90 100 110 120 125 130 140 150 160 170 180 200 215 23 25 27 29 31 33 35 37 42 45 48 52 54 55 58 65 72 18 20 23 23 23 23 25 28 31 31 31 33 36 40 43 46 53 58 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 5 5 5 5 5 6 1,5 1,5 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 2,5 2,5. 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 5 5 5 5 5 6 I I I 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5
Nosivost (kN) Co C

32 41,5 53 60 73,5 81,5 98 108 137 160 183 208 232 255 285 320 355 13,2 19 28,5 34,5 37,5 40,5 47,5 62 75 80 86,5 102 118 134 163 186 224 265

51 63 80 90 112 118 143 156 200 232 265 305 345 365 405 455 500 16,6 23,2 35,5 41,5 44 45,5 54 71 85 90 96,5 114 132 153 183 204 255 300

Nizovi RN04, RJ04 i RT04 imaju iste dimenzije i nosivosti po tablici kao niz RU04. Nizovi RJ 21 i RT 22 imaju iste dimenzije i nosivosti po tablici kao niz Run. 583

Jednoredni valjkasti lelaji (nastavak)

Oznaka
Niz RU 23 25 RU 23 30 35 40 RU 23 45 50 55RU23 60 65 70 RU 23 75 80 85 RU 23 90 95' looRU23 110 120

I

d 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120

Dimenzije (mm) D b r 62 72 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 215 240 260 24 27 31 33 36 40 43 '46 48 51 55 58 60 64 67 73 80 86 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 4

r,
2 2 2 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 4

Nosivost (kN) Co C

I

23,2 28,5 34 49 57 73,5 83 106 110 134 166 183 196 220 255 300 405 510

31,5 37,5 44 61 75 93 108 132 143 170 212
224

.

245 270 310 365 500 620 5,3 5,85 7,5 7,5 13,7 13,7 15 16,3 16,3 24 26 32,5 35,5 37,5 45,5 49 51 73,5 78 78 98 104 104 kao niz

Niz RU 49 10 RU 49 10 '22 13 4,3 0,5 12 12 24 13 0,5 5,1 15 28 13 6,55 ,15 0,5 17RU49 17 30 13 0,5 6,55 20 20 37 17 12 0,5 22 22 39 17 12 0,5 25 42 17 25 RU 49 0,5 13,7 28 28 45 17 0,5 15,6 30 47 30 17 0,5 15,6 22 32 RU 49 32 52 20 I 35 35 55 20 I 24,5 40 22 40 62 1 31 45 RU 49 45 68 22 I 34,5 72 50 50 22 38 I 55 55 80 25 1,5 47,5 60 RU 49 60 85 25 52 1,5 65 65 90 25 56 1,5 70 70 100 30 78 1,5 105 75 RU 49 75 30 85 1,5 80 80 110 30 85 1,5 85 85 120 35 2 108 90 125 35 9ORU49 2 116 95 95 130 35 2 116 Nizovi RJ 23 i RT 23 imaju iste dimenzije i nosivosti po tablici RU23. 584 ~ --

ii -

DlIOredni valjkasti leiaji Oznaka Niz RA 49 100RA 49 105 110 120 RA 49 130 140 150 RA 49 160 170 180 RA 49 lOO 200 220 RA 49 240 260 280 RA 49 300 320 Niz RD 30X. 30RD30K 35 40 45 RD 30K 50 55 6ORD30K 65 70 75RD30K 80 85 9ORD30K 95 lOO 1I0RD30K 120 130 14ORD30K 150 160 proer d lOO 105 110 120 130 140 150 160 170 180 lOO 200 220 240 260 280 300 320 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 lOO 110 120 130 140 150 160 Dimenzije (mm) D b 140 145 150 165 180 190 210 220 230 250 260 280 300 320 360 380 420 440 55 62 68 75 80 90 95 lOO 110 115 125 130 140 145 150 170 180 200 210 225 240 40 40 40 45 50 50 60 60 60 69 69 80 80 80 lOO lOO 118 118 19 20 21 23 23 26 26 26 30 30 34 34 37 37 37 45 46 52 53 56 60 r 2 2 2 2 2,5 2,5 3 3 3 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 2 2 2 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3 3,5 3,5
Nosivost (kN) Co C

104 108 110 137 166 176 224 236 245 305 325 390 415 455 640 680 900 915 21,2 26,5 34,5 42,5 46,5 57 63 67 83 86,5 102 110 129 134 140 200 216 275 285 335 375

98 lOO 102 125 153 160 208 216 220 285 290 365 380 400 600 620 830 850 25 31 39 46,5 49 62 65,5 67 85 88 106 110 132 134 137 208 216 275 285 325 365

.

Niz RD 30 K ima konil!nu rupu s konusom I: 12. Vrijednosli za nutamji d odnose se na uZu stranu rope. 585

Baevasti

leiaji

Nizovi SR, SE in SD (JUS M.C3.651f655f657 - 1966)

Q

"to

Niz SR: jednoredni samopodesivi lefaji s radijalnim dodirom i vodeCim nutamjim prstenom (a = 0, vidi str. 597) Niz SE: dvoredni samopodesivi lefaji s kosim dodirom i prstenastim uloskom Niz SD: dvoredni samopodesivi lezaji s radijalnim dodirom i vodecim nutarnjim prstenom

Jednoredni bacvasli /eiaji Oznaka Niz SR 02 25 SR 02 30 35 40 SR 02 45 50 55 SR 02 60 65 70 SR 02 75 80 85 SR 02 90 95 100 SR 02 110 120 130 SR 02 140 150 d 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120 130 140 150 Dimenzije (mm) D b 52 62 72 80 85 90 100 110 120 125 130 140 150 160 170 180 200 215 230 250 270 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 28 30 32 34 38 40 40 42 45 r 1,5 1,5 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 Nosivost (kN) C Co 14.3 16,3 24,5 30 32 38 48 56 64 73,5 78 90 112 122 146 160 208 228 245 290 335 15 17,3 25 .30 32 37.5 47,5 55 62 71 75 85 100 120 140 156 196 216 232 275 310

I
l

586

lednoredni Oznaka Niz SR 03 20 SR 03 2S 30 35 SR 03 40 45 50 SR 03 55 60 65 SR 03 70 75 80 SR 03 85 90 95 SR 03 100 110 120SR03 130 140 150 Niz SR 04 2S SR 04 30 35 40 SR 04 45 50 55 SR 04 60 65 70 SR 04 75 80 85 SR 04 90 95 l00SR 04 110

bacvasti lefaji (nastavak) d 20 2S 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120 130 140 150 2S 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 Dimenzije (mm) D b 52 62 72 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 215 240 260 280 300 320 80 90 100 110 120 130 140 150 160 180 190 200 210 230 240 250 280 15 17 19 21 23 25 27 29 31 33 35 37 39 41 43 45 47 50 55 58 62 65 21 23 25 27 29 31 33 35 37 42 45 48 52 54 55 58 65 r 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 4 5 5 5 2,5 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 5 5 5 5 5
Nosivost (kN) Co C

14,6 20 28 34,5 46,5 53 68 78 96,5 112 122 146 163 183 204 224 245 290 345 400 475 530 34,5 46,5 53 68 78 96,5 112 122 146 183 204 224 255 270 . 290 340 380

16 21,6 30 36,5 50 56 71 81,5 100 116 129 146 166 186 .212 232 250 300 355 400 475 540 36,5 48 58,5 73,5 85 106 120 129 150 190 212 250 280 310 335 375 430 587

Dvoredni bacvasti /eiaji Oznaka Niz SE 13 20 SE 13 25 30 35 SE 13 40 45 50 SE 13 55 60 65 SE 13 70 75 80 SE 13 85 90 95 SE 13 100 105 110 . d 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 105 110 Dimenzije (mm) D b 52 62 72 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 215 225 240 15 17 19 21 23 2S 27 29. 31 33 35 37 39 41 43 45 47 49 50 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 4
Nosivost (kN) Co C

19 27 38 45 60 78 83 98 114 137 156 176 196 220 245 265 310 340 375

28,4 30,5 43 49 63 76,5 88 104 118 140 160 180 196 220 240 260 300 325 360

Prema JUS M.C3.655-1966 standardizirani sujo~ i dvoredni baevasti lefaji (samopodesivi) : niz SO 22: d = 25 ...200mm niz SO 23: niz SD 30: niz SD31: niz SD 32: niz SO 40: niz S041:

D= b = d = D= b = d = D= b = d = D= b = d = D= b = d = D= b = d = D= b =

52 .. .360mm 18 ... 98mm 40 ...200mm 90 .. .420mm 33 ... 138mm 110 .. .400m11l 170 .. .600 mm 45 .. .-148 mm 110 ...360mm 180 ...600mm 56 ...192mm 90 ...500mm 160 .. .920 mm 52,4.. .336mm 120 .. .36Omm 180 ...54Omm 60 ...180mm 110 . ..300 mm 180 .. .500 mm 69 .. .200 mm

Standardi JUS za te lefaje ne propisuju nosivost Co.i C.
588

Stofasti leiaji Niz KB (JUS M.C3.735 - 1966)

Niz KB:
Stoiasti le!aji podnose velika sastavlje- lradijalna i aksijalna) optereeenja. VanjL i nutarnji prsten mogu se montirati ;lllJl5Cbice.

Omaka Niz K.B02 20 KB 02 25 30 35 KB 02 40 45 50 KB 02 55 60 65 KB 02 70 75 80 KB 02 85 90 95 KB 02 lOO 105 110KB02 120 130 140 KB 02 150

I

d 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 lOO 105 110 120 130 140 150

Dimenzije

D 47 52 62 72 80 85 90 lOO 110 120 125 130 140 150 160 170 180 190 200 215 230 250 270

b

(mm)

bl 12 13 14 15 16 16 17 18 19 20 21 22 22 24 26 27 29 30 32 34 34 36 38

,
1,5 1,5 1,5 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4

'I 0,5 0,5 0,5 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 I I 1 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,5 1,5 1,5

I

Nosivost (kN) C C. 12,9 15,6 20,8 26,5 31 36 40,5 52 56 65,5 71 81,5 88 106 120 132 156 170 196 216 232 280 325 18,3 19 26 32,5 38 42,5 46,5 56 62 73,5 78 85 96,5 114 127 137 lOO 176 196 220 240 280 310 589

14 15 16 ,17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 28 30 32 34 36 38 40 40 42 45

I

Stolasti Oznaka

lelaji

(naslavak.)

I

d 20 2S 30 3S 40 4S SO SS 60 6S 70 7S 80 8S 90 9S 100 !OS
Sirina

Dimenzije

D S2 62 72 80 90 100 110 120 130 140 ISO 160 170 180 190 200 21S 22S

b

(mm)

bl 13 IS 16 18 20 22 23 2S 26 28 30 31 33 34 36 38 39 41

T

TI

I

Nosivosl (kN) C CO 16 21,6 28,S 37,S 4S S7 67 78 91,S 108 122 137
'

Niz KB 03 20 J(B 03 2S 30 3S KB 03 40 4S SOKB 03 SS 60 6S KB 03 70 7S 80 KB 03 8S 90 9S KB 03 100 10S Oznaka
I

IS 17 19 21 23 2S 27 29 31 33 3S 37 39 41 43 4S 47 49

2 2 2 2,S 2,S 2,S 3 3 3,S 3,S 3,S 3,S 3,S 4 4 4 4 4 Oznaka

0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 1 1 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1',S I,S I,S I,S I,S

IS3
170 190 228 2SS 270

22,4 30 37,S 48 S6 68 78 90 108 12S 140 IS6 173 193 212 250 27S 290 NosivoSI (kN) Co C

NosivoSI
I

Sirina
I

(mm) b b, 20 23 23 23 23 2S 28 31 31 31 33 36 40 43 46 SO S3 S8 17 19 19 19 19 21 24 27 27 27 28 30 34 37 39 43 46 SO
le

(kN) Co C 27,S 36,S 40,S 46,S 48 63 76,S 93 93 102 116 137 166 186 212 24S 27S 340 32 43 47,S S2 S3 67 80 98 98 104 120 137 163 186 208 240 260 30S
T

(mm) b b, 21 24 27 31 33 36 40 43 46 48 SI SS S8 60 64 67 73 77
diD

I

Niz KB 22. 30 KB 22 3S 40 4S KB 22 SO SS 60 KB 22 6S 70 7S KB 22 80 8S 90 KB 22 9S 100 10S KB 22 110 120

iT, isli su kao kod odgovarajucih veli/!ina niza KB 02. 590

.

Niz KB 23" 20 KB 23 2S 30 3S KB23 40 4S . SOKB 23 SS 60 6S KB 23 70 7S 80 KB 23 8S 90 9S KB 23 100 10S

18 20 23 23 27 30 33 3S 37 39 42 4S 48 49 S3 SS 60 63

22,8 32 43 S4 67 81,S 102 120 140 160 183 212 236 27S 31S 34S 40S 4S0

29 40 S2 64 7S 90 110 127 146 170 190 216 240 27S 31S 34S 390 430
T i

Promjeri

diD

polumjeri

..

Promjeri

le polumjeri

TI isti su kao kod odgovarajucih veli/!ina niza KB 03.

Aksijalni kugliCni lefaji Nizovi TA i me (JUS M.C3.701/705 -1966)

I

o

TA
Niz TA: jednoredni aksijalni kuglifui lefaji (podnose aksijalna optereeenja u jednom smjeru). Jednoredni aksija/ni kugiicn; /eiaji Oznaka
I

me
Niz TDC: dvoredni aksijalni kuglifui lefaji (podnose aksijalna optereeenja U oba smjera).

d 10 12 15 17 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 100 110

Dimenzije

(mm)

D 24 26 28 30 35 42 47 52 60 . 65 70 78 85 90 95 100 105 110 120 135 145

h 9 9 9 9 10 11 11 12 13 14 14 16 17 18 18 19 19 19 22 25 25

r 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 I I I I I I I 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5

I

Nosivost (kN) C Co 11,4 12,5 13,7 16 22 29 32,5 39 52 57 62 76,5 93 96,S 104 112 116 125 156 220 236 5,7 6,1 6,5 7,2 9,65 12,2 13,2 14,6 19,6 20,8 22,4 27 32 33,S 34,5 36,S 37,5 39 50 69,S 73,S 591

Niz TA 11 IOTA 11 12 15 17 TA 11 20 25 30 TA 11 35 40 45 TA 11 50 55 60 TA 11 65 70 . 75 TA 11 80 85 90 TA 11 100 110

Jednoredni aksijalni kug/icni /eiaji (nastavak)

Oznaka
Niz TA 12 IOTA 12 12 15 17TA 12 20 2S 30 TA 12 35 40 45 TA 12 50 55 60 TA 12 65 70 75 TA 12 80 85 90 TA 12 100 110 Niz TA 13 25 TA 13 30 35 40TA 13 45 50 55 TA 13 60 65 70 TA 13 75 80 85 TA 13 90 100 110 TA 13 120 130 140TA 13 150 160 592

d
10 12 15 17 20 2S 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 100 110 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 100 110 120 130 140 150 160

Dimenzije (mm) D h 26 28 32 35 40 47 52 62 68 73 78 90 95 100 105 110 115 125 135 150 160 52 60 68 78 85 95 105 110 115 125 135 140 150 155 170 190 210 225 240 250 270 11 11 12 12 14 15 16 18 19 20 22 25 26 27 27 27 28 31 35 38 38 18 21 24 26 28 31 35 35 36 40 44 44 49 50 55 63 70 75 80 80 87

r 1 I 1 1 1 1 I 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1;5 1,5 1,5 1,5 1,5 2' 2 2 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 2 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3,5 3,5 3,5 3,5 4

Nosivost (kN) Co C

14 15,6 20,4 22 31 41,5 48 64 76,5 86,5 91,5 132 146 156 163 173 180 220 270 340 375 51 65,5 86,5 112 134 166 204 220 236 280 325 355 405 405 490 585 720 780 930 1000 1200

7,2 7,8 9,5 10 14 18 19,6 26,5 30,5 32,5 34,5 49 53 55 57 58,5 61 72 86;5 108 114 22,8 28 36 45 53 63 76,5 81,5 85 98 112 116 132 132 156 180 216 232 260 270 320

--

-

=

lednoredni Oznaka Niz TA 14 2STA 14 30 35 40TA 14 45 50 55 TA 14 60 65 70 TA 14 75 80 85 TA 14 90 100 110 TA 14 120 130 140 TA 14 150 160 lednoredni Oznaka

aksijalni kuglicni leiaji (nastavak) d 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 100 110 120 130 140 150 160 Dimenzije (mm) D h 60 70 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 210 230 250 270 280 300 320 24 28 32 36 39 43 48 51 56 60 65 68 72 77 85 95 102 110 112 120 130 r 1,5 1,5 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 4 4 5 5 5 5 6 Nosivost (kN) C C. 73,5 104 127 170 200 250 300 360 405 455 510 560 620 680 880 1020 1100 1460 1460 1630 2000 33,5 44 53 68 78 95 108 127 140 153 170 183 196 212 260 290 310 380 380 415 480

aksijalni kuglicni lezaji (nastavak) d 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85
prirutnik

I

Dimenzije (mm) h D 10 32 15 40 20 47 25 52 30 62 30 66 35 73 40 78 45 90 50 95 55 100 55 105 60 110 65 115 70 125 22 26 28 29 34 36 37 39 45 46 47 47 47 48 55 5 6 7 7 8 9 9 9 10 10 10 10 10 10 12 1 1 1 1 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5

r 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 1 1 1 1 1 1 1,5 1,5 1.5 1,5

Nosivost (kN) C C. 20,4 31 41,5 48 64 76,5 86,5 91,5 132 146 156 163 173 180 220 9,5 14 18 19,6 26,5 30,5 32,5 34,5 49 53 55 57 58,5 61 72 593

Niz TDC 22 15TDC22 20 25 30 TOC 22 35 40 45 TDC 22 50 55 60 TDC 22 65 70 75 TDC 22 80 85
39

- Strojarski

--

.
Dvoredni aksijalni kuglicni leiaji (o3Stavak) Dimenzije (mm) Oznaka d D h a , d,
Niz TDC 22 90 TDC 22 100 110 120TDC22 130 140 Niz TDC 23 2STDC 23 30 35 40 TDC 23 45 50 55 TDC 23 60 65 70TDC23 75 80 85 TDC 23 90 lOO 110TDC23 120 130 140TDC 23 150 160 iz TDC 24 25TDC 24 30 35 4OTDC24 45 50 5STDC 24 60 65 70TDC 24 75 80 85 TDC 24 90 100 5 90 75 135 100 85 150 110 95 160 120 100 170 130 110 190 140 120 200 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 100 110 120 130 140 150 160 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 lOO 20 25 30 30 35 40 45 50 55 55 60 65 70 75 85 95 100 110 120 130 140 15 20 25 30 35 40 45 50 50 55 60 65 65 70 80 52 60 68 78 85 95 105 110 115 125 135 140 150 155 170 190 210 225 240 250 270 60 70 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 210 62 67 67 68 80 81 34 38 44 49 52 58 64 64 65 72 79 79 87 88 97 110 123 130 140 140 153 45 52 59 65 72 78 87 93 101 107 115 120 128 135 150 14 15 15 15 18 18 8 9 10 12 12 14 15 15 15 16 18 18 19 19 21 24 27 30 31 31 33 11 12 14 15 17 18 20 21 23 24 26 27 29 30 33 2 2 2 2 2,5 2,5

"
1,5 1,5 1,5 2 2 2

Nosivost (kN) C Co 270 340 375 390 510 540 51 65,5 86,5 112 134 166 204 220 236 280 325 355 405 405 490 585 720 780 930 1000 I 1200 73,5 104 127 170 200 255 300 360 405 455 510 560 620 680 880 86,5 108 114 118 150 156 22,8 28 36 45 53 63 76,5 81,5 85 98 112 116 132 132 156 180 216 232 260 275 320 33,5 44 53 68 78 95 108 127 140 153 170 183 196 212 260

1,5 0,5 1,5 . 0,5 1,5 0,5 1,5 I 1,5 I 2 I 2 I 2 I I 2 2 1,5 2,5 1,5 2,5 1,5 2,5 1,5 2,5 1,5 2,5 1,5 3 1,5 3,5 2 3,5 2 3,5 2 3,5 2 4 2 1,5 1,5 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 4 1 1 1 1 1 1 1 1 1,5 1,5 1,5 1,5 2 2 2

I

8 23 26 28 29 29 32 32 35 38 41 41 41 45 rJ 3 3 3.5 3.C3. hk 48 48 60 60 60 73 73 73 85 85 85 95 95 95 103 103 42 48 54 5S.5 4 4 4 5 5 5 6 6 6 6 6 2. 60 60 67 67 73 78 85 85 85 95 15 15 19 19 19 21 21 21 25 27 27 30 30 30 33 33 14 16 18 19 20 20 23 23 25 27 29 29 29 32 24 24 30 30 30 38 38 38 38 42 42 46 46 46 55 55 20..5 3.5 4 4 4 5 5 5 5 6 Nosivost (kN) Co C 1140 1250 1800 1860 2000 2450 2600 2700 3250 3800 4050 4900 5000 5200 5700 6000 585 750 950 1080 1250 1290 1500 1560 1860 2160 2550 2650 2800 3600 425 430 630 640 680 850 880 915 1160 1270 1320 1600 1660 1660 1900 1930 280 345 430 490 550 570 655 670 800 930 1060 1080 1120 1460 t. . Niz TSA: samopodesivi aksijalni leiaji sa simetriCnim baevastim valjcicima.? 3.1 I 595 .aji Nizovi 1'8 i 1'8A (JUS M.71l/7I5 1966) Niz TS: samopodesivi aksijalni leiaji s nesimetrienim baevastim valjcicima.Aksijalnj baCvasti.5 3.5 3.5 3 3.lef. D a 108 117 130 139 150 162 172 183 194 202 212 225 235 245 259 268 58 64 70 76 82 87 92 96 103 110 116 125 135 148 Oznaka Niz TS 92 200 1'8 92 220 240 2601'892 280 300 320 1'8 92 340 360 3801'892 400 420 440TS 92 460 480 500 Niz TS93 1001'893 110 120 1301'893 140 150 1601'893 170 180 190 2001'893 220 240 260 d 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 220 240 260 D 280 300 340 360 380 420 440 460 SOO 520 540 580 600 620 650 670 170 190 210 225 240 250 270 280 300 320 340 360 380 420 Dimenzije (mm) h h. f I f ! 1I .

.670 mm.C3.5 3 3 3 3. D = 340.500 mm. 490 585 680 780 915 950 1080 1220 1370 1530 1660 1860 1900 1960 2360 2800 2800 Standardizirani su (JUS M...5 3..540 mm. .Aksijalni batvasti leiaji (nastavak) Oznaka Niz TS93 280 TS 93 300 320 34OTS93 360 380 4OOTS93 420 440 460TS93 480 500 Niz Th'94 60TS 94 65 70 75TS94 80 85 90 TS 94 100 110 120TS 94 130 140 150TS94 160 170 180TS94 190 200 220 240TS 94 260 280 300 d 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 60 65 70 75 80 85 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 220 240 260 280 300 D 440 480 500 540 560 600 620 650 680 710 730 750 130 140 150 160 170 180 190 210 230 250 270 280 300 320 340 360 380 400 420 440 480 520 540 Dimenzije (mm) h hr hk 95 109 109 122 122 132 132 140 145 150 150 150 42 45 48 51 54 58 60 67 13 78 85 85 90 95 103 109 115 122 122 122 132 145 145 32 37 37 41 41 44 44 48 49 51 51 51 15 16 17 18 19 21 22 24 26 29 31 31 32 34 37 39 41 43 43 43 48 52 52 46 50 53 59 59 63 64 68 70 72 72 74 20 21 23 24 26 28 29 32 35 37 41 41 44 45 50 52 55 59 59 59 64 68 10 a 158 168 180 192 202 216 225 235 245 257 270 280 38 42 44 47 50 54 56 62 69 74 81 86 92 99 104 110 117 122 132 142 154 166 175 r 6 6 6 6 6 8 8 8 8 8 8 8 2. Standardi JUS za te nizove lefaja ne propisuju nosivosti Co i C. niz TSA 94: d = 60. ..500 mm.5 3. 750 mm. D = 130. . niz Th'A 93: d = 120. . D = 210...300 mm..715 nih baCvastih lefaja: 1966) jo§ i slijedeei nizovi aksijal- niz TSA 92: d = 240. 596 .5 4 4 5 5 5 5 6 6 6 6 6 8 8 8 8 8 Nosivost (kN) C Co 3750 4500 4750 5600 5850 7100 7350 7650 8500 9500 9650 10 200 404 520 570 670 720 830 965 1160 1370 1600 1860 2000 2280 2600 2900 3250 3600 4050 4250 4500 5500 6400 6400 1500 1800 1830 2200 2240 2700 2800 2900 3250 3550 3600 3650 232 275 300 345 375 425.

3 Frtancx (Za jednaredne aksijaIne leZaje ta jednadzba viSe ne vrijedi toeoo ako je Fr > 0.S O. a = 2S. - Fo = F.1965).S O.22cota 0.. 856 . Staticka nosivost je nosivost u mirovanju.33 0.S O.S 0.=400 Samopodesivi kugliati ldaji Valjkasti Jdaji 0.66 O.S2 0. a je kut dodira (kut izmcdu dodime osi i okomicena os lefajnog provrta).S O.44 F..S O. a = 30. aksijalno (centricno) opterecenje radijalnih odnosno aksijalnih lezaja pri kojem nastaje ukupna plasticna deformacija od 10-4 promjera valjnog tijela. Staticka nosivost Co za pojedine vrste leiaja danaje u tablicama (s(r. a = 3S.44 cot a Kugliati lemji s kosim dodirom a ="20.) * StatiCkanosivost Co ne smije biti manja od ekvivalentnog statickog opteteCenja Fo Co ~ Fo .76 0.S O.84 0. - a) Ekvivalentno staticko opterecenje za radijalne leiaje pri Cistom radijalnom opteteCenju (Fa = 0) Fo=Fr uz istodobno radijaIno i aksijalno optereeenje - uzimamo veeu od slijedeeih dviju vrijednosti Fo Vrsta radijalnog Kugliati Jdaji lemja = XoFr + YoFa lednoredni I Fo=Fr leZaji Vrijednosti za Xo i Yo imose: Xo Yo I Dvoredni Xo ldaji Yo s radijaloimdodirom I 0.26 I 0.S8 O. 577 do 596) Ekvivalentno staticko optereeenje Fo ovisno je 0 radijalnom optereeenju Fr i aksijalnom optereeenju Fa.853. Proracun staticke nosivosti (JUS M.44 cot a 0.Nosivost valjnih leiaja (prema ISO) Staticka nosivost lefaja (JUS M.6 J J J J J J J O.C3.6 O.22 cot a I b) Ekvivalentno staticko optereeenje zd aksijalne leiaje istodobno aksijalno i radijalno optereeenje.38 0.29 0. cot a.S 0. tj.C3.42 0. (1.851-1963).S O. 597 . + 2. ono radijalno odn.

- .38 0. pri eemu faktor V iznosi: Vrsta radijalnog lefaja I Unutarnji prslen se okreee I miruje kuglieni lefaji samopodesivi .C3.17 0.45 1.04 1. Nazivno trajanje skupine jednakih lefaja je onaj broj okretaja (iIi sati rada uz konstantnu brzinu vrtnje) ~to ga dostigne iIi prema~i 90% lefaja jz te skupine prije pojave prvih znakova umora materijala.30 1. Dinamicka nosivost radijalnog odn.852 - 1%3) Trajnost valjnog lefaja odredena je brojem okretaja (iIi satima rada uz konstantnu brzinu vrtnje) pri kojem se pojavljuju prvi znakovi umora materijala. rastavljivi valjkasti lefaji Jednoredni lefaji F.31 1.71 1.42 0.028 0. 577 do 596)..2 lefaji Vrijednosti X i Y za radijalne kugliene lefaje s radijalnim dodirom F -2 e I Dvoredni F. aksijalno konstantno optereeenje kojim mozemo opteretiti skupinu jednakih lefaja s nazivnim trajanjem od 1()6 okretaja..15 1..za aksijalne letaje F= V.084 0.56 598 X Y 2.71 1.C3. a) Ekvivalentno dinamii!ko opterecenje F pri radijalnom opterecenju Fr i aksijalnom opterecenju Fa .19 0.014 0.26 0.857/858/859/8fIJ 1964).30 0.99 1.jednoredni s radijalnim dodirom. aksijalnog lefaja je cisto radijalno odn.42 0./VFr> e I - s radijalnim dodirom s kosim dodirom 1.34 0.056 0.56 -./VFr:.XFr + YF.28 0.00 X Y I Fa/VFr> e X Y 2.31 1.15 1.99 1.22 0.04 1.Dinamicka nosivost lezaja (JUS M..45 1.56 1 0 0.44 0.2 1. e I Co 0. Proracun dinamicke nosivosti (JUS M. I:>inamicka nosivost C za pojedine vrste lefaja dana je u tablicama (str.30 1.2 1 1 1.28 0.55 1.00 0.11 0.55 1.

43 0.65 1.34 1. 0.69 1.41 1.57 0.23 2.41 1.66 0.058 1.39 2.78 0.95 1.26 1.17 0.39 1.87 1.07 I Fa/VFr> e X Y 3.029 0.086 0.00 1.50 0.40 0.66 0.38 1.:. i- broj rcdova kuglica u jcdnom leZaju.63 2.35 1.10 1.56 0.00 0.44 0.30 0'231 o 34 .18 1.63 0.014 0. 0.38 0.70 0.75 2.40 0.5 I X = 0.057 0.02 1.38 0.76 1.29 0.79 1.47 1.23 1.54 0.71 1. Xi Y vrijednosti su iste kao kod kuglicnih letaja s radijalnim dodirom (str.' e leZaji e I I Fa/VFr>e X Y X Y 2.42 1.015 0.17 1.63 0.00 1.01 1.78 2..36 2.014 0.55 ISo 0.12 1.47 0.63 1.13 1.67 0.66 1.93 1.50 0.50 Vrijednosti X i Y za radijalne kuglicne leZajes kosim dodirom et I .14 1.11 0.57 0.14 Za e.087 0.Za rastavljive jednoredne vrijedi radijalne kuglicne leZaje s radijalnim dodirom Fa/VFr > 0.29 0.28 2.88 1.92 0.06 2. 599 .26 0.87 1.11 2.87 Ot7\.63 3.58 1.44 1.40 1.56 0.43 0. 1Co 0.45 0.085 0.46 0.54 0.028 0.46 1.18 2.32 0.63 1.12 1.55 1.17 0.72 1J1' 25° 300 35° 400 - I I I .44 0.056 Jednoredni leZaji Dvoredni Fa/VF.16 1.56 0.07 0. 598) I 1.52 0.78 0.40 0.52 2.52 0.26 1.28 0.60 0.63 1.34 1.57 1.29 2.58 .40 2.00 1.57 I I 100 0.57 1.37 0.55 0.98 1.12 0.47 0.64 1.39 0.36 0'291 0.09 0. 0.23 1.12 1.11 0.78 2.46 1.029 0.00 1.21 "2.27 1.00 0.75 1.17 0.43 0.24 1.30 0.93 5° 0.Fa.82 1.36 0.2 {Y = 2.68 0.42 0.49 0.41 0.78 2.80 0.19 1.74 3.

67 I 0. X= 1 b) Ekvivalentna dinamicka aplerecenje F pri radijalnom opterecenju F..42 cot« 0. « = 60" « = 75.89 11'18 11.45 cot« 0..4 cot« 0. >e X Y Jednosmj.. 1. > 1./V F.66 0. + YFa Vrijednosti X i Y - Vrsta aksijalnog lefaja Kuglimi lefaji s kosim dodirom « = 45.90 3.. i aksijalnom opterecenju F..66 tan « I 1 I 1 1.67 cot« Za «=0: F.4 0.5 tan« X Y F.17 4..65 cot « Samopodesivi valjkasti lefaji jednoredni dvoredni - o 0.92 1.4 cot« 0.5tan« 0.5 tan« I Za «=9QO: F.> e 1.66 0'591 1.e I X Y Fa/F.65 0...67 I tan« !1.=O. za aksijalne letaje F=XF.54 a.52 0.25 I 2.40 0.Vrijednosti X i Y za samopodesive radijalne lefaje Vrsta radijalnog lefaja Samopodesivi kugliarl lefaji jednoredni FJV F. Samopodesivi valjkasti lefaji Dvosmjemi lefaji e I I Fa/F.67 0. =0.lefaji I Y X Fa/F.92 0.66 0. Y=1 * Trajnost lezaja L ovisi 0 dinamickoj reeenju F te iznosi nosivosti C i ekvivalentnom (106 okretaja) opte- pri Cemu je eksponent m: za kuglimelefaje m = 3 za valjkaste lefaje m = 10/3 600 .5tan« X Y - dvoredni 0.

na osnovu aluminijeva iIi drugog sapuna.. KvaIitetna stabilna ulja na parafinskoj osnovi imaju gustocu oko 870 kg/m3. neutralizacijski broj i druga. Sintetska ulja iz ugljenog katrana doseiu gustoeu llOO. jer sprije~avaju nakupljanje taloga i izgorjelih ~estica u motoru. Veeinu destilata treba jo~ i rafinirati. Stoga se vrlo rijetko upotrebljavaju posve sama. a ulja s asfaltnom osnovom jo!. Natrijeve masti tvore S vodom emulziju pa izdrre vi~e temperature. Tzv. te omogucuju detergentno djelovanje i mazanje pri visokom tlaku. Pri izboru maziva za odredenu svrhu od1u~na su fizikalna i kemijska svojstva: 8OstoCa. kruti~te. aIi bde stare nego cista mineralna ulja. Dobivamo ih destilacijom iz sirovog zemnog ulja (nafte). repicino ulje) veoma su masna pa bolje maZu od mineralnih. Zato je njihova mazivost osobito dobra. veeu gustoeu. Uglavnom razlikujemo litijeve i natrijeve. od kojih je sastavljeno doti~no mineralno ulje. naftna imaju ne~to veeu. viskoznost. . »detergenti-disperzanti« osobito su potrebni za motorna ulja.MAZIVA S obzirom na i z v 0 r m a z i v a razlikujemo slijedeee vrste: Mineralna ulja se naj~~ upotrebljavaju kao maziva u tehnici.. pjenjenje i rdanje. cio niz posebnih masti izradenih npr. kaplji~te. koroziju. aIi se pri upotrebi pretvaraju djelomice u smolu i razgraduju. plami~te. sadrie vi~ vodika. Mineralna ulja s dodacima {aditivima} imaju bolja svojstva od ~istih mineralnih. masti. 601 . medutim. Neka se sintetska ulja (silikoni i sI.) sve vi~ tehnici zbog specijalnib svojstava. ricinusovo. GustoCa pri 15 DC gotovo je za sva ulja manja od 1000 kg/m3. primjenjuju u suvremenoj Masti (za strojeve i vaIjne lefaje) su smjese sapuna i mineraInih ulja. sprije~vaju autooksidaciju. no ujedno i trajniji te imaju dobru mazivost ako nisu previ~ rafinirani. Opeenito so 80stoCa i viskoznost tim manje ~to ugljikovodici. Biljna i livotinjska ulja (ko~tano. ZamaJcena (kompaundirana) ulja mj~vina su mineraInih i biljnih iIi zivotinjskih ulja. Rafinati su skuplji. poznat je. Dodaci sluze za pobolj~anje mazivosti i viskoznosti. * K v a lit e t m a z i v a i mazivost prosudujemo s obzirom na ovlaiivanje i prianjanje na kovinske pomine i otpornost prema starenju. 1200 kg/m3.

u vakuum-pumpama) znatno nife.... Penetracija je mjera za tvrdoeu masti (tj. Te osnovne upute treba a polutelko (srednje) ulje. Mjere za viskoznost (kinematicku) vidi str. detergentnost i dr. oksidacijska stabilnost. pa zato ono mora biti znatno vi~ od pogonske temperature lez. juo konacnom izboru najpravilnijegmaziva. Neutralizacijski broj jest broj mg kalijeva hidroksida (KOH) kojije potreban da se neutraliziraju slobodne organske kiseline u I g ulja. dubina do koje se... uvedena su i ispitivanja za specijalna rnaziva i neposredno na strojevima. " '" a - Viskoznost je najvazniji podatak pri izboru ulja za odredenu svrhu.. u uzorak masti utisne stoz. Zbog upotrebe ulja pri visim temperaturama i katalitickog djelovanja kovina u prisustvu kisika iz zraka. uskladiti s uvjetima koji.aja. pri poveeanom tlaku (npr. Ispituju se odnosno ocjenjuju slijedeea svojstva: sposobnost prianjanja i debljina sloja maziva na plohama..~ 70 200 5 100 "'-. Plamiite je temperatura pri kojoj se uljne pare prvi put zapale kad im se priblizavamo s otvorenim plamenom. Neutralizacijski broj. koje je 30 do 40 stupnjeva vi~ od plamista. Te metode obicno nisu standardizirane. Tim ocjenjujemo upotrebljivost ulja pri niskim temperaturama. u kompresorima) plamiste je znatno vi~.. svi zajedno. dosegli smo goriite. Plamiste moramo uzeti u obzir samo ako su pogonske temperature blizu plamista. dok je pri snirenom tIaku (npr.. Viskoznost veoma ovisi I I * Buduci da laboratorijska ispitivanja spomenutih fizikalnih i kemijskih karakteristika nisu uvijek dovoljna za ocjenu radnih svojstava.. 1 ""'. u mineralnim se i zamaSCenim uljima stvaraju nakon dureg vremena slobodne organske kiseline. a osobito na motorima s nutamjim izgaranjem. 602 o temperaturi te se s porastom temperatu50 re znatno smanjuje. Ono veoma ovisi 0 tlaku.. u 5 vrucim prostorijama) potrebno je ulje veCe 30 £0 50 60 70 "C 100 120 viskoznosti. 65... odlucub . . Za veea optereeenja i pri 10 visim pogonskim temperaturama (npr. Mnoge se masti razgraduju vee mnogo prije nego su dosegle kapljiste. a za promjenljive pogonske priDijagram o~isnosti viskoznosti v 0 like potrebno je ulje s blago polozenom kritemperaturi T vuljom viskoznosti.b 30 Za letaje s velikom brzinom vrtnje i malim optereeenjem potrebno je ulje ma20 15 nje viskoznosti.. Kapljiite je temperatura na kojoj se pojavi prva kaplja tekuCe masti kad se ona zagrijava u odredenoj posudi. uz propisane uvjete. Ako ulje nastavi dalje samo gorjeti. - .ac odredenih dimenzija.lako ulje. pa ulje »stari«. Krutiite je temperatura pri kojoj ulje vi~ ne teee.

. 85 I -15 I 130 Vretenskoulje..1956) . Plamte .C min.1973) .. osovinska i cirkulacijska ulja Vrsta Oznaka Viskoznost mm2/s Krutite O.H3.....H3. 60 -15 150 I te~ko OT 90..za osovine tracnickih vozila pri 50..desti~at(JUS B.C lako VL 20.C lako OL 45.destilat(JUS B.1956) pri 50.C maks. 316 .313.6 super super lako 90 -30 3 CP 3 super lako 110 -20 7 CP 7 ekstra ekstra lako 140 9 -20 CP 9 ekstra lako 160 -16 14 CP 14 posebno lako 165 -15 20 CP 20 vrlo lako 170 -15 27 CP 27 lako -10 180 37 CP 37 srednje -10 200 50 CP 50 te~ko 200 -10 75 CP 75 vrlo te~ko 210 100 -5 CP 100 osobito te~ko 215 150 -5 CP 150 ekstra te~ko 220 -5 215 CP 215 ekstra ekstra te~ko 230 -5 300 CP 300 super te~ko 230 425 -5 CP 425 super super te~ko I I I 603 .45 40.230 . 38 -5 140 srednje LD .1956) . vretenska.. .za protocno mazanje Leiajno ulje .310/311.za optocno mazanje .Lezajna. ..60 55 . 110 0 160 Cirkulacijsko ulje (JUS B. 52 -5 150 polute~ko LD . .C lako LD .3000/301 .170 Vretensko ulje (JUS B.H3.. - I I lako te~ko Osovinsko ulje (JUS B.C 80 -40 CP 2 1.za protocno mazanje pri 20. pri 50. 45 -15 130 te~ko VI' 60.3211323-1956) .H~.. . .30 21. 110 0 . 75 0 160 te~ko LD 100 80.H3. .

31. 604 - za zupeane prigone.2.5.1962) Plamisle °C min.5 -20 170 MP490 16. 272 OZ 5 33 OZ10 72 OZ 15 125 I I I 190 190 190 U/je za zatvorene zupcane prigone (JUS B.. .1973) MP4-80 <23000 9.9 42....8.12 14..11.2 150 MP5-80<llOOO 9... .11. 76 91...5 ZU 455 455 5 I I - 180 190 200 210 220 230 235 240 240 U/je za mehanicke prigone motornih vozila (JUS B..19.H3.. "- za pufne pri.H3.2 (-18) 180 MP 5-140 25. 215 . UVP751) 1 3268 1 UVP.190 8. Ulje za visoki flak (JUS B.801) UVP.1973) ZU 40 40 -25 ZU 55 55 -20 ZU 80 80 -18 ZU 110 110 -15 ZU 150 150 -12 ZU 190 190 -12 ZU230 230 -10 ZU305 305 .3D2/303.. zupcanike i zupeane prigone Oznaka' -17.1 .H3.9 -20 -15 -12 -10 o 1955) 150 165 180 200 220 U/je za otvorene zupcanike (JUS B. 25. 42.2 -15 190 MP 4-140 25...Ulje za visoki tlak.8. " - za mjenja~ i diferencijale..19.211.7) 200 11 gone.... ...5 .5 (. .5.1 25.goe Krulisle Doe maks...319 .9<J2) UVP-I4()2) UVP-25()3) 22.8 210 MP575 < 3300 >4.31.90 < 76000 16.270. .5 (-25) 160 MP 5 . 29 53..H3..5.

. TU-VL TU-L pri 50.140 .33 34... 95 I -10 I 240 Kompresorsko u/je (JUS B. . . .105 -10 195 vrlo t~ko KU-VT 110.C vrlolako KH-VL 10.1962).. pri 50.52 1956..120. k t IS o~os mm /s Kruti~te .. .8' .Hidrauli&o.C lako KU-L 35. 12..za kompresore za NH3..26 -35 160 1 180 srednje KH-S 26... ..H3..C maks..5 215 posebno t~ko KU-NT 150.C ekstraekstralako HU-EEL 10.8 1970)-za 190 210 I 220 250 ....42 44.42 -15 210 I~ko HU-T 49. 34 -20 200 srednje HU-S 38. \ 200 le~ko KH-T 36... .. 128-1963) za uljno-hidraulickenaprave pri 50. CO2..H3....5 250 U/je za rashladnekompresore (JUS B....12 -35 81 ekstra lako HU-EL.1962). ..za vodne. kompresorsko. .75 -10 I 230 posebnote~ko HU-NT 80.141 .za stapne i rotacijske kompresore pri 50. turbiosko i cilindarsko ulje Vrsta I ! Oznaka I V.C min.... 52 ' + 5' 44. ..H3. S02.17 -40 135 I lako KH-L 18..210 - 1976) .. . .144 . 382 - . 14 -30 100 wlo lako HU-VL 17. 270 . 50 -20 175 srednje .C: I 30..24 I I -10 I 180 srednje TU-S t~ko i TU-T Cilindarskou/je (JUS B. freone i sI..KU-S 52. 1 Hidraulitko u/je (JUS B. -25 .. 156 ...H3..151 .50 I -20 I I I . .200 ..36. I I Plami~te .55 + 5 I I 310 605 .72 -15 185 t~ko KU-T 75.. Turbinsko u/je (JUS B. pame i plinske turbine vrlo lako lako I .H3.8 .341 za zasicenu paru za pregrijanu paru I 25.53 -10 220 vrlo t~ko HU-VT 61.21 -25 160 !ako HU-L 30..5 230 ekstra t~ko KU-ET 220.. ! I CU 250 CU 300 I I pame cilindre I pri lOO..C 16.

9°C Viskoznostmm2/s 2400 9600 : .9 12. 7.6 9. Motomo upotrebljava ulje za dvotaktne benzinske se pomijeSano s benzinom.3 ..7 I -10 240 »Svesezonska ulja« obuhvacaju viskoznoscu viSe gradacija.8°C: 98. SC i SE (od SA do SE s porastom dodatka) te CA i CB (od CA do CD za poveeani stupanj kompresije motora). .. detergentno ja!!e detergentno jako detergentno Upotreba I SB I I tezi moton laki } benzinsi SD CC CD I Klasifikacija API poznaje jos i kvalitete: SA.22. 9. ozna!!enoje sa SAE 10Z . (Ulje koje odgovara gradacijama SAE 10Z i SAE 30.3. ni ovisnost njegove viskoznosti 0 temperaturi).8.12.30).Motomo uIje (JUS B.. Plamiste °C I min. I ulja inhibirano inhibirano..8 -20 I 205 220 230 I -15 -10 I 16... I 200 205 SAE30 SAE 40 SAE SO - I 7.. Gradacija po SAE I -17. a . . 9...6. motore je ulje s dodacima.. -25 -20 . 606 J . D I I tezi motori laki } dizel- Razdioba po viskoznosti Po SAE (Society of Automotive Engineers) motoma su ulja podijeljena u gradacije po viskoznosti (pri !!emu nisu uzeti u obzir ni kvalitet ulja.H3.. 16. Zfmska u/ja SAE 10 Z SAE 20 Z Ljetna ulja SAE 20 I I 5.9.4.l29/139/149/169 - 1974) Razdioba mineralnih motornih u/ja po kvaliteti Klasifikaciju API su (1970/71) zajednil!ki izdali: API (American Petroleum Institute) i ASTM (American Society for Testing Materials) Klasifikacija Karakteristika I po JUS Kvalitet A B C API. I Krutiste °C maks.3 7.6..

. . 37. .C maks... 37 I -25 pri 50.. za preradeno 6:stica s kovina izolacijskih ulja IU-T i IU-P iznosi: za nepreradeno ulje 50 kV. I PlamBte °C min..5.5. otopine u vodi u omjeru kotlcentrat/voda = 1 : 50.12 12 .526.H3. za precizne Vazelinsko u!je.C I 800 pri 20.561/562 za transformatoR pri -30.C 20 .. UUai tekueine za obradu - za hladenje i mazanje alata pri odvajanju Neemulgiraju~a ulja (JUS B.eliDsko. 1 : 40 (1 : 60).H3.160.H3.5 -20 6.C 18..C IIU-T I 1800 I --45 I 130 140 za sklopke IIU-p pri -15.25 26. .S -10 -10 12 .5 -20 I aktivna ulja N~O NEP I NVEP A 10 A 25 { VA I 90 100 140 160 100 140 140 Emu Ig i r aj u eau Ij a isinteticnetekucine (JUSB.C 3.. 37.S -10 12 .. N5 pri 50.C 40 I -30 I Dielektribla ~toCa ulje 30 kV.37. 1 : 1000.. I2oladjsko alje i alje za obradu Vrsta Viskomost mm2/s Kruti~te .37.H3....12 12 ..536-1974)-za emulzije s vodom u omjeru uljeJvoda = 1 : 10.Vllt...42 12. tehnilko (JUS B. 607 . ..5 -10 I neakt ut Ivna!Ja ' .0 ...17 1970) pri 20. .1973) -20 6. 6.C 30 I 120 120 140 160 I I -15 -20 -15 I lzolacijsko u/je (JUS B.... 163 iostrumcnte i lake radilia: vrlo lako lako srednje tdko IVZT-VLI VZT-S VZT-T I VZT-L 1958) - pri 20..

.1974) .Masti za mazanje Vrsta Oznaka Viskoznost Krutgte Kapljite Penetracija mm2/s °C °C (po gnje50°C maks..310 I Masti za visoki tlak i temperatuTu ..295 1 -15 -15 175 180 Sadrti: > 3 % Mo~.1977) 200.340 1 265..H3. 4 % grafita..325 AV-55 AV-65 I - AV-75 I - 90...1974) ..80 I 55 65 75 608 j .... .H3.bdenovim disu/fidom MoS2 (JUS B.H3.666 I MMo-l MMo-2 1 >40 >40 310.661 ...ranamast (JUS B. min. 2 % vode.za klizne i valjne lefaje pri povi~enim temperaturama i tIakovima (JUS B.....250 srednja Saddi: 2..645 .H3.H3.250 -15 150 I 1 1 1 I Grafit.H3. .. eenju) Masti za otvorene zupcanike (JUS B.624 .340 meka VM-2 > 40 265.681 ...za visoketemperature(JUS B. 8 % pepela.. Antikorozijsk.1970) LMG-3 > 37 200. na osnovi Na-sapuna (JUS B. -15 180 srednja VM-3 > 40 I 220..340 - vrlo tdka 1 0Z-41 1 1 290.213/274 .. I I I I -15 I 1976) " 95 I - Masti s mo/.. 250 I 175 180 185 . 250 -15 185 1 I I I 1 Mast.. vaze/.150 1 30..295.. 340 265 .205 briketna I 1 160 I MVT-B 1 - 1 < 80 - 180 Masti na osnovi Li-sopuna (JUS B.za valjne lefaje MKL-2 -15 140 meka > 35 265~.H3..1974) vrlo meka MVP-l - 310.1955) tdka °Z-20 310.... 295 srednja MKL-3 > 35 220.za vi~ namjena 175 vrlo meka VM-l -15 > 40 1 310.n (JUS B. 295 1 meka MVP 2 I srednja MVP-3 I 220.634 .644/648 1965) tvrda MVT-4 175..H3.

. 3000 n > 3000 t> 90°C: n<7oo n CP-loo CP-37 CP... ..60°C: n < 700 n = 700 . ru(!no ili mazalicama podmazivanje uljem.3000 n..2oo n = 200.... 40°C t=O.90°C: n < 700°C n = 700 .... .. 700 n=700....Jmin) - Maziva po JUS I - Lehji Klimi letaji podmazivanje uljem. 3000 - podmazivanje n1dCu n > 3000 t = -20..20 CP-3OO CP-215 CP-75 = 700 .. .. ..700 O°C: n < 50 n = 50. 3000 n > 3000 t=60..Izbor mazlva * Pogonski Mjesto i na<!in I uvjeti podmazivanja n - t temperatura eC) brzina vrtnje (okr.-!'tereeenje 609 ..> 3000 O°C 60°C: mazalicama tIacno 60°C LD lOO LD60 LD45 CP-loo CP-75 CP-50 CP-37 CP-20 CP-7 KH-S LMG-3 MVP-2 MKL-3 KH-T CP-37 CP-20 CP-7 Valjni letaji podmazivanje uljem t = -25. ..15oo n= 1500. 125°C: normalno optereeenje u_'''. cirkulacijsko iIi prstenom t> - podmazivanje m~u t< t< t> n< 50 n=50. 200 n = 200 .

.prenesenasnaga (kW) t=-20../min) blZina vrtnje pogonskog Pogonski uvjeti Maziva po JUS ZU-80 ZU-40 ZU-55 ZU-80 ZU-I90 ZU-40 ZU-55 ZU-80 ZU-80 ZU-190 ZU-305 ZU-55 ZU-80 ZU-I90 ZU-40 ZU-55 ZU-80 CP-20 ZU-40 ZU-55 OZ15 - podmazivanje u uljnoj kupelji - podmazivanje cirkulacijsko ili u uljnoj kupelji = 2500...niske t - normalne MP4-140 MP4-80 MP4-90 }(H-T OZ5 Lanci i uhd Gallovi lanci - normalne .1000: P< 11 P=11.5000: Otvoreni zupcanici P<4 P=4..tempcratura(...2500: P<7 P = 7 .niske CeliQ1a ud u 610 t ..... 70...50 P>50 n = 1000.C: n < 350: P< 18 P= 18.65 P> 65 n = 350. 37 P> 37 n .C t Puini prijenosi ...1 P> 15 t < 60.65 P>65 n = 350..C) . Mjesto i na<!in podmazivanja Zupcani prijenosi Zatvoreni zupcanici podmazivanje cirkulacijsko n P .50 P> 50 n < 350: P< 18 P= 18...lzbor mazi..C: veliko opterecenje manje opterecenje t = 0.normalnei niske ... ..20...tzup<!anika(okr.1000: P< 11 P= 11.

vodivi podvodni Iclaji Glavine Kaplanovih turbina Par ne turbine LeZaji I I I mala optereeenja.T I TU-S Horizontalni potpomi i grebenasti lefaji Svomjaci statorskih lopatica.C: optereeenje < 3. - n tem~tura (~C) vrtl\JC I Maziva po JUS (okr.normalne .C I CU-300 CU 250 D-SAE 30 D-SAE40 D-SAE 20Z D-SAE 30 - Dizel-motori (stabilni) Vertikalni motori cilindri i Iclaji I I I PI < 120kW PI> 120kW PI < 40 kW I Horizontalni motori cilindri i Iclaji Regulatori Protoeni regulatori PI > 40 kW I TlaCniregulatori Stapni kompresori za I t . (nastavak) Pogonski uvjcti Mjesto i nal!in podmazivanja I t P.w'. mala i srednja brzina t < 6O.C srednja i velika optereeenja..C I TU-S KU-T KU-S ' TU-S KH-L regulatore I 611 .niske t> lOoC t < 10.C tp < 260./min) snaga po cilindru (kW) - btzlna - Vodne turbine Potpomi Iclaji sa cvrstim potpomim prstenom s pomicnim segmentima I I I t < 50.5 N/mm2 I TU.normalne t .3000 I TU-VL TU-S I Stapn i parn i strojevi Cilindri I Temperatura pare: tp < 320.C mala i srednja optereeenja servomotor servomotor U osovini u glavini I TU-S LMG-3 I CP-300 TU-S n> 3000 n = 1500. velika brzina t < 15..

~H2 i sI. N2. kompresori za koksni iIi rasvjetni plin kompresori za metan. CO.cirkulacijsko podmazivanje - tIaeno podmazivanje Rotacijski kompresori Jednostepeni Dvostepeni Alatni Vodila 612 strojevi p < 2.Hidraulicki strojevi Stapne pumpe Rotacijske pumpe Stapni kompresori Cilindri i br/ve mali jednostepeni zraeni kompresor vikstepeni kompresor 1 - konafna temperatura kompresije (0C) tlak (bar) p - Maziva po JUS normalno optereeenje normalno optereeenje veliko optereeenje HU-VL HU-S HU-VT KU-L KU-S KU-S KU-S KU-T KU-NT KU-ET KU-S KU-T KU-T KU-S KU-VT KH-S KH-T KH-T CP-75 CP-50 - - za zrak.5 bar / < p> 2.zimi -Ijeti unutra p < 100bar: 1< 140°C 1< 160°C / < 190°C I> 190°C 140°C / > 140°C / < 140°C { .< - - kompresori za vlabli zrak iIi plin rashladni kompresori 1< 135°C' { / > 135°C za NH) i CO2 za freon i CH3CI za S02 Lefaji i pogonski mehanizam .lzbor maziva (nas/avale) Pogonski uvjeti Mjesto i nafin podmazivanja .5 bar: / < /> p < 8 bar /< p> 8 bar: / < /> malo optereeenje veliko optereeenje 140°C 180°C 180°C 140°C 180°C 180°C KU-S KU-VT KU-ET KU-S KU-VT KU-ET LD-30 LD-60 . NH3. propan. butan - p < 6 bar: vani . . .

16 1 . II . treba na modelu dodati za obradu: Najveca dimenzija odljevka mm ..6 5...10 6.H5.6 14.. faren...5 0.... 300 300).. 4 6. tareni .5 . .6 2. 5 7. mjed itd. sivi lijev. 13 12. Nadmjere Lijev sivi lijev nodularni lijev lijevova (JUS K..)..5 1.8 - za odljevke od celicnog lijeva 1 II 6. 6 5.5 3.1200 1200).8 1.050-1959) Nadm'era % veci manji Lijev odljevci odljevci 1. - 3...129. 800 800).0 0.. ...3 1....2 3.9 9..1215....3 2.75 lijevana bronca lijevana AI bronca 2. temperovani lijev netareni bijeli....3 lijevana mjed cincani lijev aluminijski lijev N adm' era 0/0 veci manji odljevci odljevci 1. ..5 1.5 lijevani Mn celici bijela kovina Na plohama..5 4..1 . drveta Hi sadre. .. .. 6 3 .18 11.....3 2. Jezgrenici su modeli za izradu pjescanih jezgara.200 200) .. 8 7.. koje Cc biti obradene...3 0. .3 - netareni faren......5400 - 2.... 9 4..0 1..7 7 .3 2 ..........lednokratno upotrebivi modeli izraduju se od voska (kojega po konacnoj izradi pjescanog kalupa istalimo zagrijavanjem) ili od plasta (UF Hi pjenastoga PS koji se dodirom s vrucom talinom ispare).10 9.. Dodatak za obradu' u mm sivog lijeva 1 II 2..4 4.8 1... .0 - . 14 12. .... Pri dimenzioniranju modela valja uzeti u obzir kontrakciju lijeva pri skrucivanju i ohladivanju.... . 9 9.4 5 .. 3 3. .. 4 3..2600 2600).... 13 12.11 10.16 nefeljeznih 1 2.0 1.TEHNOLOGUA Lijevanje Mod e I i po kojima se izraduju kalupi za lijevanje dijele se na: .0 1.. Moraju biti dijeljivi i s kosim bocnim plohama da ih nakon kalupljenja mozemo izvuci iz pjescanog kalupa...5 1.crni.7 6. 7 6.21 5400)..0 0..pri masovnoj izradi odljevaka. Osnova za izradu modela je konstrukcijski nacrt.5 1..1 1.ViSekratno upotrebive modele koje izradujemo od kovine (eelik.2 1..AI-Cu-Mg lijev 1...24 izradi kovina II 3. 5 4..4 celicni lijev magnezijski lijev 2.pri pojedinacnoj 613 ...5 0. ...15 14. 12 10....7 1. aluminij...30 18...2 1..10 10.AI-Mglijev } - ..11 7. Stoga su dimenzije modela za nadmjeru povecane s obzirom na konstrukcijski nacrt.. 0. 4 4. 9 8. 5 5..5 5.18 - 24...2 2..)800 1800)...... 8 4. 7 8.5 2.16 16..3 3. 500 500).. plasta.3800 3800).....

polumasni i masni pijesak. . Debljina zma krere se izmedu 0.. centrifugalnom. Kalupi su pomocno sredstvo u kojima se uljevena kovinska talina hladenjem skrucuje u odljevak. ne smiju s njom reagirati.Zbog vea: preglednosti pri izradi kalupa i upozorenje za koji je lijev predviden pojedini model (nadmjere!) oznaeuju se pojedine plohe na modelima posebnim bojama.) upotrebljavamo i organska veziva (uljna. Osim posebnih vrsta anorganskih veziva (gIine s odredenim mje~avinom AI203 i Si02 uz dodatke K.Kalupe za jednokratnu upotrebu. narol!ito pri izradi jezgara i Ijevackih maski (za velike serije malih odljevaka . 614 . ima visoko tali~te (1720 0c) te postaje gnjecav tek povrh 1600 QC. Kalupi moraju izddati visoke temperature taline. koje izradujemo nabijanjem Ijevackog pijeska. Boje model a sivi crveno rote crte* modro nodularni IjubiCasto rote erte. Li 'ev teke tempe.celicni lake rovani kovine kovine sivo rote erte. Modeli nisu potrebni pri posebnom nal!inu lijevanja (tlaenom.).06. Najoubifajenije vezivo je gIina (2. UF i sl. zeleno 'rote ertctuto crvene crte. Kalupljenje moze biti rucno (pri pojedinacnoj izradi odljevaka i pri velikim odlj~vcima) ili strojno (pri masovnoj izradi manjih odljevaka). ali manju cvrstocu. Polumasni pijesak upotrebljavamo za svjeze kalupe. a masni .30%) uz dodatak vlage (5. Manje se plobe oboje tom bojom u cjelini. Suhi pijesak ima najvecu propustivost za plinove. od plasta .. UpotrebIjavamo ga npr.najvere evrstoee . Ljevacki pijesak sastoji se pretezno od kremenih zmaca (Si02). Razlikujemo: .5 mm (u ovisnosti od tra!ene gIatkoce ploha odljevka i njegove velil!ine).PF. modro Povriine modela i jezgrenika povriine na kojima ostaju odIjevci neobradeni povriine na kojima Ccse odIjevci obraditi mjesta za rashladne ploCei ulotene tmove sastavi dijeljenib modela jezgreni oslonci crveno crveno crveno crveno crni rub cmo . moraju biti i kod tih lemperatura dovoljno evrsti i porozni za odvodenje nastalih plinova. zajezgre (do 5% gline). kokilnom. Po kolicini gline u Ijevackom pijesku razlikujemo suhi.15%). Kremenova zma sama su sipka. modro rote crte. ~krobna..). Vezemo ih dodatkom veziva. Mg i sI. 0.po Croningu).. . kontinuiranom itd.za su~ene kalupe.

ulijevak 4 . Zbog vise cijene upotrebljavamo kokile pri masovnoj izradi odljevaka.Pjescani kalupi Dijeljeni kalup za model za visekratnu upotrebu: 1 .. U potpunim kokilama su i jezgre kovinske.3.-. Kokile su kovinski kalupi (obieno od eelika iIi sivog lijeva) pomocu kojih je moguce izraditi vrlo tocne odljevke (s toler. debelim odljevcima) mora se talina odrtati tekucom (toplinskom izolacijom iIi dodatnim zagrijavanjem) sve do skrucenja odljevka. Pri dijeljenom okviru za kalup moramo gornji dio cvrsto spojiti s donjim dijelom. I I vanjskunjenustijenku. u dijeljenim kokilama su jezgre od pijeska. Za odvod zraka valja namjestiti na najvisim mjestima modela odusnike.. Postupak je prikladan za kontinuirano lijevanje punih iIi supljih profila (u duljinama koje ogranicava samo vanjski uredaj radnih prostorija). Zn.razvodnik privodnik odljevak pojilo jezgreni oslonac kalup ulijevak razvodnik privodnik odljevak pojilo (odusnik) U pojilu (koje mora biti dovoljno veliko pri punim.jezgra 3 . kako bi pri ulijevanju nastalim plinovima olaksali izlaz. :to. mjedi). da se ne bi dignuo zbog hidrostatskog uzgona. koji mogu takoder preuzeti ulogu pojjla. . Talina se u kokili skrucuje toliko. 71 2 6 1 2 6 54 8Kalup za model (od plasta) za jednokratnu upotrebu: 123456- El .AI. Pri kontinuiranom lijevanju se kovinska talina ulijeva u obostrano otvorenu kokilu (zatvorenu samo pri pocetku postupka). Pb Centrifugalno lijevanje. ucvrscujemo ih osloncima i opteretimo utezima. . . . . Da uzgon u talini ne bi skrivio iIi srusio jezgre. Pijesak u kalupu valja na mjestima probosti (zracnici).prikladno za izradulijevanih je kolutai cijevi.Kalupi za vlSekratnu upotrebu izraduju se od kovina. Talina se ulijeva u kokile otvorenim mlazom. pri kojem se talina zbog rotacije kokile sabere uz . da bi se sprecilo stvaranje lunkera u odljevku. . da nastane dovoljno cvrsta vanjska kora. Zbog velikih temperaturnih opterecenja je njihova primjena ogranicena na I' I I mn 345 izradu odljevaka od slitina nizeg talista (Sn. koja omogucuje izvlacenje odljevka. I I 615 . 2 .kalup 56. . :to. Mg. grafita iIi keramike.05 mm).

. . . duljina).. 120 120)..5 +6 :t9 -3 +5 +2.5 :tl :t2. ... odljevaka od sivog i lelilnog tolerancija lijeva i za 00- Preporueene smjernice (pri dimenzijama bez propisanih Ijevkeu pj~ne Nazivna mjera . 250 250). 500 500).-2 +4 :t2 +3 :t4 -2 :t5 :t3 1250). .. 80 80).1000 1000). .2000 +6 -4 +13 -9 +8 -5 (promjer..... 50 SO). :tl :t 1..:t 16 -4 :t8 +4. deblj.Dozvoljeno odstupanje pri dimenzijama neobrad. 315 315).5 -1.. - od- .. deblj. +3 -2 - kaIupljenje* . .. 630630).-4 :t6 +9 :t13 -4 +3 .5 +7 :t11 -3 :t5 -4 +8 :t12 . . 400 400). 30 kalupe).2500 vel. deblj.5 -6 +9 -5 +12 -6 +5 -3 -+13 +11 --7 -6 +15 - - .5 :t2 +2 -1. 18 18). . stupanja pri debljini stijenki.... .5 :t2.5 +2 :t3.5 -1. 6 6). vel. 10 10).5 +11 -2..5 Celieni lijev meno strojno vel.:t3 1- - 30).Mjere u mm.... +7 ..-4 -2 +10 :t 15 +8 :t7 -5 . ..5 :t3.. 180 180). 2000). 616 . deblj.. Sivilijev kaluprenje* meno strojno vel. .1600 1600). vel. odstupanje -8 +16 -8 +18 -9 +20 -10 -7 - +14 pri velieini odljevka ~irina. 800 800)...1250 - +3 -2 +4 -3 +6 -4 +7 -5 +10 -7 :t7 +4 +5 :t8 -2 -3 :t4 :t4. . deblj.

CBcenje odljevaka Postupak egcenja odljevaka: istresanje pijeska obavlja se rueno iIi strojno (vibratorima).5 -3 :!:2 80). 315 :t4 :t3.6 jez.Dozvoljena odstupanja pri dimenzijama kovina za neobradene odljevke neieljeznih tolerancija i za Preporurene smjemice (pri dimenzijama bez propisanih odljevke u pjeRanim kalupima)..pri jednodijelnim kaJupima.120 120).za velianu odljevka..pri sastavljenim kalupima.4 :!:2.2 jez... :tl. u okretnim bubnjevima. . .grubim Ciseenjem odstranjuje se say pijesak i to rueno ilili strojno (pneumatskim dlijetima..5 +2 -1. :!:1.2 :!:1. . . deblj. sast.4 :tl.3 :!:3 sast.4 :tt .6 :tl.6 :tt. .. brusnom ploeom. . .2 jedn.8 :!:0.5 -2 +3 -2 :!:1. :!:1.5 +2 +2.2 :tt. :tl :!:1.. :tl :tl.5 I-- +5 -4 :t3 :tl. jez.Mjere u mm.6 :!:1. .400 Oznake za odstupanja: vel.za debljinu stijenki.. :!:1 :!:1.5 f--:t2.9 :t3. vel. 250 250).2 :t2.8 :!:2.bru~enjem se poravnavaju neravnosti ploha po odstranjenju priljevaka i sI. . 30 50 80 :t2 +3. :!:0.5 :t2 :!:2.. plamenim iIi luenim rezanjem.8 :t2.za kalupe s jezgrama.. 6). 180 180).8 :!:3. jedn.8 :!:2 10).pneumatski Hi mehaniekim bacaeima.2 315). .5 Odljevci lakih kovina kaJupljenje fUmo stmjno dij.. dij. . 6 10 kaJupljenje fUmo stmjno vel.2 :!:1. deblj. .25 .5 -1 +1. . Odljevci tekih kovina Nazivna mjera .6 sas!. deblj.5 :t2 +2.5 -1.5 :!:1. . . . Eventualne gre~ke odljevaka popravljaju se isjecanjem iIi zavarivanjem. 50). 18 18).8 I-:!:1.5 +3 -2 :!:1.6 :!:2 jedn. 150 bar). :to. .. 30).9 :t2.5 :t2.6 dij.2 :1:3. . pjeskaranjem kremenovim ili eelienim zrnjem . :!:0.priljevci (ulijevci i pojila) odstranjuju se piljenjem..5 +4.pri dijeljenom kalupu.9 :tl.5 -2. - 617 .2 :tl. ..2 :tl. vodenim mlazom .6 :!:1.1 :tI..

mogu se iarenjem odstraniti.l/ViT+l) . nad temperaturom rekristalizacije.. Najznacajniji su primjeri preoblikovanja: Kovanje Kvalitetne dijelove kompliciranih oblika i s velikim razlikama presjeka izradujemo najjednostavnije kovanjem valjanih profila (stapova. a upotrebljava se pri masovnoj izradi.je radni postupak u kojem krutom kovinskom materijalu (sirovom odljevku ili vec prije preoblikovanom poluproizvodu. . pri velikoj brzini stici ce deformacija samo do manjih dubina. Kujemo obicno u toplom.h (= ho b Va/janje 618 ~ 'q'i<' - h) koja je ovisna od promjera valjaka 2 R i koeficijenta trenja /l "" . pri cern materijal ne ocvrsne. npr.sastoji se iz velikog broja udaraca. Pri kovanju u hladnom materijal jako ocvrsne. Znacajna je brzina deformacije.Plasticna obrada Plasticna obrada preoblikovanje . \.. a upotrebljava se pri pojedinacnoj izradi i pri velikim otkovcima.cos a) = 2 R(l . Pri prevelikoj deformaciji materijal se kida. jer se pritom nastala naprezanja usput gube. pri cem materijal ocvrsne (povecavaju se cvrstoca i tvrdoca uz smanjenje rastegljivosti). . S obzirom na temperaturu preoblikovanja razlikujemo: . limu) plasticnom (trajnom) deformacijom promijenimo oblik. tj..preoblikovanje u hladnom.samo male deformacije. I1.h~ 2 R(l . Na taj nacin moiemo postepenim preoblikovanjem i meduiarenjem postici vrlo velike deformacije materijala. brzini deformacije materijal ce se prognjeciti do u dubinu presjeka. Slobodno kovanje (a) . Porastom deformacije rastu i naprezanja u materijalu. pod temperaturom rekristalizacije. Preoblikovanje se zbiva u podrucju prisilnog tecenja kovine Hi slitine. Pri malenoj. nakon cega se materijal moie dalje preoblikovati. Stoga je velicina deformacije pri preoblikovanju ogranicena. o "" . traka) u otkovke. koja nastaju zbog ocvrscivanja pri preoblikovanju u hladnom. Kovanje u kalupu (b) sastoji se iz manjeg broja udaraca. tj. a tada su moguce . pri cem se ujedno promijeni i struktura materijala.rucno ili strojno . - - preoblikovanje u toplom. Fino valjanje (»glacanje«) je fina obrada tokarenih iIi brusenih kovinskih ploha plasticnom deformacijom pri kojoj povrsinski sloj jako ocvrsne. Naprezanja.-t-. Pri valjanju lima ili profila medu dvama valjcima smanjujemo debljinu izratka za razliku I1.. daje tocnije dimenzije otkovka.

pomocuvaljaka (c). AI. za savijanje ~tapa u koIjenCastu osovinu (a). pri kompliciranijim u vge stupnjeva. u kalupima (c.). profile. b) iIi valjke (c) dobivamo vua cene profile i ticu. b) iIi protiv patrice (protusmjemo . Savijanje Savijamo u prvom redu lim i trake i to: slobodno (a. Vucenje (kalibriranje) Vueenjem odvaljaka kroz matrice (a. d) Hi postepenim razvlacenjem preko modela (e). Istiskivanje Hladnim istiskivanjem materijala kroz matricu (istosmjemo . Cu i sI. 619 .c) oblikujemo ~tapove. kruZno izrezanih rondela) stavnim proizvodima u jednom stupnju. Smicno preoblikovanje Smicno preoblikovanje upotrebljavamo npr. a c Odrezivanje Odrezivanje je postupak pri kojem smicnim optereeenjem odvajamo cestice izratka. stvaranjerupa ulimu-a- - stih (b) Hi s prirubom (c).Utiskivanje Utiskivanje patrice (utisnog alata pozitivnoga oblika) u materijal izradujemo razne gravure ili udubine (negativnog oblika). cijevi (u prvom redu od Sn. Pb. Duboko izvlacenje Duboko izvlacimo lim iz pripremljenih odrezaka pri jedno(platina odn. b).a. Zn.

. . 1300 °C. Ta i sI..3 mm). kobaltom. 1600 °C. . slitine za elektricne kontakte: sinterovanje volframa ili molibdena (tvrdoes) s bakrom iIi srebrom (vodljivost). za Mo. Dodatnim razvlaeenjem izraduju se folije (debljine 0.. slitine za eetkice kolektorskih elektricnih strojeva: sinterovanje grafita (klizavost) i bakra (vodljivost). 2900 °C.termoplast. . mehanicke (400.strojni dijelovi . .vrlo evrsti strojni dijelovi Primjeri upotrebe: karbidni tvrdi metali: sinterovanje tvrdih i krhkih volframovih. npr.20% do 5% . Mje~avinu komponenata u obliku pr~ine (velicine zma 1. 800°C..02.J . Termoplaste mozemo lijevati (teZinskim Hi centrifugalnim postupkom).500 J1I11) ponajprije stisnemo (hladno Hivruce) velikim tlakom (1 . 10 kbar) u konacni oblik.. Pb).1500 kN) iIi hidraulicke (150. W. - - 620 . SINTEROVANJE Sinterovanjem spajamo materijale (kompozite) iz komponenata koji se drugim tehnoloskim metodama ne daju spajati (iIi veoma te~ko).. da bi ih nato pri visokim temperaturama sinterovali (difuzijski stopili). Primami oblik plasta za preradu su pr~ak i zmje. za zeljezne slitine 1000 .. 2000. a za preSanje upotrebljavaju se pre~e (tijeskovi) i to: ruene (50 .. Ni. VeliCinom zrna komponenata. . . . .. .f Oblikovanje plasta Vea je dio oblikovanih proizvoda i poluproizvoda od plasta . . . npr. no mnogo vi~ ih oblikujemo tlaenim lifevanjem u kokilama (proizvode kabastog oblika) Hi istiskivanjem kroz sapnice (profile. tlakom vanja utieemo na poroznost sastavljenoga volumenski udio pora do 60% do 30% pri tlacenju i temperaturom materijala: upotreba filteri klizni leZaji sintero- - 15. Cd.. . slitine komponena~a vrlo raznolikih tali~ta: sinterovanje kovina razmjerno visokog tali~ta (Fe. . 800 kN). korunda) kovinskim vezivom.. .0...10000 kN). Pri tlacnom lijevu i istiskivanju materijal se potiskuje puznim vijkom Hi klipom. za karbidne tvrde metale 1400 . Duroplaste lijevamo Hi pre~amo u kalupima (tlakom 150. molibdenovih iIi tantalovih karbida Zilavim vezivom. ploce). Temperature sinterovanja su: za bakrene slitine 600 . Co) s kovinama vrlo niskih tali~ta (Zn. od duroplasta ih je manje.»dijamantne kovine«: sinterovanje dijamantnog zrnja (iIi drugih tvrdih tvari. slitine za filtere i klizne leZaje: sinterovanje kovina i kovinskih spojeva reljene poroznosti (kod leZaja valja pore napojiti uljem). 180°C).. cijevi. . 1000 bar pri temperaturama alata 140. .

Dijelovezagrijemo toplinom egzotermne reakcije aluminija s oksidom kovine. c) Bradavicasto zavarivatife je tockasto zavarivanje na pojedinim posebno ispupeenim mjestima lima (bradavicama) kroz koja prelazi elektricna struja. a koji se izmjenieno dotieu i razmieu. Na mjestu dodira stvara se Jouleova toplina pa se dodirno mjesto jako ugrije. 11. Dijelovi se zagriju toplinoin trenja zOOg ultrazvucnog titranja. To ponavljapo toekama. 10. Kovaeko za varivanj e. Kad sepostigne temperatura zavarivanja.001 . kroz koje dovodimo elektricnu struju. Kad se dostigne temperatura zavarivanja. Ceono zavarivanje elektrienim otporom a) Zavarivanje pritiskom je postupak u kojem propu~tamo jaku elektricnu struju kroz oba dijela ~to ih zavarujemo. 3. 5. tako da se pojavi iskrenje zOOg kojega se dodirno mjesto jako zagrije. 6. Preklopno zavarivanje elektricnim otporom a) ToC/aJsto zavarivatife je zavarivanje dvaju dijelova stisnutih izmel1u dva pritiskivaea. 9. 2.ZA VARIV ANJE KOVINA Zavarivanje pritiskom (JUS C. Uvjet za uspj~n difuzijski proces je velo cista dodirna povriina. mo na limu u stanovitim razmacima b) Ko/utno zavarivanje srodno je toekastom zavarivanju. Za var i vanje trenjem. Dijelove zagrijemo visokorrekventnom 'strujom te ih zavarimo pritiskom. Indukcijsko za varivanje. a zatim ih zavarimo pritiskom. 621 . Dijelovezagrijemo u peCi do bijelog :tara. ali su pritiskivaci izvedeni u obliku koluta koji valjanjem po dijelovima ~to ih treba zavariti J I - daju neprekinutzavar. Plameno zavarivanje pritiskom. Dijelove zagrijemo trenjemizmel1udodirnih ploha mirujueeg i rotirajuceg dijela te ih zavarimo pritiskom. 8. oba dijela zavarimo jakim pritiskom. . oba dijela zavarimo jakim pritiskom. Zavarivanje ultrazvukom. OOraksom) te ih zavarimo udarcima eekieem. Dijelove dovedemo do tjesnog dodira te ih jako stisnemo. dezoksidiramo povriine (npr. a koji su u stalnom dodiru.1971) 1. Dijelove zagrijemo plamenom te ih zavarimo pritiskom. Zavar i vanje eksplozijom je spajanje dvaju dijelova pritiskom ~to ga stvara sila eksplozije. a katkada i za~titna atmosfera. te ih zavarimo jakim pritiskom u preSama. Hladno zavarivanje. Aluminotermijsko zavarivanje pritiskom. Pri tom se pojavljuje medusobno prodiranje elementarnih Ccstica iz jednog dijela u drugi pa se oni kovinski spoje. b)' Zavarivanje iskrenjemjepostupak pri kojem propu~tamo elektrienu struju kroz 000 dijela ~to ih zavarujemo. Dodirno se mjesto obaju dijelova ugrije Jouleovom toplinom te se zavari pod pritiskom. 4.T3. 7. koja se zavaruje. Za var ivanje difuzij om je spajanje kovina ukrutom stanju u odreI1eni Cas pri odgovarajueoj temperaturi i umjerenom pritisku.

talimo Jouleovom topIinom ~to se razvija pri prolasku elektricne struje kroz trosku.) volframovom (»tungsten«) elektrodom (postupak TIG) kovinskom (»metal«) elektrodom (postupak MIG) - I I I - u ugljicnom dioksidu (CO~ kovinskom elektrodom (postupak u vodenoj pari iIi smjesi mtitnih I pod mtitnim prahom (postupak EPP) pod mtitom vodika atomiziranjem (disocijacijomvodikovih molekula i njihovim ponovnim spajanjem. 2. Na:jbolji plamen daje acetilen s kisikom.00l 1971) 1. a upotrebljava se za tanke Iimove i za kutne zavare. a dodatnu zicu. Za stvaranje plamena sluze acetilen. sluze samo za stvaranje elektricnog luka. smjesa aluminija i feljeznog oksida u prahu. Kovinske elektrode koje se ne tale (volfram). 6. a ako je potreban dodatni materijal. ugraden u poseban kalup. Postupak se moZe obavljati u slobodnoj iIi mtitnoj atmosferi. Po potrebi dodajemo .polofenom elektrodorn b) Lueno zavarivanje u zaJtitnoj atmosferi u inertnom pIinu (Ar. 4. Ljevacko zavarivanje upotrebljavamo uglavnom za popravak pokvarenih odljevaka.T Zamivanje taljeajem (JUS C. Lucno zavarivanje kovinskom elektrodom Plameni luk nastaje izmedu kovinske elektrode i predmeta koji zavarujemo. 3. Lucno zavarivanje ugljenom elektrodom Plameni luk nastaje izmedu dviju ugljenih elektroda iIi izmedu elektrode i predmeta koji zavarujemo. ugasi se plameni luk. Aluminotermijsko zavarivanje taljenjern. a) Lucno zavarivanje u sJobodnoj atmosferi .zicom za zavarivanje jo~ i dodatni materijal. s. izgara pri visokoj temperaturi uz oksidaciju aluminija i oslobadanje zeljeza iz feljeznog oksida. RastaIjenim se feljezom zavaruju eeIifui dijelovi.elektrodom s jezgrom . vodik Hi tdki ugljikovodici (benzen. ~topovisujetemperaturu na mjestu zavarivanja). Ako se elektroda tali. koju primieemo. preIijevamo taljevinom dok se mjesto kvara ne zatali. Kad se skupi dovoljno troske koja pokriva rastaljenu kovinu. Kao dodatni materijal sluZe tice za zavarivanje koje talimo u plamenu. tdki benzin) s kisikom iIi zrakom.. . Termitni pra§ak. Zavarivanje pod troskorn Proces pocinje kao kod postupka EPP.golom elektrodom . rasvjetni pIin. dobiva se taljenjem dodatne zice u plamenom luku. 622 - MAG pIinova - CO2) J .T3. Pokvareni dio. Z a v a ri v a nj e p Ia men 0 m.elektrodom s pl~tem . He itd. sluzi jo~ i kao dodatni materijal.

Ne moze se zavarivati neprekinuto..vrijeme.3 0. R . . tracnica i sI. .1. c) Zavarivanje laserom Kovinu talimo usmjerivanjema laserskog snopa na mjesto zavarivanja..l Postupak je prikladan za zavarivanje te~kih strojnih dijelova.0 1..sastoji se od jednog dijela aluminijskog pr~ka i triju dijelova zeljezni~ oksida (okujina) . Pri eksotermijskoj reakciji (redoks) termita reducira aluminij zeljezne okside te i sam oksidira.. Posebni postupci zavarivanja a) Zavarivanje elektronskim snopom Kineticka se energija ubnanih elektrona pri udaru u kovinu pretvara u toplinu kojom talimo materijal. pri cem se oslobada znatna toplina (temperatura dostize2800. 10.. . 15 8 8. . Otpomo zavarivanje Za zavarivanje potrebna toplina stvara se u dodiru medu dijelovima koje treba zavariti kao Jouleova toplina Q=Ult=12Rt gdje su: U . vec samo u tockama.kao eksotermijskog dijela smjese te sitnih celicnih otpadaka i legirnih dodataka za dodatnu kovinsku masu.0. U medusobnom dodiru obaju dijelova moze se postici temperatura 1260.) Rastaljenu kovinu ~titimo za~titnim plinom..2. .1.. Mogu se zavarivati vrIo sitni predmeti.4.termit . . 1480 DC. Aluminotermijsko zavarivanje Aluminotermijsko zavarivanje je postupak zavarivanja kemijskom energijom koja se oslobada pri eksotermijskoj reakciji medu aluminijem i zeljeznim oksidima. .~toje dovoljno da se materijaI pod pritiskom zavari. I . Reakcijska smjesa .10 Debljina pojedinog lima mm 0.12 12. (Plazma nastaje disocijacijom i ionizacijom plina. 3 FeO + 2 AI -+ 3 Fe + AI203 + 835 kJ Fe203 + 2 Al -+ 2 Fe + Ah03 + 820 kJ - - .elektricni otpor i t .5 1 2 3 4 5 6 asti lim 400 500 800 1200 1500 1900 2300 Pritisak elektrode N oksidirani lim 800 1000 1500 1900 2400 2900 3500 623 L.. Debljina pojedinog lima mm 0.napon.2.struja...0 3 izoad 3 Promjer elektrode mm 5 6. .7. b) Zavarivanje plazmom Kovinu talimo toplinskom energijom plazmenog luka.3000 0C): ... .

...75 1 1.1.10 6.. 8.2 10.15 4.25 1.. 0.3..8 . 12.12 .0.6) 2. .3 .i ..9 .. .0.5 1.7 4.2.. .5 0.5 - . ..75 1. u svicima do mase 40 kg. .15 ..30 0.20 20.. .2 2..3 mm.5..0 6.5 3500 4750 7350 3300 4500 7000 0.opCom oznakom P..25 3 3..25 50 85 165 325 500 750 1200 1700 2500 Acetilen potroak Vb 50 75 150 300 475 700 1100 1600 2350 celik Bmna zavarivanja mIh lake kov.5 2.9 9..6 .7.7 0.. 7.5.6 3. A = 29%..14 14.5 3. . .6 6. . 1...12 7...9 0. 8 5..2 30.50 50.70 70.2. 4.5..2 ..5 1.....3 .. . KV = 100 J oznaka: P-343 Promjeri Zica: (1. 100 l 624 I 2. . .4 4.. Zavarivanje acetilenskim plamenom Kisik Debljina potroak predmeta pretlak bar Vb mm 0. 4. .0) (1." Zavarivanje plamenom :l:ice za zavarivanje plamenom (JUSC.. 2.6.0. .dodatnom oznakom s tri simbola koji oznaeuju mehanicka svojstva Zice i to (redom): vlacnu evrstoeu Rm u N/mm2.051-1981) Za zavarivanje plamenom celika upotrebljavamo eelicne Zice koje se oznaeuju dvostrukom oznakom i to: .0 5.1 1.75 2 2.0 2. postotno produljenje A u % i prekidnu energiju (udamu Zilavost) KV u J: Cvrstoea Rm N/mm' Simbol Postotno produljenje A % Simbol Prekidna energija KV J Simbol 340 340 400 430 470 510 550 590 0 Z Y 1 2 3 4 5 6 - 14 14 18 22 26 30 0 Z 1 2 3 4 5 30 30 60 90 120 150 Z 1 2 3 4 5 Primjer: svojstva Zice: Rm = 480 N/mm2. Duljina Zica: u komadima od 1000 mm...5 0. .5 1... 0... ....H3.

. Razliciti posebni postupci rezanja plamenom omogucuju rezanje i u slueajevima kad obiean postupak nije upotrebljiv....5 0...1 rasvjetnog plina potro!ak Vb 80 130 270 500 Rezanje kovin3 POlro!ak rasvjetnog plina Vb 200 350 600 1200 1..5-. pri tvrdem eeliku C > 0.5 6 5 3.2.5 1..5 Kisik polrok Vb 35 75 150 300 500 Kisik Potrooak vodika Vb 140 300 675 1350 2250 Baina zavarivanja mIh 7.0 155.7 Zavarivanje plamenom Debljina predmeta mm 0.5...0 4.7 3.25 1.Slrojarski priru~nik 625 . .0 7.5% je rezanjem plamenom moguee jedino dodatnim zagrijavanjem..0 10. bakar i lake kovine rezemo pro t a Ij i van j e m plamenom ili elektrodom (rezne povrlinenisu osobito Ciste).25 1.75 2.0 3..5 2.3 1.2 Re z a n j e k 0 v i nap I a men 0 m (»autogeno«) upotrebljava se za eelik.0 20.. Rezanje plamenom nelegiranih celika Debljina predmela mm 5 10 20 50 100 150 200 300 Kisik pretlak bar 2.75 Sivi lijev.0.5 57..2.3.0 Baina rezanja mIh 22 19..2 2.0 polro!ak Um 65 120 215 580 1240 2180 3125 5650 POlro!ak acetiJena Um 13....5 pretiak bar 1 1..0 258...5 0..5 16 11 7. Upotrebljavamo gotovo sam kisik.Zavarivanje vodikovim plamenom Debljina predmela mm 0.. Rezanje plamenom legiranih eelika ovisno je od pojedinih legirnih komponenata..0 22.9 4. .5 9.75 1 1 1.5 1. 1 1. pri eemu se iskori~tava toplina izgaranja (oksidacijska) zeljeza.5.0 5.0 13... 41 ...0.0 190.10 6...2 2.3%..0 111.5 Baina zavarivanja mlh 4.4 4.. Posebno se lako plamenom reze nelegirani ili slabo legirani meki celik C < 0..3. .6 pretlak bar 0.

iskoristivosti. . Oznaka iskoristivosti navodi se samo u slueaju. .H3. produljenje odgovara udamoj A Zilavosti Oznaka Rm % N/mm' KV = 28 J min.140 itd. tj. elektrode s pla~tem (oblozene).debeo ostale vrste Oznaka 0 R RR S 4) Iskoristivost (JUS C. ako je njena vrijednost veCa od 105% i to uvijek zaokruZeno na pune desetice.. .510 433 24 -20 24 -30 434 435 24 -40 1 510 18 +20 511 18 0 512 510.oznaka vrste struje.120 .011 .e 430 20 +20 431 22 0 432 430. - - .ElektroluCno zavarivanje Za elektrozavarivanje na vanj~tinu razlikujemo celika"upotrebljavaju se celicne elektrode. .oznaka poloZaja zavarivanja. Obloiene elektrode za rucno zavarivanje nelegiranih ili slabo legiranih lelika s malo ugljika (JUS C.020 .610 20 513 -20 20 514 -30 20 -40 515 I - - Vrsta plta kiseo kiseo ruillan baziean celulozan 3) Oznaka vrste pl~ta Oznaka A AR B - e Vrsta plta oksidan rutilan . elektrode s jezgrom..) rutilan . S obzirom gole elektrode. oznaka oznaka tipa pla~ta. .opCa oznaka.: 110 .osrednje debeo (TiO.oznaka mehanickih svojstava.1982) Oznaku elektrode sastavljaju: . 1) Opca oznaka elektrode je: E 2) Oznaka mehanickih svojstava: Postotno Temperatura koja Vlana vrstob. J 626 .H3..1982) je omjer kovinske mase rastaljene dodatne tvari i ukupne mase Gezgre i pla~ta) ispitivane elektrode.130 .

uz koliCinu vodika u Cistoj kovini zavara 1... rudarne vlacne cvrstoce zilavosti KV polozajima za zavarivanje u svim izmjenicnom strujom i s naponom praznog hoda 50 V ili istosmjernom strujom na pozitivnom polu: oznaka elektrode: E 43 2 R 13 Opla~tena elektroda. . vlacne cvrstoce Rm iznad 560 N/mm2. s bazicnim pla~tem. Rm iznad 500 N/mm2. produljenja A iznad 22% i udarne zilavosti KV iznad 47 J pri -20°C. produljenja A iznad 23 % .2 ml!100 g: oznaka elektrode: E 51 3 B 16020 2H - 627 . iskoristivosti 158%.5) Oznaka polozaja zavarivanja: Polozaj pri zavarivanju svi polozaji svi polofaji osim okomito prema dolje svi sucelni i kutni polofaji u horizontalnom i horizontalno okomitom poloiaju svi sueelni i kutni spojevi u horizontalnom polozaju svi polozaji u koritastom polozaju 6) Oznaka vrste struje Izmjenicna struja Istosmjema struja nazivni napon praznog hoda preporucen polaritet + +ili- Oznaka 1 2 3 4 5 Oznaka 0 1 - + +ili- 50 V 70V 90 V - + +ili+ 2 3 4 5 6 7 8 9 Tablica vrijedi za elektrode promjera d ~ 2. postot. za zavarivanje u svim poloZajima osim okomito prema dolje pomocu istosmjerne struje.. 7) Za bazicne elektrode (B) oznacuje se i kolicina vodika u cistoj kovini zavara: Kolicina vodika u ml Oznaka u 100 g ciste kovine zavara mV100 g H 3.20°C.5 mm.3 3H 1 P rim j e r i z a oznake elektroda: iznad Opla~tena 71 J pri elektroda + 20°C i iznad s rutilnim 20 J pri pla~tem osrednje debljine..5 2H 1.. Pri manjim je promjerima potreban vi~i napon praznog hoda. postOI.

s grafitnim pl~tem. legirao iz pla$ta felik slitina nikla i zeljeza slitioa nikla i bakra nikal aIumioijska brooca kositreoa brooca Ozoaka elektrode FeC I FeC2 Fe NiFe I) OpCa oznaka elektrode: 2) Oznaka kemijskog sastava: Vrsta elektrode karakteristiCoi sastav.15 C.H3.9 Si oa osoovi Fe + 0.5 Fe 85 Ni.0 Si Co + lOA! Cu + 5 So Co + 8 So {NiCu I NiCu2 Ni CoAl na osnovi bakra ( CuSo 1 CoSo 2 Navedeoe su zaokruZeoe prosjeene vrijedoosti karakteristicnih sastavioa. Vrsta slitioe Cistekovioe zavara sivi lijev sivi lijev. 0. 0 16 . 4.016 .1984. u % skupioa Fe + 3. 8 Fe. 4.vidi Pr i m j e r oznake elektrode: Elektroda s pl~tem sa Cistom kovinom zavara FeNi (55/45%). 4.1984) Oznaku elektroda tvore: opCa oznaka oznaka kemijskog sastava oznaka vrste pla~ta oznaka poloZaja zavarivanja i vrsta struje. 2. . 3) Ozoaka vrste pla$ta: . 40 Cu. samo za horizontaIni poloZaj zavarivanja istosmjemom strujom na pozitivnom polu iIi izmjenicnom strujom pri naponu praznog hoda 75 V: oznaka elektrode: E (NiFe) G 49 I l 628 J .0 Si 55 Ni. E.03 Si zeljeza oa osoovi nikla Fe + 53 Ni.5 Fe 65 Ni. Podroban kemijski sastav svih navedenih elektroda vidljiv je u staodardu JUS C. Vrsta pla$ta bazieao grafitao baziean s grafitom oa osoovi soli i celuloze ostaIe vrste Ozoaka B G BG S V 4) Oznaka polozaja zavarivanja i vrsta struje Ovdje vrijede jednake oznake kao kod elektroda za zavarivanje celika str. H3. 30Cu.4 C. 4.Elektrode s pial/em za rucno zavarivanje sivog lijeva (JUS C. 627 (pod 5 i 6).

5 3. 4.5 4. b 8 10 12 14 16 14 16 18 20 25 2 2 2 2 2 1. 5 4. 4. .330 Debljina lima s mm Elektrode s debelim pla!tem promjer mm jakost struje A 2 50..25. 4 3. 80 60. 5 3.. 4. .. . 4 3. . a U /N 50 60 70 80 30 36 42 48 20 24 28 32 60 60 50 50 60 60 60 60 90 100 110 120 54 60 66 72 36 40 44 48 50 50 45 45 50 50 50 50 629 : " .260 6 230.160 3. 5 5 5 5 5 12 1.j b ! 1 1. 5 4.5 2 3 4 5 5 6 . s tans debelim kim pldtem. 4.. 5.25 4 4 4 4 4 Priprema celika za zavarivanje (neki slucajevi) Slika . .. platem s jezgrom 2 2 2 2 2 2.200 5 180. 5. 6 6 - 6 6 Priprema rubova za zavarivanje celika pri vecim debljinama Dubina Kut Debljina lima otvora otvora Skica s a b a mm mm mm . 5 4..25. 5 3.110 2. 5 3. 3.25.. 70 3 90...5 90. 5. 4.. 4. .. .5 1.25 4 130.25.Potrebna jakost struje Gole elektrode. 4.. 4. 350 Razmak limova b mm 0 0. 5 4. . 5 4. 5 4.25.130 4 140. 5 4.. 4.5 1.25.5 1 2 2 2 1 Promieri elektrode mm gole.5 1. elektrode s tankim platem i elektrode s jezgrom promjer mm jakost struje A 2 50. 4. 4. 5 3.190 5 190. 5.250 6 240.. 5 4.25... 4. .5 2 2 - b 4.25.5 3 3.

8 (0. 10 - - J 630 . .1.s kovinskom elektr .... 25 2..5 0..2x2 Cu slit..40 2.1.500(..100 0. .1..pod prakom rezanje plamenom 5. Izravnavanje deformacija Q am m smm 2 2..1000) 1. . 100) 1.u vodiku za materijal lake kovine ostale kovine Cu...30...!.40 (. ..5 1...40 1...40 2. . mjed (do 500 mm2) Cuslit. 15.20 - ...2 Cu2.. .. 0.3 30 15 3 8 30 30 30 35 18 3 10 3 35 I 12 I Jo 35 Deformacije konstrUkcija zbog skupljanja zavara ' Uzdufua deformacija Zavar Kut delorm.40 - - Cu slit.1.2..3 ~ ~ ~~~ ~ ~~mm 7 a.Priprema rubova za zavarivanje za dvostruki Debljina ploa s mm 140 160 U-zavar kod debelih ploca: Oblik utora I a mm 60 70 Olvor utora I b mm 16 18 I x mm 20 30 40 50 60 70' y mm 8 10 12 14 16 18' Samo kod debljine ploea s Priprema celicnih ploca za celicne konstrukcije = 160 mm.u argonu ...5. ~ mm 5 6 ~ amm aO smmlamm aO 11° 2.s ugljenom elektr..30 Cu 2...... ... .. Pb 2. 3 &5 1~ ~~ u~~ Upotrebljivost najznacajnijih postupka zavarivanja i rezanja plamenom Debljina mm Naan zavarivanja eelik elno iskrenjem tokasto kolutno plamenom elektroluo .1. Cu 2.. ..40000 mm2) (do 10000 mm2) 2 x 12 2 x 5 0. .12 1..2.

boraks Na2B407 .Zavarivanje plasta Od plasta prikladni su za zavarivanje termoplasti i elasti. - Meko lemljenje Za meko lemljenje celika i nezeljeznih kovina upotrebljavaju se: meki lem (vidi str. 415). trenjem itd. ili su suho umetnuta medu spajanje plohe te lijcpe pri dovodcnju toplinc. Jednokomponentna Ijepila su pripremljena kao pasta s prikladnim rastapalom. Plasti se zavaruju vruCim plinom (zrakom. LEMUENJE Lemljenje (Iotanje) je spajanje kovinskih dijelova pomoeu lema kao dodatnog materijala. 414). dok su taIila fluoridi i kloridi lakih kovina (Li. dok se duroplasti De mogu zavarivati.pomoena sredstva: cineani klorid ZnCh (sa solnom kiselinom HCI). silikata i sI. do temperature nad taMtem lema pri posrednom zagrijavanju lema (umetnutog) putem ugrijanih spajanih dijelova. dok se spajani dijelovi samo zagriju: do temperature pod tali~tem lema uz neposredno zagrijavanje lema (Iemilom iIi plamenikom). a time i njegovo oCvrlCivanje. ali su krhkija. Pri lemljenju se lem rastali. - Ljepila za Ijepljenje kovina: 631 . Dodime plohe spajanih dijelova ciste se mehanicki. 415). no postojana su samo pri nmm temperaturama (do oko 150°C). kolofonij. - Tvrdo lemljenje Za tvrdo lemljenje celika i nezeljeznih kovina potrebni su: tvrdi lem. Pri dvokomRonentnim Ijepilima djeluje na Ijepilo (kao pastu ili tekuCinu) tik pred Ijepljenjem primje~ani otvrdivac koji izaziva polimerizaciju Ijepila. visokofrekventnom strujom. Za lemljenje aluminija upotrebljavaju se posebni lemovi (str. . salmijak NH4CI. npr. - UEPUENJE KOVINA anorganska Ijepila (mineralnih. organska Ijepila (od naravnih ili umjetnih spojeva ugljikovodika. 10 H20) s dodacima fluorida. du~ikom). keramickih ili staklastih sastavina) su postojanija pri vi~im temperaturama.pomoena sredstva: borni spojevi (npr. bakreni ili mjedeni (str. Zilavi su. epoksidne smole) vezuju fizikalno ili kemijski. . fosfata. koje pri Ijepljenju ishlapi. vruCim alatom. kemijski i pomoCnim sredstvima. 414) ili srebmi lem (str. Be).

specificna sila rezanja (sila po jedinici povdine).'c < 4> T1) temperaturna razlika izmedu temperature strugotine gdje su: lJ. = hJh = cos «P - y)/sin rp > 1 alata. . kutu rezanja rp i prednjem kutu y v.T = (T2 T2 i temperature materijala Th (.strugotina gdje maCe: rp .alal b . top!. Faktor sabijanja iznosi 8t. Strugotina klizi po prednjoj plohi brzinom vp koja ovisi 0 brzini rezanja VC. Nastali toplinski tok iznosi 4>=Avckc gdje su: A . materijala. Neprekinuta strugotina nastaje ako materijal mofe postiCi neki minimalni stupanj deformacije. Toplinski tok koji zagrijava strugotinu iznosi 4>' = lJ.T. = Vc sin rp/cos (rp - y) = vd8t. Brzina deformacije materijala u ravnini rezanja iznosi Vs = Vc cos y/cos (cp - y) Pri obradi filavih i mekih materijala redovno nastaje neprekinuta (tekuca) strugotina.kut rezanja i y.zbog kidanja atomskih veza u obradivanom materijalu (u podruCju rezanja).spec. dok je strugotina pri obradi krhkih materijala izlomljena i rastrgana.gustoea. kapac. Vc . - sin y)] Za y = O.brzina rezanja. Toplina nastaje: . je cp= arc tan [lI8t.prednji kut rp = arc tan [cos y/(8t.slraInja ploha c .OBRADA KOVINA ODV AJANJEM Osnovi CESTICA a Pri obradi materijala odvajanjem ces'tica nastaje strugotina debljine hc' koja je veca od debljine rezanja h.zbog trenja izmedu alata (na strafnjoj plohi) i izratka te izmedu alata (na prednjoj plohi) i strugotine. Najveci se dio energije utro~en na o~trici alata za odvajanje strugotine pretvara u toplinu.] Faktor sabijanja ovisi 0 brzini rezanja VC. kc .' . A vc!.prednja ploha d .presjek odvojenog materijala. - - 632 . a. c .

~~ stramji (slobodni) kut y smjer uZduin~' Pasmaka sn1er popreCnog posmaka ~ 1 . [asetom na oItrici ifi [asetom PWM..kut nagiba - mni kut astri klin zoobljenast astrice faseta no astrici fa seta no prednjaj plahi na prednjoj Pojacanje klina zaobljenjem. ~ foseta no prednjaj plahi na Odvodenje strugotine olaklavamo prednjoj plohi udub/jenjem ill [asetom 633 .~ stepenicc zo aDlikavanje strugatine udubljenje stepenicom.kut klina a: - Oblici oUrica .Geometrija oitrice Kutovi alata -+i ! P .- - ~ / / prednji (radni) kul £ postavnikut A..

koja mora svladati otpor rezanja materijala. Cceksponent debljine.19 0.30 0.' ) 634 . b . - standardnu debljinu strugotine 1 mm.30 0..0545 C.4320 C. .' = F. rastavljamo u tri komponente: . f jalu.'.1531 C. h hs geometrijsku ap rezanja.26 0. - dubinu .odrivnu silu Fp' . ovisan 0 materi- Specificna si/a rezanja kc IxI i eksponent Cc Obradivani materijal relik C.26 0.17 0. glavna sila Fe' iznosi F.glavnu silu Fe F=YFl+Fp2+F/ Glavna sila Fe iznosi Fe b = alsin" h=fsin" gdje znare: kclxl debljinu strugotine.postavni kut.17 0.~irinurezanja.21 0.4732 kc1x1 N/mm2 1990 2110 2260 2220 2130 2100 2260 2240 2500 Cc Obradivani materijal kc1x1 N/mm2 Cc 0.25 0.26 0.5421 C.14 0.Tokarenje Si/a rezanja alata F.4731 C.. = kc1x1 bh(hslht' .26 sivi lijev SL 25 tvrdi lijev bronca mjed Al .posmienu silu Ft .1731 C.19 Za odredivanje posmicne sile Ft i odrivne sile Fp cesto upotrebljavamo omjer koji vredi za postavni kut " = 45°: Ft : Fp : Fc = 1 : 2 : 5 Vz drukCiji postavni kut .specifienusilu rezanja.posmak..0645 C.18 0..slitine 1160 2060 1780 780 640 280 0.18 0.slitine Mg . C Si~45° Cc C( sIn.0745 C.

.) 0.10 5..0.4 0.4 5. neprekinuti rez s dubinom rezanja do 3 mm i posmakom do 0.. 633. a = 8°.2 0.10 O..so = 1. Kut fasete na stratnjoj plohi at = 6°. s .10 3.4 5.....10 0.4 30 5.. Za druk~iju postojanost alata vrijede ovi omjeri brzina rezanja: vc.700 lijevani nerdajuCi telik 600...10 135 110 - - 110 90 - -3 -3 0 -7 -3 -7 5..5 mm. ') Vrste tvrdih metala c..".. ...10 70 60 250 210 95 80 40 32 27 75 65 30 25 22 50 45 20 17 14 180 150 85 70 60 155 130 65 55 45 110 85 45 35 25 55 45 22 18 14 25 15 15 20 50 30 15 15 - 0 0 -5 4 4 -5 0.....4 5..89 635 - .veliki presjek.10 0.5 30 18 18 25 65 40 18 - - - m K 10 6 s K 10 6 -5 m PlO 12 s P 20 12 0 m K 10 0 s K 10 0 -5 15 45 25 12 - ..3 mm.1800 P 30 PlO P 30 PlO P 30 PlO P 30 PlO P 30 PlO P 30 PlO P 30 K 10 K 10 K 10 KIO P 20 P 20 6 6 6 6 6 15 12 12 10 10 8 6 6 4 4 8 - -5 -5 -7 -3 ..5 do dva I:0smaka.26 : 1 : 0.10 0.............brzina rezanja za postojanost T = 240 min. ~irokeod 0..osrednji presjek.5 3.1400 m v legirani telik m 1400. v ....') m/min pri >osmaku((mm/okr...6 v teliCni 520.\ Y Yt Brzina rezanja vc. ..10 4..4 - 0.10 0....6 mm.8 1.700 m telik v m tvrdi 700.10 0.. Vc. 3) Kutovi na aJatu-vidi str. .0.4 5.vidi str..700 kovani 1500..Ytje kut fasete na prednjoj plohi.700 m v lijev m > 700 v meki m < 500 telik v polutvrdi 500..4 5.. ..1800 s Mo tvrdi m telini s lijev Mn tvrdi m elik s kovani nerdajuCi telik 600.4 - 80 23 1) m mali presjek...10 0. 390.. ..: VC"......4 5..Kutovi o/trice i brzine rezanja pri tokarenju celika alatom od tvrdog metala Obradivani materijal vrsta evrstoea Nlmm' < 520 -rg !! tvrdi metal') m PlO Not prednji kut i kut nagiba (")3' . . prekinuti rez s dubinom rezanja do 6 mm i posmakom do 0. .1000 v telik 1000. : vc..1 0..4 220 185 5..6 165 135 5. prekinuti rez s dubinom rezanja do 10 mm i posmakom do 1..4 85 65 5.

..3 0 0 10 8 = 28 8 6 = 16 < 13.S1.400 120..60 60........4 O... bronca 85..5%5i AI-slitine > 13..250 sivi lijev legirani bijeli tempero250.120 50.400 . AI-slitine Al-slitine AI-slitine .7 -5 0 65 70 45 55 45 40 60 50 45 40 35 28 - vanflijev bakar.85 cmi tempera- m v m v m s m s m s m s m s K 10 7 P 20 7 K 10 K 10 K20 K20 K20 K 20 K20 K 10 7 7 5 5 5 5 6 0...) 0..7 Brzina rezanja vc'I mlmin pri posmaku f (mmlokr...250 200.110 8 0.6 75 45 23 70 65 50 45 40 35 30 27 21 20 18 16 vanilijev 35.500 = 12 = mjed...500 80.. 6 0.40 45.250 ..2300 250.4 3 5..4 0 5.........7 0 0 0..7 6 0...5%5i - m s m s K 10 8 K05 8 6 = 11 0 0 100..4 5.300 120....150 70..7 6 0... prednji i nagibni kut (")31 a 7 7 7 7 6 6 af 5 5 5 5 4 4 y }.700 ... ....400 150..2 0..1500 150.1 0..4 6 5..4 0 5....... E :> m v m v m v tvrdi metal2) K 20 K 20 K 10 K 10 K 10 K 10 Not stratnji.90 6 = 8 ...... mjed 12 10 = 15 10 8 8 6 150...200 sivi lijev 200. ..Obradivani materijal vrsta tvrdoca HB .200 150.200 aluminij.

Uz drugu postojanost :>lata vrijede odnosi brzina rezanja: - = pri obradi eelika pri obradi sivog lijeva lIe60: lIe24. Pri gibanju stola odn.nof ne refe. X postavni kut.5: 1 : 0. 0. .. j.: lie'" = 1. 20 12 12. 634).h.~irina rezanja. 500 500 . . .. noZa za dubljenje iznosi vrn = 2 VdVp/(Vd+ b vp) gdje su: vd . je brzina rezanja pri postojanosti alata T 240 min.posmak (pri dvojnom hodu)..Blanjanje i dubljenje Pri blanjanju se giba stol s izratkom pravocrtno prema suportu s nofem.. pri dubljenju (horizontalnom iIi okomitom) giba se suport s norem pravocrtno prema stolu s izratkom.debljina rezanja. Za specificnu silu rezanja ke1x1 i eksponent Ccvalja odabrati iste vrijednosti kao pri tokarenju (vidi str.. j.180 HB 200. 900 No! rezni') materijal 'p 40 h. . K20 h. 20 4 y...6 60 48 40 28 23 20 55 45 38 21 17 15 40 35 30 14 11 10 50 40 30 25 18 14 55 45 35 32 26 24 - -5.. P 40 h. 140.0 1. .-10 0. f mm 0.specificna - - Kutovi na noievima od tvrdog metala ili brzoreznog celika i brzine rezanja pri blanjanju ili dubljenju celika i sivog lijeva Obradivani malerijal fvrslaCa Rm vrsta I N/mm2 tvrdoca HB meki celik polulvrdi eelik rvrdi celik sivi lijev sivi lijev 400 .« brzorezni eelik vrhunskog haIiteta ..84 lIe60: lie24.brzina rezanja pri radnom hodu.20 8 15 . ..5 5 . .15 8.. f . ..10 10.. 800 750.dubina rezanja... . b . 390! . K 20) vidi str. 15 4 -5. .-10 - I) Vrste tvrdih metala (P 40. h . noZa za dubljenje razlikujemo: - radni hod pri gibanju napred nof rere povratni hod pri gibanju natrag .5 1..... 383! ') Kut nagiba ). P 40 h. hs ... -150 3) lIe24. j. j.26: 1 : 0. kutovi (")') y 15.: lie'" = 1.vidi str. a ...standardna debljina rezanja 1 mm.85 637 . .220 HB 10. K 20 h. .0.5 Brzina rezanja lie'" mlOOn) pri posm. Vp brzina pri povratnom hodu. j. GIavna sila rezanja (pri blanjanju iIi dubljenju) iznosi - Fe = ke1x1 b(hslh)Cc gdje su: ke I x I = alsin X h = fsin X sila rezanja. Cc eksponent debljine ovisan 0 materijalu. - Prosjecna brzina gibanja stola odn. = -6. j.

20 40. nije ispravan.Busenje i razvrtavanje Vijaeno svrdlo' reze s dvije ostrice.f svrdla). bronca AI . Obradivani materijal eelik Kut uspona .45 40.0745 C. Kut uspona zavojnice i vrsni kut svrdla ovise 0 materijalu koji treba obraditi. . Sila rezanja za ostrice Fez = dfzkJ2 = dfkJ4 kc (N/mm') gdje je kc specificna sila rezanja (za jedinicu presjeka).slitine Mg slitine - 0. . . legirani .. 638 Naziv »spiralno« svrdlo.0645 C.3 4300 3450 3200 2850 2250 1700 1300 1400 1000 650 .posmak (za 1 okretaj pri cem su: d .fz . tvrdi meki bakar.2 4600 3700 3450 3050 2450 1900 1500 1600 1150 750 pri f (mm/okr.0545 C..posmak za ostricu.za obje ostrici At = dfJ2 = df/4 A = dfz = df/2 .5 3750 3000 2850 2500 1900 1350 1000 1100 750 475 0.) 0.45 VtSni kut tp(0) 118 118 118 118 140 130 140 100 Presjek odreska - za jednu ostricu .4 4000 3200 3000 2650 2050 1500 1150 1250 850 550 0.. Prostoma krivulja po kojoj su smjestene ostrice je zavojnica.0245 sivi lijev.promjer svrdla. 40 30 40 18. .evrstoCeRm < 700 N/mm' - 3:L sivi lijev bakar.slitine Mg - evrstoee Rm > 700 N/mm' za poboljsanje.. .6 3500 2850 2700 2350 1750 1200 900 1000 650 400 0. kako se eeslo naziva. Obradivanimaterijal eelik Rm> 900 N/mm' C.1 5000 4000 3700 3300 2700 2100 1700 1800 1350 900 0. bronca mjed AI .slitine 30 25 35.

10 112 1.80 Promjer razvrtala.25 180 1.0 2. n okr.4 11.3 1800 0.71 45 0.20 560 0.25 63 35.36 224 0. n okr.10 18 0.12 56 1.40 71 1.56 450 0.lmin fmm/okr.16 1120 0.0 n okr.50 112 0.40 .90 710 0.lmin fmm/okr.4 mm za promjere 40 i 63 mm 639 .10 560 0.45 112 0.90 28 0.24 11. Odstupanje od promjera: -0.12 560 0.0 22.63 56 1.00 90 0.5 1.36 63 180 0.40 112 1.2 5. n okr.90 180 0.20 224 0. n okr.25 355 0.00 450 1.56 71 0.3 mm za promjere 16 i 25 mm -0.3 i 10 mm -0.80 1120 0.08 1400 0.10 900 0.40 11.45 710 0. n okr.45 140 0. d (mm) .lmin fmm/okr.40 180 0.80 280 0.32 56 0.2 mm za promjere 6.28 280 0.40 140 1.56 90 0. n okr.25 450 0.lmin fmm/okr.18 710 0. sivi lijev do 200 HB sivi lijev iznad 200 HB bakar i bakrene slitine lake kovine 6.16 224 0.lmin f mm/okr.25 140 0.lmin fmm/okr.lmin fmm/okr.28 355 0. n okr.12 71 0.lmin fmm/okr.14 Promjer swdla d (mm) 10 16 25 40 1120 0.lmin fmm/okr.00 112 0.lmin f mm/okr.2 28.50 90 1.22 450 0.22 560 0.32 280 0.40 28 1.2 0.25 90 0.5 n okr.6 14.10 16 25 40 224 0. n okr. celik 700 N/mm2 legirani relik sivi lijev do SL 20 sivi lijev do SL 25 6.B u ~ e n j e svrdlima od brzoreznog relika Obradivani materijat relik 500 N/mm2 Brzina Brzina rezanja Vc vrtnje n i m/min posmak f 35.18 900 0.0 18.lmin fmm/okr.31 224 1.25 45 0.12 280 1. n okr.45 Ra z v r t a van j e razvrtalima od brzoreznog celika Obradivani materijal relik do 700 N/mm relik iznad 700 N/mm2 Brzina Brzina rezanja Vc vrtnje n i m/min posmak f 7.S 22.12 355 0.20 710 0.16 355 0.20 140 0.90 180 1.3 355 0.90 140 0.71 280 1.

. .5. 14 9. . .. ..5.5 9.Rezanje navoja na tokarilicama brzoreznog eelika Obradivani materijal ...12 6. ... 6 5.10 6..30 tvrdom korom.. ..5 3.6 4. . 4. 10 6.. . 3 2.34 30.40 40 automatska navojna glava g Piljenje kovina Piljenje okvimim pi/ama Cvrstoea obradivanog materijala N/mm' .300 Vruee rezanje brzina brzina rezanjaVc posmaka vf m/min mm/min .5 2...5 2...30 60 20......3 2... 1300 Pi/jenje tracnim Brzina rezanja Vc m/min srednja 30 20 14 pi/ama Broj hodova (dvojnih) u min 140 pri hodu pile (mm) 150 160 93 108 98 73 67 63 50 47 43 Brzina rezanja Vc m/min 80 lOO 400 . 3.5 1..... .... 55 35 . 16 10.4. .... .. .5. ... .. 300 400 . ... 12 1.. bronca lake kovine Hladno rezanje brzina brzina rezanja Vc posmaka vf m/min mm/min 15.. . I 4.5... 700 700. ..9 3.5 2. "_u ureznici i Dareznice 2.8 4.. 8 5.6 9..5 2. 10 8... . 55 30. 45 20... Pi/jenje kruinim pi/ama Obradivani materijal sivi lijev eelik mjed.3 3. 5 4. .4 3....9 8. . .. 1200 najveCa 47 32 22 Obradivani materijal sivi lijev' konstrukcijski eelik alatni eelik Brzina rezanja Vc m/min 20..... ....... ....3 2... ..5 3. 4. 1.5 2. crveni lijev lake kovine Priljevci s grubom..5 3..4 4.. .5 4.3 3....5..3 3.. .. 12 10.5 4..14 25. ... 600 100. 10 8. . ...... 6000 50 ..200 100.5. .4 1.. 60 100.. 8 25 25 25 25 30 40 40 40 14.18 12.. 12 20 30 (i revolverskim tokarilicama) alatom od Brzina rezanja Vc (m/min) tokarski ili navoj.. korak navoja P (ml1!t nof 6.8 12.. .5 2. 12 9... .5 4.. . .5.5 4....6 2.8 6.12 4. ..5 4... 250 640 . .3 4. . ..... . ... 12 2..8 6.6 4.. 4 4. 12 8. .. 10 6. ... .. .4 3..... .75 1...8 5.3...7 2.... 12 2.2 1. 12 2.4 3. . Obradivani materijal bakar mjed..20 4.1000 1000 ...4 1...

1531 C. Zj .promjer glodala. hs . Pri obodnom glodanju razlikujemo protusmjerno glodanje (glodanje protivno smjeru posmaka) i istosmjerno glodanje (glodanje u smjeru posmaka). ovisan 0 materijalu. Z .4320 <'::.~irinaobradivane plohe Obradivani malerijal eelik <'::.0645 <'::.0545 <'::.19 041 B21rh) N/mm2 2200 2300 2300 2600 1050 2100 kC1X1 42 Strojarski prirufnik - .Glodanje Glodanje povezuje krutno gibanje glodala (brzina rezanja) i pravocrtno gibanje izratka (posmak). (B 11qJI + IP2 = arc sin (2B2/d) Cc 0. n .30.promjer glodala B .18 = arc sin (2B1/d) Obradivani malerijal eelik <'::.brzina vrtnje trna glodala.5421 <'::.26 0.prosjeCni broj zubiju gIodala koji refu u zom kuta qJs(rad).17 0.4731 <'::. .0745 C. Glodanje mofe biti obodno ili ceono. Zf broj zubaca glodala.specificna qJs Zj = ZfqJ. Zj sila rezanja.26 0.26 0.4732 sivi lijev tvrdi lijev = Sz sin xl d .l2n = n/180.dubina glodanja d .14 0. Prosjecna glavna si/a pri glodanju Fzmed = bhmedkclxl(hslhmed)C. hmed .20 0.26 0.prosjeena geometrijska debljina strugotine.1731 N/mm2 2050 2200 2200 2300 2200 kClxt b = alsin" hmed qJI Cc 0..standardna debljina strugotine 1 mm. qJ: Ceono glodanje Obodno glodanje --en b=B hmed= 2 asiqJsd qJs= arc cos (1 - 2a1d) a .geometrijska ~irina strugotine. 0. gdje su: kc I x I .eksponent debljine.brzinu - = flZfn . b . Brzina rezanja iznosi Vc= d:lt n gdje su: d . Posmak za svaki zubac gIodala fz gdje znace: f posmaka.21 0.

vi~e zubaca. 201 30140 vretenasto valjkasto 6 - valjkasto-a:ono kutno feono ploeasto ravno ozupCano krimo ozup&no promno..5 61215 3 610 5 1220 10 20 61512 3 5 5 51212 510 7 7 15 15 61020 567 625 15 6 812 615 12 8 25 20 8 30 25 5 12 0 3 8 -5 410 +5 410 +5 6 15 410 3 6 6 15 4 12 3 10 8 25 8 25 + 10 +5 +5 +20 +12 -5 +30 +30 7 1520 61215 5 710 61520 61520 61215 8 25 50 8 25 30 82550182530 642 . zatokareno odvaljno za utore T IJ - ...Smjernice za broj zubaca na glodalu od brzorez 1UJgcelika (za obradu normalnih materijala) Glodalo la duge rupe I I ' Broj zubaca gIodala za promjer glodala (mm) 3 I.-.6 6 =1= 6 8 8 10 10 6 6 8 8 8 10 12 12 14 16 10 12 14 16 18 20 22 24 I 50 160 ......- 8 8 10 12 12 10 10 12 14 14 10 10 10 12 14 12 10 10 9 9 8 JO 12 12 - za navoje ravno ozup&no vijeano ozup&no pilasto glodalneglave (s nOZevima) - 8 12 14 10 12 ..- 14 16 16 9 16 18 18 8 - 18 20 .8 . )' - - - I 71230 4 815 61230 61030 81530 71020 6 615 61245 61235 6 JO 30 JO 25 40 JO 25 40 61240 4 830 5 1240 51240 7 1545 61240 5 835 6 20 45 61545 51240 .. ... kut nagiba) Glodala od brzoreznoga:lika Glodalne s I ploeasta glave s glave odnozevima tvrkrizno nOZevima dog metala ozup&na " y l " y l vretenasta valjkasta " y l " y l " y l kut...'20 16118 14 16118 .34 40 44 .I 8 56 10 10 64 12 OpCenito je za obradu ~ilavih i tvrdih materijala potrebno a za lake kovine manje nego za normalne materijale. Smjernice za kutove na glodalima od brzoreznog celika i glodalnim glavama s noievima od tvrdih metal a (ex - strawji Obradivani materijal sivi lijev tvrdi lijev temperni lijev a:li(!ni lijev a:lik 600 Nfmm2 900 Nfmm2 1000 Nfmm2 bakar mjed bronca AI-slitine Mg-slitine prednjikut... 7:) i 90 i I JO i 13011501200 ! - .-8 .

.. .2 0. 300 140..70 100....15 0.28 15.glave s plocasta vaIjkasta reona nozevima tvrdog met.50 60.1 0.2 0.150 800...25 0.1 0..16 12. ..28 17. 4732 bakar mjed bronca (Sn) alurninij aIumin.40 300 .400 valjkasta.... .3 0.25 0.1 0. 1530 C.22 40.08 0.400 vaIjkasto.50 30.....15 0..2 0.22 12.03 0..25 12.08 0.00.15 0.20 18.08 0..03 0.1 0..06 0.800 800.05 0. 0...03 0.07 0...1 0.05 0. .1000 GlodaIa od brzoreznog relika vretenasta 16. .28 18.3 0. slitine magnez.1 0.30 18.2 0.05 0.. 4732 bakar mjed bronca (Sn) aIuminij aIumin. .18 11. 1530 C. slitine magnez.100 120.07 0..3 0.15 0...22 20.28 17.24 15.06 0...2 0..40 250.200 100. ploeasta 14.22 18.250 300...02 0.. .22 14.06 0.04 0.... .200 150.06 0.... .3 0..Bn:ine rezanja Vc(mlmin) pri protusmjemom Obradivani materijal sivi lijev SL20 SL25 reliCni lijev CL.3 0.400 200.60 50...60 400.26 14.2 0.05 0..07 0.28 18. 500 Posmaci za svaki zubac glodalafz Obradivani materijaI sivi lijev SL20 SL25 CL.2 0.18 16....1 0.1 0.07 0..116 0...... 60.200 100...20 12.2 0....50 40.100 30. 0500 l!elik 500 N/mm' 600 N/mm' 700 N/mm' C.04 Glodalne Glodala od brzoreznog relika glave s nozevima od vaIjkasto.03 0.15 0....23 18....500 300..1 0..160 60.1 0.22 12. zevima od tvrdog met. ..1 0.20 16.. slitine l!eliCni lijev (mmlzubac) pri protusmjernom glodanju vretenasta 0.2 0. .25 0....2 0.15 0.2 0.15..07 0.50 40..06 0...60 40....05 0..4730 C.1000 600.05 0..50 25..