PRVI

DIO

MATEMATlKA Matematicki zoakovi

'*' -

111

*
< >

jednako istovjetno, identicno nije jednako pribliZnojednako slicno sukladno, kongruentno okomito usporedno, panllelno paralelno i jednako manje od vece od
manje Hijednako veee Hijednako

lal tf"

V

V
10& Ig In are sin eos tan eot !

00

const <I: n +

-

beskonacno konstantno kut luk plus zbrajanje minus - oduzimanje

apsolutna vrijednost a na (potenciju) m kvadratni korijen n-ti korijen logaritam za bazu b dekadski logaritam prirodni logaritam arkus sinus kosinus tangens kotangens faktorijela a povrh b imaginarna jediniea
(i2

1

()

-

I
I

puta

- mnozenje

lim .....

to
6. d

dijeljenje razlomkova erta kosa razlomkova erta

limes teZi k funkcija raz1ika diferencijal

= -1)

0
[) {}

okrugla

y' =%
y" = 0 d2

prva
druga

uglata viticasta I zagrada .. . od-do . . . ( od - do iskljuCivo % postotak, procent %0 promil ppm dijelovi na miljun (partes pro millione)

I derivacija

ox

parcijalna derivacija suma, zbroj integral oznake vektora.

L
f a

razloga) .
2 - Strojarsk; priru~nik

.

U ovom su prirucniku

vektori oznaceni:

ii- u slikama, a - u tekstu (iz liskarskih

Posebnirnate~ntkiznakovi E $. C U je element skupa nije element skupa saddan u skupu unija skupova a je element skupa A) b nije element skupa A) skup A sadrzan je u skupu B) unija skupova A i B sadrZi sve elemente, koji su u skupovima A ili B) (A n B: presjek skupova A i B sadrZi sve one elemente, koji su ujedno u skupovima A i B) (aEA: (b$.A: (A C B: (A U B:

n presjek skupova

*
V nabla (Hamiltonov deriviranja) operator 6. Laplaceov operator

*
N = {I, 2, 3, . . .} Z = {O, I, -1,2, -2, . . .}

N prirodni brojevi Z cijeli brojevi R realni brojevi (racionalna i iracionalni brojevi) Q racionalni brojevi (razlomci)
.1

Q

= {mIn; rn, n E Z; n * =a +
bi
}

O}

lracionalni su svi realni brojevi koji nisu racionalni-(mogu se prikazati kao neperiodiski beskona~ni decimalni razIomci), npr. Y2, n, e C kompleksni brojevi C

I~

i

- imaginama jedinica
(i2

= -1)

a - realna komponenta
b - imaginama komponenta

a, b E R

Vaine vrijedDosti Ludolfov broj: n = 3,141592 (6535. . .) ('" 22/7, '" 355/113)

2n = 6,283185...
3n = 9,424778...

4n =
n/2 = n/3 =
n/4 =

n/6 =

= 0,636620. . . = 0,954930. . . 12,566371.. . = 1,273240. . . 1,570,796... = 1,909859. . . 1,047197... = 0,101321. . . 0,785398... 1I3n = 0,106103. .. ~ = 0,564190. . . 0,523599... 1I4n = 0,079577. .. 'l/1I2n= 0,398942. . . Inn = 1,144730. .. Ign = 0,497149.. .

= 9,869604. .. y;; = 1,772454. .. yz;;= 2,506628. .. l/n = 0,318310. .. 1I2n = 0,159155. ..

n2

2/n 3/n 4/n 6/n 1In2

*
Eulerov broj: e = 2,718282. . . e2 = 7,389056 . . .

y;
2

V;= 1,395612. . .
1ge = 0,434294 . . .

= 1,648721. . .

(Osnovaprirodnihlogaritama) lIe2 = 0,135335. . . lie = 0,367879. . . -..[lk = 0,606531. . .

RACUNANJE

S POTENCIJAMA

I KORIJENIMA

"-ije

Korijeni
Q

.. = Q

- a . . . (n-puta)

Q - osnova, baza n - eksponent

fj; = al/n a - radikand n - korijenski eksponent

.. = 1
.'. = a

a*O ~=a
liman=O za O<a<1 n-+aJ 00 za a> 1

Taki eksponenti

(a > 0)

Lihi eksponenti

(a > 0)

(:ta)2n +1 = :ta2n +1

*
-lln 1

a
d"n = (d")" = (a")m d"a" = am + " £. a" = am-n

=y;;

d"1"= 'J7o = (\Tat

a"b" = (ab)"

\TaVb=~

y;; % *
0"= 0 limJ =
"
0

w=o
00

n

limJ = 0 n n-+'"
izrazi: I~, 0°, 00°, 0/0,00/00,0. 00, 00 - 00 3

Neodredeni

v
,.'
Logaritmiranje je racunska poznate potencije c i baze a LOGARITMI operacija, pri kojoj trazimo eksponent b iz

Broj b je logaritam broja c za bazu a

b
(gdje su a i c pozitivni brojevi).

= log"c

Za bilo koju bazu a > 0, a '* 1 vrijedi: logaa = 1 log" 1 = 0

lirrJ8gx

= + '"

-

00

za

a> 1

za O<a<1

+'" za a>1 lirrJ2gx = - '" za 0 < a < 1

Racunanje s logaritmima
log" (u v)

= logau

+ log" v

log,,~ = log"u - logav v logauV= vlogau
loga V;;

= ...!..Iog"u v

Primjer 2a3~ log~

= log(2a3Yb)
1

.r.-

-log(3c2d)

=

= log2 + 3loga +Tlogb - log3 *
Pretvaranje logaritama logau

210gc - logd

= Mlogbu

(M je modul pretvorbe)

U upotrebi su dekadski (Briggsovi) logaritmi s bazom a logaritmi s bazom a = e (e = 2,718282...)

= 10

i prirodni

4

Dekadski (Briggsovi) logaritmi imaju bazu a Oznacujemo ih
npr. Ig 10

=

10

log IOU

= IgU
Ig 10" = n

=1

Svaki se dekadski logaritam sastoji od: a) k a r a k t e r i s t i k e (cijelog broja u logaritmu), tj. potencije broja 10, koja odgovara mjesnoj vrijednosti prve brojke u danom broju u; b) m ant i s e (decimale u logaritmu), koju za redoslijed brojaka u danom broju u potrafimo u tablicama na str. 6 i 7. Primer: u 642 64,2 6,42 0,642 0,0642 I Karakteristika IglO2 = 2 IgI0' = 1 Ig10. = 0 19 10-1 = -1 19 10-2 = -2
Prirodni logaritmi

Mantisa .,8075 (iz tablica za redoslije brojaka 642)

19u 2,8075 1,8075 0,8075

0,8075 - 1
0,8075 - 2

imaju bazu a
Oznacujemo ih npr.

= e = 2,718282...

Ine = 1

logeu= Inu Ine" = n

*
Odnos dekadskih i prirodnih logaritama Igu = 0,4343 Inu lzraeunavanje

Inu = 2,3026 Igu

prirodnih logaritama iz dekadskih

In 6,42 = 2,3026 . Ig 6,42 = 2,3026 . 0,8075 = 1,8593

*
Prirodni logaritmi brojeva od 100 do 999 sabrani su u tablicama na str. 8 i 9. Za sve se druge brojeve izracunavaju pomocu In 10 = 2,3026 i In 10" = 2,3026 n :rpI".
:!::IhA2

In 642 = 6,4646 (iz tablica)

= In

(642/100)

= In 642

- In 102 = 6,4646. - 2 . 2,3026 = 1,8594

5

,.
Mautlse dekadskih lopritama u 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 6 0 0000 0414 0792 1139 1461 1761 2041 2304 2553 2788 3010 3222 3424 3617 3802 3979 4150 4314 4472 4624 4771 4914 5051 5185 5315 5441 5563 5682 5798 5911 6021 6128 6232 6335 6435 6532 6628 6721 6812 6902 6990 7076 7160 7243 7324 1 0043 0453 0828 1173 1492 1790 2068 2330 2577 2810 3032 3243 3444 3636 3820 3997 4166 4330 4487 4639 4786 4928 5065 5198 5328 5453 5575 5694 5809 5922 6031 6138 6243 6345 6444 6542 6637 6730 6821 6911 6998 7084 7168 7251 7332 2 0086 0492 0864 1206 1523 1818 2095 2355 2601 2833 3054 3263 3464 3655 3838 4014 4183 4346 4502 4654 4800 4942 5079 5211 5340 5465 5587 5705 5821 5933 6042 6149 6253 6355 6454 6551 6646 6739 6830 6920 7007 7093 7177 7259 7340 3 0128 0531 0899 1239 1553 1847 2122 2380 2625 2856 3075 3284 3483 3674 3856 4031 4200 4362 4518 4669 4814 4955 5092 5224 5353 5478 5599 5717 5832 5944 6053 6160 6263 6365 6464 6561 6656 6749 6839 6928 7016 7101 7185 7267 7348 4 0170 0569 0934 1271 1584 1875 2148 2405 2648 2878 3096 3304 3502 3692 3874 4048 4216 4378 4533 4683 4829 4969 5105 5237 5366 5490 5611 5729 5843 5955 6064 6170 6274 6375 6474 6571 6665 6758 6848 6937 7024 7110 7193 7275 7356 5 0212 0607 0969 1303 1614 1903 2175 2430 2672 2900 3118 3324 3522 3711 3892 4065 4232 4393 4548 4698 4843 4983 5119 5250 5378 5502 5623 5740 5855 5966 6075 6180 6284 6385 6484 6580 6675 6767 6857 6946 7033 7118 7202 7284 7364 100...549 6 0253 0645 1004 1335 1644 1931 2201 2455 2695 2923 3139 3345 3541 3729 3909 4082 4249 4409 4564 4713 4857 4997 5132 5263 5391 5514 5635 5752 5866 5977 6085 6191 6294 6395 6493 6590 6684 6776 6866 6955 7042 7126 7210 7292 7372 7 0294 0682 1038 1367 1673 1959 2227 2480 2718 2945 3160 3365 3560 3747 3927 4099 4265 4425 4579 4728 4871 5011 5145 5276 5403 5527 5647 5763 5877 5988 6096 6201 6304 6405 6503 6599 6693 6785 6875 6964 7050 7135 7218 7300 7380 8 0334 0719 1072 1399 1703 1987 2253 2504 2742 2967 3181 3385 3579 3766 3945 4116 4281 4440 4594 4742 4886 5024 5159 5289 5416 5539 5658 5775 5888 5999 6107 6212 6314 6415 6513 6609 6702 6794 6884 6972 7059 7143 7226 7308 7388 9 0374 0755 1106 1430 1732 2014 2279 2529 2765 2989 3201 3404 3598 3784 3962 4133 4298 4456 4609 4757 4900 5038 5172 5302 5428 5551 5670 5786 5899 6010 6117 6222 6325 6425 6522 6618 6712 6803 6893 6981 7067 7152 7235 7316 7396

Mantise dekadskib logaritama 550... 999 u 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. 69. 70. 71. 72. 73. 74. 75. 76. 77. 78. 79. 80. 81. 82. 83. 84. 85. 86. 87. 88. 0 1 7412 7490 7566 7642 7716 7789 7860 7931 8000 8069 8136 8202 8267 8331 8395 8457 8519 8579 8639 8698 8756 8814 8871 8927 8982 9036 9090 9143 9196 9248 9299 9350 9400 9450 9499 9547 9595 9643 9689 9736 9782 9827 9872 9917 9961 2 7419 7497 7574 7649 7723 7796 7868 7938 8007 8075 8142 8209 8274 8338 8401 8463 8525 8585 8645 8704 8762 8820 8876 8932 8987 9042 9096 9149 9201 9253 9304 9355 9405 9455 9504 9552 9600 9647 9694 9741 9786 9832 9877 9921 9965 3 7427 7505 7582 7657 7731 7803 7875 7945 8014 8082 8149 8215 8280 8344 8407 8470 8531 8591 8651 8710 8768 8825 8882 8938 8993 9047 9101 9154 9206 9258 9309 9360 9410 9460 9509 9557 9605 9652 9699 9745 9791 9836 9881 9926 9969 4 7435 7513 7589 7664 7738 7810 7882 7952 8021 8089 8156 8222 8287 8351 8414 8476 8537 8597 8657 8716 8774 8831 8887 8943 8998 9053 9106 9159 9212 9263 9315 9365 9415 9465 9513 9562 9609 9657 9703 9750 9795 9841 9886 9930 9974 5 7443 7520 7597 7672 7745 7818 7889 7959 8028 8096 8162 8228 8293 8357 8420 8482 8543 8603 8663 8722 8779 8837 8893 8949 9004 9058 9112 9165 9217 9269 9320 9370 9420 9469 9518 9566 9614 9661 9708 9754 9800 9845 9890 9934 9978 6 7451 7528 7604 7679 7752 7825 7896 7966 8035 8102 8169 8235 8399 8363 8426 8488 8549 8609 8669. 8727 8785 8842 8899 8954 9009 9063 9117 9170 9222 9274 9325 9375 9425 9474 9523 9571 9619 9666 9713 9759 9805 9850 9894 9939 9983 7 7459 7536 7612 7686 7760 7832 7903 7973 8041 8109 8176 8241 8306 8370 8432 8494 8555 8615 8675 8733 8791 8848 8904 8960 9015 9069 9122 9175 9227 9279 9330 9380 9430 9479 9528 9576 9624 9671 9717 9763 9809 9854 9899 9943 9987 8 7466 7543 7619 7694 7767 7839 7910 7980 8048 8116 8182 8248 8312 8376 8439 8500 8561 8621 8681 8739 8797 8854 8910 8965 9020 9074 9128 9180 9232 9284 9335 9385 9435 9484 9533 9581 9628 9675 9722 9768 9814 9859 9903 9948 9991 9 7474 7551 7627 7701 7774 7846 7917 7987 8055 8122 8189 8254 8319 8382 8445 8506 8567 8627 8686 8745 8802 8859 8915 8971 9025 9079 9133 9186 9238 9289 9340 9390 9440 9489 9538 9586 9633 9680 9727 9773 9818 9863 9908 9952 9996 7

7404 7482 7559 7634 7709 7782 7853 7924 7993 8062 8129 8195 8261 8325 8388 8451 8513 8573 8633 8692 8751 8808 8865 8921 8976 9031 9085 9138 9191 9243 9294 9345 9395 9445 89. 9494 90. 9542 91. 9590 92. 9638 93. 9685 94. 9731 95. 9777 96. 9823 97. 9868 98. 9912 99. 9956

f

PrIrodni

Iogaritml

brojeva od 100 do 549

u

o

1
4,6151 4,7095 4,7958 4,8752 4,9488 5,0173 5,0814 5,1417 5,1985 5,2523 5,3033 5,3519 5,3982 5,4424 5.4848 5,5255 5,5645 5,6021 5,6384 5,6733 5,7071 5,7398 5,7714 5,8021 5,8319 5,8608 5,8889 5,9162 5,9428 5,9687 5,9940 6,0186 6,0426 6,0661 6,0890 ~,1115 6,1334 6,1549 6,1759 6,1964 6,2166 6,2364 6,2558 6,2748 6,2934

2
4,6250 4,7185 4,8040 4,8828 4,9558 5,0239 5,0876 5,1475 5,2040 5,2575 5,3083 5,3566 5,4027 5,4467 5,4889 5,5294 5,5683 5,6058 5,6419 5,6768 5,7104 5,7430 5,7746 5,8051 5,8348 5,8636 5,8916 5,9189 5,9454 5,9713 5.9965 6,0210 6,0450 6,0684 6,0913 6,1137 6,1356 6,1570 6,1779 6,1985 6,2186 6,2383 6,2577 6,2766 6,2953

3
4,6347 4,7274 4,8122 4,8903 4,9628 5,0304 5,0938 5,1533 5,2095 5,2627 5,3132 5,3613 5,4072 5,4510 5,4931 5,5334 5,5722 5,6095 5,6454 5,6802 5,7137 5,7462 5,7777 5,8081 5,8377 5,8665 5,8944 5,9216 5,9480 5,9738 5,9989 6,0234 6,0474 6,0707 6,0936 6,1159 6,1377 6,1591 6,1800 6,2005 6,2206 6,2403 6,2596 6,2785 6,2971

4
4,6444 4,7362 4,8203 4,8978 4,9698 5,0370 5,0999 5,1591 5,2149 5,2679 5,3181 5,3660 5,4116 5,4553 5,4972 5,5373 5,5759 5,6131 5.6490 5.6836 5,7170 5,7494 5,7807 5,8111 5,8406 5,8693 5,8972 5,9243 5,9506 5,9764 6.0014 6,0259 6,0497 6,0730 6,0958 6,1181 6,1399 6,1612 6,1821 6,2025 6,2226 6,2422 6,2615 6,2804 6,2989

5
4,6540 4,7449 4,8283 4,9053 4,9767 5,0434 5,1059 5,1648 5,2204 5,2730 5,3230 5,3706 5,4161 5,4596 5,5013 5,5413 5,5797 5,6168 5,6525 5,6870 5,7203 5,7526 5,7838 5,8141 5,8435 5,8721 5,8999 5,9269 5,9532 5,9789 6.0039 6,0283 6,0521 6,0753 6,0981 6,1203 6,1420 6,1633 6,1841 6,2046 6,2246 6,2442 6,2634 6,2823 6,3008

6
4,6634 4,7536 4,8363 4,9127 4,9836 5,0499 5,1120 5,1705 5,2257 5,2781 5,3279 5,3753 5,4205 5,4638 5,5053 5,5452 5,5835 5,6204 5,6560 5,6904 5,7236 5,7557 5,7869 5,8171 5,8464 5,8749 5,9026 5,9296 5,9558 5,9814 6,0064 6,0307 6,0544 6,0776 6,1003 6,1225 6,1442 6,~654 6,1862 6,2066 6,2265 6,2461 6,2653 6,2841 6,3026

7
4,6728 4,7622 4,8442 4,9200 4,9904 5,0562 5,1180 5,1761 5,2311 5,2832 5,3327 5,3799 5,4250 5,4681 5,5094 5,5491 5,5872 5,6240 5,6595 5,6937 5,7268 5,7589 5,7900 5,8201 5,8493 5,8777 5,9054 5,9322 5,9584 5,9839 6,0088 6,0331 6,0568 6,0799 6,1026 6,1247 6,1463 6,1675 6,1883 6,2086 6,2285 6,2480' 6,2672 6,2860 6,3044

8
4,6821 4,7707 4,8520 4,9273 4,9972 5,0626 5,1240 5,1818 5,2364 5,2883 5,3375 5,3845 5,4293 5,4723 5,5134 5,5530 5,5910 5,6276 5,6630 5,6971 5,7301 5,7621 5,7930 5,8230' 5,8522 5,8805 5,9081 5,9349 5,9610 5,9865 6,0113 6,0355 6,0591 6,0822 6,1048 6,1269 6,1485 6,1696 6,1903 6,2106 6,2305 6,2500 6,2691 6,2879 6,3063

9
4,6913 4,7791 4,8598 4,9345 5,0039 5,0689 5,1299 5,1874 5,2417 5,2933 5,3423 5,3891 5,4337 5,4765 5,5175 5,5568 5,5947 5,6312 5,6664 5,7004 5,7333 5,7652 5,7961 5,8260 5,8551 5,8833 5,9108 5,9375 5,9636 5,9890 6,0137 6,0379 6,0615 6,0845 6,1070 6,1291 6,1506 6,1717 6,1924 6,2126 6,2324 6,2519 6,2710 6,2897 6,3081

10. 4,6052 11. 4,7005 12. 4,7875 13. 4,8675 14. 4,9416 IS. 5,0106 16. 5,0752 17. 5,1358 18. 5,1930 19. 5,2470 20. 5,2983 21. 5,3471 22. 5,3936 23. 5,4381 24. 5,4806 25. 5,5215 26. 5,5607 27. 5,5984 28. 5,6348 29. 5,6699 30. 5,7038 31. 5,7366 32. 5,7683 33. 5.7991 34. 5,8289 35. 5,8579 36. 5,8861 37. 5,9135 38. 5,9402 39. 5,9661 40. 5,9915 41. 6,0162 42. 6,0403 43. 6,0638 44. 6,0868 45. 6,1092 46. 6,1312 47.6,1527 48.6,1738 49. 6,1944 50. 6,2146 51. 6,2344 52. 6,2538 53. 6,2729 54. 6,2916 8

Prlrodnl Iogarltml brojeva od 550 do 999

"01234567891 55. 6,3099 6,3117 56. 6,3279 6,3297 57, 6,3456 6,3474 58. 6,3630 6,3648 59. 6,3801 6,3818 60. 6,3969 6,3986 61. 6,4135 6,4151 62. 6,4297 6,4313 63. 6,4457 6,4473 64. 6,4615 6,4630 65. 6,4770 6,4785 66. 6,4922 6,4938 67. 6,5073 6,5088 68. 6,5221 6,5236 69. 6,5367 6,5381 70. 6,5511 6,5525 71. 6,5653 6,5667 72, 6,5193 6,5806 73, 6,5930 6,5944 74, 6,6067 6,6080 15. 6,6201 6,6214 76. 6,6333 6,6346 77. 6,6464 6,6477 78. 6,6593 6,6606 79. 6,6720 6,6733 80. 6,6846 6,6859 81. 6,6970 6,6983 82.6,7093 6,7105 83. 6,7214 6,7226 84. 6,7334 6,7346 85. 6,7452 6,7464 86.6,1569 6,1581 87. 6,7685 6,7696 88. 6,7799 6,7811 89, 6,7912 6,7923 90. 6,8024 6,8035 91. 6,8134 6,8145 92. 6,8244 6,8255 93. 6,8352 6,8363 94. 6,8459 6,8469 95. 6,8565 6,8575 96. 6,8669 6,8680 91. 6,8773 6,8783 98. 6,8876 6,8886 99. 6,8977 6,8987

6,3135 6,3315 6,3491 6,3665 6,3835 6,4003 6,4167 6,4329 6,4489 6,4646 6,4800 6,4953 6,5103 6,5250 6,5396 6,5539 6,5681 6,5820 6,5958 6,6093 6,6227 6,6359 6,6490 6,6619 6,6746 6,6871 6,6995 6,7117 6,7238 6,7358 6,7476 6,7593 6,7708 6,7822 6,7935 6,8046 6,8156 6,8256 6,8373 6,8480 6,8586 6,8690 6,8794 6,8896 6,8997

6,3154 6,3333 6,3509 6,3682 6,3852 6,4019 6,4184 6,4345 6,4505 6,4661 6,4816 6,4968 6,5117 6,5265 6,5410 6,5554 6,5695 6,5834 6,5971 6,6107 6,6241 6,6373 6,6503 6,6631 6,6758 6,6884 6,7007 6,7130 6,7250 6,7370 6,7488 6,1604 6,7719 6,7833 6,7946 6,8057 6,8167 6,8276 6,8384 6,8491 6,8596 6,8701 6,8804 6,8906 6,9007

6,3172 6,3351 6,3526 6,3699 6,3869 6,4036 6,4200 6,4362 6,4520 6,4677 6,4831 6,4983 6,5132 6,5280 6,5425 6,5568 6,5709 6,5848 6,5985 6,6120 6,6254 6,6386 6,6516 6,6644 6,6771 6,6896 6,7020 6,7142 6,7262 6,7382 6,7499 6,1616 6,7731 6,7845 6,7957 6,8068 6,8118 6,8287 6,8395 6,8501 6,8607 6,8711 6,8814 6,8916 6,9017

6,3190 6,3368 6,3544 6,3716 6,3886 6,4052 6,4216 6,4378 6,4536 6,4693 6,4846 6,4998 6,5147 6,5294 6,5439 6,5582 6,5723 6,5862 6,5992 6,6134 6,6267 6,6399 6,6529 6,6657 6,6783 6,6908 6,7032 6,7154 6,7274 6,7393 6,7511 6,7627 6,7742 6,7856 6,7968 6,8019 6,8189 6,8298 6,8405 6,8512 6,8611 6,8721 6,8824 6,8926 6,9021

6,3208 6,3386 6,3561 6,3733 6,3902 6,4069 6,4232 6,4394 6,4552 6,4708 6,4862 6,5013 6,5162 6,5309 6,5453 6,5596 6,5737 6,5876 6,6012 6,6147 6,6280 6,6412 6,6542 6,6610 6,6196 6,6921 6,7044 6,7166 6,7286 6,7405 6,7523 6,7639 6,7754 6,7867 6,7979 6,8090 6,8200 6,8309 6,8416 6,8522 6,8628 6,8732 6,8835 6,8931 6.9037

6,3226 6,3404 6,3578 6,3750 6,3919 6,4085 6,4249 6,4409 6,4568 6,4723 6,4877 6,5028 6,5177 6,5323 6,5468 6,5610 6,5151 6,5889 6,6026 6,6161 6,6294 6,6425 6,6554 6,6682 6,6809 6,6933 6,7056 6,7178 6,7298 6,7411 6,7534 6,1650 6,7765 6,7878 6,7991 6,8101 6,8211 6,8320 6,8427 6,8533 6,8638 6,8142 6,8845 6,8947 6,9047

6,3244 6,3421 6,3596 6,3767 6,3936 6,4102 6,4265 6,4425 6,4583 6,4739 6,4892 6,5043 6,5191 6,5338 6,5482 6,5624 6,5165 6,5903 6,6039 6,6174 6,6307 6,6438 6,6561 6,6695 6,6821 6,6946 6,7069 6,7190 6,7310 6,7429 6,7546 6,7662 6,7776 6,7890 6,8002 6,8112 6,8222 6,8330 6,8437 6,8544 6,8648 6,8752 6,8855 6,8957 6,9057

6,3261 6,3439 6,3613 6,3784 6,3953 6,4118 6,4281 6,4441 6,4599 6,4754 6,4907 6,5058 6,5206 6,5352 6,5497 6,5639 6,5779 6,5917 6,6053 6,6187 6,6320 6,6451 6,6580 6,6108 6,6834 6,6958 6,7081 6,7202 6,7322 6,7441 6,7558 6,7613 6,7788 6,7901 6,8013 6,8123 6,8233 6,8341 6,8448 6,8554 6,8659 6,8763 6,8865 6,8967 6,9068 9

.

-.
TRIGONOMETRUSKE FUNKCUE U pravokutnom su trokutu: kat e t e - stranice a i b uz pravi kut, hip 0 ten u z a - stranica e nasuprot pravom kutu. Trigonometrijske funkcije kuta a su omjeri stranica pravokutnog trokuta: sin a
cos a

Ll
b sinus kosinus
Vrijednosti trigonometrijskih

= ale = ble

tangens
kotangens

tan a
cot a

= alb = bla
su

Vrijednosti trigonometrijskih funkcija kutova od O. do 90. sabrane u tablicama: za sin i cos na str. 12 i 13, a za tan i cot na str. 14 in 15. funkcija re~ potrebnih kutova

a= sin a

.

rad

O.
0 0 1
0
:too

30.
n/6

45. n/4

60.
n/3

90.
n/2 1
0 :too
0

180. :n: 0
-1 0
:too

270. 3n/2 -1
0 :too
0

360. 2:n: 0
1 . 0
:too

=

cosa= tan a = cot a =

! !v'Z h'3 1 Iv'3 1£ !

lv'3 v'3
:ta :ta

1 1

lv'3

v'3

Trigonometrijske

cp=

.

funkcije u razIiatim podruCjima kutova

rad :t + :t :t

90. :t a (n/2) :t a + cos a
=+=in a s

180. :t a 270. :t a 360. :t a :n::ta (3n/2) :t a 2:n::t a =+= a sin -cos a :t tan a :t cot a -cos a :t sin a =+= a cot =+=tana
funkdja

sin a cos a tan a cot a

=+= a cot =+=tana

:t sin a +cosa :t tan a :t cot a

Omovni odnosi trigoDometrijskib sin2a + cos2a tan a
cot a

=

1
a

= sin = cos

alcos a
alsin

tanacota=l

sin a = VI - cos2a cos a = VI - sin2a 1 + tan2a = lIcos2a 1 + cot2a = lIsin2a

10

TrigoDometrijske funkdje dvaju kutova sin (a :t fJ) cos (a :t fJ)
tan (a :t 13)

= sin a cos 13:t cos = cos a cos 13 =+=sin =
tan a :t tan 13 1 + tan a tan 13

a sin 13
a sin 13

Za a

= 13 vrijedi:

cot (a :t 13) = cot a cot 13=+= 1 cot 13:t cot a sin 2a = 2 sin a cos a cos 2a = cos2a - sin2a tan 2a = 2 tan aI(l - tan2a) cot 2a

= (cot2a = 3 sin

-

1)/2 cot a

NadaIje vrijedi: sin 3 a a

cos 3 a = 4 cos3a 3 cos a 2 sin2a = 1 cos 2 a

-

- 4 sin3a -

2 cos2a = 1 + cos 2 a

sin a + sin 13= 2 sin.!!...:!..1!...cos~ 2 2

sin a - sin13 2 cos.!!..::t.../Lsin~2 = 2 cosa+cosfJ=2cos.!!..::t.../L cos~ 2 2
cos a - cos 13=

-2 sin.!!..::t.../L 2 2 sin~

sin (a :t 13) tan a :t tan 13= cos a cos {3 sin (13:t a) cot a :t cot 13= sin a sin 13
2 sin a sin {3 = -cos (a + fJ) + cos (a - 13) 2 sin a cos {3 = sin (a + fJ) + sin (a

-

13)

2 cos a cos {3= cos (a + fJ) + cos (a - (3) 11

Tr!gODometr!jske fimkdje:

I

,f

i1

cx 0° I" 2° 3° 4° S" 6° 7° 8° go 10" 11" UO 13° 14° 15° 16° lr ISO 19o 20° 21" 22° 23° 24° 25" 16° 27° 28° 2go 30" 31" 32° 33° 34° 35" 36° 3r 38° 3go 40" 41" 42° 43° 44°

0' 0,00000 0,01745 0,03490 0,05234 0,06976 0,08716 0,10453 0,12187 0,13917 0,15643 eJ,17365 0,19081 0,20791 0,22495 0,24192 0,25882 0,27564 0,29237 0,30902 0,32557 0,34202 0,35837 0,37461 0,39073 0,40674 0,42262 0,43837 0,45399 0,46947 0,48481 0,50000 0,51504 0,52992 0,54464 0,55919 0,57358 0,58779 0,60182 0,61566 0.62932 0,64279 0,65606 0,66913 0,68200 0,69466 60'

10' 0,00291 0,02036 0,03781 0,05524 0,07266 0,09005 0,10742 0,12476 0,14205 0,15931 0,17651 0,19366 0,21076 0,22778 0,24474 0,26163 0,27843 0,29515 0,31178 0,32832 0,34475 0,36108 0,37730 0,39341 0,40939 0,42525 0,44098 0,45658 0,47204 0,48735 0,50252 0,51753 0,53238 0,54708 0,56160 0,57596 0,59014 0,60414 0.61795 0,63158 0,64501 0.65825 0,67129 0.68412 0.69675 50'

sinus od 0° do 45°, kosinus od 45° do 90° sin« 20' 30' 40' SO' 60' 0,01454 0,03199 0,04943 0,06685 0,08426 0,10164 0,11898 0,13629 0,15356 0,17078 0,18795 0,20507 0,22212 0,23910 0,25601 0,27284 0,28959 0,30625 0,32282 0,33929 0,35565 0,37191 0,38805 0,40408 0,41998 0,43575 0,45140 0,46690 0,48226 0,49748 0,51254 0,52745 0,54220 0,55678 0,57119 0,58543 0,59949 0,61337 0.62706 0.64056 0,65386 0,66697 0,67987 0,69256 0.70505 10' 0,01745 0,03490 0,05234 0,06976 0,08716 0,10453 0,12187 0,13917 0,15643 0,17365 0,19081 0,20791 0,22495 0,24192 0,25882 0,27564 0,29237 0,30902 0,32557 0,34202 0,35837 0,37461 0,39073 0,40674 0,42262 0,43837 0,45399 0,46947 0,48481 0,50000 0,51504 0,52992 0,54464 0,55919 0,57358 0,58779 0,60182 0,61566 0,62932 0,64279 0,65606 0,66913 0,68200 0,69466 0.70711 0' 8go 88° 87° 86° 8S" 84° 83° 82° 81" 80° 7go 78° 7r 76° 75° 74° 73° 72° 71" 70° 6go 68° 67° 66° 65° 64° 63° 62° 61" 60° 59° 58° 57° 56° 55° 54° 53° 52° 51" 50° 49° 48° 47° 46° 4S" cx

0,00582 0,00873 0,01164 0,02327 0,02618 0,02908 0,04071 0,04362 0,04653 0,05814 0,06105 0,06395 0,07556 0,07846 . 0,08136 0,09295 0,09585 0,09874 0,11031 0,11320 0,11609 0,12764 0,13053 0,13341 0,14493 0,14781 0,15069 Q,16218 0,16505 0,16792 0,17937 0,18224 0,18509 0,19652 0,19937 0,20222 0,21360 0,21644 0,21928 0,23062 0,23345 0,23627 0,24756 0,25038 0,25320 0,26443 0,26724 0,27004 0,28123 0,28402 0,28680 0,29793 0,30071 0,30348 0,31454 0,31730 0,32006 0,33106 0,33381 0,33655 0,34748 0,35021 0,35293 0,36379 0,36650 0,36921 0,37999 0,38268 0,38537 0,39608 0,39875 0,40141 0,41204 0,41469 0,41734 0,42788 0,43051 0,43313 0,44359 0,44620 0,44880 0,45917 0,46175 0,46433 0,47460 0,47716' 0,47971 0,48989 0,49242 0,49495 0,50503 0,50754 0,51004 0,52002 0,52250 0,52498 0,53484 0,53730 0,53975 0,54951 0,55194 0,55436 0,56401 0,56641 0,56880 0,57833 0,58070 0,58307 0,59248 0,59482 0,59716 0,60645 0,60876 0,61107 0,62024 0,62251 0.62479 0,63383 0,63608 0,63832 0,64723 0,64945 0,65166 0,66044 0,66262 0,66480 0,67344 0,67559 0,67773 0,68624 0,68835 0,69046 0,69883 0.70091 0.70298 40' 30' 20' COScx

12

Trigonometrljske funkclJe: sinus od 45° do 90°, kosinus od 0° do 45°
ex 45° 46° 47° 48° 49" 50° SI" SZO 53° 54° 55° 56° 57° 58° 59° 60° 61° 62° 63° 64° 65° 66° 67° 68° 69° 70°
71"

0' 0,70711 0,71934 0,73135 0,74314 0,75471 0,76604 0,77715 0,78801 0,79864 0,80902 0,81915 0,82904 0,83867 0,84805 0,85717 0,86603 0,87462 0,88295 0,89101 0,89879 0,90631 0,91355 0,92050 0,92718 0,93358 0,93969 0,94552 0,95106 0,95630 0,96126 0,96593 0,97030 0,97437 0,97815 0,98163 0,98481 0,98769 0,99027 0,99255 0,99452 0,99619 0,99756 0,99863 0,99939 0.99985 60'

10' 0,70916 0,72136 0,73333 0,74509 0,75661 0,76791 0,77897 0,78980 0,80038 0,81072 0,82082 0,83066 0,84025 0,84959 0,85866 0,86748 0,87603 0,88431 0,89232 0,90007 0,90753 0,91472 0,92164 0,92827 0,93462 0,94068 0,94646 0,95195 0,95715 0,96206 0,96667 0,97100 0,97502 0,97875 0,98218 0,98531 0,98814 0,99067 0,99290 0,99482 0,99644 0,99776 0,99878 0,99949 0.99989 SO'

20'

sIn ex 30' 0,71325 0,72537 0,73728 0,74896 0,76041 0,77162 0,78261 0,79335 0,80386 0,81412 0,82413 0,83389 0,84339 0,85264 0,86163 0,87036 0,87882 0,88701 0,89493 0,90259 0,90996 0,91706 0,92388 0,93042 0,93667 0,94264 0,94832 0,95372 0,95882 0,96363 0,96815 0,97237 0,97630 0,97992 0,98325 0,98629 0,98902 0,99144 0,99357 0,99540 0,99692 0,99813 0,99905 0,99966 o99996 30' cos ex

40'

SO'

60' 0,71934 0,73135 0,74314 0,75471 0,76604 0,77715 0,78801 0,79864 0,80902 0,81915 0,82904 0,83867 0,84805 0,85717 0,86603 0,87462 0,88295 0,89101 0,89879 0,90631 0,91355 0,92050 0,92718 0,93358 0,93969 0,94552 0,95106 0,95630 0,96126 0,96593 0,97030 0,97437 0,97815 0,98163 0,98481 0,98769 0,99027 0,99255 0,99452 0,99619 0,99756 0,99863 0,99939 0,99985 1.00000 0' 44° 43° 4ZO 41" 40° 39" 38° 37° 36° 35° 34° 33° 32° 31" 30° 29° 28° 27° 26° 25° 24° 23° 22° 21° 20°
19"

72° 73° 74° 75° 76° 77° 78° 79° 80° 81" 82° 83° 84° 85° 86° 87° 88° 89°

0,71121 0,72337 0,73531 0,74703 0,75851 0,76977 0,78079 0,79158 0,80212 0,81242 0,82248 0,83228 0,84182 0,85112 0,86015 0,86892 0,87743 0,88566 0,89363 0,90133 0,90875 0,91590 0,92276 0,92935 0,93565 0,94167 0,94740 0,95284 0,95799 0,96285 0,96742 0,97169 0,97566 0,97934 0,98272 0,98580 0,98858 0,99106 0,99324 0,99511 0,99668 0,99795 0,99892 0,99958 o 99993 40'

0,71529 0,72737 0,73924 0,75088 0,76229 0,77347 0,78442 0,79512 0,80558 0,81580 0,82577 0,83549 0,84495 0,85416 0,86310 0,87178 0,88020 0;88835 0,89623 0,90383 0,91116 0,91822 0,92499 0,93148 0,93769 0,94361 0,94924 0,95459 0,95964 0,96440 0,96887 0,97304 0,97692 0,98050 0,98378 0,98676 0,98944 0,99182 0,99390 0,99567 0,99714 0,99831 0,99917 0,99973 0.99998 20'

0,71732 0,72937 0,74120 0,75280 0,76417 0,77531 0,78622 0,79688 0,80730 0,81748 0,82741 0,83708 0,84650 0,85567 0,86457 0,87321 0,88158 0,88968 0,89752 0,90507 0,91236 0,91936 0,92609 0,93253 0,93869 0,94457 0,95015 0,95545 0,96046 0,96517 0,96959 0,97371 0,97754 0,98107 0,98430 0,98723 0,98986 0,99219 0,99421 0,99594 0,99736 0,99847 0,99929 0,99979 1 00000 10'

18°

lr
16° 15° 14° 13° 12° 11° 10° 9° 8° 7° 6° 5° 4° 3° 2° I" 0° ex

13

60483 0.55051 0.84906 0.33783 0.11394 0.07578 0.92709 0.49134 0.90569 0.56577 0.45573 0.18835 0.21256 13° 0.12574 0.10216 0.70891 0.59691 0.21560 0.02910 0.44175 0.93252 0.56962 0.03783 0.70021 0.48773 27° 0.60086 0.61280 0.35740 0.10510 0.29621 0.32171 0.10805 0.64941 0.46631 26° 0.23087 0.64528 0.31850 0.00582 0.90040 0.16435 0.40741 0.Trlgonometrljske fankdje: tangens 20' 0.25552 0.13758 0.78129 39° 0.01164 0.79544 0.53920 0.35085 0.47341 0.13461 0.67875 0.55812 0.19136 0.33460 0.94345 o 97700 40' tan".28675 17° 0.22169 0.12869 0.00873 0.94896 0.72654 37° 0.57348 0.69588 0.16137 0.39055 0.79070 0.62487 33° 0.67451 35° 0.58513 0.14648 0. kotangcns 30' 40' 0.83910 0.53171 29° 0.73547 0.57735 0.36397 21" 0.22781 0.98270 30' cot".69157 0.26795 0.30573 0.05241 0.07285 0.41081 0.34433 20° 0.45222 0.58905 0.72211 0.64941 34° 0.68728 0.44523 0.27732 0.50222 0.05824 0.93252 44° o 96569 60' 14 10' 0.93797 097133 SO' 0.24933 0.09335 0.91633 0.92170 0.83910 41" 0.09042 0.66189 0.20345 0.99420 10' od 45° do 90° 60' 0.53545 0.02328 0.57735 31" 0.26172 0.27419 0.21256 0.24316 0.08456 0.85912 0.44872 0.00291 0.26795 16° 0.87441 0. '" .18233 0.32492 0.02036 0.74900 0.52057 0.08749 6° 0.26483 0.91099 0.30255 0.74447 0.25242 0.84407 0.40403 23° 0.61681 0.58124 0.77661 0.32814 0.30891 0.17933 0.65771 0.59297 0.18534 0.68301 0.35412 0.50953 0.55431 0.40403 0.38053 0.04075 0.76733 0.17633 0.80498 0.87955 0.32492 19° 0.47698 0.75355 0.11983 0.20952 0.14945 0.22475 0.16734 0.38721 0.13165 0.05241 4° 0.73100 0.39391 0.85408 0.31210 0.56194 0.29305 0.81461 0.08163 0.60086 32° 0.15838 0.23393 0.63299 0.44523 25° 0.36397 0.14351 0.62487 0.52798 0.01746 2° 0.04366 0.04658 0. od 0° do 45°.06993 0.81946 0.86419 0.80978 0.88473 0.73996 0.70021 36° 0.34108 0.33136 0.41421 0.01455 0.06700 0.62892 0.00000 0' 89° 88° 87° 86° 85° 84° 83° 82° 81" 80° 79° 78° 7'76° 75° '74° 73° 72° 71" 70° 69° 68° 67° 66° 65° 64° 63° 62° 61" 60° 59° 58° 57° 56° 55° 54° 53° 52° 51" 50° 49° 48° 47° 46° 45° '" 0' 0° 0.75812 0.43136 0.83415 0.31530 0.95451 o 98843 20' SO' 0.34758 0.49858 0.08749 0.36068 0.14054 0.11099 0.70455 0.60881 0.04949 0.30573 18° 0.51319 0.53171 0.80978 40° 0.06408 9.02619 0.15243 0.28675 0.77196 0.03492 0.37720 0.07870 0.25862 0.46985 0.17633 11° 0.15540 0.63707 0.20042 0.23087 14° 0.24933 15° 0.28046 0.20648 0.54296 0.89515 0.05533 0.54673 0.42105 0.72654 0.34433 0.42447 24° 0.66608 0.4348 i 0.12278 0.55431 30° 0.28990 0.62083 0.21864 0.12278 8° 0.82923 0.96569 1.50953 28° 0.45924 0.52427 0.42447 0.71329 0.65355 0.46277 0.37388 0.00000 1" 0.88992 0.03201 0.28360 0.19438 12° 0.78598 0.14054 9° 0.36727 0.90040 43° 0.03492 3° 0.09629 0.48055 0.01746 0.67028 0.78129 0.10510 7° 0.27107 0.96008 0.71769 0.29938 0.24008 0.43828 0.38386 22° 0.64117 0.37057 0.82434 0.48773 0.75355 38° 0.19740 0.11688 0.38386 0.09923 0.67451 0.42791 0.80020 0.39727 0.06116 0.17333 0.51688 0.48414 0.86929 0.40065 0.19438 0.15838 10° 0.23700 0.24624 0.41763 0.46631 0.06993 S° 0.49495 0.17033 0.86929 42° 0.50587 0.76272 0.

1693 24.4704 34.11061 1.65337 1.98869 3.76749 1.96004 3.12832 2.27994 1.32704 1.82083 4.35142 1.27085 3.6363 57.94858 2.78817 11.52043 1.14451 2.3499 22.77254 2.11233 2.53010 1.53865 2.36800 1.53987 1.41934 1.54972 1.6363 57 2900 60' fankdje: 10' 1.73205 4.35968 1.44598 1.26374 2.70463 5.37594 3.25717 1.60509 2.87080 6.02952 1.59575 8.97680 2.38969 4.61074 1.Trlgonometrljske ex 45° 46° 4r 48° 49" 500 5r 51° 53° 54° 55° 56° 5r 58° 59" W 6r 61° 63° 64° 65° 66° 6r 68° 69" 700 7r 71° 73° 74° 7SO 76° 7r 78° 79" 80° 81" 81° 83° 84° 85° 86° 8r 88° 89" 0' 1.63825 5.38484 1.00569 2.98940 5.37504 2.67462 2.10842 3.17749 2.85462 1.70463 6.57981 1.15037 1.67128 6.13694 1.11061 1.91364 4.63185 1.75556 1.35585 2.60033 1.00983 10.23714 3.88073 1.5418 42.51436 11.69766 1.19703 6.90741 1.21310 1.31375 7.99116 2.15037 1.45451 2.84177 1.02039 2.86760 1.21933 4.04749 3.03553 1.19175 1.16530 4.87700 3.05030 2.48256 1.17159 3.07237 1.77955 1.53987 1.51715 2.6048 21.33511 1.8262 14.48741 3.30521 3.9038 38. kotangens taDex ZO' 30' 40' 50' 1.22031 1.00583 1.31904 1.30928 5.14455 5.57363 4.26873 8.3854 12.60588 3.05030 2.39336 1.51071 4.14363 1.74748 2.27085 3.39552 5.34496 9.74748 2.62791 2.56969 1.90421 3.05994 1.34323 1.23490 1.07768 3.58261 2.29984 2.26471 1.90421 3.7062 16.06584 5.79802 2.01078 4.2900 00 0' 44° 43° 41° 41" 40° 39" 38° 37° 36° 35° 34° 33° 31° 31° 30° 19° 18° 17° 16° 15° 14° 13° 11° 21" 10° 19° 18° 17° 16° 15° 14° 13° UO 11° 10° 9° 8° 7° 6° 5° 4° 3° zo I" 0° ex 15 .89400 1.3007 19.47330 1.15715 1.97576 6.23490 1.56557 3.64705 3.4301 14.22758 1.9641 171.33693 2.67128 6.2416 68.27471 4.51084 1.60033 1.35585 2.51436 11.74375 1.25530 11.42871 8.00000 1.43422 2.82906 1.45501 1.07768 3.31375 7.7267 18.49190 1.77595 4.04158 1.42815 1.47509 2.24604 2.77035 9.12369 1.27994 1.30323 1.19430 2.48451 6.73205 1.21132 2.1885 114.41061 1.03553 1.9244 20.11713 1.04766 1.19175 1.81649 1.31826 2.82694 7.885 ZO' 1.91516 5.01078 4.79174 1.01783 3.82391 2.22566 5.14435 9.72047 1.24604 2.28167 2.44951 3.14435 9.96823 7.47509 2.08496 1.88073 1.48741 3.24227 1.68643 1.84300 5.01170 1.37638 1.93189 3.1969 17.40195 1.72281 2.27230 1.93470 2.13972 3.66428 1.48256 1.43484 7.08094 2.95302 9.06613 1.0750 26.92098 2.32704 1.08444 6.05378 1.09131 1.19882 1.16398 1.67530 1.4301 14.17777 1.73205 1.29541 1.14451 2.09770 1.0594 13.20593 1.3678 85.59002 1.31110 1.46411 1.96261 2.14455 5.16090 2.55555 10.33148 4.50133 1.80405 1.7501 50' tangens od 45° do 90°.49597 2.55966 1.68909 3.56055 7.96165 4.80405 1.01761 1.69116 7.11256 4.2505 15.3007 19.77689 10.07864 1.62125 1.60509 2.11537 8.0780 12.33148 4.69853 2.39449 2.96261 2.17085 1.43703 1.57638 6.10414 1.85023 3.18474 1.06107 4.11537 8.28764 1.56046 2.02355 1.589 30' cot ex 1.65109 2.0811 28.7119 13.2056 31.44942 4.73205 4.66428 1.52609 3.09654 2.41236 3.24969 1.77286 5.42815 1.20406 3.37638 1.0811 28.22857 2.9398 40' 1.64256 1.07237 1.70901 1.06553 2.03526 2.1039 343 774 10' od 0° do 45° 60' 1.76937 6.86671 4.41421 2.4316 49.13029 1.34023 3.

a b) J ednakostranicni a p = 90. V3 "" O.a2 b2 p = 90.a b.a = (b) = (c) "a = (P) = (y) = 60.b2 cos a = ble sin p = ble b=altana=acota e = alsin a a = b tan a = blcot a e = blcos a a=esina b=ecosa trokut = (ale)Vc2 .e a = Ve2 .a h = (ble)Ve2 p = 90.a e. ale = sina = cosp = hlb ble = cosa = sinp = hla alb = tana = cotp bla = cota = tanp Visina nad hipotenuzom Poznato h ~ = able TraZimo C Pitagorin pouQik a2 + b2 = c2 a.866a & a .b e = Va2 + b2 tan a = alb tan p = bla a. . e b = Vc2 .h=acosa a a a a. . h= 16 ..) stnmica i Iwtova trokuta a+p=90." a) Pravokutni Izraamavaoje trokut (y = 90.a2 p = 90. h = (d2) sin 2 a p = 90.a h sin a = ale cos p = ale b. h=bsina p = 90.

- (a + fJ) a.c) Kosokutni trokut a + fJ + Y = 180.b2 sin2a a 1 realno rje~enje za: = b sin a 2 reaIna rje~enjaza: sin fJ = (b/a) sin a y a > b sin a = 180. a. . b. b.(a + fJ) c = Ya2 + b2 .({J+ y) 3 . {J.2ab cos y tan a = a sin y/(b .= b2 + CZ. b. . - (a + y) a.a cos y) tan fJ a.Strojarski priru~nik 17 .2ac cos fJ CZ= a2 + b2 . a c = b cos a Z Va2 .b2)/2ac cos y = (a2 + b2 .a2)/2bc cos fJ = (a2 + CZ. c.2bc cos a b2 = a2 + CZ.y b = a sin f3/sin ({J + y) C = a sin y/sin (fJ + y) a = 180.2ab cos y Projekcijskipoueak a=bcosy+ccosfJ b=acosy+ccosa c=bcosa+acosfJ Visina (nad stranicom c) h = a sin fJ = b sin a Poznato TraZimo cos a = (b2 + CZ. y =b sin y/(a - b cos y) fJ = 180.CZ)/2ab y = 180. sin a = sin (fJ + y) cos a = -cos (fJ + y) Sinusov poucak Kosinusov pouCak aIsin a = b/sin fJ = cl sin y tl.

povr~ina. A = a2 0=40 a = 90.ye) + XB(yC. a = 90. (y. {J.y a + {J + Y = 180. h = J! :t. Cetverokuti Stranice a. B(XB. h=dsina 3. bc sin a = 1/2 .c) 2s = a + b + c = 1/2 .c a. c) A(XA' YA). [XA(yB.YB)] Dijagonala D Visina h Kvadrat ~~} a 0(= b) = h. d) Kutovi a.I.£.£. b..b. ac sin (3 = 1/2 . A=ah=a2sina h=asina 0=40 Ub a c Paralelogram 0 '" b '" h.opseg 1. (c. <5) = % . a". LIKOVI I TIJELA Povriiua i opseg likova A . 0 . Trokuti C b~O ~ A c A A A A B = hc/2 Stranice Kutovi Zbroj kutova Visina na c Koordinate v~aka a. - . ab sin y = 1/2 . h = 0 sin {J (h J.YA) + XC(yA . A = ab o = 2(a + b) Romb D o 0(= b) '" h. ViSekuti (poligoni) Broj stranica n Zbroj unutamjih kutova 180.a) (s .{3. YB). ye).. O=a+b+c=2s 2. A=ah=obsina 0= 2(0 + b) h = b sin a Trapez A ~ 18 o '" b '" c '" d (a 11 c) 2 O=o+b+c+d = J! :t. C(xc. D=oV2 ~b o Pravokutnik a '" b = h. d sin a 2 o . Opseg je zbroj svih stranica.b) (s . a '" 90. 90. (n 2) Pov~inu odredujemo rastavljanjemvgekuta na trokute.

(= duljina kruZnice) Kruzni isjecak i odsjecak Polumjer r.~)1t = (D2 . r Vanjski i unutamji promjer D.4142a 1.ma Is)e. b A = ab1t 0== 1t[l..6132a d O.4142a 3 4 5 6 8 1t/3 60° 1t/4 45° 1t/5 36° 1t/6 30° 1t/8 22. sredi~njikut 'I' Ij!(rad) Luk I = rlj! Tetiva t-= 2r sin h f '1') Visina odsjecka Povr~ina odsjecka = r (1 .cosf) = Ao A i .3764a 1.- J'ravilni viSekuti sa n stranica SrediSnji kut Povrlina 0= na Opseg Promjer opisane kruznice D = a/sin'I' Promjer upisane kruznice d = a/tan 'I' Pravilni likovi trokut kvadrat peterokut Sesterokut osmerokut n Q1 Ij!(rad) 21j! = 21t/n 2'1' = 3600/n A = n (a2/4) cot 'I' 'I' A 0. d A = (R2 .8284a2 0 3a 4a 5a 6a 8a D l. Elipsa = (R + r r)12 Poluosi a.5981a2 4.5774a a l.5° 5. (Ij! - sin P .d2)1t/4 Uski vijenac ~irine i5 =R - Srednji polumjer (! A = 2(!1t6 6.1547a 1. a X k Ir = 2'1' = T Kruzni vijenac Vanjski i unutamji polumjer R.7321a 2.433 a2 a2 1.. Krug Polumjer r. .7013a 2a 2. ~. ovr.n05a2 2. promjer d A = ~1t = d21t/4 o = 2rn = dn..5(a + b) - \lab] 19 .

Ap plaSta.oplosje (ukupna povrSina). Prizma V = Aoh Pravokutni paralelepiped sa stranicama a. Piramida 1 V = "3 Aoh Kvadratna piramida sa stranicom osnovke a i visinom h V = a2hl3 Kut a izmedu osnovke i pobocke tan a = 2hla Prikraeena kvadratna piramida sa stranicama 05novki a i b i visinom h Visina piramide h V 20 = h(a2 + ab + = hal(a b2)/3 . h visina - - - povrsina 1. A .~ "LCt=:J 2.r R + r Srednji polumjer p=2 V = 2(J1toh Ao = 2(J1to . Ao povrSina osnovke (baze). obujam. b. e V=abe A = 2(ab + ae + be) Dijagonala Kocka 5 bridom a V=a3 Dijagonala d d Va2 + b2 + e2 Aa = a2 A = 6a2 d=aV3 h=a .I' Povriine i volumeoi tijeIa V - volumen. Va/jak V = Aoh Uspravni valjak 5 polumjerom r V= ~1th Ao = ~1t A = 2rn(r + h) Suplji valjak 5 polumjerima R i r V = (R2 ~)1th Ao = (R2 .~)1t Suplji vaIjak 5 tankom stijenkom Debeljina stijenke 0 = R .b) .$ UW - 3.

r) r)lh :t Kut sto~ca tan(a/2) V = (R2 + rR + '. 1tR2h = 2.c?14 = + '. r .-r = hRl(R . R ~ Polumjer R.0944 R2h odsjel!ka Ap = 21tRh 21 .)1th/3 6..c: A = r1ts r) = ff+h1 Prikraceni R. Kugla = (R - ..1888 R3 = 61tD3 = 0.5236 DJ A = 41tR2 = 1tD2 Kuglin isje~k i odsje~k Visina odsjel!ka (kalote) h polumjer kugline paralele a volumen odsjel!ka Vo = Vh(2r= 1th2(R h) h/3) - volumen isjel!ka Vi = povdina pldta ..polumjer osnovke .polumjeri osnovki h .1th = r1t(s + stoZac r S . promjer D 4 1 V = 31tR3 = 4.visina Visina sto~ca H ~ ---. b Greben c V = (2a + c)bh/6 Ap = (a + c) fh2+b2/4 A = Ap + ab 5 Scalae V Ap + b Vh2 + (a .-.:-.- Klin Stranice osnovke a..

a + d. . an. = AritmetiCki niz n f an = 1 a..ijacija n elemenata . . .(n) = n' NIZOVI I REDOVI Ni z: ab a2.)! V. + n2 1 l)d] + n) + 1)(2n + I) = 12 + = 6"n(n S3 = 13 + 23 + 33 + . + n = 2(1 22 + 32 + . a + (n . .2. . .(n) = n! I)! B.-.mutacija (poredaka) pen) za n razlicitih elelJlenata = n! = 1. .I)! K.. D3.-tog razreda: . . . . Suma n clanova aritmetickog niza Sn Neke sume: SI S2 = = ~ (al + an) = ~ [2al + (n n 1 + 2 + 3 + . pen) =~ n' medu kojima je m jednakih B. .an-I = (an . + n3 = +n2(n + 1)2 22 i ~I . . .(n) = ( ).! (n ( .1) d. . d = an . . . .oj kombinacija n elemanata .1) = konst . . .! = ~ n! (n . . .oj va. ..1 K. . . )= (n + .bez ponavljanja . a + 2d. .3.KOMBINA TORIKA Broj pe.-tog razreda: ~ - bez ponavljanja . .s ponavljanjem ( )= n+. .al)/(n .s ponavljanjem V.(n) = .n Broj pennutacija za n elemenata. Red: al + a2 + a3 + . + an + . a + 3d.

3 1 X-l 5 x>O ] = xII! = . . a>O -1<x<+1 In (1 :t x) = :tx . 2 2 3 n 1 11 1 = 11. . ..x2/2 :t x3/3 . =1:tx+x2:tx3+. . -1 < x < 1 1 l+x (1 + x)n = 1 + ( )x ( ~ + ~ )X2 + ( ~ )x3 + . aq3. ..L 12 + . + -... . .---z+ ---z n 1 2 3 -_ 4 1 2 +..L + -4. - 2/12 Vatniji Taylorovi redovi X. . . q = aJan-l ==YaJa.+ . + -4. al. . + . aqn-I. . ... 1 1 1 nemakonacnesume .L n2 n=1 n=1 = .Geometrijski oiz a.x4/4 :t .x717!+ 1 . = konst Suma n clanova geometrijskog Sn niza = a 1 . .l +~ I! x +~2 2! x + ~3 3! x + ..realni broj 23 . . .. X-l Inx=2-+-[ x+l sin x cos x I X-l 3 x+l x3/3! + x5/S! ( ) ( ) +.=. +-S x+l ..2/6 3t L a - (-1)"-1... .. --:r = ---z. .x2/2! + x4/4! .. =T n=1 1 " ~ 00 oo + 2" + 3""+ .!.1 Vainiji redovi 00 "1 ~ -....i:. .. q.+ . -1 < x < 1 n .. .. .x6/6! + . aq.....

a3l an) + + an (a2l an . npr.DETERMINANTE Determinanta 1. vrijednost determinante jednaka je nuli: 24 L . reda Determinanta 3. reda all al2 al3 a2l a22 an I = all 1 a3l an a33 =all (a22 a33 . da skalamo pomnotimo kojigod redak Hi stupac sa subdeterminantama tog retka Hi stupca. reda Determinanta 2.al2 (a2l a33. ako zaokrenemo glavne dijagonale (za 180°): all al2 an a2l I determinantu oko all a2l a3l a22 a23 a33 i a31 an I al2 a22 an al3 a23 a33 I Ako su u determinanti dva retka Hi dva stupca jednaka Hi proporcionalna.a3l a22) Vrijednost determinante n-tog reda izracunamo tako.: all al2 a13 al4 a21 a22 a23 a24 a3l an a33 a34 a4l a42 a43 a44 a22 an a24 an a33 a34 I = all a23 a24 a2l 1 al2 I a33 a34 a3l Q43 Q44 Q41 I + Q42 Q43 044 a24 a21 a22 a2l a22 a23 + an I a34a3l an Q44 Q41 Q42 1 - al4 I a3l an a33 Q41 Q42 Q43 1 Vrijednost determinante se ne mijenja.an an) .

+ ain bnk' .ndobivamo transponiranu matricu A' = [bik]n. aln . Matrica A je regulama. =-A. Zbrajati motemo matrice samo jednakih dimenzija: A= [aik1m. matrica je kvadratna.MATRICE Matrica A dimenzije m.stupac (redak) pomnoZimo proizvoljnim brojem te ga pribrojimo k drugom (stupcu) retku. n ima m redaka i n stupaca all a12 a21 a22 - Ako je n = 1. iB = [bikln. K matrici A = [aik]m. n motemo kriZanjem redaka iIi stupaca svih redova. a svi su njeni elementi O. . tvoriti determinante Iz elemenata matrice A = [aik]m. nazivamo matricu (stupnim) vektorom a1 a2 . Svakoj je kvadratnoj matrici pridrutena determinanta jednakog sastava.n B = [bik]m. n Matricu A = [aik1m. 'K:vadratna matrica je simetriena.. a2n A= A= Dvije su matrice jednake. . a sve vi~eredne determinante pa su jednake O. da svaki element u matrici pomnotimo k A sk = [k aik1m.m'ako redom zapi~emo retke u stupce i stupce u retke (bik = aki)' Ako je m = n. ako je determinanta razlicita od O. . p gdje je Cik = ail blk + ai2 b2k + . n Umnotak matrica A [aik]m. n je r-tog ranga. a nesimetricna. . p je matrica n C = A B = [Cik]m. . n A + B = [aik + bik1m. ako je A' = A.elemente nekog stupca (retka) pomnoZimo brojem k (k "* 0) . Matrica 0 ima kojugod dimenziju. - 25 . ako je bar jedna determinanta r-tog reda matrice A razlicna od 0.. ako imaju jednake dimenzije i odgovarajuCe elemente jednake. ako je A' Matrica A = [aik]m. Rang matrice se ne mijenja. n mnotimo sa skalarom k (realnim brojem) tako. ako: medusobno zamijenimo dva stupca (dva retka) .

. + an) . . .+.-(al + = Val a2 a2 + .3. + (n! (k )= n! n 1) (n 1. a2 .k)! =1. .geometrijski prosjek G G 1 = -.2 a lal = I-al a=a-bi =a + bi Za proizvoljne kompleksne brojeve a i fJ vrijedi lafJl = lallfJl Ilal . . 2 . . an . .n n = 1. ..2) ..harmonicki prosjek H H=.APSOLU1NA I SREDNJA VRIJEDNOST Apsolutna vrijednost Definicija apsolutne vrijednosti lal realnog broja a glasi lal = {-aa za a ~ 0 za a < 0 broja a definirana je jednadzbom Apsolutna vrijednost kompleksnog lal =+ v-.3 . . n ( . . . ...+. ..aritmeticki rosjekA p A .a :t 1 a n(n () - n n-l b + . .. (n * k + 1) = k!(n .... . + .l..l. al an ) n n-k b k n n l) b BINOMI (a :t b)2 = a2 :t 2ab + b2 (a :t b)3 ( + b) n = a3 :t 3a2b + 3ab2 :t b3 a- - n . . ..+..2. .. 2.l..IfJll la + fJl~ lal + IfJl ~ Poprecne vrijednosti Za n realnih brojeva at> a2.r+t.l.. ~+~=~+~~-~ ~-~=~+~~-~ ~:t~=~:t~W~~+~ 26 . . .. ..k . an bit ce: .. = + v..&.3. + ( -1 ) k (k )a . .

za <1 = 0 ima jednadZba dva jednaka realna korijena.4ac Diskriminanta jednadZbe Za <1 > 0 ima jednadzba dva razliCita realna korijena. Ako su XI i Xz korijeni jednadzbe x2 + px + q = 0.2 = (-b :t Ybz .a2x)lb2. Y Iz obiju jednadzbi dobivamo nepoznanicu = (Cl - a. da dobijemo pri clanovima s istom nepoznanicom suprotne koeficijente.bzY Rje~enje gIasi = bZCl -azb.blbzY= -b1cz x = b2c. JednadZba prvog stupnja (Iineama jednadzba) ax+b=O a"'O ima jedno rje~enje x = -bla JedDadZbadmgog stupnja (kvadratna jednadzba) a '" 0 axZ+ bx + C = 0 ima dva rje~enja xl.x + bly = Cl Metode a) Metoda Iz druge b) Metoda rje~avanja: supstitucije jednadzbe Y komparacije azx + bzY = C2 = (cz - a2x)lbz uvr~tavamo u prvu jednadzbu. p = -(XI + X2) cetvrtog. y) a. +alx+aO=O an"'O ima u opsegu kompleksnih brojeva n korijena.x)lbl = (C2 .cz albz . pozeljnom toCno~cu metodama numericke matematike. u opcem slucaju. vrijedi q = X. alb2x + b.b. . .) rje~avamo jednostavno Sistem dviju linearnih jednadtbi s dvije nepoznanice (x.x .4ac )/za <1 = bZ .azb. samo ako je mozemo brzo rastaviti. Na isti nacin izracunavamo nepoznanicu y.. 27 .ALGEBARSKEJEDNADZBE JednadZba n-tog stupnja a"xn+an-IXn-. Korijene takve jednadzbe odredujemo. . c) Metoda suprotnih koeficijenata Jednadzbe mnozimo takvim brojevima.. a potom ih zbrojimo. +. za <1 < 0 su korijeni jednadzbe konjugirano kompleksni brojevi.X2 in JedDadZbu viSeg stupnja (treeeg.

.az Cl al bz . bz An = Za nehomogen sistem dviju linearnih jednadZbi s dvije nepoznanice a. Cl y = ~ 28 A = a. aln aZI bz . . Cl bl =~ I I A I = al bz .. . A' all b.. aZn A= Rje~enje sistema glasi tada -. aln aZI azz . = bz = . + annXn = bn Sistem je homogen. + al2xz + . . + alnXn= bl anlx. .azb. . aZn Xz =. . X + b. aZn all alZ . . . sistem nije homogen. . az. . + anzXz + . .az bl . bz C. . A' X n =-..n bz azz .!!l. .bl Cz a. . ako je determinanta sistema all a1Z . . . . . . .A ' gdje su: b. .&.Sistem 6ueamih jednadZbi Sistem n jednadZbi s nepoznanicama XI>Xz. - az bl * 0. b. bz glasi rje~nje x I = Cz. Ako je ma i jedan bk * 0. Cz. y = Cl az x + bz y za koje vrijedi A = I:~ :~ I = a.. . Xn allx. Nehomogen sistem jednoliko je rje~iv. a. . ako je b.& XI . = bn = 0. aZZ . al2 . . . .

koja mora biti neprekidna. da iz slike ustanovimo intervale.. a '*' 1 ima rjesenje Trigonometrijske jednadibe Za rjesavanje jednostavnih trigonometrijskih jednadzbi. NEJEDNADZBE Linearna nejednafdba s jednom nepoznanicom ax+b~O ima dva rjesenja: -b x~za a>O x:. sin (mx + n) = a m '*' 0. Korijene dobivamo pri vrijednosti y . za a < 0 a a Kvadratnu nejednadzbu s jednom nepoznanicom ax2 + bx + c ~ 0 mozemo rijesiti grafom funkcije y = ax2 + bx +c tako. prikazemo tablicom ili graficki.!!. = O. Za jednadZbu sin (mx + n) = a traZimo iz tablica kut u mx+n=u te dobivamo rjesenje x = (u . a '*' 1 rjesava logaritmiranjem (naravnim ili dekadnim logaritmima). npr.. da funkciju y = f(x). Rjesenje glasi x = In blln a Logaritamske jednadibe Jednostavna logaritamska jednadiba log. 29 . x =b a > 0.n)/m * Numericno rjeSavanje jednadibi U opcem slucaju mozemo korijene transcedentnih dama numericke matematike. gdje je y ~ O.. jednadzbi odrediti metoRealne korijene jednadZbe f(x) = 0 pokusavamo izracunati numerickim metodama tako. potrebne su tablice vrijednosti trigonometrijskih funkcija ili odgovarajuce racunalo.TRANSCENDENTNEJEDNADZBE Eksponencijalne jednadibe Jednostavna se eksponencijalna aX = b jednadzba a > 0. -=..

2 0. /..fn:1 I. 1/.1 0.307 1. za tan a = 0.Y2) Potendjalne krivulje \ \ yt J!L__!O JI/ Parabole kroz tocku Po (XO..367 30 .3 0.. Yo) yx'" = YoXi:' = konst ~onstrukcija krivulje 1 + tan fJ = (1 + tan a)m Npr. t ~ Y = Yo n = 1 Y = Yo(xlxo) n=2 Y = Yo (XIXO)2 (:J (pravac) (kvadratna parabola) (kubna parabola) n=3 Y = Yo(xlxo? Hiperbole kroz to~ku Po (xo.25 je m tan fJ 1. I -"'0 '.X2) = (x - Xl) pravca kroz dvije zadane to~ke Pt (XI>Yt) in P2 (X2' Y2) XI) (Yt .Yt) (XI .Yt = m(x Jednadfba (y .ANALmCKA GEOMETRIJA u ravnini Pravac OpCi oblik jednadfbe Ax + By + C = ° Eksplicitni oblik jednadfbe y=mx+b Segmentni oblik m=tana b odsjetak na osiY - xla + ylb koeficijent m) =1 Jednadfba pravca kroz zadanu tocku Pt (XI>Yt) uz prikloni kut a (priklonski Y ..336 1.278 1.4 0.Yo) l\n:2 I \ I i I .

da njene krajnje toeke kliZu po medusobno okomitim pravcima. opisuje toeka P elipsu. pomieemo tako. Yo) (y - YO)2 = 2p(x OpCi oblik jednadZbe (za os u smjeru ordinate y) y = ax2 + bx + c Konstrukcija parabole: Simetrala udaljenosti ~to je presjeca proizvoljni pravac p kroz zari~te F s vodilicom v i paralela s osi parabole kroz presjeci~te odreduju toeku P parabole. Yo) Sredgnja jednadZba za sredi~te u ishodgtu (xo = 0. Yo= Elipsa a.parametar . aju duljinu a + b toeka P dijeli na krakove a i b.poluosi (u smjerovima x. b) Presjeci~ta krufnica s polumjerima a i b iz zajedniekog sredgta 0 s proizvoljnim pravcem p odreduje toeku P elipse.YO)2= ? .s ordinatnom Zari~ta F (p12. y) = 1 Sredi~nja jednadZba x21a2 + ilb2 Tjemenskajednadzba i = (b2Ia2) x (2a - x) $ ~ -~ Konstrukcij.za sredi~te u toeki (xo.xo) Za parabolu s osi u smjeru ordinate y su u jednadZbi koordinate x i y zamijenjene. Parabola Tjemenska jednadZba gentom in s koordinatama ~ ~ VIY x . 31 .xO)2 + (y . b .x2 0) osi kao tan- . Yo= 0) 2 22 x+y=r Tjemenska jednadzba gentom (xo = r. JednadZba parabole za tjeme s koordinatama (xo.0) osi kao tan- l = 2px 2p .CunjosjeCnice Kruinica Opta jednadZba (x .: elipse: a) Ako doZinu.s ordinantnom i = 2rx .

l = a2 CildiCke krivulje (trohoide) Cikloida nastaje pri kotrljanju kruZnice po pravcu x y r - = r(i .1 - - Jt n = Rlr t/J= rln 32 .cos r) kut kotrljanja i( rad) Epicikloida nastaje pri kotrljanju kruZnicepo vanjskoj strani druge kruZnice x Cl:: Jt y m n = rem = rem = = Rlr sin t/J .sin r) = r(1 .cos mt/J) (R + r)lr = n + 1 t/J = rln Hipocikloida nastaje pri kotrljanju kruZnice po nutranjoj strani druge kruZnice x = rem sin t/J sin mt/J) y = rem cos t/J+ cos mt/J) m = (R r)/r = n .y21b2 = 1 Tjemenskajednadfba y2 = (b2Ia2) x (x .sin mt/J) cos t/J . - .Hiperbola (A y - asimptote) SrediSnja jednad!ba x21a2 .2a) Kod istostrane hiperbole (a = b) su asimptote medusobno okomite i zatvaraju s koordinatnim osima kut 45° X2 .

055717 0.044685 0.007025 0.020054 0.028729 0.012715 0.f(x» Elemeotame funkcije u ravnini x.033260 0.038287 0.032583 0.018665 0.012 373 0.023577 0.029348 0. kaie se.039819 0.010456 0.024114 0.036798 0.009866 0.021514 0.022018 0.019583 0.010158 0.028121 0.029975 0.013 063 0.033947 0.008756 0.025214 0.023049 0.008492 0.022529 0.049064 0.052788 0. b] dana funkcijaf.048164 0. ~to se pge y = f(x) x - argument iIi neodvisna varijabla f(x) .012038 0..016092 0. y..015293 0.034644 0.016920 0.014148 0.054728 0.039047 0. + b.Strojarski priru~nik 33 .009025 0.014904 0.019120 0.027521 0.006577 0.021019 0.006798 0.009299 0.030613 0. + atX + ao an '*' 0 Razlomljena racionalna funkcija je kvocijent dvaju polinoma f( ) = bmx"'+ bm-.031917 0.x + ao 4 .036069 0.010760 0.015689 0.007256 0.funkcijska vrijednost - la.013779 0.049976 0.009580 0.011071 0. .) + fsin .x + bo x a.041395 0.006150 0.013 418 0.011 709 0.031260 0.xn + an-tx"-' + .053751 Evolventna funkcija inv a = tan a 20' 30' 10' 0.035352 0.x"'-' + .024660 0. da je u intervalu la.026350 0. = R(cos i r i cos .043845 0..017345 0.043017 0.007982 0.011387 0.026931 0.Evolventa (involuta) nastaje pri odmatanju oboda s kruZnice x y = R(sin . Polinom iIi cijela racionalna funkcija n-tog stupnja je f(x) = anxn + an-tx"-t + .057736 \ x \ a.018217 0.) a y = Rlcos i = tan a rp = tan a i.007735 0.017777 0.058765 FUNKCIJE Ako je svakoj vrijednosti X za a ~ x ~ b pridruZentocno odreden realni broj y..016502 0.040602 0.051838 0.037537 0. b] definicijsko podruCje funkcije Oraf funkcije f(krivulja f(x» je skup svih toeaka (x.025777 0.006361 0.014523 0.020533 0. + a..056720 50' 0.050901 0. d(rad) .046400 0.d = inv a d 40' 0.047276 0.042201 0.007493 0.045537 0.008234 0. 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 0' 0.

. a '*' 1 x Logaritamske su funkcije inverzne eksponencijalnim funkcijama. a '*' 1 = IT a > 0.Eksponendjalna i Iogaritamska funkdja Eksponencijalna funkcija Y Logaritamskafunkcija Y = log.x y a > 0. Kntne funkdje Sinus Y Kosinus Y = sin x = cos x -1 Tangens y -1 Kotangens x x Pomaknuta sinusoida y r y=rsincp - amplituda sinusoida Za fazni kut E pomaknuta Yl = rsin (cp + E) 34 .

...e-x sh x eX.2!. Yi+1 w Yi i Yi+I su ordinate dvaju susjednih ekstrema.e-x y=shx= 2 Kosinushiperbolni eX+ e-x y = ch x = 2 Osnovne veze medu hiperbolnim funkcijama: y = thx = ch x = eX+e"x Kotangens iperbolni h chx eX e-x + Y = cth x = shx = e' .Krivulja prigwenog y titranja y = ce-ax sin (wx + E) \. Ciklometricne funkcije Arkus sinus Arkus kosinus y=arcsinx Arkus tangens y=arctanx I Arkus kotangens y=arccotx y=arclsinx " I[ o x -2 Ciklometricke su funkcije inverzija kutnih funkcija. Medu njima postoje slijedeee veze: arc tan (-x) = -arc"tan x arc sin (-x) = -arc sin x arc cos (-x) = it .arc cos x arc sin x + arc cos x = nl2 Hiperbolne funkdje Tangens hiperbolni arc cot (-x) = it arc cot x arc tan x + arc cot x = nl2 - Sinus hiperbolni eX .e-x sh (x :t y) = sh x ch y :t ch x sh y ch (x :ty) = ch x ch y :t sh x sh y sh2x = (ch 2 x ch2x sh2x = 1 1 th2x = 1/(ch2x) cth2x 1 = 1/(Sh2x) - sb2x=2shxchx cb 2 x = ch2x + sh2x - - 1)/2 ch2x= (ch2x + 1)/2 35 . T = 2nlw Logaritamski 11 dekrement = In 1L a .

reaIni broj 1I(2V. u'(x) e = konst (u(x) . eX log. du Derivacije viSega reda d(u(x) .EL dx-+O ~ dx Osnovna pravila deriviranja (u(x) :t v(x)]' = u'(x) :t v'(x) (e . u(x)] = e. v'(x) y' = 0 x Derivacija elementarnih y funkcija =e y = x" y= y = y = y = y = y = y = y = y = y = y = y = Y= Y= aX V.u(x)v'(x)]/(v(x)f {u(v(x)]}' = u'(v) .DERIV ACIJA FUNKCIJE Derivacija funkcije y = f(x) v totki x y' = f(x) = lim f(x + M) . u(x)]' = e .u(x)dv]/(v(x)f Ako je f'(x) derivacija funkcije y = f(x). v(x)] = u(x)dv + v(x)du d(u(x)/v(x)] = (v(x)du . = u'(x) v(x) + u(x) v'(x) (u(x)lv(x)]' = (u'(x)v(x) .x Igx In x sin x cos x tan x cot x arc sin x arc cos x arc tan x arc cot x y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' = = = = = = = = = = = = = = = nx"-I n .) aXIn a eX 1I(x In a) 11(2. tada je derivacija drugoga reda (druga derivacija) r(x) = (f'(x)]' = y" = d2yldx2 Derivacija n-tog reda funkcije f(x) fn>(x) = [fn-l>(x)]' = y(n) = dnyldx" 36 .f(x) =. v(x))..3026x) 1Ix cos x -sin x 1Icos2X = 1 + tan2 x -1/sin2 x = -(1 + cot2x) l/~ -l/~ 11( + X2) 1 -l/( 1 + X2) dy = f'(x)dx = df DiferencijaIWnkcijey = f(x) u tocki x je Osnovna pravila pri ratunanju diferencijala d(u(x) :t v(x)] = du :t dv d(e.

bit ce y'(x) = y(t)!x(t) . y = yet). po varijabli X .))(x XI) Pt (XI> Yt) Normala na krivulju f(x) v tocki Y - ... gdje y je r(xc) = 0 in Za krivulju Y = f(x) su: .. pricem je tockom oznacena derivacija flmtcije 5 obzirom na parametar t. I ~o ~ y) - ((x.Derio'8dja parametarski zadane funkcije Za funkciju x = x(t). y) ay 6y-+0 ~y Derivacije implicitne funkcije y (x). Geometrijsko macenje derivacije funkcije Derivacija funkcije [' (x) jednaka je koeficiIeDtu naklona tangente na krivulju f(x) u tocki X ['(X) = tan a Tangenta na krivulju f(x) v tocki Y PI (XI> YI) y y:{(x) . y) ex cz = lim ((x + ~.i (t) Y(t))![x(t)j3. y + ~y) .-< x Ekstremne vrijednosti funkcije f(x) bit ce 11locki. y) Totalni diferencijal funkcije z ax ay 37 .EL = lim (ex..xd --. y) .YI = ['(XI)(X YI = [-lI['(x. gdje je t parametar.2!E.y) = 0 y'(x) = -.(ex. y) . = V(1 + y'2)3/1y"l .. zadanejednadZbom tp(x..koordinate sredi~ta kruznice zakrivljenosti p = x -(y'(1 Pardjalna derivacija + y'2)){y" q = Y + (1 + y'2){y" Parcijalnu derivaciju funkcije z = f(x.. IX I = [x(t) y(t) ..npr. gdje je [' (x) = 0: maksimum (A): ['(XA) = 0 !"(XA) < 0 minimum (B): ['(XB) = 0 !"(XB) > 0 InfIeksijafunkcijef(x) ce biti u tocki (C). Parcijalna derivacija po X funkcije z = f(x. da nezavisnu varijablu X deriviramo.' .racunamo wo. Parcijalna derivacija po y funkcije z = f(x.£!£.polumjer kruznice zakrivljenosti ["'(xc) * 0 x . dok nezavisnu varijablu y pritom smatramo konstantom.

a ) + e Uvodenje nove integracijske varijable x = x(t) dx = i(l)dl f f(x)dx = f f[x(I)] i(l) dl Primjeri: 1. u(x)]dx e f u(x)dx = Parcijalna integracija (inlegratia per parIes) =f u'(x)dx :t f v(x)dx f u(x)dv = u(x) v(x) . f en%dx (1In) en% e = + nx = I dx = (1In) dl 3.-1 f (lIsin2x)dx = -cot x + e f (lIcos2 x = tan x + e x)d f (1/~)dx = arc sinx + e f [11(1 + x2)] dx f (l/YxZ - a )dx = arc tan x + e = In (x + YxZ . f 1I(xZ + 4) dx 1 f sin n x dx = -(1In) cos n x + e x/2 = I = (114) f 1I[(xl2)2 + 1] dx = (112) arc tan (xl2) + e 38 .f v(x)du Neki osnovni integrali fadx=ax+e f x"dx = (x"+I)/(n + 1) + e f (lIx)dx = Inx + e f u'dx = aXllna+ e f e'dx = eX+ e f In x dx = x(1n x-I) + e f sin x dx = -cos x + e fcosxdx=sinx+e f tan x dx = -In cos x + e fcotxdx=lnsinx+e n *. gdjeje ['(x) = f(x).INTEGRAL Neodrec1eoi iDtegral ff(x) d x = [(x) + e. f (a + bx)n dx = f t"(lIb)dl = (lib) (a + bx)n+l/(n + 1) + en*' a+bx=1 dx=(llb)dl 2. e = konst integrala Osnovna pravila za izra~unavanje neodredenog f[u(x) :t v(x)]dx f[e.

Krivulja je zadana jednalUbom y = f(x). Duljina luka s krivulje ~ s=f~a dlp Povr~ina A isjecka ~ o A x = +fa .z(lp) dlp 39 .__. 3. ~ X ~ b.~ f s = " viZ + yz dt Povi"Sina A lika o )( A = +j'(XY .iy) dt I. Krivuljaje zadana polarnim koordinatama r=r(lp). kjer je l(x) = f f(x) dx L'potreba odredenog integrala Proracunanje du/jine /uka krivulje i povrsine lika . y = yet).Odredeni integral b f a f(x) dx = [1(x)] = l(b) a b lea). a~lp~/3. Krivulja je zadana parametarski x = x(t).. t1~ t ~ tz y Duljina luka s krivulje I. Duljina luka s krivulje b = a v'i:"""+7 dx J ds = VdxZ + dyZ Povclina A lika izmedu luka krivulje i osi x b A = I f(x) dx 2. s 1. -+.

b] podijelimo na n jednakih Konaene tl>tke k-toga podintegrala su Xk-I delova ~irine h Xk = (b . Xn= b.Izralunavanje povrline i volumena rotacijskih tijela Rotacijsko tijelo nastaje rotacijom krivulje Y = f(x) oko osi x. = Xo + (k - l)h = Xo + kh pri eemu vrijedi: Xo = a.vidi st. a ~ x ~ b. Teti~ta linija. pa je b [f(X)dx = h(+YO + Y. 106 do 108. NUlDe~aa integradja Cesto treba izraamati vrijednost odredenog integrala gdje je funkcija f(x) zadana u obliku tablice ili ne poznajemo njen neodredeni integral. . f(Xk) = Yk. likova i tijela .+ . y yof(x} Pomina A rotacijskog tijela b A b x Volumen = 2xfY~ dx V rotacijskog tijela b V = x[ ldx Guldinova pravila: y y=f(x) Povriina A rotacijskog tijela jednaka je umno~ku duljine luka s krivulje i opsega kruZnice ~to ga opisuje njeno teti~te T: x A = 2xyos Volumen V rotacijskog tijela jednak je tlmno~ku pomine plohe A. Trapezna jednadiba Interval [a. ispod krivulje i opsega krmnice ~to je opisuje teti~te T: x v = 2x YoA. + Yn-I+ +Yn) 40 .a)/n. .

z) na podrucju V izracunavamo jednadibom b n(x) t2(X. y) gdje su: (x.rcosc:psinft. y) na podrucju D izracunavamo jednadibom b Yl(X) Y Y=J2 (x) fff(x. y) in Z = Z2(X. z)dx dy dz = f dx f dy f f(x. integrala x = r. z)dz v a n(x) tdx. Y) fff f(x. y) Transformacija trostrukog integrala u polarne (kugline) koordinate: y=rcosc:psinft z=rsinc:p x=rcosc:pcosft fff f(x.Viiestruki iutegrali Dvostruki integral Dvostruki integral funkcije f(x. y)] dx dy Trostruki integral funkcije f(x. y..cos y=rsinc:p 'P ff f(x. y)dx dy = f dx f f(x. y)dy D a n(x) x u polarne Transformacija koordinate dvostrukog q. y. z)dx dy dz = ffff(rcosc:pcosft. dane jednadibama: Z = ZI(X. y) E D v = ff [Z2(X. y.rsinc:p)r2cosc:pdrdc:pdft v VI 41 . y) D Trostruki integral Zl(X. y. y)dx dy = ff f(r cos q. r sin c:p)rdr dc:p D DI Povr~ina podrucja Dl A =D ff dx dy Volumen tijela ~to ga nad podrucjem D omeduju plohe.

reda Lineama diferencijalna jednadtba OpCe rjdenje y' + g(x)y + h(x) = 0 gdjeje G(x) = f g(x)dx Homogena diferencijalnajednadtba 2. reda s konstantnim koeficijentima y" + atY' + azY = 0 Rjdenje pomocu y' = kelu.2 Y = a :t ib Y C~)elu = e"'(C1 cos bx + C2 sin bx) jednadtbe 2. otkuda proizlazi karakteristicna jednadtba f<2+ alk + a2 OpCe rje~enje diferencijalne jednadtbe stiene jednadtbe: kh k2 kh k2 =0 = C.DIFERENCIJALNE Diferencijalna jednadiba JEDNADZBE s rastavljivim varijablama f(x)dx = g(y)dy Opee rjdenje fI(x)dx = f g(y)dy + C Homogena diferencijalnajednadtba C = konst y' = ~7) Rje~avamoje supstitucijom y = ux.konjugirano = k2 = k kompleksni brojevi: kt. diferencijalne 42 . reda rje~avaju se metodom Nehomogene linearne varijacije konstanti.eklX = (Cl + ovisno je 0 korijenima k I i k2 karakteriy + C2ek2X - razliCiti realni brojevi jednaki realni brojevi: k) kh k2 . OpCe rje~enje y' = u'x + u I f(u)-=-U du + C 1.

energija. = b. y.(apsolutnom vrijednoscu) i smjerom (npr. y. npr.u tekstu (iz crtackih i tiskarskih razloga). to su vezani vektori. Skalare oznacujemo simbolima.. ishodista 0 do tocke Radij vektor je vektor. Slobodni se vektori mogu pomicati u svojem smjeru ili paralelno kamo god u prostoru. Vektori mogu biti s lob 0 d n i Hi v e Zani.u slikama. a njihovo hvatiste moze biti svaka tocka u prostoru (npr.cos y = . 43 . masa. U ovom su prirucniku vektori oznaeeni sa ii . a. z) Ir 1=r = Yx2 a + y2 +Z2 x Ako vektor r zatvara s osima koordinata kutove a. ubrzanje itd. Apsolutna vrijednost vektora Ia I= a je duZina kojom prikazujemo vektor. f3 i y.. Vektore oznacujemo znakom iznad simbola. a njihovo hvatiste moze biti samo neka toeka na pravcu u kojem djeluju (npr. moment. moment para sila). odredene intenzitetom . npr. Ako je vektor zadan svojim komponentama a = (ax>ay. Vektori su velicine. sila. sila. a oznacujemo ga sa r z - p Njegove koordinate su i koordinate tocke P(x. + ax= bx ay= by r= OP a~ Vektori a = (ax>ay. vrijeme. ali ako djeluju u razliCitim tockama. brzina. Vezani se vektori mogu pomicati samo u svojem smjeru. a. npr. a sa a . a.Vise sila koje djeluju u istoj tocki su slobodni vektori. z) r = (x. koji vodi od koordinatnoga P u prostoru.). kutna brzina).) (koordinatama) vrijedi Ia 1= Va. a. temperatura itd.VEKTORI Skalari su velicine potpuno odredene samo jednim podatkom (npr.).£ r r . b. radnja. a Hi debljim simbolom.) i b = (bx>by.) su jednaki. geometrijski ih prikazujemo orijentiranim duZinama*. + a. ako su im jednake sve komponente a. bit ce smjemi kosinusi vektora r x cosa=r cos f3 = 1'. .

0. Razlika vektora d = a - b Koordinate razlike d = (dx' dy..) su Ix=ax+bx Iy = ay + by . d.. = Iail b 1 cos IX IX kut m~u vektorima a i b. a njegova je apsolutna vrijednost Imal = Imllal Za m > 0 vektori a i ma su istog smisla za m < 0 vektori a i ma su suprotnog smisla b) Skalarni produkt dvaju vektora a i b je skalar ab = axbx + ayby + a.~ b a a-a=O ..-'f---~~~// a - / I S. dobivamo ga iz je cos IX = ab/<I a 11b I) a ab = ba IX 0: = IX n/2: = 44 Ca+ b)c = ac + bc ~b=lallbl ab=O . Zbroj vektora s =a + b Koordinate zbroja s = ('x....b. d.. 0) Mnoienje a)' Mnozenje vektora vektora Ikalarom m.'y. I.= a..r Zbrajanje i oduzimanje vektora Vektore zbrajamo i oduzimamo po zakonu paraJelograma. a+b=b+a (a + b) + c = a + Cb+ c) o = 0 = (0....) su dx= ax-bx dy = ay-by (. + b. koji je proizvoljan realan broj Vektor ma leti na istom praveu kao i vektor a.-b.. = a.

b) (a.av Cx ax by . b i c u prostoru V = I(a. c)1 d) Rastavljanje vektora u ravnini i prostoru Ako vektori a = (a. a.b.axbt je Ct = axby.'~ (a. tada svaki cetvrti vektor d u prostoru rastavljamo u obliku d=ma+nb+pc gdje su skalari rn. b. nip rn= (d. 1t za trokut A = 1/21a x bl POvrSina A... Cy' Ct) su: ::7 -- Cx= aybt . c) '*' 0). Vektor c ima smisao. b i c nisu u istoj ravnini (mijebni produkt (a.. Koordinate vektorskog produkta c = (c. odredeni jednadibama: n = ax ell . Njegova apsolutna vrijednost jednaka je povr~ini paralelograma. konstruiranoga nad vektorima a. b.c) (a. omedenoga vektorima a i b.. odreden po pravilu desnovojnog vijka. b. koju odreduju vektori a i b.atby a x b = -b x a Cy= atbx . b i c je skalar (a.a_" ~ b c=axb koji stoji okomito na ravninu vektora a i b.. b. by.aybx (a + b) X c = a x c + b x c a xb= 0 za paralelogram A Za a = 0. CY'Ct). bt) nisu paralelni (a x b '*' 0). je = la x bl c) Mjesoviti produkt vektora a. b.... c) = a(b X c) = (a x b)c Apsolutna vrijednost mje~ovitog produkta jednaka je volumenu V paralelopipeda. c) p = (d. tada se svaki treci vektor c = (c. c) 45 . aY' at) i b = (b. koji leii u njihovoj ravnini rastavlja u obliku c=ma+nb gdje su m i n skalari.ay bx Ako vektori a. c) odredeni jednadibama: n'. b.c) Vektorski produkt dvaju vektora a i b je vektor ~ .

z = z(t) za Ako je krivulja dana jednadzbama y = y(x).Ii' x i'I Q-ifr torzijska zakrivljenost .R oX .:. y. -oz ) ox ay ou ou ou Divergencija vektorskog polja V je skalamo polje.jJ£ Rotor vektorskog polja V je vektorsko polje. z») Operator derivacije (nabla): 'i1 = (a:' Gradijent skalamoga ~.) 't Ii' x i'12 Skalarnai vektonka polja Skalamo polje u = u(x. z(t») i' = (i(t). bit ce duljinaluka = I'll = r(t) .Krivulje u prostoru Duljinu luka s prostome krivulje x = x(t). s za a ~ x ~ b jednaka s Z = z(x). z) Vektorsko polje V = (X(x. z). Y(x.. a ~ t ~ f3 proracunavamo jednadzbom fJ s = fVi2 + y2 + i2 dt a y = y(t). y(t). y. lz) ='i1u polja u je vektorsko polje gradu= (ox ' -ay . z). b + y'2 + Z'2 dx Za krivulju danu u vektorskom obliku jednadzbom r = (x(t).~ R oz 'oz ox 'ox ( ay ay ) 46 . y. odredeno jednadZbom rot V = 'i1 x V = az . Z(x. y.l = er.. y(t). i. i(t») bit re: infleksijska zakrivljenost I . odredeno jednadzbom div V = 'i1 v = oX +R + ~ oZ . .

s) ima dvije parcijalne derivacije at =( at' at at' da ax ay az ) = atdt ax ay az a. ako je potencijalno. ako u njem nema ni izvora. Y i Z (koje su skalame funkcije) Y'(t). Y(t). ni vrtloga. r n Y(t) dt.-' fu' fu ( ) i totalni diferencijal Neodredeni + a. f Y(t) dt. Y(t). Derivacija zbroja i razlike vektora (ma(t) :!: nb(t»)' = ma'(t) Derivacija skalarnog produkta (a(t)b(t»)' = a'(t)b(t) + a(t)b'(t) Derivacija vektorskoga produkta (a(t) x b(t»)' = a'(t) x b(t) + a(t) X b'(t) Vektor a(t) s komponentama ima derivaciju X. Vektorsko polje Vje harmonicko (Laplaceovo). ako je izvedeno kao gradijent skalamoga polja u V=gradu Vektorsko je polje V solenoidalno (bez izvora). Z(t)] a'(t) = (X'(t). :!: nb'(t) Funkcija a(t.ds integral vektorske funkcije a(t) = (X(t).= a. Bezvrtlozno je vektorsko polje samo tada. Z'(t)] a(t) = (X(t). Z(t») danjejednadZbom f a(t) dt = (JX(t) dt. ako je div V = o. f Z(t) dt) a odredeni integral za a S t S fJjednadZbom r n a(t) dt = r X(t) ( n dt. Vektorsko polje V nema vrtloga.Vektorsko je polje V potencijalno. r ) Z(t) dt n 47 . Tada postoji takvo skalarno polje u kod kojega je a2u a2u a2u gdje je ax2 + ai + aT a2 a2 a2 fl = --axr + ay2 + aT = flu = 0 Laplaceov operator Derivacija j iDtegracija vektorskih fuokcija Definicije vektorske funkcije a(t) realne varijable t i njene derivacije su iste kao pri skalarnoj funkciji. ako je rot V = O.

b)/[(x .a)n .a2) a)2 a2)/(x2 + a2)2 .a2] .. sh at 1/[(x - .a2) . i (x 48 W. F(x/a) dt xeC + b L{g(t)} Svojstva transfonnacije: L{a [(t) + b g(t)} Za L{f(t)} = a L{f(t)} L{f(at)} a>O L{e-a'[(t)} = F(x + a) L{f'(t)} = xF(x) L{t"[(t)} . xfn-2)(0) fn-l)(o) = (-1)" F(n)(x) Primjeri transfonnacije: [(t) t" ea' sin at cos at I F(x) 1/x I [(t) sh at F(x) a/(x2 x/(x2 1/(x nI!x"+1 1/(x ch at teal t sin at t cos at .I)! 1 1/x" 1/(x .LAPLACEOV A TRANSFORMACIJA Laplaceov transfonnat F(x) funkcije [(t) (za realni broj t) definiran je 00 jednadZbom F(x) = L{f(t)} = o e-tx [(t) J = F(x) = je: l/a .[(0) L{fn>(t)} =xnF(x) x"-1[(0) r2f'(0) .a) a/(x2 + a2) X/(X2+ a2) 2ax/(x2 + a2)2 (X2 - Primjeri inverzne transfonnacije: F(x) [(t) 6(t) (impulsna funkcija) t"-l/(n .b? + a2] b)/[(x 1/(1 + ax) 1/[(x (x t"-lea'/(n . eb. e-da 1/a ...I)! 1/a . ebt sin at - .W+ a2] eb.W- a2] ebt ch at l! .cos at 1/a .

Ako su vrijednosti XI brojcano velike. da je relativna ucestalost p priblizno jednaka statistickoj vjerojatnosti dogadaja A pri pokusu. uzimamo. Statisticki Najznaeajnije varijanca. + xn = ~~ n nL.Strojarski prirucnik 49 . mOZemo odabrati sjeenu vrijednost X i racunati s razlikama priblimu pro- - . 1~ X = X +nL. da bi ustanovila vjerojatne zakonitosti opa:zanih slucajnih pojava i velicina. Ako je broj n vrlo velik. Prosjecna karakteristike prosjek velicina su prosjeena vrijednosti dobi- slueajnih vrijednost x je broj. Relativna je ueestalost uvijek O~p~1 - pri cemu vrijedi za p = 0 je m = 0: dogadaj za p = 1 je m = n: dogadaj nije moguc ni pri jednom opa:zanju. . /-1 (XI-X) Zbroj odstupanja vrijednosti slueajne velicine XI od njene prosjecne vrijednosti x jednaka je 0 n L(x/-x) =0 /-1 5 . I-I Xi - broj jednakih pokusa vrijednost slucajne velicine pri i-tom pokusu. oko kojeg su hanizane n .broj ponavljanja pokusa m broj koliko se puta dogadaj A zbio. .n gdje znace n . pokusima vene vrijednosti slueajne velicine X= gdje su n XI Xl + x2 + .ST A TISTIKA Matematicka se statistika bavi metodama vrednovanja pokusima dobivenih podataka. Statisticka vjeroi/1tnost Relativna ucestalost p dogadaja A odredena je omjerom m p=. se zbiva pri svakom opa:zanju.

U njemu se na apscisu nanose mjerene vrijednosti. !ito je sitnija podjela na apscisi.!asapa s =+ V v n~ 1 :t isl (Xi . = n ~ 1 L i-I (Xi - i) (Yi . lomljenu crtu (b) koja se to vge priblizava neprekidnoj krivulji.. . ". .srednja vrijednost. . koji pokazuje ucestalost vrijednosti slucajne velicine.. (kovarijanca) to ce za veliCine X i y biti karakteristiean n S. .=1 (Xi - m)2 gdje su: N . a pri n mjerenjima dobivamo za njib vrijednosti: Xb X2..if 100%) Relativna standardna devijacija (koeficijent varijacije) je =+ X (= +. X Ako pokusom izmjerimo dvije slucajne velicine X i y. m .kardinalni broj (brojnost osnovnog skupa). Iz grafikona razdiobe ucestalosti (a) dobivamo spajanjem sredine vrhova iz..Xn in y.. a na ordinatu ucestalost.y) * Za vrlo veliki osnov~i skup vrijedi ukupna devijacija o =V ~ t . Y2.. Razdioba ucestalosti Histogram je dijagram. 50 . Pokusom dobiveni histogram je priblizenje zakonu razdiobe slucajne velicine.Mjera rasapa S2 (varijanca) je pri n pokusa dobivena prosjecna vrijednost svote kvadrata odstupanja slucajne velicine Xi od njene prosjecne vrijednosti i Standardna devijacija s je realni korijen mjere. . Yn broj s.

004/a :t 3a Kod manjih vrijednosti a krivulja je normalne razdiobe strma. = 0. Studentova. a kod veCih (1je polofita. ako u njoj ukupDU devijaciju a zamijenimo standardBOlDdevijacijom s.135 Ymaks 0.srednja vrijednost. gdje je ucestalost x = m :t a "adalje vrijedi Y = 0.955 = 0.67 a a 2 a 3 a A A A A = 0.k. prosjeenom vrijedno~ X.607 Ymaks 0. Cjelokupna pov~ina lika medu Gaussovom krivuljom i apscisnom osi iznosi A= a pomine iznose: x= -00 rydx=1 f!1edu Gaussovom krivuljom i apscisnom osi u pojedinim intervalima u u u u intervalu m :t intervalu m :t intervalu m :t intervalu m :t 0.399/a Od te vrijednosti krivulja vrlo naglo pada simetricno s obje strane i ima infIeksiju u toekama x = m :t a.5 = 0.242/a = x x = m :t =m 2a Y = 0. gdje je najveea ueestalost ..standardna Gaussova krivulja protefe se od -co do +co.Norma/no razdioba Pri normalnoj razdiobi teee krivulja ueestalos~ po Gaussovu zakonu 1 '(x-m Y = -e-2--q ~ ) devijacija ~je su: m . Druge znacajnije razdiobe: OOM>mna. a .011 Ym.. x =m Ymaks = I/a& = 0.054/a = Y = 0. a srednju vrijednost . razdioba i itd.683 = 0. P 51 . oissonova.997 Gaussovu krivulju (koja vrijedi za vrIo veliki broj pokusa N) mofemo doyoljnom tocno~cu upotrebiti i pri maDjem broju pokusa n. a simetricna je s obzirom na vrijednost x = m.

su mjerne greIke. a otuda proizlazi 'i JednadZbe regresijskog pravca b= it ~= XiYi I ." Y. i ordinatama Yt.Y= ~(x Sx - .x = ~(y .bx Sy Y. .t x7 . b . Mjerne gre~ke treba bezuvjetno izlueiti pri ocjeni mjernih rezultata. Ne mozemo ih predvidjeti.).Regresija i korelacija . o~teCenog ili pokvarenog mjernog uredaja itd. a ne mozemo ni popravljati mjerne rezuItate. 52 . netoenost = gre~ka mjemog uredaja). s apscisama XI. . - = (y - a)/x = tan a Vrijednosti broja a i b odredujemo metodom najmanjih kvadrata. Ovu manu mozemo smanjiti samo veCim brojem mjerenja.nx2) I =I = y . X2.nxy a / )(. proizlaziti mjerni rezu/tat.. a to su mjerna odstupanja koja potieu od zabuna mjerioca. S/ueajne greIke javljaju se po mjestima i vremenu potpuno nesredeno. koju po potrebi valja popraviti (npr. X. i stvame vrijednosti X ~x = Xi - Iz izmjerene vrijednosti. " Krivulja koja spaja pokusom dobivenih n toeaka. s razlienim vrijednostima i predznacima (npr. nepravilnog mjernog postupka. U suprotnosti sa sistematskim i slueajnim gre~kama koje prate svako mjerenje.koeficijent smjera b y. Zbog slueajnih gre~aka postaju mjerni rezultati nepouzdani. Linearna kore/acija Pravac regresije (p) y=a+bx a odsjecak na osi ordinata. Mozemo ih lako ustanoviti i odgovarajuCe raeunski ispraviti (npr. Zelimo ustanoviti funkcionalnu zavisnost (korelaciju) Y = f(x). Y2. zbog istro~enosti. trenja i sl. mjemog uredaja) ili naknadno preracunati.y) Grdke mjerenja Pri svakom se mjerenju bez obzira na okolnosti X - pojavljuje mjerna greIka ~x. a to je razlika izmedu izmjerene vrijednosti x.x) X . nazivamo regresijskom krivuljom odgovarajuCih velicina X i Y. gre~ka Sistematske greIke pojavljuju se pod jednakim okolnostima i uvijek s jednakom vrijedno~u i jednakim predznakom.

sila. U ovome su priru~niku sve jednadfbe pisane u veli~inskom obliku. vremenske.SUSTAVI MJERNIH JEDINlCA Velicinske jednadZbe i koberentne jedinice Vel i c i n a je svaki (fizikalni) pojam koji se moze mjeriti.' Velicine mjerimo usporedivanjem s odredenom vrijedno~cu iste veliCine. rad i snaga). Izmedu razlicitih mjera odabiremo najprikladniju jedinicu. Jedinice koje odgovaraju velicinskim jednadZbama su dim e n z i j ski to her e n t n e j e din ice. / Fizikalni zakoni odreduju medusobnu zavisnost raznovrsnih velicina. Sus t a v i j e din i ca povezuju osnovne i izvedene jedinice u zajednicku dimenzijsku koherenciju.: put. potrebne su jo~ osnovne jedinice za temperaturu. toju smo odabrali za mjeru.trebalo uzimati u obzir i medusobne omjere razlicitih jedinica. Od dimenzijski koherentnih jedinica mozemo samo neke odabrati po volji. vec samo b r 0 j can a j e d n a d z b a. Takav matematicki izraz. mogli bismo fizikalne zakone prikazati samo jednadzbama u kojima bi kao parazitne koeficijente . koji pokazuje samo medusobno zavisnost velicina zovemo '-elicins k om j e d n adz born. magnetske itd. ~azivamo ih 0 s n 0 v n i m j e din i c a m a. Brojcane se jednadZbe upotrebljavaju samo kada se njima zeli prikazati medusobni omjer velicina (npr. dijelimo velicine na geometrijske. :. U svim slueajevima kad su fizikalne ovisnosti poznate. a elektricne i magnetske veliCine traZe jo~ i cetvrtu: za jakost elektricne struje. Svaki matematicki izraz. - - . prema rezultatima mjerenja kod pokusa) kojih medusobna fizikalna ovisnost Go~) nije poznata. nije vi~e veliCinska jednadzba. tezina. npr. prilagoden povoljno odabranim dimenzijski nekoherentnim jedinicama. opravdane su samo veliCinske jednadzbe. Novi me dun a rod n i sus t a v j e din i c a (SI) odlikuje se dimenzijskom koherencijom za sve znacajnije veliCine u fizici i tehnici. svjetlosnu jakost i kolicinu tvari (materije). temperatura. mehanicke Imasa. Kinematika treba vec dvije osnovne jedinice: za duljinu i vrijeme. Brojeane jednadZbe Ako se pri izboru razliCitih veliCina ne bismo obazirali na jedinice ostalih velicina.mna. Po srodnosti fizikalnih pojava s kojima su vezane. Za sve geometrijske veliCine dovoljna je samo jedna osnovna jedinica: za duljinu. Sve druge jedinice mozemo izvesti iz tih osnovnih jedinica. Sve ostale jedinice koje odredujemo iz osnovnih jedinica s pomocu odgovarajucih velicinskih jednadZbi (»definicijske jednadZbe«) nazivamo i z v e den i m j e din i c a m a. U kinetici moramo tim dvjema dodati i trecu: za masu. elektricni otpor itd. Broj osnovnih jedinica veoma je malen. Osim tih. elektricne. 53 .

Taj (»Giorgijev«) sustav jedinica je pokazao velike prednosti i na drugim tehnickim podruCjima. preimenovan u kelvin) za temperaturu i k and e I u zajakostsvjetla. kilograma i sekunde) jo~ i eetvrtu osnovnu jedinicu - a m per kao jedinicu za elektrienu MKSA«. generalna konferencija za utege i mjere u Parizu god. dok je metarski sustav upotrebljavalo vee vi~ od 120 dlfava. s vaZno~Cu od 17. po tim osnovnim jedinicama »sustav jedinica 10. osim jedinica metra i kilograma te se k u n d e kao jedinice za vrijeme.kelvin .amper .kilogram . Osnovne jedinice medunarodnoga sustava SI su sada: za duljinu za"masu za vrijeme za elektricnu struju . dodala je jo~ dvije osnovne jedinice: stupanj Kelvina (godine 1969. koji ima.mol m kg s A K cd mol U Jugoslaviji je medunarodni sustav jedinica SI uzakonjen g. 1971 dodana je jo~ i sedma osnovna jedinica - m 0 I kao osnovna jedinica za koliCinu tvari. odredila mnogokratnike jedinica i novome sustavu jedinica dala ima Mectonarodni sustav jedinica SI (Systeme International d'Unites). Godine 1901. generalnoj konferenciji god. Za primanje zakljueaka Medunarodne metarske konvencije bile su zadurene Generalne konferencije la utege i mjere. kojoj su postupno pristupale nove dlfave clanice. Stoga ga je 9. ustanovljena je nova definicija za sekundu. generalnakonferencijaje god. 1967.metar .MEDUNARODNI SUSTA V JEDINICA SI met a r za Godine 1799. u Parizu je 17 dlfava potpisalo Medunarodnu metarsku konvenciju. 1976. a nazvan je. 1948. definitivno primila kao opCe prikladan sustav jedinica.kandela . Godine 1875.sekunda za temperaturu za jakost svjetla za koliCinutvari . 11. a na 14. osim osnovnih jedinica (metra. napose u mehanici. povezivao sve najznaeajnije elektrotehnicke jedinice. generalna konferencija god. Novi zakon 0 mjernim jedinicama i mjerama objavljen je u veljaCi 1984. 1960. svibnja 1984. generalnoj konferenciji god. Na 13. u Francuskoj su uredovno ustanovljene jedinice: duljinu i k i I 0 gr a m za masu. struju. 54 . Giorgi predlofio novi »apsolutni sustav jedinica«. 1954. je prof. tako da je konvencija nakon st~ godina imala 43 clanice potpisnice (medu njima i Jugoslaviju). koji je bio prvobitno sastavljen za potrebe elektrotehnike te je.

(Hz. 57) Jedinica za koliCinu tvari - m 0 I (mol) . Broj eestica u molu odreduje Avogadrova konstanta 55 . k i log r a m (kg) Osnovna jedinica za masu medunarodnog prakilograma od platine i iridija. koji stvarno odgovara masi od 1. 10-7 N. ioni. Kad upotrebljavamo mol. dio temperatumog intervala izmedu apsolutne nule i trojne to~ke vode. 1983. - - je odredena masom Prakilogram je najprije bio odreden masom 1 dm3 destilirane vode pri 4 DC i tlaku 1.16.je istosmjema elektri~na struja koja protje~uCi u vakuumu kroz dva ravna i medusobno 1 m udaljena paralelna vodi~ beskona~ne duljine i zanemarljivo malena presjeka uzrokoje medu vodiCima po svakom metru duljine silu od 2 .k e I v in (K) . elektroni i druge eestice iIi pqsebno oznaeene skupine takvih eestica. Kasnijimje mjerenjinia ustanovljeno odstupanje i pri izradi prakilograma. i to kao Djegov 10-milijunti dio. 1012 Hz i snage 1/683 W/sr.je 273. je bila najprije odredena razmakom dviju crtica na medunarodnom prametru od platine i iridija pri temperaam 0 DC. Osnovna jedinica za vrijeme se k u n d a (s) kao 86400. dio srednjeg Suneeva dana.Osuome jediuice SI: Osnovna jedinica za duljinu .prvobitno je bila odredena 13.k and e I a (cd) .jest ona koliCina tvari sustava koja sadrZi toliko elementamih eestica koliko je atoma u 12g ugljika 12C. To mogu biti: atomi. ali je kasnijim mjerenjima ustanovljeno neznatno odstupanje od te definicije (kraCi je za 0. Osnovna jedinica za jakost svjetla . W i sr . god u Parizu utvrdila je i now definiciju sekunde: to je trajanja 9192631 770 perioda zraeenja cezija \33Cs.000028 dm3 vode pri 4 DC. odredila now definiciju metra: to je duljina puta koju u vakuumu prevali svjetlost u L'299792458 sekunde.met a r (m). 17. Osnovna jedinica jakosti elektriene struje .a m per (A) . Osnovna jedinica za temperaturu (termodinami~ku) . generalna konferencija za mjere i utege u Parizu je g.01325 bar.je jakost svjetla jednovalnoga zraeenja frekvencije 540 . generalna konferencija za mjere i utege 1967. Prametar je bio odreden mjerenjem Zemljina kvadranta.2 mm). moraju elementarne eestice biti posebno oznaCene. - .vidi str. molekule.

iz kojeg slijedi dimenzijski koherentna jedinica . t~a za elektrieni otpor .mls2 za volumen m3 za kutnu brzinu . koja je rad W obavljen u vremenu t (P = WIt) daje dimenzijski koherentnu Jedinica za snagu jedinicu za snagu .kg mls2 = N Ta jedinica sile . Slieno su definirane i ostaIe koherentne jedinice medunarodnoga sustava jedinica SI.nazvana »njutn (N)« .nazvana »volt (V)« . koja je umnoZak napona V i struje I (P = VI). po kojem je napon V jednak umno~ku struje I i elektrienog otpora R (V = I R) slijedi dimenzijski koherentna jedinica . U medunarodnom sustavu jedinica SI J je istovremeno i koherentna jedinica za toplinu.VIA = Q Ta jedinica elektri~nog otpora . slijedi dimenzijski koherentna jedinica za napon . Definicija za snagu P. Iz definicije. da je rad W umnozak sile F s putem s (W dimenzijski koherentna Ta jedinica energije = Fs) slijedi jedinica za rad (rada) . za silu . da je sila F jednaka umno~ku mase m s ubrzanjem a(F=ma). Jedinica za - energiju (rad) je dakle i J = Ws.mls za kutno ubrzanje .J/s nazvana »vat (W)« =W je rad 1 J.je ona sila koja tijelu mase 1 kg daje ubrzanje 1 mls2. 56 J . Iz Ohmova zakona.Izvedene jedinice SI Od osnovnih jedinica medunarodnog sustava jedinica SI izvedene su dimenzijski koherentJle jedinice geometrijskih i vremenskih veliCina: za povriinu m2 za ubrzanje .W/A = V Ta jedinica napona . - * . Na te glavne dimenzijski hoherentne jedinice medunarodnog sustava jedinica SI nastavljaju se jedinice elektrienih i magnetskih veliCina.lis za brzinu . izvrien u 1 s. Iz zakona 0 snazi P istosmjeme elektri~ne struje. koja je samo pose ban oblik energije.nazvana »om (Q)« .je potencijaIna razIika izmedu dviju totaka vodi~ u kojem se pri protoku istosmeme struje od 1 A tro~i medu tim t~kama snaga od 1 W.je otpor izmedu dviju vodi~ medu kojima pri naponu od 1 V tere istosmjema struja od 1 A.Nm = J »dZul (J)« - nazvana - je rad sile 1 N na putu od Im.lIs2 - Jedinica za silu proizlazi iz Newtonova zakona.

npr. N/m2. J/K. valja medu umnozenim jedinicama ostaviti vidljivprostor Hito~ku (znak za mnozenje). J/kgK. npr. Nm. m3. m4.sivert (sievert) I Sv = I J/kg Koherentne jedinice medunarodnoga sustava jedinica SI su i jedinice za kutove: = IS-I 0 - za ravninski kut radijan I rad = puni ravninski kut/2rt steradijan I sr = puni . K) (ne: W/mK) Jednakovrijedni na~in pisanja 1~ mK (ne: Nm).prostorni kut/4rt za prostomi kut Osim navedenih izvedenih koherentnih jedinica koje imaju posebna imena. W/m2K. Nslm2. koje su mnozenjem izvedene iz osnovnih jedinica Hiizvedenih jedinica s posebnim imenom. rad/s J/kg. K-1 m/s. kg m iJi iz vec izvedenih jedinica s posebnim imenom. W/(moK). m2. m/s2. N m = Nom W/m K = W/(m . - = 1 W/m K = 1 W/(m K) = 1 W/(m 0 K) ='1 Wm-l K-1 57 . N/m3.Izvedene jedinice medunarodnoga sustava jedinica SI koje nose posebno ime: za frekvenciju . m2/s. W/m2K4 Pri jedinicama. kg/s.njutn (newton) I N = I kg m/s2 dzul (joule) IJ =INm za energiju vat (watt) I W = I J/s za snagu za tlak paskal (pascal) I Pa = I N/m2 za koli~inu elektriciteta kulon (coulomb) I C = I As za elektri~ni napon volt I V = I W/A za elektri~ni otpor om (ohm) I a = I V/A za elektri~nu vodljivost simens(siemens) I S = I a-I za elektri~ni kapacitet farad I F = I C/V za elektri~ni induktivitet henri (henry) I H = I VS/A za gustocu magnetskog toka . kg m = kg 0m (ne: kgm).tesla IT = I N/A m za magnetski tok veber (weber) I Wb = I Tm2 lumen Ilm = I cd sr za svjetlosni tok za razsvijetljenost luks (lux) I Ix = Ilm/m2 za radioaktivnost bekerel (becquerel) I Bq = I S-1 za apsorbiranu dozu zrarenja grej (gray) I Gy = I J/kg za ekvivalentnu dozu zrarenja . kg/m3. 5-2. koherentne jedinice medunarodnog sustava jedinica SI su i sve jedinice izvedene neposredno iz osnovnih jedinica mnotenjem Hi dijeljenjem. npr. 5-1. m3/s.herc (hertz) I Hz za silu .

hi. dm. K) = metar-sekunda = metar-njutn = vat po metar-kelvinu Pri svakoj je decimalnoj mjemoj jedinici moguc samo jedan predmetak. cm2. mN. MW. . ILm. dm'. ms mN W/mK = milisekunda = milinjutn = vat po milikelvinu m s =m . npr. mg. izrafenim potencijom (npr. npr. znak d c m IL vrijednost 10-2 .) Dakle: (lQ-3m)2 = IQ-6m2 (ne: = I m (m2) = 1O-3m2) Ins-I = (1Q-9s)-1 = 109s-1 (ne: = I n (s-I) = 1O-9s-l) I mm2fs = (lQ-3m)2fs = 1O-6m2fs (ne: = I m (m2fs) = 1O-3m2fs) 1 mm2 = Upotreba vi~ekralnika da. mm. pri kojima se mora ostaviti razmak (vidi str. a pgu se ispred Jihjedinica i tik uz njih (bez razmaka). cm' 58 . GW. h. Pisanjem predmetaka tik uz mjerne jedinice. dm' ha. 57). 10-1} 10-3 10-6 10-9 10-12 10-13 10-18 n P f a Ti se decimalni vgekratnici dodaju svim osnovnim i izvedenim jedinicama s posebnim imenom. Tako treba razlikovati npr. ILS.mA kN. decimalne se mjeme jedinice razlikuju od izvedenih jedinica koje su umnozak osnovnih ili izvedenih jedinica s posebnim imenom. cm. dl. km. 106g = 1 Mg (ne: = I kkg) Decimalni se vi~ekratnici ne dodajujedinicama.DedmaIDe mjeme jediuice S obrirom na to da se mjerena velicina gdjekada mora izraziti neprikladno velikim ili malim brojem jedinica. die je ogranicena. 1O-9m = 1 nm (ne: = llLmm). jedinicama za povr~inu. ms. ustanovljeni su u medunarodnom sustavu jedinica SI i decimalni vi~e kra tnici jedin ica obiljezeni posebnim predmecima: predmetak deka hekto kilo mega giga tera pela eksa znak da h k M G T P E vrijedllost predmetak deci 1()2 centi 101} 103 mili 106 mikro 109 nano 1012 piko 10" femo 1018 ato . volumen. Ireba ih upolrebljavali samo u slijedecim slucajevima: dag. MJ.s m N =m .N W/m K = W/(m . dag.cm). MN. frekvenciju itd. kW. kJ. cl. dalm.

JEDINICE I MJERE VEUCINA (dozvoljene jugoslavenskim zakonom 0 mjemim jedinicama i mjerilima) Geometrijske veliCiDe 1. - tekucina (i sipkih tvari) 1I (I L) = 1O-3m3= I!J. zapremina) V Jedinica SI 1 kubni metar (m3) I mm3 I cm3 1 dm3 Druge mjere kubni milimetar kubni centimetar kubni decimetar = = = IO-9m3 1O-6m3 10-3 m3 Mjere za volumen litar" mikrolitar mililitar centilitar decilitar hektolitar i zracnom saobraeaju. povrsina A. Duljina I. Volumen (obujam. S Jedinica SI 1 kvadratni 1O-9m = lO-6mm IO-6m = 1O-3mm 1O-3m 1O-2m = 10 mm 10-1 m = 1.I (I !J. Oznake za litar: 1 i L su jednakovrijedne.0cm 103m 1 852 m metar (m2) 1 mm2 Druge mjere kvadratni milimetar kvadratni ccntimetar kvadratni decimetar ar hektar kvadratni kilometar = = = = = = IO-6m2 1 cm2 1 dm2 la 1 ha 1 km2 IO-4m2 IO-2m2 102m2 104m2 = 100 a 106m2 = 100 ha 3.L) = 1O-9m3 = 1 ml (I mL) = 1O-6m3= I cl (1 cL) = IO-Sm3= 1dl (1 dL) = 10-4 m3 = 1 hI (1 hL) = 10-1m3 = I dm3 10-6] (10-6L) 10-31 (l0-3L) 10-21 (lo-2L) 10-11 (10-1 L) I02I (102L) rijecnom .. Smije se upotrebljavati . samo za oznaavanje udaljenosti u pomorskom. Ploha. 59 . put s Jedinica SI 1 metar (m) Druge nijere Iom = nanometar mikrometar 1 iJ.111 = milimetar 1 mm = ccntimetar 1 cm = dccimetar Idm = 1 km = kilometar = morska milja2.

481 20.02 0.56 0.652 84.025 64.68 0.772 22.146 2.630 76.918 24.36 0.38 1.62 I 0 rad 0.961 40.06 0.04 0.734 61.08 0. :" rad 0.70 0.24 0.66 0.420 51.837 46.52 0. .167 10.897 16.26 0..588 60.730 6.922 79.545 44.879 63. oznakama ci. .58 0.356 27.84 0.438 4.339 74.14 0.214 81.74 0.798 85.566 52.88 0.34 0.64 0.14 1.22 0. Puni kut je kut pri kojem je luk jednak opsegu kruinice.296 58. Prirodna jedinica za ravninski kut je I pun i k ut. Ravninski kut ex.605 13.46 1.047 72.50 0.253 42.189 rad 0.232 34.50 1.712 53.86 0.10 0.815 38.00 1.236 89.064 25.42 1.01 0.573 1.776 77.193 rad 1.901 71.360 82.086 33.26 I 0 18.16 1.399 43. = puni kut).28 1.691 45. ji.40 0. oznaka: pIa (lat. .171 65.. Predlozena je (po DIN-u).44 0.28 0. mjereni u stupnjevima. Opeenito su u upotrebi mjere za kut ex: kutni stupanj 1° = puni kut/360 kutna minuta I' = 1°/60 kutna sekunda I" = 1'/60 = 1°/3600 Druge kutne mjere: gradus iIi gon 18 = puni kut/400 pravi kut = puni kut/4 Jedinica SI za lucnu mjeru (= analiticki ravninski kut) ci je I radijan (rad).ii Ravninski kut je dio ravnine izmedu dva pravca koji se sjeku u vrhu kuta.648 29.72 0.626 21.944 87.06 1.60 0.18 0. q.36 1.068 80.274 50.38 0.80 0. p.021 9.090 88.523 36.76 0.463 67.46 0.32 0.44 1.92 04 I 0 rad 1.292 3.751 14.52 1.10 1.42 0.150 59.56 1. lucne mjere.20 0.459 12.02 0'981 1.794 30. Radijan je kut.128 49.04 1.22 1.08 1.54 1.609 68.107 41.317 66. 62).82 0.78 0.48 1.32 1. pri kojem je luk jednak polumjeru krutnice..584 5.20 1.40 1. oznakama ex.442 56.502 28.12 0.377 35.96 I 55. Merimo ga duljinom luka medu sjeci~tima pravaca i krutnice sa sredi~tem u vrhu kuta i to omjerima duljine luka i opsega krutnice ili duljine luka i polumjera krutnice (m/m = I). Pretvaranje radijana u kutne stupnjeve I I I I ° 0.954 plenus .24 1. Jedinica puni kut potpuno odgovara jedinici jedan okretaj 60 . y.54 0. mjerene u radijanima.506 83.858 0.940 32. angulus (vidi str.29578° = 57° 17'45" Zbog razlikovanja su u ovom prirucniku oznaeeni: - I. no medunarodno jo~ nije usvojena.48 0.18 1. I rad = puni kut/21t = 3600/21t= 57.755 69.875 8.30 kutovi.16 0.335 19.210 26.4.57 I 0 73.485 75.004 57.381 89.34 1.313 11.30 1.12 1.90 0. p.670 37.043 17.983 48.

9599 0.017453 rad o l' = 0.274 1.04 0.379 1.366 5 0.001 0.2 0.033 0.8029 0.1 0.1222 0.067 0 0.8552 0.001 0.4 0.000291 rad rad 0.117 0 20 .047 1.536 1.2793 0.6807 0. I 0.5061 0.0524 0.002 0.1745 0.0349 0.002 0.117 1.083 0.187 1.Pretvaranje kutnih stupnjeva.7679 0.3316 0.518 1.3 0.002 20 30 10 0.6109 0.009 0.6 0.8 0.553 1.4363 0.006 0.431 1.09 0.4014 0.466 1.448 1.5585 0.628 3 o I" = 0.994 8 1.03 0.9425 o I rad 0.3142 o I I rad 0.5236 0.6981 0.326 1.01 0.02 0.017 0 0.7505 0.837 8 0.645 8 0.483 1.06 0.7156 0.006 0.150 0.333 30.222 1.133 0.6632 0.004 0.030 1.001 kutnih 0 7 8 9 0.082 1.256 o I rad 1.9076 0.10 I' 0.4712 0.4887 0. Prostomi kut Jedinica za prostorni kut je 1 steradijan (sr) 1 sr = puni prostorni kutf47t 61 . 0.07 0.296 7 0.012 1.9774 0.008 0.099 1.069 8 0.2443 0.169 1.2269 0.8203 0.9250 0.5410 0.152 1.309 1.7330 0.050 0.3491 0.1396 0.100 0.134 1.3840 0.064 1. minuta i sekunda u radijane 10= 0.167 0.002 0.571 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 .5 I i sekunde 0 I 36' 42' 48' 54' 60' 6' 12' 18' 24' 30' 0.396 1.001 0.8727 0.2618 0.239 1.7 0.9 1.000 0.500 10 0.000 I 4 5 6 0.005 0.007 0.017 0.7854 0.003 50 60 40 0.0 5. 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 Pretvaranje kutnih minuta i sekunda u decimale kutnih stupnjeva I I 2 3 I 0 I 4 5 6 " I 0 I 7 8 9 " I 0 I " 0 I 50 60 40 " I 0 0.833 1.344 1.291 1.5934 0.890 I 0.5760 0.003 0.001 0.003 0.011 Pretvaranje 0 decimala 0 stupnjeva u kutne minute I " 4" 7" 11" 14" 18" I " 22" 25" 29" 32" 36" I' " 0'36" 1'12" 1'48" 2'24" 3' 0 0.413 1.010 0.0873 0.453 8 0.361 1.157 I 0.08 0.008 0.000005 rad I rad 0.501 1.014 0.1047 0.2094 0.667 0 " I 2 3 I I I I I I I I 0 I I 0.204 1.0175 0.05 " 3'36" 4'12" 4'48" 5'24" 6' 0 0.1920 0.4189 0.

Jedinica okretaj potpuno odgovara jedinici puni kilt (vidi str.Vremenske ve6Cine 1. 60).. Kutno ubrzanje E Jediniea SI 1 radijan u sekundi na kvadrat (rad/s2) = . aIi jo§ nije usvojena. Sobziromnaprestupnegodinevrijediuprosjeku: 1 a = 8765." "- .lmin 7.6 mls 0.5144 mls 299 792. 62 . s Jedinica SI 1 metar u sekundi na kvadrat (mls2) Druga mjera zemaIjskoubrzanje g = 9. Vrijeme t Jedinica SI Druge mjere milisekunda 1 ms = 10-3s 1 sekunda (s) kilosekunda 1 ks = 103s minuta 1 min = 60 s sat (hora) 1 h = 60 min = 3600 s dan (dies) 1 d = 24 h = 86 400 s godina (annus)*1 a = 8760 h = 31 536 ks 1 metar u sekundi (mls) 1 mlmin = metar u minuti 1 kmls = kilometar u sekundi kilometar na sat 1 kmlh = 1.76b = 31 556. Kutna brzina Cl) = 1I60okr.736ks Me<tunarodno je predlofena. .80665mls2 4. S Jedinica SI Druge mjere 1/60 mls 103 mls 113.. Frekvencijaf Jedinica SI Druge mjere 1 here (hertz) (Hz kilohere 1 kHz = S-I) = 103Hz megahere 1 MHz = 106Hz gigahere 1 GHz = 109Hz 5.ls)" Druga mjera okretaj u minuti 1 okr. Brzina vrtnje n Jedinica SI 1 okretaj u sekundi (okr. oznaka: rev/s (Iat.458 kmls 3.ls Jedinica SI 1 radijan u sekundi (rad/s) 8. ". a. revo/utio okretaj). Kruina frekvencija Cl) Jedinica SI 1 sekunda na minus prvu (s-1) 6. V.852 kmlh = ~or (milja na sat) Co= brzina svjetlosti 2. Ubrzanje. Brzina v..

Duljinska masa m. Upotreba Upotreba je dozvoljena samo u kemiji i fizici. Specificni volumen v Jedinica SI Droga mjera 1 kubni metar po kilogramu (m3/kg) kubni decimetar po kilogramu 1 dm3/kg = 103 kglm3 = 10-3 m3/kg 6. tex" 1 teks = 10-6kglm= 1glkm metru (kglm2) 1 kilogram po kvadratnom 4.1. Plosna masa mA Jedinica SI 1 kilogrampo metar(kglm) kilogram po kilometro 1 kglkm = 10-3 kglm teks.H. u = 1. Volumna masa. Moment tromosti mase J Jedinica SI Droge mjere 1 kilogram-kvadratni metar (kg m2) 1 g m2 1 kg mm2 gram-kvadratni metar kilogram-kvadratni milimetar = 10-3 = 10-6 kg m2 kg m2 .Maseoe veli&e 1. 10-27 g k = 109kg = 106 t 103 kg 106 kg = = 1 Mg 103 t JedinicaSI Droge mjere 3. je dozvoljena samo za duZinsku masu tekstilnoga vlakna ili konca.660531. .. gustoca (specificna masa) Jedinica SI Droge mjere 1 kilogram po kubicnom metru (kglm3) gram po kubnom decimetro gram po kubnom centimetru 1 gldm3 1 glcm3 = 1 kglm3 kilogram po kubnom decimetru 1 kgldm3 megagram po kubnom metru 1 Mglm3 ) tona po kubnom metro 1 t/m3 5. Masa m Jedinica SI Droge mjere 1 kilogram (kg) miligram centigram decigram gram dekagram megagram tona kilotona megatona 1 1 1 1 1 1 1 1 1 mg cg dg g dag Mg t kt Mt = 10-6 kg = 10-3 g = 10-5 kg = 10-2 g = 10-4 kg = 10-1 g = 10-3 kg = 10-2 kg = 10 g = 103 kg = 1 t = = atomskajedinicamase' 2. 63 10. .

t). Po DIN-u valja razlikovati »tefinu-silu« (Gewichlskraft).. od »tefine« (Gewichl). .stoga je treba u potpunosti zamjeniti gustofum p (y = pg). 64 . Volumenski protok q. m ve6&e Jedinica SI Druge mjere 1 kilogram u sekundi (kgls) gramu sekundi gram u OOnuti gram na sat kilogram u minuti kilogram na sat 1 gls tonau sekundi tona u minuti tonana sat 2. To je u smislu JUS A. mjerenu uN.025 (1980). q.. V Jedinica SI Druge mjere 1 glOOn = 10-3/60 kgls = 10-3/3600 kgls 1 gib 1 kglmin = 1/60 kgls 1 kglb = 1/3600 kgls = 10-3kgls 1 tls 1 tlmin 1 tIh = 103/60kgls = 103/3600 kgls = 1/60 m3/s = 1/3600 m3/s = 1O-3m3/s = 103kgls 1 kubni metar u sekundi (m3/s) kubni metar u minuti kubni metar na sat litar u sekundi litar u minuti litar na sat 1 m3/h 1 Us 1 Umin 1 lib 1 m3/min = 10-3/60 m3/s = 10-3/3600 m3/s Ve6&e za silu 1.Protome 1. . »SpecifiQ\ateZina y« je (zbog prednosti nepromjenljive mase prema promjenljivoj teZini) izgubila svoj sOOsao. koja proistjeee iz privlaQ\osti Zemlje u jugoslavenskom za masu m (G = mg). Sila F Jedinica SI Druge mjere 1 njutn.. U svakidanjem zivotu upotrebljavamo »teZinu«za vaganjem ustanovljenu masu (g. newton (N = kg m/s2) OOkronjutn 1!IN = 10-6 N milinjutn kilonjutn meganjutn 1 mN 1 kN 1 MN = 10-3 N = 103N = 106 N Upozorenje! VeliCine »tezina« i »specifiQ\a tezina« nisu spomenute zakonu 0 mjemim jedinicama i mjerilima. kg. Pretok mase qm.A 1. mjerene u kg. = mjerimo je dakle kao silu (N). TeZina G je sila.

Jedinica SI 1 njutn-metar (N m) Druge mjere milinjutn-metar 1 mN m njutn-milimetar 1 N mm kilonjutn-metar meganjutn-metar 3.lbar = 10-1 Pa Pa = 1013. okretni moment T. Tlak P. lmpuls site Ft. 'r Jedinica SI. naprezanje (J. milimetar bar milibar mikrobar standardni atmosferski tlak 1 mPa 1 kPa = 10-3 Pa = 1 MPa 1 kN/m2 1 MN/m2 1 N/mm2 = 106 Pa = 1 kPa = 1 MPa = 1 MPa 103 Pa 1 kN/mm2= 1 OPa 1 bar = 105Pa 1 mbar = 102Pa 1 J. s = N slm2) Drugamjera milipaskai-sekunda 1 mPa.25 mbar »Relativni redovno) atmosferskog tlak Pe« je ralika apsolutnoga tlaka Pa: Pe = P Pa - tIaka P i (nekog drugog ali P > Pa P < Pa Pe > 0 Pe < 0 pretIak podtlak 4. s 6. (pascal) (Pa = N/m2) milipaskal kilopaskal megapaskal kilonjutn na kvadratni metar meganjutn na kvadratni metar njutn na kvadratni milimetar kilonjutn na kvadr. Druge mjere = 10-3 N m 1 kN m = 103N m 1 MN m = 106N m = 10-3 N m 1 paskal. s Jedinica SI Druga mjera 6 . M. Dinamicka viskoznost'1 Jedinica SI 1 kN s = 103N s = 1 Mg mls 1 paskal-sekunda (Pa . Kinematicka viskoznost v = 10-3Pa .Slrojarski prirucnik kvadratni milimeter u sekundi 1 mm2/s = 10-6 m2/s 6S 1 kvadratni metar u sekundi (m2/s) . Moment site M. kolicina gibanja m v Jedinica SI Druge mjere 1 njutn-sekunda (N s) = = 1 mN s = 10-3 N s = 1 g mls 1 kilogram-metar u sekundi (kg mls) milinjutn-sekunda kilonjutn-sekunda 5.2.

Energija E. Temperatura Jedinica SI za (termodinamicku) temperaturu je 1 kelvin (K).00 °C 373.15 K b) Medu istim je temperaturama temperatuma razlika ~ T. Jedinica kelvin i stupanj Celzija su jednaki: 1 K veliCiDe = 1 °C a) Temperatuma skala Apsolutna se temperatura T mjeri od apsolutne nule (0. Snaga p.00 K).01325 bar) izmedu ledista i vrelista vode.00 °C trojna tocka vode 0.15 °C lediste vode 273. dio temperatume razlike (pri tlaku od 1. toplinski tok <P.(l Jedinica SI 1 vat (watt) (W = J/s) Druge mjere milivat kilovat megavat gigavat kilodZul u sekundi kilodzul na sat Toplinske 1 MWh= 3600MJ aJ 1mW 1 kW 1MW 1GW 1 kJ/s 1 kJth = 103W = 106W = 109W = 1 kW = 1/3600 kW 1.01 °C 273. =1u6J = 103J = 1u9J 1 kW h = 1J = 3600 J = 1 kJ = 3600 kJ = 0.t(°C) = 273. Celzijeva se temperatura t mjeri od ledista vode (0. rod W. mjerenoj u stupnjevima Celzija eC): 66 ~T(K) = ~teC) .16.15 T t Dakle vrijedi: 0. Jedinica kelvin je 273.Energetske 1.160219 = 10-3 W megavat-sat elektron-volt 2.16 K vreliste vode 100. Stupanj Celzijaje 100.00 0C). mjerena u kelvinima (K). dio temperatume razlike izmedu apsolutne nule i trojne tocke vode Druga mjera za temperaturu je stupanj Celzija eC).00 K apsolutna nula -273. toplina Q veliCine Jedinica SI Druge mjere 1 dzul (Joule) (J kilodzul megadzul gigadZul vat-sekunda vat-sat kilovat-sekunda kilovat-sat = N m) 1 kJ 1 MJ 1 GJ 1Ws 1Wh 1 kW s 1 eV .15 K 0. jednaka temperatumoj razlici ~t. T(K) .

. i donja Hi Jedinica SI Druge mjere 1 dZul po kilogramu (Jlkg) kilodZul na kilogram megadtul po kilogramu = 103 J/K = 103Jlkg = 106 Jlkg kg 1 kJlkg 1 MJlkg ~:::. K) ~ Brzina zagrijavanjai ohladivanja Tit (dT/dt) Jedinica SI 1 kelvin u sekundi (Kls) Druge mjere kelvin u minuti kelvin na sat = 10-6 K-1 1 Klmin 1 KIh = 1/60 kls = 1/3600 kls . Toplinski prije/az a. Entropija S Jedinica SI Druga mjera 1 dZul po kelvinu (JIK) kilodZul po kelvinu 1 kJIK s. SpecifiCna 1 dZul (J) kilodZul h lkJ = 103J = 103Jlkg = 103JIK enta/pija Jedinica SI Druga mjera 1 dZul po kilogramu (Jlkg) kilodZul po kilogramu 1 kJlkg -.:. Specificna entropija s Jednota SI 1 dZul po kelvinu i kilogramu (JIK kg) Druga mjera kilodZul po kelvinu i kilogramu 1 kJlK kg ~. K) kilovat po metru i kelvinu 1 kW/(m . toplinski prolaz k Jedinica SI Druga mjera 1 vat po kvadratnom metru i kelvinu (W/m2 K) kilovat po kvadratnom metru i kelvinu 67 . . K) = 103 W/(m . Toplinska vod/jivost A Jedinica SI Druga mjera 1 vat po metru i kelvinu (W/(m . K) ~1..U111(m . Entalpija H Jedinica SI Druga mjera 6.: Tmrperaturno raztezanjea. K) = K-1) Druga mjera mikrometar po metru i kelvinu If. fJ Jedinica SI 1 metar po metro i kelvinu mI(m .. Specificni top/inski kilpacitet c Jedinica SI 1 dZul po kilogramu i kelvinu (Jlkg K) Druga mjera kilodZul po kilogramu i kelvinu 1 kJlkg K = 103 Jlkg K 5... Ogrjevna moc gornja Hs..

Ekvivalenlna doza ionizirajucega zratenja BD = (biolo~ki uan raznih vrsta B=1O Jedinica SI 1 sivert. Molna enlropijaSm Jedinica SI 1 dZulpo kelvinu i molu (JIK mol) Druge mjere dZul po kilomolu i kelvinu 1 JIK mol = 1 J/mol 10-3 J/mol = 103J/mol = 1O-3JlKmol kilodZulpo kilomolu i kelvinu 1 kJlK kmol = 1 JIK mol kilodful po molu i kelvinu 1 kJIK mol = 103J/K mol VeIi&e D'8CeDja 1. gray (Gy = J/kg) 3. Molna masa mm Jedinica SI 1 kilogram po molu (kg/mol) 1 g/mol Druge mlere gram po molu 1 kglkmol kilogram po kilomolu 2. Koncentracija/Van (molarnosl) lIVm Jedinica SI 1 mol po kubnom metru (mol/m3) Druga mjera kilomol po kubnom metru 1 kmol/m3 103 mol/m3 4. Apsorbirana doza ionizirajucegazratenja D = Elm (energija zrarenja E. Molni volumen Vm Jedinica SI 1 kubni metar po molu (m3/mol) Druga mjera kubni metar po kilomolu 1 m3lkmol = = 10-3 kg/mol 10-3 kg/mol = = 1O-3/mol 3. Molna enlalpijahm Jedinica SI 1 dZulpo molu (J/mol) 1 Jlkmol Druge mjere dZulpo kilomolu 1 kJlkmol kilodZulpo kilomolu 1 kJ/mol kilodful po molu 6. sievert (Sv = Jlkg) 4. Ekspozicijska doza ionizirajucegazratenja Qlm (ionizacijom izazvan naboj Q u zraku mase m) Jedinica SI 1 kulon po kilogramu (Clkg) 68 zrarenja s obzirom na rendgensko zracenje: B = 1. becquerel (Bq = S-I) 2. za zrarenje a je . dovedena tijelu mase m) Jedinica SI 1 grej. npr. Aktivnosl radioaklivnogaizvoraA = dNldl (brojjezgri N raspalih u vremenu I) Jedinica SI 1 bekerel.MolDe "e1iane 1. Molni loplinski kapacilel Cm Jedinica SI 1 dZulpo molu i kelvinu (J/mol K) Druge mjere dZulpo kilomolu i kelvinu 1 JlkmolK kiloZdul po kilomolu i kelvinu 1 kJlkmolK kilodZul po molu i kelvinu 1 kJ/mol K = 1O-3J/molK = 1 J/mol K = 103 J/mol K = 5.

Ekktricna struja J Jedinica SI Druge mjere Elektricne velicine I amper (ampere) nanoamper mikroamper miliamper kiloamper (A) I nA I fJ-A J mA I kA = = = = 10-9 A 10-6 A 10-3A 103A :. Kolicina e/ektriciteta Jedinica SI (e/ektricni naboj) Q (C I kulon (coulomb) = A s) = = = = 10-3 C 103C IC 3600 C Druge mjere milikulon kilokulon amper-sekunda amper-sat I mC I kC IAs I Ah 3 Elektricni napon V Jedinica SI I volt (V Druge mjere mikrovolt milivolt kilovolt megavolt = W/A) IfJ-V ImV IkV IMV = 10-6 V = 10-3 V = 103V = 106V 4. Specijicni (e/ektricni) Jedinica SI Druga nijera I om-meter om-kvadratni 7. Elektricni otpor R Jedinica SI Druge nijere I om (ohm) (0 = V/A) miliom I mO kiloom I ill otpor e (Q m) milimetar na metar I Omm2/m = 10-6 Om = 10-30 = 1030 6.. Elektricna jakost po/ja E Jedinica SI Druge mjere I volt po metru (V/m = N/C) milivolt po metru I mY/m = 10-3V/m kilovolt po metru I kV/m = 103V/m volt po milimetru I V/mm = 103 V/m 5. E/ektricna vod/jivost G Jedinica SI I simens (siemens) (S = I/U) 69 .

Jakost svjetla I Jedinica SI 1 kandela (candela) (cd) 3. Magnetski tok tI> Jedinica SI 1 veber (weber) (Wb = T m2) I mWb = 10-3Wb Druga mjera miliveber 12. Gustoca magnetskoga Jedinica SI toka (magnetska I tesJa (T = N/A in =Wb/m2) = 10-12 H = 10-9H = 10-6H = 10-3H indukcija) B Druge mjere nanotesla mikrotesla I nT lILT = 10-9 T .8. Jakost energetskoga zracenja Jedinica SI 1 vat na steradian (W/sr) 2. Magnetska jakost polja H JedinicaSI Druge mjere 1 amper po metru (A/m) miliamper po metru kiloamper po metru amper po milimetru I mA/m I kA/m I A/mm = 10-3A/m = = 103 A/m 103 A/m Svjetlosne velil!ine 1. Rasvijetljenost I kandela na kvadratni I lumen (lm E metar (cd/m2) = cd . militesla I mT = 10-6T = 10-3 T 11. Kapacitet C Jedinica SI Druge mjere . Svjetlosni tok Jedinica SI 5. Luminancija B Jedinica SI 4. lnduktivitet L Jedinica SI I henri (henry) (H = Vs/A) 1pH Druge mjere pikohenri nanohenri I nH mikrohenri I ILH milihenri . sr) Jedinica SI 70 I luks (lux) (Ix = Im/m2) . I mH 10. I farad (F = C/V) pikofarad nanofarad mikrofarad milifarad IpF I nF IILF ImF = 10-12F = 10-9 F = 10-6F = 10-3F 9.

inch stopa.01 m/s2 = 0.05kg = 0. sec. = 1 fm. 10-6 m2 1 sq. 1 ur 1k = 2240 lb.4516 cm2= 645.76455 m3 2. fathom =. = 100 cu.3048 m = 0. T.yd. Za ufa strucna podruCja jopuStene su iznimke (koje proizlaze iz medunarodnih ugovora Jugoslavije). = 100 kg = 9. 10-6 m3 28.9144 m = 1. Za ubrzanje 1 Gal = 1 cm/s2 gal foot per sec.83613 m2 1 1 1 1 cu.lcu. Za povrsinu barn square inch square foot square yard 3.lcu.1 nm 1 I1m 25. = 0.2903 dm2= 92.8288m 1b = 100 fm2 = 10-28m2 1 sq.387 . long ton karat (metricki) 1q 1 hyl lib. = 10-10m = 10-6m = 0.00508 m/s = 0. ft. per sec.lsec. = 6. Za masu kvintal. yard per sec.metricka centa hyl funta. 71 . ft. ~. 10-3 m2 1 sq. = 28.3048 m/s = 0. in pound per cubic foot 1 lb. (') = 1 yd.lsec. = 16.0254 m = 0.Za duljinu - ongstrem. per sec. = 0.lsec. yd. 1 yd. 1 ft. 1 ft.2 g = 27680 kg/m3 = 16.lmin. (angstrom) mikron paIac. sec. in.9144 m/s2 5.lsec. Za gustocu pound per cubic inch 1 lb. = 16. pound per cubic yard 1 lb. = R.903 .9144 m/s = 0.4 mm 12" 3' 2 yds. in. foot jard (yard) fadom. ft.32 dm3 = cu.017 kg/m3 = 0. 1 yd. Za volumen cubic inch cubic foot cubic yard registarska tona 4.lcu. 6. col. = 0.STARE JEDINICE I MJERE (ukljuCiv~i i anglosaske mjere) Zakonom 0 mjemim jedinicama i mjerilima (1984) ove su jedinice z a bra ~j e n e z a j a v n u up 0 t r e b u u Jugoslaviji. yd.16 .32 . 10-3 m3 0.832 m3 1 ft.59328 kg/m3 7.45359kg = 1016. =9.3048 m/s2 = 0. Za brzinu foot per minute foot per second yard per second 1A = 1 11 = 1 in. pound (libre) long-tona. (") = 1 ft. ft.387 cm3= cu.80665 kg = 0.

82 2. = I L/T s.1 1. Hg = I in.5Pa = I kp/m2 = I mm H20 = I at = 133. i. s. I cP IP I daP I eSt 1St = 10-3Pas = 10-1 Pas = I Pas = I mm2/s = 10-6 m2/s = 10-4m2/s 2. I atm I at I mm Hg I mm H20 I kp/m2 = to-3p = 1O-3kp = 9. Za si/u miJipond pond kilopond megapond din sthene poundal 9.0 stupn.4 45.8 mm2/s 1. Za dinamicku viskoznost centipoaz poaz (poise) dekapoaz 11.4 Iznad IOOE= 76 mm2/s treba za svaki IOE dodati 7.0 H.8 68.1 Pa 6895 Pa 47.8. H20 = I p.00 1.0 1. = I p.5 Pa 9806650 Pa 10-1 Pa 103Pa 10' Pa 3386 Pa 249.80665 N = 9. f.82 3. 103 N = 0.92 5.138254 N = 760 mm Hg Pa = I kp/cm2 = 98066. = I p.2 52.po kvadratnom metro barye pieze hectopieze inch of mercury inch of water pound per square inch pound per square foot pound per square yard long ton per square inch long ton per square foot 10.6 1. Za kinematicnu viskoznost centistoks stoks (stokes) Imp Ip I kp IMp I dyn 1st °1pd. n .80665 Pa 98066. y.3 1.6mm2/s.80665 Pa 9.10-6 N = 9. i.80665 .po kvadratnom centimetru I kp/cm2 - po kvadratnom milimetru = = = I kp/mm2 I barye = 0.1 29.4 1.8 ~ 76.25 7.5 37. s.80665. Za tlak i naprezanje fizikalna atmosfera tehnifka atmosfera stupac live (0 0c) stupac vode (4°C) kilopond .ievi po Engleru °E: °E 1.323Pa = 9.7 21. 10-3 N = 9.9 60.5 1.1N/m2 = I pz = I kN/m2 = = = I bar I hpz = I in.80665 = 103kp =IOILN = 10-'N =I03N = 101325 .41 9.88 Pa 5.320 Pa 15444151 Pa IOn51 Pa . s.08 6. f.2 1.66 ~ ~ ~ U ~ U ~ ~ ~ mm2/s 16. = I LIT s.

32) °C = 2.917cd = 1.02cd = 104 cd/m2 nit phot = 1 nt = 1 ph = 1 cd/m2 = 104Ix = 3. 103J 13.3558J 2. 1010Bq = 0.12.1868 W 1 kcallh = 1.10-' C/kg 73 curie rad rem rontgen = 1 Ci = 1 rd = 1 rem =IR . toplinu kilopond-metar konjska snaga-sat kalorija kilokalorija litar-atmosfera erg foot-pound horse power-hour british thermal unit 1 kp m 1 KM h (KS h) 1 cal 1 kcal 11 at 1 erg 1 ft. Za energiju. Za velicine zracenja za aktivnost radioaktivnoga izvora za apsorbiranu dozu ionizirajuceg zracenja za ekvivalentnu dozu ionizirajuceg zraeenja za ekspozicijsku dozu ioniziranoga zrarenja x of = 2. (x .58.-lb.01 Sv = 2. = 1. rad. 106J 1. 648 .1868 J 4186.7 .3558W foot-pound per second 1 HP = 745.. (x . 106J 4. toplinski tok = 9.7W horse power 1 BTU/h = 0. 1 HP h 1 BTU = 9.80665 W 1 kp mls kilopond-metar u sekundi konjska snaga 1 KM (KS) = 735.685 .293W british thermal unit per hour 1~.8 J 98.32) + 273 K .80665J = = = = = = = = 2.499 W 1 calls kalorija u sekundi = 4. Prerarunavanje na temperatumoj skali 9 9 15. Za snagu.01 Gy = 0.0665 J 10-7J 1.lsec.055 . Za elektricne velicine 1 gauss za gustoeu magnetskoga toka 1 maxwell za magnetski tok 1 oersted za magnetsku jakost polja 16. Za svjetlosne velicine 1 hefnerova svijeca za jakost svjetla 1 medunarodna svijeea = 1 sb stilb za luminanciju za rasvijetljenost 17. vrelgte vode 212 of. Za temperaturu stupanj Fahrenheita eF) je definiran temperaturama: ledi~te vode 32 "P.-Ib.= 10-4T = 10-8Wb = 103/4n Nm = 0..163W kilokalorija na sat = 10-7W 1 ergls erg u sekundi 1 ft.

.Standardni (nonnni) kubni metar« je masa plina koja pri standardnom stanju (pri temperaturi ° . .0 kg/dm3 N = 90 oBe pri (I = 0.C volumen m3 -100 0. 88 10 89 .2505 kg du~ika 1.366 1000 4.8aume-ova areometarska skala« slufi za odredivanje gustOCe kapljevina pomoeu stupnjeva Baume-a (OBe).. 74 olujni vjetar 9 75.? 1 kg/dm3 odredena je Baumeova skala vrijednostima N N = ° oBe pri (I= 1.: 1. .. a) Za kapljevine gustoCe (I.117 12 > 117 orkan .. . 19 20 .32 N) + (kg/dm3) 3.. 102 vihor 11 103.8427 kg/dm3 Za preraeunavanje vrijedi (I = 144.0 kg/dm3 N = 66 oBe pri (I = 1.C i tlaku 1.634 veoma ° 1 100 1. 49 jaCivjetar bofor v km/h 7 50.663 (Pritom nije uzeto u obzir odstupanje realnih plinova od pona~anja idealnih. zastarjela mjera (u jugoslavenskom zakonu 0 mjernim jedinicama i mjerilima uopee nije spomenuta).013 25 bar) zaprema volumen od 1 m3.) »Standardni kubni metar« je nepregledna. 11lahor 12 .. . 2.. ..8eaufortova skala« oznacuje brzinu vjetra (u meteorologiji) pomocu posebne mjere »bofor« u ovisnosti 0 brzini vjetra v: - bofor 1 2 3 4 5 6 74 v km/h 1 . 28 vjetric 29 .32/(144. npr. .. .32 b) Za kapljevine ..9768 kg ugljicnog dioksida Volumen »standardnoga kubnog metra« je za razlicite temperature razliCit pa iznosi za idealni plin pri temperaturi. ..4290 kg kisika 1.r POSEBNE MJERE 1.321(134. To je masa plina (kg) koja je brojcano jednaka njegovoj gustoci (kg/m3) pa ima stoga za svaki plin drugu vrijednost.. 38 39 . .N) (kg/dm3) je Baumeova skala vrijed- gustOCe (I ~ 1 kg/dm3 odredena nostima N N = 10 oBe pri (I = 1. 61 8 62. . niti njihova disocijacija pri visokim temperaturama.6434 kg/dm3 Za preracunavanje vrijedi (I = 144.... . .. 5 6.

tj. n =.). 10-27 g -0.TVARI SASTAV TVARI Tvar (materija) se sastoji od kemijskih elemenata iIi qjihovih spojeva. daje »maseni broj A« (relativnu atomsku masu) elementa.1nm = 1O-lom.672 10-24 + 0. U jezgri atoma (promjera reda velicine ::: 10-14 m) skupljena je gotovo sva masa atoma. atoma iznosi po redu velicinepribliwo 0. L. 75 . p ""'" protoni. protona i neutrona. tj. Sve 1PC)jevemOZemo rastaviti na eIemente koje dalje ne mozema rastavljati nikatYim kemijskim sredstvima. 0. . Broj elektrona u svakoj Ijusci je ogranieen (2n2): Ijuska najveci broj elektrona K 2 L 8 M 18 N 32 0 P Q (SO) (72) (98) EIektronima su sasvim popunjene samo Ijuske K. (Pro- . Tim su nabojem odredena kemijska i fizikalna svojstva elementa. MiN. L. Elektroni kruze oko atomske jezgre po odredenim stazama (kruwim odnosno elipticnim) koje teku po energetski razmje§tenim Ijuskama K. . Pri elektricki neutralnim atomima je broj elektrona jednak broju protona (= rednom broju Z). a jezgru okruzuju negativno nabijeni elektroni. Npr. Dio elementa koji dalje ne motemo vi§e dijeliti nazivamo atom. pozitivno nabijeni protoni i elektricki neutralni neutroni. J2: 22: 32: . e = elektroni Naboj jezgre odreden je brojem protona koji je jednak »rednom broju Z« dementa.675 10-24g o elektron 0. Mase i naboji nukleona i elektrona iznose: masa naboj proton 1. P i Q (kojih se polumjeri odnose kao kvadrati cijelih brojeva.160.10-18 As g neutron 1.160.) Nuklearna je fizika po svojim otkricima razviJa (Bohrov) model 0 zgradi atoma. . prema lojem se sastoji atom svakoga elementa od jezgre. gdje su sabrani nukleoni. N. tj. Ukupan broj nukleona. uranov atom (Z = 92) relativne atomske mase A = 238 sastoji se iz 92 protona i 146 neutrona.10-18As .9108..neutroni. M.

939 9.71 63.Kemijskl Simbol.012 10.62 88.01 16.85 58.90 SO.91 83.10 40.eljezo kobalt nikal bakar cink galij germanij aTSen selen brom kripton rubidij stroncij itrij cirkonij niobij molibden tehnecij rutenij rodij patadij 76 I Simbol H He Li Be B C N 0 F Ne Na Mg AI Si P S Cl Ar K Ca Se Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn Ga Ge As Se Br Kr Rb Sr y Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Z 1 2 3 4 S 6 7 8 9 10 It 12 13 14 IS 16 17 18 19 20 21 22 23 24 2S 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 A 1.) Element vodik helij litij berilij bor ugljik duJik kisik fluor neon natrij magnezij aluminij silicij rosfor sumpor k10r argon kalij kalcij skandij titan vanadij krom mangan t.01 14.003 6.91 91.97 32.96 47.80 8S.92 78.S4 65.008 4.4 I K 1 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 L M N 0 I 1 2 3 4 S 6 7 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 1 2 3 4 S 6 7 8 8 8 9 10 11 13 13 14 15 16 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 1 2 2 2 2 1 2 2 2 2 1 2 3 4 5 6 7 8 8 8 9 10 12 13 14 15 16 18 1 2 2 2 1 1 1 1 I .4S 39.1 102.06 3S.37 69.00 19.99 24.91 95.93 S8.96 79.09 30. redni (atomski) broj Z (= broj atomska masa A (s obzirom na ugljikov izotop 12(.94 S2.00 20.94 55.59 74.98 28.08 44.9 106.OO 54.72 72.22 92.81 12.9S 39.47 87.94 (99) 101.31 26.18 22.

0 175.3 132.9 162.2 190.6 204.4 114.0 I I 183.4 152.9 112.0 200.2 195.9 173.9 131.6 126.9 I 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 1 2 3 4 5 6 7 8 8 8 9 10 9 9 1 2 2 2 2 2 77 .0 (231) 238. terbij disprozij bolmij erbij tulij iterbij lutecij bafnij tantal volfram renij osmij iridij platina zIato Ziva talij olovo bizmut polonij aslat radon francij radij aktinij torij protaktinij man 74. relativna i raspored elektrona po Ijuskama (K do Q) Element srebro bdmij mdij kosilar antimon idur jod benon azij barij lantan a:r praseodim neodim prometij samarij europij I Simbol Z Ag Cd In Sn Sb Te J Xe Cs Ba La Cc Pr Nd Pm Srn Eu Gd Tb Dy Ho Er Tm Yb Lu Hf Ta VII Re Os lr Pt Au Hg TI Pb Bi Po At Rn Fr Ra Ac Tb Pa U 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 A I K 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 L 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 M 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 N 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 20 21 22 23 24 25 25 27 28 29 30 31 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 0 I 2 3 4 5 6 7 8 8 8 9 8 8 8 8 8 8 9 8 8 8 8 8 8 9 10 11 12 13 14 15 16 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 20 21 P Q gadolinij.3 138.2 209.0 157.7 121.8 127.9 140.2 (145) 150.5 180.1 197.9 144.9 137.4 207.2 192.3 158.9 167.dementi ona u atomu).0 178.3 168. 107.8 118.9 186.0 (210) (210) (222) (223) (226) (227) 232.5 164.1 140.

Transurani su umjetno dobiveni (radioaktivni) Element neptunij plutonij americij kirij (curij) berkelij kaliCornij ajntajnij [ermij mendelevij nobelij lavrencij kurtatovij Simbol Np Pu Am Cm Bk CC Es Fm Md No Lw Ku Ha (Bo) . Pozitivni ioni (kationi) nastaju od atoma. koji pod odredenim okolnostima formiraju jedne ili druge atome. Podaci se iz raznih izvora znatno raz1ikuju. koji imaju na vanjskoj Ijusci samo jedan ili dva elektrona (pri elementimasveCim brojem protonai vi~). P. AI. (Samo 22 prirodna elementa sastoje se od samo jednoga izotopa. koji imaju na vanjskoj Ijusci sedam iIi ~est elektrona (pri elementima smalimbrojemprotonaimanje).280% izotopa 238U. Pri jednakom pozitivnom naboju jezgre (tj. "78 . Tosu tipiene k 0 v i n e (dobrovode elektricnu struju). Medu elementima. a vrijede za najstabilniji . Pri vodiku npr. Negativni ioni (anioni) nastaju od atoma. Prirodni se elementi sastoje veCinom od stalne mje~avine svojih izotopa. ilazivamo ion. Pri jednakom rednom broju Z (tj. od takvih. postoje elementi. pri jednakom broju protona) broj elektrona moze biti veCi ili manji. nazivamo izotopima.714 % izotopa mU i 0. Na primjer: prirodni uran sadrZi 99. 0. Izotopi se vladaju kemijski potpuno jednako. Co itd. Takav atom. deuterij D = 2H (s protonom i jednim neutronom) i tritij T = 3H (s protonom i dvama neutronima). koji mogu primati elektrone. Na. Tosu tipicne ne k 0 v i n e (nevodeelektricnu struju). od takvih. Elemente s jednakim rednim brojem (s jednakim nabojem jezgre).). VeCina kemijskih elemenata su kovine. koji mogu odavati elektrone. Elementi sa eetiri elektrona u vanjskoj Ijusci samo ponekad formiraju ione. razlikuju se samo po fizikalnim svojstvima. npr. pri jednakom broju protona) moguee su razlicite atomske mase A (zbog razliCitog broja neutrona). koji nije vi~ elektricki neutralan. hanii [OOriD elementi. poznamo tri izotopa: vodik H = tH (s protonom i bez neutrona). koji formiraju samo katione ili anione. ali s razliCitim relativnim atomskim masama (masenim brojevima). F. tj. tj.006% izotopa 234U. kojih u prirodi nema: Z A* :::::: 93 (237) 94 (242) 95 (243) 96 (247) 97 (247) 98 (249) 99 (254) 100 (253) 101 (256) 102 (253) 103 (257) 104 (261) 105 (262) izotop.

.6 7 K Ca 19720711]: Ga RbSr 55 Cs 87 Fr 56 Ba 88 Ra JUJUfBi 83 Po 84 I At 85 I Lijevo i pod debelom crtom 4 kovine. .103: aktinidi-. Glavna skupina Period I I H 3 Li Na 11- 11 I III I IV I - V I - VI I VII I VIII - 1 2 3 1 . (po Mendeljejevu) Omaka +: elementi (kovine).-1 Ku Ha lantanidi-. 16S 34 Se Te F 17Cl 35 Br J 10 Ne 18 Ar 36 Kr 54 Xe 86 Rn -JP ---. 79 U sporednoj skupini su svi elementi samo kovine.71: Hg Ae 104---WS 89"-.I k 13 In 81 Tt 3 Se 2\ - -9 2 He 7 14Si 32 Ge 50 Sn 82 Pb - 8 - N 15P 33 As Sb O.. Z = 90.Periodli!ni slstem elemenata Brojcvi povrh simbola su redn. koji tvore samo pozitivne ione (katione).. 2 4 7 25 Mn 26 Fe 8 27 Co 28 Ni I - Ti 22 5 29 Cu 30 Zt.. Au -----:.5 --. brojevi Z. 39 Y 40 Zr 41 Nb 42 Mo 43 Te 44 Ru 45 Rh 46 Pd 47 Ag 48 Cd La Hf Ta 74 W 75 Re 76 Os 77Ir 78 Pt ----5771172736 ". desno i iznad debele erte Sporedna skupina 6 5 23 V 24 Cr . koji tvore samo negativne lone (anione).. MgA\ 12. SO. Omaka -: elementi (nekqvine).Z = 58.nekovine.

502 0. I Vreli~te I Gustoea I I °C -259.1 2 2 2 2. 6.2 2. 2 4 4 4.234 0.0 220 450 Va/encijaje broj vodikovih atoma koje atom elementa moze vezati u molekulu ili ih u njoj moZe nadomjestiti.0 444.3 -218. 4.349 0.4. 5.8 280 610 1440 1420 1820 1740 1550 2600 3500 2300 2699 5910 7310 11 850 2220 2330 5360 7298 11 340 1. 3.364 I.5 271.6 680 1390 .8 156.Svojstva Promjer atoma nm 0.323 0.290 2 6.316 0. 3. 2 4. 2 2.165 1820 5730 6620 9800 1.212 0.279 0.--.383 0.320 0.540 TaJi~te I Elemen~ skupina slmbol H A/ka/ne kovine Li Na I K Rb Cs Zemno-alka/ne kovine 11 Be Mg Ca Sr Ba Valencija.282 0.8 119. 3 3 3 3 1.9 327.448 2 1280 650 850 770 704 2300 660.332 2070 4810 6240 Borova skupina B AI 111 Ga In TI Ugljikova skupino C Si IV Ge Sn Pb Duiikova skupina N P V As Sb Bi Ha/kogeni VI 0 S Se Te 0.4 186 97.393 0. 80 .106 0.154 0.1 29.270 0.169 0.7 63 39 28 0C -252.3 -210. 3 2770 1110 1440 1380 1640 2550 2060 2071 1450 1460 4830 2300 2700 2270 1740 -195.0 44.476 0.4 300 3700 1430 958 231.313 0.4 3.-0. 0.084 530 970 860 1530 1900 I I I I I I I .429 0.250 0.314 0. 5.7 1370 892 770 680 690 (20°C) kg/m' 0. 3.225 0.232 0.342 -. 4.6- I -183. 0.216 0. 2 3 5 5 5 - 630.

1 1. 3.319 0.270 0.194 0.282 0.382 0.275 0. 6 4. 2 6.2 -34.839 1.5 1750 2415 2625 2500 1960 1552 960. 3. 2.288 0. 5 I.270 Tali~te I Elemen~ skupina stmbol Halogeni VII F Cl Br J Valencija I I °C -223 -101 -7.136 0.271 0.277 0.8 -152 -108 Gus toCa I (200C) . 4 2 3 3 1820 1735 1930 1245 1539 1492 1453 1083 419.6 -189.4 2. period 6. 3 2. 2.255 0.4 7. 7 0 0 0 0 0 Pkmeniti plinavi He Ne VIII Ar Kr Xe Kovine sporednih skupina Ti V Cr Mn Fe 4. 5 7 3.6 I 4540 6000 7190 7430 7870 8900 8900 8960 7133 6500 8570 10200 11460 12200 12440 12000 10490 8650 11400 16600 19300 20000 22500 22 500 21450 19320 13 550 81 2. 5.8 320.Strojarski .4.294' 0. period Co Ni Cu Zn Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Ag Cd Hr Ta W Re Os Ir Pt Au Hg priru~nik 0. 1 2 4 5. 3 6.252 0. period 7 .488 5.4 1 2 4 5 6. 1 4.257 0. 1 5.166 0.288 0.0 -185.400 0.310 4. 7.267 0. 6 3.275 0.7 58 183 -268.4 -157 -112 I Vreli~te ° C -188.249 0.293 0.elemenata Promjer atoma nm 0.2 114 -271. 3.9 -246. 2 3.275 0.495 0.320 0.9 2996 3380 3170 2700 2443 1769 1063 -38.4.4 -248.000 3120 4930 .250 0. 5.270 0.663 3.250 0.440 0.271 0. 5 I. 2.294 0.317 0. 3.304 0.6 4. kg/m' 1.226 0.280 0.9 5100 3400 2500 2150 2740 2900 2730 2600 906 5050 3300 4800 4900 4500 4000 2210 765 3700 6100 5930 5900 5500 5300 4410 2970 356. 3 4.578 3.2 1.

nekovinski oksidi i hidridi (C02. polivinilklorida (~H3Cl)n. H~) i spojevi nekovina (SCI2. NaOH) a narocito za sol i. Kovinske su veze karakteristifne za sve kovine i njihove slitine. posebno su znafajni organski spojevi. nekovinski atomi pak primaju vanjske elektrone i postaju negativnim ionima . PCI3). kovine. u taljevini ill otopini vode elektrifnu struju. Ionske veze (heteropolame. °2. npr. koje su spojevi pozitivnih (kovinskih) i negativnih (oekovinskih) Iona (NaCI = Na+ + a-). nekovin- - ski elementi (H2. a odlikuju se narocito dobrom elektricnom i toplinskom vodljivo§Cu te tvrdoeom i gnjetljivo§Cu (mogucnost preoblikovanja. i to od priprostih dvoatomnih do vrlo velikih molekllla 5 vi!!: stotina iIi vi!!: tisuCa atoma.anionima. Soli imaju visoka tali!ta i vreli!ta te su pravi elektroliti. Kovinske veze Kovinske valentnih - veze su veze medu kovinskim re!etkama. do veoma velikih molekula. N~. B4C). Alomske veze (homeopolame. Zajednifki elektroni vi~ atoma tvore molekule. npr. U plinovitom ill tekueem stanju (ili u otopini) su pozitivni i negativni ioni slobodno gibljivi. sve atomima. elektrovalentne) Ionske veze nastaju medu kovinskim i nekovinskim atomima na taj nafin. npr.KEMDSKl SPOJEVI Kemljske veze 1. kovkost). su atomi elektroni U kristalnim elektrona - - odavanjem medu pozitivno valentni pa se kreeu ojima u re!etki razmjerno slobodno. tvari dijamantnog tipa (s visokim tali§tima i vreli§tima) s vrlo jakim atomskim vezama (tvrdoea!). da kovinski atomi odaju vanjske (valentne) elektrone (jednoga iIi vi§e) te postaju pozitivnim ionima kationima. Organski spojevi sefu od malih molekula. S02. dijamant (C) i nekovinski karbidi (SiC. Spojevi 5 atomskim vezama (molekularnu zgradu) obuhvaCaju razmjerno m~i broj anorganskih spojeva. NH3. 3. Ne vode elektrifne struje. Si3N4). S porastom broja atoma u molekuli prelaze te tvari iz plinovitih u tekuCe i potom u krute. kovalentne) Atomske veze su veze medu nekovinskim atomima. pri eemu su ioni nosioci naboja. ~~). Anorganski spojevi 5 atomskim vezama su: pretemo plinovite tvari (s niskim tali§tima i vreli§tima). Na20) i hidrokside (opr. koje tvore nabijeni. 82 . Ionske su veze karakteristifne za kovinske okside (npr. priprostih ugljikovodika (C~. dok u krutom stanju formiraju skupnu kristalnu re!etku. Tima su slifni takoder nekovinski nitridi (BN. npr. 2.

1 -33.t H: F§dridi 3-0 H:02' '3 :1 RF He HBr a.po medustupnjevima ili neposredno (Hessov zakon).5 -14 -252.7 1.2 g 1.35 0.282.7 -92.54 -87. " Pozitivno nabijena jednovaletna skupina NH. 83 .4 (4 bar) -61.18 g 2 m3 ~.novaientna skupina CN.5 -50.4 -83.64 -67. .0 3. Negativno nabijena jed.32 g 2 m3 1 m3 = 2 H20 2 mola 2. -). H-5 H3J' .7 0.7kJ/mol C + 2" O2= CO .01 36.286.= »cijan.771 987 19.C :-.9 -133.4 1.03 20.406..00 -89 -77.0kJ/mol CO + C + '-'.3 -112 -88. tekuci ili kruti (nekovinski su hidridi plinoviti ili tekuCi).:J = H2 + + O2 + 286.WDovitom stanju ~ :":c Pri eksotermickim reakcijama se toplina oslobada (odvodi.91 34.66 -35.C GustoCa kg/m' (O.090 voda (H oksid) H peroksid amonijak Ouorovodik Idorovodik bromovodik jodovodik sumporovodik fosforovodik ciianovodik Ii'CN" 100.53 26 688 3 Voda i vodikov peroksid su istodobno hidrid i oksid.01 17.'ojstva vodika i nekovinskih T'Iar I molekularna Relativna hidrida Vrelite .124.t = »amonij«.7 kJ/mol + O2 = CO2 . Hidridi ~ pIinoviti.9 kJ/mol ?n kemijskoj reakciji odvedena ili dovedena toplina nije ovisna 0 toku reakcije . pri endoterreakcijama se toplina tro~i (dovodi.92 127.08 34. +): 1 - + O2 = H20 . Hidridi Hidridi su binami spojevi vodika s nekovinama ili nekim kovinama.00 27.02 34. S.Kemijske reakcije ~edoIadZbe kemijskih reakcija prikazuju koliCinske odnose sudjelujuCih tvari 2 H2 + O2 2 mola 1 mol 2.46 80.. Reakcije redukcija .8 1.4 0.0 1000.8 -82.016 18. 2.03 -259.oksidacija (»red-oks«) nastaju iz djelomiCnih reakcija =iakcije (oduzimanje kisika spoju) i oksidacije (spajanje s kisikom).50 5.OWc) 1465 152.9 kJ/mol O2 = CO2 .C) Opaska masa Talite .

O.01 NO. I 1 1.) -218. N monoksid N dioksid N (Ill) oksid. CrO.06 I0995 P.34 101.8 0C I VreIilte -183.0 44.01 CO. kremen K. N trioksid N pentoksid S dioksid S trioksid 1. I 32. 80.978 1. CrO 94.3 -103 30 s -75. Fe(III) oksid Mn(II) oksid Mn(Ill) oksid Mn(II). TiO 151.96 68.54 70.06 SO. N.O. 108.94 223.O NO 30.01 44. Mo.8 -207 -78.98 I 1710 P pentoksid Si dioksid. MoO.99 143.08 79.87 228.69 231.340 1447 1447 2050 2.01 N.0 I (O°C) Gust kgfm Opaska I P.01 N. Fe. PbO PbO.O. 44. WO.0. SO.250 C monoksid -91.O CUO FeO Fe. Kisik 0.4291 -191.O. CU.7 -151 21.926 1923 N (I) oksid N (11)oksid.85 159.5 2630 173.5 s -102.94 I 23.08 SiO.20 40.Oksidi Oksidi su binarni spojevi kisika s elementima te su plinoviti. ZOO 84 215.01325 bar) Tvar I molek.O 61. Elementi s vie valencija mogu imati i vie razlicitih oksida.O.977 C dioksid 1.94 157.19 63. Svojstva kisika i oksida (pri Pa = 1.90 231.31 56.O.O.O.01 76. masa Relat.5 16.19 239.3 3.5 - 1. Kovinski oksidi Na.99 99.8 250 s s -10.5 - 141.37 1750 - - - - 5210 2800 6000 6400 5990 5240 5180 5090 4500 4856 5026 9500 9365 Cr(U) oksid Cr(IlI) oksid Cr(1V)oksid Cu(I)oksid CU(U) oksid glinica.1 1943 2387 2320 P trioksid 60. 46.90 81.00 350 2500 2572 s 1923 2050 1275 2000 2250 2270 2320 3550 3400 5720 4000 magnezija I p«eno (tivo) vapno - - Cr. korund Fe(U)oksid Fe(Ill) oksid Fe(II). MnO Mn.90 2200 196 1235 1420 1595 1538 1650 1080 1705 535 - - WO.81 86.54 71.01 64.08 153. tekuci iIi kruti.O MgO Cao BaO Al.3 -161 -9. I C (s Tilte = sub!.00 Nekovinski oksidi CO 28. Mn(1I1)oksid Mn(1V)oksid Pb(lI) oksid Pb (IV) oksid 5500 12110 5606 1373 1700 s - 7160 I W(lV)oksid W(VI)oksid cinkovo bjelilo .O.

..01 55... C: a.c S.. Karbidi su tvrde (i vrlo tvrde) tvari visokog taliMa..96 59.H.U....Karbidl Karbidi su binami spojevi ugljika s kovinama..55 176. SPOjstvaug/jika i karbida Gustoea _ Relalivna Tali~te Vremte 1 - T~ molek.00 179. masa °C (s = sub!.10 64.01 12.86 379.10 180.01 284.00 125.~ molek.) 3700 > 3500 °C 1 1 kg/m' (O°C) 2220 3510 Opaska I ~i'9it ~ ~t..92 192.95 61. ~ 12. .95 195. me -~ Crli Fe.82 40.:. ~ . masa 1 °C (s = sub!.71 I I 4830 3500 I ) gustoea amorfnoga 1970 kg/m' brusni materijal karborund s vodom: C.8 I 1. -.91 62. .91 64. " ~.95 104.91 194.) Vreli~te 0C I Gustoe~ _ I kg/m' (O°C) Opaska I 28.99 66.95 2730 s 2200 (4 bar) 1500 200 2050 3360 3220 2320 I -195. le s nekovinama B i Si. 'i' 85 . Ok C:k F=.~ '.C ~ YoC ~ 7:£ TIC ~-c ~~ "'....01 1-209..39 106. S'JOjstva duIika i nitrida Re1ativna 1 medu nekovinama pak na- TaMte T-/JIdik .25 40.86 24. roCiio s B.83 107.e 2350 2700 s 2300 1890 1665 1837 2570 3500 3877 3140 2830 2777 2857 5500 4300 3900 I 2515 3170 2220 6680 6950 7680 6890 8400 8200 13960 4250 5380 15700 16060 cementit u &licima ) tvrdi karbidni metali Nltridl Nitridi su binarni spojevi du~ika s kovinama.70 237.2511 2255 3050 6350 6570 8260 14100 5190 5630 u ~elicima za nitriralije re...:-C ca.

C I plamiJte400 . At.8 {119.63 112.5 CuS 76.P Cu.P Fe'p MnP 86 221.95 415 1290 1100 1190 - - - 5700 6700 6350 4100 6560 6740 5390 .S.03 I 280 I 2690 2200 1820 plamite 725 .04 97. ZnS 1185 1114 882 1850 (150 bar) 4000 4800 7500 5080 7500 4087 I pirit Fosfidi su birani spojevi fosfora 5 kovinama.27 150.3 1550 s - - I FeS FeS.6 1110 1350 1130 {1100 Opaska I (s =.07 159.76 142.vidi: hidridi. CrS Cu.92 44.1 83.99 160.13 150.75 211. str.C - Cu.C subJ.Sulfidi Sulfidi su binarni spojevi sumpora s kovinama. I I 444'61 2046 1960 2070 1261 2020 4100 5600 5780 I monoklin ortoromban 46. PbS SnS WS. SnP. Svojsrva fosfora i fosfida Tvar Fosfor cmi crveni bijeli Fosfidi CrP Opaska 123..92 610 (43 bar) 1123. MnS 87.20 95.C 5umpor 120 kristaliean amorfan I 256.96 86. a medu nekovinama ato sa C (i H .76 248.54 85.6 I kg/m' w.) 444.73 252.44 1193 1171 220 - - 4600 5010 5000 kubiean ortoromban 1375 s 1240 1200 s Fosfidi MoS.90 119. Svojsrva sumpora i sulfida naro- .07 239. Fe. 83).48 32'061 5ulfidi CS.P.12 84.70 198.0 -111.921 123.

: NaOH = Na+ + OH- 87 . dok je drug! dio kiseline negativno nabijena neko-. natrijev hidroksid kalijev hidroksid kalcijev hidroksid (ga§eno vapno) amonijev hidroksid - = = = = = = = vodena vodena vodena vodena vodena vodena vodena otopina otopina otopina otopina otopina otopina otopina HF HCI HBr HJ H2S H)P HCN NaOH KOH Ca(OHh N~OH 2 Na + 2 H20 -+ 2 NaOH + H2 Na20 + H20 -+ 2 NaOH 2 K + 2 H20 -+ 2 KOH + H2 t t K20 + H20 Ca + 2 H20 Cao + H20 NHJ + H20 -+ 2 KOH -+ Ca(OHh -+ Ca(OHh -+ NH40H + H2 t Karakteristiena sastavina baza je negativno nabijena jednovalentna sku. .:czgre H +). npr.Kisellne i baze Kiseline su tvari. §to vrijedi i za taljevine Z22.»hidroksi1«... Vodene otopine baza sadrfe pozitivne kovinske ione i negativne hidroksil:le stupine (te su dobri vodici elektricne struje). Hi pak nastaju pri reakciji nekovinskih oksida s 'IIOdom (»kiseline s kisikom«).: - kiseline bez kisika iluorovodicna klorovodicna (solna) bromovodicna jodovodicna sumporovodicna fosforovodicna cijanovodicna kiseline s kisikom ugljicna H2CO) (C02 + H20 -+ H2CO) sumporasta H2SO) (S02 + H20 -+ H2SO) sumpoma H2S04 (SO) + H20 -+ H2S04) du§icna HNOJ (N20s + H20 -+ 2 HNOJ) fosforna HJP04 (P20s + 3H20 -+ 2 H)P04) Karakterlstieni sastojak svih kiselina je vodik. Kiseline su vodene otopine spojeva vodika s halogenima iIi drugim ne. kojih molekule ill ioni lako primaju protone.Iim OH.. npr.llD't'iDama(»kiseline bez kisika«).ilia ill atomska skupina: HCI = H+ + CIH2COJ = H2+ + colBaze (lufine) su spojevi.kovinskih atsida ili amonijaka s vodom. koji je u vodenoj otopini ?OZitivnonabijen ion H+. koji nastaju pri reakciji odredenih kovina. kojih moiekuie Hi ioni lako odavaju protone (vodikove . Daze su hidroksidi.

6 g/kg vodc 6.24 lOO Talite Kiselina = vodena otopina H.35 -112 318. 1-1): Otuda .34 18.4 00 molck.47 40.za .00 56. HNO. npr.4 tut .05 -77 - - 2239 sumpoma kisclina dui(!na kisclina fosfoma kisc1ina kIoma kisclina (cksplozivna) vodcnc otopinc: natrijcva lulina .za pH = -Iga proizlaze vrijednosti: kiscle otopine neutralne otopine «(!ista voda) bazi(!ne otopine a> 10-7 a = 10-7 a < 10-7 pH < 7 pH = 7 pH> 7 (..PO.7.11 74.OH 35. Baze NaOH KOH Ca(OH)2 10.10 100 45 69 0.4 3.za .6.7 0.67 0. a motemo je ocivrijednosti pH promijene ~ crven 3 crveno 4.5 modar bezbojan 8 -10 erven - 4.kalijeva lulina - - - .08 63.4. SO.04 0. Topivost (O°C) koncentracija max.2 tuto crven 5 .amonija(!na vodica gdcno vapno Vrijednost pH Mjera za stupanj kisclosti vodenih otopina je »vrijednost pH« (= potentia hydrogenii).% 00 823 2210 2. H.Svojstva kiselina ( baza Kiselina = vodena otopina HF HCI HBr HI HCN Tvar I Topivost (O°C) koncentracija g/kg vode I max.14) Vrijednost pH mjerimo pomocu elektrokemijskih jeniti raznobojnim indikatorima koji pri odredenoj boju. koja je definirana negativnim dekadskim logaritmom koncentracije vodikovih iona a (mol.02 98.. HCIO.00 100.8 modar zut 6 .: Indikator metilorant metilno crvenilo lakmus bromtimol (modri) fcnolftalein 88 mjerila.5 -42 42.% 0.4 360. masa Relativnal 98.S H.P CO.4 228 I °C I Vrelite 0C I Wc) Gust kg/m I Opaska Kise!ine H2SO.4 580 86 213 (39) 1388 1320 1834 1508 1834 1764 2130 2044 NH.

I I NH.K jodid K)Fe(CN)6.Ca ftuorid Cu)p . - Posebno znacajne a/ka/ne soli I Na Ca CaCl1 Caco.Na klorid KCN . tilska salitra indijska salitra . sadra Ba BaOl BaCO. NH.SoIl Soli nastaju pri reakciji kiseline 5 bazom: Ha + NaOH ->-NaCI + H20 djelovanju halogena na kovine CI2 + 2 Na ->-2 NaCI djelovanju nekovinskih SO) + Cao ->-CaS04 2 HCI + Zn ->-ZnCI2 + H2 oksida na kovinske okside Hi baze CO2 + 2 NaOH ->-Na2CO) + H20 kovinu ili kovinski oksid Soli nastaju i pri: - djelovanju kiselina na nep]emenitu t H2S04 + CuO ->-CUS04 + H20 Nazivi za soli Imena soli iz kiselinabez kisika svrbvaju na -id: CaF2 .hSO.K Fe(III) cijanid PbS . potm K1SO.NO.+ NH. KNO.CI salmijak (NH.Cu fosfid NaCI .Na hidrokarbonal Na2SO) Na2S04 Na2S20) NaNO) Na)P04 Na2HP04 NaH2P04 Sol klorid karbonat sulCat nitrat - K2SiO) K2Cr04 K2Cr207 KMn04 KAI(S04h Na sulfil Na sulfal Na liosulfat Na nitrat Na fosfat Na hidrofosfat Na bihidrofosfat K KC] K2CO.Na karbonat KCI04 K K K K K K klorat silikat kromat bikromat manganal AI sulfal NaHCO) .Pb sulfid lmena soli iz kiselina s kisikom svrbvaju na -at (it): Na2C03 . vapnenac CaSO.hCO.K cijanid AgBr. barit NaO kuhinjska sol I Na2CO.Ag brom~d K4Fe(CN)6 K Fe(II) cijanid KJ . BaSO. 89 NaNO. kalcinirana soda Na2SO. (NH.

12 1540 498 103 20iJ 200 110 672 282 - 2905 993 3054 220 4600 4000 650 I 3600 150 2284 1023 2988 315 2894 - - - modra galica Fe(lI) klorid Fe(III) klorid zelena galica 64 776 634.16 134.60 221. 100.45 95.99 2711 vapnenac.35 1380 4500 baritno bjelilo 233.21 169.40 1453 595 3245 261.29 158.20 294.6 610 1069 400 300 1560 2180 2267 2664 2100 2564 cijankalij K.14 1450 128 163 2320 172.75 162.14 1670 - BaCr04 PiCI2 Caco. CacoJ" MgCOJ CaSo4 Caso4 " 2 H2O CaJ(P04h CaHP04" 2 H2O CaCr04.27 101.09 192.92 278.08 159.35 4600 253. °C I e kg/m' Opaska masa = sub1.25 4430 197. bikarbonat pepeljika (potUa) indijska salitra - - 2338 2525 K2SiOJ KMnO. K2CrO.56 65. K2Cr207 90 154.55 150 896 588 337 1340 252.11 212.68 126.Svojstva Sol BaCI2 BaCOJ BaS04 Ba(N°Jh molek.21 174.2H2O - 172.09 898.33 782 1600 2152 110.6 s dolomit 184.16 3080 310. kreda 100.5 300 1417 3040 1898 1989 KHCOJ K2COJ K2S04 KNOJ KJP04 K2HPO.41 2960 sadra (gips) 136.02 74.10 25 200 100 2316 CaSiOJ CUCI2 CuS CuCOJ " Cu(OHh CUS04 CUS04" 5H20 FeCI2 FeClJ FeS04" H2O FeS04" 7 H2O KCI KCN 116.18 136.19 976 240 968 236 - I 2703 2732 2690 permanganat .12 138. KCIO.60 249.04 194.09 138.) Ut (O°C) Relat'j (sTali!le Ivr C !GUstoeal 962 1560 3856 208.28 174. KH2PO.

04 132.49 97.48 41.37 246.06 114.8 100 95 100 1088 48 5425 107.7 270 860 884 306.) 210 umjetno gnojivo 1114 1000 844 283 1020 300 730 91 .18 136.25 323. H20 Na2SiO] Na2S20] 5 H20 NH4Cl NH4Br NH4HCO] (NH4hC03' H20.) C I (O°C) 92 Opaska I KAl(S04h.19 84.06 115.95 79.22 84.38 - 70 712 350 1124 150 993 801 756 665 563.2H20 NaH2P04.99 137.09 177.t2 H20 474.01 105.99 286. (N~hS04 N~N03 (NH4hHP04 N~H2P04 PbS PbS04 Pbcr04 ZnCI2 ZnS ZnC03 .25 303.soli Sol _ I Relai lTaJi§te V Ii§t Gustoea molek.IOH20 NaNO] Na]P04.32 120. 329.10 H20 Na2S04 Na2S04.10 132.41 95.03 239.14 142.28 97.6 1412 900 - 200 1702 1449 1393 1300 1500 1750 1894 1850 2316 3010.18 53.04 I 322.44 102.26 422.43 125.99 122.5 60 100 169.99 344.90 149.99 58.10H20 Na2HP04.89 49.39 K]Fe(CN)6 ~Fe(CN)6 . 2660 1636 2790 2165 3203 3665 2221 2533 1446 2698 1465 2267 2536 2066 1910 2400 1750 1527 2429 1573 1770 1725 1619 1794 7500 6380 6300 2910 4102 4440 I stipsa (alaun) crvena krvna sol futa krvna sol I magriezit Igorka sol I kuhinjska sol soda bikarbona kalcinirana soda kristalna soda Glauberova sol cilska salitra 380 200 70 fiksirna sol salmijak (ni§ador) bijela sol (fat.14 80. 3H20 MgCI2 MgCO] MgS04 MgS04 7 H20 NaF NaCI NaBr NaJ NaCN NaHCO] Na2C03 Na2CO] .01 84.06 248. °C ~ c kg/m3 masa l (5 = subl. .

Organski su spojevi najee~ sastavljeniod ugljika i vodika (ugljikovodici).HIO I I I H-C-C-C. Medutim. u organske spojeve ne ubrajamo sJijedeee anorganske spojeve sa C: ugljiene okside CO. Molekule jednakog sastava mogu imati razliene strukture (izomeri). CaCz i sI. npr.Orgaosld spojevi U svim organskim spojevima sadlfan je ugljik. npr. Stoga su nezasieeni ugljikovodici kemijski vrlo aktivni pa se takode spajaju u velike molekule (polimeri). etan CH)-CH) . koji se vefe u lance (Ianeani = aciklicki.alkani. metil -CH) etil -C2Hs propil butil -C)H7 -C. CaCO) cijanide npr. KCN karbide npr. etin CH=CH - Nezasiceni ugljikovodicl teze pretvorbi u spojeve sa stabilnijom vezom (u zasieene).alkeni. alifatski spojevi) iJiu kolute (kolutni = cikliCni spojevi). npr. eesto jo~ i s N i S. atoma: prop7 atoma: heptatoma: but8 atoma: okt- Za molekule organskih spojeva karakteristiena je atomska struktura ugljika.H9 pentil (amil)-CsHII 92 . U organskim spojevima prevladavaju u prvom redu atomske veze. butan C. CO2 ugljicni disulfid CSz CN ugljicnu kiselinu H2CO) cijanovodik karbonate npr. AlikiJi (opea oznaka -R) su atomske skupine koje imaju jedan vodikov atom manje nego Ji odgovarajuCi alkani.-C-H I I I H H H H H H I I H I H I H I I H-C-C-C-H I H H H H H-C-H I I CH)-CH2-CH2-CH) H I I H-C-C-H I I H-C-C-H I I H H H H - Ugljikovodici mogu biti: zasiceni nezasiceni: s dvojnimvezama s trojnim vezama . eten CH2=CHz alkini. U principu su u organskim spojevima moguCisvi elementi. npr. 1 2 3 4 Nazivi organskih spojeva po broju atoma C u molekuli: atom: met5 atoma: pent9 atoma: nonatoma: et6 atoma: heks10 atoma: dek-.

CHO propanal C. CH.=CH-CN vinil dietileter metiletanat klorepoksipropan etilamin propanamid propennitril ( vinilcianid) -0-COO=c--"O"--C= -NH.H. CH.COOH propanska k.H.Organske spojeve koji. etan 3 C.H. C.H.H. (octena k.) I C.H. mozemo '3ZVmati s obzirom na karakteristicne skupine atoma (prema kojima imaju . (mravlja k. -CN Aromaticni ugljikovodici (beozenskog tipa) beozen (benzol) C6HsOH C6HsCH) C6HsC. propen C.CHO etanal (acetaldehid) CH. osim C i H. C. sadrze i druge elemente.-O-C. etin (acetilen) C.OH etanol (etilalkohol) CH.CI-HC'O CH.kini (acetileni) Wanoli (alkoholi) oOkanali (aldehidi) . -CONH.COOH etanska k. metan 2 C./tanske kisline (karbonskek. p Primjeri znacajnih organskih skupina Spoj eteri esteri epoksidi amini amidi mtrili Karakteristicna atomska skupina Primjer C.H.OH propanol (propilalkohol) C.H.o.H.H) C6HsSO)H C H 6 6 CW"'CH-CH'CH 'CH=CH"'-(fenil -C6Hs) ksilol tereftalna kiselina fenol toluol stirol sulfonska kislina C6H4(CH)h C6H4(COOHh 93 .H.-COO-CH.acna kemijska svojstva).. eten C.OH metanol (metilalkohol) HCHO metanal (formaldehid) HCOOH metanska k.H.-NH. CH.-CONH.) alkanoni (ketoni) CH.H.H. Sistemske skupine organskih spojeva ime Skupina karakteristicni sastav CnHzn+z CnHZn CnHZn-2 -OH (hidroksil) -CHO (aldehidna skupina) -COOH (karboksil) -CO(karbonil) Broj atoma C u molekuli 1 CH.) C. propin C. propan iokani Iparafini) *cm (oIefini) .H.

05 54.7 100.500 733 1.cHO HCOOH 44.C masa 16.260 1.1 164 992 964 etanka.09 26.019 2.5 2** -83.0 -107.08 -81 72.C) / I -161.2 27 64.6 16 20.12 -79.08 56.1 -0.10 58.C (O.05 42.7 -138.5 58. ** 972 mbar.5 -11.8 99.5 -172 -187.12 56.7 -32.05 -123.07 -112 60.05 8.11 -4.1 1049 141.668 703 764 691 1. * 968 mbar.OH C3H7OH C4H9OH HCHO - butin metanol etanol propanol butanol metanal 693 792 789 804 810 metilalkohol etilalkohol propilalkohoJ butilalkohol formaldehid2> 32.8 117 -21 0.Reiat: Spoj I 1 Tali~te I molek.3 -159.2 Svojsrva nekih Gustoea Vreli~te kgJm' Opaska .12 58.6 -23.111 »etilen«u »propilen«" »butilen«" acetilen metan etan propan n-butan izobutan ciklobutan n-oktan izooktan eten propen buten ciklobuten etin propin CIi4 H6 C3Hs C4H1O C4H1o C4Hs CsHls CsH1s C21i4 C3H6 C4Hs C4H6 H2 C3H4 C4H6 CH30H C2H.8 1220 118.CHO C3H.09 -182.03 -92 783 807 817 etanal propanal butanal metanska kiselina CH3CHO C2H.4 97.S 792 290 1260 maslana kiselina aceton glicerin J) Zastarjela imena! 2>Rastopina formaldehida u vodi = formalin.23 28.7 -6.2 49.07 54.07 44. CH COOH klsehna 3 proka mravlja kiselina octena kiselina klsehna H COOH ' 74.9 56.7 -88.7 78.04 -97. .09 17.703 2.9 30.356 2.S 75.717 1.S -102.04 40.04 30.6 -42.3 -130 -1 -81.11 114.5 -47.03 60.915 2.4 -169 -185.7 butanska kiselina C3H7COOH propanon (CH3hCO propantriol (CH2OHhCHOH 58.6 -50 -57.23 114.08 -22 88.8 46.3 -103. 94 L---8 ---- .7 10* 125.08 -94.11 -99 46.10 -127 74.6 92.

CFCI 3 metilklorid metilen klorid kloroform 137.5 13 -12 217.92 159.6 261 -24 -40 61.11 93.7 -63.04 .COOH fosgen COCI2 iperit (C2H.16 183.7 -96. nitrogliceri trotit (TNT 95 . gIukoza C6HI206 saharin C7Hs03NS salicilnakis.19 138.93 119.9 80.4 I Gustoca kg/m' (00C) 1.07 318.785 1.12 98.za salicil 1443 8.37 120.5 42 -6.49 84.91 102. masa 50.2 5.2 14.2 1. HOC6H.1 182 184.33 RH freon 1 diftuordiCF Cl klormetan 2 2 mnoftuordlklorm.organskih spojeva Spoj I Relat.908 1145 879 1071 1022 708 1113 1299 R12 freon 1 R21 etilklor vinilklorid naftalir »benzo fenol anilin glikol C H Cl 2 S C H Cl 2 3 CIOHs C6H6 C6HsOH C6HsNH2 (C2HshO C2H.2 76.12 62.50 128.82 I Tali§t~ I Vreli§te °C I °C -97.9 -29.3 -15.ClhS gIiceril(02NO)3C3Hs nitrat trinitro(N02hC6H2CH3 toluen (162.336 1489 1595 1494 Opaska I monoklormetan diklormetan triklormetan tetraklormetan mooftuortrlklorm. monokloretan monokloreten naftalen benzen hidroksibenzen aminobenzen eter etandiol fenolftalein CHFCI 2 1426 917 0.- celuloza (C6HJoOs).8 24.2 -116. CH Cl 3 CH2CI2 CHCI3 CCl.52 '62.6 197.08 227.11 94.5 -22.14).13 146 226 s 159 -104 14 - 1350 1544 - dekstro .4 34.3 (20mbar) 1601 280 81 1654 ekspl.92 64.38 153.13 74.09 227.392 216 1279 160 13.(OHh oH1. 180.6 -111 -155 -127 -139 -160 80.18 78. molek.

(C3H3N). b) Polikondenzacija je kemijska reakcija pri kojoj se osnovne tvari s malenim molekulama veZu u makromolekule uz izluavanje nusprodukata (naroato vode.monomera . i to bez nastajanja nusprodukata.).u makromolekule s vrlo velikim brojem atoma (do 1000 i vi~e). Pojedine molekule polimera nisu jednake veliane. halogenida). (C3H6). . (C6HuON). fvrstoCa. naravni kaucuk (CsHs). mogucnost preoblikovanja. c) Poliadicija je organska kemijska reakcija spajanja razliatih spojeva s malenim molekulama u makromolekulame tvari. S porastom stupnja polimerizacije mijenjaju se i svojstva polimera (viskoznost. a) Polimerizacija je organska kemijska reakcija spajanja jednakih ili raz1iatih nezasieenih spojeva s malenim molekulama u makromolekulame tvari. Kopolimerizacija je polimerizacija barem dvaju raz1ifuih monomera. Najobifuiji oblik makromolekule proizlazi iz laneanog nizanja monomera. BuduCi da je broj kemijski vezanih molekula (monomera) u molekuli polimera vrlo velik.HgN). (~H3Cl). sinteticki kauCuk: polietilen polipropilen polistirol polivinilklorid poliakrilnitril bona S bona N silikon 96 - (C\2H\4).monomera. je odreden stupanj polimerizacije. prieem nastaju makromolekule koje sadrZe medusobno povezane monomeme molekule kao osnovne skupine. Polimere dobivamo iz monomera sinteticki ili pretvorbom Glavni postupci za dobivanje polimera su: prirodnih tvari. alkanola. od kojih se sastoji molekula polimera. Kopolimerizacijom nastaju polimeme tvari aja svojstva mogu biti u ~irokim granicama prilagodena potrebama za njihovu primjenu. (RSi02).Polimeri Polimeri (umjetni organski spojevi) su makromolekularni koji nastaju nizanjem molekula osnovnih tvari organski spojevi . to manje raz1ike u veliani makromolekula neee bitno utjecati na promjenu njihovih svojstava. Brojem molekula . Primjeri najznaeajnijih polimera: celuloza (CJ{\oOs). Stoga se stupanj polimerizacije moZe smatrati samo prosjefuim. (CsHs). topivost itd. Relativna molekulama masa polimera iznosi prosjefuo oko 104 do 107. (C. bez nastajanja nusprodukata. poliamid (~~).

Strojarski priru~nik 97 .Pregled tvari elementi Ciste tvari spojevi homogene smjese (molekulama disperzija) velicina eestica < Inm cisti elementi (samo jedan red atoma) mijeani elementi (najmanje dva izotopa) anorganski spojevi organski spojevi plinovite smjese (zrak) tekuce otopine . - tekucina (alkohol u vodi)' -.grubodisperzne suspenzije lako se talore.suspenzije se filtriraju kroz obiene filtre (otvori oCica 100 nm). ...plinova (C02 u vodi) (prave) otopine oS c ]. koloidne otopine taIore se pomoeu (ultra)centrifuge.prave se otopine ne mogu filtrirati. 8 .a (plovucac) -krutina: suspenzije velicina eestica > lOOnm koloidni eutektik Ta/oienje (sedimentacija) (eestice se talore zbog tefine Hi pomoeu centrifuge): .krutina (dim..koloidi se filtriraju kroz specijaIne filtre (otvori oCica 1 nm). "" ..s> .plinova I krute pjene tekucir..plinova: koloidna pjena (sapunica) tekucina: koloidna emulzija (mlijeko) .. . krutina (sol u vodi) krute otopine otopinski kristali (austenit) plinoviti dispergenti (aerosoli) tekucina (magla) . prah) tekuci dispergenti .IOOnm - kruti dispergenti .krutina: koloidna otopina heterogene Smjese smjese (disperzni -jedna sistemi) tvar u raznim fazama (voda iled) iIi vik tvari (voda i ulje) velicina eestica > Inm - koloidne otopine velicina eestica 1. - Filtriranje: . prave se otopine ne taIore.

. Masa se ne mijenja s promjenom polofaja. 7200 7850 7850 8100. 8920 . 9000 bijelakovina 7500. .. . 95 masu Cisti elerrumti i spojevi GustoCa Cistih elemenata i spojeva sabrana je u podacima Cisti elementi str. 94. 85 soli karbidi. T e z i naG (N) je sila. 90. 8800 mjed(mesing) 8580 monelkovina 10640 olovo tekuce 11340 . . vaganjem pomocu utega). kg. . Masa je takoder vaganjem odredena koliCina tvari. 80.kositrena8730 . . .78 do 9.kovano 19250 zlato. G u s t 0 c a e (kg/m3) je odnos mase m i volumena V: e Gustocom izrafena masa: m = mIV. . kojom Zemlja privlaCi tijela. . 88 str. . .elektrolitski . U svakidaSnjem Zivotu oznacuje .lijevano 2500 .lijevani 8400 manganin 8400 .tekuci 7025 7200 .80665 mls2. Odredena je masom m tijela i ubrzanjem zemaljske sile teze g = 9. 8950 .83 mls2)..brzorezni 98 6480 6900 7000.kovani. . 10600 .lijevano duralumin deltakovina - . TeZina nije konstantna. 8200 cink.MEHANIKA Masa i teiiDa M a s a m (kg) je svojstvo tijela koje se oCituje u ustrajnosti protiv promjena gibanja i u uzajamnom privlaeenju drugih tijela. baze hidridi.aluminijska 7400 . Masu odredujemo usporedivanjem s drugim tijelima poznate mase (tj.kovani aluminij lijevani - 2750 2560 aIuminijevelitine 2600 .tekuCi 8220 8900 . . t).teZina« i vaganjem ustanovljenu (g.lijevani . .vaIjani 8800.lijevani 8300. 91 str. 86 organski spojevi Tehnilke kovine i spojevi . . 64!) Gustoea telmi&ih materijala (kg/m3) 0 tvarima: str. . 8800 . 9000 8600 2800 1800 elektron konstantan 8800 kositar . 2900 s bakar. . . vec se mijenja s promjenom ubrzanja g sile tefe (koja se mijenja od ekvatora do polova od 9. 10500 10500. G = mg. 10100 bronca. nitridi str. . 81 kiseline. = e V. . .valjani .lijevano 10400 .lijevani .kovani eelik.. (Vidi upozorenje na str. . . 84. oksidi str. 2650 silumin 7250 sivilijev srebro.tekuCi . .

.. 2600 2100. umjetna ~amot ~ecer ~krob tinjae treset. . . 1250 - 980. 890 880.smedeg ugljena katransko ulje iz kamenog ugljena -.1700 900. . sirovi keramicki proizvodi koks kolofonij korund kreda kreinen (kvare) kremeno staklo kriolit led (H20) mast pamuk papir 1050. . .. 2000 5530 Ukupna masa Zemlje iznosi 5960. . . . 1080 - ulje za lozenje lako tclko 890. 1900 1070.1040 900. . ... 1400 1300 .1330 2400 . . 900 1100.. 1700 1000 .. pepeo pluto poreulan smirak smola. . tvrda gumeni proizvodi kaucuk.. 1071 860 . .smedegugljena repicinouIje ricinusovoulje solna otopina (NaCl). drveni ugljeni briketi vapnenae vapno zivo ga~eno vosak vuna zemlja Zemlja (planet). .4000 1800. . . . 900 911. 2800 1200 2400.. . . . 974 ..2650 2200 2950 880 ..1200 850. 2400 200.930 1600.smedeg ugljena laneno ulje morska voda nafta parafinsko ulje petrolej 680 .. . 1200 - . 3000 1250. . 960 1480 700.nafte . . 1800.. . .. 2000 910... . .. voda 999. 1300 1150. . . 1040 940 1020 1030 - 700. 3000 1200.te~ki cilindarsko uIje katran iz kamenog ugljena ... 1080 860. 2500 1150 . .. 1090 3750... . . . 1018 t. . .. .. .. .13 99 . prirodna staklo svila.. . . 3200 800 .. . . . . . .laki -. 2600 1420 1380 2200 . . . 980 1020. 1500 1250 1500.1020 760. . .2600 1610 1530 2600 .3900 1600. .1040 1300.. ..Nekovinske krutine asfalt azbest azbestna Ijepenka boksit celofan celuloid cement grafit guma. 1600 2500 . Kap/jevine (pri 15°C) - benzin -.920 910 . 1380 2100. .910 1080 780 . .10% terpentinskoulje ~ kamenog ugljena 1020. . 1600 1800. . 1500 1400 . ..350 2150. 3250 2000 ... posu~en troska ugljen ugljen. .. . .. ..2450 4000 1250. 860 .. 720 930 I < 760 - plinsko ulje iz katrana 880 . .918 959.... .

. . 500 Sipke tvari 750 . . . . 700 700 . pijesak. . . . .Gradiva zid od prirodnog kamena: granit. .nabijen 1650 680 slama 45 voce 360 zob snijeg . 45° 35 .raZ ugljen. kameni smedi za nasipavanje: 700 .suha 1600 jecam 650 pijesak. ilovaca zemlja 1600 .prirodnovlaZna 1800 brasno. .smedi zemlja 25 . 600 550 . 50° psenica. . . . sol 1250 1200 . .vlaZan 2000 vapno. 520 . . . . . . Ijevaonicki krumpir 750 . . . .. .svjefe zapao 80. 190 550 -mokar 200 . 800 1700 sljunak .kameni . . . grasak jecam. .od meka drveta 150 koks 320 . rastreseno 500 . 800 briketi. 750 550 . . .rastresen 1200 psenica 760 raZ . 35° . . . 1250. . . 2000 . . .od tvrda drveta 200 materijal 800 . 800 700 . . . . gaseno 1150 . . 450 I . . 2000 ugljen drveni drvo u cjepanicama 330 . 1900 . 800 800 . voce . . . .nabijen. 600 450 . 900 ugljen. lOb koks 100 40° 35° 40 . krumpir. .suh vapnenac 1400 . 35° 45° 35 . 1400 treset 300 . 50° 27 . porfir mramor pjescenjak gust vapnenac porozan zid od umjetnog gradiva: obicna opeka porozna puna opeka porozna suplja opeka suplja opeka fbuka: cement sadra - - 2600 2700 2400 2600 2200 1800 1100 1000 1450 2100 1200 vapno vapno-cement beton (od sljunka) drvo (prosuseno) borovina brezovina bukovina hrastovina javorovina jelovina lipovina smrekovina topolovina 1700 1900 2200 600 . 900 . .. . . 600 500 . . ugljeni cement . . . . 1250 1000 fivo troska (sljaka) 1060 zemlja.rastresen - - Kutovi prirodnog pokosa cement grah. 900 650 .mokra 2100 fito.

Si/a u ravnini F .Yo) komponente Fx.sila s hvati§tem (Xo.F2oosy Rx i Ry su projekcije rezultante R na osi x i y Rx = FI + F2cos y Ry = F2sin y 101 . Yo' zo) Fx. Fy. Fy IX kut §to ga zatvara smjer sile F s osi x - - F=Fx+Fy Fx= FooslX F~= FsinlX F2 F= V x + F. y kutovi osima x.2 tanlX=F. /FoX y y Sila u prostoru F sila s hvati§tem (xo. z - - - §to ih zatvara sila F s ~=F~IX F= Fx + Fy + Fz ~=h~P ~=h~y = I y F=VFi+F/+Fl COS21X+ COS2p + oos2y Silstav!janje dviju si/a u ravnini Sile koje sastavljamo Kut medu silama Ukupna sila Graficko rje!enje: Fh F2 . y. Sila je vektor odreden velicinom. F.2 + F22+ 2F. + F2 = AnalitiCko rje§enje: VRi + Ri R = VF.STATIKA Sila 1 Sila F (N) je uzrok promjeni gibanja i oblika tijela. p.!!-o/7... R = F. smjerom i hvati§tem. Fz komponente ex.komponente y R .rezultanta trokl1t sila paralelogram sila ft.

Pri sastavljanju dviju paralelnih sila FI i F2 dodajemo dvije jednake. = I-IFt. 2 n Hvati~te rezultante je u hvati~tu sila. = Culmannov pravac spaja sjeci~te pravca djelovanja sile F i jednog od zadanih pravaca sa ~eci~tem ostalih dvaju pravaca. 102 .' 2 R Fi. aIi suprotne sile +F' i -F'. p.' 0 AnalitiCko rjdenje DaIjnje rjebvanje n R=2Fj I-I (0 . . koje se ne sijeku sve u istoj tocki Graficko rjdenje: c. Rastavljanje si/e F u vile komponenata (\. I Sastavljanje vile si/a s raz/icitim hvatiltima Graficko rjdenje: verimi poligon F. 2 i 3).po volji odabrani pol) - pomocu projekcija kao u prij~njem primjeru. Sastavljanje vile si/a sa zajednickim hvatiltem Graficko rjdenje: poligon sila n AnalitiCko rjdenje Projekcija I R=2FI I-I rezultante na os x (y) jednaka je zbroju projekcija svih kompoRx nenata na os x(y): = I-IFix 2 n R.I) $ .

Moment sile u ravnini Momenti komponenata sHe F y Moment sile F -M" = F"yo My = Fyxo + My = My-M" n MR a 01 '0 M=(-M. gledan u suprotnom smislu.Stati&i moment sUe Statii!ki moment sile M (Nm) s obzirom na neku tocku (polO) je umnofak sile F i njena kraka a (tj.) Zbrajanje momenata s obzirom na istu tocku (os) = I-I MI ~ osi x.2+Mi+ Ml Spreg sila (par sila) su dvije jednako velike. Te se dvije sile ne mogu sastaviti u rezultantu. usporedne i suprotno usmjerene sHe F i -F s medusobnim razmakom a. Vektor momenta sile ima takav smisao da je moment. 101): - ukupni moment M=VM./ 103 r Spreg sHa mo~ se u istoj iIi paralelnoj ravnini po volji premj~tati ili zamijeniti drugim spregom sila koji ima isti moment: . okomite udaljenosti te tocke od sm. y i z (vidi sliku: sile Moment sile u prostoru Momenti s obzirom na pojedine koordinatne u prostoru na str. pozitivan.. Moment sprega sila iznosi ~/ M=Fa .iera sile F) M=Fa Po dogovoru moment je pozitivan ako niegovo djelovanie ima smisao suprotan smislu kazaljke na satu. Moment sile je vektor kojemu je smjer okomit na ravninu odredenu smjerom sHe i kraka..

ue giba.uu (odn. Reakcije Nepomicni u osloncima oslonac (smjer) Pomicni oslonac Njihajni oslonac 104 . ostaje u mirova. b) Zbroj svih momenata = ~M. nuli R=~.Fj=O .z=O Stoga moraju Rx biti i rezultante n = ~FIx = 0 i-I n Ry = I-I Fly= 0 ~ mora biti jednak n MR I-I Pri .ua).grafickom rj~avanju poligon sila mora biti zatvoren nuli (R = 0).x I-I =0 MRy= ~M. Stabilnost Tijelo je stabilno s obzirom na prevrta. ne mije.-1 komponenata jednake nuli n Rz=~F.Ramotefa sila Sile su u ravnotezi ako kruto tijelo.y 1-1 = 0 MRz = ~M'r I-I =0 U sila koje imaju isto hvati~te nije potreban uvjet za momente.=O I-I n Zato moraju zbrojevi momenata s obzirom na pojedine koordinatne osi takoder biti jednaki nuli n n MRx= ~M. na kojeg djeluju. Uvjeti ravnoteie a) Rezultanta svih sila mora biti jednaka n .ua sta.ue ako je ~ momenata Pri tome raeunamo stabilnosti > ~ momenata prevrtanja sve momente s obzirom na brid prevrtanja.

p. .=B". . x).. = Culmannovpravae) J)1 U A -i -i I H " H I Re§etkasti nosac (re§etka) Reakeije u osloneima A=B=!. Zatim crtamo plan tako da kod svih cvorova uzimamo u obzir redoslijed sila kakav je na sliei. A . .s (- + vlacno naprezanje tIacno naprezanje ID . . a nalaze se u ravnotezi. Najprije odrel1ujemo reakeije u osloneima A i B..3 .7 ) 105 ... pri <!emutreba usvojiti isti smisao promatranja (npr.=Fh Ay=F (C..& . 2 H er em on in plan sastavljen je od (zatvorenih) poligona sila koje djeluju u svakom cvoru..Nosai!i Nosac na dva oslonca Reakeije u osJoncima -I -I -I Zidni (okretni) nosac Reakeije u osloncima I A".

a y.2 a+b+c 3. (~/2h + e-I/2h) - G = 2ps tan ex= s/h Sile u uietu: komponente V = ps H = ph rezultanta S = p(f + h) TeZiJta Jinija 1. Tezina jedinice duljine p = Aflg (N/m) presjek uieta - fl g 1. ProizvoUni pro gib Y = h/2 (e"/h + e-xlh). Duzina. V(l/f>2 + 16 2.SI m/s2). = 2r/n ~ 0. Tezi~te je'na 2. Maleni pro gib - - (ukupni) gustoea materijala uzeta ubrzanje teze (= 9. = r =ex ex= n/2 = 90° ex= n/4 = 45° ex= rr/6 = 30° h b+c «(rad) y.6366 r Y.h Duljina uzeta 2s = 2V j2'+ 2/h Progib Ufe ce poprimiti oblik lan/!anice . Obod trokuta polovici duzine. Krumi luk s polumjeromr i kutom ex sinex y. Uie Ce poprimiti (dovolinom t<>a10~cu) oblik parabole y ~ 4//12 . = 3r/n 0::0.=-.Statika uieta Uie upeto na razmaku I s progibom A K J. = 2r/n.9003 r Y. h = H/p ~ 12/S[ Tezina uzeta h Prikloni kut 1= h/2 .x2 Duliina uieta 2s 0::I Tezina uieta G ~ pi Progib 10::p12/SH Prikloni kut tan ex~ 4//1 Sile u uietu: komponente V 0::pl/2 Ho:: p12/S1 rezultanta S 0::pl/S . V2 0::0.9549 r 106 .

T a.c: >. 2 = .= 90. Sastavljeni lik Pojedine povriine Ai koordinate tezi~ta Xo = 2: (Alxl)/A Yo I-I (A/y. R2- r2 . -I 4. Trokut h YO="3 2.- 8.U- 2 sinet - et(rad) ' ~ 0. . /)/2 /)/2 0 -I h y =-.6366r n ~t 6. 5. Paralelogram.~ O.I '"I I 1 2r Yo = .. KruZni isjeeak Yo 3 n et = .)/A 2: .(rad) . T ~ o. Tezgte je u sredgtu.~ 04244 r 0 31: 4J12 Yo = -r 3n -I .6002r 4r Y = . Isje~ak kruznog vijenca R3-r3 sinot Yo = 3. Oh --p\ "" .a + 2b 3 0 +b 3 Trn". Pravilni vi~ekut i krug.. Kruzni odsjeeak 2 Yo H I 1 sin3et oc(rad) sin et cos et !- = 3r 2 u.- 7. Tezi~te je u sjeci~tu duagonala.r. .Tefi§ta IIkova 1. = I-I y n H A =2:Aj 1-1 ~I 107 .

Tezi§te je u sredi§tu.) -3(a4-b4) 6h(a2 + b2) + 2h3 b = Vhb(2r-hb) 8. Kugla. SastavUeno tijelo Pojedini volumeni Vj koordinate tezi§ta " Xo = '2.K:J 2. Polukugla 3 yo=-r 8 5. (VjZj)/V i-I 108 . (2r-h) 8 7.Vj j-I " Zo = '2.Tdi§ta tijela J. (VIYj)/V I-I " V='2. Tezi~te je u sredi~tu. Kuglin isjecak 3 Yo =. Piramida i stoZac h YO=4" 3.(2r-h. 4. Kuglina zona Yo= a = Vh. Kocka i prizma. ~ . Kuglin odsjecak (kalota) 3 (2r-h)2 Yo=-'-4 (3r-h) 6. ( VjXj)!V I-I " Yo = '2.

0.Fo Kut trenja zbog tren. ex (10 (1 - - kut trenja mirovania kut trenja gibanja 109 . snijeg: 0.. 0..20 0. . . I.:.ia - u svakom polofaju kosine ako je F.01 . Koeficijenti Parovi materijala <!elik na <!elik <!elik na lijev.0. .20 ..0....02. .28 trenja 11 za gumeni kotac na dobroj cesti (asfalt.20 0.12 1- 10. . kojom jedna ploha tla<!idrugu.05.50 .05 0..10 0. = lIoFn = floGcos ex 110.5.TRENJE Trenie je otpor pri klizanju dvaju tijela koja se dodiruju plohama..15 4. 0.ia 3.12 10.2.0.ia giban.0.. = IIFn trenj a - koeficijent trenja mirovania Sila tren.65 0. 0.40 .0.1 .60 10.10 0.5. 0..18 0. . .. .. Trenje tijela Fn na kosini G Sila okomita na podlogu = Gcosex - tezina Sila u smjeru podloge (niz kosinu) Fo = G sin ex Tijelo miruje Pi.22 0.0.. fe- 11 - koeficijent tren.16.20. 0.oI Ijezo iIi broncu kovina na drvo drvo na drvo kola na kovinu kola na lijevano zeljezo Koeficijent suho: 0. 0. ...10 I I podmazano I 0.65 0. .10 0. beton): 0. vlazno: 0. Sila trenja Ft ovisi 0 hrapavosti i materijaIu kliznib ploha. ...16 0.65.50 . ex tan tan (10= flo tan(1 =11 120. .20. .:. led: 0.12.0.56 I 0.:. 0..ia I suho I 0.10 I suho I 0. . Trenje mirovanj a flo Sila trenia ~ Trenje gibanja F. .05 0.40 0.04.30 iI 11 podmazano 0.35. 0... sredstvu za podmazivanje i 0 okomitoj (normalnoj) sili Fn.19.

r03) p = Flit(r . Trenje u k I i zn 0 m le z aj u u kojem djeluje sila F na povr~inu A Specificni pritisak p = FI A Moment trenja: za radijalni lezaj promjera d (polumjera r) i duljine 1 M =W F P = FIId za aksijalni lezaj s polumjerom rukavca r i polumjerom otvora u lezaju ro M = 2/3 . Trenje 1 vijka a) Vijak s plo s n a t i m navojem .I1P 2r .ri) 110 .F = /lo' F Stn a Koeficijent trenja klina /lo' = jIoisin a 6. Fo = Q tan a Sila gibanja s trenjem P + 2rm itl1 2rmit . trenja isti je kao i za vijak 7. b) Vijaks trapeznim navojem Koeficijent trenja /J' = /J/cos (/3/2) Say ostali proracun s plosnim navojem. /Jp it(? . Korisnost + p) 1/ = Fo/F = tan altan (a + (!) F = Q tan (a (!o) =Q Sila samokocnosti P Uvjet samokoenosti = Q tan (a - vijka a ~ Po. rt1 rm dl Srednji polumjer Kut uspona a Koeficijent trenja rm = tan a tan d + do 4 --L= 2rmit (! = 11 Q: F' ~ Djelovanje vijka nasuprot sili opterecenja Sila gibanja bez trenja .5... T r e n j e u k Ii n as tom u tor u pri djelovanju sile F na klin F = 2 Fn sin a Trenje mirovanja Ft = /lo 2 Fn = -!!J1-.

Komponete sile otpora R: Rn = G Rt = F Trenje kotrljanja: fIr = Rt/Rn = F/G Sila kotrljanja i moment: F = fIr G M = fG . 0. kotrlja se po ravnoj podlozi zbog sile kotrljanja F koja na nj djeluje odnosno zbog momenta kotrljanja M.8.mu = F Fo = F(e"u-I)/e"u Najveci obodni tarni moment - Mtmu = Ftmaar = Fr(e"u-l)/e"u b) Trenje na zavornom kolutu F> Fo Tarna sila Ft = F-Fo = Fo(ePu-l) I Tarni moment 111 l . ceste) Jl > fir. makadam ::. Krak momenta kotrljanja f: kaljena relil!na tijela (kugle. Pri kotrljanju zbog momenta kotrljanja M mora biti koeficijent trenja izmedu kotal!a i podloge (tral!nice.03. reli/!ni lijev iIi sivi lijev f= 0. Kolutno obodno trenje Trenje ureta iIi trake na obodu koluta Obuhvatni kut «(rad) = 180/x. pijesak do 0. optereeen silom (npr.015. (1.5 mm na reliku (vozila na traancama) drvo na drvetu f= 5.3..0 mm Trenje kotrljanja fIr za gumene kotal!e na cesti (automobili~: asfalt ::. valjak). Hvati§te (prema sredi§tu kola uperene) sile otpora R pomaknuto je za krak f pred kotarem. 0.0 a) Trenje na u!nici F> Fo Najveea obodna tarna sila F. kugla. . 9. valjci) na relil!noj podlozi (kotrljajua le!aji) f = 0. Kotrljanje pOCinje siimo pri nagibu podloge tan a > fir. Trenje kotrljanja Kota/! (kolut. 0.01 mm relik. beton ::. te!inom G).01.

. surenje 8q= ~ /do [0.4 (zaeelik:10/3) Hookeov zanju zakon vrijedi ako je rastezanje linearno proporcionalno napre8 q = «a = 8E « E = 1/« . kod vlaka ili tlaka). do.d do.za kozu (n = 0. Modul elasticnosti E (N/mm2) eelik 210000 eelicni lijev 200000 nodularni lijev ::::J80000 sivi lijev ::::IOOOJO karbidni tvrdi metali ::::580000 112 AI i AI-slitine Mg i Mg-slitine bakar mjed drvo :::: 70000 :::: 39000 125000 :::: 90000 :::: 10 000 . [.[= [. sUZenje !:J.modu! elasticnosti - koeficijent rastezanja Hookeov zakon vrijedi (do granice linearne proporcionalnosti) za eelik. aluminij i drvo.08 za vlak a n = 1..za lijevani cink..nonnalne sHe Fn djeluju okomito na promatrani presjek S. ~ - 8/8q = m za sivi lijev m = 5 . Potencijalni zakon (ustanovljen na temelju preciznih mjerenja) 8 = etoan vrijedi osobito za sivi lijev.. produljenje !:J.16) n < I . dok je n = 1. produljenje 8 = [/[0 aps.d = reI. \ tangencija[na naprezanja T . Deformacijski rad W = q 8/2..[0 reI. gdje je 17.IS u presjeku S samom i uzrokuju - tangencijalne sHe Ft djeluju T = FlS a) Normalna naprezanja a uzrokuju produljenje ili skraeenje materijala (npr.0:::: I/E.7). 1. beton (n = 1. Za neke druge materijale je npr.CvRSTOCA Naprezsnja Pri defonnacijama nastaju u materijalu naprezanja koja djeluju suprotno uzroku defonnacija: .14. Pri tom se pojavljuje aps.prvobitna du!jina odnosno promjer epruvete (bez naprezanja). i uzrokuju normalna naprezanja a a = F. granit.. n> 1 . ufad od konoplje itd.04 za tlak. 9 Poissonov broj /l = I/m za kovine m = 3. a prakticno i za bakar. d duljina i promjer epruvete pri naprezanju a.

G Odnos izmedu modula elastitRosti E i modula smicanja G = Em/2(m = E/2(1 + /J) (Za telik je m = 10/3 pa je G = 0. npr.) Geometrijske kankteristike presjeka S tat i t k i m 0 men t plo h e s obzirom na neku os jest suma umnofaka elementarnih povr~ina te plohe i udaIjenosti njihovih teZi~taod izabrane osi Mx = f ydS "" LyjSj a jednak je umn~ku povrline njena teZi~ta T od osi x S i udaljenosti Yu y Mx Moment tromosti = YuS . Pri zakonu vrijedi proporcionalno a nap reza nj a r uzrok su klizanju materijala tom se javlja tangencijalna deformacija y.b) Ta (npr. Aksija/ni moment p/ohe je suma umnozaka elementarnih povr~ina i kvadrata udaIjenosti njihovih teZi~ta od izabrane osi. Steinerovo pravilo Aksijalni moment tromosti plohe s obzirom na os koja je paralelna s osi kroz teZi~teiznosi Iu=Ix+a2S Q Slrojarski priru~nik Iv=Iy+b2S :I@ ~ o b 113 .:!osti njihovih teZi~ta od izabranog pola (0) = f (>2dS "" L (>/Sj Pri tom vrijedi ~ = x2 + y2 i Ip = Ix + Iy Moment tromosti plohe uvijek je pozitivan. od osi x iIi y: Ix = f idS Polumjer tromosti i "" V/Sj = ViiS povr~ina Ip Po/ami moment tromosti p/ohe je suma umnofaka elementarnih i kvadrata udaIje.385E. plo he Statitki moment plohe s obzirom na os kroz teZi~te je nula. Slitno za podruqe u kojem je tangencijalno naprezanje klizanje (deformaciji y) y= fJr fJ = lIfJ + 1) koeficijent smicanja modul smicanja r = yG G Deformacijski rad W = ry/2. kod Hookeovu r linearno nge n cij a I n smicanja).

Neutralna os prolazi kroz teZi~te promatranog presjeka (na sI.~ - ~ 5 Deformacija kOO vlaka (tIaka) .!e na!udaljenija f1 neutralne OSI(za eh ez). 115 i 116. koje zami~ljamo raspodijeljeno I po presjeku razmjemo prema udaljenosti od neutralne osi n. u toeki koj~. str.moment tromosti presjeka S s obzirom na n W . 1 IZDOSI od + Um~ = MellI -Uma. f}.prvobitna duljina.T I = gdje su: 10. sir. 157) f}. vrijedi Umax Me/I = MIW = I .moment otpora presjeka W = lIe Progib nosacaf slijedi iz diferencijalne jednadZbe elastiene linije y" = -MIEI Mmax.T .produljenje (skraeenje) f}. koje zammjamo da je jednoliko raspodijeljeno S.T . UT = EaT' f}. i mogu biti Savijanje Moment savijanja M uzrokuje naprezanje u. uzrokuje naprezanje + po presjeku () $=\ 5 () t--r ~r kod vlaka +U= ~ kod tlaka -u = . = MezlI s obzirom na Ako je presjek simetrican n (el = eZ = e). \ katkada vrlo velika. Temperatuma naprezanja ne zavise od dimenzija predmeta . 158 i 159). ar .Vlak i dak Optereeenje F.f.O'maks ~ Qj kS o . Maksimalno naprezanje na savijanje umaks +~ ~=r .: kroz tocku 0). 114 .1= dIE T e m per a t urn a nap r e z a n j a ur pojavljuju se pri zagrijavnju ohladivanju cvrsto upeta predmeta Hi ur=EE=E. W za najce~ceslueajeve dani su na str.f}.lllo M je lineamo temperatumo produljenje (skraeenje) (v. cC'-.lin arni koeficijent temperaturnog rastezanja (K-1) (v. ' ~ n pojavljuje se./ ar 10' f}.temperaturna razlika. I.

C 8 ' ~ .~t B /. 1 I ! C (x -1/2) 115 AI C ~ ~l~". a . prog. nosaca Slika optereeenja Moment savijanja Mmax FI . .. ~ 384 ..:. I .- .I . El 3 185 . -13 El QI. _A.:I [.1 Pro gib f F El 13 3 na mjestu A (x = 0) -I :l ~ ~ 12 B I I '/ I x=Vs --1FI : 8 ___I. - C B i El -.. . x = 0. (-)~ 12 B. I a " B /'~ I i i QI 2 B - Q El .a .- 384 C(x=I/2) .- /3 8 A (x = 0) a QI Q 5/3 12 -~--D. 'C ~: I F 13 : C (x = 1/2) El 192 ~ A .b.~ 1-0 6.. I (-) - QI 1 8 I I I -Q .Moment.B /.4215 X a I I ! .

d4= = O. 12 6 bh2 24 -.31 8 e = 2h/3 bh3 36 V3.. I poglavlju: Oblici kovinskih poluproizvoda (str.ID Za tanke stijenke s = (D d)/2 T = (D - + d)/2 Ttab2 4 Momente tromosti i momente otpora za standardne 4 eeliene profile vidi .4 I I I .4= 16 = 0. otpoTa Wx - . 116 .I d3 E -Ttd4 64 e= (3 Ttd3 32 - i 4/Tt) d = 6 = 0.. tromosti Ix . Presjek . 426 do 430).00686d4 0. moment.288 d 8 (- 9Tt 8 )/16.0238 d3 Tt D4-d4 -0-32 D D4-d4 ~O.c 0 ah3 12 a4 8> ah2 6 a3 - ! i..5413. .Moment.

am se smicanju pridruZi i moment savijanja. 118. FIS = (4/3) . FIS Tsmax"" 2FIS Torzija (Uvijanje) Moment torzije T T= Fa uzrokuje torziono naprezanje koje zami~Ijamo jednoliko razdijeljeno po presjeku i razmjemo prema udaljenosti od teZi~ta.1 d4 rp= TlIGJp Kut torzije sveden na jedinicu duljine rp(rad) U= TIGJp U(radlm) Polami momenti otpora Wp i kutovi torzije svedeni na jedinicu duljine sabrani su za najvaZnije presjeke na str.polarni moment otpora presjeka Wp = Jp/r = nd4/32 "" Za kruZni presjekje Kut torzije rp npr.Smik (Odrez) Popreena sila F. naprezanja na smik se raspodijele po presjeku nejednoliko. Medutim. koja djeluje u samom presjeku. U kratkih svomjaka i zakovica mozemo naprezanje na savijanje zanemariti i izv~iti proracun samo na smik. Zbog toga se pojavljuje najveee naprezanje na smik: kod pravokutnog presjeka kod okruglog presjeka kod okruglog prstena s tankom stijenkom Tsmax Tsmax = (3/2) . a zamiSljamo je jednoliko raspodijeljenom po presjeku S. Jp 0.polarni tromosti presjeka Wp . 117 . Najvece torziono naprezanje pojavljuje se u toeki najudaljenijoj od tezgta (r) Ttmax -Jp F = (TIJp)r moment = TIWp . uzrokuje naprezanja na smik Ts'= FIS Naprezanja na smik uvijek su vezana s naprezanjem na savijanje.

.ab2 c2 Cl.3i3 of 0.052 n nS 0.d4) G T 1 ::::::.. -.65 1 + n3 ) . I .Clab3 G T G \ .630 + 0.ab2 .--21t s r3 G I a2+b2 T r = (D + d)/2 - £ .0 2 .D4-d4 D 16 "" 21tsr2 T 32 01t(D4.208 a3 .Po/ami momenti otpora i kutovi torzije Presjek Polarni moment otpora Wp Kut torzije na jedinicu duljine (j (rad/m) 32 1td4 T G od3 16 Q33 Za tanke stijenke s = (D d)/2 1t -0.= 3( I - c2=1-1/=118 a b 0. ..a4 I --.

.broj lamela n 1 2 3 4 5 10 ""I 1/1 1.4itnr2 02-2/r .nonnalno naprezanje -r.optereeenje f .2d G-d G n .2 = El F Ir2 Ir 0 = 12-:£ °~ lfi(rad) it F=_o-0-r d3 16 r = 2 TOE f= 64nr3 oL= d4 G 32/~2 oL= itd G .progib F=-obh2 6 F 0 I 13 4/3 F 2[2 0 f=EfoT=~°F:="3h°F: nbh2 F=~o F 13 4/3 F 2/2 0 f= 1/1 EfoT =1/1ni}h'J oF: =1/10"3h oF: n .315 1.tangencijalno naprezanje F .L ° 1.broj zavoja opruge I .160 1.duljina Ziceopruge (Te jednadzbe vrijede samo ako je promjer Zicevrlo malen prema promjeru opruge!) 119 .000 1.Opterecenje i progib opruga 0.390 1.283 1.234 1..500: F = bh2 ~o f = rlfi= .

Faktor sigumosti v iznosi: za sivi lijev v = 8. 12. i polumjer tromosti Slobodna duljina izvijanja 10za razliCite slu~jeve opterecenja na izvijanje iznosi: F - - '/ 10 . kod ~elikaza vitkost J. v = 6 . ]20 . izvij an j a UJc UJc= ---L Fi S Sita izvijanja Fk i naprezanje izvijanja UJcovise 0 v i t k 0 s t i J. Stvamu situ Fkojom mozemo opteretiti nosa~odredujemo pomocu faktora sigumosti v F=. Djelovanje te sile na nosa~ presjeka S uzrokuje u njemu naprezanje '. E u I e r 0 v a jednadzba za elasti~no izvijanje F: 2 E/min k=nlT Odatle slijedi naprezanje Ok za elasti~no izvijanje Fk 2 E/min 2E UJc=S=nt. . . = 21 10 = I Polumjer tromosti i I i = V/minIS gdje je S presjek nosa~. J.Fk v . > 105.TS=nJ:2 Te dvije jednadzbe vrijede samo za elasti~no tla~no podru~je. a /min njegov najmanji aksijalni moment tromosti. za drvo . za relik v = 5.=~ I gdje znare: 10 slobodnu duljinu izvijanja. tj.Izvijanje Najmanja sila pri kojoj se pojavljuje izvijanje je s it a i z v ij a nj a Ft.

50 4.26 14. - - Koeficijenti izvijanja w za celik cvrstoee 360 N/mm2 (W360)i 510 N/mm2 (WSIO): A 0 20 30 40 50 60 70 80 WJ60 1. .64 6.45 za drvo A o 10 20 30 40 60 80 100 120 140 150 W 1.41 110 120 130 140 160 180 1.21 6.31 7.00 1.00 1.29 A 310 .194 A Fk F=-=~ v GkS v Vitkost A A< 80 A < 112 A< A< A< A< 105 89 86 100 .96 6.79 2.75 10.67 2.22 4.tlacna sila kojom je optereeen.47 3.62 A 470 .71 1.05 2.58 200 A W360 WSIII 2.28 1.90 1.053 .32 5.05 1. u nosacu odredujemo F izrazom Naprezanje Sw=a gdje su: S .presjek nosaca.19 1. * » Po s t u p a k W«upotrebljavamo za celicne i drvene konstrukcije.04 1.83 za sivi lijev A 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 III 1.43 5.42 2.85 3. w koeficijent izvijanja ovisan 0 vitkosti A i materijalu nosaca. .0 A + 0. .01 1.00 1.8.01 1. 10. .55 WSIO 1.0.30 A 29.39 1. v = 6.21 1.25 121 .mekan - .11 1.2.59 15.22 1.48 8.03 1.21 3.41 1.65 4.T e t m a j e r 0 v e jednadZbe za naprezanje kojima se sluZimo pri gradnji strojeva: Ok pri neelasticnom izvijanju Materijal sivi lijev celicni lijev celik: E N/mm2 100000 200000 210000 210000 210000 10000 optereeenje ak N/mm2 776 .55 12.11 1.30 1.00 1.14 1.06 3.08 1.1.13 90 100 1.73 10.17 9. a naprezanje (normalno).14 A 335 .06 1.14 1.43 2..28 4.53 220 240 250 8.31 4.z 303 .1.tvrd CrNi drvo Dopusteno Faktor sigurnosti v iznosi: za manje strojeve za vece strojeve v = 8 .08 1. F .11 2.0.12.07 3.3:.

Fae2/1 ./I ar2= -a . dakle st~ se udaljenost a povecava. kod materijala koji ne podnose vlaena naprezanja) dobivamo ako sila djeluje na povrsini j e z g r e presjeka koja je omedena »polumjerom jezgre r« r = I/Sel Polumjer jezgre r iznosi za razlieite nosaee: r = h/6 za kvadratni (sa stranicom h) u smjeru stranice .Slozena opterecenja a) V I a k i savijanje Nosae optereeen na vlak silom F koja djeluje na nj ekscentrieno na udaljenosti a od osi nosaea dodatno je opterecen momentom M = Fa. Naprezanje zbog vlaka a = F/S .Fae/I Nosaee koji su razmjerno vitki (velike duljine s obzirom na presjek) treba proraeunati i na izvijanje.1179h r = d/8 za okrugli (s promjerom d) za prstenasti (s promjerima diD) r = D/8 . = -F/S + Fae.u smjeru dijagonale r = 0. Ta tlaena naprezanja poprimaju konaenu vrijednost jednaku nuli kad a naraste do vrijednosti a = I/Sel' Poveca Ii se udaljenost a iznad te vrijednosti./I = Fael/I = -Me2/1 = -Fae2/1 Najveca ukupna naprezanja = -a + a. u suprotnom rubu nosaea pojavit ce se vlaena naprezanja. Najveee naprezanje zbog savijanja +a. Sama tlaena naprezanja (npr. [I + (d/D)2] - 122 .a2 Tlaena sila F koja djeluje na nosae u udaljenosti a od osi nosaea uzrokuje opterecenje na tlak i dodatno opterecenje momentom M = Fa.a2= -F/S . = Me. Naprezanja zbog tlaka Naprezanje zbog savijanja +al -a2 art -a = -F/S = Me./I -a2 = -Me/I Najveca ukupna naprezanja b) Tlak o i savijanje = Fae. to se vge smanjuju tlaena naprezanja u rubu nosaea koji je nasuprot hvatistu sile F./I = -Fae2/1 art = a + al = F/S + Fael/I ar2 = a = F/S . * St~ se hvatgte sile F vise udaljuje od osi nosaea.

naprezanje. FIS = moment 't (16/3) .d mozemo zamijeniti silom koja djeluje u sredgtu eepa i momentom para sila T = Fr = Fd/2.65V~T/M)i po Huberu(i dr. (D4 d4)/D Wp = (1t/16) .35+ 0.(D4-d4)/D = 2W a = M/W . FI7td2 tangenci- jalno naprezanje 't dviju sila uzrokuje - = 16 Tf1td3 = 8F/1td2 iznosi Najveee ukupno naprezanje 'max = 's t 't = (16/3).75 (IX{)T/M)2 .3 IX{)= adop/l. savijanja M i okret- U okruglog presjeka (ili kruznog vijenca) pojavljuju se najveee vrijednosti normalnog naprezanja a i tangencijalnog naprezanja .= T/ Wp = T/2 W - iznose normalna naprezanja zbog savijanja tangencijalna naprezanja zbog torzije Ukupna su naprezanja am-x = ~M/W IX{)= adop/I.po Mohru ~=VI+(IX{)T/M)2 - po Bachu - IX{)= adop/2 'doP U svim je slucajevima adop dopu~teno normalno dopu~teno tangencijalno naprezanje (vidi str.73 rdop 'dop gdje vrijedi ~ = 0. Okrugli presjek ima moment otpora polarni moment Kruzni vijenac ima otpora Wp = 1td3/16 W = 1t d3/32 = 2W moment otpora polarni Pojedinacna moment otpora naprezanja W = (1t/32).) ~ = VI + 0. a 'dop je 123 . 532). na rubu na istom mjestu.c) Smik i torzija Silu Fkoja djeluje na obodu cepa promjera. Sila kroz sredi~te uzrokuje naprezanje na smik 's 's Okretni = (4/3) . F/1td2 + 8F/1td2 = 40F/31td2 d) Savijanje i torzija istovremeno momentom ~ -~ r F1 --\ I F Presjek nosaea je optereeen nim momentom T.

1 Jednoliko gibanje I' I1 Ubrzanje + a Usporenje -a ~ b ..'l' " . i kinetiku.. koja prouCava utjecaj djelovanja sila na gibanje tijela. tocke brzina poeetna ubrzanje brzina v=Vo ds dt dv a=- .. ~ ~ b tl') ' ds v = Vo= . t ~ . razlikujemo kinematiku. na sile koje na nj djeluju.= = konst dt dt2 ' \~. Kinematika a) Pravocrtno gibanje materijalne Oznake: put poeetni put vrijeme S So t .DINAMIKA Dinamika je nauka 0 gibanju tijela. koja proucava gibanje tijela bez obzira . '0 v-v -Iconst - Zaso=O: s=vt t so)/v = s/v t t v = (s-so)/t v = sit Jednoliko ubrzano gibanje dv d2s a= .= konst dt s=so+vt t = (s dt (a=O) s.kons' t I . . S obzirom na sile koje se javljaju pri gibanju. "" 1.I I s = So+(v + vo)t/2 s = So+ (v2.v02)/2a s = So+ vot + at2/2 v = Vo+ at Prirnjer slobodni pad Za So = s= s= s= v= ubrzanje dubina 0.81 m/s2 s=h I I 124 v =gt = V2gh t = v/g = V2h/g . Vo= 0: vt/2 v2/2a at2/2 at - a = g = 9..

) Kos i hi tac (u zrakopraznom prostoru) Poeetna brzina Vopod kutom ex. . (Smjer ubrzanja ne podudara se sa smjerom brzine./s) u =rw=2rrtn d) Harmonijsko Harmonijsko zanje razmjerno Otklon titranje je pravocrtno putu. v.dq./g Visina hica h = vo2/2g sin2ex. y = votsinex. hmax = vo2/2g Domet hica I = vo2/g sin 21X Imax = v02/g ~ ~ .= 90° pri IX= 45° c) Kruzno gibanje Oznake: kut . I~Q : " : .-gt :t Trajanje uspona (Vy = 0)' th = Vosin ex.2 . pri ex.b) Krivocrtno gibanje materijalne tocke Svako je krivocrtno gibanje ubrzano. Ubrzanje je uvijek usmjereno prema konkavnoj strani putanje. x gibanje amo-tamo pri kojem je ubr- = r sin qJ r - x = rsinwt (p(rad) amplituda = wt (w = konst) 2rt/w I/T = w/2rt rwcoswt -rw2sinwt = -W2X Period (trajanje titraja) Frekvencija Brzina Ubrzanje T= f = v = a = 125 .p(rad) vrijeme t kutna brzina kutno ubrzanje W=. jer se mijenja smjer brzine. x = votcosex.-gt2/2 Vy= vosinex... = Vocos ex. dt dw £=dt diP =konst dt qJ=wt Jednoliko Trajanje kruzno I okretaja gibanje (period vrtnje) W=- - Kruzna frekvencija Brzina vrtnje Obodna brzina (na polumjeru titranje r) T = 21t/w f = I/T (S-I) n = w/2rt (okr. .'.

konstanta elasticnosti opruge W = ~ds = k S2 . vis F= konst W= Fs W = f Tdtj! = f Trodt istog smjera vrijedi: T= konst W= Ttj! W = f Pdt P ==konst W=Pt ~~ LW4 '0 Rad pomaka F = Fo = konst t4 '0 126 W = [:ds = F(s so) '0 Elasticni deformacijski rad F= ks k - . vrijedi F = ma. az) [Fix = max [Fjy = may Izraz (." '.ma) nazivamo »silom tromosti«.\' m.Kinetika a) Newt 0 no v za k 0 n (osnovni zakon dinamike) »Sila F je jednaka umno~ku mase m i ubrzanja a« F = ma Ako su vektori sile i ubrzanja istog smjera. . = 0 b) Zakretni moment T sile Fna kraku r Obodna sila F = Tlr T= Fr c) Ra d W sile F na putu s iIi zakretnog momenta T pri zakretu za kut cp (rad) iIi snage P u vremenu t iznosi p F iT W = f Fds = f Fvdt Kad su vektori F.s02 = F + Fo (s .F. Mehanicki je sl1stavu dinamickoj ravnotezi ako je suma svih vanjskih sila koje na nj djeluju i svih sila tromosti sustava jednaka nuli (D'Alembertov princip) \' r '. Fjz) sile Fj koja djeluje na masu m proporcionalna je s komponentama ubrzanja (ax' ay. Suma komponenta (Fix. 2 2 fo so) .a. Fjy.

ima. 47C2nmedt5 Prosjecna kutna brzina COmed (Wmax+ = - wmi.)jW". T w.2)/2 = Jwmcd2t5 = J. povecava kutnu brzinu zam~njaka do Wmax (u tocki I) i smanjuje je do Wmi. kao toplinska iIi kemijska energija itd. potencijalna se energija pojavljuje i kao energija napete opruge Hi komprimiranog plina. S obzirom na neku ravninu. iznosi W = J(wmax2 Wmi. (u toeki 2). Tijelo mase m.)j2 . koji se mijenja za vrijeme jednog okretaja (27C). 127 . tj. Pri pravocrtnom gibanju izraZavamo kineticku energiju masom m i brzinom v Wk = mt. potencijalnu energiju (energiju polozaja) Wp=mgh=Gh Osim toga primjera. vis P i pri konstantnoj snazi P vrijedi = e) Korisnost Korisnost nekog procesa. stroja Hi uredaja jest omjer izmedu korisno dobivene energije W (snage P) i utro~ene energije Wo (snage Po) 1/= WjWo= PjPo< I f) Kineticka energija Wk je energija mase u gibanju. koji ima moment mase J i prosjeenu brzinu vrtnje n.d) Sn aga P je rad obavljen u jedinici vremena t P = dW = dt Wjt Fv = F ds dt P = Fv P = T dql dt P = Tw = T27Cn U isto usmjerenih vektora F. tezine G = mg. ~ Stupanj nejednolikosti 15= (Wmax Wmi. -w 2~Cl tromosti g) Potencijalna energija Wp je energija poloZaja (stanja).cd Primljeni odnosno predani rad zama~njaka. 129) i kutnom brzinom w Wk = Jw2j2 na Wk = mv2j2 + J(02j2 Za promjenu od potreban je rad kineticke energije Wo = mvo2j2 + Jwo2j2 Zamdnjak Nejednoliki zakretni moment T pogonskog stroja. iznad koje se nalazi na visini h.2/2 tromosti Pri kruinom gibanju izrazavamo kineticku energiju momentom mase J (vidi str.

co - kutna brzina. a jednak 'je promjeni kolicine gibanja mv Fdt = mdv fFdt=m(v-vo) gdje je vo . = 0 2:m. konst : Tdt j'e 'moment kolicine gibanja mv s obzirom i) Moment impulsa na neku toeku (po\) i1ios u: Tdt=rmdv=Jdco 11' fTdt= rm(v-vo) =J(co-wo) gdje su: r .h) I mpuls s ile Fdt izraZava djelovanje sile F u vremenu t. Pri rotaciji sustava m!lterijalnih tocaka oko neke osi vrijedi 11 f Tdt = f Frdt Moment tromosti mase = 2: (rjmjv.pocetna brzina.wo) - aksijalni (s obzirom na os x) Jx = f r}dm polarni (s obzirom na pol) J Polumjer tromosti i = f r2dm i =V J/m i = D/2 r2 = x2 + y2 + z2 J = mi2 J = mD2/4 mD2 = 4J Zam~ni moment mD2 128 .v:. vrijedi I ! 2:m.a.2: (rjmjvjo)= J(co. Nemali vanjskih sila (odnosno ako su u medusobnoj ravnotezi pa je njihova rezultanta jednaka nuli).okomita udaIjenost tocke (osi) od smjera vektora brzine v. Moment impulsa je vektor koji je okomit na ravninu vektora vir. bit ce Ft=m(v-vo) * Za sustav materijalnih tocaka vrijedi 2: Fj = ao 2: mj gdje je ao ubrzanje tezi~ta. J - moment tromosti mase s obzirom na tocku (os). Tezi~te sustava materijalnih tocaka giba se kao da je u njemu zdruzena sva masa sustava sa svim vanjskim silama koje na nj djeluju.). Za F = konst vrijedi' F t=m(v-vo) Ako su vektori F i v istoga smjera.

moment tromosti tijela s obzirom na os kroz lezi§te tijela J. m3she d 4 dm7tshe m Jz I h IllIln " 21' 2 7t = -mr2 = -d'e 5 60 m = 7t/6 .. + me2 J. d3 (114 : krm: 11111'1111 llgh k redi§te) e I) 2R " "Ill I 21' (D + d)/2 (D .he (D4-d4)he I 11111'111Vlltjll 1 7t + 1'2) = - Jz= -m(R2 2 32 D Innklh . = J.d)/2 2 R'-r' Jz=-m5 R3-r3 7t = -(D'-d')e 60 m = 7t/6.IUcn 1\ "111 (I) + d)/2 I (D d)/2 Jz m = (D2-d2) mrm2 7t/4.." Iromosti mase lijela (gustoce e) VIIUllk 6 DL : 1 m 7t Jz=-mr2=-d4he 2 32 = d27t/4.I .m(a2 + b2) = .M"".IUen a l'r'IOII 'I'IIII'II !1t ~ @ -+z . .moment tromosti tijela s obzirom na os koja je paralelna s osi kroz tezi§te i od nje udaljena za e III Slrojarski prirutnik 129 . .abh(a2 + b2)e 12 12 m = abhe Slclnerovo pravilo J.7td4 Se m 6 m 7tdm2se 1'2) = tnnklh . '<' 1 1 Jz = . he - = 2:. (D3-d3)e 2 Jz-mrm 3 2 =.~. Jz m (R2 + 27t2 Rr2 ( R2 + 1'2) e R m 27t2Rr2e Z.

6. .55 drvo 0. + m.. . (1 + E)(V. deformacija. + 2(v...). = (mtvt = + m. UI = VI - sudaraju se brzinama (prije sudara) v.v.95 celik 0. .5 (E U celiku raste s tvrdocom) E = 0 potpuno plastiean sudar UI = U. = VI 2(v. v.)m. Uvjeti dinamicke ravnoteze su: Lmrsina =0 Lmreosa Lmrlsina Lmrleosa =0 =0 =0 Sudar je dodir dvaju tijela koji se zbiva u vrlo kratkom vremenu razmjerno velikim silama.) - m.9 pluto 0. V2) E = (U2 . koja rotira obodnom brzinom U odnosno kutnom brzinom w na polumjeru ro (udaljenost tezista tijela od osi rotacije) izn "'2 ~ OSi Fe=mu2/ro=mrow2 "'. nakon sudara (1 + E)(VI . U. -<: -!:: "'. Dinamicka ravnoteia Osovina je u dinamickoj ravnotezi ako na nju ne djeluju nikakve eentrifugalne sile ili se utjeeaji tih sila medusobno ponistavaju (»slobodna osovina«). Zbog gubitaka je (zvuk. + . i m. materijal obaju tijela E staklo 0.v. m. .m. Brzine masa ml i m.)/(m.CentrifugalDa sila Fe mase m. 0.UI)/(V.v./(ml + m2) U2 = V. koje se giblju po istom praveu ~~ .) E 1 potpuno elastican sudar U.95 toplina) 0 < E < 1: slonovaca 0.) - - Gubitak energije pri sudaru W = (1 - ~)(VI - v. ml + m. Centralnisudar Mase m. ./2(mt + m.m. . odn. v. rn.)ml/(mt + m.v.) 130 .) ml + m. Koeficient sudara = V.

131 - ...nepriguseno njihanje v < 1 periodicko priguseno titranje Pri aperiodicnom gibanju (v > 1) nema titranja pa se put y postupno prihlizava nuli. PriguJeno s/obodno titranje Djeluje li na materijalnu tocku sto titra otpor R koji je razmjeran brzini.i .mJeru. bit ce titranje priguseno R = -k(dy/dt) k = konstanta prigusivanja jednadzba Za priguseno titranje vrijedi diferencijalna m (d2y/dt2) + k (dy/dt) + cy =0 IJvndenjem izraza A = kl2m y = VWo v = kl2 .amplituda Iuml= wYm laml = W2 m Y titranja put brzina Y = Ymsin (lOot + '1') U = um cos (lOot + '1') ubrzanje !Idle 1nuCe: I vrijeme Wo .. 211:f a = -am sin (lOot + '1') - '1' faznu konstantu »kruZna frekvencija« vlastitog - Wo = Vd. harmonijskoga titranja 11dlferencijalne jednadzbe neprigusenoga m(d2y/dt2) + cy I'ltIllll1zi rjesenje: =0 Ym . ali K"protun po smjeru. ..tlta frekvencija f neprigusenoga = 1/211:. bit ce gibanje harmonijsko F = -cy f c . da je sila I kolll nil nju djeluje razmjema razmaku Y od sredisnjeg polozaja. a supratna po .pri "kruznom titranju Period (vrijeme njihaja) T = 1/f = 21t1wo 2.pri obicnom titranju Wo = Vd..11lrllnJe I Slobodno nepriguJeno titranje (lIhll Ii se materijalna tocka periodicno s frekvencijom f tako..konstanta opruge harmonijskoga titranja VI/.vcm ~ dnbivamo Ijesenje diferencijalne jednadzbe = yoe-IJ sin (w t + '1') IIdjc je krutna frekvencija prigusenoga titranja W = V(clm) - A = Wo ~ v = 0 . Vd.

Prisilno titranje Na materijalnu tocku koja titra djeluje . n koja zahvaCau teZi§tu. koja dodatno opterecuje osovinu za vrijednost y. Tome odgovaraju - kriticna kutna brzina ll'k = "I(d. amplituda titranja se povecava i dostiZe maksimum (rezonancija) pri kruznoj frekvenciji w = woYI-2v2 odnosno. iznosi pri rotaciji kutnom brzinom w Fe = mw2(e + y) = cy ~ Progib osovine pri rotaciji iznosi y = (mew2)/(e m(IJ2) Za kutnu brzinu kod koje bi bilo e = mw2 (ne uzimajuci u obzir prigu§ivanje) bHo bi y = co.jo§ i vanjska sila F. Kriticna brzina vrtnje osovine Karakteristika macije y s n je elasticnog progiba osovine omjer e izmedu sHe F i defor- c = Fly Pri ekscentricnosti e tezi§ta osovine mase m djeluje na nju pri rotaciji sila Fe. kriticna brzina vrtnje nk = w.. uz neznatno prigu§ivanje Wk pri kriticnoj Wo kruznoj frekvenciji Wk = = Yelm kriticne kru- g Pri prisilnom titranju bez prigu§ivanja postala bi amplituda zne frekvencije beskonacno velikom.osim otpora R . npr. I: 132 . Centrifugalna sHa. udaljenom za e + y od sredi§njice osovine u mirovanju. Za takvo titranje m{d2yldt2) F = Fo sin wt vrijedi jednadzba + k(dyldt) + ey = Fosinwt PribliZava Ii se kruzna frekvencija w prisilnog titranja kruznoJ frekvenciji Wo vlastitog titranja. 4.r b I I I E 3.j2n = mg: ll'k Za odredivanje omjera e elasticnog progiba moZese uzeti progib yo osovine u mirovanju §to ga izaziva tezina osovine G c = Glyo = mglyo w > ll'k = ViiYo Naraste Ii kutna brzina w iznad kriticne ll'k smanjit re se progib y osovine pri rotaciji (osovina ce se sama centrirati).

neprave tekuCine.HIDROMEHANIKA ZlIkone hidromehanike primjenjujemo za fluide (tekucine u sirem smislu).:stica. 65 i 72.8 I m/s2).. Takav fluid ne postoji. ne ovisi 0 obliku posude (»hidrostaticki paradoks«). Kinematicka viskoznost v je omjer dinamicke viskoznosti 7Ji gustoee (! v= . medutim. do brzine -lIlIllIlIja oko 100 mls. katran. Viskoznost je otpor fluida protiv tangencijalnih r.21. kao npr. ali njime cestb l'uJednostavljujemo racunske probleme. (! Mjere za viskoznost . dv je razlika u brzini slojeva na razmaku dy. 7Jje IIpsolutna(dinamicka) viskoznost.. lI_rllll. sila iIi kutnih deformacija Dinamicka viskoznost 7Jdefinirana je Newtonovim zakonom. Iskljucene su tzv. 212 do 214. sto ga uzrokuje tezina. Urea/nom fIuidu postoji trenje IZlI1cdu Cestica - fluid je viskozan. 11 1111 kapljevine (tekucine u uzem smislu) i na plinove do granice do koje ih sve IliAII1l1zemosmatrati prakticki nestlacivima (inkompresibilnima).vidi u tablicama na str.Y I je naprezanje na smik. Sila tlaka F na horizontalno dno posude ovisi samo 0 hidrostatickom p i 0 povrSini dna A tIaku F = pA = h(!gA ~---~--~ Ta sila tIaka. tj. HIDROST A TIKA Hidrostaticki tlak p je tIak u tekuCini. Kod nestlacivog fluida mase m jesu volumen V i gustoca (! konstantni V = konst (! = m/V = konst U idea/nom fIuidu nema sila trenja. med i sI. Ovisi samo () visini h razine (nivoa) tekucine iznad mjesta mjerenja i gustoCi tekucine (! p = h(!g gdje je g zemaljsko ubrzanje (= 9. LJ UA ' A A LJ 133 . dv r = 7Jd".vidi str. Brojcane vrijednosti za kinematicku viskoznost .

Po velicini je jednak tezini istisnute tekucine. Pascalov zakon Narinuti tlak siri se po tekuCini nesmanjeno i jednako u svim smjerovima. Sila tlaka na stijenke Sila tlaka F tekuCinegustoce (Jna ravnu stijenku posude kojoj je omocena ploha povrsine A iznosi h. a (J njena gustoea. u odnosu na stijenke. TIak P na dno posude u kojoj je iznad povrsine tekucine (visine h i gustoce (J) tlak Po ~ A - TIak P na dno posude. medutim. HvatiSte sile Fje. medusobno ponistavaju. atmosferski tlak u tekuCini ne uzimamo u obzir jer on djeluje i s druge strane stijenke posude.==:?. 134 .-=-- Atmosferski tlak Pa na povrsini tekucine prouzrokuje u tekuCini stvami tlak koji je veCi od hidrostatickog i iznosi P=Pa+h(Jg Pri proracunavanju posuda s obzirom na tlak tekucine. pa se djelovanja. je vertikalna udaljenost teziSta (T) omocene plohe od razine tekucine. V volumen istisnute tekuCine (istisnine). uzrokovan u tekucini silom F na stap povrsine A iznosi -<:: "00. a hvatiSte mu je u njezinu teziStu (Arhimedov zakon) Fv = mg = (JgV m je masa. ispod teziSta plohe.U z g 0 n Fv je sila kojom tekucina djeluje okomito prema gore na tijelo uronjeno u tekuCinu. na dubini hF=~ hTA gdje je I geometrijski moment tromosti omocene plohe s obzirom na njezin rub u visini razine tekuCine (0).

25 2000 upunj lIodi~njiprosjek I 1019 1015 1 016 0 -3 16 7 8 0 1.5 -56.007 2500 3000 4000 5000 6000 8000 10 000 12 000 15 000 20 000 25 000 30 000 737 701 616 540 472 356 265 195 121 55 25 12 .314 0.35 13.03 160.4 11'.75 11.008 Zbog vremenskih upliva mijenjaju se: zracni tlak za :t 5%.5 -24 -37 -50 -56.4. temperatura t i gustoca (J Vi~egodi~nji prosjek (po: Mende/Simon) Tlak Po mbar Oodi~nje doba I Temperatura °C t Gustoca (J kg/m3 na visini h (m) o ~'Jccanj 2000 791 799 795 0 2000 0 1.20%.526 0.5 -56.195 0.5 30 31.191 1.86 10 9.736 0.0406 0.026 0.25 .157 1.660 0.5 -56.0179 30 835.International Civil Aviation Organization) t t h (J h (J Po Po °C m mbar m °C mbar kg/m3 kg/m3 0 100 200 300 400 500 600 800 1000 1200 1500 2000 JOB 1001 989 978 966 954 943 921 898 877 845 795 15 14.910 0.179 1.0 350.61 22.14 g/m3 0. Pri potpunoj zasieenosti zraka «({J= 100%) pcraturi t: zavisi apsolutna vlaga x 0 tem- x °C -20 -10 2.202 1.167 1.23 73.111 1.1 9.091 1.10 35.1 S tan d a r d n e (n 0 r m ne) v r i j e d nos t i zracnoga tlaka Po' temperature t i gustoce (Jpri razlicitimnadmorskim visinama h (po ICAO .135 1.8 8.7 13.1.945 0.05 12.819 0.413 0.2 5.8 0.5 7.0889 0. 193) medu 60 i 100%.225 1.28 1.0 1.5 -42.23 1.883 0 4.Abnosfersko stanje Zracni tlak Po.5 -11 -17.0 .060 1.a relativna vlaga (vidi str.996 1. gustoca zraka za .1.7 135 Kinematicka viskoznost v pri razliCitimnadmorskim visinama h: 25 10 15 20 0 5 h km v mm2/s 14.25 2.214 1.46 20 17.

p.= H = konst pg 2g pg 2g Bemoullijeva jednadZba za stacionarno strujanje realnog fluida uzima u obzir gubitke (od presjeka 1 do 2). + PT ili gubitkom tlacne visine !!'ht <I + J!. ono. pri kojem se cestice gibaju u beskonacno tankim slojevima. ~to motemo izraziti presjekom A. tj. Laminarno strujanje je ono. gustoCa i Vi . koje izraZavamogubitkom tlaka lJ...geodetska visina nad po volji odabranim horizontom. P - s pomoeu Darcyjeve 136 .1!1 + ~2 pg 2g pg g U tim su jednadzbama: <i .Pt v2 V2 <..HIDRODINAMIKA Promatramo s t a c ion a r n 0 strujanje.brzina strujanja.L + v 2 = <2Pg+ P2+ P T v 2 + !!. Pi = hipg staticki tIak u fluidu (gdje je hi tlacna visina). .pg + PI + PT = <2Pg+ P2+ P2 n. ~to se klizu jedan po drugome bez mije~anja. - t Ia c nom vis i nom (energijom za jedinicu tezine) v 2 <I + J!.EL om s obzirom na jedinicu mase <Ig + p + T V2 = <2g + J!J .L + L.Pt iIi tlacne visine lJ. . 141).ht 1.L + ~ = <2+ t:. J ed n adzba ko n tin u i te t a glasi daje protok maseqm = konst. Bernoullijevu jednadzbu mozemo izraziti (za dva promatrana presjeka I i 2) n - speci fie nom e nergij . qv = A v = konst BemouIlijeva jednadZba za stacionarno strujanje nestlacivog fluida (bez trenja) glasi. i volumenski je protok q. da je suma svih energija (polozajne + tlacne + brzinske) u svakom presjeku (na svakoj strujnici) konstantna. + -t- V2 = e = konst V. + lJ.= <2 + . za koje vrijedi p = konst. brzinom v i gustocom p qm = Avp = konst = = konst Za nestlaCive fluide. Turbu/entno strujanje je ono.2 t I a k 0 m (energijom za jedinicu volumena) v 2 <.ht racunamo formule (str. V 2 = P = konst . pri kojem se cestice gibaju nepravilno u svim smjerovima..pg + p. U obzir uzimamo samo njihovo prosjeeno gibanje u smjeru strujanja. pri kojem brzina u odredenoj tocki ne mijenja s vremenom ni veliCinu' ni smjer. Gubitak tlaka lJ.

.obodnu brzinu qmv .IIcrnoullijeva jednadzba za sustav koji jednoliko rotira (s gubicima) :. dok je sita R kojom fluid djeluje na okoli§-reaktivna sila. pritisak mlaza iznosi R = 2qmv ReakciJ a mlaza koji izlazi s prbtokom mase qm i brzinom v kroz izlazni otvor presjeka A iz posude gdje vlada tIak P iznosi R = qmv = 2Ap 137 .V F=qm' /:!. U.u turbinama fluid \ljeluje na lopatice sitom R.p. pritisak mlaza iznosi R = 2qmll Konkavna ploCa 0 koju udara mlaz pod kutom PI i skreCe unatrag pod kutom P2 izvrgnuta je pritisku mlaza R = qmv(COSPI + COSP2) Za kutove PI = P2= O.Vg + PI + VWIZ/2 Vu.sekundni impuls. Buduci da su site i brzine vektorske naravi. relativnu brzinu fIuida (s obzirom na rotirajuci kanal). '"llIcije sustava. treba istaknuti da je sm.ier mlaza izvr- Ravna ploca 0 koju udara mlaz pod kutom P izvrgnuta Jc pritisku mlaza R = qmvcosp Konveksna I1loCa0 koju udara mlaz u sredini i otklanja RCod prvobitnog smjera pod kutom P izvrgnula je pritisku mlaza R = qmv(l-cosP) i skre- Konkavna ploea 0 koju udara mlaz u sredini cc unatrag pod kutom P izvrgnuta je pritisku R = qmv(l + cosP) Za kut P = O. Osim oznaka navedenihna kraju str.v = qm(V2-VI) .R) identiC/lD sa smjerom promjene brzine /:!.vul/2 + f!J.ier . 136. Ravna ploea smje§lena okomilo I1l1utaje pritisku mlaza R= qmv na sm.Z/2 J zzVg + pz + vwl/2 - . Sita F kojom okolg djeluje na fluid. doku pumpama lopatice djeluju na fluid sitom Iq Pritisak mlaza nap I 0 h u Protok mase mlaza je qm' brzina mlaza je v. (Npr. u ovoj jednadzbi znace: 11'. jest a k t i v n a s iI a.v. Impulsni stavak ce pod utjecajem vanjskih sita =-R Slruja fluida protoka mase qm promijenil (ko]ih je suma F) brzinu za /:!.lIe F (odn.

95 . 0. . Teoretska brzina iSljecanja iz posude u kojoj je iznad lekucine gustoce e pretlak /1p vo = V2(ih + /1pfe) Ako visinu h ne treba uzeti u obzir (kod plinova i para). Pri istjecanju tekucine iz otvorene qm posude je = OtAe V2glr tekucine pre- Za iSljecan.ie sile leze. Kolicina istjecanja a) Kolicina izoosi istjecaja kroz Olvor presjeka A izrafena qm = Ave gdje je v izlazna brzina i e gusloea fluida. Zbog trenja u mlazu i 0 sapnicu bit ce stvarna brzina man. teoretska istjecanja pri pretlaku /1p brzina .ia v = 9'Vo U dobro zaobljene sapnice koeficijenl je brzine 9' = 0.99..!. /1p volumenskim pro- b) Kolicina istjecanja tokom fluida q" iznosi kroz olvor presjeka A izrafena 138 . Zbog kontrakcije vamo Otje koeficijent istjecanja prolokom mase qm mlaza Jl i uzimajuci qm koji zdruzuje u obzir koeficijenl brzine 9' dobi- = OtAvoe koeficijente konlrakcije i brzine: Ot = Jl9'. gdje je g ubrzan.ia kroz maleni olvor iz olvorene posude u kojoj je slalna razina lekucine visine h iznad izlaza (Torricellijeva formula) vo = JI2gJ.. vo= V e T 2--.ie iz zalvorene tlak /1p vrijedi posude u kojoj je iznad povrsine Za h = 0 (Sto vrijedi qm = OtA e V2(glr + /1pfe) za plinove i pare) dobiva se qm = OtA V2e .Brzina istjec:anja Teorelska brzina iSljecan.

010 1.048 1. t:. I1p (l-m)/(1+m)-l1p = 0.999 1.volumenskim protokom qv qm qv = aA V2p .142 1.091 1.695 0.45 0.05 0.032 1. Gubitak tlaka u prigu~nici odnosno sapnici . I1p 139 .30 0.615 0.989 0.660 0.60 0. dolje .p/p Koeficijent protjecanja a odreden je za svaku vrstu mjernog uredaja u ovisnosti 0 omjeru m = (dlD)2.020 1.994 1.608 0.p. Za odredivanje priguInice protoka kroz cjevovod slufe: sapnice (gore Ven/Urijeve sapnice .kraci.602 0.108 1. a d promjer otvora protjecanja kojemu je prosjek A(= d2n14).029 1. gdje je D promjer cijevi.183 0.65 'r prinice 0.001 1.624 0. Protok izrafavamo: .protokom mase qm .50 0.989 0.676 0.993 0.740 0.35 0.043 1.081 1.005 1.155 - I1Pt (1 .716 0.25 0.598 0.060 1.015 1.m) .1PI ovisan je 0 omjeru m: Koeficient a za m =( 0. venturijeve sapnice 0.10 0.40 0. t:.067 1.Protok I.1 .20 0.p = aA '12 .645 0.768 sapnice .dulji oblik) L Protjere Ii najuZim otvorom presjeka A fluid gustoee p.634 0.55 0. nastat re pad tlaka t:.15 0.120 1.

627 I 0.4m I t'l 0. I karakteristiena linearna dimenzija. y - Kinematieka viskoznost v iznosi (pri 20 GC)za vodu 1. Reynoldsova znaeajka (bezdimenzUska) jest omjer silii tromosti i sila trenja i iznosi Re = t!!. 3 kutni preljev visine h i ~irine b vrijedi h(m) qv=~JJhbV2gh JJ ovisan je 0 visinama H i h te iznosi I 0.c::1':-:-::-. Reynoldsova znaeajka Re je najvi~ upotreb!javani kriterij za sHeI I nost strujanja nestlaeivih tekucina u potpuno ispunjenim cijevima gdje tezina ne utjeee na profil brzine.630 0.650 Zakoni slil!nosti strujanja Promjene pri strujanju ne motemo obuhvatiti samo teoretskim sredstvima. ne moramo mjeriti na predmetima u naravnoj velieini. Za pravo- I b EJ1.624 0.brzina strujanja.6m H = 2.629 0.630 0. 0 .639 0. Strujanja.638 I 0.622 I I 0.025 0.Om H= 1.800 H = 0.620 I 0. Kod okruglih je cijevi promjera d: Opeenito vrijedi: d' je tzv.osim geometrijske . kinematieka viskoznost.622 0.638 0. U tu svrhu se mora .050 0.627 0.638 0.200 0. vec to motemo naeiniti i na geometrijski slienim mode- lima (manjima iIi vecima).666 0.652 0.636 0.6m H = I. zrak i druge fluide pri razlil!nim temperaturama sabrana je na str.100 0. za zrak pa 15.01 mm2ts. '-. v gdje su: v .626 0.623 0.693 0. 212 do 214.V/.400 I 0. '1' vec ih treba i mjeriti.'r 2..~ -~-~--~I _. medutim.~.7 mm2ts.ftuidom omoeeni opseg. ~~-. Za strujanje u cijevima vrijedi Re < 2320 .~ Koeficijent . Protok u otvorenim kanalima mjerimo s pomoeu preljeva...laminarno strujanje - turbulentno strujanje 1~ .presjek voda. »hidraulieki promjer« Re Re = Vdly = vd'/v I' gdje su: d' = 4AIO A . Reynoldsovom znaeajkom razgranieujemo laminarno i turbulentno struRe > 2320 janje.pori: stici jo~ kinematieka i dinamieka slienost strujanja.628 0.'~g. Kinematieka viskoznost za vodo.

d je promjer cijevi. 103 .143 Re)2 aproksirnativnorn uporabivom podrucju Re = 5 . fluida gustoce f! brzinom v daje = 'f!v2j2 presjeka iznosi koji za ravne cijevi kruznog . U laminarnom podrucju (do Re < 2320) A ovisi 0 obliku cijevi loRe. 141 zavrsava kod Re ~ 400djk . te iznosi A = rp64j Re " je faktor oblika cijevi.04725 0.Ig (0. sluzimo se eksplicitnorn.03089 Za prakticko racunanje brookovorn formulom U cijelorn prakticki nje ~:!: 1%.008 11 108 0. Ag = 0. Cijevi smatramo Re ~ djk hidraulicki glatkima do . Za okrugle je cijevi rp= I pa je A = 64jRe = 64vjvd Pri turbulent a) Hidraulicki nom strujanju (Re> 2320) razlikujemo: glatke cijevi. I je duljina cijevi. I. .01165 10' 0. I/V~ = 21g(O. gdje je k apsolutna hrapavost (prosjecna visina izbocina) stijenke.018 106 0. u kojern vrijedi Colebrookova IIV~ prakticki = -21g (0.398 ReVIJ 105 0.51/Re J/~ ~ 103djk. = Mjd j 10 koeficijent trenja. Koeficijent trenja A Koeficijent trenja A ovisi 0 Reynoldsovoj znaeajci Re i relativnoj hrapavo8.715djk) .p ( In koeficijent gubitaka. 0.005945 Cole- Vrijednosti Agza razlicite Re: Re 2320 104 A.1cijevi kjd.269 kjd + 2.lg(3.Otpori strujanja u cijevima i armaturama Gubitak tlaka zbog otpora pri strujanju I )I\rcyjeva formula f). . 108 iznosi formula odstupa- b) Prelazno podrucje.1 djk) ~ 2 djk Za proracun Ag sluzi PrandtI-Karmanova formula .31j(lgO.

103. 5 . malo zardale -- . .. .5 ~ 1. Vu~ne malo zardale jako inkrustirane Zavarene ~li~ne cijevi .3 0.10 0.15 nove inkrustirane cijevi Drvene cijevi.0378 200 0... c) Podrucje pntpune hrapavosti (koje obuhvaca vrijednosti Re > 400 d/k . I 0.107 (dakle u svim podrucjima) Moodyjeva formula A = 5.0303 500 0.10 nove - - nove.15 ~0.Za prakticko kova formula proracunavanje sluzi eksplicitna. umjetnih tvari itd.05) i s ne~to manjom tocno~u (:t5%) vrijedi u podrucju Re = 4 . . .5... .3 .. aproksimativna Peeomi- A = 0.25/[lg(3.108 relativne hrapavosti kid = 10-2. 104kid + 106/Re) hrapavom podrucju U glatkom je kid = 0..002 0. . prevu~ne bitumenom rabljene. .25 ..nove - a.8 0.715d/k)]2 Vrijednosti d/k Ab Ab za razlicite d/k: 40 0.4 0.15 I .40 .07. .10 ~0. 1.Ig (3.. prevu~ne bitumenom rabljene.0529 60 0.5.0234 1000 0. stakla.0. . .0. bronce.5..10-3(1 podrucju 3 + V2. . 0.5. 10-6.5 1.. . . mjedi.. 0.4 0. . 3 0.02. u kojemu odredujemo Ab po Nikuradseovoj formuli Ab = 0.269k/d)]2 koja vrijedi s maksimalnom pogre~kom od ~ 6% za Re = 4 . 10-3 + 0...15 Vk/d k (po Richteru) kmm 3 - visine hrapavosti Materijal i stanje cijevi Vu~ene cijevi od bakra.1014 i * Sa stanovitim ogranicenjima (k/d < 0. aluminija.0.0.01 in A < 0.04.. dok je u potpuno J'b Re ~ 00 pa formula prelazi u oblik Apsolutne prosjeene = 5.li~ne cijevi - . . jednoliko zardale nakon vi~godgnje uporabe malo inkrustirane jako inkrustirane Zakovane ~licne cijevi (prema n~inu izvedbe) nove Pociocane celi~ne cijevi Cijeviod lijevanogzeljeza - nove.1 1.103..0.. nove (uporabom postaju glade) Betonske zagladene - sirove 142 .05 ~0.1..0453 100 0.715 d/k).0196 10 0.2. ..5 2. .25/[lg(l5/Re+ 0.

00 2.05 C= 0.4 Koljena 0. 0..8 konicni nastavak C = 0.24 0.32 60.10 0. ~ !~'\ .13 0. 0. lim).13 1. > 0. " 150 Ch 0.5 2 3 4 5 6 10 0.10 0. 0. 120.04 0.5d C= 0.0 1.27 0.) u/hnamo dvostruke vrijednosti. 11 I '-.7 C.17 45.06 Izlazni provrt .C II1no!itis faktorom n : . 0. f . 1. zide i sI. 180.20 ostra sa stijenkom zaob/jena . sivi Jijev.11 Nllvcdeni C vrijede za tehni~ki glatke cijevi (npr. Za kutove J = 0 .47 0.26 2. 180.27 105.: 'Id C 1.. treba vrijednosti za .7 1. 90. otvori (otvori u stijenkama) tv u stijenki cilindricni nastavak C =0.68 90. Itllk za tehni~ki hrapave cijevi (npr. .i .- 30. a vrijednosti Ch za hrapave stijenke cijevi.1 143 . ISO.80 2. 60. s kruznim iIi kvadratnim I'rrljckom i kutom skretanja J = 90.54 Vrijcdnosti Ca vrijede za gIatke.0 1.3 1.ubovi) C = 1. 120.50 ost'a bez stijenke C= 1.5 (ost.10 0.20 0.5 1.'" Koejicijentigubitaka C U lazna u~ca konicna (konfuzor) C = 0. 1.13 0. 30..00 g~ Kru!ni lukovi polumjera zakrivJjenosti r.15 0.25 zaobljenje s nastavkom C =0.

89 -0. dok je 3 zatvoren smanjenje ~ pri zaobljenju (r) za 0.42 0.05 0.29 1.05 0.10 0.04 0.03 0.70 0.04 0.4 -0.u odvojku 1.35 =40% od 1 prema2i 3 od 1 prema 2.6 0.33 0.10 0.u odvojku 3: v .0 0.33 0.u dovodu = qV2 + qV) .84 0.u odvodu .96 0.18 .65 0.20 0.32 0.u dovodu 2.Odvojci Volumenski protoci: qV! qV2 Gubici .75 0.SA.88 0.91 0.50 =40% ~ se odnosi na brzinu v u dovodu 1.6 0. 144 .49 0.55 0.8 0. 0.75 1.07 0.29 0.88 -0.00 0.20 1.2 0.74 0.35 0.komadi) s krufnim iIi kvadratnim presjekom povr~ine A u dovodu 1: qv Volumenski protok: Gubici: Protok l:1p = ~(Jv2/2 ~ za AI o~tre rubove = A2 = A3 2 = AJ = O.08 0.28 0.4 0.04 0.47 0.8 0.2 -0.66 Odvojci jednakog kvadratnog presjeka qV)/qV! c5= 90° c5= 45° Rac v e (Y 0 2 3 2 J 0.79 0.04 0.29 0.35 1.14 0. 2: qV) l:1P2 .90 = d2 = dJ) 0.96 0.15 0.06 0.brzina u dovodu 1 ~2 (J t?/2 l:1PJ ~3(Jt?12 = = Odvojci jednakog krufnog presjeka (dl qV)!qvI c5= 90° c5= 45° 2 3 2 3 0 0.47 0.0 0.07 0. 3 .21 1.05 0.

40 0.17 -0. I/"} QV'2+ qV] .I) pnJllla 3.u odvodu 1.1112 11\1 " 11 prcma prcma prema prcma prema prema 2.' IlIIlIlIJonjc ~ pri 1.22 0. 0.'.20 0. AJ ~ za o~tre rubove = A2 = AJ 0.1111pl'lJllJa 2 i 3' lIill pl'Cllla 2.0 0. u dovodu 2.30 0.1J .57 0. zatv.15 0.37 " " '111" .60 0.50 3.0 3.2 0.18 0. zatv. 3.komadi) kruznog ili kvadratnog presjeka A Protok II.6 0. 3 3 2 2 1 1 zatv.4 0.05 -0.5AI 0.92 -0.8 0. 3.50 1.47 0. zatv.18 -0.50 0.~ vredi za brzinu K 11sic i j e v nip r i k I j u c ci (45°) kruznog presjeka. zatv.73 -0. ~Q)I .0 145 slrojll. 1 zatv. . 1.05 0.f//I'I 0 2 J 2 J sas 0.06 -1.90 t a V'C i (T ( » k 111111 t i .05 0. qV] .50 1.40 2 =AJ = 0.ski priru~nik .38 '/I. 3 zatv. povr~ine A pri 1IIIIIIvljanju odnosno razdvajanju tokova (priblizne vrijednosti): Protok AJ = A2 = AJ 1111 I IIiI 2 11\1I 11. 2.37 1.I" 0..u prikljucku 3 IllIhld 11 11dovodu 2: ~ P2 u prikljucku 3: ~ PJ hrzina U odvodu 1 krufnog presjeka = ~2Qif/2 = ~J Q if/2 (d1 '1I1111IVl'l c:dnakog J = d2 = dJ) 0.'t 111111 vl'l ".00 0.40 0.90 3.lIobljcnju (r) za . zatv.70 =60 % @ CD =20% v u dovodu 1.10 0. 1.50 0.04 0.00 1.

4)[1.04 1.4 2.15 0.4 .9 0.5 0.iek) otvoreni otvorene Zasuni (pravilno izvedeni) - .3 0..25 1.25 0. a odnose se na brzinu u cijevi V Prigusnice Sapnice m = AIIA2 m = A.1 0.jA2 0 0. 3.4 1. = (l-AI/A2)2 A.6 0.5 0.4 0. A21AI 1.5 0.1.1.8 0. Postupno suienje (konfuzor) za kutove suzen.7 0. na povr§inu A2 Prije/az okruglog presjeka u kvadratni (iIi obmuto) jednake povr§ine .5 0.36 0. 30° .8 81 16 '5.3.3 0..0 0.2 0.06 0.Promjene presjeka od povr§ine A.7 'I 9.34 0. = 0.. 0..4 0.4 7 3 2 1 0. 14° = .05 0.18 0.05.00 0.ia IX.8 0.44 0... = 0.2 0..~ 0.10 Prigu§nice i sapnice (vidi str.. 0.9 0.2 0...0 0. .4 0. . = (0.2 0. o 45°: .25. 2.15 0.4 0. = 0 d Naglo suienje za o§tre rubove A2IA.15 0.00.6 0. 0.(AIIA2)2) Gubitak se odnosina brzinu v.00 Naglo prosirenje .. 10.8 0.2. .0.5 .16 Gubitak se odnosi na brzinu v.1 17 0.iezina otvora AI i povr§ine cijevi A2.25 Gubitak se odnosi na brzinu VI' Za pravilna zaobljenja (r) je: .9 2.1 0. . 0. 0.50 I I IX. Postupno prosirenje (difuzor) za kut pro§iren.2 0.3 .jA2 Venturijeveapnice = AI/A2 s m Armature Normalni ventili Poboljbni ventili Ventili s nesmetanim . . 8 .3 0. .ia IX. 155) Gubici u prigu§nici iIi sapnici ovise 0 omjeru povriine n.2 0.6 'I 1..64 0.6 0.10 0..05 Zaklopke (leptiraste) 146 - prolazom (elipticni pres..5 4 249 102 53 31 19 9 0.25 0. .16 0.75 2.2.15° = 20 .30 0. .

1 Pk = (!u2/2 ~''''I'I'/~'''I olpora Cr Predmet* k111'"11 ncn I' Cr -+3 Vd = 1 I.06 0.104..0.5.'11I0Ujola u fIuidu. A povrSinu kineticki tlak. Pk - - hhl~IIt'lIi tlak pri gibanju tijela relativnom brzioom u u fluidu gustoCe 1'1'1111.17 0.18 Re < (1. 1""I~kl'l'e tlJcla na ravninu okomitu na smjer gibanja.4) 105 0.33 1..34 0..5.93 0.083 0. .63 0.47 0.105.74 0. .kl IRa 1"'llIkllNln kllnkllvl In Re> (1...094 1t. 4) 105 --Et ---Et bez doa s doom bez doa s doom Re < 9.Otpori gibanja u Duidu c 111'01 jllbanja tijela u fluidu (aerodinamicki otpor) iznosi Fr = CrApk .2 0.1 0.ll 1.lId = 1 2 5 10 40 00 -lIlIlIk i3 -r?l Re> 5. id= 00 l Re > 105 Vd= 2 5 10 20 0.98 1.1" 11I1I~e: Cr .52 0.4 1. .04 1.koeficijent otpora (bezdimenzijski broj).35 IIPltllllllnm l!rom 3 0.82 0.5 2 3 0. Strcllca na skiei pokazujc smjer djelovanja otpora - suprotno smjero relativne 147 .09.78 1..68 0.20 IJlnce -tj3 -Ef) kllltlll 1"lllIkllllln kllllv.

zemljino ubrzanje) Potrebnu dobavnu visinu H odredujemo karakteristikom prikljucenoga cijevnoga sistema He P H . pri - T 2 e = g(h + hr) + T V.2 zadnji clan.posebnim uredajem (mlaznicom) postignemo znatniju izIaznu brzinu iz cijevi (npr. hr ... Kad je izI3Z!Ia brzina malena. zanemarujemo 148 . Povetanje specifiene energije u sisaljci iznosi e ~trca1jkama . ~trcaljke).!:. To poveeanje energije redovno izratavamo visinom stupca crpljene kapljevine. dok je izIazna - brzina katkad znatna. Ka<Uto slide i tome da . 9..::l! (Jg + h + h +-EL r 2g h Pz:. a nazivamo je d 0 - bavnom vis in om H H=.izIazna brzina..) Karakteristika cijevnog sistema mijenja se s pro.pogonski stroj H =H e =. h = hs + hi ukupna geodetska (usisna i tlacna) visina. vi . pri ~trcaljkama. (Ulazna je brzina zanemarena..sisa/jlal M .tlakovi u usisnoj i tlacnoj posudi.gubici u cijevnom sistemu..!1'Iv gdje su: PI i P2 .l!l.IDDRAULICKI SISAUKE STROJEVI CRPKE) (PUMPE. tokom.EJ. od ulaza u sisaljku do izIaza iz nje. npr. g (g .vrijedi = gH = ~ - + g(h + hr) + Ako su tlakovi PI i P2 jednaki zracnome Pa (PI = P2 = Pa) kao npr. Dobavna visina (napor) SisaIjke povetavaju specifienu engergiju e(Jlkg) kapljevine gustoee (J. - Sisaljke slide za prenos kapljevina s niZega na vi~i polozaj iIi s nizega na vi~i tlak iIi za oboje.

3 100 10. koji se mijenja s nadmorskom visinom. tlaku PT zasicene pare gubicima u usisnoj cijevi hrs i 0 posebnim gubivrsti sisaljke) Ako je donja posuda otvorena (PI = Pa). pri turbopumpama U dijagramu od pojave kavitacije.83 100 . dok pri temperaturi od 15.26 80 4.C 10.33 ~f=7 6 L (desno) prikazanaje sina vode na povr§ini mora u ovisnosti od ternperature vode. time sprijeeavamo nastajanje lako b ./to.teoretska krivulja zina. 20 tjevine moraju uvijek pritjecati sisaljki. (Kod bena .-.12 20 0. Kod vode je tlacna visina zasicene pare hr(=Pr/eg) u ovisnosti 0 Icmperaturi T: - T 5 0.24 50 1.2 2500 m 7.7 m o 10.9 TIak zasieene pare Pr ovisi 0 vrsti kapljevine i njenoj temperaturi T.C od 70°C voda mora sisaljki pritjecati. npr. "Ima hp sisaljke (ovisnim 0 (geodetska) lisdop za kapljevine gustoce e ovisi donjoj (usisnoj) posudi.j. dopu§tena geodetska usisna viMina ovisi 0 zracnom tlaku Pa.Dopu§tena usisoa visina 11 tlnku PI (apsolutnom) u prl temperaturi tekucine T.2 300 9. usisna vi.33m Gubitak tlaka u usisnoj cijevi racunamo prema Darcyju (str. - Posebn i gubici u sisaljci su ovisni: pri stapnim sisaljkama od otvaranja usisnog ventila i utjecaja usisnog vjetrenika. Zbog navedenihutjecajane moZegeodetska usisna visina hs u vode s temperaturom biti veea od 7 m. 141). Za vodu su tlacne visine zraka ha (=Pa/eg) Ikoj visini: nadmorska visina ha 500 9. Lako hlapive kap.7 u ovisnosti 0 nadmor1000 9.stvarna krivulja upaljivih para!) 149 .09 10 0.

= .9.f9. I = ~ (2d2 .m.kod jednoradnih stapnih sisaljki promjera cilindra d. Stapne sisaljke Stapne su sisaljke izgubile svoj nekadunji znaeaj (male brzine)..95 Te korisnosti vrijede za najpovoljnije pogonske uvjete. . stapaja s i brzine vrtnje n 1td2 qvo=~sn I 1 - kod dvoradnih sisaljki 5 promjerima stapajice dbl i db2 qvo I . 1Im - mehanicka korisnost. 152). .85 0.. .. koja iznosi 11= 1Ij '1Im Korisnosti za razliCite vrste sisaljki i ventilatora iznose: 11 0.95 0. efektivna korisnost. Pri promenljivim uvjetima djelovanja (promjenljiv protok.60. I = .0. .Snagu. = = gdje su: /jj - unutarnja korisnost. i to osobito znatno kod turbopumpi (vidi str..0. .0... .0.55.90 stapne sisaljke turbopumpe ventilatori /jj 0. .~.0. Volumenski protok iznosi teoretski: .90. Za kapljevinu gusto&: (! pri masenom protoku qm odnosno volumenskom protoku qv iznosi: teoretska snaga unutarnja snaga efektivna snaga Po = qm e = qmgH = qv(!gH p.l!.f9.88..dbl2 ..db/)sn 150 . .JJL . .!l=~ 1Im 11 1Ij1lm 11 11 11 11 - p = . . dobavne visine H..80. .!J.95 0.50. potrebnu za pogon sisaljke prorafunavamo na temelju prirasta specifime energije e odn. ali se upotrebljavaju i nadalje za male dobave iIi veoma visoke tlakove. . promjenljiva dobavna visina iIi brzina vrtnje) korisnosti se mijenjaju.E.90 1Im 0.0. 1Ij p=.90 0.

stvami volumenski protok qv.93. = 0.duljina usisne cijevi.) samo IIdjeje stupanj dobave ). A . Usisna visina hs raeuna se pri stapnim pumpama do tIacnog'ventila i iznosi: . a na tlacnoj strani su zaStita protiv hidraulickog udara. prema sI. prema sI.. bez usisnog vjetrenika hsdop . Vjetrenici na usisnoj strani povecavaju usisnu visinu. Is .brzina vrtnje (okr.gubitak visine pri otvaranju .pri pumpama s usisnim vjetrenikom qr =konst qv Ona se mijenja vec prema M - radna tocka gdje su: hrs .gubitak visine u usisnoj cijevi. a. jednoradlIoj stapnoj sisaljci. rAs gdje su: a = 4. sI. ~ . c). Pri konstantnoj brzini vrtnje (i nepromijenjenom stapaju) bit re dobava konstantna. .0.presjek radij osnaca. Dobava qv je kod stapnih sisaljki nejednolika.pri pumpama usisnog ventila ("" 2m). 151 .(hv+ an2 :s ) rls cilindra pumpe. n . .D 0 b a vas i s a Ij k e . kod triju cilindara su osnaci medusobno razmaknuti za 120°. odnos110jednoradnoj.82 s2/m.4.ls).280 okr. polotaju (kutu a) osnaca stapnog mehanizma.lmin).7 okr.korisni presjek . b dvoradnoj.. iznosi zbog volumetrijskih gubitaka (kod stapa. tj. usisne cijevi.98.ls (= 45.75.. ali la 2 cilindra (s osnacima pod kutom od 180°)... Brzina vrtnje stapnih pumpi iznosi 0. Dobava qv odgovara. Nejednolikost stapnih sisaljki ublaZava se vjetrenicima (zracnim komorama) iIi veCim brojem cilindara (npr. ventila itd.. hv .

100 okr/min okr/s = 100. U dijagramu radijalne sisaljke H H P . manji protok i veCa nq < 0. iako su zapravo samo radijalne pumpe centrifugalne.. i qv/qV!') . C .7 . da bi pri dobavnoj visini HI = 1 m dobavljala qv. Za visokotlacne sisaljke kojima je brzohodnost < 14okr/min). pumpe U praksi se testo sve turbopumpe (radijalne i aksijaIne) nepravilno nazivaju >x:entrifugalnim« pumpama.. izvedena za dobavnu visinu H (m). 152 .. (Prividna nekoherentnost velicina u toj jednadZbi otpada. na prazno (H = 0. izabiremo sisaljke s vi~e stupnjeva. samo teoretski!). nq = 1. sva se snaga pri potpuno zatvorenom izIaznorn pretvara u toplinu (porast temperature kapljevine!).23.23 okr/s (odn. K a r a k t e r i s t i k e turbopumpi (i ventilatora) Pri konstantnoj brzini vrtnje n dobavna visina H.Turbopumpe Turbopumpe su skupno ime za radijalne i aksijalne (rotacijske) koje djeluju po Eulerovim zakonima za turbostrojeve.7okr/s = 14.. korisnost 7J i snaga P potrebna za pogon sisaIjke ovise 0 dobavi qv (koju mozerno mijenjati priguSivanjern). tocke: a = {(qv) odgovaraju otvoru - radu (qv = 0). ako pod simbolima H i qv razumijevamo bezdimenzijske omjere H/H.. . = 1 m3/s. Brzohodnost (specificna brzina vrtnje) nq nq = V~ VV~ pokazuje koju bi brzinu vrtnje morala imati geometrijski slicna pumpa..radu = He). nq = 0. Ona iznosi za razlicite turbopumpe: radijalne aksijalne (propelerne) Manjoj brzohodnosti dobavna visina. protok (dobavu) qv (m3/s) i brzinu vrtnje n..10 nq odgovara 1. Sve geometrijski slicne turbopumpe koje imaju slicne protoene uvjete (geometrijski slicne trokute brzina) imaju i jednaku brzohodnost.stvarnorn radu pri prikljucku pumpe na cjevovod d . 600okr/min manja brzina vrtnje. (H b radu pri optimalnim uvjetima (7Jmax).

. ~ ~ (!g - hrs . oni se pokoravaju istim zakonima kojima i turbopumpe.oH . obieno izraZavamo prirastom (»skokom«) tlaka (»naporom«) /\/' t:. Kilo turbostrojevi.. Da bi usisna cijev i za vrijeme pogonskog prekida II.1"1 I'llImJcni brzine vrtnje od nl na n2 mijenjaju se za jednu te istu sisaljku 1""Ink 'Iv.287 nq 4/3 1I'.1111'1 (okr.!!L n2 povrlini ulaznoj Io. Ventilatori Venlilatori sluze za transport plinova i para pa su zapravo sisaljke za I'!lnnvc i pare u podrucju njihove nestlaCivosti.. .Ima.III..!!L n2 hs je vertikalna kapljevine visina hsdop iznosi J:!L = H2 udaljenost u usisnoj () .. pri eemu je nl = 1 okr.ls) J'lIrhopumpne redovno ne mogu same usisati tekuCinu. samousisnih sisaljki u kojih je 11IIIIIIIIIcnposeban uredaj da mogu usisati tekuCinu i kad je usisna eijev nnl"IIIJena zrakom. . ugraduje se na njezinu dnu odbojni (»nozni«) vVlltll ili zaklopka. vec se mora usisna dl"v lIupuniti tekucinom.lnlll napllnjena tekucinom.. .. ventilatora nq = 0.lmin nq = 1. ako pod nq razumijevamo I" lI!lmcnzijski omjer nr/n.. dobavna visina H i snaga P po zakonu afiniteta 3 ~ QV2 ')_1"1111visina = . 600 okr .likom ~to - . medutim.pc (= He (!g) naeelno je jednaka onoj za pumpe .fJ == P2 (pri () .ls = 6.17 .!!L 2 n2 osi pumpe . 1000kr. odnosno dobavnu visinu H izraZenu 11"IUpeU fluida.f111."mu ~Io prirast specificne energije e. .1 .n) lid povr~ine I )III'IIAlcna usisna posudi (crpili~tu).Ivlllnll nesuvislost u toj jednadZbi ne postoji. .zbog male gustoce plinova - ne uzimamo u obzir geodetsku vl_lnu h t:.. 10 okr. Kllrakteristika ejevovoda t:. i tzv. 1.Imin u naeelu su sliene karakteristikama turbopumpi 153 .ls = 70 .ls) o == 0..67 okr.pr+ !IT na: Vcntilatore dijelimo takoder prema brzohodnosti radijalne aksijalne (propelerne) Karakteristike (vldl str... 152).p = e (! = H (!g IIdJr Je (! gustoca dobavnog fluida.11' Ir kllvilacijski koeficijent oza pumpe (po Stepanovu) ovisan 0 brzohodno.pc = P2 - Uj2 PI + t:.

Proto1C je.. Srednjogorske rijeke (»c« vodne mase qm ili volu- proljeee i ujeseo.MOrnO I 3 mjeseca (qv. . Pri ocjenjivanju protoka uzimamo u obzir njegov prosjek kroz duzi niz godina (npr. 35 godina). a osobito razine na izlazu. jo~ i protoke koji godi~nje traju (ukupno) 3 6 9 12 Irop"Jt lu m. Sava) imaju po dva rnaksimuma - ~ u ~ Korisnj pad H ovisi 0 geodetskom padu h (tj. .]).mu i qv. Drava) imaju najveei protok u kasno proljeee i rano Ijeto..mi. 6 mjeseci (qv. da je odatle u vrijeme vrinog optereeenja iskori~tavamo. ovisan 0 vlafnosti .) iIi 9 mjeseci (Qv'9)' Nejednolikost protoka izravnavamo akumulacijom vode u vrijeme veCeg protoka odnosno manjeg potro~ka. U posebnim slu/!ajevima vi~kom energije u vrijeme malog optereeenja crpimo vodu u visoko sm~tene akumulacijske bazene.npr. Pri razmjerno malom padu njegovo je smanjenje vrlo - I osjetljivo i moze unato/! poveeanom protoku prouzro/!iti smanjenje vodne snage Po.) I .VODNE TURBINE Vodna soaga Po dana je raspolotivim protokom menskim protokom qv i korisnim padom H Po = qmKH = qvl}K H gde je I} gu5tOCa vode. .. I . Protok je ovisan 0 karakteristici rijeke kojoj pripada odrel1eno oborinsko podru/!je.. 1 U1UIVV VlYDWlIXXXlJCD '~ npr. Neretva) imaju najveeiprotok u doba zimskih ki§a.za.. Geodetski pad h mijenja se s promjenom protoka.) H~ h-hr Tomo odredivanje raspolozivog pada H je .godine (su~ne i vlaine godine). Poveeani protok izaziva porast vodenih razina.npr. Visokogorske rijeke (»a« . 154 . veeeg i najmanjeg protoka (qv.. Akumulacija moze biti dnevna iIi tjedna (brane) iIi godi~nja (dolinske brane). armature itd. osim toga. .. Radi prosul1ivanja rentabilnosti postrojenja i izbora turbine ustanovljujemo osim naji' I . Primorske rijeke (»b« . kad se u visokim planinama tope ledenjaci.. 0 razlici vodenih razina na najvi~m mjestu i na izlazu iz turbinskog postrojenja) te 0 gubicima hr u dovodu (cjevovod. rame vrste iurbinskih definirano u mel1unarodnim propisima za primopredaju vopostrojenja dnih turbina... zbog /!ega se srnanjuje geodetski pad.

k kroz turbinu. . 7Ji = 7Jh7Jv) IlIko nvisi 0 njenoj brzini vrtnje pa je dobra samo pri odredenim brzinama \IIIIJ~ (n').o. za koje su izvedene turbinske lopatice.!'!nllJeIl urbine t I "Clretska snaga Po turbine jednaka je raspoloZivoj vodnoj snazi Po = qme = qrngH = qv(!gH ~oIlt. ~llIdcna za korisni pad H(m). liIektivna snaga P smanjenaje jo~ za mehanicke gubitke (ukljuciv~i gubitke "'I"IRon pomoenih uredaja.1111 vrtnje n prikazana je dijagramom u kojem krivulje znace. (Koherentnost veliCina nije naru~ena ni ovdje ako pod simbolima Hi qv III/.brzohodne francisove turbine pr .).".75.6 0).kaplanove turbine IIrzobodnost turbinll (specifiena brzina YlllljC) nq - 'I 1~---------------0. .2 o o 20 La 60 80%100 - p I'lIkllzuje kakvu bi brzinu vrtnje morala imati geometrijski slicna turbina. . da bi pri kllrlRnom padu HI = 1 m gutala koliCinu vode qV) = 1 m3/s. 0. i to razlicito za razlicite s razllovrsnim sistemima regulacije.85 7J= 0. Ovisnost 7J=f(P) pri konstantnoj 111.0. protok qv (m3/s) i brzinu vrtnje n. Unutarnja snaga Pi smanjena je za unutarnje gubit~. koJc uzimamo u obzir unutarnjom korisno~cu 7Ji Pi = 7Ji Po n Unutarnja korisnost turbina (umnozak hidraulicke ~orllnosti 7Jhi volumetrijske korisnosti 7Jv. regulatora itd. .85 . p ~Itonove turbine F' sporohodne francisove turbine P' .propelerne turbine K .'1"" odnosno qvznaci maseni odnosno volumenski I'. ~to uzimamo u obzir mehanickom k ollRno~cu 7Jrnodnosno efektivnom korisno~cu 7J = 7Ji7Jrn P = 7JrnPi = 7JPo P = 7Jqme 7JqmgH= 7Jqv(!gH = 7J= 0.lImijevamo bezdimenzijske omjere HI/H i qv/qvI') 155 .0.95 I!rektivna korisnost turbina iznosi: za m\lnje turbine za veee turbine 1111 i ne h lHektivna korisnost ovisi 0 promjeni opterecenja P.

266).1.. 105 0.8. 35 1. 70 70. .brzohodne 500. uz slicne protocne uvjete (slicne »trokute brzina«)... 511. Turbinu odabiremo tako da ima pri trafenoj brzini vrtnje najbolju korisnost 7J.33.s vi~ sapnica } Francisove ...8. .17 55..9..ls 0.1...16 0. Brzohodnost nq odreduje se (na temelju dijagrama ispitivanja) u ovisnosti 0 minimalnom dopu~tenom koeficijentu kavitacije umin (Thominog broja) Umin '" (p. .. hd .08.0... Medutim.lmin 1..17.. 45 45 . .02.0)n Pri normalnom se radu brzina vrtnje turbine po pravilu ne smije povecati vi~e od 10%. .zracni tlak.0. 55 0..100 okr.75.' koju turbina moze postiCi u slueaju potpunog rastereeenja i potpuno otvorenih privodnih lopatica (»pobjegnuce«) mnogo je veea od normalne brzine vrtnje n i iznosi: kod peltonovih turbina kod francisovih turbina kod kaplanovih turbina nmaks = (1.izdrZati i najveeu brzinu vrtnje nm. .3.sporohodne . . svi radi sigurnosti rotirajuCi dijelovi turbine i prikljueenih strojeva moraju u slueaju gre~ke na regulatoru .normaIne .67 Propeleme Kaplanove } nq = {(Umin) 35. Redovno su to elektrieni generatori koji imaju odredenu brzinu vrtnje (vidi str. istu brzohodnost nq. . a one za manje padove vefu brzohodnost. Vodne turbine za velike padove imaju manju brzohodnost.. - 156 .. . .. Podruga upotrebljivosti Vrste turbina pojedinih vrsta vodnih turbina: H m 2000.. Najveea brzina vrtnje nm. . ..100 100. ..j(!g.801 Izbor turbine ogranicen je kavitacijom. .3.5 5. 2.37 nq okr...2. B r z i n a v r t n j e vodnih turbina prilagoduje se trafenoj brzini vrtnje gonjenih strojeva.1)n nmaks = (2.Ima Ii turbina vi~e (i) sapnica (kod peltonovih turbina) Hi vi~ rotora na istoj osovini (kod peltonovih i francisovih turbina)..67.hd)fH gdje SU:Pa .350 Peltonove .5.visina difuzora.s jednom sap.. bit ee brzohodnost nqi = nq Vi Geometrijski slicne vodne turbine imaju.75 105..0.1.. Regulator koji pravilno djeluje mora sprijeciti da se pri normalnom radu vrtnje turbine poveea iznad dopu~tene vrijednosti..9)n nmaks = (1.22 20 . . . .

str..volumen). Njegove su vrijed- te m p e ra t u rno .'lIhcllim kapacitetom« izmedu temperatura TI i T2 Cmed = f cdT/(T2 H . gdje je h = O.IllIII il.prvobitna temperaturnog . p .po volji . 159.t Ijl'm slueaju .'ciIiCni top6nski kapacitet IlIplina dQ mijenja tijelu mase m temperaturu dQ za dT = cmdT . 'I't'mperatuma I in ear not 11111' dTiznosi III ~IIII' MU:a -linearni koeficijent - raztezljivost (dilatacija) e m pe rat u r no r as te z a nj e zbog povi~enja temperadl = a/odT rastezanja (K-1). a za vlafni 'Iolk 1111 194 do 197. inaee opeenito ovisi 0 temperaturi i 0 tlaku. n 'illllltramo Ii da je koeficijent a konstantan.. 158 i 159.llIra.hlhrllno .' dV r a s t e za nj e zbog poveeanja tempera- = P VodT rastezanja (K-1).ishodi~te (npr.prvobitni Yllhullcn.IJ" MII: raste. 10.. 'ill1l1lramo li c konstantnim.Spccificna entalpija h« je entalpija jedinice mase s obzirom na .konstantna. V . Vo . Mjerimo je u Jlkg. K ubi c no 11111'III dT iznosi II.unutamja energija. 'i prosjecnim specifienim kapacitetom racunamo kao da je konstantan. pi~mo Q = cm(T2 - T1) Vrljcdnosti specificnog toplinskog kapaciteta pojedinih tvari razabiru se iz Iolhlkll na str. 169 do 191. 11''p~cificni toplinski kapacitet tijela (JlkgK).TOPLINA "1. O°C). .. U'idealnih je plinova .tlak. l'lll>romjenljivom specificnom kapacitetu racunamo katkada s "prosjecnim "1.u najpriI'fII.". Illrtlnusi za tekuCine i plinove dane na str.lltalpijaje odredena izrazom = U + PV 11 IlIm je izrazu U . vrijedi I = 10[1 + a(T - To)] KUllficijent raztezanja a pri vi~im temperaturama ""MIIIII cvrste tvari dane na str. 157 . 163 i 212 do 217. Njegove su I ~uhlcni koeficijent rastezanja P pri vi~im temperaturama . Vrijednosti '111I'1'llicne entalpije za pare sloune su u tablicama na str.Tt) . Il. a pV vanjska energija (energija 1'. "lIIlIlramo Ii koeficijent P konstantnim. V = Vo[1 + P(T p- kubiCni koeficijenttemperatumog bit ee - To)] raste.

..... I 0.. .: . ... . . .... ..000 0220 0...0000152 I konstanan .. 0. . . mjed (mesing) . 18Cr8Ni. I kadmlJ.1 %C .. volfram .0000209 0.0000190 I.. 0.. ...6%C... (cisto) ...0000152 Slitine: bronca (kositrena) crveni lijev . ...... i 0. I3%Cr ..0000267 krom . .neleg.. molibden nikal olovo ... ..000 0090 0.0000115 eelik ... 0.000 0142 0. ...0000138 0.. . I temperaturnog I rastezanja at (K-1) O.... .. .. . . ... .. .0000292 0..0000120 I 0..000 008 4 0.. .0000141 .. ..0000168 0....0000095 0.. .... ....... .000 003 4 i 0. .. ...... .. ... . .. I 0... ..... .. .CrNi . .000 0274 0.0000180 0.0000117 0.000 006 5 I I I I i 0..0000165 0. ...0000165 .0000152 I I I 0.. . oolooO°C Kovine: aluminij bakar . .0000168 0. . 0.0000194 I i 0. . ..0000181 i 0. duralumin manganm i I I ..000 005 5 I I 0... .. .... . . .. .. . ... . . ..... ... novosrebro.0000052 0... 0....... Ni).. 0. ..000 023 5 . .000 022 8 0..0000105 I 0...... ...0000045 0. . . zlato feljezo . ...0000130 kositar .. .0000197 0... ..0000123 0... .000 023 8 .. .... : 0.. . . .000 017 5 0..invar (36% ..0000102 I platina-iridij (10% Ir) ... . . . ... .. .000 029 8 mangan .. .. ... .. I .0000184 - I 0.. I 0.0000129 metali 158 L ........... .....0000130 I 0. 0.... cink iridij . .. . . .. . .....0000102 0. . sivi lijev silumin tvrdi I I 0. ...... .. . .. ....500°C I O. .000 009 5 - 0.. 0.000 0160 0.. . . . .0000180 0. .IOO°C 0.. ... 0.. .000 001 5 0.000 004 6 I I platina ... ..000 0273 0... 0... ...... .0000090 0.. . .0000104 0..0000045 0........ 0.. ..0000260 I magnezij . .. .Linearni koeficijenti Temperaturno podrucje.legir. . .. . . srebro .. i 0. ..0000360 I kobalt .. ..

000 0030 0...000780 0.000 380 0...... ... . I I 0..000 101 0..000 002 0. ..C... .0000064 0. .. . .000 080 0..0000072! 0.. . .jensko .003 676 0. .....0.lImpor .001 200 0.... .003 674 0.000 012 0.. -kremeno . ......000 740 0..Linearni koe/icijenli I'omperalurno podrucje: I temperalurnog : raslezanja (1 (K-1) O... ..003 802 0. .. ..... ..001 150 0.. I'olivinilklorid .0000006 I I I 0.. .. . I'orculan.0000043 I i ' 0.1000°C Nckovine: htlton .003 670 0.... I I I Plin i P 0... .. I 0.000 060 0.003 661 = = 1/273..... .... .000 009 3 0. . . .... . Iloliamidi. . ... .000 110 I 0....003 660 0.0000139 amniI.000 540 0...000 008 I .0000123 0.003 661 Plin ugljicni dioksid ugljicni monoksid vodik sumporni dioksid idealni plin amonijak argon duik helij kisik neon I I P 0. ..000 008 1 - 1 0.000 180 1 20.. . ...000106 0.000 097 0.000 520 0. ..... ... ..003 674 0..C 200°C 1 P -0. .000 550 Kapljevina benzin benzen (benzol) etanol (alkohol) ulje za mazanje pentan propantriol (gticerin) terpenlinsko ulje transformatorsko ulje ziva P 0. . ..000 0005 Kubicni koe/icijenli raslezanja P (K-1) Kapljevina voda 0 °C 10.000 003 6 0. .. . . .. 1 i l IIOllmanl IImfll .000 003 5. knrund. ..0000005 0. . .. upcka .003 726 0.003 662 0.C 60°C 100. .000200 0.IOO°C 0. lIuklo. .0000126 0....000001 3 ' .003 850 0..000 006 0.000 160 0. . I 0.0000082 0... . ..000 090 lemperalurnog 0.000 0040.500°C 10.. 0. ... . ..0. . coluloid ... rnnanezija (MgO) ..000 690 0.15 159 ...

»specificna anergija« b = To(s . »Specifiena entropija S« je entropija jedinice mase racunana s obzirom na . a So entropija tvari pri stanju okoline (To.promjena topline pri apsolutnoj temperaturi T. isparivanje i kondenzacija. 169 do 191. Po)' An erg i j a. Mjerimo je u Jlkg K. Z.specifiena entropija tvari u promatranom stanju. mije!anje itd). Thomson. . +dW = dobiveni rad dW=-Vdp -dA.ho . kod O°C). a da pri povratku ne ostane u prirodi nikakav trag (npr. U tom je izrazu dQ . Njene vrijednosti za pare dane su na str.so). tj.OSNOVNI ZAKONl TERMODINAMIKE Prvi glami zakon termodlnamike »Toplina je ekvivalentna mehanickom radu. prigu!ivanje. koji su moguci samo u jednom smislu (npr.so). ho i So su specifiena entalpija i entropija okoline. = Q-W Drug! glami zakon termodinamike »Toplina ne prelazi nikada sama od sebe s hladnijega (Clausius. »Specifiena eksergija e« je eksergija jedinice mase: e = h . 1850. prijelaz topline. E je maksimalni tehnicki rad !to ga s obzirom na stanje okoline (pri temperaturi To i tlaku Po) mOZemo dobiti iz unutamje energije tvari Ho To(S . 1843. Rant.) na toplije tijelo. Joule. Entropija se zatvorenog sustava pri svim nepovrativim procesima poveCava (dS> 0).) Dovodenje iIi odvodenje topline Q uzrokuje promjenu unutamje ener. i b) nepovrative procese. one koji su moguci u jednom ili drugom smislu. Ljubljana (SV 1955/1 i SV 196211-2).specifiena entalpija is .So) je dio unutamje energije iz kojega ne motemo dobiti tehnicki rad. kojoj je entalpija H i entropija S: E = H - - Ho je entalpija. 160 Te je nazive uvea prof. -dW = utro!eni rad Entalpijski teorem: H2-H. tvari pri tlaku i temperaturi . odnosno promjen entalpije Hi tehnickog rada W (dobivenoga ili utro§enoga): ~ dQ = dU + dA +dQ = dovedena toplina I dQ = dH + dW -dQ = odvedena toplina Za slueaj mehanicke r&VDoteZe OZemorad izraziti tlakom p i volumenom JI m dA =pdV +dA.To(s .po volji odabrano .). gije U i apsolutnog rada A (dobivenoga iIi utro§enoga).« I Po tome razlikujemo: a) povrative procese.ishodi!te (npr. To(S . 1851.« (Mayer. kompresija i ekspanzija itd. Entropija je za sve povrative procese odredena izrazom dS=dQ/T. 1842. E k s erg i j a. gdje su: h . gdje je s = O. trenje.So).

1111111'"dviju izoterma. - 'lIollll\ki prirutnik 161 . negativni su i rad Ilk (dohlveoa) (Q < Qo).III""llcnl:.Ill ~""\IJk~ oa satu.I 1"''''"111111 ispod krivulje povrative I" "'lIlplII' 111I1I)a Q = f TdS 'V. '11""11111111 A. a Qo odvedeoa toplina It' VIt). I"" "'lIf \lmcc:1'enezatvoreoom krivuljom povrative promjene stanja predstav111111 J'.. .) desnokretnom kruznom pracesu (tj. tlakp.lclska korisnost krufnog procesa I' 'lk -= WklQ = 1 .IIJngramu predoeena je toplina . U idealnom su slueaju (bez gubitaka) adijabata i izen11"III. U dovedena.. I Mf/.. odo. tehnieki rad W povra """111 IIlrvo od te krivulje 'fPdV W= -fVdp 11 1. konst.k Irristicnije promjene stanja: 1"lIhurll izobara I kOllsl p = koost ~'~ V J izoterma izentropa " T = konst S = konst ~ - v '~LL J J '\dIJllblll"« znaa promjenu stanja pri kojoj toplinu niti (izvana) dovodimo IIItI I" tltlvodimo.PromjeDe staoja tvari 1'111"'111*'111 staoja odredujemo uglavoom: VOlUmeDV. tehnieki rad Wi toptinu Q... c 11 11 I 0 v k r u z nip r 0 c e s teee izmedu dviju I 0 I... koji odgovara procesu pogonskih strojeva. temperaturu .\ . u smi.S ""III'ljletska koristnost iznosi '1 1 TolT (Thomsonova jednadZba) - .QolQ " IIlcvokretnom kruznom pracesu (protivnom smislu u stici). Za nj vrijedi i Qk = (T .11. koji odgovara Wk (utroseni) i razlika toptioa I'"'' ".dijagramu dobiveni rad Wk' u TS-dijagramu razliku toptioa Qk: Ill' Wk = Qk = Q Qo .'IA I. vidi stiku!).uloplioskih pumpi. KruZni procesi 1llIlo"lnom (bez gubitaka i sI.. rnd I1 I'I . ati ona moze biti proizvedena u samom sistemu zbog I ""1111'"111.To)8.lIjllgrumu predoeeni su: apsolutni rad A povrsinom ispod krivulje 1"""1"'11" 111I1I)n.

Tehnicki osobito vaZni realni plinovi jesu: jednoatomni dvoatomni vi~eatomni He. koja ovisi samo 0 sastavu plina. P. C2H6. Pri malom tlaku i pogotovu jo~ pri visokoj temperaturi motemo zakone idealnih plinova primijeniti i na H20.vidi str. molna entalpija hm = mm f cpdT + C Podaci 0 molnoj entalpiji hm najpoznatijih plinova'11alaze na str. NH3 itd.IDEALNI PLINOVI Pod "idealnim plinQvima« razumijevamo tako visoko pregrijane pa. O2. no mnogi se realni plinovi po svojim svojstvima tako priblituju idealnim plinovima da za njih vrijede s dovoljnom tocno~cu navedeni zakoni. Ar H2' N2.promjena temperature. Opca plinska konstanta (umnotak molne mase mm i plinske konstante R) jednaka je za sve plinove i iznosi Rm = mmR = 8314.pri konstantnom tlaku cp = dh/dT . U prirodi nema idealnih plinova.re da se pokoravaju zakonu Boyleovu i Mariotteovu (pV = konst pri T = konst) te Gay-Lussacovu (V/T = konst prip = konst). gustocu p. Mjerimo je u J/kgK. 164. dT . du . Jednadtba stanja plina povezuje tlak p. C2H2. S02. CO.Cv = R Cv = R/(x - 1) Entalpija plinova specifienaentalpija h = f cpdT + C.promjena specificne entalpije.koji pri O°Ci tlaku 1. odnosno specificni volumen v Hi volumen V te masu m i temperaturu T: pIp = RT pv = RT pV= mRT R = plinska konstanta. Iz se molne se entalpije vrlo lako mote izracunati specificna entalpija h = hdmm' 162 . 163. izobarski izovolumetricki Omjer specificnih toplinskih kapaciteta Razlika cp specificnih x cp = xR/(x - toplinskih 1) kapaciteta = cp/cv . zrak CH4.promj'enaspecificneunutamje energije (u = U/m).4136m3/kmol Prema tome vrijedi za sve plinove (molne mase mm i gustoce p) Vm = a za plinove medu sobom mml/mm2 = mdp./P2' Specificni toplinski kapacitet plinova . Vrijedl)osti za R .34J/kmol K Avogadrov zakon 1 kmol bilo kojeg (idealnog) plina zauzima pri jednakom stanju uvijek isti volumen Vm.pri konstantnom volumenu Cv = du/dT gdje su: dh . C2H4.01325 bar iznosi Vm= RmT/p = 22. CO2.

66 1.8 -140...016 28.5 405. -" Pri O.4 37.6 308.8 296.0 63.C -268.111 tit III .8 189.5 133.3 126. 163 .49 120.7 -24.5 249.3084 5.11.6 518.06 17.28 48.3 150.H.7 184.4 -83.7 Specifina topl. N. SO.3 -147.02 32.7 276.9 -185.4 +35.5 -78. .9 28.1 111111101 ". 1 . Tk K 5.1 -118.2 4122 296.9 188.01325 bar.\'ka konstanta.m .2 +31.00 28.7 -140.01 64.1'1.2 243.8 -183.8 40.7 164. Vrelite (pri 1.3 66.32 1.94 2.7 -83.11 1 1..1709 0. 235 231 162 370 555 216 210 1. kap.9768 2. C J/kK 5237 523 14245 1038 913 1005 1042 820 607 2055 1511 2156 737 561 1612 1729 .lIlIkll .0 33.7 282.ft('i kriticno stanje plinova Kem.0 -103.9 113.8 488.04 50.7 34.9 50. C. I~II.3 384.0 296.2 430. kg/m' 0.C -267.40 1.5 -88..7 68.1 1 .4 -239.C i 1.2505 1.31 1.7834 0.7 416.I 11 .41 1.40 1.2500 1.3560 1.8 129.8 -195. CH.40 1.= 5!.2 gustoca Tv K 4.CI.0899 1.0 kapacitet..6 (1 kg/m' 69 531 31 311 430 310 301 460 524. NH.013 25 bar) Iv .7 194.27 1.9 -122.0 -191.CI CF.2604 1.6 toplinski Pk bar 2.2 289.Toplinska svojstva plinova I 'I~/I.03 26.3 20.5 -10.0 -33. 0.7 13. 1 1 2 2 2 Molna masa mm kglkmoJ 4. 1'1111 Broj atoma u molekul. CH.07 110 .1 51.6 specificni 1'1111 temperatura Ik .I~ '"~ 11.0 -194.1785 1..7713 1.003 39.4 49.8 33.2 319.2928 1.9 -252.3 +35.14 1.26 1.01 44. 2 3 3 4 4 5 5 5 6 8 Plinska konstanta R Jlkg K 2078 208. Cv .5 +9.2 169. '" ~ III~ - III .2 79.25 1.0 304.3 + 132. C. GustoCa.2 81.6 -161.29 1. C.4290 1.1 +111.4 77.5 46.96 28.66 1.8 287.C.05 30.9 73.H.5 308.20 I'rl (I.hl~l~ II. VeliQne kritinog stanja tlak gust. 111111'.H.04 16.0 +143. 111.3 87.6 111.11.9265 0.6 78.0830 1.7 263.9 190.1 154. I .40 1.0 + 157.11.30 1.lInk ""lIlIllnk IIIIIII"llIe IIH Ililt 1IIIIIIIklm HWIIIlI 11I11I"lIlIkle 11IIIII1U J ) ""'I"III~11 11111 1'I/ll.7 259.n. CO CO. (1. I 11 Ill.4 90. simbol He Ar H.7168 2.0 -30.4 132.

66810 85190 103 730 Zrak 0 2913 5865 8858 11920 15040 18260 21480 24 830 28210 31620 35 080 38570 42 070 45 630 49190 58190 67 330 85 330 104 600 hm kJ/kmol CO 0 2918 5860 8866 11 920 15050 18260 21520 24 870 28 250 31690 35 170 38 690 42 240 45 750 49310 58310 67440 85 940 104 500 I CO2 0 3839 8079 12 630 17410 22 500 27 700 33 060 38 490 44 080 49 690 55 460 61 240 67060 72 920 78 860 93 720 100 400 139 100 169700 I S02 0 4077 8498 13210 18150 23 250 28510 33840 39 250 44 750 50 270 55 840 61450 67 100 72710 78 360 94810 106 900 139000 164 500 I H2O 0 3361 6798 10 320 13 960 17730 21 600 25610 29770 34 060 38 340 42 900 47470 52 130 56 970 61 790 74 340 87150 113 800 141000 .Molna enlalpija hm plinova pri kOnslall/nOIll Ilakll p = 0 (bez obzira no disocijacijll) Temperatura I T °C K 0 273 100 373 200 473 300 573 400 673 500 773 600 873 700 973 ROO 1073 900 1173 1000 1273 1100 1373 1200 1473 1300 1573 1400 1673 1773 1500 1750 2023 2000 2273 2500 2773 3000 3273 Temperatura I T °C K 0 273 100 373 200 473 300 573 400 673 500 773 600 873 700 973 800 1073 900 1173 1000 1273 1100 1373 1200 1473 1300 1573 1400 1673 1500 1773 1750 2023 2000 2273 2500 2773 3000 3273 164 hm H2 0 2897 5819 8765 11 690 14630 17610 20 620 23 630 26 690 29 790 32 970 36 140 39 380 42 660 45 960 54 380 63 040 80 960 99 500 kJ/kmol I N2 I 02 0 2951 5982 9113 12360 15680 19070 22 520 26 030 29570 33150 36 750 40 390 44 040 47720 51450 60 860 70410 89 890 109 900 I 0 2918 5860 8845 11 880 14970 18 110 21320 24610 27 960 31360 34 790 38 260 41760 45 290 48810 57 770 .

..VI) = mR(T2 ./V2 = eie.-I [ ~ 1 T2 P.V.na . "-I ] IIIhnlCkirad pri izentropskoj promjeni staQia (= teoretski rad toplinskih "tnJcva> W = "A = mCp(T.nllllni rad A =p. .-1 [ ~ .V..T~ = mc./P2=T'/T2 "".ohora V=konst p/T=konst(=mR/V) p. = T.) = m (T2.. T (P) 1 "~1 = konst "Iolnlni rad A = ~.lnVI P2 = mRTln V2 = mRTln~ V. otHHa P = konst V/T= konst(=mR/p) (Gay-Lussacov zakon) V.> = m -(T2TI) = -(V2V.VI-P2V2> .T2) .olntni rad A =0 Iphnl~ki rad W= V(PI-P2) R v Q = mc.. .olerma T = konst P V = konst (= mRT) (Boyleov i Mariotteov zakon) P./T2 "'Iollltni rad A = p( V2.T...V..) 1"1...) (P2-P.T.Povrative Oznake promjeoe stanja ptinOYB str.o"lIna Q= 0 165 .T~ = H. =1-= -(P.>=-A .) IIIhnlCki rad I"pllna '" I..-1 I '.-I mR =(T..V.-h2) . .T.TI) I. =P2V2 V2 PI ~".rntropa S=konst I'V' konst TV"-.J mCp(T2..-I .hnll!ki rad W= 0 lopllna "R "P " c. 157 do 162 veliana .-1 .-H2 = m(h.lInn .V..-1 () ( ) 1- !2 "~I ] =~ I- () V... = konst ..(T. P2 W=A Q = A = W= T(S2-S..-I I..'.ln=p.-I T.(T2.-1 .

L. cp :too o 1 IC= cplc.ia pri kojoj je promjena temperatu upravno razmjerna dovedenoj iIi odvedenoj toplini dQ = mcdT P VI' = konst Apsolutni rad n= c-c c-c.e) Poli tropa predstavlja opcenitu promjenu stan.)=-(P. Usporedba politropa politropa izohora V = konst izobara P = konst izoterma T = konst izentropa S = konst n :too c c.iezini posebni slueajevi.V..- n-IC n-I VI n-l V2 n-I A = PIVI 1n-I TcbniCki rad Toplina Prol1\iena st~a vedene povrative p n-I mR =-(TI-T~ n-I W=nA IC-n Q=-A IC-I po politropi =- PI VI () ] [ () ] (1-. 101 promjene stan. c = c.-P2V2) PI T2 [ ~ n:l = PI VI 11 n-I TI * kao opeenita - - obuhvaea sve prije na.ia koje su samo n. PrigaSiTBDje o plinova vrijedi: je nepovrativa promjena stanja za koju kod idealnih izentalpa h 166 = konst T = konst .

.=1 167 . .=1 n !.=1 Lm. T= .. p = T= Lm."I'~I e+Ne+Kr+Xe 0.=1 cu.'. n oznacujemo veliCine koje pripadaju pojedinim sastavi1 II"II'~ 11Iml.."ldJnlni volumen -"llIlIIen smjese V' = (PI VI/Tt) .. I Lm.l..Smjese idealnib plinova 111I.='\'~ m Cp." I' 8Uparciialni tIakovi pojedinih plinova u smiesi (DaItonov zakon) PI = pVI/V pz = pV2/V ..- I --L Cvi m h - .c IIIhllllrlllmjcse IIH~11111010 1'1 V P = VI + Vz+ ..cp.cp..01 0.2.=1 I n . . .=1 temperatura n konst I n Lm. T/p smjese V=V'+V"+.T. R= ~ m . MII~..1o..003 MlJr.=1 n '\'V (1= ~ . . 111I11'. . I m ..=1 '111111111% "" .!EL R.flll'lepri V = konst 1IIIIIIIjlllnllak p'= (PI VI/TI) t Ihl~ Imjese Itl MII~.f(lIIlepri . .nJe pUnova (nepovrativi proces) . ~ ..lhllll . '1.I) q".=1 Jf m' (1.cv.cv.T. T/V temperatura n smjese p = p' + p" + ... = PI + pz + .!ELh.'llIenl toplinski kapaciteti i specificna entalpija smjese: n n C'." '1I11olulinova vrijedi ista jednadzba stanja kao i za homogene plinove p pV = mRT 1'lIlIlkll knnstanta smjese R i prividna molna masa smjese mm f' .

za zrak (ako uzimamo u obzir odstupanje od ideainih plinova) na str.----- . (P. = s' + x(s" . 170 i 171). npr. Za mokru paru (0 < x < 1) vrijedi: specifiroi volumen specifiroa entalpija specificna entropija = 0 i x = 1 nalaze se za najvaZnije pare u tablicama na str. 1) h = h" + f cpdT cp = h (P.v') . v. 1) s = s" + f cp (dTI1) Za pregrijanu paru sastavljene su razne tablice 0 parama.PARE Zasicena para je smjesa dviju faza: tekuee i plinovite. dok se visoko pregrijane pare postupno pribli2:uju svojstvima idealnih plinova. = h' + x(h" h') s. h. specifi~ni volumen specifirou entalpiju h i specifi~nu entropiju s ozna~ujemo: pri stanju x = 0 oznakom pri stanju x = 1 oznakom " Temperatura i odgovarajuci tlak te ostale velicine zasieene pare pri stanju x do 191. a r a. VeliCine stanja pregrijane pare (P.s') - Qapeyronova jednadfba prikazuje toplinu isparivanja r kao funkciju temperature zasieenja Ts. povecanja volumena pri isparivanju if - v' i diferencijal- nogkvocijenta dpldT: r = Ts (v" . Para ima u zasieenom stanju za svaku temperaturu tocno odredenu vrijednost tlaka. s-dijagram (str. napose gustoeu (l. RazliCite veliCine stanja pare. 168 L--.m 0 k rap - pare i (1 - t e k u c in a (bez pare). 169. v.: . (dpld1) Pregrijana para r = h".h' je realni plin koji je pregrijan iznad temperature zasieenja i ne sadrfi vi~ nikakve tekuCine. 172 do 174 i 188 v. Obiroo smatramo pregrijanom onu paru koja nije pregrijana mnogo iznad temperature zasieenja i nju moramo raronati po posebnim zakonima za pregrijanu paru. koja u jedinici mase sadrfi x dijelova suhe x) dijelova tekuCine. = v' + x(if v') h. Omjer mase plinovite faze (suhe pare) i mase cjelokupne smjese (suhe pare i tekuCine) nazivamo »suhoea pare x«.za pregrijanu vodenu paru na str. 175 do 187. S obzirom na x je zasieena para: (v rei a) x =0 o < x < 1 . . s) funkcije su tlaka I temperature: pv = RT + t. x = 1 s u h a par a (samo para. Pregled ~ireg podruqa (zasicene i pregrijane) vodene pare prikazuje posebno zorno Mollierov h. bez tekuCine).

495I 11.9265 1.3 270.204 5.06833 0.03444 0.026 7.121 6.987 6.584 6.1938 10bar 166.460 5.05380 0.2 471.8 309.9 372.9 473.1273 0.04798 11.1361 0.5 474.01365 0.1 20 bar I 5.1 " IIMI III 11 III IINI ".01550 0.2144 0.1073 0.7 215. temperatur.1 476.01072 0.02315 0.2 686. h i specificnu 169 .510 4.800 6.172 7.4 207.1 361.629 4. n .2 686.04908 0..02014 entropiju 170.1854 0.0 471.729 5.3 272.01283 0.142 6.02703 0.9 371./1393 1I.454 5.359 je pri I 0.007604 0.6 l.02496 80bar 109.071 1.2 686.07817 II..899 6.hl"lIllc za specifinu entalpiju 11.009 955 0.01811 0.356 1. tlaku p .641 5.6 374.938 5.007288 0.859 7.2 60 bar 118.6 183.015 6.llIrllt volumen v.056 6.01936 0.8 373.1 306.9 470.'lrnll(l1) psolutnoj nuli.O?271 0.023 22 0.0 255.656 6.09766 0.930 mIlks I h kJ/kg I bar 172.734 5.632 5.0 195.106 6.277 6.7 686.687 5.2 686.011 64 0.009 564 0.2 368. "MI IIKI III 0 10 IIKI ItKI ItKI - 40bar 144.2716 0.063 29 0.7 248.1 " III 11 III I'M' IIM' HMI IIMI 0.3867 0.03300 0.403 5.005688 0.II.2 252.425 159.3 323.420 5.552 5. " I " IIMI III 11 HI IIKI ""I I'MI 11.0 365.4 100 bar 94.0 319.415 7.Zrak .652 5.359 6.263 6. specifiena entalpija h*.2 191.311 6.01411 0.8 475.8 316.1 273.8 s izabrano " 0.862 6.009 328 0..2 311. specificna entropija s.023 14 0.8 686.097 31 0.775 I v ml/kg h I kJ/kg 5 bar I kJI:gK 5.0 221.137 5.9 321.424 6.03129 0.046 39 0.1 686.890 6.1566 0.1 I kJI:g K 6.003 270 0.7K38 0.8 223.685 5.030 5.4 686.479 6.567 5.668 7.1 322.221 6.1 262.072 6.5 475.843 6.467 6.006 582 0.3J5 5.t '1".114 5." I""MIIIIIIIIIpllrn tkoji pri toenijem racunanju odstupa od zakona idealIIIIt 1'"1111"11) Topllnskasvojstvapr.944 5.01529 0.03897 0.229 5.3 364.900 6.868 7.10 .3 268.01097 0.830 4.01750 0.004 512 0.7 219.

...... o o o ..... M o ai If) a) If) a) If) .ai .. ::}I o oD If) on 0 o CD o o ... . M It) on Specificna entalpija h kJ/kg 170 .. g . o o CD M o 5! M o o .. ........o ....... o o CD M o o CD M o o ..... ... o o CD o o ... o o N . o o N o ....

:1 1.I'111JJ I'll' N I I'k'3\"'Nj'l".. ..1'="1_'1""11>" \ 1 I ....I 1_'.. 'g I :... ''''''\..... c:>.1'.l'N"NtJ'iJl'l\'. I- : -LN 11JI N NN r\J{ J. :'::N '0 ::E 1 0> ...'.V.1\1 VV "" "'. "I"'" \ \ \....: Cl "'" :::.'...\}lt\j1\WfHJliJlJjf'fl:flv'tlf'?: ..)f-----i.m u.. . 0 '" 0 0 '" N 0 0 '" N 0 0 " N 0 0 N N HI 1 '!... 5i 1'. o o N '" o 8 '" 8 '" N o o '" N o o " N Specificna entalpija h kJ/kg 171 . ."\.0 0 .Jt. u.."'" :'\ i-IJ--PW f'l H N'V¥ N..S " Cl> "I '" 0\ ..!.I 1 . \rt-! :::::- : g...tHJ\ ...-"" IV IIIV IV ...= I '6 !J...

542 0.419 1.296 3 8.046 4. specificni volumen V'.3 719.001 080 0.5 697.783 0.84 43.0 313.311 6 0.3610 8.001 065 0.791 1.417 1.239 1.6 167.077 1.767 7 7.001 056 0.545 1.000 0 0.760 5.306 0.7 525.001015 0.893 3 7.9 334.993 0.7011 0.001 040 0.001 0.139 2.013 3 1.892 1.158 9.188 6.001 075 0.001003 0.572 1 8.015 7.00 21.891 5 0.582 6.924 10.001 023 0.0010000 0.008 718 0.073 75 0.134 3. h' kJ/kg 0.001 102 108 115 121 128 134 svojstva pri '5' tlak p.026 1.2 653.272 0.00 1 052 0.001 0.687 6.001 006 0.419 7.193 0.673 1.581 7.1 440.131 3.183 1.001 091 0.5 188.027 8.296 1.0 293.691 1.920 8.242 0.7702 0.982 1.00 1 004 0.446 0.181 7.3 482.8 675.679 6.001 0.23 V' m3/kg 0. V".001 026 0.250 7.166 0.480 1.031 66 0.001 000 2 0.0 546.705 6.433 1.1510 0.845 3 1.836 6.01704 0.436 5 8.93 25.00 1 085 0.008 7.01 41.842 1.05 9.882 6.614 4.076 2 0.668 1 0.001 029 0.075 7.409 2.155 4.001 048 0.24 19.2 147.036 0.1 272.99 62.001 044 0.001061 0.04241 0.8310 7.208 1.1 785.98 57.001 020 0.2 461.250 1 0.28 12.86 104.03 11.508 0.134 7.791 6.4 77.056 22 0.55 15.321 2.7 589.579 7.985 2.701 3.638 3 8.9 398.354 0.6 632.1 741.634 7.1 763.078 0.829 2.210 1.001 000 3 0.943 1.3 h" kJ/kg 2502 2511 2520 2529 2538 2547 2556 2565 2574 2583 2592 2601 2610 2618 2627 2635 2644 2652 2660 2668 2676 2684 2691 2699 2706 2713 2720 2727 2733 2739 2745 2751 2757 2762 2767 2772 2776 2780 s' s" kJfkg K kJ/kg K 9.006 112 0.193 7.902 8.581 8 0.977 1.455 0.307 7.5 503.663 6.954 8 7.7 146.528 7.361 1.1 610.392 0.8 125.157 4 0.4736 0.0 419.355 1.00 1 070 0.001 036 0.001 033 0.622 6.578 0 0.Zasitena Toplinska Temperatura Is .001 008 0.001002 0.684 1.757 1.40 32.928 6.023 37 0.832 0.346 0.748 6.224 3 V" m3/kg 206.3 230.385 5 0.091 2.992 2.0-1 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 105 110 115 120 125 130 135 140 145 150 155 160 165 170 175 180 185 P bar 0.001 096 0.258 0.9 355.2 106.4 209.202 5.473 7.911 0.559 0.363 7.001 0.668 0.433 6.01227 0.001001 0.C 0.001017 0.3 567.042 2.739 1.703 5 8.173 5 0 4 4 8 4 6 5 8 9 172 .129 1.216 0.2 251.504 9 8.9 376.1234 0.001 010 0.001 0.001012 0.199 2 0.94 83.613 1.095 82 0.

780 3.303 3.001 0.00 I 562 0.006 012 0.00 I 384 0..054 61 0.931 2.859 5.449 5.465 6.19 74.504 6.106 6.01686 0.719 3.003 17 2 107.001 349 0.814 4.086 04 0.001 .111 4.002 4.001 639 686 741 809 12.610 2.15"C od 111"1111 '1anlulpijah'.1 .1.08 21.471 2.785 5.6 943.25 46.001 276 0.976 3.55 17.794 2.55 99 1.3 1014 1038 1062 1086 1110 11.001 229 0.002016 0.060 4. 6 128.52 . \ '11 .065 25 0.071 45 0.045 90 0.497 5.78 4. 04' 85. 5 '74. 94 50.027 0. 93 92.450 3.12 1463 1494 1527 1560 1596 1633 1672 1717 1764 1818 1890 h" kJ {kg 2784 2788 2791 2794 2796 2798 2800 2801 2802 2802 2802 2802 2800 2799 2796 2794 2790 2786 2780 2774 2768 2760 2751 2741 2730 2718 2704 2688 2670 2650 2626 2599 2568 2530 2485 2428 2343 s" s' kJ{kg K kJ{kg K 2.283 5.021 65 0.103 0.009 763 0.011 85 0.748 2.391 6. .518 2.001 157 0.50 64.104 0.1 71 59 74 13 73 54 51 If III 1ft.00 I 448 0.068 3.132 0.442 9 173 .059 65 0.001317 0.282 6. 25. 50 27.5 829.127 0.06 20 2.501 3.16.1.0 897.030 0.042 0.5 165.00 I 500 0.921 5.218 5. 14 98.708 5.553 3.4 3.022 3. 6 112.050 04 0.115 3.24 19.586 5. 15.318 6.246 6.1.849 6. 98 6.930 5.001173 0.702 2.038 0.I~ I~II \~~ \1111 IM 170 1 1.002 214 0.001 263 0.669 5.01993 0.1 8 2 0 2 63 h' kJ{kg 807.8 198.00 I .656 2.004 973 "~ '.078 35 0.111 '. 48 .351 3.1\ \Ill \I.001 .8 186.144 v' m3{kg 0. 6 0.542 5.1 155.001 0.001219 0.W.001 896 0.15 221.17.747 5.094 . s" v" m3fkg 0.006 940 0. 70 105.7 966.378 2.025 0.10.564 2.255 3.4 175."1"'I.662 3.141 6.001404 0.001 199 0.958 4. 20 0.036 6.140 0.400 3.331 2.425 2.00 I 240 0. specificna entropija s'.012 99 0.001 529 0.001 473 0.014 19 0.008 799 0.895 5.88 55.007 859 0.001 164 0.010 78 0.156 0. 20 69.398 5.001 142 0.3 210.4 875.822 5.001 190 0.343 5.211 6.606 3.9 852.115 0. 146.071 6.15 1160 1185 1211 1237 1263 1290 1317 1345 1373 1402 14.1.!~ '\11 0.354 6.015 48 0.628 5.001 289 0.236 2.966 5.839 2. III J"" '"1 "Ill "'~ 11111 .9 990.7 920.166 0.1.428 6.001251 0.885 2.001 0.176 6.00 I 425 0.161 3.283 2.208 3. 46 80.01833 0.001 209 0.001 598 0.032 0.001 181 0. 9 120.IIIII'III11U 0 do 374.023 1. I' hit r 110 I 11111 11 III I '11 11' I' III I '11 h".06 59.035 0.001 5.001 149 0.

001 068 0.931 2.671 7.650 6.026 1.1237 858.5 3 4 5 6 8 10 12 16 20 25 30 40 50 60 80 100 120 160 200 174 Is .001 074 0.303 1.983 17.921 3.7 v' m3/kg 0.909 7.941 0.298 7.001319 0.8 113.018 04 1408 1492 0.6 0.520 9 0.001 055 0.361 3.091 1.46 121.099 54 908.001 0.977 8.260 7 0.34 60.9 391.747 4.12 0.98 36.001 030 0.04975 0.001216 0.001 000 001 004 006 v" m3/kg 129.732 2.331 8.'.052 6.001 043 0.001 015 0.229 3.1 0.10 14.0 2. spec.138 2.497 3.447 2.087 7.230 8.6 0.9 191. temper.649 3 0. entalp.592 5 0. s" P bar 0.202.860 1.001 115 0.476 8.001 159 0.987 7.6 251.694 1.725 8.6 2.001 0.554 2.001 093 0.894 6.2 0.4 223.001 527 0.01428 0.1943 762.0 311.3 120.087 1.127 7.8 206.533 7.500 5.184 6.361 1.3 317.89 81. tl".344 2.374 7 640.891 5. h".001 710 0.001 022 0.07991 962.5 0.02 0.3 0.0 1.36 9.776 1.066 63 1087 0.8 250.53 45.63 104.758 6.001 252 0. .435 7. s'.001197 0.001 027 0.5 h" kJ/kg 2514 2534 2555 2568 2577 2585 2591 2602 2610 2618 2625 2637 2646 2654 2666 2675 2683 2696 2706 2716 2725 2738 2748 2756 2768 2776 2783 2792 2797 2801 2802 2800 2794 2785 2760 2728 2689 2585 2418 s' kJ/kgK 0.046 2.4 179. spec.240 2. entrop.023 53 1317 0.9 233.9 0.797 2.4 475.583 6.51 99.oJ 0.00 1 048 0.7184 h' kJ/kg 29.455 1.3 263.360 7.893 2 0. vol.240 3 720.16 0.99 69.433 7.001 127 0.039 43 1155 0.0 1008 0.01 do 200 bar TIak p.9 231.091 0.0 289.001 139 0.4 0.2 1.C 6.6 0.001 008 0.069 5.12 75.216 2.4 504. 7.974 5.35 85.74 18.991 6.2 127.253 4.45 55.001 177 0.530 1.4 133.519 6.9441 1.9 188.4 0.001 012 0.993 3.8 158.7 347.422 5 0.001061 0.18 41..772 1 0.001017 0.6 359.233 1.5 272.7 535.337 6.7 417.646 2.428 1.2 67.027 3. 's.34 73.7 340.3 561.6 798.607 1.06 0.7 0.1 0.819 6.4 151.885 4 0.0 324.25 0.08 0.418 6.001 286 0. h'.001 039 0.015 s" kJ/kgK 8.3 365.4 0.04 0.001 020 0.001 384 0.151 8.6 295.672 1.032 44 1214 0.01 34. spec.5 143.001 101 0.009 308 1651 0.95 93.696 3 0.09 64.8 1.595 7.660 6.005 877 1 827 - .4 212.145 1.163 2 0.8 170.605 6 0.3155 670.9 275.208 3.001 453 0.0 201.001 033 0.832 7.1060 0.462 2 604.67 12.80 23.6 151.4 0.770 7.001010 0.51 28.5 173.Zasicena vodena para (nastavak) Toplinska svojstva pri tlaku od 0.001084 0.832 1 0.001 0.254 6.620 5.002 037 439.204 5.747 5.83 49.

0 2576 2539 2613 2689 2651 0.tH)IOOO2 'I 10\4.300 9.233 I I 0.785 I' 11 O.0010002 0.UO ItJO ill O.0.01 bar I s kJ/kg K I ! I tI m3/kg h ! kJ/kg I ! kJ/kgK .08 I 2689' i .061 9.33 15.CH)! 002 - III 1111 It.2963 0.2963 .UOI001 III O.O 83.259 8.769 8.001002 0.570 10. specificna t entropija s S mIlk" I' I kJkg 0.IH)! 0002 O.-_J 0.1.22 I 83.Voda i pregr1jana vodena para I'oplinska "'''.40 2575 2613 I III I'M' I'll 40.1.02bar 11 III '11 H' I I tI.001002 2 0.2 IH.0010002 ! 0.O 2612 2650 2688 2726 0.08 bar I 8.9 167.5 2611 2649 2687 2725 2764 I 0.448 8.0002 8.471 8.87 II MII UN' /111 1'111 -0.3 UM' 21.12 bar .O 167.001008 9.001008 12. I 8.16 10.0 83.58 72.' 11'.652 0.6 - 83.659 8.125 8..0002 9.20 18.685 8.001002 0.9 0.864 8.06 bar 0.344 17.5721 8.972 .32 11.548 8.46 86.2963 I 11 III O.34 - 2650 2688 2726 0.59 27.13 28.OOO 2 0.77 13.08 lH.O 83.68 30.014 8.' 'I"III volumen svojstva tI.- .OOO2 .001 000 24.2 1/1.464 8.193 0.167.55 14.5' 1111 22.2963 0.9 .84 81.04 25.10 15.10 bar 1----s:Js4 8.230 8.296 3 i ! 2575 2612 2650 2688 2726 0.410 Ill' I oil I I' I 67.12 16.364 8.514 9.5721 8.0002 I i I .184 9.OOO2 0.5 2611 2649 2687 2725 2763 ~.71 4.16 bar I' -.74 11.0 -0.03 4'.7 172.001008 .90 '" 11 HI 0.9 . specificna pri tlaku entalpija p i temperaturi h.OOI~ I~I \9.O 2538 2576 ! 2613 2651 i .5721 ---8.0010002 0. ' 0.9 I I I 0.980 9.425 175 I .ooo 2 0.543 8.\ Ill' 20.04 bar .21 76.001002 15.5' 2612 I .581 8.O .449 8.873 8.337 8.0010002 I I .2963 8.34 I 83.9 .740 8.148 8.330 8.27 2688 I 2726 '2650 0.089 9.552 8.559 .0002 0.

170 4.0 83.296 3 0.983 4.117 8.609 7.022 8.9 167.001002 0.830 7.000 2 0.001 029 3.413 0.999 8.001 000 2 0.831 0 1.749 4.001 002 0.864 7.9 2681 2721 2760 2799 2838 2877 -0.9 167.1 334.002 3.160 3.001008 0.401 5.001 008 0.5721 0.001 008 0.0 83.338 6.037 8.0 83. specifieD v .001 008 0.001 002 0.317 3.5 251.808 7.226 8.5721 0.607 3.000 2 0.488 6.1 2645 2684 2723 2761 2800 2839 0.9 167.0 83.001017 4.001 0002 0.8310 8.00 1 002 0.0 83.000 2 0.695 7.5 251.296 3 0.310 p= 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 0.516 9.5 251.796 3.000 2 0.051 9.714 6.8310 1.042 4.001017 0.075 7.219 8.312 0.515 4.5 251.801 7.237 7.296 3 0.585 9.8310 7.989 8.178 p= 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 176 0.0010002 0.000 2 0.Voda i pregrijan Toplinska t .25 bar I 0 20 40 60 80 100 120 140 160 0.9 167.5 251.296 3 0.5721 -0'00021 0.902 7.5 251.982 -0.001008 0.3 bar -0.5721 0.279 4.001017 5.1 334.418 3.0 83.021 8.8310 7.001 017 6.5 bar 0.001 000 2 0.4 bar 0.648 6.1 2647 2685 2724 2762 2801 2840 -0.936 8.296 3 0.090 8.628 0.00 1 008 0.9 167.983 5.6 bar -0.00 1 000 2 0.694 '1 7.9I6 8.958 0.0010002 0.2 bar -0.123 8.797 7.296 3 0.074 0.473 3.133 8.027 6.711 7.322 8.001017 8.980 -0.5721 0.001 029 2.224 8.001 017 0.C svojstva pi s kJ{kg K specifieni volumen v.215 0.074 I 8.844 3.894 7. p= I s I v I m3{kg kJkg 0.611 7.001002 0.1 2647 2686 2724 2763 2801 -0.126 8.986 8.9 167.159 .075 7.356 0.8310 --r.001 002 0.5721 0.1 2648 2686 2725 2763 2802 I kJ{kgK m3{kg I kJkg 0.901 7.9 2683 2722 2761 2800 2839 2878 0.

021 8.000 I I 334.340 7.1 -0.987 8.001 017 0.9 0.00I 000 2 1.5 251.2963 0.296 3 0.2679 7. .00 008 I 11.068 3.11 1.574 2758 7.6bar 0.173 1.832 7.467 7.8310 0.546 2.111 nil Nil IINI 1111 HII IfoII INil IIHI .793 1..660 7.573 7.613 7.075 --.246 2.917 7.672 2798 7.5721 0.571 1.887 1.530 1.001 002 0.830 9 1.696 7.572 I 0.266 2.249 8.0 -0.651 1111 1.172 2. 11 III III fill Nil 11.2963 167.1 84.Ill It.696 1.000 1 0.100 8.:.300 --I -0.00 002 I 11.984 2.075 1.1111 'HII IIHI 2.365 2.6 0.2 0.5721 0.078 2.001017 0.120 2.001 029 I 335.484 2.112 1.362 7.379 7.000 1 1.184 3.940 8.718 2.1 2710 2751 2792 2832 2873 2913 2953 1.9 1.061 8..001 017 11.0 0.001 008 0.234 1.294 1.998 177 IIII'III"kll'rlruCnik .001 002 84.750 .359 2.307 7.0 167.307 7.471 11.--7.000 1 0.ll iNII 11111 0.126 2.2 0.001000 0.vmlcna tlnku para (nasta yak) t entropija s s 1 p i temperaturi h.8309 -0.2 bar 0.001 000 I 0.2 335.830 9 1.911 1.566 7.601 2.835 7.8 bar 1 kJ/kg K m3/kg kJkg 1..6 251.1 335.075 !'-.001 000 2 0.001 044 1.0 419.730 IIHI 110 27f4 2755 2795 2835 2874 2914 2954 419.0 bar 84.835 2.237 7.320 0.. specificna ""llIlpija I "C I v m3/kg p= -- v I s I kJkg 0.436 7. 251.952 3..145 8.996 8.132 1..001029 2 1.001 044 1111 liII 1.1 0.854 2876 2916 2955 2995 3035 3075 7.926 7.296 3 0.965 'Ill .453 2.889 1.0 0.043 2.852 7.647 2993 3033 3073 7.470 2719 7. III '.766 2837 7.00 029 I -0.479 7.663 7.588 1.5 0.7.0 167.001017 .353 1.072 8.749 7.776 IIHI 11.572 I 251.198 2994 3034 3074 7.001008 0.1 0.413 1.176 8.001 029 2.808 1.001 008 167.001 002 0.075 1.527 7.217 I' .0 2676 2717 2756 2796 2836 2875 2915 2955 2994 3034 3075 1 kJ/kg K 11 W .639 83.

001008 0.316 I ' 0.527 1.000 1 I 0.5720 I 419.001000 1 0.7805 I' 2948 0.001008 1 0.2 2818 I 589.8753 i 0.33S.420 7.1 167.075 1.307 ' 0.258 1.400 7.671 7.7164 I 2907 2866: 0.5831 0.001061 503.984 0 2830 1.8232 0.934 9 2789 0.568 7.748 7.218 7.001002 .3 1167.1 0.5720 1. 7.8309 1.3.9763 I 2"9 0.019 1. I 2824 I 2739 I I 0..485 7.128 1.052 3071 I i 7.001029 0.296 3 0.0" 7.5720 -0.5343 0.2 0.507 7.591 7.822 7.1486 0.397 7.5 bar p= 0 2.7 0.643 '.269 2871 2911 2951 2 991 3032 3072 I 419.1.001 000 1 20 0.789 7.2962 0.001 000 0.175 1.'" o 0.6837 06167 251.001008 0.001017 0.572 0 0.8 419.5093 0.001029 0.7840 I kJ/kg K 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 280 300 ' 0.8620 0.222 1.894 I I 0.528 7.900 4 1.001002 I 4.075 1.739 0.0bar 84.".001 061 0.4 167.000 I I 0.001008 0.001061 I 251.1 1251'2 0.556 7.8438 0.1 160 240 200 220 260 300 280 0:6506 2782 7.-Voda i pregrija Toplinska specificni volumen t I I J svojstva pr.S I 0.014 2868 2909.001 002 0.2 i 503.307 1.001 000 84.001 "9 335. 503.4 -0.4837 I il I i i i 1.6 0.033 1.419 7.001044 419.6012 0.340 1.717 260 - 1.001044 0.3 335.8: 2786 1.9: 0.8123 0.001044 0.8308 I 0. specificnJ v m'/kg I I h kJ/kg ! s kJ/kg K I °C i i I v m'/kg ! h kJ/kg 2.2 335.495 I I I 2988 3070 3029 I I I 0.001 017 I I 84.0 -0.000 1 0.001002 0.8308 0.001 017 0.001061 0.001 044 0.001029 0.7 2748 0. 3030 7.328 7.7440 I:-2827 I I I I 7.080 1.171 1.001080 0.8 .000 1 84.307 1.5589 2860: i 2944' 2902' 7. v.703 I 0.528 I.478 7.296 2 0.2 503.3 -0.307 1. 0.312 7. i I I 0.29621 60 40 100 120 80 180 140 0.0 167.312 7.6311 3067 3026 i I I 178 .9385.001017 0.- "'" I 0.2 251.118 'I 0.230 7.631 7.. 2 990 1.7 0.222 7025 7:127.830 9 1.528 I I 0.6549 I 2985 0.

383 5 0..001008 0.966 7.669 6 0.U HU IINI I AU 1.560 6 0.709 7.3520 0.268 8.143 8.5606 0.. specificna entropija v m'/kg p= U III .001 002 0.545 0 0.571 9 0.312 7.598 4 0.001017 0..3165 0. h ..197 8.250 8.223 7.0 589.889 7.075 1.434 4 0.54) 6 0.403 8.3 167.318 8.n.307 1..5 84.374 7.165 8.4183 0.607 4 0.830 7 1.461 7.142 7.7667 0.6921 0. .388 7.822 5 0.001000 0. ".353 8..4021 0.Uu h.217 8.001 002 0.8411 0.111 r.831 7.001 061 0.6547 0. .001 043 0.001017 0.302 8.5918 0."lilh.088 8.385 7 0.001 044 0.729 4 0..369 0 0..075 -I -0.057 7.527 1.296 2 0.001 029 0.6851 0.764 6.464 7 0.032 8.404 5 0.111 i kJ/kg I kJ/kg K 5 bar 0.514 7.635 9 0.425 0 0.9 589.001 000 0.5 335..059 7.7108 0.001 080 0.795 7.058 8.000 1 0.667 7.450 4 0.."u para (nastavak) II"~II I' i temperaturi t s ...nO 'HO '.10 .445 7.5 2850 2894 2936 2979 3021 ! 1.965 7.334 6 I I i I i I "'T.732 7. s ! I v m'/kg h I kJ/kg 6 bar I kJ/kg K 0.646 7.UO 020 MO I I 3062 3104 3145 3187 3229 3271 3313 3355 3397 3440 3483 3526 3569 3613 3657 .t.003 8.856 7.739 6.803 9 0.579 5 0.6172 0. Inu IHU IUU 11U J'\II n.522 6 0.975 8.4 503.466 3 0.623 0 0.739 6.700 7 om Illi I~O Inu IHO ~m ~w «0 ~M ~~ 'uu '20 '..4450 0.529 3 0.3 419.513 6 0.7481 0.148 7.001060 0.2 2766 2811 2855 2898 2940 2982 3023 3065 3106 3147 3189 3230 3272 3314 3356 3398 3441 3484 3527 3570 3614 3657 3702 3746 3790 ..497 9 0.4841 0.232 7.601 7.300 7.785 3 0.000 1 0.5719 0.367 179 0.947 8.532 7.581 7.916 7.001 029 0.673 4 0.503 4 0.001 008 0.296 2 0.u 'HO 504.869 6.9 251.830 7 1.307 1.527 1.6541 0.3 2758 281.5762 0.001 080 0.771 7.482 1 0.452 0.863 6.112 8.638 6 0.

4900 0.5134 O.082 8.509 7.2740 0.125 7.872 7.307 7.4197 .763 7.2471 0.267 0.237 9 0.049 7.1944 0.348 3 0.635 7.000 1 0.3160 0.407 8 0.C v m3/kg p= 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 540 560 580 600 620 640 180 0.277 0.001000 0.3916 0.5017 0.4 675.363 4 0.081 7.527 1.080 8.998 7.001 029 0.467 7.923 7.466 6 0.260 8 0.001 043 0.325 6 0.2 251.815 6.739 1.444 7.075 335.001080 0.311 9 0.4196 0.478 3 0.382 2 0.818 7.001 102 0.6 504.2169 0.571 I 251.129 '-TIf.712 6.287 0.335 0 0.942 6.235 7.184 8.3 589.001 043 0.354 0 0.791 6.5f51 $ kJ/kg K I I I kJkg 8 bar 0.9 0.3 1-0.258 0.6 168.384 2 0.344 5 0.909 6.527 1.001 060 0.372 3 0.3241 0.360 3 0.001 000 0.0 168.7 1.075 1.205 9 0.4314 0.8 0.000 7 0.7 504.883 6.299 5 0.296 I 0.868 7.5 675.233 0.5718 0.1 589.7 419.286 9 0.812 7. specificnA' t .001080 0.396 0 0.001102 0.296 I 1.454 9 0.573 7.001 007 0.648 7.692 6.001017 0.227 6 0.589 7.336 3 0.926 7.695 7.372 8 0.030 8.001017 0.403 7.269 7.977 8.754 7. 2827 2875 2921 2965 3009 3052 3095 3137 3180 3222 3264 3307 3350 3392 3435 3478 3522 3565 3609 3653 3697 3742 3787 0.001 060 0.978 8.306 5 0.248 0 0.001 008 0.830 5 1.529 7.160 7.134 8.942 6.5 419.Voda i pregrijana Toplinska svojstva pr! spedficni volumen v.377 7.001029 0.337 7.706 7.401 0 0.296 0 8 6 3 9 84.6 2791 2839 2884 2929 2972 3015 3057 3099 3141 3183 3225 3268 3310 3352 3395 3438 3481 3524 3567 3611 3655 3699 3744 3788 I I I V m3/kg h I I kJ/kg 10b ! I kJ/kg K 1___-0.306 1.8 84.001 001 0.001 001 0.7 335.198 7.443 2 0.8306 1.029 8.738 1.306 1.968 7.4104 0.

2961 0.5 252.1587 0.909 181 0.244 0 0.270 0.222 2 0.620 7.786 7.786 6.075 1.074 1.562 7.001 029 0.001 060 0.4 852.2 504.3417 0. specificna entropija v m'{kg s s kJ{kg K .502 7.595 7.248 7.2261 0.626 6720 6.239 7.1879 0.892 7.942 2.2499 0.278 0.139 6.9 0.1 335.2 85.994 8.001080 0.587 6.1) HI) 1(10 110 14(1 11011 12 bar 1. fr I I i V I fr I kJ{kg m'{kg kJ{kg I kJ{kg K 16 bar p= I) III 41) 1.1310 0.001016 252.5717 0.1521 0.691 6.6 675.2142 0.756 7.001 102 0.482 7.1838 0.887 6.1714 0.238 6 0.379 7.001 043 0.254 0.034 7.318 I 0.001 001 0.109 7.303 7.232 I 0.000 I 0.220 2 0.808 7.9 676.001 043 0.1968 0.001017 0. I .738 1.0 'IHO (IO 'I I no 40 tlO HO hOO (.001007 168.205 4 0.262 0.174 7.230 4 0.5715 0.286 7 7 7 7 6 0.1(1) .139 2.9 504.10 '1(.442 7.704 7.3024 0.2139 0.0 763.941 2.037 7.424 7.859 7.1 0.177 7 0.001 102 0.255 8 0.001 127 0.4 I 336.1900 0.732 7.874 6.208 2 0.840 7.540 7.294 5 0."""IIM pllm (nastavak) 1111 11 I' I tcmperaturi t '111111111)11 fr.000 999 4 1.944 7.2021 0.001028 I 0.830 I 1.677 7.830 4 1.0 168.2617 420.738 1.4 589.306 1.001 007 0.001 127 0.001 060 0.4 2843 2895 2944 2991 3036 3081 3125 3169 I 3212 3255 3298 3341 3385 3428 3472 3515 3559 3604 3648 3693 3737 3782 IHO 1(10 121) 140 1(.8 419.1383 0.349 5 .000 0 0.333 8 0.527 1.(1 IHO 1(1(1 120 "10 1t.120 01.196 I 0.2 2814 2865 2912 2958 3003 3047 3090 3133 3176 3219 3261 3304 3347 3390 3433 3476 3520 3563 3607 3651 3696 3740 3785 -0.001 001 0.1) 'HO .3103 0.7 589.001 156 0.326 0 0.306 1.296 0 0.956 7.4 0.246 7 0.650 7.1453 0.526 1.524 6.1788 0.107 7.10 7.331 6.044 -0.165 I 0.001 079 0.1692 0.6 85.964 7.20 MO 0.2380 0.364 7.8 763.001 000 0.806 6.315 7.

494 6.330 6.1630 0.880 ' 6.35r 6.1461 0.098 93 0.1360 0.6 763.5 86.995 7.685 6.558 6.924 6.083 7.1438 0.1554 0.329 2.00 I 059 0.1804 0.1411 0.001 101 0.375 7.849 6.829 9 1.001 001 0.9 420.5 505.1561 0.807 6.829 7 1.001 156 0.1160 0.0000 0.266 7.207 7.737 1.2 336.130 7.001079 0.1255 0.1034 0.753 7.001060 0.1707 0. 540 560 580 600 620 640 182 0.594 6.650 7.001 101 0.951 7.518 6.1241 0.001016 0.001 126 0.5 676.526 1.305 1.1669 2.7 2851 2907 2960 3010 3059 3105 3151 3196 3241 3285 3329 3373 3418 3462 3506 3551 3595 3640 3685 3730 3776 0.305 1.001079 0.1852 0.146 7.1592 0.137 2.596 7.1281 0.3 763.295 H 0.2 169.1399 0.Voda i pregrlJA Toplinska svojstva 0 specificni volumen ".647 7.1320 0.1477 0. specifle t .383 6.018 7.1076 0.2 676.436 7.1659 0.1515 0.2 252.9 505.001 016 0.001 001 0.001 190 0.803 0.7 253.1756 0.001 007 0.094 33 0.1947 0.1144 0.1021 0.256 7.1610 0.597 7.000 (I 0.737 1.702 7.8 943.138 2.295 9 0.7 336.001 156 0.1200 0.489 7.1360 0.074 1.7 169.001 007 0.730 6.1995 0.432 7.000 999 0 0.1118 0.770 6.5713 0.1900 0.941 2.074 1.940 2.5711 0.000 999 2 0.001 127 0.209 0 -0.647 6.001 043 0.324 7.204 3 0.697 .001 028 0.490 7.1511 0.0 590.C " I s I " I s I m'/kg p= kJkg 20 bar 2.130 8 0.3 590.194 7.1084 0.08436 0.001 043 0.543 7.064 7.0 85.526 1.6 852.381 7.544 7.1200 0.461 6.001028 0.316 7.9 852.089 5I 0.5 420.6 2820 2876 2928 2978 3025 3071 3116 3161 3205 3249 3292 3336 3380 3423 3467 3511 3556 3600 3644 3689 3734 3779 I kJ/kg K m3/kg kJkg 25 bar I kJ/kg K 0 20 40 60 80 lOO 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 .

1161 520! 0.091 0.343 6.8294 1.455 7.940 2.0 i 254.0 0.3.086 0.001 016 253. 1 I 0.7 I 590. 171.001042 0.000 998 2 .315 7.304 1.258 6.098-76 I 0.0.085 00 0.088 0.077 155 189 1"6 83 12 1-[ 0. 3456 I 3501 3546 3591 3636 3681 ' 3727 3772 i .1012 I 0.070 125 154 188 228 72 44 83 00 99 87 66 .784 6.907 6.083 81 0.709 6.0 943.261 7.546 6.841 6.305 0.073 1.051 0. 4.081 25 0.939 2.001 0.991 7.9 764.2 505.135 2. 2962 ! 3018 3070 .471 183 I 421.368 7.092 32 0.559 7.1259 580! 0.001 0.001028 337. specificna entropije I "C' < ! v m'/kg p= kJ/kg 30 bar " r kJ/kg K I I t' m'/kg his kJ/kg i i kJ/kg K 40 bar o 20 40 60 I KO 100 120 I 140 160 180 I 0.1291 600 620 640 I .459 6.4.3 0.206 7.064 0. 3490 I 0.00 I 078 0.1027 0.925 6.6.2957 0.735 1.292 7. I 506.508 7.000 998 -1--. i I 87.160 .224 6.515 2.1061 0.1095 0.I 0.067 0.137 2.054 7.828 9 1.058 0.736 1.001006 ' 0.627 6.068 0.135 6.1194 ~4O' 0.055 0.073 38 0.570 6 0.295 5 0.4! 591.001 126 0.6 0.120 340 .1 1 038 I 200 220 240 260 280 300 .448 6.001 101 0.001 100 0.149 7.062 0.1226 560 0.132 3 0.1128 I I 2 995 3 045 3 094 3 141 j 187 3233 3278 1 ' 1 I I I .1036 3536 3581 3627 3673 i 3719 I 3765 .093 34 86 35 84 ! 3308 3354 .702 6.701 6.5 I 764.9 "-~2 823 2 885 ' 2 942 1.00 I 007 170.001 015 .8 676.000 I 0.001 0.4 944.000 2 0. .099 31 0.180 400 420 440 460 480 I ! ' I I :~ '2902 1 0.610 I : 677.176 7. 3120 3 168 I 1 I i 0.542 6.001 000 86.07604 3216 3262 3400 I I 3322 3367 3412 0.347 7.525 1.0009999 i 0.328 6.09631 I 0. 7 0. 338.402 7.072 0.001 058 0.856 6.420 7.7 0.0.001 042 0.1356 0.001 0.078 66 0.095 84 0.970 7.001078 0.116 7.524 1.235 7. 0.364 6.571 0 0. I 422.073 1.6 853.327 2.001059 0.629 6.773 6.wdcna para (nastavak) Ilnku p i temperaturi t .091 7.138 8 I .081 16 0.001 0.1 I 853.088 71 0.'lInlpija h.5 I 0.001 0. 3445 500 I 0.031 7.001 027 0.

072 59 0.036 14 0.7 854.881 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 540 560 580 600 620 640 184 0.058 34 0.204 7.001 058 0.000 2 0.001 152 0.8 944.05551 0.1 88.066 86 0.9 255.1 339.733 1.082 58 0.057 7.696 2.149 7.001 041 0.093 7.828 3 1.001014 0.04810 0.050 70 0.072 1.054 38 31 18 02 82 60 bar 0.078 62 0.7 256.047 0.001 0.049 0.698 2.166 7.8 422.056 59 0.7 1038 1135 2805 2885 2954 3017 3074 3128 3180 3230 3279 3327 3375 3422 3469 3516 3563 3609 3656 3703 3750 I 5.001 0.03874 0.468 6.620 6.068 49 0.001 0.07461 0.043 30 0.303 1.042 153 187 226 275 22 89.1 172.211 6.2 944.S 6.570 2 0.134 2.069 6.036 7.080 60 0.001 124 0.001 027 0.i specificni volumen v.936 2.789 6.523 1.053 16 0.884 6.2 853.6 765.06001 0.045 39 0.000 997 7 0.000 999 5 0.295 2 0.5 507.057 79 0.Voda i pregrijana: Toplinska svojstva pri.06179 0.324 2.066 42 0.497 6.001 185 0.053 0.6 171.001 123 0.001 076 0.272 ' 0.546 6.041 11 0.258 7.291 6.068 53 .6 423.060 08 0.188 6.076 62 0.001 026 0.00 1 006 0.000 7.1 765.133 2.033 17 0.325 2.689 6.001057 0.00 I 0.316 6.511 2.001015 0.001099 0.882 6.734 1.063 49 0.302 1.942 7.927 6.827 8 1.513 2.089 6.112 7.854 6.001 005 0.295 0 0.3 338.8 678.916 6.051 0. specificna" t °C v I m'/kg p= I kJkg 50 bar 5.522 1.000 997 2 0.00 I 225 0.411 6.071 1.001 273 0.001041 0.7 507.384 6.070 55 0.065 18 0.000 3 0.00 I 077 0.756 6.064 31 0.576 6.220 7.651 6.362 0.1 592.001098 0.977 7.722 6.8 592.000 999 0 0.1 678.310 7.820 6.4 1038 1135 2857 2926 2987 3044 3098 3149 3198 3247 3294 3341 3387 3434 3480 3526 3572 3618 3665 3711 3757 I s kJ/kg K I v m'/kg s I kJIkg h I I kJ/kg K ':'i I 0.937 2.045 30 0.569 8 0.062 18 0.

5 510.6 595.306 6.294 6 0.249 5.3 259.03615 0.662 6.032 76 0.508 2.001 148 0.2 176.826 7 1.595 6.5 257.3 1038 0.688 2.001013 0.000 995 3 0.524 6.126 0.2 425.130 2.001 265 0.0 767.037 24 0.318 2.019 7.Q41 70 0.519 1.000 4 0.599 6.030 88 0.038 0.000 5 0.726 6.1 91..731 1.1 679. 3375 3425 3475 3525 3574 3623 3672 3720 0.001 074 0.035 0.001 055 0.023 31 0.045 77 0.033 91 0.001 095 0.321 2.8 855.1 93.047 09 0.7 0.4 342.001 025 0.039 39 0.050 97 I .029 11 0.8 426.049 69 0.568 2 0.001 181 0.011 6.001 014 0.218 6.030 36 0.449 6.073 7.786 6.7 I h I s I kJ/kg K v I m'/kg p= 0 10 O (." para (nastavak) IIAII I' I temperaturi t '1I1"lrUnh.848 6.880 6.10 1110 IHO 400 420 440 4110 4HO '00 '20 '40 560 '"0 toOO 620 1\40 0.027 79 0.794 5.121 6.02641 0.028 96 0.957 7.032 65 0..00 1 398 0.001075 0..04044 0.9'01 6.001 097 0. 0.063 5.024 93 0.001004 0.715 5.001219 0.294 2 0.026 81 0.932 2.461 6.664 6.037 0.283 6.031 58 0.079 6.187 6.1.001 322 'I kJ/kg h I kJ/kg K 100 bar 10.825 7 1..001 003 0.001 039 0.001 122 I 0.299 1.0 509.845 6.692 2.504 2..044 43 0.532 6.048 39 0.000 996 21 0.127 2.5690 .934 2.4 174.1 0.001 222 .035 04 0. specificna entropija i v m'/kg s I kJ/kg 80 bar 8.726 6.040 31 89 40 87 30 2787 2879 2955 3023 3084 3142.788 6.8 766.001 328 0.038 32 0.000 997 2 0.001269 1236 0.952 6.001 025 0.000 998 I 0.001 183 945.907 6.9 1038 n34 1235 1343 2784 2883 2965 3036 3100 31':i0 3216 3271 3323.056 3.4 681.369 6.871 3.034 0.043 08 0.521 1.2 594.386 6.0 HO ItKI 0.001120 0.024 26 0..301 1.011 185 1'0 140 1110 IHO IIKI !O WI 1110 1HO 100 120 \. 1135 0.001 040 0.1. 3196 3249 3300 3350 3399 3447 3496 3544 3592 3640 3687 3735 - 0.001 056 0.964 7.01926 0.021 <.8 341.729 .069 1.070 1.001150 855.9 945.876 3.

824 5.859 6. 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 540 560 580 600 620 640 186 0.293 7 I 0.001 146 0.463 2.029 73 0.001 118 0.050 6.001 618 0.001 073 0.9 i 599.125 I 12.001 038 0.514 6.178 6.001 142 0.227 6.01811 0.065 1.022 36 0.000 992 3 0.01427 0.038 3.946 6.001 210 0.723 1. 3297 3355 ! 3410 3465 : 3518 3571 3623 ' 3675 6.8 181.727 0.001091 0.925 i 56.023 20 .000 996 3 0.4' 684.1 78..0 I 261.02171 0.6 I 0.000 8 0.292 8 0.494 2.8 .824'6 ' 0.01653 i 0.001 254 0.345 6.Voda i pregrijana Toplinska specificni volumen I svojstva pri v.295 1.822 5 1.841 5.001094 0.305 6.001022 i 1.030 68 0.020 13 0.514 1.01619 0.024 67 0.866 3.7 682.6 1 039 1 134 1 234 1 341 1 461 2 795 2 898 2 982 3 055 3 21 3 82 3 240 3 296 3 350 3 402 3 454 ' 3 05 3 56 3 606 3 656 3 705 ' I I 0.379 6.622 6.001 307 0.8 16.1 596.929 2. I i h kJfkg 120 bar I I Ip = o 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220.02575 0.001 261 0. i i 0.0 2.1 .224 3.001216 0.001 070 I 1.023 93 I 0.001390 0.001 036 I 1.567 4 ! 0.01751 .001 374 0.421 3.026 79 0. 946.032 52 0.6 I 1134 111233 .500 2.802 6.000 994 6 0.120 2.420 0.1 ' 98.001317 0.000 994 3 0.000 6 I 0.001 174 0.5 347.022 46 I 3237 .001 012 0.031 60 0.448 6.C v m'fkg.6 ' I 431.684 2.673 I I I 6.914 .01969 0.027 79 0.01104 0.856 3.676 2.240 3.2 768.0 I 514.0 512.028 77 0.023 55 0.001 024 0.01546 0.033 42 : kJfkg K 1 v m'fkg h kJfkg 160 bar .4 428.01929 0.558 6.684 6.517 0.001 467 0. 0.001010 1.755 ! i I . j'91 I 1337 1588 11452 I: 2951 3034 3108 .021 08 0.01287 I 771.315 2.646 '5. 0.001 001 0.971 858.698 6.445 5.143 6.001 494 0.01842 ! i 5. specificna I I . kJfkg K I 0.001 178 0.050 3.639 6.1 i 344. I : 2851 ! 5.020 93 0.298 0.578 6.491 6.024 64 0.067 0.001 054 0.6 264.001 003 0.081 6.001 052 1.565 9 0.001 115 0.265 6.744 6. 95. 3175 .309 2.

8 605.01465 0.013 99 0.566 6.915 2.001 247 0.192 3.3Tf-1 5.062 0.026 3.006014 0.487 2.01477 0.001031 0.864 5.0 .000 999 2 0.852 5.000 997 1 h kJIkg s kJ/kg K 250 bar '---.836 3.296 2. I 334 ..288 1.8" 690.719 1.IHO 434.01315 0.2919 .01180 0.001018 0.00 1 445 0.962 6.490 187 M ~ oI w m 0.00 I 570 0.303 2.291 6.009 609 0.001 020 0. I I 3490 ..001 198 0.001 698 0.176 5. 1 701 1941 I ' ! .4 1.2 862.001169 0.057 6.01041 0.626 I I 2582 i 2774 .226 6.018 78 0.292 1. .001 361 0.001 238 0.1 773.01816 0.372 6.001 139 0. 0..008 696 0. 3548 I 3605 i ! i i . 0.058 '80 3241 3304 3365 3423 3480 3536 3590 3644 6.008 246 0.3 1040 1134 1231 i 517'7 1 I ! 1.609 5.001 286 951.000 8 0.1 860.714 1.059 1.01688 0.8: 102.000 990 7 0.001 034 0.0 354.007 580 0.009947 0.658 2.400 3. 350. 3002 3089 ' 3166 I 3238 3305 3369 3430 I I riOO 620 640 1 .01224 0.0 602. I ' 100 IW I~ IM IHO ~O() !20 1.013 3..146 5.290 7 0.001 527 0. I I I 0.00 I 205 0. 400 420 440 460 4HO ~OO '20 '40 '60 2660 .01517 I I 558 I .723 5.4 949.506 1.001 068 0.001 065 0.8 .001 297 0.001 421 .019 38 I 1 . 0.001 827 0.-'-25.000 992 9 0.001047 0.847 3.001 112 0.1 20. I 439 ! 0.146 6. I 230 .562 3 0.4 i 775.360 6.427 5.1 0.564 3 0.002240 0.000 990 4 0.011 13 0.001 134 I I I I I . 2821 2933 3024 3 103 3 174 I --- 5.9 .1 .000 988 I 0.01413 0.01242 0.01120 0.001 050 0. 189.8178 1. .para (nastavak) I'Mku" i temperaturi t IIlnll)l!uh. I 446 1 573 1 743 1 I . specificna entropija s . I I .574 3.209 3.884 I 521.668 2.2 ' I 042 I 134 I.001 089 0.966 6.108 2.3 ! 437.013 01 0.\0 ~~O ~HO lOO 120 \40 \(. 2902 .01621 0.01358 0.920 2.000 9 0.5 185.00134511331 i 0.0 687.426 6.218 6. 267.001 085 272.479 2.001 008 0.8204 I : I i .748 5.804 4.610 3.302 6.001 164 0.017 53 0.376 3.141 6..559 5.001 006 0.001 108 0.504 6. 0.01551 0.115 2.101.8 .1 107.440 6. __1_- v m'/kg ' 0.510 1. c ----- h kJ/kg 200 bar kJ/kg K i .

25 .507 25.004 0.000 931 0.000 772 69.209 -0.000 723 0.37.091 2 0.186 8.998 0.000 661 para 0.027 0 0.189 Sumporni dioksid S02 2.089 -0.460 2 0 1 3 -1.0104 0. .928 0.80 0.000 849 0.2 0.072 2 -150 -319 1-373 -313 -117 -105 85.S 46.000 738 0.049 8 0 0.302 1.000754 0.0142 0.328 1.635 1.336 0.046 0 0.196 0.47 30.566 6.84 10.001 120 0.170 -0. t.002 32 26 17 99 16 .7 0.802 0.000 642 0.002 156 2.81 19.7 0.000 710 0.001081 0.3 58.422 1.150 0.400 -1.140 Kap/jevifUl - - 56.423 1.18 6.198 -0.180 1.001417 0.038 2 0.549 -1.263 0.67 22.197 0.254 188 .33 64.252 1.566 0.860 0.357 1.15 .001 048 0.001 166 0.091 0.005 0.012 1 0.001 298 0.51 0.006 0.000 867 0.6 .10 5 0 5 10 15 20 25 30 31 - 231 233 235 237 237 237 237 237 236 235 232 229 223 214 198 172 140 1.S 36.92 13.0 0.284 4.93 57.905 0.146 -0.022 9 0.380 0.676 -0.000674 0.s' kJ/kg K s" kJ{kgK KrutifUl I Ugljicni dioksid CO2 para 0.398 0.000 897 0.18 212 224 231 231 1.119 0.248 -0.0166 0.1 56.000686 0.883 0.327 -0.2 42.101 0.C v' m3/kg v" m3{kg h' kJ/kg h" kJ{kg .001019 0.0 0 13.S 1.768 0.043 0.000 652 - 353 - 359 365 370 375 379 383 387 391 393 396 -0.30 .20 - .951 0.357 0.371 1.831 0.000663 0.0 24.975 0.05 14.56.0 0.6 78.000 971 0.2 0.704 r 1.06 50.89 26.130 -0.050 7 0.896 .154 13.072 2 0.7 108 140 - 50 40 30 20 10 0 10 20 30 40 50 0.101 1.32 71.9 0.008 85 0.S 0.045 0.001 677 0.000657 0.220 0.014 1.097 1 -0.45 34.27 16. specificni volumen t".000627 0.007 52 0.139 .429 61.388 1.142 0.000 639 0.557 1.726 0.10 -100 I 0.460 13.663 0.140 1.001 223 0.048 0. v".108 27.50 5.7 .60 4.245 1.465 1.378 50.002 0.Zasicena para Toplinska svojstva tlak p.0 27.328 13.819 .509 1.0195 0.4 0.72 45.277 1.296 3.218' 0.40 .079 41.554 2.410 -0.000 950 0.055 4 0.000 994 0.467 -0.6 5.607 -0.000 697 0 0.4 66.059 55.85 39.

42 0.175 0.178 3 -0.3 III III III 11 III III III .001 583 0.001 401 0.354 0.521 3.70 2.\.131 1.62 1.168 0.345 8 -0.772 0.624 0.087 0.I50 7.889 6.001 379 0.001 777 -180.33 0.399 1.f" h" klfkg s' klfkgK s" kl/kgK 1 '11 1111 .549 4.0 1 154 1172 1189 1206 1222 1229 1237 1244 1250 1256 1262 1268 1272 1277 1280 1284 1287 1291 1292 CH3CI 388 394 400 406 411 416 420 424 -1.903 5.001 134 0..083 3 0.1662 0.14.827 4.423 1.5 69.516 1.9 31.55 0. .001 504 0.108 11.109 0.158 4.112 -0.419 0.23.963 0.001 063 0.5 240.3 68.772 1.487 0.8 117.149 0.528 0.1118 0.000749 - 1.6 141.67 15..909 .001 726 0.000 986 0.247 8 0.0559 0.797 6 7 8 0 5.241 0.1180 -0.693 0.047 7 0.111 0.290 0.0 0 23.92 0.0 31.II1r<1rnIUri I.218 5 1.8 -136.263 1.756 4.523 1.643 0.5 -114.0 15. .417 0 14.232 189 .299 0.35 . .5 358 2.177 1.001 004 0.2 - - 91.436 4.056 5 0.083 7 0.622 4.001 680 0.307 -1.453 1.408 0.001 601 0.435 3 -0.053 2 1.572 tU.2 -267.206 0..'.433 5.11 11.1658 0.001 425 0.103 -0.5 0 15.509 0.01 4.907 5 -0.702 Monoklormetan 0.001 490 0.5 .322 4.3 .902 4.157 fi.001449 0.2 28.063 5 enlropija h' kJfkg NH3 -310.54 20.195 1.750 2.120 0.001 042 0.0 -0.5 190.065 0.718 1.409 11.7137 -0.688 4.237 5.7 64.347 0.084 6 0 0.2 - -0. h".283 H.653 5.'IMnn cnlalpija P bar h'.9 93.486 1.111 0.469 0.244 0.14 28.001619 0.0 363 368 372 377 0 0.297 1.563 1.001 476 0.496 4.00 I 534 0. III 11 \ I11 I' 111 III III .188 Diklormelan (metilenklorid) CH2CI2 353 4.371 III III tU II .1704 -0.257 4 -0.225.03 11.363 2.610 1.001 085 0.091 3 0. '1'.051 (melilklorid) 3 1 1 - 46.294 5.378 4.7 46.363 - 0.001 566 0.552 4.HI 0 0.hl.3286 0. specifina v' m3fkg v" m3fkg Amonijak 9.61 0..266 4.980 4.5 44.llIlh Ivarl 1'01'.586 8.0 46.558 4.5266 -0.052 .8 47.128 0.001519 0.903 2.057 8 0 0.001 550 0.395 1.061 4.001 022 0.001 109 0.001 659 0.f'.001 639 0.331 1.219 11.11 III III III .

760 0.01889 0.03774 0.103 0.80 60 50 40 30 20 10 0 10 20 190 0.19 31.000 9.605 6 0.68 86.00 16.05542 0.6 130.256 0.078 13 0.000 626 0.4 120.402 1 0.077 8.2 154.005 49 0.00 33.30 - - 44.58 51.43 66.001 079 .43 15.3854 0.56 84.99 82.38 26.000 623 4 1.5 210.000741 0.005 1.018 04 75 33 82 - - .5 205.211 .05667 0.191 3.667 7.0007173 0.02642 0. v"l ts °C R 11 40 30 v' m3/kg v" m3/kg h' kJ/kg C F Cl3 h" kJ/kB - - - 20 10 0.20 25.trijluormonoklormetan 0.000769 0.9 159.000 651 9 0.40 C F3 a -100.8 167.3 175.86 64.000773 4 0.003 829 - 57.462 19.000642 5 0.394 11.817 4.140 0.051 0.157 0.3 150.000717 0.277 0.18.93 89.5 125.43.123 4 .4 145.000842 0.261 1.71 34.4 195.582 R 13 0.9 -100 - .000646 8 0.4 163.0007524 0.434 9.098 2.126 .010 10 0.01373 0.000734 2 0. specifi~ni volumen v'.332 6 1.3 0 10 20 30 40 50 0.21 .533 - 0.1342 0.5 215.71 170.29 - 0.000 796 8 dijluordiklormetan C F2 Cl2 0.007 47 0.3922 0.1613 0.357 0.000695 0.616 - - 33.407 0 0.000 695 0 0.031 0.092 0.1107 0.230 5.18 39.886 5 1.52 28.042 0. 81.5 135.10 0 10 20 30 40 - 0.70 25.18 54.000 625 0 1.15 19.13 I .000 683 3 0.5 200.000 962 0.000802 0.6394 0.000686 8 0.051 8.57 11.3 190.963 0.46 - R 12 70 50 40 30 20 0 0.44 78.78 0.40 74.457 17.5 140.748 2.000 658 0.204 6.000 707 5 monofluortriklormetan 0.000 661 9 0.84 89.405 0.0006592 0.50 43.086 4.0006335 0.000 12.Zasleena parll Toplinska svojstvu tlak p.22 29.2441 0.92 9.194 0.000634 9 0.024 0. .510 2.000 8.45 22.6424 1.2270 0.8 171.3 180.0006167 2.374 0.96 88.26 .53 86.58 35.59.000 894 0.000672 5 0.000672 2 0.0007018 0.3 185.21' 0.04 25. 0.

077 18 0.014 8 0.0818 2.014 91 0.22 22.536 0. H.568 6.0006092 0.955 16.36 .055 11 0.12 14.126 2 1.535 - .33 24.2 257.1491 0.1084 0.111 .69 12.4 - difluormonok/ormetan I till MII (.35 18.000587 2 0.047 1 0.85 42.55.647 2.Ill nil III 111 \11 111 III 11 III W \11 .54.000 679 8 0.3477 0.000767 2 0.006536 0.0008830 0.059 1.2 202.0008244 0.4 267.283 5 0.50 76.31 22.0654 0.000 8501 0.000 479 5 0.\11 R 13 B 1 .9 193.68 .7 246.970 R 22 0.008559 0.90 86. .156 2.8 218.33.9 183.65 100.0607 CH Fz 0 0.205 0.775 0.0007785 0.000 713 1 0.000 462 0 1.111 III III III 11 III III III .0006824 0.39 99.96 69.6 198.0346 0.19 15.25 88.66.47 87.000 523 1 0.57 .0007255 0.30 0.0 210.71 .000 708 6 0.305 3 0.9 207.07 7.020 04 0.01 h" kJ/kg Ill" .011 25 0.222 4.64 25.11 \11 .001 6.532 2.4 271.2 262.908 1 0.20 96.340 1.70 33.0804 0.69 94.44.7 178.1I11t1.49 monofluordik/ormetan 0.20 53.000 M.200 3.20 79.458 7 CH F Oz III 1ft 11 1ft 111 \11 .2103 0.0008004 0.000 536 6 0.00 -108.1 216.48 42.34 11.2 191 0.027 42 0.91 .000 10.36.51 0.169 12.0.52 53.8 214.67 39. h" v' m3Jkg v" m3/kg h' kJ/kg C F3 Br 66.8 188.47 20.7169 0.48 0.454 11.000 690 3 0.000667 1 0.0929 0.89 31.22.3050 0.323 0.000661 2 8.8 168.0194 0.708 6 1.000 640 9 0.135 0.000723 5 0.7 252.0007014 0.0004996 0.1 III~nBentalpija p bar h'.959 3.000 510 8 0.trifluormonobrommetan 0.dlllhtvarl (nastavak) 1'.6 241.1 h'mpcraturi t.83 R 21.292 8.000 752 5 0.2 158.000 708 4 0.0258 0.445 0.56 10.0007405 0.000 7.000 551 5 0.02 15.055 1.004 969 - 29.020 6 0.000635 2 0.855 9.6472 0.000695 0 0.03835 0.246 0. 0.5 236.000758 2 0.000 568 2 0.30 98.55 82.3746 1.76 91.\11 III - 20.0007386 0.560 5.92 . .457 6 - 61.103 0 0.461 3.

192 . a) Iz 0 h0 r a V = konst v = lip = VIm = konst Za odredeni tlak P uz odgovarajuee vrijednosti v' i v" vrijedi: v < v' tekuCina v' < v < v" .sd c) Izentropa = - Kao kod plinova.Ix .VI) Toplina Q = H2 .30 u zasicenom podrucju . 157 do 160 i 168). za koje pri priguSivanjuvrijedi T = konst. ovdje identicna s izotermom.mokra para v" < v .SI) = mT(s2 . P = konst Apsolutni rad A p(V2 . dakle.75) d) PriguHvanje pare h = konst Za razliku od plinova. str. Izobara je.pregrijana para Odgovarajuee temperature i ostale veliCineodredujemo iz tablica iIi dijagrama. A = Apsolutni rad Q = m(h2 hI) V(P2 Pt) Toplina - ° - - - b) Izobara i izoterma 11 11 I U podruCju mokre pare svakom tlaku P odgovara tocno odredena temperatura Ts. Temperatura inverzije iznosi ~esterostruku do sedmerostruku vrijednost kritiene temperature (K).. a iznad nje raste. upotrebljavamo p VX i kod para za izentropu jednadZbu = konst je podrucju cp gdje je " samo empirijski odredena vrijednost i nije ni u kojoj vezi sa specifienim toplinskim kapacitetima cp i Cv (u zasieenom Vrijednost " iznosi za vodenu paru: u pregrijanom podrucju (p < 25 bar) " = 1.135 " = 1.v. dok se izvan podrucju mokre pare od nje bitno razlikuje.035 + O.za mokru paru (x > 0.temperatura se pare pri prigu~ivanjumijenja (»Joule-Thomsonov efekt«) T * konst Ispod odredene temperature (»temperatura inverzije«) temperatura pare pri prigu~ivanju pada.HI = m(h2 hI) T = konst Apsolutni rad A = fpdV Toplina Q = T(S2 . = 1) .za suho zasicenu paru (x = 00).Promjene stanja pare racunamo pomoeu tablica odnosno dijagrama za vodenu paru (Oznake velicinQ .= 1.

\kl pr. x .)Rv)p'/(p. p p' = pz je - I . """" '11 vlllfni zrak (str. na v I1 .926. III 11v 11 v I a f nos t rp jest omjer parcijalnog tlaka vodene pare p' a - . te je sposobna primiti nove kolicine pare koje pocinje .I. ~1I1I.I 'lIIjcslI plinova .vidi str.h"'II)1I Ps ffJ= p'/Ps ('" 1/1). 11' I")' smjesa vi~ ne moZe zadrfati sve koliane pare pa se iz smjese I 1111'IdllrlVllli suvi~ak tekucine (ro~enje).1.lccnosti se naru~ava promjenom temperature.. 195 do 197. "'II'"IPlll1om zasicenju (P' = Ps' x = xs) je h = hs. To je stanje zasieenosti smjese.~'.IIIIIIUVU zakonu smjesa pare i plina u ravnoteZi s tekuCinom koja je '"1"1'11"1" kllCl1lparcijalni tlak pare p' dosegne tlak zasicene pare Ps pri .kll svojstva suhoga i zasicenoga zraka pri raznim temperaturama su . .314/18 0.~.. 11vl1l1.' '"lIllIrO) Icmperaturi.. 194. 1111111 izhodi~te pri ledi~tu vode.'III~l1hrijednost odnosi se na 1 kg suhog zraka u vlatnoj smjesi. Pri padu temperature pada i tlak zasieene I1 I ". .Un...'.t(P 1IIIIIIIIII/IIsicenosti 1/1= x/xs I' ..llIlIlcza zrak i vodenu paru /. Iltlll.nomzraku .005 kJ/kgK specificni toplinski kapacitet vodne pare cp' = 1. 111"1. ~1. + 2500) 'IW" . I" I It Icna entalpija smjese (kJ/kg*) u nezasicenom podrugu I.dija. p je ukupni tIak smjese. 'I.1.I.622P. "" I h.. (gdje je h = 0) bit ce nil h = cpz' + x(cpvt+ r) specificni toplinski kapacitet zraka Cpz = 1.462kJ/kgK = I . 11'"'lIll'crulura u °C pa je h = 1. Sve se nil I" ""1"111''Innja vlafnog zraka najbolje mogu pratiti u Mollierovu h. odn.'ulllllllli Ilak vodene pare.. smjesa postaje nezasicenom (a I'" 11111111 IIn~grijanom). H7kJ/kgK ~ Rv = Rm/mm= 8.926kJ/kgK r = 2500kJ/kg loplina isparivanja vode (pri O°C) .p') = O.ruCnik 193 . 198). 167).622p'/(P.p') I "" I..1111111Ickucine (s~enje). 'i~11I1 IllIk suhog zraka." ~"..005I + x (1.ncsmjese. 'I ~Nvlnt. m)mz = (R. Pri povecanju "'"1"""11111' rllsle tlak zasicene pare (Ps > p'). '" ""l" III. Ps) "11111111" 11rizasicenju (P' = Ps): Xs = O.1'1'11111 sir. 1'1 1111 I x (apsolutna vlaga) je omjer vodene pare mv i mase suhog S . za vlafni zrak (nezasieen) na str.SMJESE PLINOVA I PARA t I~IIl'nl IllIk smjese jednak je zbroju parcijalnih tlakova sastavina smjese . 11. Smjesa zraka i vodene pare (vlaZan zrak) .It. "'.

01 15.6 385.42 47.893 40.5 1.1162 1.553 spec.6.20 0.011 51 0.01 0.005 098 16.934 205.18 0.4 2 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 30 32 34 36 38 40 42 44 46 48 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 t mbar 1.398 1.117 1106 0.04 0.25 0.9 111.C -20 -18 -16 -14 -12 -10 .852 1 1.963 0.733 -16.29 0.10 0.870 32.002 731 + 2.942 60.12 24.2 0.870 0.762 . spec.53 53.0 0.25 0.780 0.10 0.943 0.013 10 0.17 0.07 0.062 27 0.36 0.1 1.003 234 0.7 0.6 .14 0.28 0.106 7.4 199.005 868 0.001 128 0.01 0.07 0.863 81.744 -12.7 0.865 30.877 0.281 6 811.3 p.953 0.17 20.37 26.000 1.767 4.2 250.817 0.129 9.003 821 9.171 2.27 14.03 0.19 0.882 36.33 0.248 1.36 0.03 0.006 740 24.768 0.055 55 185.810 2.7 0.043 9552 1.957 65.002 300 0.801 8.856 0.000938 -13.09 0.71 0.836 51.778 0 0.756 0.42 29.5 473.60 37.01688 0.44 85.004419 0.021 62 0.810 29.4 157.53 0.727 0.8 .790 4.00 100.72 12.78 0.001 353 0.813 12.078 15 250. - Subl I zaslcenl vlafnl zrak Toplinska svojslva pri temperaturi t pare p" vlamost x.849 65.6 0.02 0.58 0.792 0.055 8.23 0.087 52 277.6 578.0 0.13 0.01 0.-1 311.031 04 111.418 9193 3.774 6.039 28 137.034 94 0.06 0.750 -10.985 75.888 38.738 -14. Zasieeni vlafni zrak x h v kJ/kg m'/kg kg/kg -18.928 55.30 0.044 12 151'.505 1.899 42.390 2 1.01488 57.235 0. entalpija h.207 4 1.47 1.0 701.014 80.847 22.031 1.733 0.008 841 34.034 609.39 0.971 70.20 0.97 18.316 3983 1.916 0.786 13.77 0.345 10.28 0.78 0.842 0.000 642 0.80 0.745 .830 18.876 34.000 777 -16.027 55 100. volumen v Suhi zrak h " kJ/kg m'/kg -20.01912 72.18 0.885 0.596 3.6 0.057 - 194 .24 0.459 1.072 0.11 0.22 0.99 0.823 0.922 50.002 0.6.99 91.773 .170 1563 1.77 0.15 0.001 932 .52 0.78 42.892 123.900 0.02 0.908 0.798 20.796 6.727 -18.829 45.49 0.2.853 26.807 10.31 0.0.154 7 464.371 5.001619 .1 0.804 0.007 727 0.842 0.925 0.1 845.06 0.069 77 226.859 28.973 357.756 .08 0.40 66.3.09 0.08 0.911 46.50 1.24 73.7 0.08 0.916 48.049 53 167.11 0.8.82 33.784 2.010 10 39.824 16.55 0.739 -11.06 0.04 0.62 23.75 81.26 0.6 0.028 90.parcijalni tlak .684 4.5 0.905 44.87 0.21 0.18 59.5596 2351 0.172 6.6 123.04 0.41 1.836 20.024 42 90.750 0.6 0.761 .819 14.097 3.8.24 0.

84 4.9 3 10.44 1. 3 II.39 6.92 3.8 34.1 25.61 6.9 13.48 8.09 10.58 9.01 2..9 14.60 7.17 6.0 34.30 2.6 I 0.4I B 11.68 3.89 3.4 37.8 1.1.03 4.52 7.60 4.2 31.50 8.91 6.11.03 7. 11'71 1.9 15.94 8.8 14.67 2.62 3.I 1..4 18.81 ' 3.2 15.44 8.50 7.44 I 3.82 9. I ""'1 1 I 0.5 4.50 3.43 7.4 16.54 3.9' .84 /1 14.70 5.5 I 0.6 25.9 13.6 14.8 32.6 11.03 2.9 13.3 14.06 6.8 11.30 3.88 5.8 11.1 21.06 9.20 7.5 5 2.13 2.3 20.8 21.64 6.45 8.69 6.')3 1.8 17.72 n.1 14.7 I 0.20 5.74 /1 I ').00 3.5 29.0 39.2 12.8 23.07 1.4 11.0Z ~.73 11. I" 1.55 1'2 Z II.60 5.04 12.75 2.05 8.7 5 11.94 5.0 () I.82 1.3 13.IH 0.61 5.0 III 0.1]/1 vlaznoga zraka " (kJf(1 + X) kg vlaznoga zraka) I In.'1' 1.5 29.85 2.Vlaini zrak Toplinska svojstva pri temperaturi t I'.50 4.2 25..53 2.81 4.07 I' 1nl \ /.74 4.70 4.02 6.51 4.14 2.14 7. I I" I" I 1/1 . vlafnost x (gfkg suhoga zraka).4 I 0.56 4.5 19.2 16.28 2.94 7.~5 6.07 4.23 2.34 2.5 23.41 9.3 17.01 8.75 2.45 3.00 2.82 11.36 8.4 18.28 5.52 3.5 1 1 195 .3 27.06 7.28 6.HI.35 4.38 6.68 4.06 1.80 6.01 5. specificna "1111111.1 19.10 9.16 7.1 26.2 12.60 11.22 4.59 5.50 1.09 10.39 5.59 9.6 24.0 1.87 2.97 4.3 1'4012'8' \ () 11' 1'60 3'21 4.23 2.5S 1.9 I 1.7 29.7 21.6 23.64 8.27 0.29 5.8 I 0.8 19. IHIIIIII/lkpnre p' (mbar).91 4.53 2.12 1.53 3.09 3.87 '/.80 2.5 27.8 16.75 3.29 5.81 11.05 3.4 11.0 ".55 7.1 .32 5. I I.7 19. I \ 1.14 3.10 4.77 1.05 3.73 10.l /' 11 Relativna vlafnost 'P I .25 4.35 7.07 3.1 " 16.05 7.17 1.36 6.83 1.6 12.2 I 0.87 1.10 4.69 5.76 6.68 11.3 I 0..00 4.1 0.40 3.r.7 16.6 20.65 4.00 9.42 9.55 6.67 6.33 2.35 1I.11 3.7 1.42 9.50 3.65 10.7 2.5 16.40 8.2' 1 4.32 8.68 5.

9 21.3 55.0 21.3 36. specificna t .8 27.4 .S 26.7 42.97 6.0 17.71 6.2 53.5 18.VIaiui zrak Toplinska svojstva Parcijalni tlak pare p' (mbar).87 7.5 18 x 1.95 11.09 10.48 12.0 21.7 19.7 23.56 5.3 15.9 3.7 5.0 40.32 10.9 I 1.1 67.1 63.78 7.6 33.5 53.27 9.1 11.5 21.7 13.4 57.4 16.51 14.9 83.2 70.7 93.2 60.81 9.7 38.1 13.93 10.5 27.19 8.3 p' 20 x 11.0 2.7 I 0. 13.5 64.9 43.12 6.3 15.1 18.67 7.2 57.6 .35 8.7 14.8 103.4 10.2 15.7 2.75 9.3 43.0 78.9 3.9 2.4 34.S 23.8 30.4 .45 7.0 24.3 I 0.8 85.8 .73 5.6 27.5 .9 .9 38.9 71.3 12.7 56.85 U.8 58.01 9.66 8.9 .83 10.46 h 23.8 47.0 I I I I I I I I I " 5.4 37.2 13.28 7.9 15.3 27.1 34.10 4.6 4.6 I 0.3 42.I I 0.25 10.4 .47 7.1 46.0 25.2 p' h p' Z81 x h p 30 x h .1 vlainost rp p 16 x h I .8 196 .1 42.6 26.9 14.36 6.36 8.24 8.7 14.8 '.5 33.11 9.I .45 10.6 4.74 7.9 20.9 17.6 50.1 47.2 I 0.2 24.4 50.6 .6 31.J 24.2 39.2 69.54 12.17 6.3 36.9 52.7 17.8 18. 3.41 11.62 7.1 30.3 21.36 4.09 10.3 .8 43.2 19.2 71.6 11.1 47.5 30.4 77.00 10.1 39.4 46.6 95.4 I 0.49 9.9 3.9 .30 4.6 13.8 .1 29.32 8.97 9.8 41.39 5.S 38.56 11.2 .0 34.6 38.4 33.28 2.8 2.4 14.4 11.8 15.41 4.5 65.0 20.0 23.4 51.VV 7.6 .9 13.2 12.1 18.3 33. vlafnost x (glkg suhoga zraka).4 .4 16.4 31.87 5.1 .6 47.9 38.8 36.92 4.6 .2 24.3 5 I 3 p' 2.0 16.6 22.I .34 21.8 26.9 23.1 52.1 16.96 8.4 75.97 5.4 34.8 62.4 16.4 18.2 47.9 .0 2.J.57 3.65 5.3 19.I .8 15.7 2.2 19.8 31.3 78.9 .35 11.2 64.8 17.0 44.3 58.4 28.S .7 5.4 16.4 h 21.1 34.5 30.0 3.21 6.0 4.5 I 0.8 I 0.02 12.4 86.06 4.C I I Relativna 0.7 42.72 10.2 .

2 57.1 111.I.6 59.5 96.7 111.8 68.111.0 78.7 136.4 22.3 187.1.8 24.7 120.7 21.32 1"(. .1 143.1 I 0.7 52.3 I 0.9 'K.7 154.9 23.4 .3 41'61 47'8153'51 59.6 29.4 33." /.11 29. IIIIOltdl" " (I.5 112.9 42.6 32.3 11)'1018.U.3 13.4 I 0.'P 7.0 13.0 '.4 78.6 47.4 73.5 23.' 5.8 I 0.4 110.5 44.9 95.9 91.8 I.8 153.8 28.8 33.6 63.3 149.3 114.8 12.0 59'61 66.6 I .4 68.5 86.2 104.\I I.2 ' 35.05 14.1 126.7 " 70.8 39.3 34.5 17.7 114.2 49.8 15.9 49.6 21..0 139.3 26.9 197 .IK 14.4 36.8 1111\ 7.7 169.0 10. 1'1'.1 I "3 " 14 10.7 54.3 163.8 30.0 69.3 34. '/11 I x) kg vlaznoga zraka) Relativna vlaznost Ip 11.6 23.8 67.0 26.8 156.9 20.U 64.7 72.2 CI(.1 178.5 206.7 58.1 20.1 0.8 82.1 103.1 50. \.4 40.3 98.5 I 139.0 49.7 35.9 44. III I I '.7 21.7 10.9 I 21.8 31.1 59.6 16.9 202. I.8 41.0 44.0 140.1 91.3 84.0 76.9 37.h2 .5 40.4 65. 79.8 39.0 187.. I'" " 11.6 55.6 29.6 I 0.0 105.0 84.2 37.7 73.5 1.9 17.8 62.3 I"" 1/' \ ' 27.1' 11.9 \.5 .35 12.71 11.5 104.8 11.9 53.4 ' "I " ..3 61.5 29.8 104.6 251.1 115.2 37.4 153.1 89.66 1.1 :" 6Z.8 44.7 19.3 51.0 227.8 167.9 127.6 125. I 46'41 53.2 39.5 68.7 I 0.1 70.6 90.1 26.5 226.3 40.3 65.1 127.5 54.2 89.0 27.8 55.2 22.7 74.0 27.4 I \ '96.3 151.21 (.4 136.8 81.3 19.1 77.9 123.9 43.2 123.1 39.0 77.0 19.3 48..2 92.2 CI.I 11.2 42.6 32.2 113.6 55.3 116. 59.34 14.49 H.1 18.5 276.4 95.7 87.3 88.0 49.4 ".5 62.7 30.1 69.3 204.2 24.2 35.7 101.0 15.4 45.3 80.'! 113'2 .0 '.0 31.2 33.2 170. I 9..8 "I 112'3 24.7 49.lO 16.5 131.7 61.0 .3 7.4 26.2 206.8 100.9 185.6 17.6 31.9 32.9 I'IN.6 23.7 " .0 36.3 36.3 25.0 60.3 100.4 44.5 81.3 23.t"' 111"1" 'IIIUI'I.7 168.5 47.6 226.8 .I.75 15.7 184.7 250.0 66.5 I 0.5! 33.5 82. 16.0 86.2 75.7 K.6 73.9 70.0 123.

. '< . 'El . !! I 198 . 1"'1 .g..

I'ri hladenju medu istim stanjima vlafnoga lIuku (od 2 do I) valja istu kolicinu topline () ndvesti. + m2) I = (h . vlaZnosti XI i specificne entalpije hI> dobivamo: - vlafnost smjese X2 . h.. . koja ima temperaturu 10 nau od tomperature rosi~ta (R). XI + mv/mz + hv mv/mz ]99 . "'IIIJljlrIlture 12i vlaZnosti X2 (stanje u tocki 2).x')IJ 4.I.llku 12 .(x . '''lIIperature I.xr)/(cpz + xc v) = = (h - 2500x)/(I. Promjena slanja pri x = konsl (izohigra) I'n zagrijavanju (od stanja 1 do 2) ugrije se vlaZni zrak za temperatumu tut. specificne entalpije hv vlaZnom zraku.x'). a specificna se entalpija povecava od hI do h2. pa je stoga 1"tlrebno dovoditi toplinu Q = mz(h2 . Vlaienje vodom ili vodenom parom Dodavanjem mase mv vode Hivodene pare. koja je odredena omjerom M2IMI = mt/m2' ~. Odvesti treba toplinu Q = mz(h2 I je konacna temperatura u cC. mase suhoga zraka m2..926 x) five se te veliCine mogu direktno oCitati iz dijagrama h. Hladenje do lemperature pod rosiStem Pri hladenju rashladnom povr~inom.h' .x. x2 x vlu1nost specificna entalpija temperatura u °C x = (m. Vlafnost se smanjila od x do .nim zrakom. a time i osu~i. mase suhoga zraka mz.h. + m2h2)/(m. Je masa suhoga zraka. moze se smatrati da je nastalo mije~anje vlafnog zraka Ilnnja 2 i granicnog sloja na rashladnoj povr~ini stanja Ro. (stanje u tocki 11 ~ vlut.specificnu entalpiju smjese h2 = = h..OOS + 1. x za stanje smjese 1Iltll'kl M. mase suhoga zraka "".Promjene stanja vlainoga zraka (hi I MIJdanje vlainoga zraka s vlainim zrakom '/'''M"I'IJr vlainosli Mljl!Auli se vlafni zrak. pri eemu se vlafni lrllk ohladi do temperature I' « (1). '" ~I' ~C'zu smjesu proracunati: x. 3.) "'. + m2x2)/(ml + m2) h = (m. jer se izluCila masa vode mz(x . i vlaZnostix.

a je produkt koeficijenta smanjenja presjeka (kontrakcije) mlaza Jl i koeficijenta bnine Ip. s prosjemom gustoeom (Jmed"" konst (sli/!nost s nestla. 160) uzmemo 11 Pr e t v 0 r b a e n erg i j e pri'strujanju Ako u prvom glavnom zakonu tennodinamike obzir i promjenu kineti/!ke energije Wk' vrijedi dQ gdje je: Q rad. H - - dW = dH + d Wk W - dovedena iIi odvedena toplina. Pri procesima strujanja.dh = vdv hi - h2 = (vl . JednadZba kontinuiteta stacionamog strujanja povezuje presjek A.P2)/(J S t v a r nab r z i n a is t j e can j a v je zbog trenja 0 stijenke i restica fluida medu sobom ne~to manja v = IpVo gdje je Ip Korisnost pri istjecanju s koeficijentom Ipje '1 = Koli/!ina istjecanja Koliana istjecanja (protok) mase qm a) pri svim razlikama tlakova "= . - dobiveni iIi utro§eni tehni/!ki entalpija.STRUJANJE PLINOVA I PARA Pri s t aci 0 n a r n om s truj a nj u (pri kojem se na bilo kojem mjestll bnina ne mijenja s vremenom ni po veliani ni po smjeru) protok mase je q".95 . vrijedi dQ dH = dWk' a pri izentropskom procesu (dQ = 0) jo~ i -dH = dWt> odnosno izrafeno specifimom entalpijom hi bninama v - . dok su druge veliane promjenljive od mjesta do mjesta. 0. . gdje ne dobivamo niti tro~imo rad (dW = 0).98 u dobrozaobljenihsapnica). = aAovo(J qm iznosi: = aAo(JV2(hl b) pri malim raz1ikamatlakova «(J konst) qm = aAo V2(J(P. U kojoj moremo ra/!unati sa zanemarljivo malom promjenom gustoee. avim fluidom) 2 2 - PI + (Jmed( VI 12) = P2 + Qmed( V2 /2) BniDa istjeamja V2 = vo): Teo re ts k a brzin a is tj eca nj a Vo (bez trenja) iznosi (za VI = 0 i Vo "= a) pri svim razlikama tlakova b) pri malim razlikama tlakova «(J = V2(h. konstantan. - h2) konst) Vo = V2(PI . b qJ. bninll v i gustoCu (J qm = A v (J = konst (vidi str.vI2)/2 B ern 0 u 1I i j e v a j e d n a d z b a za plinove i pare vrijedi za male razlikc tlakova f1p = PI P2.P2) - h2) Ao je asti presjek otvora sapnice. . tj. 200 . .koeficijent nine (= 0.

201 .98 a = 0. a u para T '*' konst (str.). + vJ212 = h2 + vl/2 Ako je brzina slrujanja malena le je mozemo zanemarili (pri obicnom slrujanju u cijevima.577 Pri kriticnom omjeru tlakova pIp.h2)..vukai najveca je brzina koja se mote pojaviti u najufem presjeku sapnice Vz = V"p!(!z S pomocu jednadtbe stanja plina mozemo pisati jo~ i (!z/(!. a u najuzem presjeku sapnice Tz' Pz' (!z../(!.135 0. U (idealnim) plinovima je tada T = konst.0.95. a u konacnom presjeku tlakom P2 i = brzinom V2 = V2(h. tlak i gustoea ispred sapnice T.40 0. . ..hz). 192). = 2/(" + I) VZ= V2["/(..546 zasiceni vodena para 1.Istjecanje iz sapnica IIrzina istjecanja Vose povecava ako se povecava razlika tlakova PI I postite najvecu vrijednost Vz (»Lavalova brzina«) pri kritickom P2 omjeru - Ilnkova pz/P.) = V2["/(" + I)]RT.0. Prigusivauje Pri prigu~ivanju se suma energija ne mijenja h. (P. = [2/(" + I)r/(.65 Pro ~ire n a sap n i c a (De Laval) Stanje u najuzem presjeku je odredeno kriticnim omjerom tlakova P!Pl i Lavalovom brzinom Vz V2(h.530 pregrijana vodena para 1..64 .. = [2/(" + I W/I><--1) TiT. armaturama. . Plo (!. dvoatomni plinovi 1.'1[2/( + I )] .. stapnim strojevima itd. + I)] . NajveCi protok mase qmax koji protjece najuzim presjekom Amin pri kriticnom omjeru tlakova pIp.. gdje je a koeficijent istjecanja i iznosi: " " kod dobro izvedenih sapnica pri o~trim rubovima a = 0. q max. iznosi P'''Y(><--l) p . postignuta brzina Vzjednaka je brzini I. mozemo pisati h = konSI.aA mmV 1t. gdje su temperatura.) i iznosi za razlicite fluide: " pz/P.-I) Taj kriticni omjer tlakova ovisi samo 0 fluidu (. .30 0.

u tekucih gorivaje 17> 1. 00 r i va su veeinom organski spojevi sastavljeni uglavnom od ugljika C.1.2 . u lakih: u < 1... b) U plinovitih u + (H'/4 + 0'/32 + N'/28 + v'/18) goriva) goriva nastaje dimnih plinova (kmol/kmol D = A.6)..= 1.. = 1..1.= 1.6 A.«iznosi: za ruena lozi~ta A..3.. u ugljena: u= 1.2 - - - KoliCina dimnih plinova a) U krutih i tekucih goriva nastaje dimnih plinova (kmol/kg goriva) D = ).05. ..= 1. kisika 0. 1.IZOARANJE Izgaranje je ekzotermni proces oksidacije goriva pri kojem se razvija ogrjevna toplina H. 1.0 za mehanieka lozi~ta A. du~ika N te pepela (p) i vlage (v).u kmol/kg goriva u = »karakteristika goriva«: u = 1 + 3 [H' (0' S')/8J/C' U krutih je goriva 0 < u < 1.za kruta i tekuca goriva s obzirom na jedinicu mase C' + H' + S' + 0' + N' + p' + v' = 1 (kg/kg goriva) za plinovita goriva obieno s obzirom na jedinicu volumena H2' + CO' + CO/ + O2' + N2' + CH4' + C2H4'+ H20' = 1 (m3/m3goriva) Procesi izgaranja osnovnih sastavina krutih i lekucih goriva ugljika potpuno izgaranje C + O2 = CO2 nepotpuno izgaranje 2 C + O2 = 2 CO vodika 2 H2 + O2 = 2 H20 sumpora S + O2 = S02 - - Potreba kisika odnosno zraka a) U krutih i tekucih goriva iznosi najmanja potrebna kolieina kisika Omin = C' /12 .2 (u eistog ugljika: u = I.2). b) U plinovitih goriva iznosi najmanja potrebna kolieina kisika Omin = H2'/2+ CO'/2+ 2 CH4'+ 3 C2H4' O2' kmol/kmol goriva Najmanja kolieina zraka Zmin= Omin!0. sumpora S. 1. .1.21./O.3 ..4 za lozi~ta na ulje i ugljenu pra~inu za plinska lozi~ta A. C'/12.2 (u tdkih: u=I.6 .21.2. vodika H./0.21 Stvarna kolicina zraka Z = A.2. Omin + (H2'/2 + CO'/2 + CO2' + N2' + CH4' + C2H4' + O2') 202 .Zmin gdje »faktor pretieka zraka A.. Sastav goriva odredujemo s obzirom na jedinicu kolieine ..

11.9800 0' .(ho I1zol) 111.IIIIdrosi~ta vodeoe pare (i para sumpome kiseline..2000 H20' odrediti (u kJlkg) moze se toeno 1/.IICI lIul..lrJcvna moc manja od gomje za toplinu isparivanja r vodene pare 'I'" 11'I I 11000 kJ/kmol = 2500 kJ/kg = 2000 kJ/m3 (O.Irvlld moci koji dobivamo kad dimoe plioove ohladimo samo do I '''1'' "'Ill'" 11. Razlikuje se od gomje ogrjevne moo time ~to dimni . '.(IICCIII .~ «('.011 alkohol) '_'/ltllllllllllUkll . 889 100 799 100 1 449 200 1 359 200 1 302 300 I 257 300 - - I hlllJII ogrjevna moc fizikalnih smjesa gorivih spojeva (plinovitih goriva) (u ~ 1/11111 "1 I IltOOCO' + 10800 H2' + 35700 CH4' + 60700 C2H4' I ItllI!1I ogrjevna '11111' "kIlRom.11" . .C. 1.11. I'U"" "' -)11" I 11111 Ogrjeme moCi 11g r j e V0 a 100 C Hs (gomja kaloricoa vrijednosi) fe sva VII Ill pr! izgaranju.2500 v' 203 . " 11 r I I 11" 11111 11 j e v 0 a 100 C Hi (donja kaloriena vrijednost) je onaj dio ~ "'I' "_. ugljeoa) Za kruta sluZi priblizoa formula .C.H'" .1noo C' + 101700 H' + 6300 N' + 19100 S' . .n kllllll IlckuCa goriva .013 25 bar .11 ..01325 bar) l'tllIl" 1I1I~t'vnc moei sastavina goriva ~I1I1I1Y gorlva 11111 ".I uIIII'" I vUlIII (H20" . 204).11.11111 I'"II'UII< . {Hi Hs {Hs H {Hs H' {Hs Hi I I 124000 296 600 286 700 241 700 3 273 900 3 138900 5 160500 4 980 500 10330 9260 142200 119900 41900 40 200 40 300 38 900 33 910 - 12800 10790 - - 1 365 100 1 230 100 282 900 29 600 26 700 12600 39 700 35 700 64 700 60 700 58100 56100 till I 41.II. ukoliko . '1IIIyn . 1. ( Il1flaHn) . " moe sloZeoih i tekuCa spojeva goriva (opr.v... 1. Izgaranje IWlllt1lnno izgaranje IItll"'" kJ/kmol 406 900 kJ/kg kJ/m' o .n pllllllvltll goriva kJlkg kJ/m3 (0 . 'Mill'"1111Imc (kaloricnu vrijedoost) mjerimo s obzirom na jedinicu koliI 'lit.013 25 bar) I h '"1"111lIf.C. str.h'II'".ull d Mlllllpor). " "I .""l 11.

) : D (H2' + 2CH.1.1) Omin: D . Njihov sastav odredujemo kemijskom ana1izom(npr.. f05). Eutalpija dimDib plinova Molna se entalpija dimnih plinova hmD (kJlkmol) pri raznim temperatu. C~ itd.Sastav dimDib plinova . koliCine dimnih plinova D i poznatog faktora preticka zraka . T-dijagrama (vidi str.) : D (N2' + 79/21 .1. .izracunavamo relativni udio zraka u dimnim plinovima Z' Z' = (. + 2C2H..1.1.. Iz tog dijagrama mozemo za svaku izabranu temperaturu odrediti molnu entalpiju hmDI za.1. Sastav je dimnih plinova pri potpunom izgaranju s obzirom na jedinicu volumena CO2'' + H20" + N2" + O2'' = 1 (m3/m3 dimnih plinova) Udjeli pojedinih sastavina (kmollkmol dimnih plinova) iznose: - kod Cv1'stih i tekuCih goriva COt = C'/12 : D H20" = (H'/2 + v'/IS) : D N{ = (N'/28 + 79121. derpomoCu R os i n 0 v a i Fe h li n go v a hmD. 0min) : D O{ = (..1. .1. 1) Omin: D - Pri nepotpunom izgaranju sadlfe dimni plinovi jo~: CO. 164): * Molnu entalpiju dimnih plinova za tehnicka goriva mozemo odrediti tako.. 0min) : D (. .. = 1 i molnu entalpiju hmDoo pri . koji uzima u obzir i disocijaciju iznad 1500 qc. 1) Zmin : D Otuda proizlazi molna entalpija dimnih plinova (kJlkmol) hmD 204 = hmDI - Z" (hmDl . Orsatovim aparatom).. + 2C2H.. 00 (Cisti zrak). = Iz minimalne potrebne koliCine zraka Zmin.kod plinovitih goriva COt H20" N{ Ot = = = = (CO' + CO2' + CH.1.hmDoo) . rama moZe proracunati uz poznavanje sastava dimnih plinova i molne entalpijc njihovih sastavina pri tim temperaturama (vidi str.

Stvama temperatura izgaranjaje niu zbog .'ulI goriva. .. oslataka (ne- I ".. !ho je veei faktor pretil!ka zraka .Pretil!ak zraka kontroliramo sadrZajem CO2'' u dirnnim 1.111' lco(C02").IIOranje.. CH4 itd.." .. Z i D odnose se kod I!vrstih i tekucih goriva na jedinicu malIudvu. 205 . ali ipak tolik da se osigura I"IIIIIIIU 11. ni dimni plinovi ne smiju sadrZavati gorivih ".t/O. 1/" ~llCClfil!neentaJpije goriva hg i molne entalpije zriUca hm Z prije iz_.tI11 III ~ 11111111 111. I ~~ Kontrola izgaranja I NI pcpco.. 0 kod plinovitih gorivo na jedin!cu tvari I kmol goriva.).11111 IUtlllU 11111111' 11111111' 1)1. sadrZaj CO2 u suhim dimnim plinovima (bez H20)..I leak zraka.. T-dijagrama..illrlnr H" hg...21-1)] I .In I Ickuca goriva s karakteristikom u pri pOlpunom izgaranju vrijedi (COn. Za .t (> I) mora biti ~to manji.. = 1/[1 + u(."'1111111 ~J .hIlIlIlOVD "mD.. CO... 11 200 LOO 600 800 1000 1200 HOO 1600 1800 T "C Dijagram Rosina i Fehlinga 'Teoretska temperatura Izgaranja ~IIIIIIII ontnlpiju dimnih plinova hmD odredujemo iz donje ogrjevne moei ~"'. Itublvonc molne entalpije hm D dimnih plinova odreduje se za odgova"11"'" IlIklor pretil!ka zraka.."II. I."""8 I' kolll!ine zraka Z i dimnih plinova D hmD = (Hi + hg + Zhmi)ID \'.t teoretska temperatura izgaranja T pomoeu Ro-I" I ..t. to je manji udio CO2''.. ''''''11)" lopline. /!ade..lIlIlIvlll1l\.

Kao gorivo su prakticki cisti ugljik. mazut) dobivaju se frakcioniranom destilacijom nafte i katrana.Prirodna goriva jesu: kruta (zemno ulje) i plinovita zemni plin. deni plin«.katran.. E tan 01 C2HsOH (etilalkohol. tj. tj. Generatorski plin dobiva se iz krutih goriva (drveta. Smjesu obaju plinova nazivamo »mije~anim plinom«. odnosno polimerizacijom (spajanjem malih molekula u veee) iz zemnog plina (sintetski benzin). Laka pogonska ulja dobivaju se jo~ i hidriranjem (spajanjem s vodikom) i sintezom (rasplinjavanjem i zdruZivanjem molekula H2. polut~ka (plinsko ulje) i t~ka (Iozivo ulje. Umjetna goriva dobivaju se preradom iz prirodnih goriva iIi drugih tvarl. CO itd. . zesta. Koks i drveni u'gljen su kruti ostaci pri suhoj destilaciji ugljena odn. iz kojega su proizvedeni. drveta. tekuCa - naft" Pregled glavnih metoda preradeprirodnih goriva u umjetna i nacina njillOve upotrebe Prirodna goriva: Prerado : Umjetna goriva: teiko ulJe lmo:tut) poluteiko ulje (phnskoJ lako ulje lbenzin I Nacin upotrebe: vonjsko (u IZgoronjQ loii~fjmo ) 206 . zagrijavanjem (pri 900. benzen).1100 °C) u retortama bez pristupa zraka. nepotpunim izgaranjem u plinskim generatorima. drveta) suhom destilacijom. treset i ugljen. a sadde jo~ i saY pepeo goriva. . Pogonska u Ij a: laka (benzin. Et i n yH2 (acetiIen) razvija se djelovanjem vode na kalcijev karbid CaC2' - - Goriva drvo. njem iz ~kroba. Pri suhoj destilaciji dobiva se jo~ i tekuci proizvod . ugljena ill koksa) rasplinjavanjem. katrana iIi ostataka nafte.) iz ugljena. (Dovodenjem zraka dobiva se »zracni plin«. a dodavanjem vodene pare »vo. ~pirit) dobiva se alkoholnim vre. Udio lakih goriva poveeava se krekiranjem (cijepanjem velikih molekula).) Re tor t nip Ii n (rasvjetni i koksni plin) dobiva se iz prirodnih krutih goriva (ugljena.

I I ..3 38850 40270 26750 1)1 92. I 'f. III ~'11 Sastav % (u H I 1kg) C 85 86 87 93.171 56340 7 0.11 ".. 1111' I HI ogr.0 8 1.013 S 2 bar Nz 0." /0 '.. .5 2. ~ 11'" IInrlva .260 60570 1.Donja ogrJevna moe H."" .. 218 80.1111 . I'"11 .11.19 4800 60 1. III nllvlln ...0 8. ..7 1 1. .5 78.7168 36080 1.3 I Gustoea kg/m) 720 875 940 977 884 794 I Vreli!te °c < 120 <350 >350 I'.. IDOnja kJ/kgmoe 42700 41900 41 200 \ .30300 1 I .. C2H..011 . Ill.11..50 20 SOO 3 0..11... ' II'~II' vl'ijcdnosti.8 13 I I I . I t IH I 6 7 5 1 1 .356 63 500 2." .0 1.. . C.10.." 1'14H 11I...10 1 1 I.668 121800 1..." .. .Pregled goriva t~~udvu SaSlav' % (u 1 kg) Oista tvarI .20100 27200.16700 8400.53 19300 3 0.2 - 2 2 5 3 5 8 : Gustoea :Donjaogr.25 4000 I 207 .lc. 1111 I "lIn / // 50 51 49 12 6 4 8 8 42 28 23 28 - H2 CO CH.12 vJaga 10. kJ/m) : kg/m) I O°c.60 0.. .0 I I pepeo <0. .III~II) 1.. 7 27800.7 15 11 11 6.I.019 92970 2. I..08987 10790 1.1 I CO .11. 1.II.0 I 1 0 N 43'9 0'1 20 1.(hlln.H.5 3 0...II'u goriva Sastav 82 % (u I m» CO2 I i CH.~1i"1I"1 S 0 2."1 11~lftll .1.34100 '17 0.moeH.12 6000 62 1. 1""11 (11111 .71 10800 54 1.5 0."k...10 1 kJ/kg 14700.2 52 I ! 7..1"..250 12620 0. .1111111) 1"1.. C2H2 29 4 32 4 0.1 '"n .20 12....I~ .2 3 0.Ill "" ". C)H...H. '""" ~O .8 0.1111 "".10 3...11110'"0 'C.ld ..o C2H...

.6 0.1 1..60 18..0 2.3 0..120 35..3 2.5 >60 33.15 5.3 0.3 11 300 11 300 11 100 11 100 10 300 12000 18 000 17000 16 700 16 700 15 700 12 500 18 600 18 000 17 500 16 700 15 700 I..Doma~1 Rudnik Vrsta Velicina zma mm Kolicina sumpora vlaga pepeo va tvar % I I goriSastav u 43 43 43 43 43 43 20 22 22 22 24 34 21 22 22 24 24 32 19 20 21 22 26 36 19 19 19 19 20 20 8 8 9 9 12 5 12 14 15 16 17 19 9 10 12 13 17 18 7 8 9 11 13 25 13 15 17 18 21 21 49 49 48 48 45 52 68 64 63 62 59 47 70 68 66 63 59 50 74 72 70 67 61 39 68 66 64 63 59 59 0.6 0...60 16.....4 2.. .10 0.3 >60 35.0 2....0 1.17 3.4 % DOIija ogrjevo& moe HI kJ/kg Velenje komad kocka orah grah sitni prah komad kocka orah grah sitni prah komad kocka orah grah sitni prah komad kocka orah grah sitni ksilit komad kocka orah grah sitni prah >120 65...3 0.....60 15.1 0..33 10..6 0...9 0.0 2.40 10.30 10..6 0...3 2.2 2..35 0.0 1.....0 2...3 0.9 2..18 3...60 17..6 1.65 10.35 10.10 0.0 1.1 65 >60 40..10 0..6 0.3 0.3 >60 30..8 1.1 2.10 0.16 3.} 300 19800 19300 18 800 18 500 16400 10 500 18 000 17 500 17000 16700 15 700 15 700 Trbovlje Zagorje LaSko Senovo 208 .....1 2.

komad -kocka . Sastav u Rudnik Vrsta vlaga I % va I pepeo tvar gori86 85 87 87 82 67 63 61 58 71 70 68 64 63 70 69 67 64 57 58 53 50 45 64 58 42 39 42.orah .rcka . kJIkg 28 100 27 800 28 400 28 400 26 800 18700 17600 16 600 16 200 21 100 20 800 20 200 19000 18 700 19000 18 800 18200 17400 15 500 14 100 15 100 12 100 10 900 17400 15 800 9600 9300 9700 6800 9800 8200 209 RaSa - Banovici - komad kocka orah grah sitni komad koeka orah sitni 2 2 2 3 3 17 17 18 20 8 8 9 9 9 14 14 15 16 18 33 32 30 30 20 19 48 49 43 36 45 41 12 13 11 10 15 16 20 21 22 21 22 23 27 28 16 17 18 20 25 9 15 20 25 16 23 10 12 14.6 Donja ogrjevna moe H.4 2.orah .prah .3 2.8 2.1 0.7 0.3 1.sitni .prah .6 0.sitni J\.orah .5 30 45 38 Koli<!ina sumpora % 9 8 8 8 8 1.3 0.cnica komad koeka .1 1.4 1.Iolae KIIovo - komad sitni komad sitni I~ Slrojarski prirurnik .IIgljen.9 0.8 0.5 34 10 21 Kukanj /.2 0.7 0.6 0.komad sitni komad sitni 'injskoI{csavski "olubara "".sitni .2 2.5 1.5 0.4 0.5 2.4 1.4 0.2 0.4 0.2 0.komad -kocka - .

C. . a obrnuto razmjeran debljini ravne stijenke () <P= - T2 f. v. = T. Prijelaz topline na slozen naCin ovisi 0 vrsti.= ~ (T1 - T2) A ).6.PRIJENOS TopliDska TOPLINE vodljivost Toplinski tok <P(tj.temperaturna nog rastezanja (K-. Re = vd/v Pr = (! cv/).). razlika T2) . v . a kod plinova i para jo~ is tlakom. K»).volumenski koeficijent temperatur- - . Unatoc veoma opseznom istrafivackom radu.6. ). f3 .je koeficijent top Ii n s k e v 0 d Ij i v 0 s t i a mjerimo ga jedinicom W/(m. i povr~ini A.koeficijent toplinske vodljivosti [W/(m.promjer (m). Prijelaz topline Toplinski tok <Pkoji prelazi s plinovite iIi tekuce tvari na krutu stijenku. temperaturi. koji toplinu predaju krutoj stijenki iIi je od nje primaju.koeficijent prijelaza topline (W/m2K). Pe = vd(!cI)' = Re . (! . iIi obratno.81 mls2). Pr Gr = d3g(TI .kinematicka viskoznost (m2/s). 212 do 217. prolaz topline Q u vremenu t) kroz tvar je po iskustvenim zakonima upravo razmjeran temperatumoj razlici . Brojcane vrijednosti)' za razlicite tvari sabrane su u tablicama na str. .specificni toplinski kapacitet (u plinova je C = cp) [J/(kg' K»).T2){3Iv2 Nu = ad/)' (K). tIaku i brzini plina. i povrlini A - a je k oefi cij e n t pr ij e I a za izrafen jedinicom W/m2 K. Nadalje. pare iIi tekuCine. 210 . T2 T .gustoca (kg/m3). prijelaz topline ovisi 0 obliku i kvaliteti povr~ine stijenke. Nusseltova teorija slicnosti omoguCila je odre\tivanje prijelaza topline pomocu bezdimenzijskih znacajki (brojeva): Reynoldsova znacajka PrandtIova znacajka Pecletova znacajka Grasshofova znacajka Nusseltova znacajka gdje su: d (T.K). Toplinska se vodljivost mijenja s temperaturom. a .brzina (mls) . g . toplinski je prijelaz opeenito jo~ i danas sasvim iskustvena vrijednost koja se moze izracunati samo u nekim posebno jednostavnim slucajevima.T = T. po iskustvuje upravno razmjeran temperaturnoj razlici .ubrzanje site teze (= 9.

ad/A. = 0. .i v tekutina I pllnova na str. = 0.25 b) Prisilno strujanje pi in ova Strujanje duz ravne ploce duljine I pri v > 5 mls vrijedi aliA..43 1..75 Strujanje okomito na os cijevi: za osamljenu cijev ad/A. Vrijednosti za f3 navedene su na str.40 . .kapljicastoj 30000. Za pravokutni je presjek cijevi 2 ab/(a + b). 40 W/m2K 2000.filmskoj 6000.23 1. * Najjednostavniji primjeri proracuna mncujke Nu = ad/A. PeO. PeO.' < 2300) kroz duge ravne cijevi ad/A"" 3..040.75/!1+ 0. 159.46000 W/m2K 211 .36 1. 0 = opseg). GrO.092.25 . A.0396 Pr. = 0. 212 do 214.00 1.075 . . PeO. treba za d uvrstiti odgovarajuCihidraulicki promjer 4 A/O (A = povrsina. PeO.I») Kucficijent prijelaza topline a iznosi: za plinove za tekutine 14. . 16000 W/m2K pri vrenju pri kondenzaciji . .12000 W/m2K .na zrak . = 0. .= ~ .na tekuCinu ad/A. koje su jedna iza druge. Ako cijev nije okrugla.= 0.37 .075 .35 (Pr .c. Pr)O.65 Turbulentno strujanje ad/A.'/' '/'. (Gr. a vrijednosti za (1.47 Strujanje kroz ravnu cijev Brzinu v treba uzeti na najuzem mjestu izmedu dV~ucijevi! ad/A = 0. 0. 4000 W/m2K Pri promjeni agregatnog stanja ima prijelaz topline optenito mnogo vere vrijednosti.: . Reo.: prijelaza topline pomotu Nusseltove 11) Slob od no strujanje plinova i tekutina I'rijelaz topline 5 vodoravne cijevi promjera d na miran zrak ili viskoznu tllkutinu vodljivosti A.75 - .7 c) Prisilno strujanje tekutina Laminamo strujanje (koje se javlja u tekutina u uskim cijevima ako je U.za snopcijevi ad/A.. vrijedi: broj redova cijevi 2 4 6 8 10 vrijednost za ~ 1. Za vodu iznosi: 3000.75 IIllJcza cijevi u poretku sahovskog polja.

K) 0.013 1.2 49.021 3 0.789 0.400 2.101 0.8 137 181 227 278 332 69.010 9 0.063 6 0.088 1.076 0.202 0.020 5 0.373 1.968 0.391 0.106 4 0.252 1.232 14. vodljivosti W/(m.017 1.008 4 5 9 3 7 0 4 0 0 9 5 1 9 1 5 0 2 ).1 97.09 - 50 20 0 20 40 60 80 100 120 160 200 250 300 400 600 800 1000 1200 1400 1600 vodik H.268 0.5 23.Toplinska Sfojstva tvari Toplinska svojstva plinova i para (pri tlaku 0.674 0.032 0.6 98.65 1.030 0 - 12.2 4.6 19.198 2.746 0.232 0.65 12.021 1. viskoznost v mm'Is 9. Kinemat.649 0.037 0.040 0.7 24.092 1.425 0.034 1.086 9 0.4 21.139 1.034 0.0 13.toplin.828 0.top!.017 8 0.013 1.113 1.653 0.027 0.624 0. 0 50 100 200 0 50 100 200 - - - amonijak NH.1 128 16 240 4.596 0.059 1.870 0.5 17.6 25.508 0.540 0. kapacitet c.875 0.9 30. - 50 0 50 100 200 - 14.023 7 0.358 14.218 Koef.030 0. 0.164 1.9 15.050 2 2.026 1.525 ugljieni dioksid CO.182 0.073 4 0.058 0.025 1 0.022 6 0.176 0.164 1.009 1.004 1.030 t.204 0.026 0.0 212 .066 0.83 Spec.022 0 0.004 1.916 0.042 1.084 0.626 0.276 0.029 0.616 1.0 13.042 0.025 0.912 1.229 0.394 50 100 sumporni dioksid SO.189 1.5 42.147 0. .021 1.442 14.0143 0.093 0.318 0.76 7.534 1.7 17. kJ/kg K 1.047 1.C - - Gustoea e IcgJm' 1.720 2.925 0.980665 bar "= 1 bar) Plin (para) zrak Temperatura t .048 0.23 10.2 64.50 0 0.231 2.723 0.6 35.168 2.2 39.

.964 1.75 2.5 2..0.10.65 6..4 0.33 0. 140.4 23.345 0.0.375 0.268 2.1 2. 10.0.593 2.0. 200 220..k " hili I Temperatura I ..989 2.316 0.380.2 17.926 0.. 2.460.963 1.123 2.13 8.0.3 13.3 7.0.9 26.58 2.43 8.345 0. 120.647 1.650.8 0.045 2.042 0.5 12.998 2.72 838 4. 2. 300 320.3 0. 20.6 3.964 2.569 2.0..0.529 0.294 0.48 6...981 1. 180.040.5 29.0. 300 320.25I 0.0.037 0. 200 220. viskoznost v mm'/s 21.330.394 0.32 1.161 2.040.0.78 2. 4..0. 1.9 0..0.046 0..0.367 0..237 0.968 0. 0.0.851 2.585 3.857 4..047 3... kapacitel c. 140.396 0.0. 0. 2 0.43 3.356 0.0.0.0.789 1..040.384 0. 0.0. 200 220. 0. 240. 180. 20.3 .0.385 0.481 0.067 1.144 4.02 6.16 0.0.58 7.8 16.343 0.364 2.368 0.30.841 2. 160. 240. 0\ I> 8 10 213 .32 3.K) 0.7 11.0..710. 0.394 4.041 2.....277 0.0410. 280.598 0.0. 1. Oustoc" e kg/m' 0. 240.C lOO..557 0.50.110.280.315 2..0.135 2. 20.24 2.339 3.. vodljivosti lW/(m.33I 0.362 0.216 2.35 6.15 7.0.0.8 19.715 1...20.0.44 5.0.160..0..371 2.043 1 0.1 5.98 5. 180.0.118 2.610.26 5. 0.13 4.3 4.3 21.0.834 3. 260. 240 260 280. 260 280.164 2.0. toplin. 280. 9 0.0.149 2. 9 0.2 35.999 1.487 2391 4. 0.973 1.974 5..0..5 4. 160.. topl. 160..0..318 0. 2.10.89 6.6 2.337 0.10.876 3.041 2. 180..33 3..4 14.265 2.88 5.. 180.0. 220.156 2. 220.0.734 Spec.356 0.7 1.70.186 2.0.14 4.70.199 2.Top/inska svojstva vodene pare II. Kinemal..0.48 4.042 2 0..887 0.30.265 0.0. 240...872 1.. 260. 160.446 0.93 9..0.58 5.. 3..50.. 2.20.30.290.88 20.0....162 2.0.040.999 1.0. kJ/kg K 2.486 3.78 4.147 Koef.043 7 0.2 0.0.0.0. 0. 180.85 2..998 1..4 32.84 7.226 2.

390 4.494 0.Top/inska svojstva tekucina Temporalura t .993 2.685 0.256 0.642 mazivo uljc transfonnatorsko uljc ugljii!ni dioksid CO2 sumpomi dioksid S02 amonijak NH.219 4.772 1.220 0.383 0.395 4.293 0.190 4. vodljivosli A W/(m.120 0. Koef.123 0.138 0.144 0. lOp\.125 0.69 5.124 0.K) 0.585 0.94 3.223 0.665 0.162 0.195 0.143 0.669 0.5 9.360 0.651 0.555 0. kJ/kg K 4. monoklormetan CH)Cl uva HS 214 - 1.0 7.658 0.684 0.054 3 0.S 16.304 0.310 0.182 4.680 0.295 0.071 Kinemal.294 3.119 0.115 Tekucina voda c.087 0.215 4.646 4.189 0.540 0.141 0.178 4. kapacilel .199 0.131 15.500 4.101 2.137 0.44 1.212 0.185 2.598 0.564 0.172 0.570 1.018 2. 0.01 0. 20 30 -20 0 20 -20 0 20 -20 0 20 0 20 GUSIOCa e kg/m' 1000 998 992 983 972 958 944 926 908 887 863 794 700 871 858 845 832 820 807 866 852 842 830 818 771 596 1485 1435 1383 665 639 610 997 960 921 13 595 13546 Spec.376 0.591 0.673 0.140 0.257 4.249 0.282 4.562 4.93 4.179 0.644 0.3 .139 0.198 2.855 5.40 2.693 1.093 2.507 1.122 0.7 8.232 4.C 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 250 300 20 40 60 80 100 120 20 40 60 80 100.140 0.217 0.loplin.850 1.142 0.269 1.20 3.0624 0.892 1.681 0.364 0.478 0.321 0.356 1. viskoznosl v mm2/s 1.91 36.163 10.79 1.199 4.627 0.934 2.

13 %Cr .502 0.460 0.900 0.top!.381 0.477 0.I%C 20 20 20 0 400 8750 7130 8600 7850 - 0.500 0.377 0.460 0.Cr-Ni .465 181 116 65 143 ::::: 93 26 58 24 35 34 70 159 ::::: 58 417 - - 310 67 215 .607 0. cisto 20 20 20 20 500 20 20 20 100 7850 7840 7750 7900 - 7880 8130 2700 - 0. vodljivosti A W/(m .896 0.Toplinska svojstva kovina i kovinskih slitina Temperatura t °C 20 20 20 20 Koef.134 0. lcljelO.419 kapacitet c alUl Ilnij hllk r.129 0.540 0.6%C - O.226 1.385 0.465 55 113 60 59 0.234 0.O.128 0.ar ezij. /!isti trgovacki hlO ca. kJ/kg K 0.393 0.K) 229 395 372 Kovina Gustoca I! I kg/m' 2700 8930 8300 7800 I Spec.134 0. - kositrena IIlnk ~'.18Cr 8 Ni 36%Ni IIlIr. II111g1 cisti I Il\Jcd (mesing) monel nlkaI. lumin olok ron kosil (kalaj) .2%C . alumin.voIIlijev ~IIII .133 0.460 0. cisto na plllti ~lIunin Alvilijev ro arcbl volfl 'am lhtte.352 0.446 0. cisti nov(» srebro ulov0.419 0.O. toplin.017 0.912 - 20 20 20 20 20 20 20 0 100 20 20 20 20 20 20 20 1800 7280 1740 :::::8600 8580 8800 11 340 21400 2600 :::::7250 10500 19300 19250 7850 0.628 600 - 44 37 50 47 29 14 21 20 16 165 .383 0.502 0..

06 1690 0.2 2.800 0.76 - 0. 2700 = 400 2210 917 924 .800 (silika) snijeg staklo bmotna opeka tlo.36 2. ilovasto vapnenac vuna od troske zid od opeke fbuka.2 0.130 0. top!.2 1.840 - sulfatni kremen kremeno staklo led (H2O) mramor opeka. . 20 20 20 300 300 600 =2100 2900 1000 300 2000 - W/(m .670 - = "" 1.80 .28 2. .09 0.15 0.10 2.840 1.08 1.880 0.710 0.08 . 2500 . suhi pjenjak porculan silikatna opeka 300 50 20 0 -50 20 20 20 20 20 100 .7 .0 1. top!. 1200 . kapacitet c kJlkgK - Koef.46 0. .04 0.20 "" 1. .840 0.23 0.930 0.710 1. K) 0. 0.9 0.10 0.840 0.750 - = 0. 2.60 - 1450 2650 200 500 0.036 0..33 "" 1.8 "" 1. .Toplinska svojsiva anorganskih krutina Materijal azbestne plaCe azbestna vuna beton.840 0. .30 "" 0.043 0. vodljivosti }.880 0.suha pijesak.840 = 0. . .750 0.2.8 2.8 "" 0.30 = 2600 = 1700 1520 =2220 = 2360 "" 1850 0. .7 0.75 0.15 0. suhi granit kotlovac karbonatni silikatni Temperatura t °C 20 20 Gustoea IJ kg/m3 2000 300 Spec..840 0.9 "" 1. zidna 216 staklena vuna 1000 0 20 20 20 100 1000 20 20 20 20 20 20 - 200 50 300 2700 = 1850 0. .

060 '" 0.37 0.28 0.300 1.23 0.510 - 1.21 0.790 0.260 - - 0.340 1.055 0.16 h P - 1.16 k V' 1000 9 176 380 190 1.74 0.390 0.06 - - - 0.300 1.215 0.10 0.920 2.920 1.12 0.6 0.045 0.Toplinska svojstva organskih krutina Materijal Temperatura t °C 20 20 20 20 20 20 20 Gustoca (J kg/m3 2120 1270 81 245 330 1400 1190 1200 224 Spec.670 - 0.16 '" 0.05 '" 0.300 0. Koef.420 c g' gl k dl - 0.050 0.059 0. K) kJ/kg K 0.036 0.590 1.380 1.06 p 20 - . toplinske kapacitet vodljivosti c A W/(m .077 0.14 0.420 1.840 1.35 '" 0.070 0.260 1.04 0. top!.055 20 20 1400 '" 550 0.14 dl P pi u' I U: 20 20 20 20 20 20 30 0 0 50 100 20 20 - '" 700 '" 850 200 1000 200 '" 1200 730 1600 147 2.

8.infracrvene zrake).toplinski »cmo« tijelo Wa= 0 a= 0 toplinski »bijelo« tijelo Stvama tijela nisu ni toplinski »bijela« ni >>cma«. + 1/£2-1) b) ako drugo tijelo (2) potpuno okruzuje prvo tijelo (I) u' = 0'/[1/&. bira (upija) i sve energije W koja dospijeva na povr~inu tijela a= Wa!W< I Wa= W a= 1 . .Toplinsko zra&nje (lsljavanje) Zraeenje topline jest odavanje energije elektromagnelskim valovima du.67 W/m2 K4 Za »siva« tijela vrijedi tI>. Ijine 0. > T2) i emisijskih gdje je 0": tI>= 0"[(Tt/1OO)4 - a) u vooma velikih.66961.10-8 U tehnici se la jednadzba upotrebljava gdje je 0' »konstanta zraeenja apsolutno 0' W/m2K4 u obliku tI>= O'(T/loor A crnog tijela« = 5. vrijedi: c) za proizvoljno 218 smjcltene plohe AI i A2 je 0" = &. i &2 (T 2/100)4] A paralelnih i ravnih ploha tem- gdje je & emisijski koeficijent sivog tijela. ec toplinski »siva«: v o < Wa< W 0< a< 1 Emisijski koeficijent &jest omjer energije W. (A = A. potenciji apsolutne temperature T tI>= 0'0T4A gdje je 0'0 = 5.= £O'(T/loor A izmedu dvaju tijela apsolulnih koeficijenata &. i T2 (T./We<1 - Po Kirchhoffovu zakonu vrijedi (pri jednakoj temperaturi): E = a. Emisijski koeficijenti tehnicki vafnih tvari sabrani su na str. + W(I/62 -I)] Ako je ploha AI znatno manja od plohe A2 (co ~ 0).&20'. Izmjena topline zracenjem peratura T. blizu smjcltenih. = AI> 0" = 0'/(1fe. . 219. koju odaje pominn »sivog« tijela i energije We koju odaje pomina »apsolutno crnog« tijela: &=W. Apsorpcijski koeficijent a jest omjer energije Wakoju tijeloapsor. Stefan-Boltzmannov zakon Toplinski tok tI>koji pri zraeenju odaSilje apsolutno crno tijelo upravno je razmjeran povr~ini A i 4. 300 (Lm(toplinske . .

025 0.lnL <"Ilk I I klllltllr rnm 11\lnll nlklll u'uvo .77 0.77 0.025 0.05 0.93 0.22 0. crvena .93 0.07 0.94 0.24 0.128 0.045 0.Iv' lijev . "MLIII oksidiran poliran namaz I 0.28 0.925 0.11 bronzir.80 0.93 0. jetkan sjajan poliran oksidirana polirana poliran oksidirano polirano tokaren polirano polirano blanjano lIokovine: IIrvo krovna Ijepenka '"k.43 0.966 0.90 0.05 0.07 0.61 0.76 0.85 0.90 0.030 0.058 0.93 0. emajl IlIk za radijatore led mramor opeka papir porculan staklo svilena tkanina lamot gladak poliran gruba.rohro l.60 219 .25 0.045 0.78 0.Emisijski koeficijent e povrlinskog zracenja POvrSina II1l1torljnl L 11v In.30 0.06 0. MhlllllllU Emisijski stanje I I I I Tem:ratura 25 230 lOO 20 130 20 20 230 20 lOO 20 20 20 ISO 20 ISO 338 300 lOO 20 130 20 20 20 20 20 20 100 0 20 20 95 20 90 20 1200 I koeficijent & MIIIIII1.85 0.hllo I I I tamno oksidiran oksidiran poliran oksidiran poliran tamno zardao lijevana povl!ina valjana pomina crveno zardao bruen sjajan.

k (I/Ot.T2) b) Pro/az lopline kroz slijenku pri dOl'odenju loplinskog i dodirom loka zracenjem Toplinski tok koji prelazi dodirom s neke tvari (temperature T. iz jednadZbe TSI = T.) na stijenku. (T. a temperaturu Ts.Ts\) Vrijednost 0' izraamavamo iz poznatih koeficijenata E i Es (vidi str. . 220 T2)A . . za stijenke od dva sloja. te prolazi kroz tu stijenku (debljine 15i vodljivosti A) i s nje prelazi na drugu tvar (temperature T2 i koeficijenta prijelaza O(2)iznosi <P= k(T. 1j = 1/01:. i koeficijenta prijelaza 01:. od kojih jedan ima debljinu 15.(T. .k je koeficijent Koeficijent prolaza top line T2)A koji se dobiva iz jednadzbe kao i koeficijent I/k = I/Ot.. 219). Za vi~lojne stijenke (npr./IOO)4]/(T.. - T2) = Tt.. kroz tu stijenku (debljine 15i koeficijenta toplinske vodljivosti l) te sa stijenke na drugu tvar (temperature T2 i koeficijenta prijelaza Ot~ iznosi za povr~inu stijenke A <P= Q/I = k(T.~~a:~ prijelaza topline IX..)i istodobno zracenjem s neke stijenke (temperature T i emisijskog koeficijenta £) na drugu stijenku (emisijskog koeficijenta £s). + t5. i koeficijenta prijelaza 01:.(Ts.Prolaz topline a) Prolaz topline kroz stijenke pri dovodenju loplinskog loka dodirom Toplinski tok koji prelazi s neke tvari (temperature T. u W/m2K. Temperature na pojedinim mjestima stijenke mozemo odrediti trokutnim dijagramom (lijevo) Hi jednadzbama Ts./AI + t5JA2 + I/Ot2 ~' 1 . i vodljivost AI> a drugi debljinu 152 vodljivost A2) koeficijent prolaza i topline k racunamo po jednadzbi I/k T. + t5p + I/Ot2 prolaza topline k mjerimo istim jedinicama ' a..T2).kla + a.~Al~~~a .)(Tt- T2) = T. = Tt Ts Ts2 - k (1 /Ot.k (I /Otl+ t5./AI+ t52/A2) .) (T..Koeficijent k racunamo iz jednadzbe I/k = 1/(Ot+ 01:1) t5/A + I/Ot2 + gdje je Ot= u'[(T/IOO)4. . + t5t/A.tj.

Prosjecna (»Iogaritamska<. Unakrsno se strujanje po svom efektu pribliZuje protusmjernome.T' = T1' .T") Prosjecna (Iogaritamska) temperaluma razlika t:.T' = Tt' . razliku11'1110 istosmjemo. medutim.T")ftn (t:.Tz" /:}. 220). Pri istosmjernom je strujanju. 22] .' r =r:.Tmcd' A Toplinski tok u izmjenjivacu topline racunamo pomocu prosjecne temperatume razlike t:. Zato u izmjenjivacima topline protusmjerno strujanje ima uvijek prednost pred istosmemim. konacna temperatura tvari koji toplinu prima uvijek nita od konacne temperature tvari koji toplinu predaje. ri r L.' . t:.) temperaturna r~lika iznosi t:..hukNJII.Tmed = (t:.Tt = t:. protusmjemo i unakrsno strujanje. !iIobzirom na medusobni smjer strujanja obiju tvari u izmjenjivacu.Tehnicki Toplinski h'lIIl'0rulure " izmenjivaCi pocetne topline temperature Tz' i konacne Tt' i konacne nize tok tP prelazi s tvari Tt" na tvar poeetne temperature vise temperature I Tcmperatuma razlika izmedu obiju tvari na svakom je mjestu izmjenjivaca .Tz' liT" = Tt" .T" Ti".Tmed pri protusmjernom strujanju veca je nego pri istosmjernom.T - t:. lstosmjerno stTujanje PTotusmjerno stTujanje L.T2" <P = k.l 11~" T 1t~ 7.l T :1.T' /t:..koeficijent prolaza topline (vidi str.L -1 t72 fin T.Tmed gdje su: k . t:. : To" :J.povrsina izmjenjivaca.. Pri protusmjernom strujanju moze biti konacna temperatura tvari koji toplinu prima (grijuCi se) visa od konacne temperature tvari koji toplinu predaje (hladeci se). A ...

IQ] (8) -0 -<D generator (za ulje) gorionik plinski turbopumpa stapna pumpa 6 t topline ispuh potrosai! 4J I-@ {19 turbokompresor ventilator stapni kompresor transportni stroj elektrii!ni generator +> I kondenzator na mijeSanje kondenzator I <$I: povrsinski -0 I $J kondenzator (s povratnim hladeniem) povriinski rashladni .. mjerai! I]) toranj regulator I 222 .1.TOPLINSKIUREDAJI I STROJEVI - Simboli sirova voda nei!ista i!ista I \7 vode kemijska priprema parni kotao (}- turbina stapni pogonski stroj para - zrak dimni plinovi gorivi plin [J rtr- =ulje ugljen ventil n parni kotao s pregrijai!em isparivac (transformator pare) 0- elektromotor gonjeni stroj (opcenito) +t:-(}- redukcioni entil v odvodnik kondenzata otvoreni rezervoar tlal!:ni ezervaar r topline mijesanjem povrsinski izmjenjivai! topline povrsinski izmjenjivai! topline odvajai! pare odvajai! prasine (ciklon) ejektor izmjenjivai! ..

Presjek loZi~ta Sk (m2) ocjenjujemo na osnovu »povclinskog toplinskog ol'lcreeenja presjeka loZi~ta« (tP + tPz)/Sk = B(Hj + Zhrnz)/Sk koji iznosi za loZi~ta na ugljenu pra~inu 2300. 164).. 2500 kW/m3 1600. .. tj.2800 kW/m2. stepeniea- - . dolazi s njime jo~ i toplin.izgaranje u lebdenju. .. . . tj. 223 .plinom 900..ugljenom pra~inom . hmz . ro~tilju (ravnom rucnom iIi mehanickom. u kojem se izgaraIIjcm oslobada kemijski vezana energija goriva da bi pre~la na dimne plinove. za komadno gorivo).izgaranje u sloju. 330 kW/m3 . 1000 kW/m2 900. . LoZiSta su gradena za: ... b) izmjenjivaca lopline (parnog kotla u uZem smislu). gorionik itd. ulje iIi plin). . stom i sI..1600 kW/m2 700. pomoenih uredaja za lozenje (ro~tilj.ki lok tPz = B Z hmz IIdjc su: Z koliCina zraka za iz~aranje na jedinicu kolicine goriva (kmoVkg) (sir. lozi~ta (prostora za izgaranje). u kojem toplina Ilrclazi s dimnih plinova na vodu odnosno paru. Pominu ro~tilja R (m2) odredujemo na temelju »povr~inskog toplinskog oplereeenja loZi~ta« tP/R = BHj/R kojc iznosi za: ravni rueni ro~tilj mehanicki ro~tilj stepenasti ro~tilj 600. tj. Toplinski tok tP koji s gorivom dolazi u lozi~te izrafavamo potro~kom jloriva B (kgls) i njegovom donjom ogrjevnom moci Hi tP = B Hi Dovodimo li u lozi~te zagrijan zrak za izgaranje. 2500 kW/m3 Pri izgaranju pod tlakom (ulja iIi plina) dostize specifieno optereeenje l(Jzl~la i do 8000 kW/m3.PARNI KOTLOVI Parni su kotlovi toplinski uredaji koji se sastoje od: a) uredaja za loienje. 800 kW/m2 na temelju »prostornog Volumen loZi~nog prostora V (m3) ocjenjujemo Inplinskog optereeenja loZi~ta« koji iznosi: (tP + tPz)/V = B(Hj + Zhmz)/V za mehanicki ro~tilj 250. .uljem . 400 kW/m3 pri lozenju 170. u komori za izgaranje (za ugljenu pra~inu. . .molna entalpija zraka (kJ/kmol) (str.). . 202).

Vodu odn. Da se voda ne bi isparavala vee u zagrijacu. i konacno zagrijacu vode.vidi str. pri cemu MO pari poveea specificna entalpija na vrijednost h '(koja je odredena tlakOlIl pare p i temperaturom V pregrijacu n. . Ta < Ts.) U zagrijacu vode dovodimo vodi toplinski tok <Pa <Pa= q(ha - hv) b) lsparivac je namijenjen daljnjem zagrijavanju vode do temperatulo zasieenja r. i njenom isparivanju. nim stijenkama stvarale kiseline koje bi ih najedale). hoee X = 0. (Specificna entalpija 11' odredena je tlakom p. ulje ili plin) smje~ten je na krllJII puta dimnih plinova zagrijac zraka (koji vraea toplinski tok <Pz u lozi~tc). Zato je takoder ha < h'. zatim pregrijacu (u kojemu pregrijana para stijenke pa ih stoga ne mozemo smjestiti u podrucje najvBih temperaturll) . pri cemu joj nara~1I specificna entalpija na ha.96 i entalpije hb = h' + x(h" . pari toplinski tok <Pc <Pc= q(h . osobito ako sadrfe mnogo vlage. paru zagrijavamo pri konstantnom tlakup koji odrZavamo regllh! cijom lozenja. 224 .. S obzirom na razlicite uvjete prijenosa topline na vodu odn.Izmjenjivac topline s dimnih plinova na vodu odnosno paru izveden je kill! sistem cijevi. U isparivacu dobivamo mokru paru ~u. grijac pare te na zagrijac vode i zraka. (Specificne entalplJ' h' i h" odredene su tlakom p.) U isparivacu dovodimo vodi-pari toplinski tok <Pb <Pb = q(hb - ha) c) Pregriiac pare sluzi za su~enje pare do potpune suhoee x = 1 (suho 111' sieena para) i njenom pregrijavanju do temperature pregrijanja T.95 . dimni se plinovi postupno ohladuju Konacna temperatura dimnih plinova. pri cemu napojne pumpe napajaju kotao protokom vode q (kg/I). rill' ' likujemo sI ijedeee dijelove izmjenjivaca topline: a) Zagrijac vode (ekonomajzer) u kojem se napojna voda temperatllr. Tv i specificne entalpije hv zagrijava do temperature Ta. paru. II~ smije biti manja od 140°C (jer bi se kondenzacijom vlage na hladnim cijev. . U parnih kotlova koji upotrebljavaju zagrijan zrak J za izgaranje (Iozi~ta na ugljenu pra~inu.h').hb) Suprotno nacelu protustrujnog izmjenjivaea topline dimni plinovi prc' daju toplinu najprije isparivacu (buduei da voda koja se isparava dovoljlll) hladi cijevne stijenke pa ih mozemo smjestiti u podrucje najvi~ih tempern' plin slabo hladi cijevno tura).0. 221. Proracun velicine ogrjevnih povr~ina pojedinih dijelova izmjenjivacu dovodimo - topline . . m01l1 temperatura Ta biti nifu od temperature zasieenja Ts (koja odgovara tlakll p u parnom kotlu). Zbog odvodenja toplinskih tokova iz dimnih plinova na isparivac i pro.

77...IAtui izmnjenjivacu topline).. i 4> zraeenja i prijenosa topline na okolinu do 12%.ho) 225 .. zbog IIcizgorjelihostataka goriva u pepelu Icteceg koksa i cade IIcizgorjelihplinova . Korisnost parnog kotla T/kje omjer toplinskih tokova ~ T/k = 4>k /4> = q(h - hv)/BH. - 1/2 31£ 1/1<1'. topline dimnih plinova do 5%. CH.84 T/k= 0.) Najvecu korisnost T/k max postize pri naj- ~cAcemopterecenju.72..78 T/k = 0. 0. do 8%. do 1%.Kapaci'e' (soaga) pUDog kotbl odreden je toplinskim tokom koji u svim tlll~lovima izmjenjivaca topline dovodimo vodi-pari . Korisoost pUDoga koda - Toplinski tok ~. - ho) Ukupna energija pare na izlazu iz kotla izrazena je dakle toplinskim tokom 4>0+ 4>k = q(h ICl Strojarski prirufnik . 8 . uljem iIi plinom) T/k = 0. naziv1/.osim iz loplinskog toka 4>k.. ()sim toplinskog kllllovn tnkoder: 4>k 4>a + 4>b+ 4>c = q(h ../1koji dolazi u loZi~te s gorivom (~ < 4».CO. Energija pare 5 obzirom na temperaturu okoline To proistjece .83.0. . IlIk 4>kovisi jo~ i 0 razlici entalpija h h) ogrjevna pov~ina izmjenjivaca A (~to je netocno jer toplinski tok ~ uz hlll~Cjcdnake ogrjevne povr~ine ovisi i 0 koeficijentu prolaza topline k i 0 pro. vidi str. tj.3/4 lIog kapaciteta kotla. Krivulja ovisnosti korisnosti 0 oprerecenju I"cc u ~irokom pojasu opterecenja vrlo poloziIll. i to zbog gubitaka u parnom kotlu (lo1. . tj. 0. koji prelazi na vodu-paru bit ce manji od toplinskog toka .hv) toka ~ upotrebljava se za oznaku kapaciteta = parnih 11) proizvodnja pare q (~to nije tocno jer uz istu proizvodnju pare q toplinski hv). 11Izoosi za razne kotlove: za manje (5 ravnim ro~tiljem) za vece (5 mehanickim ro~tiljem) za najvece (pri lozenju ugljenom pra~inom.1~Olloj lemperaturnoj razlici t. 221). 11%.T.91 '! .jo~ i iz toplinskog toka 4>0 ga je napojna voda primila ~to prije ulaza u parni kotao iz drugih izvora koji su joj poveeali specificnu entalpiju od ho pri temperaturi To na hv pri temperaturi Tv 4>0 = q(h. itd. (Ovdje nisu uracunati dodatni gubici zbog pogonskih prekida djelovanja kotla.. pri 2/3.

hg .geo~~ vis.6. . lip = 0... K a p a c i t e t napojnih pumpi odabire se tako da bi pri kvaru na najvecoj pumpi sve preostale dobavljale protok qp koji je veci od najveceg protoka q vode-pare kroz pami kotao.tlak u kotlu.teoretska . .p + ghg] lip . kod kojih moramo uzeti u obzir povecanje gustOCe vode pri napajanju.5.5 bar za napojni regulator. . benzinski iIi dizelski motor i sl.protocne - gubitke. .0.ako pami kotao ima automatsku regulaciju. lip korisnost pumpe.97kod stapnih pumpi s neposrednim djelovanjem pogonskog stroja na stapajicu pumpe. 3 bar . 226 . .pumpi..hr) tlaku Pa i tempera- .9 .Dami kotao bez automatske regulacije.efektivna gdje znaci: P Po = qp[ (p P =~ .9 .25q .inu.8.p ..za otpore u cjevovodima Koristnost napojnih pumpi lip iznosi: lip = 0. Po . a protok je q > 30 tIh iIi je pogon neposredno s glavnog pamog stroja.p ocjenjujemo s: 0.kod turbopumpi. g = 9.0.gustocu vode pri temperaturi napajanja Tv.specificnu entalpiju vode pri atmosferskom turi ispred napojne pumpe. Za napajanje sluze ponajvise stapne pumpe i turbopumpe.).Napojnc pumpe Svaki pami kotao mora imati najmanje dva uredaja za napajanje koji dobivaju pogonsku energiju iz medusobno nezavisnih izvora (npr. elektromotor i pami stroj. razine vode u kotlu nad razinom u napojnom rezervoaru. 2 .0.za zagrijac vode (ekonomajzer). - * Za visokotlacne pame kotlove.tlak u napojnom spremniku. 1 bar .81 mIs2. .6q qp = 1. specificnu entalpiju vode nakon izentropskc kompresije u pumpi.jl>.p~ + fj. a protok je q ~ 30 1/h. 2. lip = 0. (! . fj. . Pretoene gubitke fj. racunamo teoretsku snagu pumpe pomoeu entalpijske razlike vode Po = qp(hv gdje znare: hr . Pot r e b n a s nag a za pogon napojnih pumpi iznosi: .ako. i to: qp = 1.9.kod normalnih stapnih. hv -.

nego temperaturu T2 koja je vi§a Tz> To. "lIka P na PI (uz brzinu protjecanja IU". . Specificna eksergija pare na izlazu iz parnog kotla iznosi e = (h-ho)-b b = To(s-so) adje su: b. 42 0c) i sluzi samo za prijenos topline spare na rashladnu vodu 11-lI1poruluri T2 orlgovara u kondenzatoru tlak P2 od 0.15 bar). . ho. T.apolo!lvi pad entalpije I1hd dan je I' ."h'110nn paCetnim stanjem (PI. koja Tz (tlakom P2): <e 227 . . t Na kraju izentropske ekspanzije pare ne postizemo temperaturu oka111111 "0. 1. . 180 QC) vhnn - I~ IlIludllovaraju i vi§i konacni tlakovi (pz = 2 .RADNA SPOSOBNOST PARE Energija pare je upotrebljiva u cijelosti samo kao toplina koju mozemo prenositi s jednog tijela na drugo (grijanje). Raspoloiiyi pad entalpije lHd Eksergija pare medutim nije u cijelosti rII. speciflena entropija vode pri stanju okoline. speolficna entropija pregrijane pare.. .: pri srednjim tJako- - 2. 11lapulnim vodovima (P2 = 1. .poloziva za pretvorbu u mehanicki rad I. = 5..04.".III. .50m/siznosip-p. .).It.. 1'1kud protutlacnih je strojeva temperatura T2 jOhi§a(tz = 120. . .donll lzentropom i temperaturom I1hd = hl-hz hz stoga vi§<!. ~.08 bar). . Specificna eksergija pare e pokazuje koji bi se dio energije pare mogao looretski pretvoriti u mehanicki rad s obzirom na temperaturu okoline To. pri najvi§im tlakovima Ill. tK. i to: To malena III kod kondenzacionih je naprava temperaturna razlika Tz 1'1 . U cjevovodu od parnog kotla do parnllll stroja para se ohladuje s temperature r nil Tl (T..T.. 3 bar. s specificna entalpija odn. 104QC) I ". citava energija pare nije na raspolaganju za pretvorbu u mehanicki rad. . hI kod ispu§nihje strojeva temperatura T2 znatno vi§a (t2 = 102."nn60u je specificna entalpija pare n. Medutim. 10 bar).2bar).10 K) i prigu§uje . . h. i I. So . hi < h.~II..llIuvurII konacnom tlaku P2 koji je vi§i od atmosferskoga za otpore tre".0. razlikom specificne entalpije hh koja konacne specificne entalpije hz.Iijedeeih razloga: I.specificna anergija pare.. .1 .specificna entalpija odn. Eksergija pare je radna sposobnost pare (sposobnost za pretvorbu njezine unutarnje energije u mehanicki rad) s obzirom na temperaturu okoline To. Temperatura TI i tlak PI odre5 So Ilnlll Il1ecificnu entalpiju hi pare ispred parnog .

227).h/t::.hd gdje su: "m - mehanicka korisnost stroja " 'I='Ii'lm * - cjelokupna korisnost stroja Valjanost se stroja jo§ gdjekada u praksi izrazava umjesto pravilno korisno§cu »jedinicnimpotro~kom pare". to su stapni strojevi i parne turbine. zivinim. ili s obzirom na efektivnu snagu qlP = 1/(. Jedinicni potro§ak pare nije naime ovisan samo 0 korisnosti "i odnosno ".. Unutarnja korisnost stroja 'Ii pare = t::.hd) ~to medutim ne pokazuje stvame valjanosti stroja. Teoretska snaga Po iznosi It Po = qt::.. nepotpuna ekspanzija itd.hd.h = hJ -h2. (Iznimno su parni strojevi gradeni i za pogon drugim parama. fJ.) i iznosi p = 'ImPi = 'I Po = 'Iqt::. .hd = q(h.-h2) Stvarni entalpijski pad t::. Unutarnja snaga stroja Pi iznosi Pi = qt::. pogona regulatora itd. i to s obzirom na unutarnju snagu - - qlP.) Snaga pamih strojeva proizlazi iz protoka pare q i razpolozivog entalpijskog pada Md (vidi str.h manji je od raspolozivoga zbog unutarnjih gubitaka u stroju (prigu§ivanje pare.hd) = 11(" . 228 . npr. $ gdje je h2. toplinska razmjena izmedu pare i stijenki stroja. a on ne ovisi 0 stroju. < t::.) t::.hd isko- pokazuje koji dio raspolozivoga entalpijskog pada parni stroj stvarno ri§tava i time oznacuje stupanj valjanosti stroja. stvarna specificna entalpija na izlazu iz stroja.hd 5. vec i 0 raspolozivom entalpijskom padu fJ.PARNI STROJEVI Pami strojevi su pogonski strojevi koji upotrebljavaju vodenu paru kao neposredno pogonsko sredstvo.h = 'Iiq!1hd = 'IiPo £fektivna snaga stroja P (na pogonskoj osovini) manja je zbog vimjskih gubitaka stroja (mehanickih gubitaka zbog trenja u lezajima i zglobovima stroja. fJ.

. Danas su stabilne parne strojeve potisnule parne turbine. a priblizno je jednaka unutarnjoj korisnosti: ITind" ITi' " Mehanicka korisnost ITm takoder ovisi 0 brzini vrtnje n. Pind stroja iznosi = (d2- db2)"::' meds2 in P 4 promjer promjer stapajice (u radnom pamog cilindra.55.1 . a iznosi: «~ Tro~nje 0. stapa. a veCe na velike strojeve.: 0. 229 .75 Manje se vrijednosti odnose na male. - 1. Indicirana snaga Pind IIdje znaCe: dprostoru cilindra).25.>parnih motora«.Stapnl pami strojevi Stapni parni strojevi bili su prvi i stoga posebno znaeajni pogonski toplinski strojevi.. stapajice...75 stapnih prstenova smanjujemo ogranieavanjem »prosjeene stapne brzine Vmed = 2 s n. 1\ na feljeznici jo~ i elektricna vuea. Brzina vrtnje n ogranicena je inercijom masa mehanizama u translatornom gibanju.broj cilindara (dvoradnih).prosjeeni indicirani tlak u cilindru. dok au brodske i lokomotivske parne strojeve zamijenili naroeito dizelovi moton. db Pmed . Iznimka su neke novije izvedbe brzih . krizne glave i dijela ojnice (oko 2/5).0. Zanemarimo Ii gubitak lopline cilindra na okolinu i gubitke pare zbog propustnosti stapa i ra~vodnika..8) i manjom brzinom vrtnje n. n - - brzinu vrtnje.= 0.0.. S stapaj. indicirana snaga Pind priblizno je jednaka unutarnjoj snazi Pi Pind ~ Pi Prosjecni indicirani flak u cilindru Pmed odredujemo i7 indikatorskog dijagrama koji dobivamo indiciranjem. Najbolje vrijednosti ukupne korisnosti IT= ITiITm ispu~nih stapnih strojeva na pregrijanu paru iznose . tj. Prosjeeni tlak u cilindru izraZavamo kao dio ulaznog tlaka Pmed = «PI «< 1 Koeficijent « ovisi 0 punjenju 8 i brzini vrtnje n te raste s veeim punjenjem (8 = 0. Korisnosti Indicirana korisnost ITind= Pind/PO ovisi u prvom redu 0 punjenju 8i brzini n. On ovisi u prvom redu 0 ulaznom tlaku pare Ph punjenju 8 (dijelu stapaja za vrijeme kojega ulazi para u cilindar) i brzini vrtnje n.

akcijsko) ili u statoru i rotoru (pretla~no djelovanje . pokretne lopatice rotora .kut kut izmedu apsolutne izmedu apsolutne ulazne brzine i obodne brzine. u prvom redu jednoli~niji pogon i vecu moguCnost izvedbe od najmanjih do najveCihjedinica (0.. U obodnu brzinu kola (lopatica). . kao pomoeni strojevi.djelovanjem na . U usporedbi sa stapnim pamim strojevima pame turbine imaju stanovite prednosti. 228).0. Kod manjih izvedbi. npr.4. ona ovisi 0 omjeru obodne brzine i apsolutne ulazne brzine ulc.pretvara u mehani~ki rad.6. 230 .5.Pame su turbine brzi rotacijski strojevi koji rade povoljno pri konstantnoj brzini vrtnje. Osim toga turbina se moze okretati samo u jednom smislu. kod akcijskih stupnjeva kod reakcijskih stupnjeva 7Ju = Pu/Po = [(ulc. Apsolutne brzine mlaza .7 Turbina radi dakle s dobrom korisn~ samo u uskom podruqu obodnih brzina Uodnosno brzina vrtnje n.hd) pretvara u kineti~ku energiju pamog mlaza koji se .5 0.Cl na ulazu u rotorske lopatice i Czna izlazu iz njih . S n aga tu rb in e n a 0 b od u lopatienog kola Pu je Pu = qu(cl cos al + Czcos az) gdje mare: q protok pame mase. al . .) Najvecu korisnost 7Juma..200000 kW i vi~e).reakcijsko). . az izlazne brzine i obodne brzine. Izpu~na je para u njih prakti~ki bez ulja.0.)max "" 2(ulc1)opt(~to regulator mora sprijeati). . Pame turbine nisu prikladne za rad pri veoma promjenljivim brzinama vrtnje. U pamim se turbinama toplinska energija pare (raspoloZivi entalpijski pad l!. pame turbine imaju dodu~e manju korisnost nego stapni strojevi. Pri naglom rastereeenju mogla bi da pobjegne do brzine koja odgovara omjeru (ulc. ali zu zato jednostavnije i lalli te i u tom slu~ju dolaze u obzir. .ovisne su od raspoloZivog entalpijskog pada u staroru samom (stalnotla~no djelovanje ..dobivamo pri optimalnom omjeru (ulCI)Opt oji k iznosi: 0. - - - Obodna brzina U odredena je promjerom lopatienog kola d i brzinom vrtnje n U = dnn Korisnost na obodu lopati~noga kola 7Ju jest omjer snage na obodu Pu i teoretske snage Po (vidi str. Stoga su idealni strojevi za pogon elektri~nih generatora.

je od obodne Pu za unutarnje snazi Pu: Pi "" Pu.0.protutlacne turbine koje iskori~tavaju samo gomji dio entalpijskog pada.98 0. 231 .).0. 0.0.97 0. Upotrebljavaju se u parnim terrnoelektranama. uzimamo da je unutarnja snaga Pi priblizno jednaka obodnoj Unutarnja korisnost 71iiznosi 71i = Pi/PO"" 'Iu Najveee vrijednosti unutamje korisnosti turbina kupne korisnosti 'I = 71j'lm parnih 71j. mnogo stupnjeva srednje male. .985 0.turbine na otpadnu paru (iz drugih izvora) imaju samo niskotlacne stupnjeve.stvami entalpijski snaga Pi manja pad (vidi str. 400 mls. no veee se vrijednosti lIIogu postiCi samo najboljim izvedbama (oblik kola. .86 0. . Industrijske parne turbine su turbine prilagodene posebnim potrebama. .58.60.. .600 vrijednosti tlaka p i temperature mala srednja T pare ispred turbine: velika p (bar) 15.79 71 ..76 0. . 200 500. 70 450. i ventilacije: Pi < P u' BuduCi da su ti gubici neznatni. materijal!).. 236) upotrebljavaju se kondenzacijske pame turbine s odvojcima za paru. Obodnu brzinu smanjujemo stupnjevanjem brzine u vi~e rotorskih vijenaca lupatica (Curtisovo kolo) iIi izvedbom s vi~e akcijskih iIi reakcijskih stupnjeva. npr.. . Unutarnja snag a turbine Pj iznosi Pi gdje je Ah Unutamja = qAh gubitke trenja .: .50 100.. nekoliko stupnjeva osobito male Najuobicajenije snaga 71i 0. 30 40. 228). 0. . Imaju velik broj stupnjeva (visokotlacnih.70. .. srednjetlacnih i niskotlacnih) koji mogu biti rasporedeni u nekoliko kuCi~ta pa i na vi~e osovina.72. .78 0. ...70 'Im 0.. (Upotrebljavaju se takoder za toplane. 500 T ("C) 320.0.80. Izvedene turbine vecinom su kombinacije osnovnih tipova.'i obzirom na Cvrstocu turbinskog rotora brzine vrtnje n ogranicene su maksiIIIlIlnimobodnim brzinama u koje iznose 120.. .mehanicke iznose: korisnosti 'Im i cjelo- Vrsta turbine velike.. . 450 Vrste tu rbi na: Kondenzacijske pame turbine iskori~tavaju say entalpijski pad (od tlaka svjefe pare do kondenzacijskog tlaka). . imaju manji broj stupnjeva (visokotlacnih i srednjetlacnih) pa su razmjerno manje. .68 < 0. . . Pri regenerativnom zagrijavanju napojne vode (str.85 0.

. . 2.. (Prosjeeno mozemo za protok pare q = 1 kgls racunati s pov~inom od 75.hk) = qvC(Tv2. a njezin protok qv zavisi od protoka pare q i iznosi u pov~inskih kondenzatora qv = (50. . 10K Zbog toga je potrebna vrlo velika koliCina rashladne vode. 15°C b) pri dovodenjuvode iz rashladnog tornja 20.. zbog eega rashladna voda mora uvijek biti hladnija od pare: Tv2< Tk. mora rashladna voda biti u odgovarajueoj mjeri oCi~cena (kemijski omek~ana). 4100 W/mz K.07. . . 35°C.KONDENZACIJA Iz parnog stroja otjece protok q vecinom vec mokre pare (x > 0.08 bar U pov~inskom kondenzatoru.Tvl) = U pov~inskih kondenzatora toplina mora prolaziti kroz stijenke. . u kondenzatora na mije~anje para i rashladna voda su u neposrednom dodiru pa se konacne temperature izjednacuju: Tv2 = Tk' Ulazna temperatura rashladne vode TVI iznosi: a) pri dovodenjuvode neposredno iz okoline Ivl . onda je <P q(hz. Proracun prolazne povrsine kondenzatora vidi na str.T = Tv2 - Tv! = 5. . .iz bunara 5 .... dobivamo potpuno Cist kondenzat (destilacija!) koji je vrlo prikladan za napajanje parnih kotlova. Upotrebljavamo Ii tu mjdavinu za napajanje parnih kotIova.Tk = 0. Pri brzini rashladne vode u cijevima v = 1. . prelazi toplinski tok <Pna rashladnu vodu. 221. Da bismo postigli ~to vea podtlak u kondenzatoru. 60)q u kondenzatora na mije~anje qv = (25.. .04. 25°C .iz rijeke. . .5 K).. 0. . ..zbog cega se potpuno pretvara u kapljevinu (kondenzira) i obicno jo~ ne~to pothladi do temperature kondenzata Tk « Tz) i entalpije hk' !Tz . U kondenzatoru na rnije~anje kondenzat se mije~a s rashladnom vodom pa cistoea takve mje~avine zavisi od Cistoee rashladne vode. koja se pri protoku qv ugrijava od temperature Tvt na Tv2' Ako je c specificni toplinski kapacitet vode.30)q Ovisno 0 temperaturi rashladne vode postizemo u kondenzatoru tIak s vodom iz okoline 0. U kondenzatoru predaje para pri konstantnom tIaku pz toplinski tok <P.5 rnIs iznosi koeficijent prolaza topline k = 2900.9) tIaka pz i odgovarajuce temperature Tz te specificne entalpije hz. . dopu~tamo samo neznatno zagrijavanje rashladne vode u kondenzatoru: t!J.100 232 mZ.) . iako je rashladna voda obicne prirodne CistoCe.5 . jezera iIimora O. Zanemarimo Ii neznatan neposredni prijelaz topline s kondenzatora na okolinu. . Zrak u pari (koji se u kondenzatoru ne kondenzira) isisavamo iz kondenzatora posebnim zracnim pumpama iIi ejektorima (vodenim iIi parnim mlazom).0. .05 bar s vodom iz rashladnog tornja 0. .

(hi . Karakteristicna mjesta razlicitih toplinskih stanja oznaeena su u shemi brojevima od 1 do 6. Kod kratkih parnih vodova izmedu parnog kotla i parnog stroja (turbine) IlIkoder je T~ TI pll su toeke 3 i 4 takoder i P ~ PI i zato gotovo identicne. hk) za + (h. Jednostavno kondenzacijsko parno postrojenje s kruznim protokom vode-pare q prikazano je u siijedeeoj shemi: R Pk K C T G Ko Pko - - spremnik napojne vode napojna pumpa parni kotao parni cjevovod paroi stroj (turbina) elektricni generator kondenzator kondenzatnapumpa Voda-para na kruZnom putu mijenja svoje toplinsko stanje. PI hi 5 T2 P2 h2.h2') za . 6 Tk P2 hk Promjene specificne entalpije vode-pare !!r 11 6 "-T. h ~ hJ 233 .) Za jednostavno kondenzacijsko parno postrojenje mozemo obicno uzeti daje Tk ~ Tr ~ Tv i hk ~ hr ~ hv pu su u tom slueaju toeke 6.PARNA POSTROJENJA Kondenzacijska parna postrojenja namijenjena su iskljucivo za proizvodnju mehanicke energije. a tako i u Ts-dijagramu: Stanje TempeSpecifi~na na mjestu ratura TJak entalpija 1 T..hv) za -(h-h. 2 Tv P hv 3 T P h 4 T.) za . Pa h. veeinom za pagon elektricnih generatora u parnim termoelektranama. 1 i 2 u Ts-dijagramu gotovo identicne.(h2.- ---~S1.: 1 5 zbog promjene 1-2 u napojnoj pumpi za + (hv 2-3 3-4 4-5 5-6 6-1 u parnom kotlu u parnomvodu u parnomstroju (turbini) u kondenzatoru u kondenzatnojpumpi - za + (h.-hk) - stanja: h.-.

.hd = Po hz) Unutarnji gubici u stroju tp. koja je vi~a od tempera- = q(hz . Zbog gubitaka u kotlu <Pkna napojnu vodu prelazi samo toplinski tok 4>k' Tome se pridruzuje toplinski tok 4>0~to ga dovodimo s toplom napojnom vodom.. za zagrijavanje napojne vode. - (<Pc + <Pko <Pi)= q6. - ho) Od toga toplinskog toka za pretvorbu u rad sposoban je samo eksergijski tok = qe = q(h .So) Za pretvorbu u rad ostaje neiskori~ten jo~ i eksergijski gubitak zbog gubitaka u parnom vodu ~ i gubitak zbog kondenzacije pare pri temperaturi ture okoline To (Tz > To) <Pko Tz. Para donosi iz parnog kotla toplinski tok 4>. = 4>d - tp. - smanjuju toplinski tok na 4>. Osim toga cesto se iskori~tava jo~ i otpadna toplina ispu~ne pare iz pomocnih parnih strojeva itd.. = q(hz. = 4>k + 4>e 4>0 = q(h = 4>.he) Preostalom raspoloZivom 4>d padu entalpije (<Pc 6.~I .h = Pi + 234 .i odreduje unutarnju snagu stroja P. ~ "2.he) qTo(s . 4>. = 4>. jer je njezina temperatura Tv obicno vi~a od temeprature okoline To (Tv> To).. S ugljenom dovodimo u parni kotao toplinski tok 4>. i to stoga ~to je temperatura kondenzata koji pritjece u spremnik napojne vode vi~a od temperature okoline (pogotovu pri hladenju kondenzatora vodom iz rashladnog tornja).hd = hI - hz odgovarajuCi toplinski tok odreduje teoretsku snagu stroja = 4>e - + <Pko) = q6.

.. . lIi = Pi/PO= f>hlMd IIm = P. 560 (.. jo§ je manja (P.. koji iznosi prosjeeno priblimo 8. . '1'01= 'Ik+ -.Iq f>hd . = 110) - eksergije raspolo!ivog pada entalpije ukupna 'le = e/(h'Id = !!. Za taj potro~.hd/(h - ho) pamog stroja unutarnja mehaniCka . 650) . . BHj Najlo§ija je korisnost eksergije 'le' Da bi je popravili.C. 235 ii . = lIi IIm = P. onda vrijedi <1>0=0 pa je '1'0' = 'Ik . tako da njihovu razliku motemo zanemariti (Ty ~ To). ( <1>0 ) Kad je temperatura napojne vode Ty pribli!no jednaka temperaturi okoline To. Temperature su vrlo ograniCene (otpomo~u stijenki pregrijaea) i iznose 360. smanjuje se snaga Pe' §to je centrala predaje l1U'di. BHj parne centrale p. te!imo §to veCoj eksergiji pare. dalje za rasvjetu i grijanje te napajanje razlicitih elektricnih uredaja u centrali... snaga generatora p./Pi 11... 300 i vi§e) bara.hd/e 'I'b = 'I..'Ith''II''Ig'-=~ <I> p. dok su tlakovi gotovo neogranieeni i iznose 12.' - Pel Pg =- Pe. 'lIb' '1. Vlastiti potro~ elektriene energije u centrali Pp slu!i za pogon elektromotora za dizalice i transponne naprave (transport ugljena i pepela). 160 (. Korisnost pamog kotla termicka 1Ik = ~/<I> q(h-hy)/BH.Zbog dodatnih mehanickih gubitaka u pamom stroju 9'm smanjuje se unutarnja snaga pamog stroja Pi na efektivnu (stvarnu) snagu na osovini stroja (turbine) Ph a zbog gubitaka u elektricnom generatoTu 9'. < Pt). za ventilatore. .. koju posti!emo §to vi§om temperaturom pare i odgovaraju~im visokim tlakom.ukupna (turbine) elektricnoga Cjelokupna generatora korisnost IIg = Pg/Pt Pe. pumpe itd.' 'I.'Id = !!..10% snage generatora p.

bit Cc smanjenje unutamje snage turbine znatno manje od poveeanja topline koju regenerativno dovodimo napojnoj vodi. Budue da je hr -< h2. voda se u jednom stupnju zagrijava za pribli!no 40 K. . U zagrijaCima Cl in Cn (te s kondenzatom ~to ga uvodimo u rezervoar napojne vode) prenosi ogrjevna para na napojnu vodu top1inski tok 4>g = ql(hl . Oduzetim protocima zagrijavamo napojnu vodu u zagrijaCima Cl in CIJ. Pri regenerativnom zagrijavanju napojne vode.hr) + qn(hn . prudrufuje se jo~ toplinski tok 4>g.Regeneratimo grijanje oapojne vode Iz pamog kotla dovodimo pami protok q u kondenzacijsku pamu turbinu s oduzimanjem.na izIazu iz turbine u kondenzator.na odvojku 11.h2)] gdje su specifiene entalpije pare: hi . u za- grijaCima s mije~anjem ogrjevna mije~a s napojnom vodom. 234). .~to ga s vec zagrijanom napojnom vodom dovodimo u parni s kotao (vidi shemu energijskog toga na str. Zato se cjelokupna korisnost poveCava i to prosjeeno za 6 do 12%. hlJ .vidi sliku. 10% pare. za ~to se potro~i oko 5 .h2) + qlJ(hlJ. koja prilazi - 236 . se para Unutamja snaga turbine smanjila se zbog oduzimanja ogrjevne pare protoka ql i qlJ te iznosi Pi = q6. Toplinskom toku 4>0.h - [q(hl .- U povdinskim para kondenzira. h2 .na odvojku I. u spremnik napojne zagrijaCima ogrjevna se a kondenzat vodimo vode .hr) gdje je hr specificna entalpija napojne vode u spremniku R. . iz koje odvodimo kod prvog odvojka I (pri tlaku PI) protok qh kod drugog odvojka 11 (pri tlaku Pn) protok qlJ dok qlJ prelazi nakon preostali protok q ql potpune ekspanzije u kondenzator.

237 . pregrijavamo paru u medupregrijaeu (dimnim plinovima parnog kotIa ili svjerom vrueom parom). Proizvodnja U kondenzacijskom znatan toplinski tok elektrime i topIinske eoergije (toplane) odvodimo s rashladnom vodom parnom postrojenju 4>2 = q(h2' .50% pare koja prilazi turbini. Taj se toplinski tok 4>2odvodi pri temperaturi T2' koja je u kondenzacijskom pamom postrojenju samo ndto vi~a od temperature okoline To. pa zato.To). nije upotrebljiva za grijanje (osim za grijanje koparnnih bazena itd. vidi str. ~to bi u niskotlacnim stupnjevima pamih turbina izazvalo nedopu~tenu er 0 z i j u lopatica. - - so) koji se ne da pretvoriti gubitaka parnog Mt.turbini. Za medupregrijavanje treba nam dodatni toplinski tok 4>2.ho) koji se sastoji od dijela toplinskog toka q To(s u rad. tako da u svakom slucaju ostane njena suhoea x ~ 0.)] Medupregrijavanje pare je uvijek zdrufeno i s regenerativnim zagrijavanjem napojne vode. 234. opeenito. U obim turbina Tl in T2 dobivamo pri jednakom protoko pare q (tj. .9. Medopregrijavanje Pri velikoj ekspanziji s visokoga poeetnog tlaka i temperature do vrlo niskog tIaka u kondenzatoru prdla bi para pri kraju ekspanzije u veoma vlamo podruqe (x < 0.4h).9). od eksergijskih gubitaka q(e stroja q(4hd . U tom je slueaju prvi odvod pare u toeki stanja 2. .h2) pregrijac..3= q (h3 pri eemu je q h .) Zajednaku snagu turbine je stoga potreban osjetno veci dotok svjeze pare (q) nego pri turbini bez regenerativnog zagrijavanja. a slijedeCi se odvodi smje~taju na drugu turbinu (T2).v i od unutarnjih h. (Pri peterostepenom regenerativnom zagrijavanju dolazi do kondenzatora samo jo~ 75 .protok pare pri ulazu u medu- - h2) + (h3 - h. gdje je dovoljna i mala temperatuma raz1ika T2 . Da to sprijeCimo. bez odcijepa) unutarnju snagu Pi = q[(h1 .H.

! t ! 238 L .kondenzacijske Tk i protutlaene Tp.ho). Ukoliko se say cisti kondenzat ne vraea od potro~aca topline u spremnik napojne vode. . a kondenzacijskom regulator brzine vrtnje. zbog rega para postaje prikladnom za grijanje. Buduci da se. Povi~njem protutlaka P2 smanjuje se d04u~ entalpijski pad Ah. ali zato ostaje za grijanje upotrebljiv say toplinski tok <P2= q(h2. Dovod svjeze pare objema turbinama izveden je automatskim regulatorima tako da protutlaenom turbinom upravlja tlaeni regulator. dok kondenzacijska turbina dobavlja ostatak potrebne mehanicke energije.k potro~cima topline Q. kemijskoj i srodnoj industriji itd. prikladna je kombinllcija dviju turbina .Povi~enjem protutlaka P2 povisujemo i temperaturu T2 pare iza parnog stroja.): P2 (bar) T2 eC) 1 100 2 120 4 144 6 1'59 8 170 10 180 12 188 16 201 'j . Pri razlicitim protutlakovima P2 post iremo slijedeee temperature T2 koje su prikladne za grijanje zgrada Hi industrijskih naprava (osobito u papirnoj. moramo manjak nadomjestiti oCi~cenom (umek~anom) vodom iz okoline. nije vge potreban ni kondenzator sa svim uredajima za rashladnu vodu. Zbog povi~enja protutlaka P2 postaje suvi~an niskotlacni dio parnog stroja (turbine).umjesto u kondenzator . . Stoga se znatno poveeava ekonomicnost pri skupnoj proizvodnji mehanickog rada za pogon generatora i topline za grijanj~. Protutlaena turbina daje toliko mehanicke energije koliko to odgovara potro~ku topline. tekstilnoj. osim toga. a time i unutarnja snaga stroja Pi = qAh. para iz stroja odvodi neposredno potro~ima topline. Cjelokupno se postrojenje veoma pojednostavnjuje. Zato takvu paru vodimo iz parnog stroja . Tamo gdje se ne mofe vremenski potpuno uskladiti potro~ak elektriene energije i topline za grijanje.

240 lijevo) prema vanjskom mrtvom polozaju (e) pri otvorenom usisnom i zatvorenom ispu~nom ventilu.stapaju za vr~enje rada. generatorski. sluZi pri slijedeeem . U dizelskim motorima upotrebljavamo jeftinija. Povecani Hak (60 . 240). .ne hladi pa je zato 4 t a k t n i m 0 tor i imaju na svakom cilindru po dva ventila .slika na str.MOTORIS NUTARNJIM IZGARANJEM Motori s nuiarnjim izgaranjem su klipni strojevi kojima dovodimo prikladna goriva (koja ne ostavljaju pepela. U prvom taktu (I) klip se giba od unutamjeg (i vidi sliku indikatorskog dijagrama na str. smolastih ostataka itd.11 bar). Posebnom visokotlacnom pumpom (350. 40 bar) da se pri koje kraju kompresije postize temperatura paljenja goriva (550 .stapaju slliZi za vr~enje rada.Si s tern 0 t t o. benzen. Smjesu goriva i znika za izgaranje.~trebIjavamo isto gorivo kao i za dizelske motore. b) kapljevita goriva (benzin. gdje izgaraju i oslobadajuci toplinu povisuju tlak koji djeluje na klip i obavlja mehanicki rad. 4-taktui ..40 bar) koji pri slijedecem . . U motorima sistema OUo upotrebljavamo: . tako da nastane uljna maglica koja u vrucem komprimiranom zraku odmah plane. smjesa odnosno cisti zrak U drugom se taktu (11) .) zajedno sa zrakom za izgaranje neposredno u unutra~njost cilindra.. Izgaranje se zbiva najprije priblizno po izohori (Vk). koksni.. Za motore s u Zare nom g I a v 0 m (»semidizelske m~tore«) up.uz oba zatvorena ventila - i 2-taktni moton - - 239 . . . polute~ka i te~ka ulja (plinska i dizelska ulja). zbog eega u cilindar ulazi smjesa goriva i zraka (Ouo» odnosno cisti zrak (Diesel). Cisti zrak za izgaranje uvodimo u unutra~njost cilindra u kojem ga klip tako snaino komprimira (do 25 . a zatim se gorivo tek u cilindru pretvara u paru (plin) zbog kompresije i dovodenja topline sa stijenki. Gorivo se za vrijeme kompresije zraka (koja nije tako velika kao u dizelskih motora) ubrizgava u posebnu komoru za izgaranje. 240).500 bar) ~trcamo gorivo kroz fine sapnice za raspr~ivanje u cilindar. Sistemi Otto i Diesel . prouzrocen izgaranjem.x :i 1 II . .radnom . Pri svr~etku kompresije smjesa se pali elektricnom iskrom.). . . . koja se u rasplinjacu (karburatoru) raspr~uju (ne rasplinjuju!) u zraku za izgaranje kao fina maglica. Izgaranje u sistemu OUo zbiva se prilizno po izohori (Vk 1 iI - 1 1 I' t I I I vidi na str.radi lak~eg paljenja . koja se liZarena. . a) plinovita goriva (rasvjetni. koja se mijdaju sa zrakom u ventilu za mije~anje prije usisavanja ili u posebno konstruiranom usisnom ventilu. alkohol itd. U cilindru se stvara podtlak. .S is tern Die s e I. 700°C). na~to u cilindru poraste tlak (25 . grotleni ili slican plin). u tom trenutku ubrizgavamo u cilindar. 100 bar).usisni i ispmni. pripremljenu izvan cilindra. a zatim po izobari (Pm.radnom . uvodimo u cilindar u kojem je klip komprimira (do 7.

stapaj.zatvaranje ispu!nog ventila ispu!nog ventila usisnog ventila usisnog ventila 5- paljenje elektricnom iskrom 2 . Slijedi paIjenje smjese iskrom (Olto). Stoga su laki motori sistema OUo veCinoma 4-taktni.otvaranje .t a k t n i m 0 tor i su veCinom bez ventila. ulafenje smjese odnosno zraka i ispiranje cilindra te istiskivanje plinova zbiva se za kratko vrijeme dok su raspori izmedu oba takta otvoreni. d . nedostaci su pak: veee toplinsko opterecenje uz iste dimenzije.povr~inuklipa. Svi se raspori otvaraju u odgovarajucem polofaju klipa.IV).s gdje znace: A . a pri ponovnom stapaju (od e do i) istiskuje klip izgorjele plinove iz cilindra (eetvrti takt . 2 .otvaranje raspora za ispiranje 4 .Ill). a u sistemu Olto jo~ su i gubici zbog ispiranja izgorjelih plinova gorivom smjesom. 2-taktni motori imaju samo kompresijski i radni takt. a tdki motori sistema Diesel obicno 2-taktni. potrebna je posebna pumpa za ispiranje (u malih su motora pumpe nadomje~tene pumpnim djelovanjem kartera).s~tak ubrizgavanja goriva 1 otvaranje ispu!nog raspora Pa E = Vc/Vi Barometarski tlak Kompresijski omjer = (Vk + Vs)/Vk Volumen kompresijskog prastora Stapajni volumen Vk Vs = As = 1td2/4 . a zatim izgorjeli plinovi uz jo~ uvijek potiskuju klip (od i do e) i me nid (treCi takt . a izgorjeli plinovi se istiskuju kroz isp~ne raspore.poretak ubrizgavanja goriva 6 .zatvaranje raspora za ispiranje 5 .zatvaranje . ventile nadomje~tene rasporima i jednolicniji zakretni moment.promjer klipa. - - Indikatorski dijagram p p v Vs 4-taktni motori sistema alto 1 2 3 4 v 2-taktni motori sistema Diesel .otvaranje . U usporedbi sa 4-taktnim motorima imaju 2-taktni slijedeee prednosti: vew snagu uz iste dimenzije.zatvaranje ispu!nog raspora 3 . s . U njih se smjesa goriva sa zrakom (Ouo) odnosno Cist zrak (Diesel) tlaCi (pod malim pretlakom) u cilindar kroz raspore (za ispiranje).komprimira (od e do i). 240 . zatvorene ventile Konacno se otvara ispu~ni ventil. odnosno paljenje goriva ubrizganoga u vruCi zrak (Diesel).

.. No motemo ga izra~ati iz efektivne snage motora P Pmed = P/(Vj ..broj klipa.. IDadenje je u manjih motora obiblo zrablo. 2n1z - indicira- = = gdje su: d-promjer i cilindara...7080. z. 80 . Upotreba zrablog hladenja I ogranirena je zbog malog koeficijenta prijelaza topline a sa stijenki motora na s koeficijentom prijelaza I zrak. . Vi cilindara . Pri brzini rashladnog zraka v motemo ra~nati : v (mls) 1.. ..9 bar. ...200 a (W/m'K) 6...s-stapaj. !]JII) pri remu efektivnu snagu motora P OOredimo korenjem. pa se zbog toga temperatura 1 stijenki cilindara ustali na 250 .30 40. Hi ...640 Pri hladenju vodom najdjelotvomija je svjeta rashladna voda okoline.. 2 snlz . 40K i konablom temperaturom do 50 GC (iznimno i do 60 GC).150160..2 5. do konable temperature a: . 350 "C.10K.210 230..potro~ak goriva u jedinici vremena . Zbog nepotpunog izgaranja.. Daljnji gubici nastaju zbog prigmivanja i propusnosti klipova i ventila..broj taktova (4 ill 2).Strojarski prirutnik 241 . 80 GC. . Mnogo topline odlazi iz stroja j~ uvijek s vrlo vruam ispmim plinovima.12 30. ... a mehani~ku korisnost !]mpogonom motora iz stranog izvora.C...70 K do konable temperature 70. I Budua da se u unutrdnjosti cilindra stvaraju veoma visoke temperature 1 (maksimalno do 2000 GC. Zbog gubitaka pri izgaranju (nepotpuno izgaranje) samo dio te topline I prelazi na izgorjele plinove.1020.EkonomiCnost motora 5 nntamjim izgaranjem S gorivom dovodimo u motor toplinski tok gdje su: B 4>1= BHi (kgls). 2n1z . 5. i Pmed Vi. vrijedi za dva). hladenja stroja. .stapajni volumen svih Prosjecni indicirani tlak Pmed brzih motora ne motemo odrediti jednostavnim sredstvima.100100.brzina vrtnje. 17 ..donja ogrjevna m~ goriva. topline ispmnib plinova i ostalih gubitaka odvodimo iz stroja toplinski tok 4>2. ..350 350. Pri hladenju morskom vodom ra~amo s ugrijavanjem za 20. . 90 .. a prosjefuo matno ni!e). koja se mote ugrijati za 40.. Prosje~ni indicirani tlak Pmed krere seizmedu . moramo motor hladiti..50 60.. . a u veah vodeno. (dvoradni cilindar n.On se sastoji od eksergijskog dijela (neiskori~tene topline koja bi se teoretski jo~ mogla pretvoriti u mehani~ki rad) i dijela koji nije iskoristiv za pretvorbu u rad. Pri cirkulacijskom (optoblom) hladenju vodom (vozila!) ugrijavanje je 7. Un uta r n j a s nag a motora Pi proizlazi iz raz1ike medu dovedenim i odvedenim toplinskim tokom Pi = 4>1 - 4>2 Unutarnju snagu Pi odredujemo neposredno pom~ prosjefuog nog tIaka Pmed u cilindru Pj Pmedd21f14 ...

.4\ 242 . On je u motora sistema Ouo vrlo ogranicen zbog opasnosti od detonacije (kompresija gorive smjesef).lmin). tJ . u prosjeku. Mehanicka korisnost tJm uzima u obzir gubitke..12 glavom motora P iznosi = \2. ventilatora za zracno hladenje Hi ventilatora i pumpe za vodu pri hla<1enju vodom itd. 0. raspodijeljeni mo ovako: gubici hla<1enjem toplina ispu§nih plinova 28 % 30 % gubici zbog trenja itd. .. . 25 (. 240): '1j = PjlBHj = [(I k/E"-I) = - gdje znaCe:k faktor. .cjelokupnu korisnost.. .10 = 8. 35) P = Pi tJm= B Hi tJ mehanicku korisnost. .lmin).22.. " . ..omjer specifiCnihtoplinskih kapaciteta (= cp/cv)' Unutarnja korisnost je dakle to veea §to je veei kompresijski omjer E. gdje znace: tJm - - Cjelokupna korisnost tJ tJ = tJitJm = PIBHi pribli- uzima u obzir sve gubitke u motoru koji su.. 2400 okr.ls (3000. . ovisi u prvom redu 0 kompresijskom omjeru E (vidi str. . ostali unutarnji gubici Cjelokupna korisnost a iznosi u najpovoljnijem kod kod kod kod 2% zavisi od optereeenja podrucju rada: motora tJ = tJ = tJ = tJ = 'I = kod lakih benzinskih plinskih motora motora s uzarenom glavom malih dizelskih motora velikih dizelskih motora 0.25 0. ovisan 0 naanu izgaranja (Ouo: k = 1. lakih motora za vozila 50. 0..22 . .34 0.3\ .Brzine vrtnje plinskih i dizelskih motora iznose 2.35 . 9) = 6. .35 0.100 okr. .27 . . Prosjebta brzina klipa v = 2 s n stabilnih motora ne prem~uje vrijednost od 6 mls.26 0. Unutarnja korisnost '1j je omjer izmedu unutarnje snage Pj i dovedenog toplinskog toka <1>1 BHj.. . Diesel:k> 1). .. (efektivna snaga stroja motora P i brzine vrtnje n.ls (120. .40 okr.6000 okr. . . 0.zbog trenja u mehanizmu elektricnog generatora za sistem paljemotora i pogon pomoenih uredaja nja (Olto) ili pumpe za ulje (Diesel). dok u dizelskih motora taj omjer moze biti znatno veei (kompresija zraka!): - motori sistemaouo motori s uzarenom dizelski motori Efektivna snaga - benzinski plinski E E E E = 5. . 0. . 0. a motora za vozila dosiZe do 12 mls (iznimno i do 18 mls). . 8 (.

Pomoeu njih dobivarno kornprirnirani zrak koji sluii za pogon pneumatskog alata (6. Daljn. Potrebni rad (a' 2' 0 b a') n Pz (--n/ WI. o Ter-: - ~ 2" P2' 2 - i . i i :_. kernijski procesi (do 1000 bar i vi~).) PI Pz (K-n/ l S !!hd 4I.-h2 !! h =h.2' = mllh = mCp(TITr) = ~ PI VI 1.0 : .ia).pOlitropska kompresija s eksponentom politrope n > K (postize se priblimo kod brzohodnih kompresora bez hladen.z = mllhd K K-l h =-PIVI Ilhd [ 1- (. (_-IJ/Ilh Tr=TI--=TI ~ cp PI [ () l () 243 . ukapljivanje zraka (200 bar)..2') .I-ila' : P1 S2 :b - la SI rot 2. lzentropska kompresija (1.n-l PI Konacna ternperatura .-h2' Konaena temperatura Tz= TI--= cp '1'1 PI () PZ (K-IJ/K 3.7 bar) iIi metaIurSkih peei itd. lzotermna n rad (a lOb a) = m To(sz-sl) pz Konacna je temperatura To = TI = konst. Za vrijeme kompresije treba odvoditi toplinu (a lOb a) Qo = m To(sz sI) WI 0 =mRTo1n~ . bez izmjene topline s okoli~em i bez unutarnjeg tren. rashladni uredaji -(12 bar).2) pri s = konst (tj.ia upotreba kornpresora su: daljinski transport plinova (36 bar).KOMPRESORI Kornpresori su strojcvi koji kOmprirnirlUu plinove iIi pare na odredeni tJak. Potrebni rad (a 20 b a) = mCp(TITz) = WI. Prom~c Potrebni stanja pUna pri kompresiji kompresija (1-0) 1.. Adijabatska kompresija(1.ia).

bez obzira na vrstu kompresora (hladenoga Hi nehhidenoga) vrlo priblizimo izotermnoj kompre5iji.98 1.0 1. Stoga se obicno ogranicujemo na 2 do 4 stupnja.15 600 1. Za rafunanje sa zrakom kao pregrijanom parom villi str. . Tlacni omjer svakog stupnja pri ukupno i stupnjeva je ..0 1.2')' ViSestepena kompreslja Vi~tepena kompresiia omogucuje da se.46 1.20 1.0 1.05 0.I Odvedena toplina (a I 2" a" a) n < K (1- 2") (pasti- .o T2' > T2> Tr> To Najman.PI VI [1- (P2IPI)(n-I)/nJ Konacna temperatura Q = (K-n)/(K-l). 169.C zrak* O.ii je rad potreban za izotermnu kompresiju (Wt.C 100. Pri visim tlakovima moramo jednadzbu stanja korigirati faktorom k Vriiednosti faktora p O.07 1.03 300 1. 244 .2"/n T2" = Tl (P2Ip.2" = nln ..2"> Wt.09 1.39 1000 1.16 1.o).71 1. Time stedimo rad koji je predoeen u Ts dijagramu (desno) srafiranom povrsinom 2' I' 2" 1"2'" 22'.2 > WI.x = Vp2lp. Tt lza svakog stupnja kompresije hladimo ugrijani komprimirani pi in po mogucnosti do paCetne temperature To.42 1.C 100. Kompresija do visokih /lakova Pri kompresiji na manje tlakove (do 30 bar) racunamo s realnim plinovima kao da su idealni.4.n-t)/n Usporedivanjem razlicitih promjena stanja dobivamo: W.2' > W..C p v =?k R T k iznose: bar I 0 1.56 1. a najblire smo joj pri obilnom hladenju (WI.97 1. W1.80 . Poli/ropska kompresija s eksponentom politrope re se priblizno kod hladenih stapnih kompresora). Potrebni rad (a I 2" 0 b a) WI.y.0 100 1. Vi~tepena kompresiia s meduhladenjem poskupljuje uredaj to viSe sto je veei broj stupnjeva.2")' Najveci je rad potreban kod nehladenih strojeva (Wt.33 1.

.70 A = 0. v 0. 0. 7) bar.90 A = 0. . vee. . 1.0.32.2". Indikatorski dijagram iznosi Stapajni volumen V. .08 (. najprije pribliZno po izentropi (n ~ le). ./' . . Stupanj dobave iznosi: kod malih kompresora kod puhala (npr.82 . potrebnim za politropsku kompresiju (vidi sIr. d ~ prornjer . Stupanj dobave - - - . . i to pri brzini vrtnje n Pi r I I 1 A> 0. I - A = Ao'lv odreden je ))volumetruskom korisno~u« 'Iv = V' / Vs (koja se znatno smanjuje poveeavanjem ~tetnog prostora) i faktorom Ao « I) koji uzima u obzir ugrijavanje plina pri usisavanju le propusnost slapa i venlila. . 244 pod 4). a vi~tepeDim postifemo u svakom stupQju tlacni ornjer 3 . a wpline (1 < n < le).15) V. 0.. Stetni prostor Vo = Dobavni volumen (pri tlaku PI): V' Dobava kompresora s obzirom na volumen plina pri poeetnom tlaku PI (ispred kompresora) iznosi kod jednoradnih kompresora qv = AVslnlil gdje znaee: A stupanj dobave.s gdje znaCe: A ci1indra.38. s - presjek cilindra. za visoke peCi) kod kompresora za tlak do 7 bar Pogonska snaga za kompresor U nul a r n j a s nag a Pi slapnih kompresora s hladenim cilindrima pribliZno je odredena radom W1.0. .= As = d2~/4. (Rad WI.Stapnl kompresori l Jednostepenim stapnim kompresorima postizemo tlak do 5 (.) s konslantnim eksponentom zatim uz znatno odvodenje Pri tom zanemarujemo neznatni rad ekspanzije prostora.86 .stapaj.2" racunamo s eksponenlom Zapravo se kompresija ne zbiva po politropi n. . .4. .04. VsI stapajni volumen u prvom stupnju (niskotlaenom). il broj paralelno djelujuCihcilindara u prvom stupnju (dvoradni cilindri racunaju se dvostruko). nl brzinu vrtnje u prvom stupnju.92 = WI.n zaoslalog plina iz ~tetnog politrope n = 1. . 245 .

7 (. Turbokompresori Turbokompresori su radijalni (po konstrukciji su sliCni turbopumpama) iIi aksijalni (slicni parnim turbinama). U jednom se stupnju postiZu samo manji kompresijski omjeri do 1.2 /V.h korisnost '1i = PO/tfi gubitaka (trenja) = PO/Pi = i::.hd protokom DObaVDU kolicinu mOZemo takoder izraziti poeetnim volumenskim qv i poeetnom gustoeom plina (! 246 .95 .5 porast je temperature tolik da je potrebno meduhladenje. Snaga za pogon turbokompresora Teoretsku Unutarnja gdje je unutarnja Stvarna snagu snaga odreduju izentropski rad WI. Kompresija se u turbokompresorima zbiva po adijabati (slueaj 3 na str. . . 243).95..78.n = qi::.h zbog vanjskih mehanickih snaga jo~jeveCa P = Pi/tfm = Po/tf = qi::...4). u obzir da je VI = Vo + V. 0.hd/i::.W 1.) " Pmed .Unutarnju snagu za svaki cilindar odredu.' snaga za pogon kompresora iznosi I I P=~~ gdje je mehanicka stapnih kompresora tfm = 0. Pri kompresijskim omjerima preko 2.98. cjelokupne korisnosti tf i izentropske razlike entalpija i::.2'.hd/tf pri eemu je mehanicka korisnost turbokompresora tfm = 0. a cjelokupna korisnost tf =tfitfm' ' Dobavna kolicina (protok mase) turbokompresora dobiva se iz stvarne snage P. .0.iemo takoder pomoeu prosjeenog indiciranog tlaka Pmcd U cilindru presjeka A i stapaja s pri brzini vrtnje n Pt' = pmcdAsn Prosjeeni indicirani tlak Pmed mozemo izracunati iz rada WI 2" (ako uzmemo .2.hd q = tfP/i::. Ukupna unutarnja snaga za vi~e cilindara iznosi Stvarno potrebna korisnost Pi=~P..hd je veCa zbog unutarnjih Pi = WI. Za vi~e su tlakove potrebni vi~stepeni kompresori. .n = qi::.2 i brzina vrtnje n gubitaka Po = W.

a preostalom snagom generator'G.specificrri toplinski ..stvarno postignuta 247 L . T2 T2' temperatura pri izentropskoj kompresiji. Krufni Proces plinske turbine motemo prikazati pojednostavljeno (bez vete gre~ke) pomoeu krulnog procesa zraka (vidi dijagram T. Izgotjeli (dimni) plinovi struje nato kroz turbinu T koja dijelom svoje snage goni kompresor.od kompresora. Kompresor K tIaa zrak iz atmosfere u komoru za izgaranje C. te!Dperatura zraka (vidi str.TI)/'Iik = qcP (Tz' - T.) kapacitet zraka. Omjer potro~ka goriva B i protoka zraka q iznosi Blq = 0. Promjene stanja zraka 1-2': 2'-3: 3-4': 4'-1.kona~a kona~a unutarnja korisnost kompresora. 850 .PLINSKE TURBINE Plinske turbine u ~irem smislu su pogonska postrojenja koja se sastoje .0. adijabatska kompresija od tlaka Pa na tIak p. 700 .008.. s). . ... dok protok dimnih plinova koji nastaju u komori za izgaranje i struje kroz turbinu iznosi q' = q + B = q a ujedno se nematno mijenja specificrri toplinski kapacitet cp' dimnih plinova.012 (kglkg) U komorama za izgaranje postiZu se kona~e temperature: u stacionarnim strojevima u mlaznim strojevima 700 . T. 243). (T2 .pri otvorenom procesu . pomoeu kojeg rafunamo toplinski tok u komori za izgaranje'i snagu turbine.C 650. Za adijabatsku kompresiju treba kompresoru snaga Pik = qcP zraka. dovodenje topline u komori za izgaranje pri tlaku P. u kojoj izgara gorivo ubrizgano neposredno u komprimirani zrak (pri konstantnom tIaku). 'lit< - gdje su: q . . komore za izgaranje i turbine.protok cp . - patetna temperatura zraka.C Pri otvorenom procesu je q protok zraka kroz kompresor do komore za izgaranje. adijabatska ekspanzija (s tr~njem) u turbini od tIaka P na tIak Pa' odvodenje topline u okoli~ pri tIaku Pa. Kao gorivo mozemo upotrijebiti jeftinija tekuCa goriva. obi~o petrolej iIi sli~o.

248 .87 Komori za izgaranje dovodimo topJinski tok = BHj = qcP (T3 . . . Cj e I 0 k u p n a k oris 11 n os t postrojenja iznosi + Pik)/BHi = PIBHj = (Pit .temperatura Unutamja . pogon regulatora itd.protok zraka dimnih dimnih plinova (=cp). l1m Cjelokupna korisnost 11 ovisi u prvom redu 0 omjeru obiju krajnjih temperatura T31Tt (i to tako da raste s porasto~ tog omjera) i 0 tIa~om omjeruplPa. Svakom omjeru temperatura pripada odredeni optimalni tla~ omjer pri kojem je 11maksimaJan. a ona ovisi 0 temperaturi okoJine (stoga je korisnost veCazimi. Pri adijabatskoj ekspanziji dobivamo u turbini unutarnju snagu Pit = q' cp' (T3 gdje maCe: T4' - T4)111it = q' cp' (T3 cp' l1it . b) temperatura Tt ~to nib.Unutamja koristnost kompresora l1ik iznosi = (Tt <1> T2)/(Tt - T2. . T4 .potrobk goriva u jedinici vremena (kgls).85.80. T3 topJine).24 temperatura. u sjevemim zem1jamaiJi na veJikimvisinama).0.a ona je ograniCenaotpomo~ za izgaranje i turbine.6 5.kona~u - pJinova (=q).T2.22 0. T31Tt (pIPa)opt l1max Da bi se postigao ~to vea omjer 2.8 8. kod izIaza iz turbine. npr. S t v a r n a k 0 r i s n a s nag a cjelokupnog postrojenja pJinske turbine je zbog vanjskih gubitaka (trenja u lebjima..)/l1e gdje maCe: B . .5 3.) manja P= Pjl1m gdje je l1mmehani~ka korisnost postrojenja.0.specifi~ni . .unutamju temperaturu pri izentropskoj ekspanziji.18 0.Td topJinski korisnost kapacitet q' .5 3 3.3 0. turbine.88 (.) = 0.90) U nut a r n j a k 0 r i s n a s nag a cjelokupnog postrojenja pJinske turbine iznosi Pj Pit + Pik = (pri Cemu upotrijebljena snaga u kompresuru Pi!. l1e - - - korisnost gorionika. Hi donju ogrjevnu najvi~u temperaturu u procesu (pri zavrktku dovodenja moc goriva. . ima negativnu vrijednost). . mora biti: materijaJa komore a) temperatura T3~to vi~a. 0. korisnost turbine iznosi l1it = (TJ - Td/(T3 T4) = 0.

Da bi postrojenje p1inske turbine (5 otvorenim procesom) postalo ~to jednostavnije (a uredaji ~to manji i jeftiniji) zadovoljavamo se a:sto samo 5 dva stupnja kompresije i jednim stupnjem ekspanzije. c) regeneracija topline.komora za izgaranje. a snage turbine i kompresora su: Pik Pit !. Na slici su: Kh K2 . b) vi~stupna ekspanzija 5 meduzagrijavanjem. za zagrijavanje zraka iza kompresora. = qCp(Tl - T2') = q'cp(T3 .(To' . * MIami (reaktivni) motori koji slufe za pogon aviona imaju postrojenje 5 p1inskom turbinom otvorenog procesa. 249 .hd= ho' .hd ' Za vrijeme leta ulazi u mlazni niotor zrak pod velikim dinamifkim pritiskom ~to smanjuje potrebnu snagu kompresora i poveeava potisnu silu mlaza.p= Po .z.izmjenjivaf topline.koji moramo dovoditi. a njen ufin ne upotrebljava se samo za obavljanje vanjskoga mehanifkog rada na osovini turbine.hladnjak. vidi str. tj. 200).kompresori. C .T5) zbog kojega plinovi istjero kroz izlaznu sapnicu velikom brzinom v v = tpV2l:1.hd (tp = koeficijent brzine. Turbina mlaznog motora goni samo kompresor i tro~i T Pit = Pik/7Jm p gdje je 7Jm mehanifka korisnost stroja u cjelini.Pa i zato imaju za ekspanziju do okolnog tlaka jo~ uvijek na raspolaganju toplinski (izentropski) pad l:1. E . upotreba vruCih izlaznih plinova iz poslj~dnje nubine. ~to smanjuje top1inski tok . T .To') Zbog toga iz turbine istjefu plinovi koji imaju jo~ matan pretlak spram okoline.turbina. ~to poveCava ukupnu snagu nubina Pit.Poboljlanje cjelokupne korisnosti Cjelokupnu korisnost pobolj~avaju: a) vi~stupna kompresija 5 meduhladenjem. vet plinovi izgaranja stvaraju potisnu (reaktivnu) silu svojim mlazom na izlazu iz stroja kroz naroatu sapnicu. l:1. ame smanjujemo potrebnu ukupnu snagu za pogon kompresora Pi!<. R .h5 = cp. ~to daje potisnu silu F = q'v = q'tp'hl:1.

).specifienu entaIpiju na kraju izentropske kompresije. R 12 = difluordiklormetan CF2CI2. diklormetan (metilenklorid) CH202.isparivac.TOPLINSKE PUMPE energije Toplinske su pumpe uredaji kojima crpimo . I/m - - . Promjene stanja pare: 1-2': adijabatska kompresija (s trenjem) od tlaka Pr na tIak Pc 2'-3: kondenzacija pri Pc = konst (odvodenje topline pri viwj temperaturi u okalinu) 3-4: prigusivanje u regulacijskom ventilu od tlaka Pc na tIak Pr (h) = h. Kompresijske toplinske pwope su strojevi za hladenje i grijanje. Eo = <pJP pokazuje koliko »ogIjevnog toka« <Pcdobivamo upotrebljavajua snagu P za pogon kompresora.kompresor. 250 . amonijak NH) i sI. stvarnu specifienu entalpiju iza kompresora. M . za po go n k 0 m p re s 0 r a (stvarna) gdje znace: q protok pare. Krutni praces u kompresijskim toplinskim pumpama obavljaju posebno odabrane pare. h2 . C .pogonski motor (elektritni iIi drugi). refrigerator (za okolinu: hladnjak) . Pri malim tIacnim (i temperaturnim) razlikam8'taj je faktor znatno vea od I. . . R 22 = = difluormonoklormetan CHF2C1 itd. h2. nadalje monoklormetan (metilklorid) CH)CI.kondenzator (za okolinu: v s S n aga zagrijac). hI specificnu entalpiju prije kompresije. Odvedeni Faktor grijanja to pi in ski <Pc= q(h2.cjelokupnu korisnost. 1/. osobito rami freoni (npr. V . R . sumporni dioksid S02.mehanicku tok - korisnost.) 4-1: isparivanje pri Pr = konst (dovodenje topline pri niskoj temperaturi iz okoline). 15 (i vise).uz dodavanje . .h) Taj toplinski tok mote poslu1iti za grijanje okoline (»ogIjevni stroj«).regulacijski (prigusni) ventil. ugijitni dioksid CO2. npr. Ec = 5 . Jednostavna kompresijska toplinska pumpa: K .toplinu s nite temperature na visu.

koji ovisi o tlaku i temperaturi. a voda (H20) kao apsorpcijsko sredstvo.155 0. Najce~ce se upotrebljava amonijak (NH3) kao rashladno sredstvo.75 42 Toplina isparivanja NH3 (pri +20 0c) iznosi r = 1189 kJlkg.Dovedeni toplinski tok 4>.378 0.2 0.483 0. da bi nakon apsorpcije postigli temperaturu niZu od okoline.228 0. Za grijanje u apsorpcijskom rashladnom uredaju tro~imo znatno vire energije nego .max pri temperaturi (0C) -10 0 +40 +10 +20 +60 pri tlaku -20 bar 0. Rashladni faktor pokazuje koliko »rashladnog toka« 4>. = q(hl Er = 4>IP .pri istom rashladnom uCinu za pogon kompresora u kompresijskoj toplinskoj pumpi. Apsorpcijom nastaje jaka otopina (veliko .068 0.0 1.) potrebna je znatna toplina r + ra koju otopina oduzima okolini (te je »hladi«).314 0.364 0.25 641 ~ 209 0.152 0.0.max.701 0.svaku posebno . U tu se svrhu iskori~tava promjenljiva topivost nekoga rashladnog sredstva u odredenom apsorpcijskom sredstvu.062 .071 +80 +100 ~II - - - 2.512 0.0 0.475 0.140 0.max)' Prije ponovnog otapanja moramo amonijak i preostalu blagu otopinu . Er = 3 (i manje) do 12 (i vi~e). ali je ovisna 0 omjeru . Pri malim tlaCnim (i temperaturnim) razlikama i taj je faktor znatno vea od 1. = NH3/(NH3 + H20) Najvecu topivost (zasicenje) prikazuje maksimalni omjer .347 0. Jakost otopine izrafavamo omjerom koliCine amonijaka i cjelokupne otopine .244 0.067 - Za otapanje je potrebna toplina otapanja ra' koja je gotovo neovisna 0 tIaku i temperaturi.: ~ Ta kJ/kg I 0.0 - 251 .306 0. npr.141 0. dobivamo upotrebljavajua snagu P za pogon kompresora.294 0.566 0.225 0.406 0.615 0.ohladiti najprije na temperaturu okoline.325 0.) iz koje opet izlucujemo amonijak grijanjem (vi~oj tempenituri odgovara manje .00 837 I 0.5 0. a iznosi: . * Apsorpcijske toplinske pumpe sluze za apsorpcijske rashladne uredaje.h4) Taj toplinski tok sluZi za hladenje okolice (»rashladni stroj«).438 0. Za otapanje (apsorpciju) amonijaka u vodi odnosno u blagoj (nezasieenoj) otopini (malo.202 0.253 0.418 0. " .

6°C -37.CI KNO) H2O NH.NO) HNO) NH.Rashladne smjese Sastavni Sastavine voda amonijev klorid (salmijak) kalijev nitrat (salitra) voda amonijev nitrat duicna kiselina (razr.2°C -33.IoC 2.) amonijev nitrat natrijev sulfat snijeg H2O NH.sol) snijeg kuhinjska sol salmijak snijeg sumpornakiselina(razr.1 °C -55. Na2SO.) snijeg NaCl H2O NaCI NH.) natrijev nitrat (cilska sal. H2O Na2CO) NH. Hp HCI H2O HNO) H2O CaCl2 I 5 2 I 3 2.9% CaCI2 -18.) snijeg solna kiselina (razr.5°C -21.9 % NaNO) 2.9% Na2CO) 10.CI 41. I \ J 0 0 0 0 0 0 I I I I I -20 -25 -30 -32 -35 -40 8 5 7 4 4 5 kalcijev klorid I I I I I Najnifa ledista vodenih otopina (eutekticnih) 5.7% NH. H2O Temperatura poeetna °C +10 } J J I I dijelovi (tezinski) 16 5 5 I I 2 3 4 5 I I I 4 5 6 2 konacna °C -12 -15 -20 -20 -22 -40 I I I +10 +10 +10 +10 I } I I I } +10 natrijev klorid (kuh.NO) HNO) NaNO) H2SO.5 % K2CO) 29.O°C .9°C -l1.) sumporna kiselina natrijev sulfat voda natrijev karbonat (soda) amonijev nitrat duicna kiselina (raze.I°C -158°C -17.7% KCI 18.6 % MgCI2 35.) snijeg duicna kiselina (razr.NO) - 2.9 % KNO) 19.NO) Na2SO. Eutektiena vodeDa otopiDa NaCl ima (pri 15°C) gustofu (! = 1170 kg/m) i specifiCnitoplinski kapacitet cp (pri temperaturi t): 0 I °C -20 +20 3362 3320 3341 Jlkg K cp 252 - .2% NH.CI H2O H2SO.4 % NaCl' 20.4°C 36.

..Ah=m(ht-h.6: 1). Stoga je ukljuCen hladnjak H. .) x ~3 .vjek odaje toplinu i iz/ucuje v/agu koje (po VDI2078 Izlucivanje vlage Temperatura zraka Odavanjc toplinc QC W ~ I I 18 12S 3S 20 120 3S 22 120 40 24 liS 60 26 lIS ~ pri polutdkom radu imosi odavanje topline 270W. da bi se u dogrijacu G2 zagrijala do stanja 4. Stanje zraka u prostoriji P uzimamo kao toeku mijdanja p. nakon cega Ccta smjesa u hladnjaku H (Ijetni rad) Hiu zagrijaCu Gt i ovlaZivacu V (zimski rad) proJDijeniti svoje stanje do stanja 3. nuto je ventilator Vt tIaei u prostoriju P. 1977) iznose o. Klimatizacija obuhvaea niz postupaka pO kojima se iz klimatiziranc prostorije P izJazeCi vlami zrak (stanja 1) mijda u mjeIKu M sa svjezim zrakom iz atmosfere A f5lanja a) u smjesu stanja 2 (koja je ovisna o omjeru mijdanja 3: 1 . a cada je ventilator Vt tlaci u prostoriju P. dobivenu iz 5lanja ulamog (4) i stanja izlamog (I) zraka. dok su zagrijae Gt i ovlazivac V iskljuCeni. Pri prijelazu m (kg) smjese iz stanja . pri Cemu se smjesa hladi i su~i (od 5lanja 2 do stanja 3). a rashladna se voda zagrijava. U dogrijacu G2 osu~na' se smjesa zagrije do odgovarajuce temperature T (stanje 4). U hladnjaku H prelazi toplina sa smjese (stanja 2) na rashladnu vodu temperature pod rosi~tem smjese).t u stanje 1 smjesa preuzima iz prostorije toplinu Q=m. a) Ljetni pogan Vanjski zrak treba hladiti i su~iti.) - - pri mirovanju i bez fizickog rada: - \ ~ ~ ~ ~ vlagu my = m. Ax = m(Xt-x. Konacno stanje smjese na izlazu iz hladnjaka (stanje 3) ovisno je 0 njegolIOj korisnosti.KLlMATIZACIJA I SUSENJE KJimatizadja Svrha klimatizacije je odIiavanje temperature i vlage zraka u zatvorenoj prostOriji u granicama teljenih vrijednosti.

Optok treba ponavljati do zatrafene suhore tvari. Ta se smjesa zagrijava do stanja 3' i mof«: u su~ari preuzeti vlagu do stanja 4. Taj se postupak vi~ puta ponavlja (2 Xi X 2' i 2' - 3 i 3' - 4) do izlazne specifii:!ne entalpije h. Za zagrijavanje mz (kg) zraka potrebna je toplina Q mv = m. ZagrijavajuCi ga po izohigri (x = konst) do najvi~ dopmtene temperature Tmax on prelazi u stanje 1'. i izlazne vlablosti Xi koja treba biti ~to veeom. dok je hladnjak H iskljuren. Tako zagrijan zrak nato u su~ionoj komori prima vlagu koja ishlapljuje iz viable tvari te se hladi po izentalpi (h = konst) do stanja 2.= m . Pri prijelazu m (kg) smjese sa stanja 4 u stanje 1 smjesa predaje prostoriji toplinu a preuzima od nje vlagu m. 254 ..b) Zimski pogon Vanjski zrak valja zagrijavati i vlafiti. . Stoga su ukljureni zagrijai:! G. Zrak za smenje (vanjski) neka ima ulaznu vlablost Xv i ulaznu specifii:!nu en(h) talpiju hv (stanje 1). koja saddi stanovitu kolianu vode. u ovlafivafu V se vlafi i hladi do stanja 3. a tada je ventilator Vt tlaa u prostoriju P. . a iz viable tvari je zrak preuzeo vlagu Pri optoi:!nom postupku mijdamo izlazni zrak (stanje 4) s ulaznim zrakom (stanje 1) u omjeru koji daje smjesu stanja npr. Nakon toga se smjesa dogrijava u dogrijafu G2 do stanja 4. nja 2 do stanja 2'. zagrijava se smjesa sta.hv) = mz(x.xv) . treba smanjiti tu kolianu vode do f«:ljene vrijednosti. 3". i ovlafivai:! V. lu =' m(x.(h. - X4) Suieaje v1aine tvari zagrijanim znkom Vlabloj tvari. Uzagrijafu G.

. ventil izvor voltmetar 0..--11-- namot @ @ -J- 8 I I .. osiguraf @ @ @ generator istosmjerni generator izmjenifni motor istosmjerni motor izmjenifni CD frekvencije mjeraf ---.sklopka otpor -111) galvski struJe (£) ampermetar vatmetar o-c. elekt.zJotpor promjenljivi ommetar -E3.L istosmjema i izmjenifna struja "'"'-' trofazni sistem vodifaspoj fusti spoJ rastvljivi vodifa D Y =w trokutni spoj zvjezdasti spoj o @ @ I +-!-D- ispravljaf. rasvjetno tijelo w vatmetar brojilo uzemljenje spoj s masom 4-=- 1 255 .ELEKTROTEHNIKA 51mboU - struja struja istosmjema - vodif vodifa krifanje ----1. tri paralelna = vodifa """'-' izmjenifna + +.mjeraf cos registrirajuCi namot s odvojcima kondenzator kondenzator polarizirani troilo struje.

no te su promjene pri prakti<!ki vamim temperaturama tako nematne da ga Cesto mofemo smatrati konstantnim. I Zbroj struja -koje dolaze u neku to<!ku elektri<!ne mrefe jednak je zbroju struja koje iz te to<!ke odlaze. 257.=1 Vi =. Specifi<!ni otpori PI i temperaturni koeficijenti a odreduju se obi<!no pri temperaturi TI = 20. zbroju padova napona) .=1 = t (I R)i Snag.C = 293 K. Specifi<!ni otpor P ovisi 0 temperaturi T.A za svaki materijal. ~2) ili izvedenom jc:dinicom Q mm Im (A u mm'). tj.ISTOSMJERNA ObmOY mon definira otpor R kao omjer napona STRUJA V i struje ] R = UtI V =I R I = VIR je razmjeran s duljinom Dj e I a t n i (ohmski) 0 t P 0 r R upravno I i obmuto razmjeran s presjekom A vodi~ R pHA P = Rll = . P = s P e ci f i <! n i 0 t P 0 r koji je karakteristi<!an - Speaficni otpor P i presjek vodica A mjerimo koherentnim jedinicama medunarodn~ s'!stava jedinica (SI): Q m (= Qlm . i nd istosmjeme struJe S nag a P istosmjeme struje jednaka je umno§ku napona V i struje I P = V I = ]2 R V21R Ra d W istosmjeme struje jednak je umno§ku snage P i vremena t W=Pt= VIt=I2Rt 256 . zbroj svih struja jednak je nuli .=1 t t Ij =0 zbroju o U svakom je zatvorenom krugu zbroj narinutih napona jednak umnofaka struja i pripadnih otpora (tj. Koeficijent a takoder se mijenja s temperaturom. Specifi<!ni otpor PI pri temperaturi TI povetava se pri temperaturi T2 na P2 po formuli P2 = PI[l + a(T2 TI)] a = je temperaturni koeficijent elektri<!nog otpora mjeren u K-I. a sabrani su za najvamije materijale na str. Dj e I a t n a (omska) v 0 d Ij i v 0 St G je recipro<!na veliana omskom otporu R G l/R = Alpl - = Specificna KirdIholrovi moDi vodljivost je y = 1/p.

1.17 1. .-lijcvani . ZIiI.-.13 0.0278 Specifima vodljivosl y m Qmm' 25 36 34.0040 0.017 8 0.3 23 2.5 2.9 0...45 1.12 0.13.aman .043 0.055 0..3.25 0.63 0. .142 0. - .023 0..lijcvana .04 Za desti1iranu vodu iznosi {! = 1010 Q mm2/m.894 0..08 0.6 0. .001 9 0.1 43.0 8.8 10.12 0.00392 0...kosiuena _I .5 .7.0055 0.0.. 0.12.0013. .006 0.srebro -.00393 0.00392 0..38 l.6..38 0.060 0.29 0.5 10 1.00007 0.uIfram zIato icIjc:zo(&10) an --- 0.specifiCne yodJjiyosti y i temperatumi koeficijenti elektriCnog otpora a razliCitih materijala (pri 20 oq Specifian olpor (! Qmm' m 0.3 .5 57 56 7.32 14 14.028 0. 0.0040 - .0002 0.029 0.001 0. 105 Q mm2/m. 0. 4 7 7.10 0.0045 0. .0052 0.0041 0. a za morsku je vodu {!= 3 .0. .00008 0.00001 -.mdo 8Ieti . .03 0.0006.6.42 0..wrena 0.0041 0.69 2.... -Iijevani .0048 0.8 2.-pain 8ibI .rvrdo wreni vureni .00014 0.meki - ..071 0. .017 5 0.00052 0. .0165 0.07.0.. ..s ..97 1.09 0..Iijcv sdIro . 0.0036 0...7 3.10 0.67 0.00005 0.7.43 0.0045 0.005 - 5 0.27..1..5 5.21 0.1.~ orpori {!.0045 .0041 0.059 11 0.0041 0. .040 0.. ..00006 -0.08 0.0 ::IIIIiI. -Iimni -ti<:a 88tII: -..0040 0.004 0.7.Strojarski prirurnik 257 .0040 0.0 .. .3 61 18. .00099 1.925 16.odoama«lim 0.4 36 Tcmperatumi koeficijcnl olpora a Malerijal K-' 0..aJuminijska =-- .958 10 17 4.

= In b) Paralelno spojeni otpomici pojedinacnih otpora Ri imaju ukupan otpor R koji je reciprocna vrijednost zbroja reciprocnih vrijednosti svih otpora (te je manji od najmanjega otpora). . + In c) Elektrieni spoj triju otpora Spoj u zvijezdi (T-spoj) Spoj u trokutu (IT-spoj) Otpor medu stezaljkama R 1i2 Otpor medu stezaljkama R 1i2 = R. . .=1 f lIRj = lIRI + lIR2 + . . 3 R ' =. + R2 = RdR23 + R3d RI2 + R23 + R31 :!S8 . . +Rn te propu~taju struju Ii koja je u svim otpornicima jednaka I = I.R' I I I lIR R. . .Spajuje djelatDib (omsldb) otpora a) Serijski spojeni otpornici pojedinaCnih otpora Ri imaju ukupan otpor R jednak sumi pojedinaCnih otpora (koji je vea od najveeeg otpora) R =i=1 Ri = RI f + R2 + . I = i=1 f Ij = 11+ h + . a dobiva se iz jednadZbe ~ . . = 12= . + lIRn jednaka je sumi Ukupna struja I koju propmtaju struja Ii kroz pojedine otpornike ~ .

specifiCni otpor pri temperaturi .841 t °C -220 -200 -150 -100 .50 0 50 100 a 10-6 K-1 4035.876 3502.761 3907.080 3792. 256) PT = po[l + a(T . .20 0 +0.67 +0.65 .114 3416.637 t °C 550 600 650 700 750 800 850 a 10-6 K-1 3589.955 3474.398 3676.091 4023.47 .841 .035 3445. TermoelektriCni naponski niz (s obzirom na platinu) za temperatumu raz1iku medu lemIjenim mjestima 100 K (100°C i 0 0c) iznosi: Kovina (zlitina) Bi konstantan Ni Pt platinrodij (10% Rh) W Termonapon mY -7.523 3994.478 3647.7 -3.To) je dakle temperatura To = NaroCito je pogodna za termometre na otpor platina.0.578 t) 10-6 K-1 a 10-6 K-1 3821.602 3965.65 +0.239 3734. .67 .557 3618.20 259 .318 3705.80 +1.921 3850. Oni rastu s porastom tempe-0 rature.000 t °C 150 200 250 300 350 400 450 500 .77 +0.04 -1.682 3936.90 Kovina (slitina) Ir Ag Cu Au Fe kromnikaJ 1. . Ciji j~ temperatumi mdicijent elektrienog otpora a lineamo ovisan 0 temperaturi. . 3878."'idi str. . . . . to = 0 °C. +0.72 . (T . +0. +0. . -1.796 3531.:ermonapon mY +0. = 273 K. .79 +0.716 3560. ~to se iskori~tava za mjerenje temperature.159 3763.~erenje temperatnre otporom Termometri na otpor iskori~Cuju ovisnost djelatnog otpora PTO temperaturi =. . (}o tu QC.88 +2. +0.94.56 .194 Termonaponi ° Termitki se naponi pojavljuju na lemIjenim mjestiut ma dviju kovina ill slitina. . -3.To)] gdje su. a = (3907.

03 29.665 3.221 4.71 19.56 19.677 7.45 44.51 18.876 8.67 36.997 9.30 35.89 51.75 -2.34 30.13 10.223 11.33 9.37 8.763 8.868 .260 6.51 42.423 13.11 26.64 39.85 21.95 26.17 48.316 2.41 13.31 21.60 -4.111 5.04 48.224 5.70 15.738 6.738 14.43 32.54 36.216 7.90 12.32 7.63 53.21 14.23 33.92 20°C O°C 2.46 -0.138 13.29 16.98 24.31 43.89 50.55 40.203 2.732 4. 52.22 3.24 48.025 1.59 38.60 4.251 3.75 16.67 41.113 0.09 49.15 10.56 -1.49 15.87 45.36 22.628 11.51 20.336 11.60 17.35 41.65 -5.536 13. 46.16 12.34 37.36 46.16 47. platina O°C 20°C I 50 0 50 100 150 200 250 300 350 400 450 500 550 600 650 700 .40 18..790 7.58 52.138 3.147 6.10 6.56 38.319 8.619 4.69 .22 49.10 9.625 6.91 27.09 0.30 5.039 10..50 34.935 12.224 14.20 -7.741 11.65 22.884 9.36 39.000 0.436 1.02 4.80 29.570 10.66 0.eljezo- Kromnikal nikal 20°C I Platinrodij .186 0.85 30.025 13.054 -0.432 8.778 3.65 5.13 8.78 24.80 1.822 14.25 45.11 23." Termoe/ektricni noponi pri temperaturi T za razlifite kovinske parove s obzirom na baZdame temperature 0 i 20°C Temperatura t °C -200 -150 -100 konstantan O°C -8.00 2.05 1.70 32. 750 -9.941 I 800 850 900 950 1000 1050 1100 1150 1200 1250 1300 1350 1400 1450 1500 .152 10.530 0.329 7.755 2.75 33.323 1.51 0.00 2.95 13.718 5.2.80 -3.625 14.108 4.15 -6.299 0.14 31.72 42.16 25.912 1.23 28.605 5.00 27.935 15.643 1.62 35...457 10.14 260 .337 14.822 12.33 7.36 11.

1929 2.02205 .1180 0.1023 mol-I I - elementarnoga naboja e = 0.010 44 * Valencija se odnosi na vezu kovine u kemijskom spoju.6151 0.405 2 0.0735 0.0829 0.10-18 As F= NAe = 96353As/mol Elektrokemijski ekvivalent a odreden je molskom jom v elementa te Faradayevom konstantom F masom mm i valenci- kg/A s Vrijednosti elektrokemijskog o Materijal* I ekvivalenta nekih materijala a (u mg/A s = 10-6 kg/A s) °a I zluminij bakar - jednovalentni dvovalentni ciok blij tositar - - dvovalentni retverovalentni magnezij aatrij llikal dvovalentn i - trovalentni a mg/A s 0.202 7 Materijal* .307 5 0.093 2 0.160.0395 0. Prvi Faradayev zakon Struja I koja protjeee elektroJitom izlucit ce na elektrodi u vremenu t masu m m = alt gdje je a - elektrokemijskl ekvivalent. Drugi Faradayev zakon Mase ml i m2 razlicitlh tvari. izlucene Istom strujom u istom vremenu.Faradayevl zakonl Faradayeva konstanta F je umnozak Avogadrove konstante - NA = 6.078 9 1.329 4 0. odnose se medusobno kao kvocijenti relativnih atomskih masa A i kemijsklh valencija v tih tvari ml m2 =~ = AJ/vJ a2 A2/V2 261 .6812 0.338 7 0. zlato fiva olovo platina srebro !eljezo - - - * kisik (anion) vodik (kation) dvovalentno trovalentno jednovalentna dvovalentna mg/A s 1.238 4 0.505 7 1.289 3 0.3041 0.658 8 0.1260 0.

Za feromagnetske materijale prikazujemo ovisnost gustoce magnetskog toka 0 jakosti 'magnetskog polja »krivuljom +8 magnetiziranja« B = f(H). Jakost magnetskog poija H (A/m). Pr . koju najlakSe odredujemo elektricne struje I. U vakuumu (a to vrijedi prakticki i za zrak) relativna je permeabilnost Pr = 1. b Prvo magnetiziranje Celika prikazuje pOCet" na (»djevieanska«) krivulja (a). Smanjimo li zatim jakost magnetskog polja do nule. a znak 0 znaci da gleda suprotno smjeru struje. Permeabilnost Jlo = - - - permeabilnost praznog pro- praznog prostora Po je konstanta 1. ostat ce u Celiku remanentni magnetizam BR. P permeabilnost. Po stora (vakuuma). ~to ga u razIicitim lima izaziva magnetsko polje jakosti H B = <P/A= pH = PoPrH gdje su: A presjek.relativna permeabilnost. iznosi - na okomitoj udaIjenosti r od beskonacno dugog vodica H = 1/2rrr u sredini kruZnog vodiea (= 1 zavoj) promjera d H = l/d u sredini svitka sa w zavoja na cilindru promjera d H = lw/d u sredini svitka sa w zavoja na zatvorenom (npr. magnetsko ce polje imati smjer okretanja vUka.257. 262 . Na slici struja ulazi okomito u ravninu crteZa.) Gustota magnetskog toka (magnetska indukcUa) B (T = Vs/m2) materija- je magnetski tok <P(V s) na jedinicu povr~ine. koji +H -H mozemo poni~titi samo suprotnim magnetskim poljem jakosti HK (»koercitivna sila«).MAGNETSKO I ELEKTRICNO POUE magneta ili oko vodimjerenjem Magnetsko polje nastaje oko polova permanentnih ea elektriene struje. 10-6 Vs/A m. kruznom) prstenu (obodne) duljjne I H = lw/I Smjer magnetskog polja odreduje se »pravilom desnog vUka«: podudara Ii se smjer aksUalnog pomicanja vUka sa smjerom struje U vodicu. Magnetiziranjem Celika do zasicenja u jednom (b) i drugom smjeru (c) krivulja magne-B tiziranja opisuje petlju (»histereza«). Relativna permeabilnost Pr (bezdimenzUski broj) ovisi 0 materijalu i jakosti magnetskog poIja H. (Znak ~ znaci da promatrac gleda u smjeru struje.

Induktivitet svitka sa Zeljeznom jezgrom zavisi od nagiba krivulje magoetiziranja (PoPr = B/H).'0 020 ) o '00 I---1--160 250 '00 630 1000 H 1600 2500 / Looo Aim 10000 ab . telici pogodni za izmjeni~ne magnete (magnetski meki .-'/ / / / .I 1aII.-./ - V 1. telici za permanentne magnete (magnetski tvrdi relici) imaju vrlo ~iroku aillereznu petlju.-' .dinamo-/im transformatorski /im cd- eelieni /ijev sivi /ijev Nosivost magneta Na nosivim polovima magneta magnetske indukcije B i povdine ~ iz8DSi nosivost magneta F F = B2A/2po Induktivitet Induktivitet L nekog svitka sa w zavoja moZe se prikazati kvocijentom promjene magnetskog toka tP i struje I koja ga stvara L = wdtP/dl Svitaksa w zavoja kojemuje presjekA i duljina I ima induktivitetL L = PoPr w2A/I Induktivitet svitka hez Zeljezne jezgre (za zrak: Pr = 1) je dakle konstan./ /'" 1/ .. 263- Energija svitka iznosi .20 . Krivulja magnetiziranja B Krivu/ja magnetiziranja 1..? .00 B 0.-/ lY" 060 0.80 T \60 = f(H) za meki celik i sivi lijev B = f(H) za meki celik (1) i sivi lijev (1l) .:zici) imaju vrlo (prakti~ki zanemarivo) usku histereznu petlju.: \'0 L-----..---:.-' ./ 1.-' / .0 .

.. .. .. 2..8 8 .S 0..10 10".. Jakost elektricnog polja E (VIm) izmedu dviju paralelnih ploea medu kojima je napon U. +60 3 2. 2.S 11'8. 30 4 .. 0. 1012 6 ...9... 1012 S .....4.8 20 2. S.tvrda kremen mikanit asfalt - 8..30 8 . .3 S... 70 - polivinilklorid - .854 . . relativna dielektricnost i probojna cvrstoca elektricnih izolatora Specifibli otpor e Relativna dielektrinost Probojna vrstoCa kV/mm Doputena maksimalna temperatura Materijal am bakelit guma .elastini tvrdi porculan staklo lak kriljevac tinjac tvrda Ijepenka ulje (Iransformalorsko) 3 ..30 7 .7 3.17 10" 2... Er. ..107 4 .. .10" 6 .006.40 1050 - 1. 4 3 ..dielektricna konstanta (dielektricnost vakuuma)... za zrak 8.relativna dielektrienost izolatora. 4 10" .. 80. .7... 30 -30.2 . 10" 10" 10" mramor parafin 4.. 4.dielektricnost..C 10" 10" S.3 100 SS...4 20 . iznosi gustoca naboja D (C/m2) Q D=-=8E=80BrE A ~ gdje su: E . 20 - - 7S . . = 1. .IO" 10".. +80 . 9 2 ..20 650 6S 60.. 7 10..8 3S ... 38 12 .S.7 10< ..10" S . .. 8 10<...60 10 . 10-12 A s/V m Dielektricnost izolatora 8r zavisi od materijala (izmedu ploea) i izoosi za vakuum Br = I.Elektri&to polje nastaje izmedu medusobno izoliranih vodiea pod naponom (i opcenito: oko svakog statickog naboja). 100 2.12 I 130 8S 264 . izoosi E=!! a Na ploei koja ima naboj Q (C) na povrJini A (m2).meka . 10.8 -40... 3.S 20 .. a njihova udaUenost a.. .. 6. 2..... 6 10" 2 SO SO 30 ..... Specificni elektricni otpori. 1S. Vrijednosti za razlicite izolatore sabrane su u slijedeeoj tablici. Dielektricna konstanta praznog prostora 80 izoosi 80 = 8......

I-I b) u serijskom spoju (poveCavase razmak ploCa)daje ukupni kapacitet C premajednadfbi IjC = L IjC.= IjCI + IjC2+ . . .DCtskompolju gustoce B (T). u svitku sa w zavoja koji llliruje inducirat Cc. Ta se sila F iskori§tava u elektromotorima. U vodicu duUine I (m) koji se giba brzinom v (mjs) kroz magnetsko poUe gustoce B (T) inducira se napon Vi (V) Vj=Bvl . na duljini I (m). . ima kapacitet C C = BOBrAja Kapacitet kondenzatora ovisi dakle 0 relativnoj medu ploeama (izolatora). + C. m 265 l . Sila F (N) koja djeluje na vodic elektricne struje jakosti [(A). iznosi F=BII Sila F je usmjerena prema manjoj gustoci magnetskog potia koje rezultira iz magnetskog poUa gustoce B i magnetskog poUa §to nastaje oko vodiea struje jakosti 1. se napon Vj = -w(dtPjdt) Na tome se induciranom naponu Viosniva djelovanje elektricnih generatora. I-I Energija kondenzatora Wc = CV2j2 Vodlc eIektrlcne struJe u magnetskom polju 1. F Inducirani napon Vj uzrokuje struju takvoga smjera da se 'IOdic giba brzinom v prema veCoj gustoci magnetskog polja B loje rezultira iz magnetskog poUa gustoee B i magnetskog poUa nastalog oko vodiea struJe jakosti [. Ako se magnetski tok tP mijenja u vremenu t. . .Kapadtet Kapacitetom C definiramo omjer elektrienog naboja Q sabranog na dvjema dektrodama kondenzatorai napona V medu njima C = QIV Kondenzator kojemu je povrSinaparaleInih ploca A. B 2. a razmak medu njima .= Cl + C2+ . daje ukupni kapa- enet C C = L C. + IjC. u ma!.. Spoj vile kondenzatora a) u paralelnom dielektricnosti Br materijala spoju (povecava se pOvrSina ploCa).

lIwC = XL Xc Jalovi 'je otpor X = wL gdje su: induktivni otpor (induktancija) XL = wL - - kapacitivni otpor (kapacitancija) Spoj vile jaIovih otpora: a) u serijskom spoju X XL Xc = lIwC =. - Djelatni otpor za izmjeni(!nustruju .Xc)/R Ako je XL > Xc.5 150 125 R - Cjelokupni (prividIrl) otpor Z (impedancija) iznosi: Z = V + X2.+ XLn Xc b) u paralelnom spoju lIX =i=1 t = XCI + Xa + .=1 L n Xi = XLI + XL2 + . F r e k v e n c i j a f izmjeni(!ne struje ovisi 0 broju pari polova p i brzini vrtnje n generatora f = pn Normalnafrekvencijaizmjeni(!ne struje u Evropi je f = 50 Hz. Njoj odgovaraju slijedeCi brojevi pari polova p i brzine vrtnje n koje se najvi~ upotrebljavaju: .ls okr . .5 2Y" okr.. . + XCn + . Pri niskim freitvencijarna.lmin 375 300 250 187. 3.Imin p 2p p 2p 1 2 50 3000 8 16 25 2 4 1500 10 20 3 6 16'h 1000 12 24 4 8 750 16 32 12. X jalovi otpor (reaktancija). + lIXLn Kut faznog pomaka rp izmedu struje i napona tan rp = X/R = (XL .ls 6.. struja vremenski zaostaje za naponom. gdje su: R2 djelatni (omski) otpor. medutim. ta je razlika neznatna.zbog potiskivanja (skin-efekta) . Broj Broj Broj Brzina vrtnje Broj pari pari n polova polova polova polova okr.IZMJENICNA STRUJA Izmjenibri napon ~to nastaje u vodiama elektribrih generatora izaziva u zatVorenom strujnom krugu izmjeni/!nu struju odredene frekvencije.. .nije jednak djelatnom otporu za istosmjemu struju (vidi str. ako je XL < Xc.125 4.5 5 600 20 40 10 10 12 8'h 500 24 48 6 Kruma frekvencija (pulzacija): w = 21tf Otpor za izmjenimu struju Brzina vnnje n okr. 266 . .25 5 4Y. lIXcn lIXi lIXc = lIXc1 + lIXa lIXL = lIXLI + lIXL2 + . . struja prethodi naponu za kut rp. . 256).

= 0. = UI . Transformacija - prividna snaga vrijednosti Inducirani naponi Uj u primarnom i sekundarnom odnose se kao njihovi brojevi zavoja w Napon Uz na stezalikama Uj t/UjZ = wdW2 sekundarnog namota je zbog gubitaka manii Uz < UI (WZ/WI) Korisnost transjormatora ". UIsinlfJ Rad W W=Pt = V3. UltcoslfJ Pri racunaniu s~age P i rada W Caktor snage cos IfJodnosi se na fame djelatna Ur i If.UlcoslfJ jalova snaga p. 1000 kVA) .985 267 i . 1 kVA) .. razmjerno je dobra (transCormatori nemaju gibJjjvih dije]ova): za male snage (npr.Jednofazni Struja I Snaga p sistem prividna snaga djelatna snaga jalova snaga faktor snage - RadW Trofazni sistem I = U/Z= U!VR2+X2 p. P = UlcoslfJ p. = PIU I = W=Pt=UltcoslfJ Trofazni sistem izmjenicne struje ima 3 napona kojima su faze medusobno pomaknute za kut 21t/3 (= 120°).. = V3.92 za velike snage (npr.ezdi Spoj u trokutu p. UI P =V3.= 0. Linijski napon Linijska struja Spoj u zvijezdi U I I -S fa2Di napon fama struja Ca2Di napon Uf = u!V3 If = I Uf --------- Spoj u trokutu =U fama struja Snaga P If = 1!V3 snaga Spoj u zvi. = UIsinlfJ COSIfJ PIP. izmjeniene struje namotu transformatora . omjer snage Pz = U2/2 (V A) sekundarne strane i snage PI = UI/I (VA) primarne strane. tj. = 3 UrIr= V3.

kroma.000 52 Maksimalna radna temperatura .08 1. peei za taljenje.C slitine feljeza. 1100.C drugi) .za laboratorijske peei. taljenje i temperovanje te peei u atmosferi sumpornih i drugih plinova.C 1370 Materijal cekas cekas I Specifini otpor Omm'fm 1. omaks 1.00008 0..00005 0.) . industrijske peci.12 1.35 1.C Talite . silikarbon do 1400. molibden.C rodij.C slitine reljeza. peci.) . laboratorijske peci itd.C.za radne temperature do 1700.97 cekas 11 cekas ekstra nikrom nikrom V kanta1 A kantal A.C elektrografit za elektrode elektricnih peei itd. e) za radne temperature do 2300.00025 0.za peei keramicke industrije.za peei za farenje.za kuhala.ELEKTRICNo GRIJANJE Jouleova toplina Q (J) je toplina koja se razvija u vodicu otpora R (Q) kojim teee struja I (A) u vremenu t (s) Q = J2Rt Za elektricno se grijanje upotrebljavaju ponajvi~e slijedeei materijali: a) za radne temperature 800. .06 1. aluminija i kobalta (cekas ekstra.00006 0. volfram (Mo i W u redukcijskoj atmosferi!) . nikla i kroma (cekas.08 0.40 1.00009 0.. nikrom itd. kvarcilit do 1450. kantal itd. - Osnovni podaci idce upotreb/javanih otporniik ih materijala za grijanje Temperatumi koeficijent otpora K-1 0.66 - - 930 - I 0. b) za radne temperature do 1350.000 17 0.45 1. d) .000 035 1100 1300 930 1100 1300 1350 - 1400 1500 1350 1400 1530 1530 1500 268 - .C karborundni ~tapovi (silit. I c) za radne temperature do 1450.

C Toplina q Jls mm' I 700.60 0..60 6. 0.80 2.76 1.30 16. * mm aIm PromjerI Otpor 0.50 0.0 2.08 29.46 10.30 0.81 15.1roracuna se potrcbnao duljina odabrane I=.0 1.90 0. masa gfm 5.) U2 R=- P lice I (m) .00 0.16 6.008 0.88 4. masa gfm 0.25 23.75 2. Iz ukupno potrebnog otpora R (0.6 0.5 7.3 ficc R. .21 I 2.0 26.80 3.10 0.08 25.48 1.C.8 14.62 0.99 4.45 7.06 5.8 9.50 0.C Jls mm' 0.10 1.65 3.10 13.3 11. 800 900 I 1000 1100 0.82 1.20 1.58 1. .7 4.7 16.004 .22 1.31 okrugle fice cekas 11 na §amotnoj podJozi pri tem- I I Dulj.81 1. .006 I .3 6.76 7.!!.. Za traZenu snagu elektriCnih grijalica P uz napon U odredujc se struja I = !.40 0. Pri800.80 2.Toplina q (J/s mm2) §to je otpornicka fica za grijanje predaje u jedinici wancna s jedinice povriine pri razlicitim temperaturama fice imosi priblifno: Tempcratura lice Toplina I .00 0.2 3. struju I odabere se iz tablice odgovarajuci promjcr RI za duljinu fice 1 m (o.44 3.90 21. .70 3..006 Dopu§tena optereeenja ycraturi fice oko 800. Proraam pea .4 0.37 Dulj.60 0.30 0./m).21 18.65 1.2 1* A Struja 8.55 4.09 12. .* mm aIm Promjcr I Otpor j 0.35 12.25 0. RI 269 .1 .02 1.50 0.95 2. U fice i njezin otpor b.C: 1* A Struja 1.01 q Temperatura fice .3 1.50 5.90 1.0 '12.02 0.10 0.40 9.7 21.29 fice R.7 3.52 5.8 1.00 0. 0.35 2..51 17.6 2.00 1.45 1.58 0.

Potreban svjetlosni tok 4>za osvjetljenje povdine A rasvijetljenoSCu E 4>= EAI1I gdje korisnost rasvjete 11 ovisi0 narlivii naanu postavljanja rasvjetnog tijela te o obliku i boji zidova i stropa (veta je pri svjetlijim zidovima): direktna rasvjeta 11= 0.... cnanje i sI.35 Svetlosni tok 4> farulje s. graviranje..rad na strojevima. .55 indirektna razvjeta 11= 0. fina mehanika.. atanje. montah. * Potrebna rasvijetljenost E (Ix) prostoriia Opta rasvjeta Vrsta rada grubi osrcdnji Iini vrlo Iini osrednja 20.1 18.300 na najneradnog povoljnijem mjesta mjestu 10 50.. 40 80 Lokalna i opb rasvjeta opb na na)nepoosrednja volj.7 12.3 10.5 13.5 7. zidanje i sI. normalni rad na alatnim strojevima.0 270 .. Svjetlosna jakost I (cd) je svjetlosni tok 4> na jedinicu prostomog kuta w I = 4>lw Prostorni kut w je dio prostora koji obuhvaea pla§t isjetka kugle polumjera r ako je A osnovica isje~ka w Alr2 = Rasvijetljenost (osvijetljenost) E (Ix) je gustoCa svjetlosnog toka 4> kojom izvor svjetlosti osvjetljuje povrsinu A E 4>IA = IIr2 = Rasvijetljenost opada dakle s kvadratom udaljenosti od izvora svjetlosti..0.. 150 150. Luminancija (sjajnost) B (cdlm2) je svjetlosna jakost koju izvor svjetlosti zraa s jedinice svoje povdine.1 9....15. precizni. 5000 Pod pojedinim se vrstama rada razumijevaju: grubi rad osrednji rad fini rad vrlo fini rad lijevanje.3 21.40. pisanje i sI.1000 100 1000.kovinskom niti snage P (kod 220 V) P{W) 15 25 40 60 100 200 300 500 1000 1500 2000 tlI{Im) 112 194 322 555 1070 2500 4070 7550 17100 27500 42000 tlIlP(1mIW) 7.8 8. mjcstu 20 10 30 15 40 20 50 30 75. . zemljani radovi i sI..1 17. . 40...r I I ELEKTRICNA RASVJETA Svjetlosni tok 4> (Im) je ukupna koliana svjetlosti koju rasvjetno tijelo emitira u svim pravcima.6 15.. 100 20 100.. kovanje. 300 50 300.0.

ELEKTROMOTORI Motorf istosmjerne struje 1. i to: koluta . 3. Brzinu vrtnje istosmjernih motora reguJiramo mijenjanjem uzbude (ekonomieno) ili otpornikom u seriji s rotorskim namotom (neekonomicno) ili mijenjanjem prikIjueenog napona. trolejbus).na otpore pokretaea. znatno veei od nazivnoga (300% i vi~e). takoder veei bd nazivnoga. dizala itd. ' "~ n Pri opterecenju . B za kratko spojeni rotor (otpori iskljueeni). pri poveeanju momenta M - brzina se vrtnje n mijenja samo n~znatno. za pogon u valjaonicama).. Pri porastu optereeenja raste moment M na osovini. 1. Trofazni asinhronimotori djeluju na principu okretnog magnetskog polja. motora. a brzina vrtnje n pada. To je najjednostavniji motor i zato u veJikoj upotrebi. Upotreba: elektricna vuCa (elektricne teljeznice. Serijski motori imaju »meku karakteristiku«. a) ko/utni asinhroni motor ima rotorski namot spojen - preko kJiznih b) kavezni asinhroni motor ima £otorski namot U obliku kaveza kratko spojen. Trofazni asinhroni motor ima tvrdu karakteristiku. a rotorski je zatvoren U svomu krugu.250% nazivnoga). Paralelni motori imaju »tvrdu karakteristiku«. 2. Pokretni je moment znatan (120. Pokretni je moment M. Paralelni (poredni) motori (imaju uzbudni namot vezan paralelno s rotorskim namotom). Krivulja A vrijedi za ukIjueene otpore pokretaCa. Motorf izmjeol~ne struje . Statorski i rotorski namoti medusobno su odvojeni: statorski je vezan na trofaznu mrefu.. Serijski motori (imaju uzbudni namot vezan u seriji s rotorskim namotom). * Promjenu smjera vrtnje motora istosmjerne stroje postiiemo zamjenom stezaljki uzbudnog ili rotorskog namota.tj. tramvaj. Pokretni je moment M. Kompaundni motori su kombinacija serijskog i paralelnog Upotreba: za veee snage (npr. Obrnuto: rastereeeni motor teZi da »pobjegne«. - - "t:L M 271 .

Upotreba: kao maIi motori u industriji i kueanstvu. Sinhroni motor ne moze sam krenuti (osim u specijalnoj izvedbi). a pokretni moment iznosi 30 . Upotreba: tamo gdje je potrebna potpuno konstantna brzina vrtnje.).. pri znatnijim optereeenjima i za korekciju faznog pomaka. dizala. Upotreba: gdje god je potrebna regulacija brzine vrtnje kod motora izmjeniene struje (papima i tekstilna industrija. Kod kratko spojenih rotora (kavezni motori) moze postia osmerostruku vrijednost nazivne struje. Trofazni sinhroni motor ima stator s trofaznim namotom. posebnim motorom). elektriene zeljeznice itd.sinhrona. a neovisna 0 optereeenju (momentu M). Kolektorski rrwtor ima kolektor (komutator) (poput istosmjernih motora) koji omogucuju regulaciju brzine vrtnje u ~irokim granicama (aIi je skuplji od asinhronih motora). koji pokreeemo uz ukljueene otpore (manja struja pokretanja!). i rotor s nizom polova - permanentnih magneta (za manje snage) iIi elektromagneta napajanih preko kliznih koluta istosmjemom strujom iz posebnog izvora (za veee snage). Pri optereeenjima veam od granienoga (MmaJ sinhroni motor ispada iz koraka te se zaustavlja. 200% nazivnoga. mijenjanjem broja statorskih polova preklapanjem (kod kolutnih i kaveznih motora). Smjer vrtnje mozemo promijeniti medusobnom zamjenom bilo kojih dviju faza na stezaljkama statora. paralelni kolektorski motor ima tvrdu karakteristiku. Treba ga dovesti na sinhronu brzinu (npr. Zato se za iole veee jedinice upotrebljava kolutni motor. pomicanjem eetkica. medutim. ovisna samo 0 frekvenciji rnreze. Jednofazni asinhroni motor stvara okretno magnetno polje radnim i posebnim pomo6um namotom statora.regulacijskim transformatorom prikljueeni izmedu motora i rnreze. Gruba regulacija brzine vrtnje moguea je. Brzina vrtnje n je konstantna . Brzina se vrtnje regulira: - . Karakteristike kolektorskih motora slicne su karakteristikama motora istosmjeme struje: serijski kolektorski motor ima meku karakteristiku. Jednofazni motor ima takoder tvrdu karakteristiku. odvojcima na statorskim namotima. 272 . Brzinu vrtnje mozemo regulirati otporima u rotorskom krugu (samo kod kolutnih motora. 3.. redovno neekonomicno). 2.f . prikljueenim na rnrero. a zatim otpore postupno iskljueujemo. t 1 Struja pokretanja trofaznih asinhronih motora je vrlo velika. Kod kaveznih motora veee snage struju pokretanja smanjujemo posebnom preklopkom »zvijezda-trokut«. 4.

----- To' dostiCi vrijednosti: S obzirom na klasu izolacije motora moZe temperatura 90.78 0. 0.86 0... . tako da za vrijeme rada smije postiCi dopmtenu maksimalnu temperaturu.temperatura. t . . 3... 130. .93 0.0. = Tlmoty?' Ulcosq. Razlikujemo razne vrste pogona motora. sistem do 1 0. Trajni pogon Motor radi bez prekida i postiZe konaenu stacionarnu temperaturu koja ne smije prem~iti dopu~tenu maksimalnu temperaturu. To . .0.91 50. od kojih su najkarakteristienije sIijedece (prikazane dijagramima u kojima su: P . Kratkotrajni pogon Motor radi kratkotrajno (npr.Soaga elektromotora Snaga elektromotora koji iz mreze tro~i struju jakosti I pri naponu U (linijske vrijednosti..86.. .0..30 ill 60 min).0..78. .. 105. 120.. trofaz. 267).Strojarski prirutnik 273 . 180°C (ill i vi~e). iznosi: za istosmjernu struju za jednofazni sistem za trofazni sistem Korisnosti elektromotora P P = TlmotUI P = TlmotUlcosq. . 155. 2. str. .. tako da smije za vrijeme rada postiCi dopmtenu maksimalnu temperaturu. v. a za vrijeme mirovanja potpuno se ohladi na temperaturu oJwline. 10.. .88.temperatura okoline.0.snaga.92 boor elektromotora Pri izboru snage motora za odredeni pogon odlueno je zagrijavanje motora.90 0.85..100 0.vrijeme): 1. 50 0. Tlmot iznose: Vrsta struje istosmjerna jednofaz. . Zbog toga mozemo motor kratkotrajno opteretiti znatno vi~e nego je njegova nazivna snaga u trajnom pogonu. 10 10.. Prekidni pogon Motor radi u kraCim periodima rada i mirovanja. 19. ali se za vrijeme prekida ne ohladi na temperaturu okoline. T .88 0. .65. 0. sist.80 Za snagu motora P kW 2.91.90.

Kod niskonaponskih je zracnih vodova za izmjenicnu struju pad napona .36 1. If. odn.Pri izboru snage motora za neki pogon vrijedi pribliZno Ifl. iznosit ce pad napona u (V) u vodu niskog napona polofenom u cijevi iIi kablu: za istosmjernu struju u = (21/ A) e 1 = (211A) e PI U u za jednofazni sistem = (211A) e I cos rp = (21/ A) ePIU za trofazni sistem u = (1IA)eJf3. napon U(V) i fazni pomak 'P na mjestu potro!nje (za trofazni je sistem U linijski napon.8 0.1 I I 16 1.2 2. duljinu voda (ne fice!) I (m). struje peW).5 1.24 1.7 I I 50 1. specifiCni otpor materijala p (C mm2/m) te jakost struje I(A).2 95 1. M = VL (MD2tD)/t gdje su: M za izbor motora odIuean jednoliki moment vrtnje u vremenu t.3 1. U tom slueaju valja proraeunane vrijednosti za pad napona u pomnoziti faktorom iz tablice: Presjek zice mm2 cosrp 0.8 2.2 1.15 i I 25 1.5 1. MD pojedini momenti vrtnje u pojedinim vremenima tn.9 2. Uz priblizno iste brzine vrtnje vrijedi to i za snagu P - - ELEKTRICNI VODOVI NISKOG NAPONA Pad napona u u vodu je razlika izmedu napona Uo na izvoru elektricne struje i napona U kod potro!aea u = Uo - U Uzmemo Ii presjek fice A (mm2).6 I Dopu!teni pad napona izrazen u postocima nazivnog napona mreze iznosi: za skupni dovod od uvoda do elektricnog brojila za rasvjetne instalacije od brojila do koje god svjetiljke za motorne instalacije od brojila do motora - 274 . snagu el.15 1. Icosrp = (IIA) eP/U Iz tih jednadzbi mofemo izracunati presjek zice A za odredeni dopu!teni pad napona u.9 I I 70 1. vidi str. If.7 I 10 1.2 I I 35 1.4 1.7 1.6 1.32 1. 267!). u ne!to veci zbog dodatnog induktivnog otpora.9 0.

spojni vodovi u rasklopnim 50 mm2 Cu iIi 70 mm2 AI.ZaStita vodova Vodovi moraju biti zaStieeni od preoptereeenja kama) da se ne bi prekornjerno ugrijaIi. 275 1 . jednozilni postrojenjima. izoliranim pIIIlom iIi termoplastom. slobodno poloZeni u zraku. 18%. ZaStitne mjere u niskonaponsklm postrojenjirna I OSteeenjem elektricnih strojeva i naprava mogu vanjski dijelovi postrojaIja doei pod napon i time u sluCaju dodiradovesti u opasnost osoblje koje IIiima rukuje. odgovarajuee sniziti (pri 40°C za 25 odn.DUb konstrukcija itd. goIi vodovi presjeka do I Sve vrijednosti navedene u tablici vrijede za temperaturu okoli~a do 25 'C. III: jednozilni izolirani vodici. 42 %). kabelski iIi vi~ezilni vodici koji nisu poIOZeni u cijevima.75 I 1. II: cijevni (oklopljeni) vodici. Pri vi~im temperaturama vaIja ove vrijednosti pri vodovima.5 4 6 10 16 25 10 16 20 25 35 50 63 I II III Nazivna struja 80 100 125 100 125 160 200 225 260 300 125 160 200 225 260 300 350 500 10 16 20 25 35 50 63 80 16 20 25 35 50 63 80 100 240 - - 350 430 430 I: izoIirani vodici istoga strujnog kruga. . kod me'. izuzev kod rucnih svjetiljki i drugih elektrimill naprava u kotlovima i slienim tijesnim prostorima. Po propisima JUS 0 postrojenjima s naponom do 65 V prema zmlji nisu zaStitne mjere potrebne. u prostorijama s kamenim iIi betonskim podom. U postrojenjima s mponom od 65 do 250 V prerna zemlji zaStitne su mjere potrebne tamo pIjc je prelazni otpor covjeka prema zemlji smanjen zbog vlage. topline i :ill:mijskih utjecaja.5 2. poloZeni u izolacione cijevi. pO 55°C za 62 odn. Za napone preko 250 V potrebne su z~titne mjere u -u:om slueaju.5 4 6 10 16 Al I rastalnih siguraCa Presjek vodiCa mm' Cu 25 35 50 70 95 120 150 185 Al 35 50 70 95 120 150 185 240 I rastalnih siguraCa I II III Nazivna struja - 2. vi~ezilni savitljivi prikljucni vodovi. osiguracima (iIi rasklop- Najveea dopuitena trajna struja u vodicima (= nazivna struja osiguraea) Presjek vodiCa mm' Cu 0.

a kod istosmjerne struje akumulatorom. Da bi se u slufaju kvara na elektriarim postrojenjima izbjegla opasnost od dodira onih metalnih dijelova koji bi tom prilikom mogli d08 pod napon (kuaAta skIopki. pri kojoj je troAilo uzemljeno. Kod s t r u j n e zaAtitne sklopke. 276 . Da bi se to osiguraio.) koji je uzemljen. Obifajno ga dobivamo transformatorom (s odijeljenim namotima!). tzv. rudnici) s vlastitim generatorima ill transformatorima (s odijeljenim namotima) gdje je vafno odrZavati pogon i u slufaju dozemnog spoja jedne faze. 6. kotIovnicama. »mali napon«. Nulovanje. a osobito za prenosiva troAila (ruene svjetiljke. 1 'b: L--~ -' YT s T R 3. Kod nap 0 n s k e sklopke. 4. Uzemljenje. Uzemljenje (a) ima zadatak da se u slufaju kvara na troAilu. kad vanjski dijelovi dodu pod napon. 2. struja defekta kroz uzemljivae prouzrokuje aktiviranje sklopke. ZaJtitno izoliranje. U vlafnim prostorijama. 3 . Nulovanje je spajanje dijelova postrojenja koje Zelimo zaStititi na uzemljeni neutralni vodie. traarice i sI. U prostorno ograni~nim mrdama (tvornice. . strujni krug zatvori kroz zemlju i da ta struja izbacivanjem osigurafa (b) sama prekine napajanje defektnog troAila.). ZaJtitne sklopke. Vafno je da strana malog napona bude galvanski potpuno odvojena od primarne strane i da ne bude uzemljena. otpori uzemljenja moraju biti dovoljno maleni.. 5. Treba onemoguati istovremeni dodir eventualno bliske vodovodne instalacije. prevlaCimo ih izolacijskim materijalom ill polafemo po tIu prostira~ od gume ill plastiarih masa. pri kojoj je troAilo uzemljeno kroz samu sklopku. dolazi do isklopa kad se na kuaAtu troAila zbog defekta pojavi odrec1eni napon. Valja paziti da vodovi budu dimenzionirani tako da pri kratkom spoju izmec1u faznog vodifa i nulvoda uistinu t~ struja koja Cc sigurno isklopiti. Tune se postiZe da svaki spoj sa zaStiCcnim dijelom ostane kratki spoj i da struja kratkog spoja izazove isklapanje defektnog troAila.) upotrebljavamo napon najviAe do 42 V. garazama i sI. ruace polumih prekidafa itd.. . Primjeno malog nopono. Primjeno siste1TllJzaJtitnih vodova.U niskonaponskim zaStitne mjere: postrojenjima (do 1 kV) primjenjujemo slijedete 1. Zato se uzemljenje yeah troAila iz ekonomskih razloga izbjegava. male motore i dr. vew se troAila na »sistem zaStitnih vodova« (meta1ne konstrukcije zgrada. vodovod.

akumulatorske baterije (B) pokretaca (Z) generatora (G) s regulatorom (R) z pri . Kad se od njega odvoji. 24 V.mu je potrebna elektriena oprema koja se sastoji u prvom redu iz.. v M 5 Pokretai! Motori 5 unutarnjim izgaranjem ne mogu krenuti sami od sebe. . Zbog velike pokretne struje smije pokretac biti u pogonu samo kratko vrijeme. Nazivni napon instalacije je 6. iznimno i 1000 A). Pokretac je u spoju 5 motorom motor samostalno krene.ELEKTRICNA OPREMA MOTORNIH VOZILA Motoma vozila gone gotovo iskljuavo motori s unutamjim izgaranjem sislema OUo iIi Diesel (str. indukcionog svitka (T). pokretac bni rasklopni ure~aj.ure~lija za palje~e. . 0 eem se brine pose- I I I 277 . 12. prekidaea (P) s kon- denzatorom (K). »brave«) (z) redovno je na elektromagnetski nacin. motorima sistema Otto jo~ i iz . Za njihovo djelovanje i za dodatne svrhe . tj. tako i za motor (u kojem niske temperature poveeavaju trenje u lefajima zbog viskoznijega maziva i koee rasplinjavanje . elektromotorom ili pomocu komprimiranog zraka i 51. Valja ih pokrenuti posebnim pokretacem. Uklapanje pokretacke sklopke (tzv.j paljenje goriva). Pri motomim vozilima je pokretac redovno istosmjemi serijski elektromotor kojega nlipaja akumulator. vozila samo za vrijeme pokretanja.potro~ca u vozilu (V). . 255). razvodnika (D) i svjeeica (S). Posebno je zimi optereeenje najveee kako za akumulatorsku bateriju (u kojoj niske temperature smanjuju brzinu reakcije elektrokemijskoga procesa). Potrebna 'pokretna struja je veoma velika (nekoliko stotina A..

farovi itd. Za to je potreban prekidac struje tako vezan s motorom. zvucni signali. paljenje. koja sama ne moZe inducirati napon u sekundarnom krugu. Generator moZe biti istosmjerni (dinamo) iIi izmjenicni (alternator). Preveliko iskrenje na kontaktima prekidaCa (na »platinama«.7. 0. Elektrode na svjeeicama su razmaknute za 0. U tu je svrhu potrebna struja visokog napona koju proizvodi indukcioni svitak. da prekine primarnu struju u trenutku potrebne iskre na svjeeici. mjenicni generator mora imati jo§ i ispravljac.Generator i regulator Generator motornog vozila sluii za punjenje akumulatorske baterije u kojoj se skuplja za pokretanje potrebna elektricna energija. Razvodnik je vezan s motorom tako da iskrenje na svjeeicama odgovara potrebnom rasporedu djelovanja pojedinih cilindara motora. izgaranjem izveden je uredaj za 278 . Generator je vezan neposredno s motorom vozila.). Ureofaj za paljenje Motori s unutarnjim izgaranjem sistema Otto trebaju jo§ i uredaj za paljenje kojim se stvaraju iskre na svjeeicama motora. §to izazove u sekundarnom krugu inducirani napon koji je velikog broja sekundarnih zavoja veama visok (do 30 kV).Ci u vozilu (signalne svjetiljke. koje su od volframa iIi slicne kovinske sHtine) smanjuje kondenzator koji uz to inducira vi§i napon. Pri Otto-motorima generator dobavlja i struju za uredaj za.5 . a u ovisnosti od podtlaka u usisnoj cijevi motora. a njom se napajaju i ostali potro§a. Kroz primarni namotaj teee istosmjerna struja (nazivnog napona instalacije).m. Stoga je njegova brzina vrtnje isto tako promjenljiva kao i brzina motora.mm. Prekinueem primarne struje smanjuje se u svitku za paljenje magnetsko zbog polje. Struja visokog Iz- - - napona vodi se nato u razvodnik koji je prenosi na svjeeice. §to znaei.. da generator proizvodi vrlo promjenljivi napon. lndukcioni svitak je u stvari transformator s primarnim (p) i sekundarnim (s) namotajem. §to je prilagodeno mogucnosti preskoka jake iskre.. Pri savremenijim motorima s unutarnjim paljenje na principu elektronike. Trenutak nastanka iskre (pretpaljenje!) ude§ava se relativnim pomakom prekidnog batiea s obzirom na njegov pogon s osovine. Da bi se dobio potreban jednoHki napon. Za vrijeme pogona motora nastajanje iskre prilagodava se brzini vrtnje motora centrifugalnom regulacijom. generatoru je prikljueen generatorski regulator koji upravlja njegovim pravilnim djelovanj.

.2 V.15 V.27.punjenje Kapacitet akumuJatora je odreden kolib .17..k a.prainjenje Cinom elektriciteta (A h) koju akumuJator.26. Nazivni je napon 1. Pri punjenju akumulatora (dovodenjem istosmjeme struje) nastaju na pozitivnoj elektrodi (kao anodi) olovni dioksid Pb02 (smedi). aIi pri poeetku pramjenja mjesta padne na = 2..2 U 2.. ~ 0 b 120h) t I I 279 Ii .4 V.Akumulatori ElektriCni akumulatori su sabiraCi elektriene energije u kemijskom obliku.d m ij s ki a k u m u I a to r djeluje po elektrokemijskom sistemu Ni-hidroksid-Cd te mofe biti hermetski zatvoren. 1.0 1. mofe dati pri pramjenju. vaIja pramjenje prekinuti.8 V. aIkaInih sa eelienom odn.1 .. Obje se dektrode u elektrolitu oblofe olovnim sulfatom PbS04.285 29. Nazivni je kapacitet odreden strujom pri kojoj se napunjeni akumulator prazni 20 sati.0 1. Kao elektrolit slufi kaIijeva lufina (KOH)... = 2. da bi se potom ustaIio za dulje vrijeme pramjenja na 2 V.24 24.14 kgldm3 '1Je 15. dok se u elektrolitu poveeava koncentracija sumpome kiseline H2S04. 1. a negativna elektroda kao anoda) proces je suprotan. - Za vrijeme punjenja i pramjenja mijenja se gustoCa (! elektrolita: stanje akumulatora gustoCa(! prazan normaIan 1. a pramjenje vaIja prekinuti pri napon 1 V. On je ovisan 0 veliCini i kakvoCi aktivnih povdina olovnih ploCa i njihovom broju u svakoj akumulatorskoj eeliji. o I 0 v n i a k u m u I a tor ima .32.. Kad napon padne do 1. Osim posebnih izvedbi akumulatora (kao npr.5 . na negativnoj dektrodi (kao katodi) Cisto olovo Pb (sivo).u svakoj akumuJatorskoj eeliji po dvije dektrode od olova u razrijedenoj sumpomoj kiselini kao elektrolitu. Kapacitet akumuJatora se smanjuje s porastom struje tokom pramjenja... bdmijevom i nikalnom elektrodom i dr.12.. Pri pramjenju (kad pozitivna elekaoda djeluje kao katoda. 1.8 a .) najrdireniji je olovni akumulator.9 pun 1. Pri 2.7 PrikljuCni napon akumulatorske eelije je kraju punjenja dostife napon do 2. Ni k a 1.8 .20.. = 2 V.

. a pri upravljanim elektronkama jo~ i mreZica za upravljanje M.. 280 .. dok je u suprotnom smjeru spretavaju (pri velikom otporu). nama) i izolatorima.. Prema izradi mozemo ih podijeliti na glavne skupine: elektronlce. I u Zivinim ventllima t~ struja samo u smjeru od anode ka katodi.ELEKTRONIKA ElektriCni ventlli Elelctriau ventlli posjeduju svojstvo da provode struju u jednom smjeru (pri malom otporu).. lOs A. i to pri naponu U do 106 V. . Zivine ventile i poluvodi~ke ventile.106 Izolatori porcuIan "" 1018 Pod razliatim utjecajima imaju poluvotinjae "" 1020 dia svojstva vodi~ ill su bliZe izolatorima. P 0 I u v 0 d i ~ i su tvari koje se po vodljivosti nalaze medu vodi~ima (kovi..: 102 A pri matnom naponu U = 10.l.. Vee i mala promjena napona UM na mreZici izaziva veliku promjenu struje J kr.0. dok je u suprotnom smjeru ne propmta. 106V.1010 Vodia srebro Ag "" 10-21 Poluvodia Zeljezo Fe "" 1O~1 germanij Ge 102.. Zivini ventili su zrakoprazne cijevi u kojima je katoda Ziva. dok su u prostoru cijevi iom Zivinih para. Primjeri specifi~nog otpora (! u Q mm2/m: sillcij Si 102. PoluvodiCki ventili .5 . "Paljenje« (elektriau spoj medu katodom i anodom) treba izvesti posebnom napravom. . S obzirom na razne izvedbe elektronki moZe tea medu anodom i katodom struja J = 10-2. elektronku. Napon na mreZici za upravljanje vrlo jako utj~ na tok elektrona. Iz tdarene katode giblju se u praznom prostoru elektrom prema anodi. ~to maa da elektronka propu~ta struju u smjeru od anode (+) prema katodi (-). Struja u Zivinim ventilima matno je veCa nego u elektronkama: J = 10 . Elektronke su zrakoprazne (evakuirane) cijevi u kojima su ugradene anoda A i katoda K.

Zbogkarakteristi~og svojstva dioda. pri Si unA). Diode Diode su neupravljani -zone P i zone N: ventili.0. kristainoj re§etki negativan naboj. Sb). 281 . Pri visokom (»probojnom«) naponu poraste struja IK skokomice (te moZe uni§titi diodu).samo u jednom smjeru. koje daju kristaIu pozitivan naboj. sastavljeni od dvaju slojeva poluvodi~ P . vrste ventila na . Ge) prisutan 3-vaIr:&tni lemenat (npr. .. tranzistori. Tada uzrokuju slobodni elektroni .2 . oapona UA raste vrlo brzo. . tiristori) su zbog svojih dobrih 5izitalnih svojstava i razmjemo niske cijene nadomjestili druge.) Zaporni smjer PrikljuQ li se na anodu prema katodi negativni napon UK.6. Porast temperature zapomog sloja smanjuje napon U A i povefava struju h. ako je u monokristalu 4~ntnoga poluvodi~ prisutan S-valentni elemeEt (npr.. zaporni sloj Cc se rmiriti i propustiti samo malenu struju (pri Ge u J1A.0. smanjit Cc se zaporni sloj. ako je u monokristalu 4Y:!Ientnoga poluvodi~ (npr.Poluprovodi~ki ventili (diode.8 V)pojavit re se struja lA. Na strani zone P ima dioda anodu A. In). . "A '. priSi diodi: 0. Smjer provodnosti PrikljuQ li se na anodu prema katodi pozitivni napon UA. upotrebljavaju se u prvom redu za ispravljare. (Plosnata izvedba mA dioda omoguQ1je struju: pri Ge diodi do 100 A. pri Si diodi do SOOA i vi§e.nti~o svimpodruqima. zona N nastaje. koja s daIjnjim povi§enjem !'. Time nastaju u kristale 8Dj rcletki elektronske prazoine.zona P nastaje. ++ -m- + + --- + -- N - ~ci Pri neposrednom dodiru zona PiN u jednostrukom kristalu nastaje na obiju zona »zaporni sloj«. a na strani zone N katodu K. Pri difuzijskom naponu (pri Ge diodi: 0.4 V. da izrazito provodd struju .

pomoCu motor-generatora. L - i induktivno suprotnim optereeenje naponom (kondenzatorima. Brzo istro~nje dijelova smanjuje ekonomicnost tih ispravljaea koja ogranicuje njihovu upotrebu jedino na podrucje jacih struja (I = 103. Spojevi ispravljai!a Ispred ispravljaea gotovo redoVDo je najprije transformator koji transformira struju i napon na vrijednost. IOSA pri naponu od U = 50 . 2.73 U 1 ispravljanje) 282 .571 p. Sklopkama upravlja bregasta osovina koja se vrti sinhrono s frekvencijom u]aznog napona.85 U . U slijedeeiin shemama U. .struju ispravljamo u istosmjernu kontaktnih iIi elektronickih ispravljaea. Nepofeljne vremenske oscilacije ispravljene struje smanjuju se ispravljackim filtrima koji se sastoje iz otpora. prikladnu za ispravljac i ujedno izolira izlaz ispravljaea od mrefe. p. Jednosmjerni spoj i istosmjernim R. koje su sklopljene samo Z' vrijeme jedne polovine perioda izmjenicne struje. > 3. ~ 1. - akumulatorima I. Kontaktni ispravljaci su elektronicke sklopke. kondenzatora i prigu~nice (induktiviteta).1 I 1. ~ 2. U - - izlazni napon transformatora izlaznu struju transformatora snagu transformatora istosmjerni istosmjernu otporno optereeenje napon (V) struju (A) (VA) I Uc R.L U.Ispravljal!i Izmjenicnu . 103 V). .. Za elektronske ispravljaee se upotrebljavaju pretdno poluvodicki ventili. motorima). napose diode (za struje do 2000 A pri naponu do 4000 V).1 U I (poluvalno 0.22 U I. znaCe: (V) (A) I. . Jo~ veca stabilnost struje postiZe se pomoCu dodatnih elektronickih stabilizatora napona ili struje.

11 V I. !U' + e.05 V I 1.48 V I ispravljanje) 3. > 1.24 V I [Punovalnoispravljanje) 4.05 V I 0. = 0. Sredi§njispoj R. = 0.74 V '" I. L e. 8[t .35VI 0. = 0. = 0.77 V 0.57 VI "l'rofazno poluvalno ispravljanje) 5.74 V 0.48 V I [Punovalno Vc 0.8 V Ir.8 V 1. = 0. > 1. L Vc 0. I 1.= 1. > 1. Mosni spoj R. - 283 .>1.111 1.05 V '7rofazno punovalno ispravljanje) ~ 4 I u J + I ju. Mosni zvjezdasti spoj R.111 1. . : tt tu.86 V .11 V ] '" R.82 I.78 I P.82 I P. = 1. = 0. IUt - ~L ~ e.74 V I. = 0. Mosni trokutni spoj ~ ~ .82 I p.57 I p. Sredi§nji zvjezdasti spoj U.24 V I 1.L Vc t'. u I + .74 V 0.2.58I P.05 V I '7rofazno punovalno ispravljanje) 6.75I 1.L Vc I ~ ~. = 1. > 1.82 I 0.

kolektorska struja le je ovisna od bazne struje IB i napona izmedu kolektora i emitera UeE: IB = I./B) = = 30 ./ef6. le = O. Tranzistor kao sklopka (sklopka S isklopljena): le = 0. razlicitog tipa vodljivosti. ) Niskofrekventni tranzistori pojaeavaju niskofrekventne (kao i istosmjerne) struje (U < 100 V.Tnmzistori Bipolorni tranzistor (ukratko: tranzistor) je monokristalni germanijev i1i silicijev poluprovodni element s tri zone. . 300. Njenom strujom lB upravlja kolektorska struja le. Tranzistor kao pojaealo (sklopka S uklopljena): le =1(lB). Razlikujemo dva tipa tranzistora: Tip PNP Tip NPN c c +p+ 8 : N: +P+ E Poluprovodne elektrode ~ 8 - _8 T E ~ + - E - sredi~nja zona: vanjske zone: baza (B) emiter (E) kolektor (C) Baza je elektroda koja sluzi za upravljanje.. (UBE) le = . (Pri tom moze struja IB biti 100 Hi vi~e puta manja od struje le.) Emiterska je struja lE zbroj bazne i kolektorske struje lE = IB + le Bazna struja IB ovisnaje od napona izmedu baze i emitera UBE. Tranzistori se upotl'ebljavaju ~ 1/8 UCE ~ . (Lijeva shema je pojednostavljena i samo naeelna. koje slijede jedna drugu.12 UeE) (lB. ' za pojaeala i kao sklopke. 1< 500 MA) uz faktore pojaeanja P( = 6. Tranzistori snage pojaeavaju (iIi preklapaju) struje do 100 A pri naponu od vi~ stotina V.

500 10 . Upotrebljavaju se zareguJaciju pri upravljanim ispravljaama i za isklapanje velikih snaga (svaka jedinica po vi~ desetina kW). . 100000 <1 10 . .struje . a po djelovanju sliCni sklopkama (sa stanjem . . . . 500 500 Q . . . 10000 10 Q .izIazni izmjeniCni signal RE otpor emitera Rc Us spoji - . . . oprem~ni elektrodom za upravljanje. 10000 10 . 5 MQ 10 Q . 5 kQ 10 Q . . 500 1000 .ulazni izmjeniCnisignal Uz .napona . . . .. 10000 < 1 100 . . 10 MQ 0° Pojai2nje Poja~nje struje ~ " I1 E B U2 '2 c U2> U1 lz = 11 'J'imtori Uz = U1 lz > 11 Tiristori (upravljane diode) su eetveroslojni poluprovodni elementi. . .izIazni Pojai2nje ~ IU.. . . . Bazni spoj Rc + \ 1~2 100 .isldjueeno« i »ukljueeno«). . ..uIazni .snage Otpor . .. 285 .1kQ 100 kQ . 500 kQ 180° Fazni pomak lednostavni stupanj pojaeanja napona <lQ. 1 kQ 0° 100 .istosmjerni napojni napon .otpor kolektora .Osnomi tranzistorski U1 .

l 0.O 1. :to.5 :t1.2 :to.O 5.MJERENJE ELEKTRICKIH VELIClNA S obzirom na vremenski promjenljive pojave pri mjerenju elektrifuih veliCina valja razlikqvati pojmove: Trenutna vrijednost Utje vrijednost izmjenifue veliCine u bilo kojem promatranom trenutku. je aritmeti~ka prosjefua vrijednost apsolutnih iznosa trenutnih vrijednosti.5 1. Mjerilo izmjenifuog napona ili struje mora biti opremljeno ispravljarem. Mjerilo.1 . Pri mjerenju izmjenifue struje upotrebIjavaju se pri velikim strujama ili visokim naponima strujni odn.i) Ro.5 2. . Prosjecna vrijednost Us. - ~ .5 Mjerilo-pokazuje prosjefuu vrijednost koja je jednaka efektivnoj samo u slueaju Cistih sinusnih veliCina.0 286 .unutamji otpor mjerila. Upotrebljava se kao mjerilo napona i struje.0 :t1.istosmjemog napona (voltmetar) Mjemo podruCje mjerila napona (45 mV. Mjerilo s okretnim svitkom mjeri lineamu prosje~nu vrijednost istosmjeme struje.5 :t5.1500 V) motesepoveeatin-puta dodavanjem predotpora R R = Ro(n 1) Ro - - unutamji otpor mjerila. :to. .(transformatori). 1000 R = Ro/(n . Efektivna vrijednost u je kvadratni korijen iz sUme kvadrata trenutnih T vrijednosti Ut = f(t) USl = ~ Jolf(t)ldt mjerila Elektrieu8 1. naponski reduktori Tofuost mjerila Mjema ~e~ka % Klasa tofuosti :t2. .5 0. Mjerilo istosmjeme struje (ampermetar) Mjemo se podruCjemjerilastruje (1 mA A) more poveeati n-puta ukljuCivanjem porednog otpora (shunt) R . Kod njega je otklon kazaljke a upravno razmjeran Sistosmjemom strujom I kroz mjerilo: a = cl (c = konst)..2 0. .

U/I. Upotrebljavaju se u prvom redu za mjerenje frekvencije.om mjeri kvadratnu prosjetnu vrijednost odnosno efektivnu vrijednost mjerene veliane. O*lon kazaljke ex = cIII2 (c = konst). Pri mjerenju napona (voltmetar) mote se mjemo podruqe poveeati predotporima. Elektrodinamicka m}erila a) Elektrodinamicko mjerilo mjeri umnofak dviju velicina.2. . Upotrebljava se za mjerenje snage (vatmetar). . 4. Mjerenje elektricnog otpora Elektribti otpor R odreduje se mjerenjem struje I i pada napona t::. Kod prikazivanja periodickih pojava uz vremenski pomak. SkaIa za dektivnu vrijednost je kvadratna. b) Osciloskop (katodni osciloskop) je kat(\dna cijev u kojoj se otklanjanjem elektronske zrake dobiva na zaslonu s ftuorescentnim slojem dvodimenzionalni prikaz trenutnih vrijednosti mjerenih velicina. c) Brojila impuJsasu uredaji pomocu kojih se mote prebrojiti broj periodickih pojava (ako ihje moguee prikazati elektribtim impulsima). 10-8. Mjerilo S okretnim ielje1. b) Ferrarisovo mjerilo koristi se vrtlotDim strujama za mjerenje energije izmjenicne struje (elektricna brojila).RI R2 . . dobiva se njegova mirujuCa slika. uskladen s frekvencijom pojave. Otklon kazaljke a upravno je razmjeran s kvadratom struje I kroz mjerllo: a = cP (c = konst). U kroz otpor: R = t::. Elektricni otpor R mote se mjeriti pomoeu Wheatstoneovog mosta Rx Ro G S. Elektronska Najpoznatija mjerila elektronska mjerila su: trenutnih vrijednosti = ~. Toenost brojenja iznosi 10-7. dok se pri mjerenju struje (ampermetar) ne upotrebljavaju poredni otpori v~ se umjesto toga podijeli magnetski namotaj na me odsjeka za me mjemih podmqa).gaIvanometar (mora pokazivati 0).poznati otpor. Mjerilo s okretpim teljezom upotrebljivo je za istosmjemu i izmjeDibtu sttUju. a) Oscilograf je brzo pisalo linija za registrlranje velicina pri frekvencijama do nekoliko kHz. RllRz se izmjeri. 3. 287 .

inasvjetlosti: ..1.0004 0. .1.381 0.417 288 .1000pm A= 1 ... I 450 VlOetna 480 500 520 540 550 555 modra modro-zelena zelena zeleno-tuta narandfasta narandfasto-crvena crvena tamno crvena Bl7.0041 0. 10fm A= 10 .995 1.. 1000!lm infracrveno zrafenje . .= 1 . kozmifke zrake A= 0.631 0. . 10000m Osjetljivost na svjetlo oka (najveea (koje se prelijevaju jedna u drugu): = 1 pri .710 0.175 0. 195) 106 rnIs = 122 . . 390 nm ultravioletno zrafenje A= 390 . 106 rnIs Lom svjetlosti Clt I Indeks loma n je omjer sinusa upadnog ku!3 al i kuta loma a2 te je jednak omjeru brzina svjetlosti n = s~n at =.. .333 za staklo n = 1.1000mm mikrovalove (televizija) radiovalove A= 1 . prema valnim dutinama A .139 0.061 0.77.. 770 nm vidnu svijetlost .1 ..1. 106 rnIs C C = (176 .u praznom prostoru (vakuumu) u vodi u staklu u dijamantu - Co C = 299792 458 rnIs = 224 . 1.995 0.= 1 .. .954 0..740 za dijamant n = 2..:. . 1000fm gama zrake rendgenske zrake .035 0.323 0.520 .= 555 nm) i raspoznavanje boja A DID Boja Relativna osjedjivost na svjedost 0.870 0. ..dijeli na: ..EL sm a2 C2 S obzirom na zrak iznosi indeks loma: za vodu n = 1.1..000 A DID 560 580 600 620 640 660 700 750 tuta Boja Relativna osjedjivost na svjedost 0.00012 400 . .OPl1KA I AKUSTIKA SYjedost Vidljiva svjetlost je dio elektromagnetskih valova koji se .= 0.

Strojarski prirutnik 289 .uItrazvuk f < 16 Hz f = 16 Hz . a napete silom F. . 341 mls pri 15 GC. dufine t. YF/A(J 20 .B17.prereza A.ina zvuka infrazvuk Q1jni (fiziolo~ki) zvuk . Brzina zvuka u kapljevinama i krutinama (pri 20 GC): Tvar c mls I Tvar c mls 5100 3800 5200 1430 4900 1300 2600 3700 voda led (-4 GC) drvo . r/2 B17.ina valovnog gibanja c je umnotak c =fA frekvencije f i dufine vala A Refleksija Pri refleksiji valova od ravne plohe je kut refleksije fJ jednak upadnom kutu a fJ=a Na konkavnoj kuglinoj plohi s polumjerom r upadni se valovi reflektiraju kroz Zari~te (fokus) F.meko . 20 kHz f> 20 kHz Brzina zvuka u plinovima iznosi c = y..jIT (vidi str. Brzina zvuka u zraku iznosi 332 mls pri 0 GC. koje je udaljeno od tjemena plohe za razmak t 1= . .. 201).. iznosi f= 1121..! 2 2 1 (- rosa L ) Pri malim upadnim kutovima a je cos a'" ZYUk ZvuQU valovi dijele se po frekvenciji f na: I.tvrdo pluto guma opeka staklo 1485 3200 4500 3400 500 50 3600 5000 AI Cu Fe Hg Ni Pb Sn Zn Osnovna frekvencijaf titrajuee strune od materijala gustuee (J.

41 1.00 1. soba za sjednice kongresna dvorana ured (sa strojevima) L dB 30 30.50 1.89 2.19 1. Frekvencije fa tonova a u n-toj oktavi su 2n f: Ro fa 290 27. . Jedinica (dB). . buka ~apat razgovor gIasan govor vika automobilska sirena pneumatski bat zakivanje kotlova reaktivni avion granica bola Tonska skala L dB Dozvoljena granica buke u prostorijama koncertna dvorana bolesnicka soba Citaonica uCionica studijska soba .50 70 80 90 100 110 120 130 o kt (stupnjem a v a je podruCje 21/12 tonova od poeetne frekvencije f do konaene frekven- cije 2f..440 880 1760 3520 7040 Hz .68 1.2 Pa orgulje 2 Pa sirena > 20 Pa granica cujnosti 0.0002 Pa razgovor 0..33 1. . a Po zvuCni tIak na granici . f75 10. 10-5 Pa).78 1. .5 1 55 2345678 110 220 .35 Hz.002 Pa Pa gIasan razgovor 0. .b h C Stupanj 1. Jakost zvuka L u raznim okolnostima: Sum. Stupnjevanje frekvencije tonova u oktavi po 12-stupanjskoj skali = 1.00002 ~apat 0.06 1.059463): des Ton C ~ d ~ es e f ges fu g ~ as a .00 Ishodi~te tonske skale je oktava na granici enjnoga zvuka frekvencije tona c: fe = 16.12 1.59 1. . 35 35 40 40 50. .Zvucni tlak Efektivna vrijednost zvuenoga tlaka (pri f = 1 kHz): Pa kIavir 0.26 1. . 30 40.L Po enjnosti (2 gdje je P zvuCni tIak. ..60 55 70 .02 Jakost zvuka L odredena je izrazom L zajakost zvukaje 1 decibel = 20 Ig .

U veani slufajeva izrafen je diferencijalnom jeOOadfbom koju jeOOostavnije IjeSavamo u obliku prenosne funkcije P. Prenosna se funkcija P postupno priblifava koeficijentu pojafanja K. pes) = Xi« Xv s S» = 0 e -SIXj(t) j dt jj 0 e -SIX. O"'''''' Xi o. o a Ovisnost izlazne veliCine od ulazne nazivamo vremenski odziv Lc ffi i" t. U regulacijskoj tehnici obraduju se linearni odnosi. Laplaceovom transformacijom prikazane veli&le oznafuju se velikim slovima. stacionarnom stanju. Dinamicka karakteristika regu/acijskog clana U ovisne 0 vremenu Promjen:. REGULACUSKI CLANOVI Regulacijski clanovi su prelazni flanovi regulacij~ stog sistema u kojima se dobivaju iz danih ulaznih I ~Cina Xv odredene izlazne veliCine Xi' Staticka karakteristika regu/acijskog clana U svakom su regulacijskom flanu ulazna i izlazna veliCina medusobno ovisne: Koeficijent (statickog) xi = I(xv) K Xi = K Xv oOOos izlazne i ulazne veliCine poja. a u uZim se podrugima festo uzimaju priblifno lineamima. Prenosna funkcija P je odnos medu vremenski promjenljivom izlaznom i ulaznom veliCinom. Njen je zadatak utjecanje na ulazne veliCine na taj naCin. da se dobiju feljene izlazne veliCine.(t)] Vremenski je odziv za pojedinu vrstu regulacijskog flana karakteristifan. \.UPRA VUANJE - REGULAWA .(t) dt ri I' Ij I .AUTOMATIZACUA Regulacijska tehnika obraduje oOOose medu uzrokom i posljedicom u tehllifkim sistemima.~'e je s Laplaceova varijabla." '" > >c fo f 0 f xj{t) = f[x.canja = Xi/Xv je . ul aznih i izI~~lveIiCina vazd:iS ~ t r ~< ~ 0 ~ fo ~. Nelinearni odnosi trafe posebne postupke. Prorafunava se pomotu Laplaceove transformacije 1 1 i I. l 29] . a more biti linearan (K = konst) ill nelinearan (K ~konst): X.

stupnja (PT!) x.d t + - ~-~ PXi = Kpxv Tp nepngukno tltraJno vnJeme d taktor prigmivanja (npr. Proporcionalni x. Proporcionalni clan s usporenjem .. . . Tt xi + xi = Kpxv o 292 Primjer: regulacija temperature . x. dopl'" 0. (f) Xi = Kpxv Primjeri: f poluga. stupnja (PT2) x. T: ~n) + . Njihovi su najmal!ajniji primjeri: 1. 201) nazivamo prelaznim funkcijtmUl.. tlak i protok kapljevine u cijevima ~--~.Vremeusld odzM Vremenski odzivi prikazuju vremenski tok izlazne veliCine u ovisnosti o nekom vremenskom toku ulazne veliCine.: '"1 --~ d2x' dxi Tp2 dt2' + 2dTp . x.. 4.(t) na str.2.!!~-1L-o 2. x. Proporcionalni clan s usporenjem ~ - vi~eg stupnja (PT. T T(j( dxi + Xi= Kpxv ~V--f- xi = KpXv (1 . clan (P) x. x. X.. Vremenske odzive kod kojih je vremenski tok ulazne veliCine udama funkcija (»step«-funkcija) (kao funkcija x. tlak i protok plina u p1inskim cijevDim sistemima clan s usporenjem ..1.e-IIT) Primjeri: o 3.7) Primjer: pneumatski bat s povratnom oprugom - . .) x.(t) x (f) . Proporcionalni f temperatumo rastezanje.

!)_. x.(I) >< ~!. X. o T. Clan s mrtvim vremenom bez usporenja x. 7.::~~--- t < Tz xi = 0 t > Tz xi = Kpxv Tz . Primjer: mije~anje u posudi. x. X. 8.mrtvo vrijeme Primjer: transportna traka aT. zagrijavanje 293 . Clan s mrtvim vremenom i usporenjem X. Integralni clan (I) 1 x.1 5. Derivabilni cion s usporenjem (DT1) x. x Tn I Xi = KI f xvdt K( = KplTn Primjer: ~~~I I razina kapljevine u posudi I I I 6.

izlaznih signala Xj(s) i ulaznih signala xv(s). Paralelni spoj Xi = XiI :t Xi2 Xii = PIXv Xi2 = P2Xv Xi = (PI :t P2)Xv Xi = PXv P = PI :t P2 3. koje su omjer.P2 = PIXv Xi Xii = Xv2 = P2Xv2 2. :t P2)Xv Xi = P~v3 = (PI :t P2)P~v 294 . 1. = PIP2Xv Xi =~ Xi = PXv P = P. Povratna veza . Serijski spoj P. Sastavljeni paralelno-serijski i-I =+= 'P2 P U jednadzbi: spoj .protufaznost P. X v X Xi = P.osnovni spoj regulacijskih petlji Na slici: + faznost . (Xv :t XR) XR = P2Xi 4. Xii P.faznost + protufaznost XiI Xv3 = Xii = PIXv Xv3 :t Xi2 Xi2 = = P2Xv Xi (P.SpaJauje reguJadjsldh CIauova Spoj clan ova u reguladjskim sistemima najlak~e se prikazuju prenosnim funkcijama regulacijskih clanova(P). po Laplaceu transformiranih.

l2= Xii . elektritne struje.T = l. Mjerenje mora biti veoma totno. krakovi a. - = (11 al - l2a2) . razlike izmedu stvame i zeljene (poredbene.a.T= l2a2 P3 = Xi/Xv3 = t:J. brzina vrtnje iz centrifugalne sile.s/(t:J. specifitni toplinski kapacitet iz izmjerene topline i temperaturne raz1ike itd. protoka.l. 295 L .l. elektritnog napona. vremena. jer regulatori obraduju vrlo mala odstupanja velitina. kapacitivnom.Xi2 = Xv3 t:. Odgovarajua mjemi davaa djeluju na raznim principtma: mehanitkom. tIaka. b - - - Promjena temperature Temperatumo rastezanje Pomak poluge (3) - - rasteznog ~tapa pla!ta (2) u totki M u totki N t:J. uan iz izmjerenog izvrknog rada i utroknog vremena. P2 = Xi2/Xv = M2/t:J.s = Xi t:J.-. .T= Xv t:J.l1 XiI = t:J. Podaci se dobivaju posredno preratunavanjem iz odgovarajuah izmjerenih veliana (npr. i Reguiacione veliane su veCinom samo posredno mjerljive (npr. a to su: (senzorima) koji - ticala (za duljine i neke druge veliane) mjemi davaei (za veCinu veliana).T ZamjeCivuje veliCiDa Veliane i njihove vrijednosti zamjeeujemo osjelnicima djeluju neposredno.l2 Xj2 = Prenosne funkcije p. toplinskom. site.. t:J.t:J. .s . tj.). duljinu puta odredujemo iz izmjerenog vremena i brzine. Za daIjnju obradu su narooto podesni signali slijede6h veliana: puta. referentne) veliane. = Xii/Xv = t:J.l1/t:J. itd.Primjer: mjemi davat temperature rastezni ~tap 1 duljina I1 temperaturna rastez1jivost al 2 pla!t duljina 12 temperatuma rastezljivost a2 3 poluga .prikaz promjene temperature a+b P2)P3Xv = Xi = (P. kontaknom. frekvencije i sI. temperatura iz temperaturnog rastezanja.). induktivnom itd. M2) = (a + b)/a Pomak poluge u totki N t:.

. a ta mote biti: konstantna. ReguJirana i teljena veliCina sistema mogu biti fizikalno i dimenzijski razliCite. Zeljena veliCina je Xo. Njihova je raz1ika regulacijsko odstupanje X 0: p"xo . - veliCine diskriminator pretvarac poremeeajne veliCine Regulirana veliCina je izIazna veliCina objekta regulacije Xi. u izIaznu veliCinu Y.obicno elektricni .PY(i on ga pretvara Regulacijsko odstupanje X je ulazna veliCina regulatora. a to je . puta iIi kuta i 51. Da bi se omoguCila medusobna komparacija. a uzimaju se u obzir kao smetnja (poremetajne veliCina) Z.objekt regulacije (staza. 1 . a to se postiZe pretvaracima.RegaladJska petlJa Povratnu vezu kod regulacije prikazuje regulacijska petlja.da slijedi odredenu promjenu.Z U objektu regulacije se ulazna veliCina Xv pretvara u izIaznu veliCinu Xi Xi = PoXv gdje je Po prelazna funkcija objekta regulacije.pretvarac zeljene 5 6. (npr.oblik. proces) 2 regulacijski uredaj 3 pretvarac regulirane veliCine - 4 . Na sve clanove regulacijske petlje mogu uticati vanjski uplivi. moraju se signali osjetnika promijeniti u jedinstveni . Karakteristicne veliCine objekta regulacije mogu se u veCini slueajeva odrediti jedino ispitivanjem. ReguJirana veliCina Xi mora postiCi ill odrZavati odredenu vrijednost teljene veliCine Xo. U diskriminaloru se mora signal reguJirane veliCine Xi komparirati promijenjenom teljenom veliCinom Xo.da se nakon odredenog vremena promijeni.) - 296 . Izvrina naredba Y i smetnje Z daju ulaznu veliCinu objekta regulacije Xv Xv 0: Y + Pr.zvrIna naredba Y = PR X prieem je PR prelazna funkcija regulacijskog uredaja. .

alatni stroj koji radi po modelu .zatvaranje pri dosegu gomje gramme vrijednosti V' zatvaranje pri dosegu donje granime vrijednosti . ~m - unapred obradeno). - L Y J I I I I L J rl.S obzirom na povratnu vezu: I : upravljanje nema povratne veze (npr. tako da pri odredenoj uziaznoj veliani dobivamo reljenu iz .-: H 2 1--- H - 1 --~-~-6-{==J-~ - . prirem izlazna velicina more biti: (npr.pojaCaio. _Ct--" 3 -.. hidrauliCb pneumatska. prirem je pomoena energija elektrima... pd8aku velianu.'OeIDenskiustaijena (npr. upravljanje stroja za pranje koje. namje!tanje vrijednosti izvr!ne naredbe Y postavnim tlanom.otvaranje . koja je opet ulazna veliCinaslijedeteg postupka.postavni clan Granitne reguIacijske naprave spreeavaju kao sigumosni uredaj !ir. 3 .. l ~O . "=' - otvaranje pri padu regulirane veliane otvaranje pri dosegu gomje gramme vrijednosti pri dosegu donje granime vrijednosti A>..SablOlli) <RIIlCnski nepromjenljiva . reguiaciju koja ima povratnu vezu. :. da imaju izlazne veliane Xi feljene vrijednosli. pretvaranje regufuane i reljene veliane u fizikalno i dim. ABtomatizacijaje zdrufivanje niza regulacijskih postupaka s automa' ~jem. 3. Regaladjsld Osim zamjeCivanja i mjerenja stvame urec1aj vrijednosti regulirane vliCine . 2 .regulator. odredivanje regulacijskog odstupanja X s kom: ~e i reljenje veliCine. Oznake za naan djelovanja regulacijske naprave su (po DIN 2481): otvaranje pri porastu regufuane veliane e eq:. koje su (opCenito) postupak kojim utiremo E \'C!iCinuXv na taj naCin. popravak regulacijskog odstupanja X odgovarajuam regulatorom.a&Iu nekog postupka.posebno pri regulaciji koja trafi velike sile i b pojataJom. regulacija stalne brzine vrtnje turbine).mje donje i gomje granime vrijednosti regulirane veliane.' !'ri 1Ipravljanju i regulaciji. u ~ joS i slijedete funkcije: 1. regulacijski uredaj mora obavljati. . 2. pojaeanje signaia . 8zme veliane iz regulacijskog objekta) Xi> odredivanja vrijednosti ~ Xo.

Primjer spoja .regulator PI: 298 . . ..Regulatod Regulatori su dijelovi regulacijskih naprava koji preraduju signale regulacij'skih odstupanja X kao svoje ulazne veliane.- regulatora - Navedene diferencijalne jedna<Ube vrijede za idealne regulatore. skom) djeluju kontinuirano ili diskontinuirano.zapomiventil(izvrinanaredba) x.-1Je>-+ K. X - Cina) pad razine (regulacijsko odstu- -1-I. pneumat- Regulatori s pomoenom energijom (elektrienom.=+ KDdx/dt y Kpx + + - L y-----Kpx + = + KDdx/dt Prelazna funkcija: ide~ realmhregulatora . Regulatori bez pomocne energije su jeftine naprave.fxdt PD I D y y= Kpx I = KDdx/dt PID PI [J L + K. Primjer: regulacija razine kapljevine y X.otjecanje .panje)(poremeeajna veliCina) """'. Regulatori s kontinuiranim djelovanjem Kod njih je izlazna veliana Y ovisna 0 ulaznoj veliCini X.Jxdt y = Kpx + P. . Za takve regulatore vrijede zakonitosti regulacijskih clanova. Vrste kontinuirano djelujuCih regulatora: P I y = K.. prikladne pri malim izvriuim silama i brzinama. Kod njih utjeee regulacijsko odstupanje neposredno na izvrinu naredbu.Jxdt l ---.- -~ Z Y . ("'j~ wHZ hidraulickom.

. .Na rad regulatorautjere vrsta regulacijskog - pamitna veza s pojaeanjem i slabljenjem: s regulacijskim clanoViina PTt . ~ . I Na sliean se nacm mogu stvarati najraz1iCitije kombinacije dBIova u regulatorima.paoratna veza s pojacanjem: s regulacijskim clanom PT!> .rsra povratna veza: s regulacijskim clanom P.AjuO vremensko ponaSanjegotovo svih vrsta regulatora postizava se . pomitnoj vezi.c'"lSta povratna veza !'U9ratna veza s pojaeanjem Povratna veza sa slabljenjem Povratna veza s pojaeanjem i slabljenjem . povratnomvezom.~ ~ vezi regulatora !'~. ..c. a to su: .. D D serijskom spoju. regulacijskih 299 .~tna veza sa slabljenjem (derivaciona): s regulacijskim clanom D.

dalje do vrijednosti xmax'a tek tada poCinjeopadati. bimetalni) ~~O=' "s Y Yrn&II . y=O s preklopnom razlikom x < Xmin x Y = Ym.je do vrijednosti 0. Primjer: relejni regulator (npr.." ". Y = Ymax y=O . Cim ona dosegne vrijednost xm' izvdna se naredba iskljua. regulirana veliana x raste .uz vremensko zaostajanje Tz . Podrulja primjene nekih regulacijskih naprava Vrsta regulatora P I PI + + + + + ++ I I Velicina temperatura tlak protok razina kapljevine brzina vrtnje PlD + elektricninapon . = Xmin ~ x=xm.Diskontinuirano djelujuci regulatori Kod tih regulatora nema kontinuirane ovisnosti medu izIaznom i uIaznom velianom. 300 . 0 "m.. I + + + ++ Znakom »+« oznaceno je prikladno. a znakom »-« neprikladno podruCje primjene. Xmax y=O (pri Xrnax:iskIapanje) X=Xma:l~Xmin "- X (pri Xmin: ukIapanje) djelujuCih regulatora s preklopnom Vremensko ponah"iije diskontinuirano raz1ikom(uzimajuCiu obzir vremensko zaostajanje Tz) "m "0 " y yo Izvrina naredba Y izaziva pri vrijednosti Ymax porast regulirane veliane x. regulirana veliana x i dalje opada te poCinje rasti tek nakon vremenskog zaostajanja Tz. : tnL I I .. Pri vrijednosti Xo izvdna se naredba ponovno uklapa do vrijednosti Ymax. vec je moguc samo ograni~n broj izIaznih veliana koje odgovaraju ulaznim veliCinama. x < Xs X> Xs x Y = Ym.

Elektronil!ki rafunari mogu preradivati samo one signale podataka koji su izraZeni u prikladnom obliku. . karakteristil!an za kibemetiku (koju je i utemeljio N. Wiener. .po opecm priznanju 30] . tlak. sillmolilll izvor informacija (okoli!) kodiranje (osjetila) pam~Dje. obliku prikladnom za obradu. U tu su svrhu oznareni znakovima arojkama. tokom veliane prekidno 0 kojoj (poje- s~ - t diskretni signali nifu se vremenski dinamo) i mnofinom impulsa daju podatke 0 opaZanoj veliani..u skladu s vremenskim donose podatke.igitalni iIi hibridni. Stoga valja signale I13jprije kodirati. toplina. .. Informatika je grana znanosti i tehnike koja obuhva~ metode i postupke aade podataka (dobivenih u prvom redu automatski). svjetlost itd. SignaIi . To postize u prvom redu racunarskom tehnilcom. amplitudom).). Prosti oblik signalaje harmonijsko titranje (opisano krumom frekvencijom . . P'odaci se prikazuju u ovisnosti 0 njihovim vremenskim promjenama I(t) i U(t). Prerada podataka je praces pri kojem se iz uIaznih podataka po odredenom JRradbenom propisu dobivaju izIazni podaci. Obra!1cue podatke treba nato opet dekodirati u uporabivi oblik informacije. 1894-1964). tj. Kodirane podatke motemo spremiti (u memorijama). Potonji se sastoje od analognih i digitalnih sastavnih ~elova. koji je nosilac informacija. Prenos podataka oznal!ujemo kao signal. Stoga podaci sadrle u prvom redu broj~ne -osjednosti zbivanja. dakle 0 mjerenjima njihovih vrijednosti i promjena. u prikladnom kodu. Za signale se veCinom upotrebljava elektricna t muja i napon (aIi i put.zaporeo i naan opafnja.ELEKTRONICKA OB RADA PODATAKA "'formacija je vijest 0 zbivanjima u okoli~u promatranog sustava i u sustavu _.. kontinuirani iIi diskretni: - lontinuirani signali teku vremenski neprekidno . ICZIIIih na zbivanja. slovima ill posebnim znakovima) ill funkcijama kao matematil!kim jllftlpisima 0 vrijednostima. prerada (mozak) dekodiranje (organi pokreta) upotreba informacija (okoli!) Tehnika automatizacije bavi se oblikovanjem automatski reguliranih procesa u fizikalno-tehnickim sistemima. Vijestiprimamou oblikupodataka0 mjerenjima pojedinihveliana. procesa i tokova. Podatke obradujemo elektronil!kim ral!unarima koji mogu biti analogni. U velikom opsegu upotrebljava takoder opec priznate metode .. .

moment tIacna razlika temper. otpor masa moment tromosti el. Za rje~avanje posebnih i zapletenih zadataka moraju biti pojedini sastavni dijelovi analognog racunara medusobno vezani odgovarajuCim redom . Analogni raeunari sluZe u prvom redu za simulaciju tehnicnih problema. Analogni raeunari djeluju kontinuirano (pa se i raeunane veliCine mogu kontinuirano mijenjati). induktivitet {~r : ~v = 6. kapacitet F dvldt M dwldt U ct/ldt = .~ Tromost konstanta opruge { cr = Mla m =- J L el. 302 .ana- logno fizikalnom procesu. Takva je npr. nazvanim po analognom naeelu djelovanja.plqv ilK = 6. Bit programiranja analognog racunara sastoji se u postavljanju analognog fizikalnog modela kojega treba preoblikovati u matematicki model te ga pretvoriti u radni sistem ra(. naboj sila okret. q = U(t) elektricno titranje = Primjeri analogriih veliCina: Koliane put kut (analit.Prindp analogne tebnike Analognim raeunarima.unara. Njihovo je djelovanje brzo pa se stoga mnogo upotrebljavaju u tehnici regulacije.TI<t> R = VII f:r. * Najjednostavniji analogni racunar je opCe poznati logaritamski racunar pri kojem brojeve mnoZimo i dijelimo zbrajanjem i odbijanjem njihovih logaritama (predOCt:nih duZinama). slienost medu mehanickim i elektrienim titrajnim sistemom: my + Dj + ky F(t) mehanicko titranje Lq + RiJ + lIC .) volumen masa toplina el. struja Otpori konstanta prigu~ivanja v w qv qm <P = = = = = = ds/dt dlildt dVldt dmldt dQldr dQeJldr I Potencijalne razlike protocni otpor toplinski otpor el.M 6. napon Kapaciteti C = Fls Protoci s a m Q Qc) F T. razlika el. prikazuju se kontinuirano dva razIiCita fizikalna sustava veliCina jednakim matematskim odnosima.T U v brzina kutna brzina volumenski protok maseni protok toplinski tok el.p 6.

Oktalni i heksadecimalni sustav su namijenjeni laJcloj predodfbi 4-bitni binami zapis (kod) decimalnih brojki O. 2° + 1 . E (14).numeric control). D (13).Binami (dua/ni) sustav B=2 N=O 1 X = 10110. 21 + 0 . 3. F (15) X = 20C416 = 2 . 82 + 2 . 3. 163 + o1 0 .2. . 8.akladan binarni sustav. N = 0. h.Prindp digitalne teluUke ~ ligitalnom su raronaru informacije prikazane konaaum nizom brojki 8IIip8ros)kojima zapisujemo brojeve. 1.osnova brojbmog sustava. 6. 2.Oktalni sustav B = 8.48 = 1 .k. 8° + 4 . Kod digitalnih raronara je narOCito . 103 + 9 . 5.4.12=' 1.9.8Ibrani brojfani sustav. 16° = 838810 U opeoj je upotrebi decimalni sustav. 7 X = 120. 101 + 7 . 102 + 8 . 1. Z-I = 22. 5wako od tih dvaju stanja mac 1 bit (binary digit)..Heksadecimalnisustav B = 16. N brojka u sustavu. N = 0. 23+ 1 . 4. Brojka o 1 2 3 Zapis 0000 0001 0010 0011 Brojka 4 5 6 7 Zapis 0100 0101 0110 0111 Brojka 8 9 Zapis 1000 1001 Primjer zapisa broja 1988: 0001 1001 1000 2000 Matematske operacije tako zapisanih brojeva ureduje program raronara. 2. 6. broju ima svaka brojka svoju vlastitu i svoju mjesnu vrijednost s obzirom . Preradu prvenstveno brojl!anih podataka upotrebljavamo pri regulaciji nfunarom (NC .510 . 4. 8-1 = 80.510 .6. 22+ 1 . 10° . 7. Primjeri: - - Decimalni sustav B = 10. 24+ O. . Optenito vrijedi za svaki broj X: x= fNiBi . 5. 303 . 162 + C . .7. B (11). I. Sadanji digitalni raronari mogu obaviti vire od 107operacija u sekundi.5.3. C (12). jer tehnil!ki potpuno odgovara dvjema stanjima s oznakama: »prolaz otvoren« .»prolaz zatvoren«. 81 + 0 .9: brojeva..8. A (10). 9 X = 198710= 1. 161 + 4 . N = 0.=m ~ je B .

b.Kodiranje cIigitaInihpodataka Digitalni raeunari preraduju digitalne podatke. < L . b. !. C. bl 0 0 0 0 0 0 0 I 0 0 I 0 0 0 1 1 0 I 0 0 0 1 0 I 0 I I 0 0 I I I I 0 0 0 I 0 0 I I 0 I 0 I 0 I I 1 I 0 0 I I 0 I I I I 0 I I I I ) I b. . ..slovno-brojcane (alfanumericke) podatke koji se sastoje iz slova. . b\: 0 : 0 0 I I .B1. . I . . NAK SYN ETB CAN EM SUB ESC FS GS RS US I 0 I I 0 0 0 I 5 P Q R S T U V W X Y Z S f) C C I 0 6 Z a b c d e f g h i j k I m n 0 I I 7 P q r s t u v w x Y z d C C DEI I b. takve podatke koje motemo oznaati samim znakovima.: niz decimalnih brojki (cifara) nizvelikihlatinifuihslova niz malihlatinifuihslova niz posebnihznakova A. ..= M > N I ? 0 .. .. 0.. Tako razlikujemo: . Osim ovih znakova postoje i regulacijski lnakovi (NUL. 1. redak Y 0 I 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 0 NUL SOH STX ETX -EaT ENQ ACK BEL BS HT LF VT FF CR SO SI stupac X 2 4 3 Z SP 0 ! I A 2 B # 3 C S 4 D % 5 E F & 6 7 G H 8 ( I 9 ) J : + K . C.. I b. #. - U 7-bitnom binarnom zapisuje znak »K« odreden nizom bitova: 1001011. B.002 bitova b7 . DEL). a.. 2... a rasporedeni su u znakovnim nizovima. tj. brojki i posebnih znakova.. npr.. DC.1982) sastavljeni su iz 0 I I I I 0 0 0 I I DLE DCI DC. . podatak »Srijeda 19. DC.brojcane (numericke) podatke koji se sastoje iz brojki.30« zapisom: 101 0011 111 0010 110 0101 110 0100 1100001 0100000 011 0001 011 1001 010 1110 011 0011 011 0000 304 ... Znakovi proizlaze iz dogovome skupine znakova. b. Znakovi la (ISO-) 7-bitne kode (JUS I.

is .RECORDSEPARATOR lOakza odvajanjeslogova . Elementarne funkcije Booleove algebre Funkcija NE (NO) ILl (OR) I (AND) Simbol Funkcija NE-ILl (NOR) NE-I (NAND) Simbol Funkcija implikacija ekvivalencija antivalencija Simbol :::> $ v A v i\ Pomoeu elementamih funkcija Booleove algebre moremo u naeelu prikazati svaku logicku kombinaciju.ACKNOWLEDGE ~ .ENOUlRY EOT .T NEGATIVEACKNOWLEDGE .-" .srnetak prenosa .Strojarski priru~nik .povralakna standardnolOa~nje .lOakaIanoa .START OF HEADING .poni~titi ..DELETE IX.svrielakprenosa .nailaza!<lOakova s promijenjenim lOa~nJem .lOaciza kontroluuredaja .SHIFT-IN .c .SHIFT-OUT .BELL . .END OF TRANSMISSION ESC .END OF TRANSMISSION BLOCK .srnelak teksta bloka .E .poeelakleksta .izostaviti .STARTOF TEXT .odredivanje J)Ozicije za .BACKSPACE :.potvrdaispravnog primitka . - .SYNCHRONOUSDLE I .potvrdaneispravnog primitka NULL .pomaknosaeanatrag .pomakninatrag .SPACE razmak .ESCAPE Em "'F ~ !Fa J ~ ETX V4 Znakovi upravljanja u 7-bitnom kodu rx .L'Q .horlzontalno tatiuliranje - odredivanje pozicije na slijedecu liniju - - Logickozaldjucivanje Booleova logicka algebra sluti se skupom od dva elementa: 0 (krivo) I (pravilno).poeelak zaglavlja .prelaz - kraj medija .GROUP SEPARATOR END OF TEXT FORMAT FEED ~K ~lJL WS '0 >: SOH SI' STX SUB SYN l'S ".prazan lOak .SUBSTITUTE CHARACTER zamijeniti .DATA LINKESCAPE - END OF MEDIUM znace: .CARRIAGERETURN ::.FILE SEPARATOR . a 0 0 1 1 b 0 1 0 I a I 0 b 0 I a v b 0 I I I Booleove funkcije a Ab avb aAb 0 I I I 0 0 0 0 1 1 0 0 a:::>b 1 I 0 I a=b I 0 0 I a$b 0 I I 0 305 21.CANCEL ->I: .DEVICECONTROL DE.lOakza sinkronizaciju .slijedilOakposebnog lOa~nja .".VERTICALTABULATION UNITSEPARATOR .upit .lOak za odvajanje datoteka znak odvaJanJe blokova .lOakza odvajanjepolja vertikalno tabeliranje HORIZONTAL TABULATION LINE FEED .

nebukno i 1 . 10-2 J1II1.Magnetski bubnjevi su od slitina lakih kovina (promjera 500 . 20) . - . x 106 bit/so "Druge izvedbe magnetskih memorija su: Magnetski koluti (diskovi) (promjera 500 . a njihov broj mora odgovarati upotrebljenom kodu... Sttujnim udarom preklapaju se izjednog u drugi magnetski smjer. sadrZei do 107znakova. 12 mm). 1..bri- sati odnosno zamjenjivati.. NiCo itd.Magnetske obrul!ne jezgre... 306 .bukno. 12 koluta skupljeno u izmjenjivi kolutni slog.6 .55 mm) obil!no je podijeljena: po visini na 10 normalnih redaka (0 . Mali magnetski koluti (diskete) (promjera 80 .7m1s. 1000mm). veliane npr. 9) i na dva dodatna retka. 250mm) imaju kapacitet do 1. nanesenih na nosivu podlogu. ali znatno dulje (npr..znatno manji prostor od bubnjeva.. Brzina odvijanja je npr. pre~e od feromagnetskog materijala (u obrure pravokutnog presjeka). r r ..uz isti kapacitet . Bukne trake su na veliku duljinu razvurene kartice sa stupcima u razmaku po 2.po potrebi :. Te slojeve moiemo lokalno (tol!kasto) magnetizirati i to u dva suprotna magnetska stanja.Magnetske trake su takoder od plastiCnih umjetnih tvari (debljine 50 !1Ill). Obil!no je 6 . 3 .5 mm i recima. 80 i1i 90 stupaca. . ~to odgovara . Svaki stupac pripada jednom kodiranom znaku. razvurenima u nizove.stanjima 0 i 1. . mnogo su uZe od kartica (npr. smje~taj znakova obje strane i stoga zauzimaju . 1500 mm) iskori~tavaju za - Keramil!ke plol!e s magnetskim slojem (NiFe) koji je u vakuumu parom nanesen u debljini od samo (2 .nalik na bu~nje . po duljini pa npr.. a svaki redak u stupcu jednom bitu (0 i1i 1).. U magnetskim mamorijama spremljeni podaci mogu se . Izmedu redaka je niz manjih rupica za transport trake.32 x 82. na 45.. 80 x 350 mm...Pobraujivauje podataka Kodirane podatke moiemo pohraniti u memorijama i to za stalno (za ~to su prikJadne bmene kartice i trake) i1i s moguCno~ mijenjenja (~to omogueuju magnetske memorije). = . Bukna kartica (od kartona bez elektril!ki vodljivih dijelova. 750 m). " Magnetske memorije razlikujemo po nosivoj podlozi: Magnetske kartice su od plastil!ne umjetne tvari. Na presjeci~tima stupaca i redaka su mjesta za rupice. Magnetske rnemorije iskori~ju magnetska svojstva vrlo tankih (= ll!1lll) feromagnetskih slojeva (NiFe. BuJene kortice i trake upotrebljavaju Na nje buknjem zapisujemo dva stanja: se za jednokratnu 0 - snimku podataka..). veliane 187. Njihova prenosna brzina iznosi 106 bit/so - .

60.. 16. Iz/Qzne jedinice (~tampal!. dijeljenje).!: 3 5 I I I I :. . . Broj demenata Vezivanje 10. 64 i vi!e bitova). Ral!unska i regulacijska jedinica zajedno sa&ljavaju procesor. 307 .6. periZme memorijske jedinice: memorijske kartice. 12. 48.). velika gustOCa vrlo velika ) .organizacijske operacije (prenos podataka i naredbi medu funkcijskim jedinicama rai!unara). Broj u epu zdrufenih elemenata omal!uje se . bubnjeve).. <.J .~. ekran.jnt~gracijskim brojem«. Karakteristil!an le za nju kapacitet za spremanje informacija (jedinica kapaciteta sredi~nje 210 = 1024 rijel!i) te brzina za njihovo un~nje 8eIIlorije je 1 kilobajt = i apljenje. Podaci i naredbe preraduju se u pojedinim jedinicama ral!unara u elektronil!kim spojevima koji su sastavljeni od logil!kih (pOluprovodil!kih) elemenata.8 = 1 bajt (byte). . tastatura . Podatke i naredbe predstavljaju u digitalnim ral!unarima binarni makovi toji so obil!no zdrufeni u rijel!ima stalne duljine (4. . . =.Aparatuma oprema Aparatumu opremu &le elektriCni (elektronil!ki) i mehanil!ki sklopovi. *) i odluevanje. Regulacijska jedinica dirigira izvodenje naredbi po programu..aritmetil!ke operacije ( zbrajanje. Pri abradi podataka u njima se redaju odredene operacije serijski.) predavaju korisniku rezulDIe ral!unara. .logil!ne operacije usporedivanje (>. funkcionalno vezanih (u velikoj gustoCi) na III3Iim ploacama -lipovima (chip). odbijanje. trake. mnofenje. Digitalni ral!unari upotrebljavaju se za rjehvanje svih zadataka koji se 8DgU oblikovati u programima. Peri/erne jedinice obuhvaiaju procesne jedinice (procesnu periferiju. ~. 32. 1 2 3 4 5 - - ulama jedinica perifeme jedinice sredi~nja memorija ral!unskajedinica regulacijskajedinica } procesor 6 - izIame jedinice UlDvul jedinica prima podatke i naredbe korisnika (etal!.100 SSI 50.500 MSI > 1000 LSI > 10000 VLSI Osnovni sastav (Small Scale Integration) (Medium Scale Integration) (Large Scale Integration) (Very Large Scale Integration) digitalnog ral!unara rijetka osrednja . . SrediInja memorija sprema informacije-podatke i naredbe.. Ralunska jedinica obavlja sve zahtijevane operacije: .plotter«. kolute.. i I I I L I. .

a svaki korak iz rafunskih propisa koji predstavljaju neku funkciju. Algoritam je temelj programa te je takav popis svih uputa kojima se omogufuje rjeknje odredenog zadatka po koracima. ame je osigurano. S Porastom kompliciranosti zadataka rastu i ~kovi za programsku opremu. izvedba: moduli se dalje detaljiraju i kodiraju (zapisuju u odredenom programskom jeziku). Za - 308 .funkcija svakoga koraka mora biti izvodljiva. Program je potpuni niz uputa za rjebvanje danog zadatka. usporedbene naredbe za logifke operacije itd. tj.problemsko orijentirani. Programski jezik oblikuje skup svih uputa za opis algoritama. . . nastaje i programski izradak u vi~ faza od kojih su najznafajnije: - specifikacija. Programski su jezici: . . U Diem su pojedini k6raci odredeni tako. Te upute sadrfe rafunske naredbe za aritmetifke operacije. po svom su sastavu prikrojeni problemima koje treba rje~avati. a nisu ovisni 0 uredaju rafunara. Programi za korijene i eksponente. da ih rafunar more »razumjeti« i izvesti.svaki algoritam sastoji se iz vi~ pojedinih koraka. mogu se posebno izradeni potrebi ukljuati u drugi program kao potprogram. Izrada programa ovisna je 0 strukturi i izvedbi elektronifke naprave za preradu podataka (rafunala).Programska Digitalni rafunar je automat u kojem oprema teku informacijski procesi po tofuo odredenimuputama. tj.planiranje: program se dijeli na programske module (pojedine komponente veCihprograma). . Jednostavni zadaci rjebvaju se jednostavnom jedna~bom. a isto tako jednoznafan je i nastavak. Za zadatke iz prirodoslovlja i tehnike festo su potrebni sistemi diferencija1nihjedna~bi. . trigonometrijske i druge funkcije koje spremati i po se javljaju u praksi veoma resto. svaki korak sadrfi osto upute za slijedea korak.: .strojno orijentirani. - - - svaki je korak algoritma izvedljiv jednoznafno. tj. da je s konafnim brojem elementamih operacija ostvarljiva svaka funkcija. odredivanje uporabnih funkcija ulaznih i izlaznih poda- taka. sastoje se iz uputa koje imaju jednaki ill slifni sastav kao i naredbe odredenog rafunala. tj. Naprave za elektronifku obradu podataka mogu obaviti samo osnovne rafunske operacije i odredene usporedbe po kojima moraju biti izgradeni algoritmi. Na1ik na materijalne proizvode.

FO. da se komplicirani zadaci rje~avaju korakom. Dijagram toka ra~a se samo pri odluci da ne Simboli za dijagrame od\jjanja operacija programa (JUs A.004 -1971) ~ D DJ Operacija opeenito Odluka Potprogram o V .kacijska veza Povezivanje NapoeDa Z Sortiranje CD bubanj Magnetni --{ 309 .:s:...aIgoritme je karakteristieno stoga. medusobno ih povefemo i ucrtamo smjer toka. Zdrufivanje RazluCivanje Zdrufivanjel IrazluCivanje o t:::] Q kartica BukDa traka BukDa traka Magnetoa 0 protoka podataka Telekomuni. Pojedine korake upisujemo u odgovarajure okvire (blokove).. Dijagram toka programa je raeunska shema kojom je dan cjelokupan tok aIgoritma (programskog niza). putem jednostavnih operacija. Modifikacija programa operacija Ruena Ulaz/izIaz 0 C) Linija odvijanja programa PriIdjuena toeka Ganieno mJesto <::> o Simboli za dijagrame protoka podataka i dokumenata D D '0 Obrada opeenito Pomocna funkcija Ruena operacija Rueno o '9 o Ulaz/izIaz ovisnaod Memorija postrojenja Memorija odvojena od sistema Dokument @ Magnetni disk Matriena memorija izIaz Dustrirani to c::J unDje CJ - o Linija podataka Transport Dosa V 6.

smetak raCuna.2 = (-b :t e)/2a. prelaz na racuna karak 9 da: prelaz na karak 10 ne: prelaz na karak 11 IzraCunatiXI.Pr i mj er: kvadratna jedna~ba ax2 + bx + c AnalitiCko rje!enje:xl. svr~tak = v'idi. Izracunati d [d = 07] Izraamati .2 = Algoritam: Karak 1 [a = 07] Karak 2 Karak 3 Karak 4: Karak 5 Karak 6 Karak 7 Karak 8 Karak 9 Karak 10 Karak 11 Dijagram =0 - :a :t fa Yb2.4ac da: prelaz na karak 2 ne: prelaz na korak 5 da: prelaz na karak 3 ne: prelaz na karak 4 da: jedna~bu ne: jedna~ba zadavaljava svaki X je pratuslovna [b = 07] [e = 07] Izraamati X = -db. prelaz na karak 6 da: prelaz na karak 7 ne: prelaz na karak 8 x e = -b/2a. toka programa: [d> 07] 310 . = b2 - s~tak raCuna. IzraCunati 4 ae. svr~tak racuna IzraCunatiXI.2 = (-b :t ei)/2a.

(Standardiziran po ISOIR 6160 i DIN 66225.Programski jezld Svaki je programski jezik (tj. SYMAP itd. daljnji razvoj: FORTRAN 77. Ziirich. Iz njega su se razVili specijalni jezici: ExAPT-l . DIN 66027. (Poretak: 1972.za obradu bu§enjem. slovima. FORMAC. ~PT 2 za obradu tokarenjem. Znakovi kao elementi jezika odredeni wodabranim nizovima (brojkama. (Postanak: g. Prvi puta upotrebljen za ra~unare IBM 360.) PASCAL (imenovan po francuskom matematilaru) sluZiza rjehvanje numeri~kih i nenumeri~kih problema. GPSS. 1983. Programskih jezika ima vrlo mnogo. Posebno vaZni su naredni: -'aDA(nazvan po »prvoj programerki« Augusti Adi Byron) je jezik za programiranje u prirodoslovlju i tehnici. skup uputa za opis algoritma) jednomaato sasravljen po odredenoj »gramatici«.) BASIC (Beginner's All purpose Symbolic Instruction Code) prikrojen je u prvom redu za probleme prirodoslovlja i tehnike. Marseille.) roBOL (COmmon Business Oriented Language) sluZi za potrebe trgovine i ra~unovodstva. nato ALGOL 60-68. EXAPT 3 za obradu glodanjem.) PROLOG (PROgramming in LOgic) razvijen je za potrebe umjetne inteligencije.ALGOL 58. posebnim znakovima. LTR. LISP. na ETH.) _~L (A Programming Language) sluZiza opis algoritama.) PL 1 (Programming Language 1) upotrebljiv"za vi~namjensku primjenu. Veoma je rasprostranjen pri malim osobnim ra~unarima. prirodoslovnih i tehni~kih problema - - (paretak razvoj: 1958 . (Poretak: 1954. a upotrebljiv je i na komercijalnom podruqu. (Po~etak razvoja: 1957. PEARL. 311 . REDUCE.) PT (Automaticaily Programed Tools) namijenjen tehnologiji obrade. - - (Nastao je 1957. Standardiziran je u: ISOIR 1538 i DIN 66026.) FORTRAN (FORmular TRANslating system) upotrebljava se u prvom redu za programiranje problema iz prirodoslovlja i tehnike. (Standardiziran u SAD g.) Ostali su programski jezici: CORAL.. a narooto za rje~avanje numeri~ko-matemati~kih.) ALGOL (ALGOrithmic Language) upotrebljava se za prikaz" ra~nskih propisa. 1969. Standardiziran po ISOIR 1539. RPG. (Standardiziran po ISO/R 1989 i DIN 66028. SNOBOL. simbolima la rijeCi). RTL. (Standardiziran u SAD 1978. Standardiziran je po DIN 66025 - za sastavljanje programa za ra~unarom regulirane alatne strojeve za odvajanje restica.

(Computer (Computer (Computer (Computer (Computer (Computer Aided Design) za konstruiranje (planiranje) Aided Manufacturing) za izradu (produkciju) Aided Engineering) za optimiranje izradaka (produkta) Integrated Manufaturing) za sastavljenu (integriranu) izradu Aided Programming) za programiranje (planiranje rada) Aided Quality Ensurance) za osiguranje kvaliteta 312 .proces 2 .energija nemjerljive smetnje mjerljive smetnje proizvod sporedni i otpadni materijal 9 trafene informacije 10 informacije s drugoga raalDara 11. To su analogni signali koji se u pretvaraCima pretvaraju u digitalne signale. Mikroprocesori .procesor 3. U njima je na vrlo maloj volumena (i cijene) povr~ini skupljeno mnogo tisuCa sastavnih elemenata (npr. U skladu s ustanovljenim odstupanjima procesor nato utice neposredno na proces. Razvoj tehnologije poluvodiea omoguCio je izradu raeunara znatno manjeg miniraeunar i mikroraeunar.Procesui nCunari Procesni raeunari (procesori) su naprave za elektronicku obradu podataka pri raznim tehnickim procesima.izvrSna naredba 5 678- 10 - Procesor dobiva (stalno ill u odredenim vremenskim razmacima) informacije 0 ulaznim veliCinama (sirovinama i energiji).informacije iz procesa 12 . - - 1 . toeoost i preglednost rada s raeunarom su uzroci za sve opseZniji rad u tehnici pomoeu raeunara. vodeni raeunarom: CAD CAM C~E CIM CAP CAQ itd.procesni mikroraeunari veCim su dijelom sastavljeni i programirani za odredenu svrhu. Tako su se razvili znaeajni radni sistemi. 20000 jednopolnih tranzistora na Cipu povrline od 35 mm2). Pomoe nCuDara Brzina. 0 toku proizvodnoga procesa (i mjerljivim smetnjama) te 0 izlaznim veliCinama (proizvodu te 0 sporednom i otpadnom materijalu). U procesoru se usporeduju mjemi podaci sa zeljama.sirovina 4.

drugu elastienosti) E = !!n. vec ostaje stanovito. naprezanja vraea se na prvotnu dimenziju).L = ~L L Lo Lo Dijagram 0. trajno.. U podruqu linearooga rastezanja materijal je elastiCan (tj.L = L .= -6. nastupaju naprezanja 0 koja izazivaju rastezanje. nakon prestanka djelovanja sile ne vraea se 'riSe na prvotnu dimenziju. Nap r e z a n j e 0 je odnos sile F i presjeka ispitnog uzorka S (okomito na SIIIjer site) 0=- F S 0) ispitni re se uzorak Zbog djelovanja site F (i time nastalim naprezanjem 5 prvotne duljine Lo rastegnuti na duljinu L. postotno produljcnje materijala (pri jo~ nepromijenjenom presjeku S = So). naprezanje lea:nja Rp 0. . Dijagram 0. E U ispitnom uzorku (pokusnom ~tapu) materijala. Povrb te granice (obieno na koncu lineamoga rastezanja) materijal se rastefe plastilno (tj. postotno je produljenje upravno razmjemo naprezanju). Pr o-d u I j e n j e epruvete iznosi 6. optererenom silom F.01. Poeetno je rastezanje lineamo (tj. trajno.vidi sIr. kad tlaeno naprezaDje -0 izaziva relativno skrarenje -E. Epokazuje medusobnu ovisnost naprezanja i postotnog produljenja. 313 .DRUGI DIO ISPITIVANJE MATERUALA DUAGRAM 0. ModuJ elastiCnosti E je odnos naprezanja i postotnog produljenja (u po- prvotnu duljinu Lo Cl Eet »Granica elastienosti« je naprezanje pri kojem osjetljiva mjerila osjete prvo primjetno. postotno produljenje. L Tj. 316.Lo - P os t otn 0 prod u Ij e nj e epruvete je produljenje 5 obzirom na E. :I presjek se suzuje: S < So). nakon prestanka djelovanja sile -£ odn. E nastavlja se u smislu tlaCn1b naprezanja.

::... . debljine 0.- ~ -. Ispitni uzorci za Zice i §tapove. 120 mm). Ispitni uzorci za limove i trake.MEHANlCKO ISPITIV ANJE METALA (JUS C.poCetna povrlinapresjeka So najmanja povrlinapresjeka(nakon L. promjera do).. promjera do 4 mm moraju imati poCetnu mjerou duljinu Lo = 200 :t 2 mm ili Lo = 100 :t 1 mm. Pri upotrebi ekstenzometra: mjerna duljina mjera~a produljenja Le (ekstenzora) Leo po~etna mjerna duljina mjera~a Leo mjerna duljina mjera~a nakon ki- t .5 55 5 :t 0.".-. uzorka Le L . 20 mm). .povrlmapopreenogpresjekaISpltnoguzorka So . ojo.ukupna duljina ispitnog uzorka duljina ispitnog dijela ispit. do Uobicajene pocetne duljine Lo su: 4 za proporcionalni ispitni uzorak za presjek ispit. . uzorka ~ .mjerna duljina' - ~ !J ~ Lo Lt Le -.65 So Lo = 5 do Lo = 11. .25 I 28 Pri neproporcionalnim uzorcima poeetna mjema duljina Lo nije ovisna od presjeka So (odn.A4.- S .A4.002-1985) Za vlaeno ispitivanje slure ispitni uzorci koji imaju rame oblike s obzirom na veliCinu i oblik raspoloZivog materijala i s obzirom na zahvatne eeljusti stroja za kidanje.~ mi<ro.5 SO :t 0.150 I Somm2 314 1 Lomm 100 :t 1." k. (~". 3 mm izrezuju se na §irine b (12. Vi Lo kratki (normalni) k k y. = 10 do do mm 20 :t 0.1 .3 I dugi 11.6 25 :t 0.80 mm) i ispitnim duljinama Le (75 odn.0 110 10 :t 0.65 5 Lo = 5.001-1986) Vlamo Ispitivaoje (JUS C. . . 314 . .j4 proizvoljni kruZni 5."'~m_. 1.5 odn.~' - - .3 10 Primjeri kratkih ispitnih uzoraka: VS. . Oznake dlmenzlJa ISpltnlh uzoraka 50 Lt . Dimenzije ispitnih uzoraka danja Pri proporcionalnom ispitnom uzorku je po a mjema duljina Lo razmjema s korijenom poeetnog presjeka So:Lo = k pa je kod ispitnih uzoraka kruznog presjeka proporcionalna promjeru: ~ Lo = kvSo = k -. ..075 78. 2. ."". d kidanja) L. s poCetnom mjemom duljinom Lo (50.040 I 19.

cr.).1S tJ1 = 50 = (/). Pri proporcionalnim -mm kruZnog presjeka ozoa~ujemo postotno produljenje nakon kidanja: . 11. 100 = 50 - -5 5u mm2 mm2 % . 100 % .postotnosuZenje nakon kidanja . E = FISo = FdSo (vlacno) nazivno cvrstoca naprezanje - (vlacna) 3]5 . R Rm . 100 % .~u vrijednosti npr.produljenjenakonkidanja - produljenje (/)'L/Lo)' 100 % . Pri ~ -..5u/50).' I I I I LA Dijagram R.postotno produljenje (/)'LufLo) .li. ( PO suZivanju presjeka vrijede ozoake: .ILLo = 80 mm). dijeljenom s poretnim presjekom 50." = c = A = Omaka A ~ona1nog L Lu .postotno produljenje nakon kidanja vrijedi za postotno produljenje nakon kidanja u slueaju upotrebe ispitnog uzorka s vrijedno§fu koeficijenta k = 5. An. vu""'" SIa I naZlYnI naprezan]a Z ~ .[ ' h J.. Aso).Lo mm . .3). treba ozoaki A dodati kao indeks vrijednost poretne - . sukladno s dijagramom sile F u ovisnosti od produljenja /)"L. /)"L * Nazivna naprezanja R izrafena su silom F. PO upotrebi neproporcionalnog ispitnog uzorka. E dana su nazivna naprezanja R u ovisnosti 0 postotnom produIjenju E.ti proporcionalnih zorakas drugimkoeficijentom (npr. (kontrakcija) n l..pri kratkim ispitnim uzorcima As pri dugim ispitnim uzorcima Alo. poretne mjeme duljine Lo JIII. V dijagramu R.postotno sqZenje Dijagram sile F u ovisnosti od produIjenja /)"L snimamo neposredno na stroju za kidanje F (vla~a) sila najveCa sila Fm - suZenj~popre~og presjeka najveee suZenje (nakon kidanja) = (/).5150) .:-ke velicina pri rastezanju i sutivanju !'ri rastezanju vrijede oznake: ~ = .65. Dijagram F.valja u k A dodati tu vrijednostkao indeks (npr. --71 I I I I L - l1L Pri odredivanju najveee sile Fm mora brzina razmicanja reljusti stroja za kidanje izoositi ~ Le mmlmin (Le V mm).Lo mm . .

postotno produljenje nakon kidanja .~ 5. J ~.. 1 j I I I I rL * Rpo. sivi lijev). Znatajna postotna produ/jenja Ag.sivi lijev asfalt) . R:l----11 I I I I I I .2 %2). E povuremo iz (odabrane) tDtke x na apscisi paralelu s poretnim (linearnim) dijelom krivulje rastezanja.bakar - 316 . bakar) iIi u diskontinuitetu s pojavom terenja pri stalnom naprezanju (npr.6.neproporcionalno postotno produljenje pri najvecoj sili . kOO mekib relika) R Re" R.ukupno postotno produljenje u trenutku kidanja . a tvrdi celik t mebki celik b P I a s tic n i materijali se rastem samo neznatno elastiQio (npr.L (npr.01 %1). d .. RpO.: gomje. d K r b k i materijali se po poretnom elastiQiom rastezanju kidaju bez (zna~jnijeg) plastickog rastezanja (npr. I To je »tehnicka granica elasticnosti«. 2 Dosada zvana »granica plasticnosti« Tok rastezanja u ovisnosti od naprezanja je za razne materijale razliCit i za njib karakteristiCan. A .R.RoB donje. Presjek paralele s krivuljom rastezanja odreduje konvencionalno naprezanje terenja pri postotnom produljenju E = x%. c .ukupno postotno produljenje pri najvecoj sili " 11 /I Ag A. Tako po obliku dijagrama R. Naprezanja telenja Naprezanja prirodnog telenja R. E motemo raz1ikovati materijale: R Z i I a v i materijali se nakon poretnog elastiQiog (lineamog) rastezanja rastem do prekida vrlo plab stiQio. meki relik). olovo) ili su gotovo neelastiCni (npr. i to kontinuirano (npr.2 pri E = 0. Rpl pri E = 1%. Konvencionalno naprezanje telenja Rp (za materijale s kontinuiranim rastezanjem) U dijagramu R.ol pri E = 0. npr.

30 50. 3do). PreporuCllje se da duljina I ispitnog uzorka bude . Savijanje mora biti polagano i neprekidno do odredenog kuta savijanja a. a 1 i I = (D + 3a) :t T Za savijanje slllte dva oslooca s polu. Sirina pravokutnih uzoraka imosi 25 do 50 mm. Za nekovine uzorak je obieno kocka.A4. uzorka 300 450 650 1000 11ablo ispitivanje (JUS C. a u sredini ih opterefujemo silom F do prekida. promjera do i visine ho = 2do (izuzetno je ho = do . .mjerimaR: za a ~ 12 mm R = 25 mm za a > 12 mm R = 50 mm Promjer D vaIjka kojim savijamo uzorak uzima se prema posebnim propisima D materijaI koji se ispituje. Debljina a neka bude veea od 30 mill. . . . .1973) u mm Duljina ispil. odnosno do pojave prvih pukotina na vanjskoj strani uzorka. 15 25. koje aslanjamo 0 dva vaIjkasta oslonca s razmakom I (izmedu osi oslonaca promjera D).1954) Polumjer pritiskivaea r 10.A4.1985) Ispitni uzorci imaju pravolrutni. . odnosno dok se na boku ne pojave pukotine. 60 razmak 1 260 400 600 900 .006 Za tlaau pokus slufi ispitni uzorak koji je za kovine redovito okruglog presjeka. uzorka do 13 20 30 45 = Fsml/4W Ut = ndo3f32 '" 0.1 do3 OsIonci promjer D 20. . IJUIila 317 . . u vrueem stanju do ho/3). Pri tome se pojavljuje (tlaau stoiac« po kojem se materijaI ~iri u stranu. Uzorak se tlaa lakim i a:stim udarcima rekieem ill prerom.A4. kvadratni ill okrugli presjek.014 . a ispituju se i &avi profili. Cvrstoea sivog lijeva na savijanje 0sm slijedi iz najvete site Fsm pri lomu 0sm Promjer ispit.005 . Uzorak se tlaa do odredene visine (u hladnom stanju do ho/2. . * Sivi lijev ispituje se u pogledu fvrstoa: oa savijanje sirovim ill obradenim 2lDrcima u obliku posebno odlivenih ravnih okrug1ih ~tapova promjera do.IspitinDje saYijaDjem (JUs C. 30 Mjere uzoraka i uredaja (prema JUS C. .

.0 6.0..5 0.0 15 15 15 20 20 2.3 ..10.0 15.0 8. .0).5 3.. Ispitiyanje ilea navijanjem (JUS C. Sposobnost materijala za izv1arenje ispituje .2.0 1.6.A4. 318 .5 3..A4. Broj pregiba do prekida Zice mjera je sposobnosti Zice za izmjenicno pregibanje.5 1...0).1.pri Cu i Cu-Iegurama 0.. (5 100 d 1 1 5.7 0.0 25 35 50 75 100 Zieu pregibamo preko valjaka od kaljenog celika.1962).5 100 d 1 2 1.018 ..0 4. Ispitiyanje sposobnosti za izt'lacenje (JUS C.019 .A4..0 7..0)..Ispitiyanje ilea torzijom (JUS C. (7 50 d 0.0).. odn.. Kuglica se polagano i jednoliko (brzinom oko 0.A4. Slobodna duljina Zice 1 i najveCa brzina sukanja n iznose: premjer fiee d (mm) slobodna duljina 1 brzina sukanja n (okr..0 40.pri reliku .5). 1. ..1986) U posebnom uredaju suremo Zicu oko vlastite osi do loma.5 10.0 2... Za limove i trake debljine do 2 mm sluZi naprava po Eriehsenu. lspitiYanje ilea lzmjeniCnim prepbanjem (JUS C... matrice i drfa~ limenog uzorka. koja se stastoji od kaljene reliene kuglice za utiskivanje.1 mmls) utiskuje u uzorak do pojave prvih pukotina.. Jednim pregibom smatramo savijanje iz pocetnog (srednjeg) polofaja za 90° u jednu stranu i natrag do poretnog polofaja (a obavljamo ga u 1 s). 8.1986) Ispitivani komad Zice stegnemo u pokusnu napravu u kojoj pregibamo iicu naizmjence u jednu i drugu stranu do njezina loma.ls) ...1986). optereeujemo je vlacnom silom koja u Zici ne smije izazvati naprezanja veeeg od 2 % evrstoee reliene Zice.5.7). (3 100 d 1 1.0. Da bi Ziea pri tom ostala ravna.0 3. 3.. Karakteristiene su mjere pokusne naprave (u mm) d D h d D h 0. 5 % evrstoCe Zice od nereljeznih kovina.3.5).0 50... 4.0 20. Kao mjera sposobnosti materijala za izvlarenje navodi se postignuta dubina..~ se utiskivanjem reliene kuglice u limeni ispitni uzorak.0). (1.5 Broj okretaja Zice do loma mjera je njene sposobnosti pri ispitivanju torzijom.5 5.016 .0). (1 200 d 3 5 1.0 30.021 .5 0..

nelegirane i malo legirane (Ill) zna~jna je.h2) Oznaka udamog rada pri nazivnoj e8ergiji 300 J i pri standardnom ispit80IIl uzorku je: .IspitivaDjem udarom po Cbarpyju Zz ispitivanjem udarom na savijanje po metodi Charpyja upotrebljavaju se -morci sa zarezom. Cu. aeznatno Zilave su krhke materije: staklo.5 (5) mm.standardno ~~I~ - = :3(2)mm plit~i zarez ~tni }-. poduprtogana oslonce.rus C.'.1984) 55'0. I~ } se uzorak prelama batom (njihalom) koji pri padu udari u sredinu .025 . \. Ni. Tim se postupkom odreduje zilavost materijala pri JIIIOift. U ~irokom su temperatumom podrugu udamo vrlo Zilave kovine koje moteIIlO gnjeati: AI.' b ~ ~ = ~ mm .uskiuzorak -.-la.~m' / / I i Y- I \ \. K = G(h.A4. Udama energija bata Ghl = 300 (ISO.A4. austenitni relik (I). vrlo tvrdi retici (11). + 0 09 b = 10 mm . pri niskoj veoma krhki. 100) J. .1984) (JUS C. L~i rad njihajnog bata teZine G.S obzirom na utjecaj zareza). koji !*la s visine hI te dospije pri lomu na ~u h2 iznosi ~ ~ . T 319 .standardno + 0 11 mm mm b = 7. Za obi~e retike .-etika ovisnost udame Zilavosti od temp.004 .: pn YiSojsu vrlo Zilavi. lspitni uzorak s V-zarezom /spilni uzorak s U-zarezom .pri uzorku s V-zarezom: KV Udama Zilavost u opeem slu~ju raste s temperaturom. keramika.pri uzorku s U-zarezom: KU ..

ako se materijal pri rastezanju uevrsti.A4. U navedenom slueaju omaenjemo to Rm lOOOOCl600.035 . ~to bi se za navedeni slucaj napisalo Rp 1/100000I400.ISPITIV ANJE TRAJNE CVRSTOCE Ispitivauje trajne statiCke evrstoee Konstantnom (statickom) sHorn dugotrajno optereteni materijal pocet te se pod odredenim optereeenjem. Temperatura pri kojoj se pojavljuje ptdenje ovisna je 0 materijalu (npr. 320 . Ova se pojava. pri eeliku od 200°C nawe. 100 000 h) pri odredenoj temperaturi T (npr. 600°C). 100000 h) pri odredenoj temperaturi T (npr. Najvete naprezanje kod kojega se pri odredenoj temperaturi konstantnom silom optereeeni materijal \lire trajno ne rastere (ne ptde) nazivamo trajnom statiCkom lvrstoeom materijala.d (Tm. Stoga je preporucljivo trajanje statickog ispitivanja za kovine za plastiene materijale t t = = 100000 h 10 000h. vet nejednoliko (primjer »b«). Odrediti moremo u svakom slueaju samo vremenska staticka svojstva evrstote koja vrijede za odredeno ogranieeno trajanje optereeenja. da stvamu trajnu staticku evrstotu ni nakon !ako dugog vremena ne moremo odrediti. (Ta>od1 srednjeg naprezanja Um. dok se u protivnom nastavlja do loma.d) (primjer »c«). ruM:{Jl U1b Potpuno nejednolika optereeenja nisu prikladna za usporedivanje ispitnih rezultata. postupno rastezati. zaustavlja. Rezultati kratkotrajnih ispitivanja ne mogu se jednostavno upotrebiti pri dugotrajnim opteretenjima. 1%) za odredeno vrijeme t (npr. kod kojih naprezanje koleba za otklon (amplitudu) u. 400 0c). Ispitivanje dinamiCke Cvrstoee (JUS C.1966) Cvrstoea je materijala matno manja ako materijal u toku vremena t nije jednoliko optereeen (primjer »a« na donjoj slici). Vremenska statilna lvrstoca RmtlT je najvete naprezanje koje materijal podnosi odredeno vrijeme t (npr. Vremensko naprezanje telenja Rp . u ovisnosti od temperature. Ta naprezanja mogu biti: I a) istosmjerna (primjeri »c« i »d«) b) izmjenicna (primjeri »e« i »f«). Zato odredujemo dinamicka svojstva evrstote materijala za sinusoJ idna opteretenja. pri olovu ili plastici vec kod okolimje temperature). koju nazivamo puienje. Dugotrajnim je pokusima (100000 h) ustanovljeno.ltlT je naprezanje pri kojem se materijal rastegne do odredenog postotnog produljenja E (npr.

ik 321 ....01 I 00' .za pulzirajuee opterecenje / rn -av'" . Ua pri cemu je srednje naprezanje Umed = = ~. av" ..ulja pri odredenom broju titraja ND (107 . W6hlerova se -. Crta koja u dijagramu ide iz izhodi~ta pod kutom od 45° prikazuje srednje optereeenje. ojom definirctmo »dinak 8fku evrstoeu«. Zato je dinarnicka evrstoea zavarenih spojeva (zbog zavamog »zareza«) ili predmeta 5 grubo obradenom povriinom (koja se zapravo sastoji od mnogih sitnih »zareza«) IDDogo manja.u.. ---o ~ ~ logNo ~. Smanjivanjem amplinaprezanja u.Od raznih sinusoidnih opteretenja posebno su zna~jna: : pulzirajuce i/i titrajno dinamicko optereeenje (primjer »d« na slici na str. Ovisnost u.2 . oko srednjeg naprezanja umed. .za njihajuce optereeenje. Dijagram dinamicke cvrstoce (Smithov . . BuduCi da materijal u konstrukcijama po pravilu ne srnijemo optereCivati iznad naprezanja teeenja RpO.tdik.. 1 av' = RpO. ~ pri kojem naprezanje utitra (pulzira) za amplitudu Gaizmedu vrijednosti t .. .. ~ Trcljnost materijala ovisi 0 broju titraja opterecenja. 22 .. ~to mofe evrstoeu znatno sniziti ispod vrijednosti koju materijal ima bez zareza. ovisnosti 0 srednjem naprezanju umed za nzna dinamicka optereeenja: d tJ. pri kojem se materijal ni pri bilo bkvom povetanju broja titraja optereeenja ae bi vi~ slomio. pri dinamickom optereeenju povecava se broj titraja N.za mimo optereeenje DO. DinamiCka cvrstoca <1i> najvete napreje zmje Um. koje -=ijal podnosibez loma. -0. trivulja« (na slici desno). . pri kojem U koleba za amplitudu Uaizmedu vrijednosti -Umax i + Um. = Umed = Umax12. 108 za lake kovine) priblihva stal8Ij vrijednosti <1i>. . Udaljenosti od nje prema gore ili dolje do gomjega odnosno donjega granienog naprezanja jesu otkloni naprezanja. Na dinarnicku evrstocu veoma jako utjeee djelovanje zareza (nejednolika rclZdioba naprezanja).. ~je :: nihajuce iti kolebljivo dinamicko opterecenje (primjer »f«). = O.Strojarski prirua. + av'" -00..2je tom granicom u dijagramu dinamicke evrstoee ogranieeno podruqe dopmtenog opteretenja. = f(N) prikazuje »W6hlero.iiagram) prikazuje dinamicku evrstocu av .

A4.2 (40) 196.25 (1500) 9807 114710 (1000) I 4903 (500) I 2452 (250) I 1226 (125) 980.102 F (u zagradi) i promjeri kuglica D (mm) vrijednostima 0.s1£.102 F1D2: - I 0.807 (1) Primjeri omaka tvrdoee po Brinellu: 350 HBS 5n50 - maCi tvrdofu 350 HB pri upo1£ebi b:liroe kuglice prom- jera D = 5 mmipri vrijednosti pritiska F = 7355 N).102 F D' 30 15 10 5 2.102 F= 750 (tj.07 (10) 49.326). 324 i 325. Mjera Brineliove tvrdoce iznosi 0.9 (62.102 F 2 / = 0. 8 s.03 (5) 39. 11il 11' II! Upo1£ebljavaju se slijedeee sile pritiska F (N) odn. Mjeri se promjer otiska d(mm). a djelovanje nazivne sile 10 . .5) 306.625) 76. OdlufujuCa je prosjefua vrijednost koja je rezultat barem dvaju mjerenja. Vrijednosti Brinellove tvrdoa: HB za pojedine promjere otiska d sabrane su u tablicama na s1£. Sila pritiska F mora rasti do nazivne 2 .29 (6. do tvrdoee 650 HB od tvrdog metala.2 (30) 612.5 1.102 F 1tD(D . Kuglica je: do tvrdoee 450 HB od zakaljenog b:lika.03 (5) 24.003 -1985 i 032 -1986) ~ ~ .2 (15.9 (62.ISPmY ANJE TVRDOCE Mjera za tvrdofu ovisi 0 postupku ispitivanja.d2) HB = ~ gdje je A povrlina otiska (kalote).VD2 .07 (10) 49.5) 12.52 (2.5 (31.7 (100) 2452 (250) 1226 (125) 612.. 1. odgovarajuCe vrijednosti rasporedene u skupine po 0.102 F) 10 I 29420 (3000) 1 294.2 (25) I FN (0.25) 245. 392.25) 9.8125) 61.23 (4) 98.5) 306. IspitmmjetvnIoeepo BrineDuHB (JUS C. 0. pri sill 322 .5 (31. (Tvrdoea iznad 650 HB ispituje se po Vickersu .26 (1. 15 s.. .25) 153..1 (20) 98.61 (7.25) . d mora trajati U Cistu se i ravnu povrlinu pokusnog materijala (kovine) utiskuje odredenom silom F(N) kuglica promjera D(mm).

37 0. .67 2..46 2.3 .4 4.80 2 .0 Dmm 5 2.102 FID' .2 4.4 5.00 .40 0.80 0.25 0.8 5....60 1.00 .34 1..51 0.58 0.69 0.6 i.6 3.08 4.0 5.83 6.38 1.91 5.8 6.54 0.Vrijednosti 0.38 2.86 1.67 0.O 2 Za eelik mozemo iz pomate 1IqOvu evrstofu Rm (N/mm2) 0.8 .5 .72 2.34 3.60 . za ugljiCnieelik za legirani eelik .A .Cr 323 .8 4.33 0.." '.02 1.48 4..10 2.5 Dmm 2.6 2.36 5.4 2.32 1.00 10 1.2 :.6 4.7 0.33 6.07 1..A 0.17 1.43 4.5 HB .18 0.83 1.102 FID2 odabiremo s obzirom na vrstu materijala ispitnog Tvrdoea HB 0. .46 1. 80 > 80 10 30 5 10 30 1.53 0.70 4..84 2...-.5tt.00 3.:.0 hi .. 322 i 323.3 .4 HB Usporedbena tablica (pribliZna)izmedu evrstoee i tvrdoee eelika nalazi se . feljezo -i bakrene slitine JIIi£tovine i slitine "IIiIRnkositar i Najmanja debljina uzorka (u mm) u ovisnosti od promjera kuglice 1J : promjera otiska d: .92 3.2 5.6 HB Rm = 3.6 '.2 3.42 8.4 3.19 1.200 > 200 < 35 35.04 Brinellove tvrdoee HB pribliZno odrediti Rm = 3.25 2.8 3.9 .23 1.67 0.5 5 10 15 10 15 1 1.9 . d 1 0.08 0.8 ..2 .5 5 d mm 2.0 4.29 0.0 3.a 30 < 140 > 140 < 35 35.05 1.92 1.n i njegovoj vrdoa: t Materijal ..Cr-Ni Rm = 3.50 1...6 5.86 7.68 3.25 .

6 32.29 109 72.51" 1.8 10.3 15.24 7.74 0.6 9.4 21.9 138 92.82 0.1 11.25 0.8 8.1 301 200 100 50.2 131 87.65 3.83 2.1 9.65 0.65 0.42 0.6 41.4 11.60 0.25 Promjer otiska d.76 0.75 2.2 18.1 19.4 40.8 17.82 103 68.6 39.26 8.56 0.3 20.1 18.0 151 101 50.5 27.6 46.2 10.85 2.50 0.0 19.4 14.1 278 185 92.80 2.65 1.77 1.1 9.6 17.90 0.71 324 .55 3.80 0.3 15.45 0.78 0.1 11.34 0.85 Tvrdoea po Brinellu HB za vrijednost O.1 34.84 0.1 16.32 0.05 0.7 11.85 3.41 0.4 26.5 12.35 3.9 42.70 3.10 3.9 230 154 76.6 10.2 26.4 16.62 0.27 0.2 8.4 12.8 13.80 0.8 34.1 24.7 48.73 1.1 10.72 8.5 2 1 1.5 17.3 20.00 3.6 21.6 35.1 33.3 39.mm promjeru kuglice D mm: 5 2.95 3.5 31.7 13.70 0.00 0.5 215 143 71.4 14.Tvrdoca po pri 10 2.24 0.9 13.25 3.40 0.50 2.2 165 110 55.5 13.8 17.05 0.7 44.0 117 78.29 0.5 135 89.65 2.39 I 30 653 627 601 578 555 534 514 495 477 461 444 429 415 401 388 375 363 352 341 331 321 311 302 293 285 277 269 262 255 248 241 235 229 223 217 212 207 201 1 21.6 29.3 121 80.60 3.6 9.43 7.95 0.5 35.3' 38.8 28.31 0..49 1.06 6.10 1.57 1.60 2.54 0. 109 54.3 16.3 18.5 1.05 4.4 36.0 44.0 10.3 23.45 3.40 3.69 1.9 22.2 188 125 62.33 0.6 124 82.1 25.50 9.5 23.30 0.4 156 104 51.4 19.102FID': 15 10 5 2.2 20.5 22.1 9.52 0.6 182 121 60.30 3.70 0.7 11.2 43.64 0.6 8.00 1.1 27.9 12.4 248 165 82.6 147 97.79 114 76.35 0.50 3.00 4.49 8.45 2.7 170 114 56.8 33.8 25.6 239 159 79.80 3.9 21.23 8.3 48.90 2.4 11.53 1.3 13.66 0.80 0.39 0.72 0.1 23.48 0.71 1.90 3.2 222 148 74.0 18.8 38.4 12.79 2.8 160 107 53.10 4.37 0.95 0.7 10.05 3.3 46.85 0.3 37.75 1.59 1.63 1.1 289 193 96.77 9.6 16.63 7.3 25.95 4.3 200 134 66.55 1.5 30.26 0.53 111 74.75 0.2 12.0 47.9 24.1 19.30 0.1 37.8 14.88 6.20 3.15 3.3 14.9 207 138 69.67 1.20 4.61 101 67.35 0.3 257 171 85.20 0.9 127 84.7 42.6 41.25 0.28 0.04 7.97 8.40 0.90 0.81 2.9 15.5 15.60 0.2 313 209 104 52.7 194 129 64.38 0.50 0.8 19.3 17.55 2.36 0.58 0.40 2.4 10.25 327 218.8 20.70 2.9 20.83 7.1 176 117 58.2 142 95.05 106 70.15 4.68 0.75 3.85 0.70 0.4 17.55 0.75 0.1 267 178 89.60 0.61 1.

78 6.86 4.89 0.Hrmellu H lJ Promjer otiska d mm pri promjeru kuglice D mm: 10 5 2.30 5.44 30 197 192 15 Tvrdoea po Brinellu HB za vrijednost 0.3 5.5 60.8 17.9 56.7 31.6 43.50 5.08 1.15 1.0 31.39 6.56 III 109 107 105 20.91 0.40 ~.43 5.5 14.9 9.90 5.3 8.8 27.55 5.81 5.21 4.0 34.9 23.0 25.65 4.20 1.46 170 167 0.64 3.1 28.55 116 114 0.34 6.7 42.3 9.2 30.55 ~.07 4.29 4.4 79.2 97.5 29.2 39.62 7.3 33.4 12.86 3.8 55.9 37.55 2.04 128 126 123 131 121 118 0.54 156 152 149 146 143 140 137 134 25.15 0.9 59.51 0.35 0.35 2.00 1.94 6.5 49.6 13.9 13.35 5.6 22.07 5.19 1.75 4.12 1.80 ~.25 32.38 4.95 5.4 72.20 2.7 62.03 4.85 5.80 5.1 36.2 17.10 I.4 89.13 1.90 0.00 5.5 54.5 58.63 6.3 12.96 3.37 3.3 53.4 60.50 ~.5 2 1 .28 4.43 ~.47 18.15 2.2 83.2 14.00 1.59 8.19 7.94 0.57 0.42 8.6 48.1 19.1 23.1 57.4 20.30 2.70 ~.73 4.2 15.15 1.3 0.4 32.60 ~.28 9.53 0.6 37.1 32.25 1.64 4.34 5.40 5.4 187 183 0.01 1.50 0.75 8.55 6.5 95.00 5.7 9.4 38.05 1.95 6.60 5.92 0.6 91.95 5.9 14.6 53.7 10.25 .2 16.43 3.5 50.02 1.7 35.99 7.5 46.UO 2.05 1 6.6 77.85 19.45 2.55 4.25 2.48 0.8 16.8 41.6 48.6 15.65 5.90 2.20 1.13 4.8 29.8 55.8 11.5 47.70 2.47 163 159 0.30 5.9 93.2 13.87 ~.71 3.24 3.07 1.3 81.83 4.19 5.57 3.30 1.10 8.8 11.75 2.92 8.60 95.55 5. 5.9 65.9 20.5 16.102 FID2: 10 5 2.8 71.40 2.46 5.60 2.09 5.81 5.50 2.4 35.16 1.31 3.95 0.94 3.75 ~.7 33.11 0.1 21.06 1.5 15.8 7.24 5.19 4.93 4.3 11.6 18.0 40.8 12.45 1.24 6.10 6.98 325 .50 3.20 6.8 21.46 4.9 63.10 0.55 4.7 54.0 51.94 5.50 1.5 1.8 76.1 26.4 27.1 62.58 103 101 0.09 1.1 56.8 16.80 7.44 7.ll 1.7 49.85 4.88 0.86 0.65 2.3 66.4 22.9 50.14 1.9 13.2 85.03 0.0 16.05 5.1 10.45 ~.5 45.5 10.4 24.26 8.5 52.5 17.85 2.10 5.98 0.3 59.35 1.5 44.45 179 174 0.5 51.9 9.02 3.18 98.1 74.79 3.52 0.90 ~.80 2.59 99.8 68.95 3.96 0.70 5.3 69.3 11.17 1.40 1.97 0.96 4.18 1.27 7.5 10.66 18.9 10.93 0.10 4.45 5.99 1.37 4.6 47.69 5.49 0.7 24.48 6.8 61.13 5.57 5.20 1.5 64.68 5.75 5.46 4.65 ~.3 87.9 41.3 65.

1 892 0.06' O 1 2492 1 839 1 413 I 120 2 3 2 576 0. 0.OOl mm.ritiska F (N) i povriine utisnutog pluta piramide A (mm ). 0. .07.1984) U povriinu ispitanog materijaIa utisnemo dijamantni ~iljak u obliku piramide (5 kutom 136°) proizvoljnom silom F.7 100 HV 100 Pri mjerenju tvrdoee veoma tankih slojeva upotrebljavamo sile pritiska od 2..033 .099 mm 4 5 2 195 1 648 1 283 I 027 6 2 957 2 129 1 605 1 254 1 006 7 2 854 2 066 1 564 1 225 985 8 2 756 2 00$ I 524 1 197 965 9 2 664 2 948 I 486 I 171 946 dmml 0. .102 A F A = 2 sin (136/2) d=~ 2 HV "" 0.102 F = 5) za promjere otisaka d jednaka tvrdoCi povrh ove vrijednosti raste Vickersova tvrdoea btfe nego Brinellova. Vrijednosti Vickersove tvrdoee HV (HV 5.102 F HV 49.05. 1 449 0. IspitiVIIDjetvrdoee po Vkkersa HV (JUS C.5 d. HV 10.2. pri mjerenju mikrotvrdoee (tvrdoee sastavina zmatih materijaIa) i manje sile od 2 F.I.056 .. koje su rasporedene po zaokrutenim vrijednostima 0. .09. 50 N.07 10 HV 10 196. 326 do 329.03 5 HV 5 98.. tako da je = 0. .. Za jednake otiske nekon drugom silom F iznosi Vickersova tvrdoea HV' = HV . 1 145 1 2412 2 336 2 264 1 789 1 740 1 693 1 379 I 346 1 314 I 096 I 072 1 049 326 .3 5U HV 50 980.03 N (0.A4. Po pravilu upotrebljavamo slijedeee sile pritiska F. HV 100) sabrane su u tablicama na str.1 20 HV 20 294.1891 -. Debljina ispitnog uzorka mora iznositi najmanje 1.102 F dodajuCi ih (za prikaz upotrebljene sile pritiska) omaci tvrdoee po Vickersu HV: F N 0.08.[2 DijagonaIe dl i d2 mjerimo tOCn~ od :tO. koju odredujemo mjerenjem dijagonaIa d1 i d2 (mm) F d2 HV = 0.2 30 HV 30 490.F Tvrdoea po Vickersu HV je do vrijednosti 250 HV broj~o po Brinellu HB 250 HV = 250 iiB 420 HV "" 400 HB Tvrdoca po Vickersu HV 5 pri sili pritiska F = 49. Vickersova tvrdoea HV se rablna iz sile p.

0 70. 80..6 ' .7 72.8 99.7 69.. 1288 1267 1246 1226 1206 1187 1168 1150 1132 1114 988 974 960 3.6 97. . 824 690 681 673 665 657 649 724 715 707 698 :6.100 .8 81.0 72.2 80.. .. 297 256 272 264 262 260 258 274 270 268 266 ':6.9 ...5 79..2 78..j.. 421 413 409 380 376 373 370 366 363 360 357 354 383 339 336 333 330 327 325 351 348 345 342 23304 302 299 319 317 314 311 309 306 .5 81.8 64.0 .7 96.1 71..1 68.7 75.6 63.. 77.4 63.8 95. . 508 503 498 493 488 483 478 473 468 9.4 94..38.. 116 115 108 107 106 106 110 109 109 108 107 -1.Tvrdoca po Vickersu HV 10 pri sill pritiska F = 98.6 A9.9 62.4 69.5 67.. .8 79.9 86. 84. 74.£5OID I .1 .9 69. 71.8 2. 140 138 137 136 143 142 142 141 139 138 ..3 68.1 93.7 70...2 92.6 68..6 83.2 88.. 221 199 198 194 206 203 202 201 197 195 39.5 78.7 ..8 74..5 .1 61.5. 95.7 62.9 94.4 75. 66.2 76.5 80.8 .0 64. 131 130 130 129 134 133 133 132 135 135 .5 98.3 71.2 79.4 62.6 89.36. 170 154 159 157 156 155 153 152 .3 86.. ..8 92.3. 112 111 115 114 114 113 113 111 AO..4 85.51.102 F = 10) za promjere otisaka d = 0.8 85..3 76.2 82.0 75.32.5 86.3 65. 327 .2 .2 81..9 .0 .1 67.. 100 99. 592 585 579 634 627 620 613 606 599 642 542 536 530 525 519 572 566 560 554 548 S.2 77.1097 1081 1064 1048 1033 1018 1003 920 907 894 882 870 858 847 835 ...5 .7 84..2 62.0 65. 237 233 232 216 215 210 209 207 219 218 213 212 29.549mm ..0 89.0 AS.8 90.8 66...9 82.24.8 .6 87.8 .0 66. 247 240 238 251 249 245 243 242 254 253 ':1. 71.8 78.37.5 94.5 70. 205 191 189 186 185 183 182 193 192 188 187 . 0. 464 459 417 405 401 397 394 390 387 ':1. 160 159 158 145 144 151 149 148 147 146 146 151 150 .1 96. 110 101 101 104 104 103 102 102 105 105 103 1..0 46.4 98. .9 77.6 93.2 73.4 88.1 85.3 64.6 76..6.3 67...i.8 88.946 933 734 813 803 792 782 772 762 752 743 '.0 84..3 73.31.1 74. 87. 181 180 167 163 162 161 169 168 166 165 164 L33. 322 279 276 294 292 290 287 285 283 281 25..35.6 64.9 73.. 514 441 454 450 446 437 433 429 425 ".4 1855 1818 1782 1748 1715 1682 1651 1620 1590 1561 1533 1505 1478 1452 1427 1402 1378 1355 1332 1310 .5 82.3 .S 65.9 76.6 91.1 62.8 67. 224 235 230 228 227 225 222 ':8.2 .5 66.53.07 N (0. 68.4 72.4 92.8 65. 174 173 179 178 177 176 172 171 t..5 34. 91.2 69. 128 117 116 121 121 119 119 118 118 122 120 39.50.2 90.0 83.6 73.8 61. 63..0 97.3 7.9 98..3 63.48.4 90. 126 125 124 124 123 123 128 127 126 ..

0 36.0 33.1 18.6 24.9 19. 0.8 19.0 19.7 29.7 20. 0.3 21.2 21.3 38.3 39.75. 0.7 50.4 21. .0 49.6 43.6 50.2 40.9 54.9 34.4 41.1 57.0 30.9 20.1 36.6 20.2 46.74.0 29.0 18.2 20.0 24.4 34.8 21. 0.80.0 37.2 38.7 34. .6 27. .6 51.3 28.9 27.1 39.3 22.1 20.6 39.3 40.3 45.5 53.7 25.2 47.8 36.7 22.70.6 28.7 47.6 20..6 40.8 19.7 49.9 29.7 36.0 57.0 43.5 19.2 DA 23.2 29.61.66.3 20.1 DA 23.9 22.4 38.3 20.3 56.6 57.5 27.2 ~.7 37.3 41.0 34.0 44.7 56.8 25.6 D~ 32.1 51.6 42.2 36.0 21.4 D.07 N (0.6 .4 20.3 57.4 40.6 35.1 39. 0..67.5 23. 0.0 18.0 52. 0.1 43.2 18.6 26.8 24.5 55.8 52.1 22.8 30.6 29.6 44. 0.73.4 21.2 ~A 25.79.8 4 60.9 20.99.6 26.7 24.1 26.4 50.0 30.2 26.5 20.3 26.7 27.5 21.1 32.8 26.1 23.2 26.2 42.1 37.2 49.0 26.4 20. 0.0 26.6 21.4 22.7 31.8 29.4 24.5 22.1 19.5 19.64.5 39.9 26.2 30.5 20.2 34.4 46.3 18.3 ~~ 25.62.1 27. 0.7 30.6 37.7 39. 0.5 30.98.0 28.1 20.5 25. 0.5 56.5 25.3 49.8 24.9 50.0 19.1 58.8 34.0 41.3 18.7 41.0 50.1 24.5 26. 0.7 21. 0.7 21.5 22.6 22.2 19.2 52.5 42.55.2 50.4 36.78.91.65.4 D~ 23.7 8 59.6 58.4 58.3 48.3 22.7 26.4 47.5 36.9 21.4 29.3 54.8 31.3 31.8 21.3 25.2 29. 0.0 20.1 21.8 35.8 37.5 34.9 47.5 25..2 31.2 18.3 20.9 20.1 35.3 28.97.4 52.96.69. 0.8 48.5 19.8 44.3 19.0 18.7 51.3 51.6 27.3 43.6 36.3 34.6 41.1 40.0 36.5 51.7 7 59.1 28.56.93. 0.9 24. 0.8 27.7 45.5 37.2 37.9 45.0 45.8 38.0 ~.9 29.7 48.58. 0.0 42.9 40.0 24.1 30.0 47.7 55.8 49.5 32.7 52.84.9 42.2 21.8 22.8 42.9 43.2 22.4 31.5 27.6 29.5 48.5 D~ 23.4 27.3 D~ 23.1 38.0 23.9 31.9 38.0 21.5 28..4 D~ 23. 0.7 43. 0.0 31. 0.7 29.2 21.1 53.0 48.2 20.3 27.71.92.9 35.0 27.1 54.5 20.2 28. 0.9 46.5 35.7 20.2 D~ 32.1 27.76.8 28. 0.2 35.6 9 59.9 53.4 35.3 44.83. 0.9 ~~ 24.5 29.0 22.72.7 19.5 21.94.6 46.550 .9 ~~ 24.59.8 41. 0.9 51.9 2 60.3 55.81.1 D~ 32.3 35.7 24. 328 0 61.3 30. I 61.8 20.1 19.4 20.7 28.8 39.4 32.9 . 0.6 52.9 56.68.9 55.88.1 34.7 54.4 26.1 ~.0 28.4 24.4 19.7 35.4 28.1 41.8 19.3 19.5 24.0 19. 0.3 29.3 19.3 59.8 28. 0.5 DA 32.8 5 60.77.5 46.0 38.3 27.6 31.2 48.0 20.9 19.6 19.4 22.6 21.2 19.4 22. 0.5 38.2 40.4 26. 0.6 30.9 34.85.86.4 19.6 45.0 32. 0.60.9 39.0 33.1 24.9 26.7 53.95.7 D~ 32.3 21. 0.1 56.9 32.6 19.82.1 31.63.7 22.8 20.1 55.3 36.4 45.8 31. 0.4 31. 0. 0.1 44.3 37.8 22.8 40.9 21.2 39. 0.2 22.2 18.5 22.5 31.87.Tvrdoea po Vickersu BV 10 pri sill pritiska F = 98.90.1 18. 0.3 D.999 mm dmm 0.1 21.0 35.4 30.9 58.9 27. 0.4 44.1 32.2 58.8 3 60.5 49.2 19.6 28.1 46.4 25.6 34.4 30. 0.6 22.9 22. 0. 0. 0.3 D~ 23.57.9 28.89.9 31.6 38.6 47.0 22.9 30.102 F = 10) za premjere otisaka d = 0.2 24.7 19. 0.3 43.9 54.7 26.7 44.5 47.1 29.2 45.0 ~.2 D~ 23.8 D~ 33.5 54.4 37. 0.8 46.8 57.4 42.7 6 60.4 43.2 41.6 '24.7 40.3 53.2 27.

915 0.013 1.983 0.036 1.989 0. D promjer ispitnog uzorka - . :...8 49. .5 75.015 1.930 0.905 0.009 1.0 185 153 129 110 94.009 1.4 66..3 80..076 0.14 0.12 0.118 1.030 1.9 47.6 82.4 88.4 72..0 90.141 0.935 0.068 1.21 0.srednja konveksna 0.3 63.983 0.07 0.990 0.16 0.024 1.013 1.978 0.940 0.00.985 0.924 0...5....2 .3 100) mm .961 0.7 69.3 79.956 0.103 1.853 - - 0.896 0.9.3 60.035 0...20 0. 1..015 0.951 0.7 62.890 0.043 1.980 0.920 0.7 89.045 0.2 51.0 55...980 0.2 53.944 0.6 56.140 0. 1.978 0..972 0.0 93.8 54.08 0.069 0.863 0.884 0...977 0.02 0.05 0.143 konveksna x Valjkasta povdina° konkavna konveksna + konkavna - 1.028 1.118 0.8 .2 71.096 1.945 0.056 0.126 1.006 1.873 0. :.4 64.09 0.858 0.8 48.986 0.0 61.9 56.8 69.942 x dijagonale otiska pod 45° s osi uzorka + jedna dijagonala otiska para1elna s osi uzorka 329 .089 0.2 57.3 .024 1.025 1.027 1.9 59.15 0.22 o 0..11 0.100 1.047 1.. .917 0.01 0.4 .966 0.19 0.102 F = za promjere otisaka d = 1.053 1.3 81. : .10 Kug1astapovdina konkavna 1.7 .020 1.032 1.4.0 85.949 0.2 76..ofmm :":1.04 0.038 1.6 182 175 171 165 178 168 151 148 145 143 140 138 127 125 123 121 119 117 108 106 105 103 102 100 92.059 1.2 77. .959 1.988 0.5 51.060 1.03 0.1 .3.966 0.8 97.953 0..900 0.987 0.910 0. .932 0.5 .049 1.8..878 0.968 0.104 1.2 58.963 0..910 Kon/aumi jakJori dijagonala otiska.0 68. :.2 74.868 0.016 1.018 1..99 .949 0.977 0.8 . .973 0.031 1.974 0.7 N (0.992 0.958 0. .025 0.995 0.1 67.8 84..122 1.2 87.3 48. 1..9 162 156 159 135 133 131 I11 115 113 98.925 1.005 0..4 62.895 1.4 d Tvrdoea po Vickersu HV 100 pri sill pritiska F = 980.973 0.111 1.946 0.4 96.5 57.2 78.969 0.982 0.945 1.062 1.961 0..1.948 0.950 0.006 1.13 0.037 1.021 1.7 64.2.06 0.994 0...148 0.071 1.045 1.6 59.0 52.954 0.9 53.085 1.4 54.085 1..941 0.8 47.18 0.17 0.8 50.991 0..6.006 1.iD 0.956 0.994 0.3 46..6 50.5 65.943 - 11 - - 1.5 70...952 - - 1.3 73.133 1.3 49.082 1.012 1.7 83.903 0.019 1.964 1.

5875 mm.7 1373 1471 HRI5T 29. Vrijeme optereeenja ukupnom silom F ovisno je 0 naklonosti ispitivanoga materijala pufenju i traje od 2 s (za materijal bez pojave pufenja) do vi~ od 30 s (za materijal s pojavama pufenja).0«. bakar).7 147.8 294. HR30N i HR45N (za tanke uzorke ill male ispitne plohe).9 441. Pritisna sila i odgovarajuCatvrdoea su: HRC 98.7 147. a) Odredivanje tvrdote swlcem )t . broncu). 'i Najvi~ se upotrebljava postupak HRC (za kaljeni eeliki slitine). N FN HR.3.07 1373 1471 HRA HRI5N 29.2 100-1000 e HR45N 29..1 HR30N 29. za posebne svrhe jo~ i postupci HRF (za bladno valjani tanki lim..42 117.07 490.42 117. = 98. .2 100-1000 e HR45T 29. Utiskivac je dijamantni stofac mnoga kuta 120.9 441.07 882. vec njegova dubina.6 980.4 100-500 e b) Odredivanje tvrdote kuglicom .4 13(1-500 e HRG 98. pri eemu se dobiva otisak dubine ho. pri eemu se ne mjeri pomina otiska.3 588.031-1980) Pri Rockwellovoj metodi utiskuje se odredenom silom u pominu ispitivanoga materijala posebni utiskivac. (i polumjera zaolcru!enja 0. Potom se ukloni dodatna sila Ft te se pri optereeenju poeetnom silom Fo oCita na mjerilu dubinu otiska e (mm). lspitiv8llje tvrdoee kovina po RockweDu (ISO.7 HRF 98. mjed.. N FN HR.3 588.1 HR30T 29.. To je ishodi~ni polofaj za koji valja mjerilo za dubinu namjestiti na ishodi~nu vrijednost . HR30T i HR45T (za vrlo tanke uzorke ill male ispitne plohe).42 411.3 330 - . Najvi~ se upotrebljava postupak HRB (za nekaljeni eelik.42 264.42 264. JUS C. Nato se poveCa pritisak utiskivaea (u vremenu od 4 do 8 s) dodatnom silom Ft na ukupnu silu F.8 294.3 '" Postupak: FoN Sile F. = HRB 98. .07 490.u posebnimslueajevimao~ i postupci j HRA (za tvrde metale) i HRI5N.42 411. Utiskivac se prisloni na pominu ispitivanoga materijala poeetnom silom Fo. Debljina ispitnog uzorka mora iznositi najmanje 8 e.A4.. I ' . Pritisna sila i trdoea su: Postupak: FoN Sile F. HRG (za slitine bakra s fosforom) te HRI5T.2 mm) ill eeliena kuglica promjera 1.

5 31.5 61.0 90.0 21.5 63.5 52.5 93.030 0.5 81. .060 0.0 72.0 71.0 90.0 70.0 41.0 71.Podrueja upotrebljivosti e mm 0.040 0.0 62.0 22.5 90.5 60.180 0.160 0.5 22.5 61.100 0. HRB HRF HRG 10 d(mm) 16 25 30 40 50 60 70 80 90 HRN 20 30 40 50 60 70 80 90 42.0 41.0 102.120 0.0 100.5 .5 31.0 80.5 80...5 90.0 30 40 - 50 60 70 80 90 100 HRT 20 30 40 50 60 70 80 90 65.5 34.0 21.130 0.0 41.5 101.050 0.5 31.5 82.5 62.010 0.0 32.140 0.5 42.5 32.080 0.0 74.5 90.0 61. 25 HR. .5 70.5 91.5 80.0 43.0 22.0 41.0 83.0 60. HRC HRA 20 10 d(mm) 16 .0 50.5 81.090 0.0 32. 331 I ) 11 .5 91.5 41.0 61.0 53.0 51.0 90.020 0.5 32.5 60.0 71.150 0.5 70.0 72.5 44..070 0.190 HRC HRA HR 15N 90 80 70 postupka za ispitivanje tvrdoce po Rockwellu razlicitim dubinoma otiska e HR 30N 80 70 60 50 40 HR 45N HRB HRF HRG HR 15T 90 80 70 60 50 100 95 90 85 80 75 70 65 60 55 50 45 40 35 100 95 90 85 80 75 70 65 60 100 95 90 85 80 75 70 HR 30T 80 70 60 50 40 30 20 10 pri HR 45T 1 i I! 70 65 60 55 50 45 40 35 30 25 20 90 85 80 75 70 65 60 70 60 50 40 30 20 70 60 50 40 30 20 10 I1 .0 80.0 51.5 90.5 80.5 70.5 51.0 42.0 80.5 52.5 51.5 63.0 91.0 50.110 0.5 80.0 52.5 81.0 71.5 90.170 0. lij lspravljene vrijednosti tvrdoce po Rockwellu pri ispitivanju tvrdoce no valjkastim (konveksnim) plohama promjera d HR.5 71.0 21.

PribliZan odnos razliCitlh mjen Brinellu HB Tvrdoca po Rockwellu Vickersu HV HRB HRC 70 1175 1085 68 66 1000 64 930 845 790 735 692 645 608 575 546 520 496 473 454 62 60 58 57 55 53 52 50 49 47 46 45 115 114 114 113 113 112 111 111 110 109 108 107 107 106 105 104 103 102 101 100 99 98 97 96 44 42 41 40 38 37 36 35 34 33 32 31 30 29 28 26 25 24 23 22 21 20 19 18 CvrstOCaeelika u N/mm2 C 2720 2680 2560 2460 2350 2260 2160 2080 2000 1920 1850 1780 1720 1660 1600 1550 1490 1440 1400 1350 1310 1270 1220 1190 1160 1120 1090 1040 1030 1000 970 940 920 890 870 850 820 800 780 760 Cr 2640 2610 2490 2390 2290 2200 2100 2020 1940 1870 1800 1730 1670 1610 1550 1510 1450 1400 1360 1310 Cr-Ni 2560 2530 2420 2320 2220 2130 2040 1970 1880 1820 1750 1680 1620 1570 1510 1460 1410 1360 1320 1280 1240 1200 1160 1130 1090 1060 1030 990 970 940 920 890 870 840 820 800 780 760 740 720 400 388 375 363 352 341 330 321 311 302 293 285 277 269 262 255 248 241 235 229 223 217 212 437 420 404 389 375 363 350 339 327 316 305 296 287 279 270 263 256 248 241 235 229 223 217 212 . 1270 1220 1190 1160 1120 1090 1060 1020 1000 970 940 920 890 870 840 820 800 780 760 740 332 .

Brinellu HB 207 201 197 192 187 183 179 174 170 167 163 159 156 152 149 146 143 140 137 133 131 128 126 123 121 118 116 114 III 109 107 105 103 101 99 97 95 92 89 86 Tvrdoea po Rockwellu Vickersu HV HRB HRC 17 207 95 201 94 16 197 93 15 92 192 14 187 183 179 174 170 167 163 159 156 152 149 146 143 140 137 133 131 128 126 123 121 118 116 114 111 109 107 105 103 101 99 97 95 91 90 89 88 87 86 85 84 83 82 81 80 79 78 77 76 75 74 73 72 71 69 68 67 65 64 62 61 59 58 56 54 52 Cvrstoea relika u N/mm2 C 750 720 710 690 670 660 640 630 610 600 590 570 560 550 540 530 520 500 490 480 470 460 450 440 440 430 420 410 400 390 390 380 370 360 360 350 340 330 320 310 333 Cr 730 700 690 670 660 640 630 610 600 580 570 560 550 530 520 510 500 490 480 470 460 450 440 430 420 410 410 400 390 380 380 370 Cr-Ni 700 680 670 650 640 620 610 590 580 560 550 540 530 520 510 500 490 480 470 460 450 440 430 420 410 400 390 390 380 370 360 360 11 .. 11 :1 .

05 .05 8. 8.25 20 2.5 d = 0 1.79 r .5 90 0.75 80 0.S2.5 N (Shore A) odnosno 50 N (Shore D). aja se oprufna sila F (N) mijenja s dubinom otiska h (mm) prema jednadZbama: la postupak Shore A: F = 8.06 26. kroz koja utiskujemo utisnu iglu odredenog oblika: Shore A Shore D F ~ a = 0 3.55 1.70 5.81 31.0 70 0.125 -1986 i 0.4.40 h ~ mm tako da je: H = 0 Sh pri h = 2.30 4.80 4.525 -1984) Ispitni uzorak (debljine > 6 mm.3.75 40 1. Utisnu iglu utiskujemo u uzorke oprugom.25 do = 0 0.50 .5 mm H = 100 Sh pri h = Primjer oznake tvrdote po postupku Shore A pri nastaJoj dubini otiska h = 0.10 a = 350 fi=3W Pritisnom plofum pritisnemo epruvetu na podlogu silom 12.065 .15 6.90 2.45 2.56 35. = 0. 334 Jcdinice Dubina tVrdOCe otiska po Shorn F(N) 0 2.S2.60 7.25 5.25 60 1. Temperatura ispitivanjaje 23 °c :t 2 °c.065 44.31 40.35 3.8 mm:H = 68 Sh A.postupak Shore D.00 b = 0 16.5 50 1.805 13.5 10 2.555 17. Za tOCnijaispitivanja upotrebljava se postupak IRHD.50 - 17. Ispltivaoje tmloie tvrdote plastiCllih tvari termoplasta i gume upotrebljavaju se postupci: Za ispitivanje la meke ispitne uzorke - postupak Shore A la tvrde ispitne uzorke .0 c = 2.305 22.0 30 1.8 h Tvrdoea H po postupcima Shore AiD odredena je dubinom otiska h: H = 100 . a) PostupciShore A i Shore B (JUS 0. promjera > 30 mm) pritisnemo na podJogu pritisnom plofum s rupom.006 h la postupak Shore D: F = 44.25 100 0 Oprufna sila F(N) Shore A Shore D 0 0.

100 99.7 K *-'i sillpritiska.16 0.0 .70 21.75 1.28 0.70 12.3 31.35 15. Poeetna sila pritiska na kugijcu iznosi 0.1 45.9 3.6 98.0 23.55 0.4 2.15 1.05 1.641.S2.2 52.02 0.40 0.6 58.75 12.15 33.15 J. ~ se dubina otiska h koji odreduje tvrdocu IRHD po slijedecoj tablici.80 IRHD 48.70 22. 335 .0 60.5 0.80 2." 94.9 1.40 14.90 1.8 2.10 17.40 0.6 97. odredenog promjera D.C 962 95.8 92.42 0.9 37.14 0.50 1.4 3.5 1.9 30.40 1.U IRHD: H = 70 IRHD .8 30.35 27.7 41.80 12.95 2.5 mm h .05 Primjer oznake tvrdoee po postupku Odrectivanje .9 92":' 91.6 33. transfoI-_torskom iIi silikonskom ulju i sl.3 N.6 87. glicerinu.75 22.30 15.6 80.05 18.05 1.0 2.40 26.8 47.0 D= Imm h mm IHRD 0.S2..3 :.2 65.34 0.45 14.6.26 0.5 mm D=lmm D .7 25.65 0.10 2. u parafinu.4 mm.55 1.5 2.20 0.3 0.3 56.1 90.12 0. a ukupna 5.po Upotrebljavamo ispitni uzorak oblika kvadratne ploace.10 1.6 34.45 0.3 2.24 0.6 31.18 0.2 0.35 0.90 10.55 1.2 5.30 28.6 2.25 16.1970) . temperature smekSav8Dja termoplasta (JUSG.85 20.0 2.20 32. dodatna 5.25 29. .60 24.4.36 0.1 94.50 0.85 2.20 16.0 68.00 34.8 0.0 0.30 2.32 0.9 1. .6 2.15 17.95 11.65 13.20 1.6 93.3 97.5 63.9 71.60 1.0 2.2 89'--" 88'87.80 20.75 1.7 1.20 1.1 38.6 85..95 19.0 2.60 1.30 1.85 11.35 1.5 1.00 11.7 0.0 73.30 0..4 0.55 13.1 0.25 2.2. 8.1 2. bridova 10i debljine 3.6 32.50 2. Ispitni uzorak zagrijavamo u tekuCini (npr.0 0. promjera krufnog pesJtb 1.143 .7 0.4 13.4 40. pri odreIspitne uzorke pri~mo na podlogu pritisnom plorom silom 8.5 86. 90.70 1.015 mm utisne 1 mm duboko u uzorak pri optereeenju koje imosi 9.7 35.6 44.25 1.10 0.1 83.90 11.4 0.65 1.1 1.45 1. a Z2 ilpitivanje kuglicom promjera D: za manju tvrdofu za veliku tvrdofu D=5mm h h IRHD IRHD mm mm - za osrednju tvrdoeu D=5mm D = 2.1 2.000 :t 0.44 VJC8tu h mm .8 0. b) Postupak po medunarodnoj skali za tvrdocu za gumu IRHD (Intenu:rtiRubber Hardness Degree) (JUS G.65 1.8 0.00 18.50 14.3 N.2 77..8 36.03 N po metodi B.00 1.2 2.38 0.s 98.1 42.7 30.1986) Po tom se postupku ispituje u prvom redu tvrdoea (meke) gume i 10 IIIisoom dubinom h (mm) reliene kuglice.22 0.10 0.81 N po metodi A iIi 49.06 0.2 1.3 50.IRHD mm 100 99.60 1. Odredujemo temperaturu pri kojoj se utisna igla.45 1.3 97.).4 N.

ISPITIV ANJA BEZ OSTECIV ANJA MA TERDALA Magnetsko ispitivlllQe ~ Predmete koji se mogu magnetizirati (sivi lijev. dok pogre~ke u smjeru polja na nj bitno ne utjefu. on re se rastezati i stezati s frekvencijom napona. . 1500A).. uzrokuju otkloo magnetskog polja. E8~ - ~ ~ 336 . strana tijela) ili sitne.20000 Hz). pri eemo se i zeljezni prah raspodijeli jednoliko. provlaamo elektriCni vodic kroz ~upljinu. Za ispitivanje materijala najCdre upotrebljavamo piezoelektriCni efekt kremenog kristala. Suplji predmet mOZemo upotrijebiti i kao sekundarni namot transformatora pa time u njemu otkrivamo popreene pogre~ke (lijeva slika). Ta struja izaziva okomito na svoj smjer (tj. . koje otkriva uzduZne pogre~ke. Kombinirani uredaji omogueujo pregled na oba naana (desna slika). Zato predmet treba ispitivati u magnetskim poljima koja su medusobno okomita. kako bismo mogli otkriti sve pogre~ke. ramo. za oko nevidljive pukotine.. b) Za uzduZne pogre~ke ukljufujemo predmet kao otpornik u elektriCni vod kojim tea: jaka struja (200. . a) Za popreeno smje~tene pogre~ke magnetiziramo predmet pomoeo magneta ill elektrienog svitka. . eelik) premaiemo slojem rijetkog ulja (petroleja) kojemu smo dodali zeleznog praha te ih magnetizi. IzloZimo li takav kristal djelovanju izmjenienog elektrienog napona. Magnetsko je polje usmjereno uzdm predmeta te otkriva popreene pogre~ke.ultrazvuk. ~to se oatuje u nejednolikoj raspodjeli Zeljeznog praha oa povr~ini i time se otkrivaju pogre~ke. Otklon magnetskog polja osobito je jak ako su pogrdke okomite na smjer magnetskog polja. njegovu deformaciju zbog djelovanja elektrienog polja. popreeno) magnetsko polje. Svaka nehomogenost u materijalo (~upljine. ali se ultrazvukom moze prenositi mnogo veca energija. Ako je predmet ~upalj. tj. One re se pokazati iako su pod povr~inom. Nastat re mehanicko titranje . koju iskori~tavamo za ispitivanje materijala. U homogenom materijalu nastaje jednoliko magnetsko polje. U biti'on ima ista svojstva kao i fujni zvuk if = 16. Ultrazvuk dobivamo na razliate naane. Ispitivanje ultrazvukom Ultrazvuk je mehanicko titranje frekvencijom{> 20 kHz..

i to za: a'.an opliZamo bez ostetivanja materijala - pogreske u nutrini materija.pukotine. Energija rendgenskih zraka mora biti to veta. Wadgenske zrake.. Po~u tih zraka mOZemo ispitivati materijal do debljine 250 mm. . Sliku st~ je daju zrake dobivamo na fotografskoj ploei. Pri ispitivanju rendgenskim zrakama slu.5 pm). koje dobivamo rendgenskim cijevima. ~je sivog lijeva ultrazvukom gotovo da ne dolazi u obzir zbog apsorpcije zvuka u njemu. trosku itd. St~ su rendgenske zrake tvrde.obojna moe iznosi: pri 200 kV 60 mm Fe pri 80kV 40mmAl pri 230 kV 60 mm Cu pri 110 kV 100 mm AI l I - - - Ispitivanje y-zrakama y-zrake su elektromagnetski vaIovi duljine oko 0. koje se zasniva na svojstvu rendgendo zraka. a one manje duljine »tvrdim«. 2Ipitivanje materijala. upotrebljavamo .skoro nepremostiva zapreka.). to -=-. ~dgeriske zrake.osobito fz izotopa kobaIta 60.Strojarski priruenik 337 .ana ih manje apsorbira. a osvetljavanje traje i po nekoliko dana.r od samo 10-3mm) za ultrazvuk su . da ih tvari manje gustoce slabije apsorbiraju nego gu&:e tvari.timo se uredajem u kojemu je !adgenska cijev pod naponom od 80. Kroz homogeni materijal prodire ultrazvuk veoma ~ Damna prodiranja ultrazvuka ovisna je 0 njegovoj frekvenciji i 0 r. finostrukturno ispitivanje. -:5upljine. 300kV (iznirnno i do 600 kV). Time nam otkrivaju razw. koje izviru gotovo iz toeke i sire se pravocrtno. se odbija. ~ . y-zrake dobivamo iz radija iIi mezotorija.ODDultrazvukom) ne mOZemozapaziti rendgenskim zrakama. prodire do suprotne plohe predmeta (stijenke) iI8Ii . Najmanji prekidi u materijalu (vet i zraCniraspor -.tome je li tvar gu&:a iIi rjeda. koje se zasniva na svojstvu rendgendi zraka. da se u kristaJima ogibaju i odbijaju.~ ~ ultrazvuk ihotkriva. to la~e prodiru kroz ~ .. i)' grubostrukturno ispitivanje.Ako je dovoljno jak.dIaj atoma u kristalima i smjer osi kristala. te -'u novije vrijeme.loo je frekvencija zvuka vi~.pomocu reftektiranog zvuka c debljinu predmeta. :3 . Ispitivanja rendgensklm zrakama ~enske su zrake etektromagnetski titraji valne duljine 0.3uorescentni zaslon Hi na fotografsku ploeu sjene rl!Zlicite jakosti.2 do 0. P. Na taj naCin mOZemo. Te su JOke tvrde od rendgenskih i stoga dublje prodiru u materijaI.- . bacaju . ar ~ deblji materijaI kroz koji treba da prodru.:'""Ibzzmk prenosimo na okolinu prisnim dodirom kremenog kristala predmeta.000 5 nm (= 0. i tako otkrivaju njihove oblike. N~ taj .. pre.002 11& Znke vere vaIne duljine (oko 0.1 nm) nazivamo »mekim«. Najfinije pak pukotine (Iroje ustanovlju. Na tim se zaprekama ultrazvuk odbija.

sivoga i temperovanog lijeva te tvrdih metala sluZc" nam slike i boje pri bruknju. medutim. omogucuje i anaIizu sitnih stranih primjesa u materijalu. mozemo je primijeniti i na gotovim predmetima. . za odredivanje primjesa i nel!istoea potrebno je IO do 50 grama. 339). Meki eelici daju snop iskara u obliku buzdovana s rijetkim zvjezdicr ma. Ni: W u eeIiku smanjuju broj zvjezdica unatoe prisutnosti C. Za ispitivanje iskrenjem upotrebljavamo polutvrdu brusnu ploeu velicilJl: zma 60. a u ogranieenom opsegu i kvantitativnu kemijsku anaIizu. Za odredivanje glavnih sastavina dovoljno je nekoliko grama materijala.ISPITIVANJE SASTAVA MATERIJALA Kemijska analiza Kemijskom analizom odredujemo kvalitativni i kvantitativni sastav materijala. koje su karakteristiene za pojedini materijal (vidi str. Odgovarajuce spektralne crte ovise samo 0 kemijskom sastavu. S porastom kolicine C mnoZe se i za nj karakteristicne zvjezdice. 35 m/so 338 . a grubo. 0. dok "njihov intenzitet ovisi 0 udjelu pojedinih elementa u ispitivanoj tvari. njihove su prikladne dimenzije 30 x 5 x 1 mm. W po njihovoj tamnocrvenoj boji (brzoremi eelici!} Tvrdi metali imaju vrlo kratke iskre tamnocrvene boje. Zato je taj postupak osobito prikladan kod manjih koncentracija. Cr se u eeliku razazna. Ugljicni konstrukcijski eelici se mogu po iskrama razlikovati za svakilo. Ako pak za spektralnu anaIizu izradujemo posebne ispitne uzorke. razlikovanje pojedinib ~ta eelika. koje medutim otkrivaju samo sastav pov~inskog sloja. je po zutocrvenim iskrama.01 % i manje.1 /~ C. Za nju dostaju veoma mali djeliCi materijala. . SpektraIna analiza t U uZarenom stanju atomi emitiraju svjetlosne zrake koje imaju za svaki element karakteristicne valne duljine.. Ispitivanje iskrenjem pri br~ju Za brzo. 80 pri brzini bru~nja 20. . Raspomavanje eelika i srodnih kovina po brusnim iskrama zahtije\'2 veliko iskustvo. bez zvjezdica. a da ih time ne o~tetimo. U imimnim slueajevima pri analizi male kolicine nel!istoea i do I kg. To. Za brzo ustanovljivanje pojedinih elemenata u materijalu sluzimo se raz1icitim postupcima karakteristicnih povr~inskih reakcija. Ispitivanje iskrenjem ne mOZemo primjeniti na neZeljeme kovine i slitine. Osjetljivost je toga postupka veoma velika i !la taj se nacin mogu ustanoviti elementi kojih kolicina iznosi 0. Za olak~je raspomavanja sluZe komadi za usporedivan~ toeno poznate vrste eelika. Cr. Spektralna je analiza ogranieena na veoma usko podrucje uZarenog mjesta na povr~ini materijala. Spektralnom anaIizom mo!emo nadomjestiti kvalitativnu.

. Slike iskara pri bruIenju Uglji~ni ~elici meki polutvrdi tvrdi Manganski Ner4ajuci ~lici ~lici Cr-W-alatni ~lici Brzorezni ~lici Tvrdi metali Sivi lijev Temperovani lijev 339 .

. 30cm3 solne kiseline (1.otopine amonijaka da se prije nastaIi talog upravo otopi). za austenitoe eelike: alkoholna zlatotopka (carska vodica) sastava: 8 crW du§ieoekiselioe(I. i to uvijek finijim. . Mikroskopski pregled (pri poveeanju do 1000 puta i vi§e) otkriva strukturu (raspored.19)i lOOOcm3alkohola iIipakam~ ricko sredstvo: 7. te konacoo najfioije polirati. . 2. zatim 5 %-tna du§icna kiselina: 340 za magnezij i magnezijske slitine razrijedena alkoholna dU§iena kiselina. 12cm3 soloe kiseline(I. . .0.za nelegirane i legirane eelike: 2%-toa (za poseboe slueajeve 4%-tnaj alkoholna du§icna kiselina. 3 cm3 koncentrirane solne kiseline i 0.40).za oerdajuce kromne eelike: alkoholna solna kiselina. za aluminij i aluminijske slitine - I - - - najprije I g natrijeve luzine u lOO cm3 vode. koja je ovisna 0 kemijskom sastavu i uvjetima skrucivanja te 0 naknadnoj obradi matenjala (toploj i hladooj).19). moramo povriiou pokusoog predmeta izbrusiti smirkom. 1. 20 puta) otkriva §upljine.za otkrivanje sumpornih segregata Bauroannov postupak: fotografski se papir (srebrni bromid) stavi kratko vrijeme u 5%-tnu sumpomu kiselinu. za olovo i olovne slitine otopina od 16 (iIi 8) cm3 du§icne kiseline (1. . za bakar i bakrene slitine za bakar i Ot-mjed: 109 amonijeva 'pcrsulfata otopljenog u loocmJ vode (otopioa mora biti uvijek svjefe pripremljena). 8 cm3 koncentrirane du§icne kiseline. trosku. Ot-p-mjed i broncu: amonijaena otopina bakrenog kloridz (lOg bakrenog amonijeva klorida otopi se u 120cm3 destiIirane vode i dodz toliko.5 g kositrenog klorida SnCI2. 5OOcm3 destiIirane vode i 5OOcm3 alkohola. .za bakar. . Metalografski pregl~ Makroskopski pregled (pri poveeanju do npr. pukotine.za otkrivanje fosfomih segregata: Oberhofferovo sredstvo . mjehure. oblik i velicinu kristalnih zma). a potom papir kratko is~ remo vodom i konaeno fiksiramo u normalnoj fiksimoj kupclji (Na2S203). pOgre§ke u valjanju itd.0 g bakrenog klorida CuCI2. .5 g bakreoog klorida CuCI2 (to se sredstvo moZe samo krat~otrajoo oddati). Na sloj pritiskujemo pomno oCi§Cenu bru§enu plohu ispitivanog dijela I do 10 min. 30 g Zeljeznog klorida FeCI). 16 (iIi 8) cm3 octene kiseline i 68 (ili 84) cm3 gIicerina. . Da bi struktura postala vidljivom.4O). Sredstva za jetkanje ovise 0 vrsti materijala i svrsi pregleda. Najuobieajeoija sredstva za jetkanje pri metalografskim ispitivanjima su: za celik . a za tim oa staklenu ploeu sa slojem prema gore. Za otkrivanje pojedinih sastavioa strukture mora se poliraoa povriioa jetkati.

250 0. Tl T etragonalna reIetka Kovina ~'a - Sn Dimenzija a c 0.pretvorba .Feo : 1390 .javlja se pri odredenoj aemperaturi. npr. Nb.303 0.314 0.320 Takader: Zr.356 0.266 0.KOVINSKI MATERUALI KristaIDa straktura koYiDa Sve kovine u krutom stanju imaju kristalnu strukturu. Ru. Rh.295 0.407 0. Sr.350 Takader: COp. Neke se kovine mogu pojaviti u vi~ kristaInih oblika modifikacija (pOlimorfizam).C Fey .b--/ :~ : Cr Mo V W 0. Ce.362 0.352 0. Rb.272 0.248 0.gere Unm): Kubna prostomo I centrirana reIetkD Kovina Fea Dim~ozija 0. Ag.C Tia .262 0.320 0. Pt. Ir Kovina COa Ti" Zn Mg Dimenzija a c 0.316 a Takader: Feo.473 0.292 0. Au. Ta Dimenzija a 0. Ba.495 0. Os. Njeni najCe~ oblicl . Coa Cop: 420 .260 0.256 0.288 0.252 0. Re. Te i Bi imaju kompleksnu kristalnu strukturu.C Fea Fey: 91O.318 Promjer atoma d 0. Sb.251 0.583 0.{.C - - MD i In kristaliziraju kubno i ortorombno. Pd.405 Promjer atOIQ3 d 0.302 As. Promjena modifikacije .250 0.248 0.274 :ID .Tip: 882 . 341 .294 0. Cd.520 Promjer atoma d 0.286 Kubna ploJno centrirana reIetka Kovina I"'" Fey NI Cu AI a Heksagonalna reIetkD Pb 0. Tc. Tip.286 Promjer aloma d 0. Gd.

a inaee od heterogene smjese kristala (ex. Slitine nastaju od komponenata koje se u tekucem stanju taljevini medusobno otapaju. Binarni sistemi slitilla (sistemi slitina s dvjema komponentama) Binarne (dvojne) sisteme slitina prikazujemo faznim dijagramima temperatura-sastav. dok je druga kovina'. pri dobivanju) druge komponente. Kovinske materijale koji sadrZe nenamjerno dodane (npr. Komponente koje se medusobno otapaju i u krutom stanju stvaraju kristale mjeiance. ali podrucja kristala mje§anaca (exi P) mogu biti tako neznatna (sastav kristala mje§anaca pri zasicenju gotovo je jednak cistoj kovini) da djelomicnu topivost mOZemo u tom slueaju zanemariti. do odredenog sastava .eutektik.taljevinu.zasicenja. t (oto. ex i p . Slitina se do tog sastava sastoji od homogenih kristala mje§anaca (exin P). Legiranj~m postiZemo mnoga mehanicka i druga fizikalna. uglavnom u malim kolicinama. ubrajamo u neeistoCe. A u re§etki B). A i B .eutektik. odn.komponente slitine. Potpune netopivosti nema. i to u slucaju potpune topivosti u svim omjerima (koncentracijama) sastavina. a u slueaju djelomicne topivosti samo .Slitine (legure) Slit i n e su sastavljene od najmanje dviju komponenata od kojih je barem jedna kovina. -%8 E 342 .PiE). Sistem potpune topivosti Komponente A i B otapaju se medusobno u krutom stanju u svim mogucim omjerima sastavina. Mnoge slitine tvore (pri najnizoj temperaturi skruCivanja) osobito sitnozrnatu smjesu kristala mje§anaca . E . Slitine takva sastava koji prelazi granicu zasicenja (otopinska praznina) mogu se sastojati samo od smjese kristala mje§anaca. svojstva koja ciste kovine nemaju.kristale mje§ance pine B u kristalnoj re§etki A. U slijedeeim dijagramima osnovnih binarnih sistema znaee: - - . Slitinama nazivamo samo takve kovinske materijale kod kojih nekoj kovini namj er no dodajemo druge (kovinske iIi nekovinske) komponente. nekovina iIi spoj. Slitina je sastavljena od samih homogenih kristala mje§anaca (ex). Sistem djelomicne topivosti Komponente A i B otapaju se jedna u drugoj samo do odredenog sastava (zasicenja). Eutektik E je sitnozrnata smjesa kristala ex i p u toeno odredenom omjeru.

.06% (pri 1147 .C). Modifikaciju ieljeza do te granice I13Zivamo a (magnetifno). ~ N/mm}) i vrlo rastezljivo (50. namjerno dodani radi postizanja odredenih svojstava. strukturno identiCiu modifikaciji fJ (nemagnetiCia). .40%). . koju nazivamo modifikacijom y (neI118gnetiCia).C. b) lijevano ieljezo sa C > 2. Cisto je ieljezo pri temperaturi okoline (Fea) razmjerno veoma otporBO prema koroziji.stalne pratioce mangan (Mo) i silicij (Si) te ne-fosfor (P) i sumpor (S).A4 . Najvi§e iskom' . Ugljik ima najveCi utjecaj na nelegirano tehni~ko ieljezo. toji .C . (elektro1iza!) njegova je primjena u tehnici nematna. Totka pretvorbe A3 . . Cisto ieljezo u fvrstom stanju kristalizira prema tome u dva oblika: Fea (koje obuhva61 krista1no jednake modifikacije Cl.910.oznafuje promjenu kristalne strukture fJ u kubnu plo§no centriranu re§etku.1390 . b) kao y-ieljezo .C . T~te je astog ieljeza na 1534 . koje saddi ma i nematnu kolianu ugljika. op 723 . male je fvrstoee (180. koje je magnetiCio do 768 . veC u dije postotka snaZno utjete na njegova svojstva. a iznad te granice fJ (nemagnetiCio). pi u procesu proizvodnje . Pri ugrijavanju ieljeza. nemagnetiCio izmedu 768 i 910"C (C izmedu 1390 i 1534 'C. njegovu izvanrednu sposobnost za magnetiziranje. jo§ i (stojnu) totku Al Prema sadIfaju ugljika tehni~ko ieljezo dijelimo na: a) telik sa C < 2.06%. - kubna prostorno centrirana kristaloa ~ 8 Totka pretvorbe. . priliCio je mekano (45. a u y-ieljezu moie se otopili do 2. U a-ieljezu otapa se samo vrlo malo ugljika..C. - Tehni&o ieljezo Tehni~ko ieljezo saddi uvijek ugljik C i nematne primjese.C. a) kao ieljezo a fJ i 6).06%. - 8 Legirane vrste tehni~kog ieljeza sadrie j~ i druge elemente. Zbog male fvrstoee i skupog dobiv .ZEUEZO I NJEGOVE SLITINE Cbto zelJezo Pri zagrijavanju astog ieljeza primjeeujemo tri temperaturne (stojne) lOCke.55 HB). u kojima odredeno vrijeme zastaje porast temperature (zbog unutamjih bista1nih promjena): Stoji§te A2 768'C (»Curiejeva temperatura«) omafuje temperatumB ~cu do koje je ieljezo magnetiCio. nemagnetiCio.Fey izmedu 910 i 1390 'C. Krista1na je - - struktura za obje modifikacije ista reSetka.omafuje promjenu kristalne strukture y u modifikaciju 6.

06 % C) kristalni oblik ieljeznog karbida Fe)C (6.. / '..80% C) kristalni oblik ugljika C.69 '-P(f+-. t+a lE 1 1 I I I 1+ a+Cs .ledeburit.3 '-5 II+Cp ..300 750 700.. 600 500 K'...J. 700.Sistem zeljezo-ugljik Pune linije: metastabilni sistem Fe Fe)C (zeljezo-cementit) Isprekidane linije: stabilni sistem Fe .)o 35 60 10 ..... ..02 /0...6~ % C) eutektik u sistemu zeljezo-cementit (4. a - austenit.s _.primami i sekundami cementi' .801 0'9 .. sastavina (prosjetne I Mehanicka svojstva struktumih vrijednosti) Sastavina ferit austenit cementit..900 20 Tvrdoo. Strukturni sastojci u sistemu ieljezo-ugljik: ferit je kristalni oblik cx-zeljeza. ...30 % C) eutektoid zeljeza i cementita (0. i C I I I I I V I+c. r-..burit 2.25 ferit 2 jI/'1'/////// ! t 0 0. -t +'cp 1 320 ..C J uoo :N 1390 I 1300 - : B "'" ""- f!J' t ... p . (N/mm') 250.../ ....03 I I 3 . f - ferit.d. c" i c.53 a #' /f '/ a+ Cs ....C 6. 38 .. perlit ////I.too.06 r! .69 1...30' '..06 '.perlit - taljevina. ..30 "IoC 6..I ) 1201 HO ) . austenit cementit ledeburit perlit graftt je je je je je rastopinski kristal y-zeljeza i ugljika (0. -:- " 1000 910 900 T 800 768 .\1.80 -.....L..I I( P+js 2.I Pics .HV 90 210 850 220 I postO(. '/. perlit grafit 344 ledeburit I Cm.! )0. 2.C (ieljezo-grafit) 153 1500 -I. .

.2eljezni karbid Fe3C (cementit) u ieljeznom Iijevu ima metastabilan karakter. u kojem zrna grafita sadrie say ugljik (feritni sivi lijev). koji sam sadrzi dio ugljika. osobito Mn (te Mo.*) .x. Taj raspad olak~va prisutnost nekih elemenata. Ohladivanje velikom brzinom (3) sprijeeava u kriticnom temperaturnom podrucju (~ 550°C) raspad austenita pa se potife podrucje n~to stabilnijeg pothladenog austenita (~250°C). M Ms r ~- tak * Time - Temperature - Transformation. Pri polaganom ohlacfivanju raspada austenit pri perlitnoj temperaturi . alOO. Ni. Utjecaj brzine ohla4ivanja austenita DB strukturU Celika a-ieljezo nema gotovo nikakvih sposobnosti za otapanje ugIjika. Sliku raspada pothladenog austenita prikazuje Bainov dijagram (»TTT-diagram. 345 i - ....k I raspada austemta I 1 11 80 . a manjom (3") iIi prvotnom (3"') 1 brzinom ohladivanja promjenu u martenzit (m). pri razmjemo brzom ohladivanju i u prisutnosti izvjesnih elemenata. Pri djelomicnom izlucivanju ugIjika osnovna se masa sastoji od perlita. §to omogucava izotermni raspad (3') u bainit 10 10's Irf t (b).ta martenzitne pretvorbe sv akJ Austenit raspada pri polaganom ohladivanju (I) u grubi perlit PI' a pri briem (2) u fini perlit Pr. S). Pri potpunom izlucivanju ugIjika osnovna se masa sastoji od rerita. Pri polaganom ohladivanju (iIi duzem iarenju) ieIjezni se karbid raspada. i to u obliku rastopinskih kristaIa austenita. Cr. P). tj.60 HRc) od perlita. V. On nastaje (bijeli lijev) pri skrucivanju taljevine sirovog ieIjeza u okolnostima koje sprijeeavaju njegovo raspadanje. Martenzit pri ugrijavanju iznad 200°C raspada i prelazi postupno preko struktumih oblika trustita i sorbita iznad 600°C u zmati cementit. osobito Si (te AI. a ugljik se izlucuje u obliku kristalnih zrna (listiea) grafita.. Bainit je cvriCi i tvrdi (50.poeetak .sv". izluet re se i pojaviti u perlitnom cementitu. Martenzit (prezasireno Ot-ieIjezo) je vrlo tvrd (~66 HRc) sastojak zakaljenog eelika. a samo se ostatak ugljika izlucuje kao grafit (perlitni sivi lijev).. Lijevano se ieljezo sastoji od strukturnih sastavina obaju sistema: metastabilnog i stabilnog. a ugIjik otprije otopljen u austenitu.Skrucivanje po metastabi/nom i/i stabi/nom sistemu ze[jezo-ug[jik CeIici se sastoje od struktumih sastavina metastabilnog sistema. Co. . (723°C) u perlit. dok ga y-ieljezo moZe prilieno dobro otapati.

evrstota i tvrdoca su im dodu~e razmjerno male. Cr. 346 .terit. istezljivost u hladnom I" I stanju manja je nego kod austenitnih relika pa zato pri Y ". i to stoga ~to karbidi u isti mah sprecavaju raspadanje martenzita i zadnavaju tvrdotu (kaljenog) celika i pri radu na vi~im temperaturama (brzorezni relici). Mo. Elementi koji prosiruju austenitno podrucje U tu skupinu spadaju naroCito Mn. (Ugljik pro~iruje austenitno podruCje samo u ogranirenom opsegu.I. W. Pri tome su osobito vaZni Mn. Ti itd. Ti. dodanog za legiranje. 15~ vet imamo na svim temperaturama samo a-strukturu 1390 . Ni in Co. Celici jako legirani s Cr in W koji sadne vi~estruke karbide ("Iedeburitni relici«). Ugrijani do austenitnog podruCja otapaju se u njemu polagano. Takve celike nazivamo "teritnim celicima«. Time smanjuju kriticnu brzinu hladenja potrebnu za nastanak martenzita (~to omogutuje kaljenje u ulju ili na zraku) te povisuju temperaturu postojanosti martenzita pri napu~tanju.) Austenitno se podruCje pro~iruje i postiZe temperaturu okoline pri odredenom sadnaju x (%) elementa. hladnom gnjerenju i manje otvrdnu. vet ostaju otopljeni u martenzitu. naginju gruboj kristalizaciji. zadnavaju dakle raspad tvrde martenzitne strukture i na vi~im radnim temperaturama. 3. Spreeavaju rast kristala i time podupiru nastanak finozmate strukture. Elementi koji suzuju austenitno podrucje Neki elementi stvaraju neposredno sa C karbide. 910 1 Znaeajna su svojstva teritnih celika da se ne mogu kaliti. P. 1390 Znacajna su svojstva austenitnih celika da nisu magne910 }' ticni. 11 Karbidi tih kovina su znacajni zbog tvrdote i velikog utjecaja na polaganiju promjenu strukture relika. Takve celike "~ nazivamo "austenitnim celicima«.' ne mogu se kaliti. ni pri kojoj se temperaturi vi~e ne pojavljuje austenit. V.. Uz brzo ohladivanje pri kaljenju se ti karbidi ne izlucuju. otpomi su prema koroziji. austenitnu strukturu postojanu i pri obicnoj temperaturi. Elementi koji stvaraju karbide ~ ~ 2.m. otporni su prema koroziji. AI. Slitine sa sadnajem dodanog elementa vetim od x imaju. Si. dakle. V.Utjecaj elemeoata DBstruktoru eelika 1. W. vrlo su tvrdi i veoma otporni prema habanju. Iznad stanovitog sastava y. U tu skupinu spadaju Be._I-m habanju. Cr. ali ti celici pri vetim detormacijama a u hladnom neobicno otvrdnu i postaju vrlo otpomi prema x -I. Mo. Austenitno je podruCje suzeno.

.Utjecaj legirnih elemenata na svojstva ce/ika Svojstva eelika :1UtoCa T1OIdoCa '"8IoIno produljenje + + + + + + + .vanjc tog svojstva..+ Sposobnost za obradivanje + + + + - .- + + .+ + + + + + - .rstoCa (pri viim IaDpCraturama) + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + :Jiaamieka eYrstoCa OIpomost prema - tan.+ + + - .+ + + Sastialost Z.- + + + + + + + + + + + ...- Jiposobnost za rezanje (alat) OIpomost pn:ma poptanju + + + + + + + + + + + + + U tablici »+« maci-utjecaj u smislu poveeanja odgovarajueeg svojstva :ita. + + + + + + + + + + + + + + + + + + + .+ + + . a »-« maci smanj.+ + + + + + + + + + + - + + + + + + + + + - statieka e.Josobnost 5!Josobnost za kovanje bnost za zavarivanje . utjecajima ORffia vatri za izvlal!enje - - OIpomost 5!.+ . 347 ..- . Dvostruki znakovi maCe :l8jaeaD utjecaj..::una tilavost + ......

Normalizicija Gruba struktura u reliClim odIjevcima. koja otefava obradu i smanjuje vrijednost proizvoda.06 . Ijene struktume promjene. Grubozmata struktura nastala prilikom difuzijskog farenja mou se odstraniti gnjerenjem u toplom . valjanja itd. koji se zbog odrfanja oblika ne mogu gnjeati.arenje 2a odslTanjivanje kao granica r¥pada austenita u perlit. smanjenje veliane kristalnih zma. ostaje pri ohladivanju ispod granice austenitnog podruqa A3u novoj. koji se kovanjem ne mogu do sdi prognjeati. Oni mogu postati mnogo finijim gnjerenjem u toplom stanju. da bismo time postigli u.C za ugljifue relike) e) f. vidi str. Difuzijsko hrenje jedugotrajnofarenje relika pri visokim temperaturama. Tu strukturn moumo nOIDIalizacijom uaniti finijom. - 3. Pri pravi1nom gnjerenju mora materijal biti temeljito prognjeren do sdi.ijsko iarenje G-O-S u sistemu uljezo-ugljik. stanju ill nOIDIalizacijom.C odstranjenje unutamjih napetosti. prdanja. To se farenje redovno izvadi veC pri proizvodnji relika.kao donja granica austenitnog poc) norma1. pove6mje filavosti. b) iarenje radi kovanja 344) . i gruba struktura u velikim otkovcima.) Kristali relika nastali iz taljevine primamom kristalizacijom ill narasli difuzijskim farenjem su grubozmati.80 2. Raz1iatim postupcima pri farenju postifemo izjednarenje kemijskog sastava i kristalne strukture.zacija d) iarenje radi omeldavanja druqa. 348 . Z are n j e radi toplog gnjecenja (kovanja. i AI (723.TOPLINSKA OBRADA CELIKA .. a sluZi izjednarenju nejednolike strukture nastale pri lijevanju. perlitno-feritnoj strukturi takoder grubozmata. Zato je pa!ljivost pri farenju za kovanje osobito vama. 1. ZareDje CeIika Zarenje relika je postupak kojim relik grijemo na odredenoj temperaturi odredeno vrijeme i zatim ga na odgovarajuCi naan hladimo. pove6mje mekoee relika ill 0.. :tarenje ugljilnog (nelegiranog) Pri farenju relika vrlo su vame tempe&/ika rature strukturnih promjena: A3 (linija a) difta. Gnjerenje dopire dublje pri valjanju i prdanju nego pri kovanju. napetosli Za legirane su relike odgovarajuCe temperature navedene u tablicama za relik. 2.

prikladnom za w:baniCku obradu.. .zt roliko da se struktura upravo promijeni opet &85tenitnu. . i to kratkovrijeme T . bez opasnosti da se predJr. koji se zatim pri normalnom ohlaIPo8ju na zraku raspadaju u kristale ferita i perlita.C i zatimpolaganim 8tladivanjem predmeta... .lRdmeti vitopere pri ugr ija vanju sve do temperatura . I 349 !I . ali mora biti jednolika). =.6(0).50. Pri toj se pretvorbi stvaraju novi fini ~tni kristali.. Mek§e stanje postizemo: a) kod podeutektoidnih C!elika duljim grijanjem pred meta (2. b) kod telika oko eutektoidnog sastava jednolikim ugrijavanjem predmeta iD perlitne temperature AI' zatim pOlaganim ohladivanjem na 600.zadrZavajufinu strukturu i pri temperaturi okojar I Pri previsokoj temperaturi iIi predugom grijanju u austenitnom podrutju aisali bi opet narasli te bi korist normalizacije propala.~ TIIII se postupkom C!elik zagrije za 30. 4. T "C 500 taljem pri priblimo500(. Unutarnja naprezanja u eeliku odstranjujemo la- ~ - 11 -1 .C IT --- _A. Zarenje radi omek§avanja Stanovite VTSteeelika Zari'gO da bismo dobili C!eliku §to ~ stanju..: relik moZe ispravno provedenom normalizacijom opet popraviti. Zbog tih se napetosti . 20 h) na Zl8j)eraturi tik ispod perlitne temperature AI' a zatim ohladivanjem (pri !mm brzina ohladivanja nije osobito vazna. Xormalizacijom se pobolj~vaju svojstva cvrstoCe. obrada rezanjem.L- a I ' ! [ I . va'jmje. 650.1 ..C temperature pretvorbe A3.et ZO'iIoperiiIi popuca.kojima se granica plastii:!nosti materijalasnizuje -. . izazivaju napetosti u predmetima.8Ije polazi§teza ispravno kalje. c) kod nadeutektoidnih ::Gature A I' 5.pri eemu brzina daljnjeg ohladivanja nije osobito vama). izvlacenje) itd. Pregrijani se grubozr.00 unutarnjeg naprezanja (oslobodena naprezanja iazivaju plasticne deformacije). . Zarenje C!elika kolebanjem temperature oko perlitne tern- rad i odstranj ivanja unutarnjih napetosti Nejednoliko ohladivanje. . Ujedno je to . hladno gnjerenje (kovanje..

- - 2. Ohlac. koju molemo .. ugrijavanjem do 180. b) Stupnjevito kaIjenje (termalno kaljenje) upotrebljavamo za komplicirane dijelove od legiranog /!elika. hladimo ih dalje u rashladnom sredstvu koje bla!e djeluje i time smanjujemo naprezanje. ~ C postia samo hlac. Velika UDutamja naprezanja koja nastaju pri kaljenju ublafujemo popuAtanjem ill napuAtanjem. a za jako legirane /!elike za ugljifni &lik dovoljno je veC ohladivanje na zraku. On nastaje pri daljnjem ohladivanju koje molemo izvditi na zraku (vidi krivulju 3" u Bainovu dijagramu na str. 345).1enjem u vodi.C kaljenja najmanje .OO~~ ~80 "I. Srednje legirani /!elici imaju takvu kritiC!nu brzinu ohladivanja da TemperalUre Icaljenja je molemo postia u ulju. Posebni postupci pri kaljenju a) Prekidrw kaIjenje upotrebljavamo za komplicirane predmete. Za dobivanje tvrde strukture kaljenja (martenzita) treba predmet ohladivati s temperature 723.1ujemoih najprije u sredstvu koje brfe hladi.h).C (gdje /!elik joA ne gubi tvrdoeu). Temperature kaljenja treba za pojedine vrste T /!elika odabrati tofuo prema podacima u tablicaOC 1 ma. pri /!emu se stvara posebno tvrda struktura (martenzit). Obi(!no kaljenje Kaljenjem nazivamo top1insku obradu brzog ohladivanja kaljivib /!elika s odredene temperature kaljenja (s podrui!ja austenita). tj. Prvo hlac. Time osiguravamo kasnije stvaranje martenzita. Za izradu predmeta koje treba kaliti odabiremo po moguClosti vrstu /!elika koja ima manju kritiC!nu brzinu ohladivanja pa se zato mole kaliti u rashladnom sredstvu koje bla!e djeluje. Zato nikada ne upotrebljavamo sredstva za hlac. 350 . i to neposredno nakon kaljenja Go~ prije nego se predmet potpuno ohladi do temperature okoline). U tu se svrhu preporufuju uljene ili solne kupelji (najmanje V.1enje obavimo u solnoj ill kovinskoj kupelji pri temperaturi blizu Dad martenzitnom.KalJeaje CeIika 1.1enje koja djeluju br!e nego je to potrebno. Ato zbog razliate temperatume rastezljivosti naprezanja i opasnost od pucanja. a kad se dovoljno ohlade (Ato osigurava nastanak martenzita). UgljiC!nii neki malo legirani /!elici imaju vrlo veliku kritiC!nu brzinu ohladivanja.kritiC!nom brzinom ohladivanja«. Pri brzom ohladivanju pojavljuju se raz1ike u temperaturama na povdini izaziva i u dubini predmeta. Grijanje do tih temperatura treba da bude 11" OCjednoliko i takvo da prodre kroz cijeli presjek.

3~ Poboljhvanje ~a rn-store relika pobolj~avamoposeb. 1. pri remu martenzit raspada u finozmate ~ture (trustit. 345).". upotrebljavamo cementiranje. Cementiranje (uglji~enje) Da bismo dobili na filavom (mekom) reliku osobito tvrdu povr~inu. L 351 . a onda jo~ pri temperaturi kaljenja za pougljireni povdinski sloj (4). )zmedu oba kaljenja mofe biti ukljureno jo~ i medufarenje (3). Potrebno brzo ugrijavanje povriine mofemo postici: a) potapanjem predmeta u solnu kupelj na temperaturi mnogo imad temperature kaljenja. S3 taj naan nastaje razmjemo tilava struktura ~ svojstva rn-store izmedu zaka- £00 500 600 'C 700 T Primjer poboljlavanja Rm RpO. 4.Izborom temperature poptdtanja mofemo ]I8IIiCi sva feljena i meko menog stanja.2..toj temperaturi ("izotermno pobolj~vanje«. 930°C u sredstvu za cementiranje. Nakon cementiranja treba predmet toplinski obraditi. 10 h za cementirani sloj dubine oko 1.6 mm koji sadrfi oko 1 % C. Time postifemo tvrdu povr§nu. koja zbog unutamje indukcije ugrijava samo povriinu (skin-efekt). tekuCe (specijalne solne kupelji na bazi NaCN) iIi plinovito (CO). Posebnim postupkom pobolj~vanja ohla. Cementiranje traje u krutom sredstvu 4. A l- = = 7contrakclja = postotno p'rodulj.lljemo predmet s temperature kaljenja nepo8Cdoo u $Olnoj i kovinskoj kupelji na temperaturi iJIIbolj~vanja i zatim ga ostavljamo dufe vrijeme . b) plomenom acetiIena i kisika. koje mofe biti kruto (drveni ugljen s dodatkom BaC03).?OSWpkom se sastojiod obimog kaljenja koji : ~tanja pri vi~im temperaturama (do 8O"'C). .. i to sloj toliko tanji koliko je vi~ frekvencija. Povr~insko kaljenje Grijanjem posebnim naeinom kojim vrlo brzo ugrijavamo povriinu predg:ta do temperature kaljenja i neposredno zatim ohladivanjem (dok su dublji sIojevi jo~ hladni) zakalimo samo povr~inski sloj. U tekuCem iIi plinovitom sredstvu cementiranje je mamo traCe. S. aje78£a ostaje tilava.. c) visokofrekventnom strujom. Na kraju predmet popu~tamo (5) pri najvi~ 180°C.2 = l!vrstoca naprezanje lelilea te&nja "irainit). i to nakon cementiranja (I) ga ohladimo i zatim kalimo najprije pri temperaturi kaljenja za meki relik (2). wiIi krivulju 3' li Bainovu dijagramu na stt. tj. . farenje pri 870. $Orbit)do zmatog cemen-.

prirodno tvrd povr~ins1i sloj tvrdoce 900. . kod kojih su temperature ~to pripadaju pojedinim bojama znatno vi~e. One. ~to moze izazvati jake unutarnje' napetosti... Naglo je zagrijavanje uzrok nejednolike. 1100 HV (koja se naglo smanjuje prema jezgri predmeta~ Cijaniranje je nitriranje u posebnoj solnoj kupelji (na bazi NaCN\. OpCe upute za toplinsku obradu &Iika 1. no ne vrijedi za nerdajuce celike. osobito alatne. koji su neophodni za predmete s veam zahtjevima. koji obradujemo (tanji sei ~iIjasti dijelovi i rubovi brze ugriju do vi~ih temperatura). 352 . Temperatura zagrijavanja ! Da bismo postigIi ~to bolje rezultate toplinske obrade. Tvrdel i legirane eelike.konstantan do 800°C Pt .. moramo zagrijavati polako od temperaturel okoline do 400.6. . 0. mozemo za jednostavmje predmete i s manjim zahtjevima ocijeniti temperaturu po boji uiarenog eelika (vidi skalu boja uiarenog eelika!)... Time dobivamo 0. Nitriranje Specijalne eelike za nitriranje zagrijavamo 10. u kojoj pri 500. & 2. Isto se tako u praksi eesto ocjenjuju' temperature eelika pri popmtanju u temperatumom podruCju od 200 do 350°C po 'oksidacijskim bojarna (vidi Ijestvicu boja pri popu~tanju eelika!). Odatle dalje eelik postaje mekaniji pa ga zato mOZemo i brze zagrijavati.3. 3 h dobivamo nitrirani sloj dubok. jer je toplinska vodljivost pri jacem legiranju manja. dok se kod tvrdeg materijala pojavljuju pukotine.0 mm debeo.. .. 500°C. Osim navedenih instrumenata za mjerenje temperature. vitoperenjem predmeta (predmet se »baca«). . Ako je materijal razmjerno zilav. odredenu za pojedini postupak. 530°C u toku I.NiCr (9%Cr) do 1000°C Fe . napetosti se ublafuju plasticnom deformacijom i izvijanjem odn. npr.se pojavljuju to vi~e ~to jCl! eeIik vi~e legiran.PtRh (lO%Rh) do 1500°C c) Opticki termometri (pirometri) upotrebljivi su od ~OO°C do najvi~ih temperatura . a) Zivini termometri se mogu upotrijebiti do 500°C (iznad 350°C u specijalnoj izvedbi punjeni s N2 iIi CO2 pod tlakom). 100 h u struji amonijakZ (NH3) pri 500°C. I Celik se pri zagrijavanju rasteze.: - CU . Toeno mOZemo temperaturu odrediti samo razlicitim mjerilima temperature. Boje koje odgovaraju pojedinim temperaturama popu~tanja vrijede dodu~e za vecinu eelika. Zato celik treba zagrijavati to opreznije. temperature razlicitih dijelova predmeta. ~to je vi~e sklon pucanju. potrebno je ~to je moguce toenije postici temperaturu. Zagrijavanje .. b) Termoelementi za razIiCita temperaturna podruCja..125 mm tvrdoce 1100 HV.1..konstantan do 400°C Ni .

C 1 dio NaO kovinske kupe/ji 1 dio KCI za 250. 5.. koja pri 20. 900. Potreboo je jako mij~je iIi mlaz vode da bi se odstranili nastali mjehuri pare. U njima su izvrgnuti oksidacijskom djelovanju kisika iz zraka. ulje ili zrak. (Rashladno se djelovanje vode znatno poveeava.C 2 dijela Pb 1 dio BaCI2 3 dijela Sn 2 dijela Ca02 za 550.C 3 dijela BaCI2 za 250. ..C 1 dio KN03 2 dijelaKCI 1 dio NaN03 iznad lOOO. 6OO. . Sredstva za hladenje Za gaknje (brzo ohladivanje s visokih temperatura) upotrebljavamo vee vodu.3.NaOH. ugrijavamo predmete veeinom u Zarnim :ima. nutrina se debljih predmeta ne ugrije do Irebne temperature.C (npr. Oni su veei u elektricno grijanim komornim :ima nego u pceima na plin ili naftu..C treba da iznosi oko 16 (. -- 14. Otuda gubici materijala zOOgizgaranja.. vodijivosti i 0 sredstvu u kojem predmet grijemo.. ~to pri nifim tempenturama (manja filavost obradivanih predmeta) poveeava opasnost od vitoperenja i pucanja. . Pri hladenju zrakom upotrebljavamo zraeni mlaz. koji .C Ba02 za 600. Trajanje grijanja Za toplinsku je obradu veoma vahlo 'i trajanje grijanja predmeta na edenoj temperaturi.. 770. Ako je pak grijanje predugo.. Oksidacijskom utjCCliju atmosfere pri visokim temperaturama najOOlje Ijegavamo zagrijavanjem u kupeljima. Pri osobito sporom hladenju ukopamo predmet u pepeo ili ga ostavimo u peei da se zajedno s njom ohladi. To ovisi 0 debljini stijenki predmeta. njegovoj toplin. more se pojaviti Dbozmatastruktura i smanjivanje koliane ugljika u reliku. a popu~tanje). 550. redovito upotrebljavamo mineralna ulja. lOOO.. prema potrebnoj brzini ohladivanja (vrsta relika!) Pri g~enju u vodi kaljenje veoma ovisi 0 temperaturi i gibanju vode.ako vodi dodamo natrijeve lufine . iIi pak predmet naprosto hladimo na zraku. koji mora biti potpuno suh. .C nema znatnijeg utjecaja na brzinu hladenja.spreeavaju prijelaz topline. Ako je grijanje prekratko.50) mm2fs. Ako temperatura mora biti visoka. Zato su ~peraturne napetosti pri zagrijavanju u kupeljima veee. Sredstva za zagrijavanje Ako zagrijavamo predmete samo pri niZimtemperaturama do 180. 4. zOOgrega tada more izostati uvjet za tok odredenog xesa toplinske obrade. Vafua je Yiskoznost ulja. Naj~e upotrebljavamo: solne kupe[ji: za 770.Strojarski primrnik - 353 .) Pri gaknju u ulju (repicnom ili mineralnom) temperatura ulja u podruc- - - ~ od 40 do 70..C Pb Zagrijavanje u kupeljima je brfe od zagrijavanja u Zarnim peeima.

5 20 32 20 32 uzorak izraden Pokus savijanja razmak simetrala oslonaca (min.) mm N/mm' 20 8 12.5 ..LUEV ANO ZEUEZO Lijevano zeljezo dobivamo lijevanjem sirovog zeljeza (C > 2. a razlikujemo: a) si v i lij e v. na .J2.. b) t v r d i (b ij e li) lij e v.020 1973) - 11 I1 Nelegirani i malo legirani sivi lijev Promjer neobradenog ispitnog uzorka.) N/mm' . Mn.5%. 3.5 20 32 8 12. u kojemu je ugljik saY iIi vea dio po cijelom presjeb izIueen kao grafit (C). Standardni CvYstoCs savijanje odnose se na neobradene ispitne uzorke. K<iir ina ugljika C iznosi obicno 2. PiS... 100 230 180 150 110 280 230 200 160 330 280 250 210 330 300 260 380 350 310 400 360 od poscbno 260 400 600 900 260 400 600 900 340 320 300 270 410 390 360 330 7200 400 600 900 460 420 390 600 900 480 450 - - 7350 600 900 600 900 odlivcnog 540 510 600 570 uzorka dcbljine 30 mm. Sivi lijev Nor m a I n e vrste sivog lijeva s Ijuskastim grafitom (ISO) (JUS C.5 20 32 12.. u kojem je ugljik po cijelom presjeku Ddredenom dijelu presjeka potpuno vezan kao zeljezni karbid (Fe3C)' Lijevano zeljezo sadrZi redovno osim ugljika jos i manje kolicine drugt primjesa: Si.) mm rstoa na savijanje (min. mm 30 13 20 20 45 13 20 30 45 13 20 30 45 20 30 45 20 30 45 30 45 je ispitni Oznaka VIaCniposkus promjer obravlana cvrstoa denog Rm ispitnog uzorka (min.06%).5 20 32 12.5 20 32 8 12. 354 . GustOCa kg/m' SL 10 SL 15 SL 20 SL 25 1I 11 SL 30 SL 35 I " 1\ 11 " SL 40 .

..40 0.s manjim dodacima (do"" Mo. produIj... 355 .. mIaznice za ~trcanje pijeska i sI. 170.. 180 200 240 290 300 feritna pretemoferitna feritno-perlitna perlitno-feritna perlitna Udarna Zilavost nodularnog lijeva NL 38 iznosi: KV = 12 J.. 400 N/mm2 (modificirani lijev).. koja djeluju kao tllDjetneklice i pospj~uju sitnozmato izluavanje grafita).modificiranjem I'qepivima: ferosillcijem. koji dezoksidira taljevinu. Ca). Postot.... 210 . As % min.. si vi Hjev je: prema babanju . Nodulami lijev (JUS C. Cu.022 .. silikokalcijem AI. ~to postiZemo promjenom sastava. Upotrebljava se za valjke i dijelove.80 0.. 190. B i j e Ii Ii j e v saddi ugljikpo cijelompresjeku vezan kao uljezni karbid. Cr. 2. Mo.60 0. Vlabla I!vrsto6l Rm N/mm2 min... 36%) i ne~to Si.s velikim . a u pominskom sloju (kori) vezan kao uljezni karbid. manje grafitne Ijuske i bolju osnovnu strukturu. koje unosi u taljevinu klice: izlueujese kuglasti grafit (nodulami ill sferoidni ill duktilni sivi lijev itd..). Cr. = 140 .. 420 N/mm2). Ni.95 T K v a lit e t n i si v i Ii j e v ima manje ugljika. Austenitni sivi lijev mou sadrlavati Ijuskasti grafit (Rm N/mm2) ill kuglasti grafit (Rm = 380 .J2.5%) Si. a upotrebljava se za m1inskekugle. Tvrdo6l HB Zmatost 240 280 350 400 450 380 420 500 600 700 17 12 7 2 2 140. postupkom Qijenja (vi~m temperaturom 'pregrijavanja) i cijepljenjem . b) austenitni i prema koroziji - otporan prema oksidaciji na visokim temperaturama dodatkom Ni (12 ..Sivi lijev posebnih magnetskih svojstava Oznaka ESL 10 Vlabla I!vrsto6l Rm N/mm2 100 Magnetska indukcija B u magnetskom polju H: H = 1250 2500 5000 10000 AIm B = 0.1974) Oznaka NL 38 NL 42 NL 50 NL 60 NL 70 Legirani a) otporan Naprezanje teeenja Rpo~ N/mm2 min. 180 Tmti 6jev Li j e v s t vr d 0 m k 0 r 0 m ima ugljik u jezgri izluren kao grafit. 150. Sivi lijev s kuglastim grafitom dobivamododatkomMg(Ce. Qjepljenjem postiJlcmorn-stoa: od 300 . izvrgnute babanju. i cjepivana bazi Si. Ca~ i dr.

% 8 12 140 5 250 = 2500 Magnctska indikcija B u magnctskom polju H 5000 10000Nm 1. 15 13). . produlj.18 18 18). Rm % HB mm mm N/mm2 B Te L 00 B Tc L 35 - - 340 5 3 3 2 10 5 3 3 Postol.18 18). 13 330 C Te L 35* 15 13).10 1.40 4 . .18 18 18). -. Bijeli temperovani lijev BrincUova VIafna Postot.J2. 9 9 12 9) . 250 200 4 ....40 4 .. Bijeli temperovani lijev ima nakeD tarenja u oksidacijskoj atmosferi bijeli prijelom (zbog oksidacije ugljika)..18 18 18)..13 400 C Te L 45*.13 13)...35T B = 1.15 . Crni temperovani lijev ima nakeD tarenja u neutralnoj atmosferi crni prijelom (zbog ugljika izIul!enog u obliku grafita).. 9 9).. Magnetska svojstva temperovanog lijeva Tcmpcrovani lijcv bijcli cmi 356 H BrincUova tvrdo6l HB 150 A. 9 9 12 9).25 1. .20T 1.13 370 C Te L 38* 15 13).30 B Te L 40 Crni ) temperovani 9 12 15 18 9 12 15 18 380 200 lijev VIafna Promjcr evt'sto6l Dcbljina ispitnog Omaka uzorka Rm mm mm N/mm2 4 . .. .Temperovamilijev (JUS C... Dcbljina ispitnog Omaka uzorka A.. Perlitni lijcv..00 B = 1....40 * Fcritni lijcv..021-1958) Temperovani lijev dobivamo od bijelog lijevanog uljeza temperovanjem. . .. Promjcr tvrdo6l evt'stOCa produlj. 9 9 12 9).... .. .

6% jo§ ne smatramo cpanim. :. obicni celici su nelegirani (ugljicni) iIi malo legirani.80%. a jako legirani vi~ od 5 %. W. :.05% Si < 0. malo legirani eelici imaju do 5% do- - - - danih elemenata. SadrZaj PiS gotovo je uvijek nepofeljan. V. Plemeniti se celici redovno toplinski obraduju.06%) iIi legirani (uglavnom sa Cr. Prema sadrZaju: a. Si.60%.). Mn < 0.05%.6% iIi legirani (uglavnom sa Mn. Pri veeem saddaju dodanih elemenata za legiranje moze saddaj Gb biti i nclto veei od 2.05% Cu < 0. Mo. a upotrebljavamo ih redovno bez toplinske obrade. tJlatni celici su plemeniti ugljicni eelici sa sadrZajem C > 0. Razlikujemo: . legiranicelici su one vrste eelika u kojima odlucujuci utjecaj na svojstva eelika imaju legirni elementi (tj. Si. AI < 0. ~ !'::ana upotrebi: L konstrukcijski celici su ugljicni eelici (obicni iIi plemeniti) sa sadrZajem C < 0. Mo. . Co < 0.05%.6 % « 2. 357 . Celike koji sadrZe Mn < 0. Sve vrsteeelikasadde . Cr < 0. aparata i razlicitih uredaja.06 %C dl:mentima.10%.20%. . =) plemeniti celici dobivaju se rafinacijom iIi rafinacijom i legiranjem u elektricnim peeima (>>elektroeelici«).06%. sastavnih dijelova sttojeva. a drugih elemenata ima samo u kolicinama Itoje nemaju bitnog utjecaja. Ti < 0. Co itd. Mo < 0. PiS.).iz procesaproizvodnje jo§ i manje kolicine *.30%. V itd.30%. tj. Upotrebljavamo ih za izradu alata. Cr.).VRSTE CELIKA iIi i s drugim Celici su kovke slitine zeljeza s ugljikom do 2.obicne (ugljicne iIi malo legirane) celike za opee svrhe (masovna upotreba).05% Ni< 0.. Razdioba cellka Pmna postupku proizvodnje: z) obicni celici dobivaju se veeinom iz Siemens-Martinovih peci (»SM eelici«) iIi iz konvertera (BessemerovihiIi Thomasovih). Ni. ugljicni celici su one vrste eelika u kojima odlucujuci utjecaj na svojstva eelika ima ugJjik. V < 0. Upotrebljavamo ih za izradu eelicnih konstrukcija. oni koji se namjerno dodaju da bi se postigla odredena svojstva). W < 0.plemenite (rafinirane) ugljicne iIi legirane celike za dijelove s veeim zahtjevima (dijelove strojeva itd.8% i Si < 0.

.ugljicrri b:lici s ogranil!enim . smatrat Ccse najutjecajnijim elementom onaj kojemu oznaka ima vi~i broj. 99 .) mjestu oznabIje redni broj b:lika: o . 380 8 3 4 390. .580 0 6 590 .slovnogsimbola C I osnovne oznake od b:tiriju ill petero brojfanih simbola dodatne drugih oznake dodatnih od jednoga oznaka ill vi~e slovtanih ill brojfanih simbola ~ Osnovna oznaka oznabIje vrstu b:lika: 1. 680 .simbol na 1. mjestu : 0 Simbol na 2. mjestu oznabIje grupu minimalne viable ~tOCe: tvntOOl tvntOOl Simbol Simbol N/mm2 N/mni2 5 490. mjestu: deseterostruka vrijednost maksimalnog postotka ugljika zaokru!ena na desetine: brojfani simbol za C = 0.9% jest 9..002-1986)" Oznaka eelika sastoji se od tri dijela: C.. (i 5.ugljicrri b:lici s ogranib:nim udjelom neastoCa udjelom SiP te propisanim 80 . 350 2 790. . .320 1 7 690. i 2.480 9 890.~ ~ - Omafuanje VIStaee6ka prema JUS (JUS C. . 2.. <::RN. .) 358 . . XXXX. . ..ugljicrri b:lici s negarantiranom astorom 45 .elici s negarantiranim sastavom Simbol na 1. MD itd. udjelom C. Simbol na 3.780 330 . X . . . (. 880 360 . mjestu: 1 . . . mjestu: a) kod ugljicrrih l!elika simbol na 1. Ugljitni i legirani telici s garantiranim sastavom Simboli na 1. .. 44 .CRO. .. . mjestu: oznaka najutjecajnijeg - legimog elementa legimog elementa. . mjestu: oznaka drugog (po redu) jednostruko Element: Oznaka: legirane b:like brojfani je simbol 1. 79 . Mr. CRY. Si i Mn. . Osim ovog standarda telici se po JUS-u omablju posebnim oznakama (npr. - b) kod legiranihl!elika . C Si MD Cr Ni W 1 2 3 4 5 6 Mo 7 V 8 drugi 9 Pod najutjecajnijim legimim elementom razumijeva se onaj kojemu pripada najvea umnolak saddaja u b:liku (%) i faktora vrijednosti: Element Si MD Cr Ni W' Mo V Co Ti Cu AI drugi Faktor vrijednosti 1 1 4 4 7 14 17 20 30 1 1 30 Ako visestruko legirani l!elici imaju viSe legirnih elemenata s istim umnoskom. . . i 4.BO. za simbol na 2.simbol na 2.

599) (601. 6 IjuSteD.799) . - - Dodatne su oZDakejo~: 2A. 9 (101. 2D. . . a dobiva se zamjeDom broj~rib simbola oSDovne broj~e omake b:lika odgovarajurom bojom. i 4. 79 (201. . .felici za automate.bru~D 2 . . oSDovne i dodatne - 359 . . Po s e b De 0 ZDa k e mogu se dodati u pojedinaaum slu~jevima Oznaeivanje leliko u skladiItima bojom (JUS C. . . : 199) 20.003 . 89 (801 .fareDdo Dajbolje bradivosti. 2C. . . . (i 5. . Oznaka felika bojom sastoji se od dva dijela. b:lici s posebnim fizikalnim svojstvima. . . ugljiau i malo legirani aIatni b:lici. . o 8 kODtroliranohIadeD 9 obradeDpo posebnim 3 Dorma1iziran. 16 mm. 399) (401 .b:lici koji nisu DamijeDjeni toplinskoj redni broj b:lika: - obradi. 69 70 . . . . 5 hIadno preoblikovan.. . 8B.Simboli Da 3. 7 . b:lici za cemeDtiranje. a dobiva se zamjeDom )roj~b simbola dodatne broj~e Brojl!ani simboli 0 1 2 3 4 Boja trakc crna bijela crvena naranfasta futa omake b:lika odgovarajurom Brojl!ani simboli 5 6 7 8 9 Boja trake zeleDa modra Ijubifasta smeda siva bojom.999) .299) (301 . i to santo u dokumeDtaciji u vezi s dobavom. 4 poboljhn. . .brzoremi felici.od dodatne omake koju aoe jedna ill dvije trake. .kemijski otporni i vatrostalni felici. 899) . uputama.) mjestu oma~ju O. Z. . a izmedu dijelova omake za b:lik imosi dvostruku ~irinu obojeDe trake. . D od a tD a 0 ZDak a oma~je stanje felika: o bez odredeDe toplinske obrade. 1 fareD. S. Neobojeni pojas izmedu :aka imosi poloviDU ~iriDe obojeDe trake. .39 40. 90. 699) (701 . i to: . . H. DO po lOgufnOSti treba upotrebljavati ~irine 5.29 30. .BO. BA. . Ta se omaka upotrebljava santo za poluproizvode. . . Ne OdDosi e Dagotove ugradeDedijelove i DeUDosi e s s 11 crtere. K.99 (901 . b:lici za poboljhvanje.od oSDovne omake koju aDe b:tiri trake.1957) . SiriDa obojeDe trake treba da je prilagodeDa veliani proizvoda. . V. 2B. 80.59 60. . . .

.045 0.007 0..0370. smireno spec.0363 t. t..0471 t.20 0.20 0...05 0.900 ..0562.05 0.0463 (.05 0. <::. smireno spec..C Normalizir.20 0.05 0.0363 (.0482.0261.17 0.007 - 0.15 0.0371..C - za sporedne svrhe meki telik 900 .05 0.0545 t.. (.06 0.05 Upotreba Toplinska obrada i upotreba Omaka Kovanje .007 t.05 0.0483 t.045 0.045 0.045 0.06 0.007 0..05 0.0462 t. 0.05 0.nje (..20 0.20 0.0462 (.009 0.0000 (..0545 (.17 0.. smireno spec. (..20 0.BO.009 0.20 0.50 0..007 0.007 0.045 0.06 0.05 0..045 0.0270.05 0.007 0..1970 i 1972) C p males. smireno nesmireno nesmireno smireno smireno spec.0362 t.0361 t.0370 t.0361.0745 360 .0561. . .0261 t.850 850 . smireno nesmireno smireno spec. (.0461..045 0. (.17 0.06 0.0460. Stanje = 0.. .06 0.05 0.0745 smireno 0.045 0..045 . (.. 840 780.0481 t.045 0.500 .06 0.0362. - 0.900 1100. smireno smireno smireno 0. smireno spec. :.05 0.05 0.0460 t.0463 t...0482 t.0645 (. 810 polutvrdi relik tvrdi telik vrlo tvrdi telik (.007 0.0270 t.22 0.05 0.009 t.05 0.25 0.17 0.009 :.045 0.045 0.0561 t..0471 (. (...009 0.900 1150.OOOO CELIK celici (JUS C. .06 0.045 0. (.007 0.0645 - 0. 880 830 ...25 0. (.. S maks.045 0.0562 t.40 smireno nesmireno nesmireno smireno spec. 860 810.0483 1200..045 0.05 0.0563 t.0271 t. 930 1150.009 0.05 0. smireno smireno spec..05 0..06 0.22 0. (.17 0. .22 0. N maks.30 0. (.KONSTRUKCIJSKI Opci konstrukcijski Sastav (0/0) Omaka t..0371 '. .15 0.0481.0271 (. (.0461 t..007 0.05 0.045 0.0563 (.

1209 (.) J' . KV produlj. 361 .14 0. Vlana vrstofu Rm N/mm2 330 .promjer pritiskivafu. .30.0. .42.35 (.50.60 0. .38 0.25 0.BO. ..0.14. .debljina Nelegirani retici za vijke i zakovice: JUS C.. a ..0. % Si Omaka MD C Mn C maks 0. % Sastav.35 0..35 0. .0482 <':.420 370.35 0.. . 0.0..0645 <':. 0. .1501 0. 0.0270.1100 (.30.1101 (. .35 (. D .80 0.600 22 20 D = 2a <':.80 0.10%..60 0.0271 340.08. .0460.. .. .30..1701 0...50.. P +.0.50..0.38.35 0.1302 Si maks.80 0.80 0...58 0.60 (.80 Oznaka (.18. ..60 0. 0.. Smax= 0. 620 500.80 0. .. . .720 700.35 .60 0.06%..30. As (a = 180.. .80 0.60 0. 0. <::.020 ..65 0.506 . ..22 0. 450 28 28 28 28 - +20 +20 0 -20 <':..50. . . 0. .26.18. .500 22 D = 2a = 2a 28 28 28 28 28 28 28 - +20 +20 0 -20 +20 0 -20 <':.1301 (.60 0.10.0371 <':.12 0.35.50.0745 <':. .1300 (.1601 (. ..08... .. 0.. .1400 0. .52. .0471 <':.0363 <':.. 0.0.1958) Sastav.70 0.1974. <::.. Svi ti relici imaju jD! Pmax = 0. 0. .<::. 500 Udama iilavost Pokus Postol.35 0.0.0362 <':. ...1700 0.0562 <':. ..18 0. savijanja. .0. .0462. ..25 0.12.0. .62..1211 (..0261 <':....Mehanil!ka svojslVa Oznaka Naprezanje terenja Re N/mm' min. . .. .50. 540 22 D 360 520 .0481 <':.0. 0.35 0.1600 (. <::.0.0483 <':.C % <':.45 0. . . UgljiCui koDStrukdjsld lelid 5 ganntlrllDlm sastavom (JUS C.35 (. - - . 0.48 0.0370. ..06%.1500 (.48.kut savijanja...0.0. .5a D <':.0561 <':.S ~ 0.55 0.0.58.1210 (..30.B2...0.32 0. .15 0.32.0563 290 440 .50.30.0463 = la 260 420. . 850 15 10 a - - ispitnog uzorka.036J <':. 0. 0.35 0.0000 210 240 28 25 D = 3a D = O...0. . 0.0461 <':.60 0.0545 340 370 300 600.40.

35 35).30 0.40 0.040 0.420 .16 16).. 1. - debljina ispitnog uzorka...040 0.040 0.030 0. .70.40 0.Sitnozmati konstnkcijski ieHk (JUS C. RN (. RO 500 {.5a 3.. . .18 0. popr.. 1.040 0.310 .60.23 {.. RO 420 {.. D Postot. .030 0. RN 460 0. 25 la la 24 2a 1.10. CRN. 50 250 240 250 270 280 280 310 300 310 350 340 350 380 370 360 400 420 410 460 450 440 470 500 480 kut savijanja. RV {. I {. .. .030 0..5a 19 2. 500 okoline) evrstOOi Rm N/mm' pri debljini do 50 mm 360 .5a 22 2a 3a 20 2. reliciza nisketemperature Sastav (%) Oznaka K va/iterni i!e/ici C males.035 0.040 0.18 0. 280 . .040 svojstva (pri temperaturi Naprezanje tetenja Re N/mm' (min. 460 . nja' a = 180' D A. RV {.1.502 . RO 310 (.. .040 0. RV {.770 a - - - 0. . 560 490 . 730 610.035 0..030 0..30 0.5a 2a 23 2..40.40 0. RV - - - (.035 0.040 0. .16 0. RO 350 {.50 0.040 0..60 0.60. RO 250 {.50 0. . .promjer pritiskivata. 0. .50 Mn 0.5a 17 3a 4a 3a 4a 16 .035 0.030 0.22 0.RV 500 {. RN {. . RN {. relici za visoke temperature CRN .22 0.45 0.50.030 0.. .10. 250 . .035 I.) pri debljini (mm) . . RO 460 {.22 0.20 0.16 0.5a 3.. 0.BO.45 0..030 0. RN 500 Mehanilko Oznaka 'CRO.0. 0. .22 0.RV 460 {.040 0...a 362 . Pokus savijaprodulj. . RO 380 (.040 0.. .040 0. . RO 280 {.50. .60 P males. RV {..22 Si maks...40 0. . RN Plemenili i!elici (... .030 0. .18 0..040 0. 250 250 280 280 310 310 350 350 380 380 420 0. RN {.035 0.. . 650 530.1. 1.16 0. CRV.1. . RN 420 {. .040 0...90. ... . RV {.40 0.. 510 440 . 380 ..040 0..040 0. % uzdut.1979) Yrste: CRO.1.. 480 390.40 0.osnovni relik CRY. 630 500 .90..035 S males.0.23 0. .22 0.18 0. . 1. .. 350 ...680 560 .50 0.035 0.

i1avost.KV (J).. pri temperaturi (0C) 200 250 300 190 210 230 250 280 310 340 360 170 190 210 230 260 280 310 330 140 160 .180 220 240 260 290 310 350 120 140 160 200 220 230 260 280 400 110 120 140 170 190 210 230 250 t t RV 380 t RV 420 RV 460 t RV 500 rama 100 i 150°C naprezanja tetenja Wa za 10 N/mm2. mm pr. Pri debljini ispitnog uzorka do 50 mm. temperaturi r:) -40 -20 0 48 34 48 34 48 34 48 45 62 41 55 38 55 38 55 41 51 41 48 41 62 45 58 41 55 38 +20 62 41 62 41 55 41 62 41 58 41 55 41 62 45 62 45 62 41 } } uzdutno popreroo uzdutno poprdno uzdumo poprdno uzdumo poprdno uzdutno poprcblo uzdumo POPrcQ1o 34 24 41 31 38 27 34 27 stanju.) Zilavost celika pri niskim temperaturama Oznaka telika Smjer ispitivanja -60 tR0310 tR0350 t RO 380 t RO 420 RO 250 RO 280 t RO 460 t RO 500 tRV310 t RV 250 380 . Pri debljini do 50 mm i u Dorma1iziranom 363 .(NImm'). (Pri debljinama do 35 mm su pri temperatu- :l. t t tRV350 RV 280 420 t RV 460 - t RV 500 41 55 38 51 34 48 31 t t RN 310 RN 250 380 t t RN 350 RN 280 420 } t t RN 460 RN 500 pop 31 24 27 24 .Naprezanje tecenja celika za visoke temperature Oznaka telika 100 t t t t RV RV RV RV 250 280 310 350 220 240 260 290 320 350 390 410 150 200 230 240 270 300 330 360 380 Naprczanje tetenja R.

Svi nelegirani celici imaju jo~ 0..20 0.40% Smax = 0.020 .55 0.16 0.15 0. 4381 C.20 0.tend za cementinmje (JUS C.1100 1000 . 4321 C.. 1220 C. % Mn 0. 1121 C.800 700 .10 0.20 0....15 0. 650 16 14 14 11 ' - 600.16 0.1200 1200. 1120 i C. . 1400 1100.25 Mo l 217 0.75 0. 1300 900.. . 1300 800.40 0.17 0.55 Ni 1. Si. .kaIjena vlacna evrstoea Rm N/mm' C.7481 C..7480 C... 1300 1100.035%.1350 1100.21 0.50 1. .35% 364 .95 Ni 217 207 217 207 217 217 235 C.B9.25 0.15 0.45 0.45 0.4781 C.95 - 147 1.4120 C. ..20 0..450 207 217 207 217 600 700 600 700 800 800 800 600 700 600 700 650 800 10 1000.50 1. ' .0. .4520 0..15 1.26 0.. 1300 800.20 0. 1400 800.4721 C.45 Mo 0.. .800 600.. ' .0.. .1100 0.45 Mo 0.25 Mo 0.55 Ni 0. ..lka svojstva Omaka C Sastav..45 Mo 1.035% i Smax= 0. .55 1.50 0.26 0.65 1.75 0. Navedene su prosjecne vrijednosti.75 0. 7421 C. .50 Cr drugo Za- Jezgra ..75 0.45 Mo 0.05 0. 1221 C.15 0.25 1.1974) Sastav i mehani.1100 1000 .25 1. .95 1. 1281 C. legirani 0. . 1450 I 8 10 8 8 7 7 10 8 10 8 9 7 - C.5421 Si.15 1.5420 C.1120 C.Celici C.15.50 0. .7420 C.045%. 900 800.15 0...18 - - 131 146 146 300 360 360 500 .40 0.05 1.92 1.045% i svi ostali celici imaju Pmax = 0.30 MO 229 1. 1220 imaju Pmax = 0.25 0. . 4382 0.45 0.50 1.. 4320 C. 1100 1000 .15 1.15.

k -U solnoj kupelji 160. 7421 C.1120 C.1220 C..800. 5421 p ..830u. v. 4321 C . .472(t.840 u 150. 5420 C... 4721 . .7480 t..7480 t.C.C Kaljenje povriine3) . U C.. 4382 I. 365 .C PopuAtanje ..210 170.4520 t.5 47 39 49 41 48 40 50 42 49 41 52 44 47 39 49 41 3 46 35 49 39 48 40 50 41 47 35 51 41 47 38 49 41 na 5 44 31 48 36 48 39 49 39 43 30 50 37 46 36 49 40 udaljenosti 7 9 41 37 28 24 46 33 48 38 48 38 40 27 47 33 45 35 49 39 44 31 47 37 47 36 36 23 43 30 43 32 49 39 od eeone plohe (mm) 12 15 20 25 30 34 21 33 31 30 29 41 28 46 35 45 34 32 39 26 41 29 49 37 40 25 46 34 44 32 29 36 24 39 26 49 36 37 23 44 32 42 29 26 33 21 31 24 48 35 35 21 43 31 41 27 24 31 35 22 47 35 34 42 30 40 26 23 30 34 21 47 34 35 28 33 41 29 39 25 22 29 34 20 46 34 40 27 31 41 29 38 24 21 28 33 20 46 33 t. k 1) Kovanje pri 1100.. . I I I I I I I C.. u -U ulju.4120 v. 950 . 4320 C. 7420 C.850 .k 170. .C..1121 . . .. .. 4321 t..4) Hladenje: p. 4320 C. ..C.210 840.3) Gdenje: v.7481 C.4 520 C.870u.. 880 u.180 170. Gomji i donji broj oznafuju granible vrijednosti rvrdoee.180 150.2) Ugljieenje pri 900. 210 870.C ..5421 I I .7420 t. .. .Toplinska obradal)2) Oznaka :..4781 C.7421 t. 920 t.. . k 890 .C 890..u peCi. k 850. 4381 Tvrdoea HRC. 920 Medufarenje4) . Prokaljivost Oznaka eelika t. 5420 t... 4382 C..250 ..k - 810. . 1221 KaIjen!e jezgre ) ..7481 C.u vodi.4381 C. 900 v.4781 t.... .1281 .z-na zraku..

46 0. % ca taenja evrst.5431 t.4131 t.4181 t. C.05 1. C.30 0.1974) Sastav i mehanicka svojstva Poboljsano" Zareno I--Sastav.45 - - - - - - t.55 0.1430 t.05 1.1731 t.75 0.05 1.65 0.4180 t.22 0.4130 t.05 1.56 0.45 0.22 0.4734 t.15 V 0.22 0.035%. vlacna postot.1780 t. 1530 t.22 0.42 0.46 0.61 0.25 0.25.05 1.65 0. 1430. 1630 0.05 - t.05 1.4782 t.4781 t.55 2.021 .22 0.1630 i C. 0.75 0.75 1.B9.35 0.56 0.4732 t.1480 0.1730 t.65 0.045%.4132 t.20 0.42 0.35 0.65 0.22 0. % C Mn Cr Mo drugo max.38 0.0.42 0.65 0.napr.05 1.4184 t.22 0.00 0.34 0. 1330. C.33 0.55 0. tvrdo.55 0. N/min2 N/mm2 t.46 0. su prpsjecne vrijednosti.42 0. - Svi celici (osim t.05 2. 366 .61 0.05 1.46 0.65 0. 1330 t.56 0.35 0.75 0.65 0. 3130 i C.75 0. Omaka HB Rp02 min.4133 t.38 0.50 3.50 0.33 0.1530.05 1.1631 t.1680 t.75 0.75 1.4830 t.tend za poboljiavuje (JUS C.4733 t.65 0.4730 t.36 0.35% Si.05 1.65 0.22 0.40 0.50 0.5430 t. 3230) imaju jos . t.75 0. ..55 2.51 0.61 0.75 t.30 Ni - 0.5432 0.1431 t.4738 t.1331 t.00 V Ni Ni Ni okoO.05 0. 1580 t. prod.05 1.40 0.95 1.75 0.34 0.65 0.15 1.38 Si - - - t.4731 t.32 0.65 0.1730 po 0.45 0.34 0.22 217 217 217 217 212 217 217 235 248 248 217 217 235 217 235 248 640 600 680 640 600 680 780 800 1050 1050 680 780 800 800 900 1050 800 800 900 800 800 900 1000 1000 1250 1250 900 1000 1000 1000 1100 1250 13 14 12 13 14 12 11 10 9 9 12 11 10 11 10 9 - 0.50 1.30 Navedene - - - 156 156 183 183 207 183 300 300 370 370 500 500 590 590 22 22 19 19 370 420 590 670 19 16 16 16 14 14 14 14 14 207 207 229 229 229 241 241 420 420 470 470 470 500 500 670 670 750 750 750 800 800 - 3130 3135 0.28 0. za sve druge relike po 0. A.4134 - - 241 217 223 211 217 207 207 500 550 500 600 680 450 550 800 800 700 800 900 700 800 13 14 15 14 12 15 14 0.65 0.65 0.65 0.-" PmaxiSmaxsuzasvecelike C.40 0.38 0.65 0.65 0.05 1.48 0.90 0.22 0.1531 " it ~I t.05 1.65 0.

720 680.. 700 650 .. 700 650 .. Popmtanjc nakon kaljcnja pri 550.720 680.Toplinska obrada Oznaka Kovanje .1331 C.. 890 840. 1531 1100.. .. . .870 - 850. .1530 C.. . 4734 C. . 890 800..850 825 . .. . . . 880 850. 860 815... .885 850. . . .850 1050. 865 C. .. kaljcnjc uvodi kaljcnjc u ulju .. . 870 830 .810.1780 C. ..850 1100. 366) vrijcdc pri dcbljinama matcrijala 16.4180 C.880 860. ..850 C.700 650 . .50 mm. 850 680. . 4133 C. 860 830 . 890 870. .870 830.860 835 ..720 680. 870 830 ..880 845.. 860 840. 860 820.. 850 805 .860 820. . . . 850 850 .4730 C..840 830 . . .900 1100... . .850 650 . 850 1050 ...720 850 . . . .. .. 850 680.. . 850 680. 855 840 .120 680. . .. 870 C. . 845 1050.720 680. 5432 850. . . . . .. .4131 C.. .. 880 840.720 680. .850 825.700 ... 920 840. 4830 C. . .C.660 ...C Meto !arenjc Normalizacija Poboljanje.. .. .900 850 .900 880 . ...870 845.850 1050... . . . 870 830 .860 820. 860 .. . . . .. . 880 - 830. 1631 C.880 840... 880 840 .5431 C.1430 C. 880 860 . .. 850 650..910 860 . 880 840.860 830.3139 C. . . ......850 830 .. . . . 890 . ..... .720 840. 850 650 .880 830. 850 1100.. .. 850 .850 1050. . .. . 700 840 . Pri manjim (v~ debljinama vrijcdnosti su za naprczanjc tea:nja i ~toCu yea: (manjc).. .720 680. . .. . . 860 1050..850 1050. 890 840 . 880 820. .720 680.. .720 680.. . . ... . 880 850 . . 1730 C. 850) 850. . 860 1050 . . 700 840. 850 1050 . .. ..850 1050.... .. . 860 850. . . 1580 C. . 4134 C.860 820.... . .. .. 850 1050.860 850. ... .. .. 850 1050 ..830 820 . .850 (820.885 860.. Vrijcdnosti za mehani~ka svojstva u poboljbnom stanju (str.. . ..890 840..860 830. . 870 1100.900 1050.1630 C. 850 1050. .C C. .900 840... . ...700 680.. .. .. a za produl]enje manje (vea:).850 1050. .720 680. 1680 C. . 1431 C... 850 650. 880 820.850 860 . . 865 840 .850 1100. 700 1050. 3130 C. . 4184 820. 700 820 .720 650 .... . .. .. . 4781 C. 4738 C. ..870 830 . 4132 C.C 650. 5430 1050.. .. . .. 4732 C. . 4733 C. 850 1050. 835 830 .860 830 ... .. . 4782 C. . 4181 C.... 860 840 . .720 650 . .. 700 830 .850 1050. . .C .. . . .. .880 850. .. 4130 C..720 680. .900 830.850 820 . 4731 C. . 367 .. .. ..1480 C. .. 1731 C. . .860 835 ..700 650 ... 1330 C. 870 830... . 855 830.C 880.850 1100.

4730 C. 4180 C.4131. 4782 C.4830 C.4733 I C.C.5431 C.4181 C. Oznaka eelika C.1 I C. 4732.C.5 55 46 57 49 61 53 59 5] 63 54 59 51 52 44 57 49 61 53 64 56 56 48 57 49 65 57 59 51 58 50 57 49 na udaljenosti 3 5 7 9 54 51 48 45 .43 37 31 27 57 56 54 52 48 45 41 35 61 60 59 58 52 50 47 44 57 54 49 43 46 37' 29 25 61 57 52 46 49 40 32 28 59 58 57 55 50 48 44 39 52 51 50 48 43 40 37 34 57 57 56 55 49 48 45 42 61 61 60 60 53 52 51 50 64 64 63 63 55 54 53 51 56 56 56 56 48 47 47 46 57 57 57 57 48 48 48 47 65 64 64 63 56 56 55 53 59 58 58 57 50 49 49 48 58 58 58 57 50 49 49 48 57 57 57 56 49 49 49 48 od eeone plohe (mm) 12 15 20 25 30 40 37 33 3] 29 22 47 44 39.C.4184 I .4134. 36R .4132 C.4781 C.37 35 30 27 23 2] 20 40 55 52 46 42 39 35 30 27 25 38 21 35 32 30 27 41 38 35 24 22 20 33 31 51 48 42 39 37 34 31 26 24 22 44 41 37 35 33 30 23 21 20 53 521.5430 C. ].5432 .4734 C.4738 I I C. C.4731.3139 C.boljlanje Tvrdoea"RC. 48 45 43 38 34: 30 28 27 59 58: 56 53 51 46 43 38 35 34 61 60 59 57 55 49 46 42 40 39 56 55 54 53 52 45 44 41 39 38 57 57 56 55 55 47 46 46 46 46 62 61 60 58 56 51 48 44 41 40 57 56 55 54 53 46 45 43 ~] 39 57 56 56 56 55 48 47 46.Kaljivost celika za po. 45 44 56 56 56 55 55 48 47 47 46 46 40 50 27 26 33 31 37 35 22 20 24 22 28 26 35 33 31 40 25 47 32 53 37 50 36 54 45 54 38 5] 36 55 43 55 45 31 39 24 45 32 52 36 48 34 53 44 53 37 49 33 55 41 55 44 n Gornji i donji broj oznatuju granitne vrijednosti tvrdoee. 4130.4133 I C. C.

4739 / 1050..55 1 1. 720 860.87 0.930 870.. povrIine tet. .391. 0/0 HV 590 780.70 4. 3.35 3.10 1.34 1. 630 1050.55 1.34 1 1.80 1.08 2.20 0.45 0.87 1'36 1'55 1.55 1.45 .> I!vrstota prod.30 2.1 0.. Rp.. . .- 1.7.60 1.34 1.2 t...Strojarski prirufnik .30 ' 2.4531 C...75 1.. 4734 C.57 1.80 2. 4739 0.7 0..55 1.39 . 900 850. 2. .08 2.80 8.87 0.01 2.17 369 25 . .15 V 248 248 U poboljlanom stanju naprez.20 0.0 Ni 245 0.09 2.70 MD MD MD MD 200 140 280 700 1. 980 13 950 980.40 1.16.25 3.34 1.710 900.75 2..34 1.10 2.70 1. ..17 2. 850 680.. . . 4531 0.34 1. K5.08 2.86 0..20 1. N/mm' N/mm' A.33 1.0 I 1.92 0.40 6.93 .660 850.63 1..40 1.2 t...00 .00 5.09 2.00 0.39 1...34 1.70 1.75 1. 900 ulje 1050.63 1.020 - i elektrifne 1955) strojeve Gubici (WIkg) za B (T) 1.20 0.92 0'8611 I 1. 850 680. 980 14 900 Tvrdota oitrirane Normali- Oznaka I Koyanje °C I 2arenje °C I ziranje °C C.1 0.87 0.17 2.. 850 650..87 0. .00 2.1 ostalo j HB ! t. 880 ulje 580..63 1.57 1.02 0.Celici za nitriranje Sastav i mehanilka svojstva l i Oznaka po JUS C er Sastay 0/0 Mo AI 0.650 1 - I Kaljenje °C I Popultanje °C I 1 I Magnetskl lim za transfonnatore (JUS C.. vlabla post.. 4734 0.910 yoda 580..20 0.2 Toplinska obrada ' ... . 1180 11 750 785 590 780.34 1.00 .. .92 0.55 0.30 2. 700 580.5 Transfonnatorski MT93 MT 100 MT 110 MT 125 MT 135 MT 145 Dinamo-lim MD 170 I Magnetska indukcija B (T) 40 1 u magnetskom polju H (Aim) 160 11000 15000 1100001500001100000 lim 0.01 2. .5 0.

.. ..0. 0. 920/v..25 0. C. C.60.12 0. % min.1.C .10.1190 C.0. . ..800 510.0..0. kaljcnje890..10.0.07 poboljanje 0.0. 730 640 . 710 > 350 460. . ..24. A. 0.BO...710 8 C. .1. .... .30. 920 poputanje 150 (1 h) ° Gdcnjc: v 390 225 375 460.Celici za automate (JUS C....12. .. . Omaka C C. .26 0.40 0. 0. . . . . .18.0. 800/v.14 1290 1490 1590 3190 Mehanitka Omaka 0.1590 C.60.00 ..u C..42.32 1.05 do 0. .. .90 0.10. .40 0...10. 930 2.24.710 > 370 540.. . . 930 1.0.0. 1190} ni relik C.780.1984) S Upotrcba P za max.60... . u . 3991 .14 C..0. 3993 225 > 370 23 Toplinska obrada telika zaautomate pri cementiranju Mcko NormaliToplinska obrada Ugljirenjc Oznaka hrCDjC zacija Dakon ugljireDjaO . .30 0..08. . . .40 do 0. . . .08.. .. .32. 9 25 8 23 8 18 16 7 14 13 8 20 8 23 8 23 l .14.. 920 u sol. . 680 C. 3993 0.15.90.0.. ..740 480 .39 0.07 cementiranje 0.35Pb Postotoo produlj.0. 700 660.1490 C.0.0.50 0.90.C . .650.0. 0.10. C.40 0. . ..740 > 370 C.620 u plinu 900.40 0. C.25 0.90 0.07 cementiranje 0....0..0. 600 580 .. . 1290 . 700 u prku 850.40 0. 3991 0. 1. . 3990 .90 0.15.3190 C.. .890.0..05 ....0.25 1.11 0.40 mm) Stanje hladno vureDO normalizirano hladno vureno normalizirano hladno vureno normalizirano poboljo hladno vureDO Dormalizirano poboljano hladno vureDo normaliziraDo hladDo vureDo DormaIizirano hladno vureno normalizirano hladno vuceDo oormalizirano Naprezanje teanja Re N/mm2 355 215 375 225 315 285 365 375 325 410 410 250 375 225 Vlaroa evrstoea N/mm2 460 . . 0.07 cemcntiraoje 0. . ... 370 . . .15 C.u ulju. 830 580.0...0. kaljenje770. . ..07 poboljanje 0.60.u vodi..11 0.25 0.32 svojstva (pri debljini 16.C C.07..710 > 370 490.1290 (zavure.90 0. .20 C. .15. .0. 3990 0.05 do 0. 1.20.u mcduiar.18 0.C 650.18.30 0.50 0.10.11 0.3190 600.. 1190 C.505 Sastav % Si Mo do 0. .25 0. kup.760 > 380 460..

... 2133 t. 1370.. 850 640 ..85 ....C Norroalizacija ... 680 850 .65 0..1984) C.C poptanje . u .05 0..55 1.60 1.. 2430 1050 . 700 * GaAenje: v gaknje OC 840 .za poboljlanje PoboljAanje* Omaka Meko farenje .90 Toplinska obrada Omaka t. 371 ..C PoboljAanje* kaljenje . 1490 650 .. 4332 4230 t. 4830 } 1100 .15 - - 255 1130 1130 1130 1180 1180 1180 1130 1320 ...C Meko tarenje .50 t...BO...65 0. 860/u poptanje ..'<: '§ 0 6 0..65 0..85 t... 1370 . 1570 1320 ... 860 830 .30 0.05 - 0.60 1. 680 830 ..... 2330 t. 880 830 ..30 0. 550 t. 860/u 350 . 1570 - 6 6 6 6 6 Kovanje ..C t.25 0.51 0.BO.. 880/u 830 .507 .67 1.u vow.551 Sastav i mehanii!ko svojstva Sastav (prosjeroe vrijednosti) % C Zarenje PoboljAano Omaka tvrdoea HB maks.. 860/u 350 . 670 530 '" 670 . 1320 . 2133 t.. 2332 t.za automate - . * Celici.u uIju..C 530 ..55 0..85 t. 870 t.85 1. 2332 t. 2430 0. 700 t. 890 840 .. 2330 } t.25 0.1973. 870/v aIi 850 ... tenja Rp. 1570 1570 1620 1620 1670 1320.. 4830 0...C Norroalizacija .0.45 1. 850 640 ..a rn-stoea Rm N/mm' -0 .64 1..Toplinsko obrada i!eliko . 4230 0.85 - 0. 1370 .... 6 Si Mo Cr V . 245 255 255 255 248 241 naprez. N/mm' vlaa... 4332 0.. e Q.. 550 * GaAenje: u - u ulju. 1590 650 .50 0..za lance: JUS C.C 860 . Celld (JUS za oprage .

.~40 0. U .0147.0145 do <::.~8 0. 0147 t..a oo-stoCaRm N/mm' 300 .030 0.521. Al.umircno.0146 ..420 320 . maks. .1978) VIaa. <::.0148 VIaa. Rm maks.50 0.1980) Vueena lelilna iica za posebne svrhe (JUS C.1977) Sastav(%).0147 . Naprez. (.za izvlaeenje.015 Ni * Vulena obilna lelilna iica (JUS C.~O O.45 0.050 O.....~40 0. prod...018 .50 : 0.neumireno.0maJea.1967) Vrste jjelika: (.0146. .040 PZ90 I 0. 0.0145 . C Si Mo PS drugo O.~5 O.20 0.CeIiCIIalea i (JUS C.050 O.~40 . maks. maks..08 0. <::. 360 28 32 36 65 57 50 60 55 50 Pri <::. 0145 t.22 O.. 0148 - .B6. % 25 23 16 10 5 3 2 } Upotrebljivost ) izvlaeeDje izvlaeeoje !tancanje probijanje Skupina A Z8N 0maJea ticc..501 . Sastav(%) oo-stoea produlj.030 t. IIJadDO vaIJani CeIibd Bm od malougljiClOg jjelika (JUS C..440 400 .e vrijednosti. 280 250 220 200 .B4..~8 0.95 .za veoma duboko izvlaeenje IIJadDO vaIJme CeliCDe trUe od malOUgljiClOg jjelika (JUSC. . R..45 0..0148: dodatna oznaka N: neumireoo Pri <::. 400 550. 410 280 280 - - - .30 0..030 0.040 0. .10 0.. Z22N PZ12 .025 Co 0. N .050 0.040 0.050 0. <::. 550 Postot. 380 .040 B O.15 0.030 0. 500 280. Dopunska 0maJea Hf28 Hf30 Hf32 Hf40 Hf45 Hf55 Hf60 Stupanj tvrdOCe meko ojai!ano 1/8 tvrdo 1/4 tvrdo 1/2 tvrdo 3/4 tvrdo tvrdo (. Tvrdoea tDja C Mo P S A.12 0. ..0147 i <::. Z8U VaIJ.0148: j~ i dodatna oznaka SU: specijalno umireno Upotreba: <::.1980) 372 .01O .016 .1980) Vueena lelilna iica za op'"ge (JUS C..B3. 0146 t.B6.011 .58 O.za duboko izvlaeenje. Prosjea. 500 450 280 .BO.fO O.0148 . 650 >600 . .60 0. .za opCu upotrebu.~5 0.~40 0.B6.a Postot. Z22U O.015 er } 0. N/mm2 N/mm2 0/0 HRB HRJOT 0.

..35 0. N/mm'. .05 - - C...7400 C.40.850 1100. 590 se iz lablice na sIr.50. . 750 360 520 ... 960 z - - 660. 1215 C..1 0. 940 z 900 . 570 176 440.850 1100. 0..0. . .850 1100.40 = 0. . .0.. 0.I213 C. .850 1100. .40. Si Postot.35 0.. 450 260 450 .04 0.35 0.05% teHd Z8valjanedjeYi za vi~ temperature (JUS C. 440 25 Toplinska obrada brenje na. . .15 Mehanilka Oznaka - - 0.900 910.18 C. .1402 C. ..40.05%.15.- 1100. 550 550 ..0. . Omaka Oblikovanje u vrum DC kon oblikOV.05 0.A. .15.7400 0. 0.50 Sve vrste felika le skupine 0.04 0.CeIici Z8 valjane djeYi propisanih mebanifkih svojstava Oznaka C C. 373 ..17 do 0..1215 C. ... . .22 . .20 0..0.1964) Sastav.700 680 . 570 22 20 186 440 . .0..1.2. . DC popuJtanje DC - 340 .04 0.. (JUS C.0.05 0.10.3100 do 0..1214 C.B5.35 0... . Vlaen& fvrslota Rm prod.22 Si 0.10.. . .40 0.. .850 - 870.1212 C. Inls.1214 C.1965) Sastav (%) Oma.40 do 0.22 do 0.. .021 . . 0.50 Mn do 0. Naprez. 620 is. 700 650 . .. . 21 440 ..022 .. 650 300 400 650.10. ka C. ..50 0.' fvrslota Rm produlj A. ..04 0.10. 1.45 0. 780 910.17 do 0.7400 C. . Postot.10.1214 255 206 186 157 137 128 108 255 235 206 275 255 235 245 235 226 naprezanje tefenja 186 177 167 216 206 196 216 206 196 i ~rstoCa razabiru 20 235 200 186 pri temperatuti "C 250 300 350 400 167 137 118 108 Nlmm' 450 88 500 % min C..35 0.1215 C do 0.05 0.80 C..7...9 ... .940 - 650 .0. .7401 do 0.. .0. 780 z hladenje na zraku.7100 0. .1. Vlaena Ieb:nja R. 375. 720 730 .0. 540 22 147 440 . 240 350 .0.0 0.0. .. 25 21 17 12 22 . 930 C.35 0..10...7100 C. min.7401 265 Vremensko ..35 0..55 imaju P .7401 .12.. .602.. N/mm' % Nlmm' min..40 do 0.. 700 Normalizacija DC 900 ..15.5 0.35 0.40 0.36 % Mn min. 1502 C.10.0.35 0. .0.0.. .45 er Mo P males.25..B5. u hladnom DC 650 . ....0.0. 0..7100 285 295 C. . .700.0.. .10.. C. POboljAanje kaljenje. 720 680 .04 0...04 svojstva Naprezanje lefenja R.

. t. ...2 500 40.kut savijanja.16 0. 7100 t. 720°C. . 570 300 185000 Post.1204 t..35 > 0.940 890 .25 0.5 34. 1204 t.30 7100 0. napetosti °C t. .040% PiS.4 44.promjerpritiskivaea. 7400 34.25 0.ature °C Temperatumi koef..1 12.D .30 1206 < 0.3 pri temperaturi °C 300 400 47.60 7400 0.20 0. 7100 7400 ZilaPokus vost savijanja KV/3 (a = 180°) J 56 D = 0. 920 Zarenje za popu!t.1202 t. 720 0.B4..3 47.910 850 910. t. 500 165000 600 155000 Top/inska vod/jivost i temperatumi koeficijent rastezanja 0::-1 20 t.1 45.1 .9 45.050% PiS. pri 650 . . .1206 t. 520 510. . 650 650 .6 51.22 < 0.3 43.650 }550 .55 < 0. rastezanja a lUJII(m.50 1. .. t. 3105 t.. < 0. .45 1202 1000 880.30 3133 0.7 40.0 Toplinska vodljivost ). 570 440 .5 49.55 0. - U telici t..8 34. 880.30 1.5 13.. 550 440 . prod. .35 > 0.4 Izmedu 20°C i temper.85 0.35 > 0.15 < 0.8 48.CeUkzakodovsld1im Sastav i top/inska obrada Omaka C Si Sastav (%)' Mo Cr (JUS C..7 45. . . t.4 39... 1202 do 1206 imaju najvi~ po 0.3105 54.30 1204 < 0.9 31.490 430 .5 44.014-1977) Mo VmCa obrada °C Normalizacija °C 910.940 }600.0 48.7 50.5 40..2 48.5 a 35 D = 3. dmgi relici pa najvi~ po 7400pobo1j~vaseka1jenjempri 910.6 39.30 3105 0.5 a 49 D = 2a 42 D = 2.3 600 C. t.7 53.9 51. ....2 43.30 0.9 41.2 43.:1 t..1 39.. As % 25 22 21 18 19 21 20 400 175000 .05 < 0. t.. 620 600.9 37.9 13.3 53.5 a 35 D = 3a 42 D =3 a 42 D =3 a . W/mK 200 50.50 < 0.1202 t.5 52. a Temperatura Modu1e1asti~nostiE °C N/mm' debljina ispitnog uzorka.14 0. . N/mm' Omaka t.610 460 . .. K) 374 100 200 300 400 500 600 11.17 0.0 42. MehaniCka svojstva .16 < 0. a .-u telikt.2 100 52. . .9 14.40 < 0.1 12.1206 C..20 < 0.7 37..910 .3 44. t. 3133 pri temperaturi °C 20 200 300 400 450 500 215 245 265 315 275 285 295 177 206 226 265 245 255 275 137 157 177 226 206 206 235 98 118 137 176 157 177 206 78 98 118 156 136 167 147 196 176 20 210000 Vlab1a tOCa N/mm' 340 . 440 400.940 °Ci popu!tanjem Naprezanje terenja R.

3133 hRm Imm2 R .1214 C. je naprezanje koje izaziva lom: R.1206 C./IOO000 R./200 000 R .v 200000 h Oznaka eelika C.IIOOOOO R./100000 R./200000 64 30 86 40 31 73 41 95 56 47 57 30 74 41 33 44 23 59 29 24 375 ./10000 R../10000 R:.110000 R:.7401 R.1215 C.C 500 520 540 132 99 71 74 46 28 86 177 127 93 59 38 74 45 28 157 122 90 70 46 98 172 230 125 137 94 61 115 76 47 119 147 94 103 78 58 157 123 196 142 78 108 128 95 68 480 53 30 75 42 33 63 38 90 53 44 560 500 520 38 21 54 29 24 49 39 29 22 69 54 39 30 32 26 580 600 ./100000 R./10000 R:./200000 R ...v 100000 h Rm1200000 ./10000 R../100000 R. je naprezanje koje izaziva trajno Rp1/l0000 Rp1/l00000 Vremenska -v .../200000 R .7100 C.II 00 000 380 164 118 229 165 145 R../10000 R./10000 R:.' C./10000 R:....Vremensko naprezanje telenja i lvrstoea Vremensko naprezanje postotno produljenje 10/0: tecenja Rp!/. 3105 C.C 420 440 460 113 91 72 42 74 57 127 100 158 103 79 59 89 67 48 135 107 82 92 69 51 200 156 121 75 136 103 119 89 65 Temperatura ./10000 R..1202 C./lOOOO v 10000 h Rm/l00000 ./100000 R.. 7400 R ./IOO000 R./200000 460 199 147 279 211 193 227 167 338 252 229 400 136 95 191 132 115 167 118 250 177 158 480 166 107 228 143 121 192 133 284 190 167 179 130 240 184 170 Tempera!ura ....IlOOOOO C.II 00 000 Rm/10000 R.v 100000 h - 10000 h Cvrstoea Rm/. 1204 C.

.0 550 800. .750 1050.Z 1000. .0 450 650 .. 4170 do C. 1100 °C u vodi. }750 750 Toplinska obrada Oznaka C.0 Mo + Nb 225 500.. Gaknje: Boje popu~tanja za te eelike ne vrijede (vidi str."<: Zr:::. .0 Mo Prokron 12 spec. za austenitne eelike od ..4171 C..512.u ulju...0817.. .800 660 ..4170 C.0 12..800 750.. 4571 do C. a gasimo pri 376 .0817. 750 35 Prokron 11 ex. z. 4572 C.10 18. . 1150. 750 650. . 950 14 Prokron 2 spec. . . . .15 13... .08 13. Polagano zagrijavati i polagano ohladivati. evrstoea Zelezama Si.0 10. 750 35 % Oznaka Sastav ><.400 550.Z 950.0 Mo + Ti 225 500. 4172 C. 700 45 + Nb 205 500.0 185 500 . 4583 u ga~enom stanju.5 12...1030 u.4170 C.0 + Ti 205 500. . .. 0.4171 C.20 13. . N S Vlaena . 800 16 Prokron 3 0. .4172 C. . 352).0 10. 4570 Kovanje' °C 1150... . 4580 C.0 Prokron 2 0. 750 Zarenje °C 750. .700 630 . 720 .5 Prokron 12 205 500 . 1000 u..4574 C.700 16 Prokron I 0. 750 700. .tend otporni prema kemijsldm utjecajima Sastav i mehanicka svojstva* JUS C.0 2.4172 C. 0.5 2. N/mm2 . 4573 C. Cvrstoca pri viIim temperaturama Cvrstoea N/mm' Oznaka 20 C... . .. .0 11. QC. 1150. . 4570 100 700 700 200 650 650 300 600 600 pri °C 400 550 550 500 500 500 600 340 340 700 240 240 800 65 65 .iNs z .07 18..na zraku. 4570 C. 750 35 Prokron 11 Nb 0. . 0. 1100. Rm C Cr Ni OSlo i"Q Ravne Mo c. . u .5 2. 1030 u.Z 980.. 750 .0 2.4171 C.950 14 600 800 . 750 . 700 40 0. 4570 u pobolj~anom stanju.o.10 18. . C. 4571 do C.0 Prokron 12 Nb 0. .20 17.. .750 35 Prokron 11 spec. 4583) kujemo pri 1150.08 18.4582 C. 0. 750 ..4583 e Cl. . Za eelike od C. Austenitne ~elike (C.800 750. . 700 Kaljenje" °C 950... .... 1050 u Popmtanje'" °C 700.

850 - }postojan do 1200 'C }S austenitn. .. ...40N 540 9. 700 550 .1050 u 1050. .u vatrido 1150'C . .u B Ni NE go oS AI ZQ::"2 1.. 900. .. C.. 4970 1100. . .13.60 1. 2 b na zraku. odn.0 0. .OMn' 600 950..12 1.. ..5 280 N Vlatna tvrstoea Rm N/mm2 520 .. 4972 1100.. .1080 1100. . 900') 1100.0 0.45 3.4 0. . . .035.. .0 1.8 0. 4579 1100. .. . . 800 Toplinska obrada i upotreba Oznaka Kovanje Zarenje Ga§enje u vodi Upotreba postoj.. 4270 Prokron8 0.4870 770. . 850 1500.) 1100. 4578 C. ne podnosi 377 .... . ..80 2. 850 C.1100 685 880 .5 16. .0 . Ra zraku..2331 2Si C..750 ') Ohladivanje u pepelu. 4973 X 10Cr AI 180.. 1030 700 800..') Ohladivanje 1 . 4972 C.20 2. 720 .680 700 . 4588 C. . C.0 V. z 650. 4870 Prokron9 21-4-N 28-30-4-N 0.\2 1.telid Sastav i mehanicka svojstva za ventile stanju) (u pobolj~anom Oznaka po JUS Zelezarna Ravne C Si Sastav % Cr Ni C.... .1180 u.0 Nb. .7 - Vlatna N"'S tvrstoca Rm N/mm2 f. .0 Mo. . 820 820 ..o oS drugo ZQ::"2 685 880 .800 800 ..0 - - o . Toplinska obrada Oznaka C. 860 Kaljenje2) 'C 830 . 1150. 9501) iarenje 'C 680 . . postoj.0 1.15 1.. 1180 O. 750 - - C. 800 550 . 1180 u. 4579 Zelezarna Ravne C Sastav % Si Mn Cr ... Takoder: 1. "-.5 25..0 250 270 230 230 450. . 4578 1150.50 ...40 N.. 1. u vatri do 1000'C } S C.. 1. . .. 1130 980 .800 800 . 0..2 9.0 0. 650 500 .4581 C. .. 9001). 1180 v Popmtanje 'C 620..1150 N .12 1. u vatri do 850'C podnosl postoj.0 C. 820 1140.2) Oznake: »u« i »Z« znate gaknje u wju. 10 12 30 30 1. telik.21. e Co 15 C:4970 Prokroni(j Prokronl9 Prokron 20 C.0 1. 4973 1100.3 - . 750 750. 720 700 .. .. 12 14 5 10 10 .7 1..21. .0 20. .. 850 C.0 4. 850 u 1000.0 24..850 C.0 18.. C. . 820') 700. 1100 C.. . VatrostaJoi celid Sastav i mehanicka svojstva Oznaka po JUS C.. ..5 0. 2331 4270 4581 4588 Kovanje 'C 1050. "-.0 20. 1100 1500.u " - ] Co o .0 X 10 Cr Al 13 0. . .0 3. z 1140.

520 Popmtaoje g.. t.. 3160 1050.. ..3134 t..C 480.. .7432 u Ohladivaoje u pepelu.2 500 550 650.850 660. Kovaoje.nje u ulju..C 830. Mn 0.700 ....1000 30 Top/inska obrada Oznaka Kovaoje .850 i ~ l Zarenje .C 1100. 730 1100. Zareoje" . ... otpomi Sastav i mehanilka svojstva po JUS t. 374! Sastav i mehanilka svojstva (u pobolj~anom stanju) Oznaka po JUS VIama Naprez.5 1... .. rod.0 g.2 N/mm 1050 350 VIana Postot. prema babauJu .C) t.C u vodi. . 800 700. 378 . teteoja Rpo..u ulju... Kaljeoje". . 7431 t. CeHci . N/mm2 % 1200.. 680 CC Normalizacija Ohladivaoje u pea. Austenitni relik t. A.8 12. 2 600.930 900.. .. Ravne 2Mn 12Mn Sastav C I I Staoje relika Naprez.930 870. O..u - . tetenja Rpo.no rstoca Rm prod.1400 7 800. 7432 t.. 1050.- . 7400 vidi podatke na str. Za standardirane vrste l!elika C. 3160 Oznaka Zelez. % V t. 850 700.oje: z .. Popmtaoje .C . 850 Normalizacija .C 1 1 t. 7431 7432 320 360 dijelovi pamih turbina (osovioe.2 C!vrstoa Rm N/mm N/mm2 Postot. diskovi) Toplinska obrada Oznaka t. A. ..900 u 600.. 7431 0..C .na zraku... 660 900.CeHd postoJ8IIi pri viSim tempentunma ...C 900.. 3134.850 t.2 poboljAano 1.. 950 u. 850 15 16 Trajna lvrstoca pri viSim temperaturama Oznaka 400 550 (~ Upotreba (do 530 .C 680. 3160 gasimo pri 1050 ... . 7100 i C.710 .

. . .60 0. . .svrd1aza drvo tekia za kamcn. C % 0. 1944sadde joi 0. 1941it.700 650.720 690 ".80 1. 1731 t.800 v 65 65 760. 200 "C. Svi ti tclici imaju najvik po 0. . ..720 na zraku.3 turp" t. .. Toplinska obrada Oznaka Kovanjc. .C Kaljcnje (u vodi)". pilc. .2 I 1. 800 1000 .. . . 850 1050.720 690 .700 690. .. .. 0. ...800 1000 .. .70 0. sjcldrc. 780 v .720 197 231 180 190 1000 . .800 1050. 1941 t. Cclicit. 930 0 61 770 .800 v 65 780. 1531 1731 1740 1840 I t..2. 1940 t.. . J!Ofevi. .. tVrdo6t ..80 JUS Upotrcba kia. . 1944 } 1.. t. .. C. C. 720 690. 800 650. C. .800 1000 . Popu!tanjc pri 100.30% Si i Mn. ". t. 379 . . 800 v 63 770 . 720 690.. 800 1050. 800 C. . . 810 0 760. t. 800 v 64 65 760. 1531 1740 1940 1100.C Meko tarenjc" tvrooa. 200 200 210 210 175 210 65 ..ALATNI CELlCI UgUlCui alatDi Celid Sastav i upotreba Oznaka Zclczama Ravnc CK45 CK60 OC70 OC80 QC 100 QC 100 extra QC 120 OC 120 cxtra Kosc QCP 135 Sastav..... . . ..: ... 1943 t.720 690. t. 1841 t. . . .45 0.1% V. 850 v 54 800 .0" 1. ddaIa za aIat mcki tclik za vrlo tilav alat t i la v i c Ii k za aIat za obradu mekog matcrijala til a vo.720 680 .. HB t.. t v rd i tclik za aIat koji treba da jc prilimo Md i odgovarajure tilavosti polutvrdi tclik za aIat koji trcba da jc osobito Md uz manju tilavost t. Nakon kovanja ohladivanje :tarenjc 3 . 1948 . 1948 . C. t.790 v 65 760. 1840 1941 1943 1944 1841 1050. 10 b. . . 800 1000. 850 t. .790 v 760. .... 690. . . .C IIRC 820 . . .

65 1. .5 12.70 1.4650 C. ..66 v 65... .0 13. .hIadenje pri kaljenju: v ..850 840... .. . .250 150. 840 1050.740 1050. .. 4850 C. 980 u. ...4145 C... 880 .2 0.760 220 1050. 58 950. .--...voda.800 1050. 820 770..2 62.250 100.0 V 0..1Mo - p Popu!lanje . z 53...4141 C. .0 0.850 760. .850 770...4172 C. .. 800 1050...LegiraDi alalni CeIki . . .850 820. 4750 C. 450 150..47702 C. 1000 u..10 W ostalo Zelezama Ravne OCR 1 OCR 3 OCR 4 extra OCR 3 extra OCR 12 OCR 12 spec... 1020 u. .41702 C..6Mo 1.50Mo 0.41702 C....15 0. . z 52.4150 C..66 820 . 850 800 .4650 C. 850 720..450 150..66 950.67 800 .4150 C..400 150. 5840 C.850 770..4143 C..800 720. 950 u 64.67 840.850 760.. .800 1100.50 0.65 1000. 47702 C..1020 U..0 14..58 990.I.10 0....4143 C..70 0. 800 225 1000 . 1 .0 1.5 11..4145 C. . 810 v 65. . . .7440 - 3... . 800 720. . . ..15. ..z 53 . .300 150...850 770. .. :840 1050 . .5840 C.. .15 0. .. 840 U 64.. . .ulje.4149 C.. .. { u ..45 0...800 1050.--Ozoaka JUS C.250 150. . z 44.400 150.5 0. 840 1050. .55 0.l 64. 350 z Toplinska obrada Oznaka C.C 150.53 950..0 13.4172 C. . .66 980. 60 780 .. 980 u. 840 v 64. 850 800.66 780. 41704 C. .. ..250 100.64 950. . 860 v 63...I. .. .3 145V 33 1. ..' HRC v 64.. . .... .. 400 150. 850 800.760 { { { 1050.1020 u...9 Mo C..45 .. hI. z 61.3.4850 C.760 220 250 250 250 250 220 225 225 250 220 240 230 . . .8140 C.15 1.C Meko wenje tvrd.67 790.450 100.. . . OCR 12 extra OCR 12 VM Prokron 3 Pronon 4 Prokron 4 ex Prokron 5 84NiV4 OH 49 Upolreba 0.4 2...4141 C. 760 220 1000 .550 150. . .1020 u..lermalna kupka.. 810 U 65. 8140 Kovanje ..20 0.. 1020 u.60 er 0. 900 720. . 820 800 .. .41704 Legirani alatni retici z a r a d u h Ia d nom Sastav 0/0 C 1.50 11. .880 1100.9 Ni - 1. .. 7440 C... .. ..C HB Kaljenje tvrd.C 1050 .0 13.5 11. . 850 1100. 770. hI..85 0..1 2.67 840 U 63..2 63. .1040 U.l 63.70 0.4750 C.67 940.45 0.32 0.65 940..400 150. - - O. .1 1.zrak.63 v 64. 380 ...4149 C. ...600 180.850 700.. ...4 1. .67 780 ..

6850 1050. ... OSIKRO 2 OSIKRO 4 OSIKRO sp. Merilo Merilo extra OWl OW3 OW spec.720 220 1000. hi.. . 6444 t... ..5 5... . .10 0..u. 381 .850 680...850 720.25 4. .0 Mo Upotreba : "54 pir 2. 720 230 Kovaoje . . ... ..... 830 v 65. . 750 240 1050. 6842 C..67 760. . .. 840 u 63. 810 u 63..1020 u 59. . 860 v 52.850 830 .. . 890 u 61.720 C..750 sredstvo: { 230 { 230 { 230 { 2.90 1.... 4835 ...65 u 5"6-.9 Si. 860 u 64.0 0...' Popmtaoje .1 1. 250 t.5 Toplinska obrada Oznaka t.400 100. t. .250 150. . 900 u 60.ulje.0 0.25 0. z . .850 720.67 820 .850 720.0 2..0 Mo 1... 6440 C.66 790. ...2 1.C hI.67 v 65. 6444 C: 6445 { 1050.66 780.50 1.63 940. 830 v 66..400 160. .20 1. t.1 Mo 0.. .. . . 980 z. . 830 800 ..C 150...10 1.. .. .. . HRC 1000.850 720.53 1. t..zrak. 900 v 61.550 100 .50 0. ..t 62...0 2.30 1.. .750 230 Kaljeoje tvrd. .850 720.. .4 Cr 10.0 0.850 720.. 830 u 63.rashladno v .66 v 65.30 0... . ..0 0.400 150.0 1.. 64 890. ..80 0.. 870 250 1050.20 0. ... . ..Legirani aIatnHelici S8stav i upolreba Oznaka po JUS 755 : 4756 . . 800 t 63.300 150.15 0..0 1. 6441 C.. 4754 4755 4756 4835 4844 Meko fareoje tvrd.65 760..900 840..66 800. 870 250 1050...45 0.400 150. . .. . 1.65 770.. . 750 1050.. 870 250 1050. .750 1050.2 1.400 150... 6443 t. . ..0 1.0 Si 0..25 0.55 800. u .60 0..3 0. t ..300 150.... 300 100.0 1...800 680 ... 4844 :: 6443 t. 63 1000..termalna kupelj.C 1050...850 720. . 820 800 . .. . 59 .850 840 .0 Mo 1.65 830..:..2 1...10 0.68 . 840 t 63.voda.60 0. .65 u 63.65 u 64.....64 860.2 V 0... 6840 t.850 720..... .0 0... 860.750 1050.2 1. OW5 C 1.750 250 220 C.30 { 270 . 930 860. 6850 Zelezama Ravoe CRY CRV2 OA2 31 Cr V 3 OL 2 spec. . . .250 100.20 1. 6441 t..0 0.80 0.1020 u 61. t.850 690.20 0. . ...10 za r a d u hi a d n 0 ID Sastav % W ostalo 1... 6840 C.. ..550 150. . 820 800. 3840 1050.C HB 1050.05 1.. .550 150.2 Mo 1. . 6842 t.750 1050.33 0.0 0. 6440 t. 6445 t 3840 t. 860 780.60 Si 2.0 8.. .

t .700 {1000.. 760 250 1100. 900 780.65 0.0 Si 9. . 8301 250 I { ~:~:::~~~ \U ~L:~~ { 980.0 5...1040 u. .62 670..1050 {1020.850 830...0 Co utopi. . 63 450..... .50 0.840 250 250 250 58. ..55 0.C Meko farenje tvrd. 61 400.. .3 1. 55 1000.850 250 1000. ...25 1.C HB Kaljenje . 83012501{ 1000'..1160 42.700 250 1100. 53 500. .. 700 z 50.5 3.. kokile Toplinsko obrada Omaka Kovanje ..1050 t. { 830. ..0 1. 1160 u...30 0.0 5. 4752 C. .40 0. . 870 z 54....53 550... 1030 u..3 1..700 1020.36 0.0 5..voda.70 1.80012501 800..7 Ni 4.40 0..50 {1080.. 9750 Zelezarna Ravne Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop N Mo 1 3 Mo 2 Mo 4 Mo 6 extra 1 extra 2 1 2 33 Co 2 C 0..Legirani alatni retici z a r a d u v rue e m SasWII i upolTeba Oznaka po JUS C.8301250 u. ..8501700. 1040 I { 1000. 900 780. 4751 C. .211... .9 5. 4757 C..zU 42.0 1.0 0... 1050 z 52. . 6450 C. ... 4757 C.... 4758 C. bl. 4752 C..0 3~ 3~ 3..0 Si 0. 700 u..rasbladno sredstvo: v ..1040 z 59. 1030 1000.2 1..uIje. . 870 U 57.7401230 C.1060 42.... 4751 C. 700 250 830 .35 1.5 0. 7450 C. 1000 v 49. t 60.50 Upotreba 1 drugo 0..... 5741 C.1060 u.53 550.4 1.900 1100... 474211080.0 Si 1.850 800.30 1...10 0. 6451 C.. U. 56 .0 Si 1. 1040 z 52. 7450 C. 55 u.700 1080....700 1010.411.C 600.. ..40 0..7 Ni 0..680 C.. 650 1000. .... 57 750. ...47 49. . .. .10 0.650 z 52 ...zrak...700 1050. .1040 U 46........ 5742 C.20 0.0 Si 1...58 1450 1100. 850 800. t 54..5862 400..40 0. t 52. 382 .1040 890..850 740....5 1. z .. 700 860. 1030 { 1050..32 0.z t 47.30 0..581400..46 U 1 . ..600 1080... 5742 C.46 500.850 1000.. 4758 C. 4742 C.55 0. matrice tmovi..0 3.. .. 4753 C.50 1..900 1100.0 Si 1..40 0. . . HRC Popu!tanje . t 50.1040 { 890. . 561570 .. 850 670 .. 4753 C..5 Mn 1. 6450 C..0 Sastav % ~ 0...54 {1010..z t 49.1 1.72 0. 900 960..C hI..t 54.561550.. 5741 C..50 0.' tvrd. ..0 5. ..32 Cr 1.. 850 800 .0 2.830 1100..810 1050. 9750 1100..termalna kupka.6451 C.... .

014.66 480 . 520 62..1300 1180.. 1310 1210.810 870 . .. .0 I 5.90 6.91 Co-Mo-brzoremi telik za najtefu grubu obradu gdje se posebno zahtijeva tilavost C. 1240 1180.900 1150. .7 11. .0 5.5 I 4..6880 C.. osobito za nofeve i glodaIa (za grubu obradu) t.0 I 5.C 1150. .860 780..0 11. .. . ..900 1100. .. glodaIa nofevizaobradu i kovina Popultanje . 830 tvrdoo HB 300 300 300 300 300 300 300 KaljenjeO ..6980 C. .. 383 .. 590 63.5 I 4.Brzoremi teUd v Upotreba W1 standardni brzoremi telik za sve VlStebrzoremog alata t.514. .25 9. . . ...C 800 .9683 C..65 1100. .92 6.C C. 900 800. .C tvrdOOl HRC Toplinska obrada Oznaka Kovanje .. probija- a. .9682 C. 570 63.5 I 4. .67 540 .66 530 . Ga!enje u ulju. ...0 14. 9682 1 BRC 3 0.550 .560 63. .9780 C. 560 63. . .900 1100.011.C).580 63. .51 jakolegiraniCo-brzoremiteIik za najve61opteretenja i za rezanje najtvrdih materijala 110. .0 I 3.5 6.0 I 3. na zraku ill u termalnoj kupki (540.900 1150 . 900 1100.67 540 .1230 1250. .. . . 9780 I BRC Mol 0. ..0 I 5.51 Co-brzoremi telik za rezanje tYrdih materijala velikim brzinama 5 debelom Strugotinom 0.9 Mo-brzorezni telik za obradu kovina pri veCimudarnim opteretenjima.. 830 800.5 I 5.7680 C.66 550 .5 I 3.0 I 0. ..80118. 7680 1 BRM 2 t...65 540.7 11. . 900 Zarenje ..2 I univerzalni brzoremi najveteg ueinka gruboj obradi t.0 I vrlo optereteni alat. . .5 I 0.9880 1230. .0 I 9.830 780. . .1250 1200..76118. .... 810 800 .5 I 5.. ..0 telik pri finoj ill C. 9880 I OSV I 1. . . . 9683 1 BRU 1. 570 64. 1290 1260. 1260 530. . 900 . 6980 1 BRC 0. .

CL. 1330 4730 4731 4732 7130 7431 Zelezarna Ravne Lg-C 25 CrMo 60 L CrMo 80 L CrMo 100 L LgZ-45 Mo GS17CrMo55 C 0.'5 - - CL.45 1.0603 345 CL. na meko iIi normalizi- Sastav Legirani cellCni IIjev za poboljSauje Oznaka po JUS CL.1030 440. 0300 CL. CL.55 l. N/mm' N/mm A. indukcija T trak.40 0. produlj.42 0.3 Mo 0. Postol. 0601 CL.60 1.J3. J min. 590. 0301 CL.. (JUS C. 540°C) ja optereeeni dijelovi . CL. 1330 I stanju) i upotreba PostOI. CL. 384 4731 4732 7130 7431 Naprez. min.33 0.. . UgljlCni (nelegirani) cellCni IIjev Vla.1973) Kon.CELICNI LIJEV Celiau lijev je svaki eelik dobiven postupkom taljici ili elektrienoj pea i lijevan u kalupe. Svi odljevci moraju biti toplo obradeni i to: urenjem ranjem ili normaliziranjem i tarenjem na meko.50 Mehanicka svojstvaSu poboljsanom Oznaka po JUS CL. 590.. 640 ventili (do 450°C) } optereceni dijelovi statiki i dinamiki ventili (300.1... .% po JUS min. 0501 255 295 510 590 610 18 15 15 12 25 - 3a 4a 1.0 1. te~enJa ~e N/~m mm..0400 185 225 375 440 25 22 u martenki..65 21 14 - - CL. konverteru. Rm produlj. 0602 CL. . 245 390 510 665 245 315 Vlaroa ~rstOCa Rm N/mm' 400. 890 880. vost savijanja pri jakosti polja Z% KUI3 (a=1800) AIm min. 0401 27 CL.. CL.0600 CL. CL.55 1.18 Sastav % Cr 1.0 1.Pokus Magn.40 1.25 0.0700 410 - 685 14 - - - - - .." 1. A S% 22 16 12 9 22 20 Upotreba CL.ila.'7f 1. min.0H .21 0.50 1.25 0.0500 CL. 35 30 34 2a 1. 4730 CL. Naprez. CL. D 2500 5000 1000c:. 590 490.0 1.20 0. Oznaka teenja Re vrst.35 1..25 0.30 1.. CL.25 0. CL. 740 740.

2 1.20 0.08 0.granica naravnog te~enja (N/mm').2 1.0 12.. 3462 CL..5 1. 4571 .5 +Nb 2.4273 CL. 4574 "3!rOstalni lijev 1. .12 0. 790 440.8 15. 7361 tI.0 29.3 0. 4759 CL. 0.2 1.640 440 .0 10..6 3.40 0.4271 CL. . 4758 CL.Sastav Oznaka JUS I Kemijski otporan ceDtni Djev Sastav % C maks..0 12. prod.C CeDtni Djevotporan prema babanjo Sastav i mehanitka svojstva Oznaka JUS CL. 4572 tL. L 12 L 12 sp..0 1... 640 Postol.12 0.5 1.45 1. (v) ga. cr.5 18.6 As 1... 4576 CL. .5 1.1 J. 4572 a.3 LC-L 15-3 HC-L Prokron 3 M-L C 0.0 12.0 2..0 1..640 440. .0 18..0 29. 330 HB 200 ..0 11..640 440. 4573 CL.08 0. .. 3134 lL..l.0 2. 3460 CL... 385 ~ .. 4574 A.0 10.. .0 1I Mehanitka : pobolj. 4171 . (v) g. cr.3 2. (v) g.0 1. (v) gas. . 4271 4273 4576 4577 I Prokron 16 L Prokron AS L Prokron10L Prokron 15 L svojstva i upotreba Stanje Naprez.Strojarski . 300 HB 150.8 17. .7 1. As % 12 20 20 20 20 Upotreba otpomost prema rdi i kiselinama 250 .postotno produljenje (%).0 13.3 0..0 0. 4771 Zelezarna Ravne 2 Mn L V 12 Mn L N 12 Mn L V 12 MnCr L 12 MnCr L 12 MnMo L V 12..7 1.MnMo L 15. 4571 CL.. g. 3161 CL.8 13.C u vatri do 1150 .8 2.0 18. 300 rOO. 230 HB }pea dijelovi industrijskih u vatri do 1100 ..5 13. 4577 Oznaka JUS a.0 27.0 15. "mIajua lijev CL.0 18.0 13. 0..30 Mn 1.0 25.4171 CL. Re . 4573 a. (v) !areno fareno fareno as.0 9.3160 l1. 7362 tI. L.0 2.0 Sastav % Cr Mo Ni 11 Svojstva toCe' 1.0 1. terenja Re N/mm2 440 175 175 185 185 Tvrdoea 4.Iriru~nik j .45 1.6 poDoIJ .0 12.0 +Nb cr.35 Si Cr Ni Mo ostalo ZelezarnaRavne Prokron Prokron Prokron Prokron Prokron 2L 11 L 11 sp.(v) Vlana rstoca Rm N/mm' 590.0 2.

0561 C. 0645 C.0355 C. 0460 C.1590 C. 0245 C. 0247 C. 1302 C.llOI C. 1300 C. 1121 C.0257 C.RS113 RR SI 14 U SI 35-2 R SI 35-2 U SI 36-1 (6 PlO) (U 7 S 10) U SI 36-2 U IOS6 RS134-2 UQ SI 36-2 U 10S 10 U SI 34-1 U St 34-2 R SI 36-2 U SI 38-1 U SI 38-2 R SI 37-2 SI 37-3 (SI 37-3) UQ SI 38-2 U SI 37-1 U SI 37-2 R SI 38-2 R SI 44-2 (6 P 20) R SI 42-1 R SI 42-2 SI 42-3 (SI 42-3) U SI 42-2 R SI 46-2 SI 46-3 (SI 46-3) SI 50-2 (SI 52-3) SI 52-3 (SI 52-3) C.0481 C. 1330 C. 0211 C. 0363 C.0147 C.1580 C.0261 C. 0267 C.0000 C. 1202 C. 0462 C.1500 C. 0482 C. 0562 C. 0446 C.0471 C.1490 C. 0445 C.1281 C.1221 C. 1331 C.0265 C.II90 C.1204 C.1480 C. 0271 C.0362 C.1430 C. 0246 C.16oo C.0146 C.1402 C.1209 C.1501 C. 0411 C. 0255 C.1220 C.0375 C. 0563 386 CIO Ckl0 (lOS 20) HI HII HllI SI 35-4 SI 45-4 SI 35-8 SI 45-8 CI5 Ck 15 Cm 15 15S 20 C22 Ck22 SI 55-4 C35 Ck 35 Cm 35 35 S 20 C45 Ck45 (C 45 W 3) Cm 45 45 S 20 .lloo C.1431 C.0361 C. 0371 C.I211 C.0461 C.0275 C.0148 C.1531 C. SI 12 US113. 1215 C.0210 C. 0745 C. 0345 C. 1120 C. 1301 C.0370 C.1540 C.1290 C. 0463 C. 0365 C.1530 C. 0483 C.1212 C.1214 C.1206 C.1601 SI 60-2 SI 70-2 C.OZNAKE CELIKA JUS Omake eelika prema standanlima JUS i DIN DIN JUS DIN SI 00 SI 10 U SI 12.1502 C.1213 C.0545 C.1210 C. 1400 C. 0270 C.0145 C.

3134 C.4571 C. ~. C.4751 25CrMo4 34 CrMo4 42 CrMo 4 50 CrMo4 30CrMoV9 32 CrMo 12 34 CrAIMo 5 X 165 CrMoV 12 X 38 CrMoV 5 1 387 .3840 C..1701 C.1680 C.3100 C.3111 C.4134 90 MnV 8 9 SMn 28 15 Cr 3 34Cr4 41 Cr 4 38 Cr 2 46 Cr 2 37 Cr 4 C.4733 C.4141 C.4180 C.4132' C.4230 C.3133 C. 1943 C.3112 C 3130 .2133 . C 55 Ck 55 On 55 C60 Ck60 (C67W3) (C 67 W 3) On 60 (C 80W 1) (C 105 W 1) 100 W 1 (C 125 W) (C 125 W) (CIIOW2) (C 135 W 2) (38 Si 7) 46 Si 7 51 S! 7 55 SI7 66 Si 7 .1840 C.2130 C.1946 C.4731 C.4171 C.4184 C. 3990 C.4382 C.4739 C..1700 C.1631 C.3105 C.4149 C.1741 C.4721 X 15CrNiSi2520 X 12 CrNiSi 36 16 X 5CrNi189 X 80 CrNiSi 20 X 10 CrNiNb 189 X10CrNiMoNbl810 (X 53 CrMnNiN 219) X 210 CrW 12 20 CrMo 5 C.4321 C.4574 C. C.2330 C.4143 C.2132 C.4650 C.4181 C.1740 C.4734 C.2131 C.1730 C.4579 C.4133 C.3139 C.4270 C. 1941 C..4580 C.4175 C.1944 C.4578 C.4172 C. 4531 C.4750 C.2134 .4130 C.3811 C.4581 C 4582 C:4583 C.316O C.1780 C.4145 C.4320 C.2331 C.1948 C.4131 C.4573 C.3190 (6OS!Mn5) (65 SI 7) St 52-4 19 Mn 5 4OMn4 17Mn4 50Mn7 28 Mn 6 (X 120 Mn 12) - C.1630 C.4120 C.4520 .4732 C.4150 C.4570 115 Crv 3 140 er 3 IOOCr6 (140 Cr 2) X 210 Cr 12 X7Cr13 X15Cr13 X20Cr13 (X 40 Cr 13) X42Cr13 34 CrS 4 41 CrS 4 37 CrS 4 67 SiCr 5 X 45 CrSi 9 3 16 MnCr5 20 MnCr 5 16 MnCrS 5 20 MnCrS 5 17 CrNiMo 6 ' AIN 7 34 Cr X 22 CrNI 17 X12CrNil88 X 10 CrNiTi 189 X 5 CrNiMo 18 10 X 10 CrNiMoTi 18 10 ~ ~.4738 C.1731 C..1940 C.4730 C.4381 C. C.4588 C.4170 C.4173 C.O:make celika prema standardima JUS i DIN (nastavak) JUS DIN JUS DIN C.4572 C.

5741 .7421 C.4850 C.978O CL.7481 C.. 4576 CL. ~~OO CL.4771 DIN X 40 CrMoV 5 I (X 50 CrMoW 9 11) X 100 CrMoV 5 I (X 50 CrVMo 5 I) X 55 CrMo 14 JU5 C. 0602 CL.4972 C.7401 C.7680 C 9682 C: 9683 C .4756 C. 4171 CL.3 05-52 05-52. \.6444 C..3 05-60 05-60. 1330 CL 3134 CL' CL' ~:~ "" . 4271 CL.4811 C.6980 C.6880 C. C.5432 C. 9750 DIN 20 MoCrS 4 2S MoCrS 4 56-5-2 518-1-2-10 5 10-4-3-10 11 III III C.3 05-62 05-62.4577 CL.5430 C.4830 C.7431 C. 0601 CL.4759 CL. 7420 C. 0301 ~. 4571 CL.4781 C.4771 CL. 4731 CL. 4572 CL.5421 C.4970 C. 6445 C.0603 CL.0700 CL. 4574 CL.3 05-70 05-C 2S (05-36 Mo S) (O-X 120 Mo 12) (O-X 120 Mo 12) (O-X 120 Mo 12) (O-X 120 Mo 12) O-X 20 cr 14 O-X 40 Cr5i 29 O-X 130 Cr5i 29 O-X 10 CrNi 18 8 O-X 7 CrNiNb 18 9 O-X 10 CrNiMo 189 O-X 7 CrNiMoNb 18 10 O-X 40 CrNi5i 27 4 O-X 35 CrNi5i 2S 12 (05-25 CrMo 4) (05-34 CrMo 4) (05-42 CrMo 4) (O-X 300 CrMo 15 3) 05-22 Mo 4 (O-X 125 MoMo 122) (O-X 125 MoMo 122) ~ . 6850 C.4757 C.5431 C. 4732 CL.6450 C.5420 C. 7361 CL.7130 CL.4754 C. 0600 CL. 460 3 CL. 4273 CL.4755 C.6441 C.684O C.7400 C.3 05-45 05-45.4770 C. 4573 CL. 4782 C.L.7432 388 42 CrMoS4 50CrY4 58CrY4 31CrY3 (X 155CrVMo121) X 10CrAI24 X 10CrAII3 15CrNi 6 18CrNi 8 36CrNiMo4 34CrNiMo6 30CrNiMo8 55NiCrMoV6 56NiCrMoV7 105wcr 6 (IIOWCrV5) 45 WCrV7 60WCrV7 80WCrV8 X 30WCrV4 I X 30wcrv 9 3 120WV4 100WV4 (142WV 13) 5 18-0-1 518-1-2-5 15Mo3 13CrMo4 4 10CrMo 910 20 MoCr4 25 MoCr4 22 CrMo44 24CrMoV5 5 C.6842 C.7362 5 6-5-2-5 05-38 05-38.7480 C.6451 C. 0501 CL.644O C.4753 C.7100 C. 3462 CL.6443 C.4758 CL.Oznake celika prema standardima JUS i DIN (nastavak) JU5 C.4831 "" \ 4835 C. 4730 CL.5742 C. 0300 CL. "" .

E. 212 Stabil spec. C.spec.1946 C.6840 OCR 3extra OCR 12 OCR 12spec. 00 5 S.6440 C.SS - 389 - Usporedba sli<!nih <!elikaje po kvaliteti samo priblitna.1741 OCP65 OCP 110 OCP 135 VCV130 Prima hart T5P K2 2 - Y13 CV. 1S40 1740 2elezarna Ravne OCSO OC70 OC80 OCIOO QC 100extra OCI20 OC 120extra Bohler (Austrija) MS45.4173 C.R. 2002M X05 XI2 - - - XI2M BI 5XB2C 6XBC SXHM 45 XHM <I> 3X2B8 MY extra KL US ultra GNM GNME WKZ MST Amutit WKW2 SPS TenaxN TenaxNB TLH TBMI TBM Extra I HPS.3840 XBr 2X13 - - - C. 1200 p MK - Max.R.4650 C.R.4751 OWl OW3 OSIKRO2 OSIKRO4 Utop Mo I Utop extra I Utop extra 2 Utop2 Merilo Merilo extra Prokron 3 Prokron 4 SpezialK SpezialKR SpezialKNL WV. t. sp. t.Omake domaCih i nekib stranib alatnih eelika* JUS t.194O C. EMS45 Extra weich Extra zah Extra zah hart 100 Extra S Extra zah hart Extra zah hart Prima weich Pr.1948 C.4149 C. 5742 C.184O C. Max. 4XI3 P 18 PI8KS<I>2 PKJO t. 6980 7680 9682 9683 9780 .1943 C.4143 OCR3 C.4172 C.spec.6841 C.HVN AK 3 spec.E.4150 C. Max. BRC BRM2 BRC3 BRU BRCMo S. FS FS YI2A Y7 Y8 YII - C. 6882 BRW BRW2 WKW4 SuperRapid Extra S. OCR 12extra - C. . 500 Mo RaDid Ex.4141 OCRI C. C.E.6451 t. 6443 C.6444 C. t.4145 OCR 4 extra C.1941 C. t. mittel hart 11S Poldi (CsSR) I I (SSSR) (rush siova !) GOST t.4835 C. o M CC Mo RapidEx.4770 Prokron5 C.1944 TSWextra 6 5 EZH EZH spec. Solar AK 2 spec.4750 - KlSO C. SSWY RCRI 2002 2002spec. 6880 t. SSC RCRI KLZ - C. Gex.5741 C.

MoC) te Co kao veziva.. ali smanjuje Zilavost.. ali su krhki i vrlo osjetIjiv prema udarcima. za nozeve u ~tancama. matrice za izradu cijevi. Upotrebljavamo ih za navarivanje. 1. Cr (25. . Tlacna cvrstoca je vrlo velika (oko 4250 N/mm2). 025 .1974) Oznaka G05 G 10 G20 G30 G40 G50 G60 390 velika otpomost rila Upotreba prema habanju. Bitno su utjecali na razvoj tehnike obrade. 2. profilirane matrice. koje se sinteruju. kovanje. Ne mogu se kovati ni valjati. TVRDI MET ALl Tvrdi metali sastavljeni su od jednog iIi vi~e karbida kao nosilaca tvrdoee i od kobalta kao veziva. . koja iznosi 1400. Kasnije je bio Co .. TiC (TaC. Sinterovani tvrdi metali sa TiC jos su na 700. Svoju prirodnu tvrdocu zadrtavaju do visokih temperatura (pri 750 . sinterovanjem i bru~enjem. Tvrdi metali nisu Celici i njihova se struktura ne moZe mijenjati nikakvom toplinskom obradom. TiC je tvrdi od WC. LlJevaui tvnIi metali Pojavili su se najprije u USA pod nazivom »stellit«. manja Zilavost... aIi s poveeanom Zilavoscu . Tvrdi metali za alat za preoblikovanje (JUS K. za matrice. . Sastoje se od kristala WC. savijanje.C mogu imati jo~ tvrdoeu do 750 HV).C tek za 10%. matrice za duboko izvlaCenje alat za preoblikovanje pecatanje i odvajanje cestica.1250 N/mm2).17%) s pribliZno 0. A9. Njihova tvrdoca.. Sastavljeni su na bazi Co (33. oblikuju se samo lijevanjem odn. vodice otpomost prema habanju i dovoljna Zilavost. .djelomice zamijenjen sa Fe.5% C te lijevani. opada do 1000 . za matrice. aIi s povecanom Zilavo~cu aIat za odvajanje Cestica. prdanje (u hladnom i toplom stanju) za jednaki alat kao pri G 50.. za za jednaki alat kao pri G 30.65%).32%) i W (6. mje- otpomost prema habanju.C znatno tvrdi od brzoleznog celika pri temperaturi okoline. Sinterovaui tvnIi metali Nastali su u Njemackoj (Krupp. Sinterovani tvrdi metali oblikuju se u plocice.zbog visoke cijene . 1926) pod nazivom »widia«. 1750 HV. Veoma su otporni prema habanju. Njihova je zilavost takoder znatna (cvrstoca na savijanje iznosi 2500...

~ ~ 391 . tvrdog I ~.~.. slitina Al i Cu. cv~to~. K ZO t~.. Obrada neieljeznih kovina M 10 I ~. Odvajanje restica 5 tvrdog i sivog lijeva vea: tvrdoee (do 60 ~ K 10 HRC).~ os 0 u..Tvrdi metaIi roDalat roDodvDjanje lestica (JUS K. . lijeva... keramike i kamenja. Tokarenje i odvajanje restica na autornatirna rnalorn brzinom.~ Odvajanje restica sa sivog lijeva (nad 220 HB). Obrada tvrdog Mn-eelika. Obrada tvrdog Mn-eelika i austenitnih relika.: tima. .plas k stiauh masa.: m/s (100 m/min) 5 posmakom od 0.aluminijskihlitinasa silicijem.!!.A9. Odvajanje restica 5 relika dvostrukom brzinom brzoreznih relika 5 veam posmacima do 3 mm/okr..: relika (Rm > 1800 N/mm2). keramike i kamenja (udarna svrdla).1966) Oznaka P 01 PlO PZO P30 I Upotreba Najfinije tokarenje i bu~nje relika velikom brzinom do 1. osobito na autorna0. vurenje i valjanje. Blanjanje sivog :Q :I P40 PSO KOl :[ .~ M 40 t~:J OdvajanLe "~st~~ Ee~k31 !I1_alcr. > M 30 t. Odvajanje restica velikom brzinom 5 ma1im presjekom stru- ~ "'. plasticnih tvari. Tokarenje i odvajanje restica na autornatirna malorn brzinom rezanja i velikim presjekorn strugotine. . VruCe i hladno ] ~ K 30 t. slitina AI i Cu.!!.. M ZO I. papira..~ ~ Odvajanje restica osrednjom brzinom s osrednjim presjekom :i. ukorenib drvenih ploea i 51. plasticnih tvari. ali 5 velikim presjekorn strugotine. Odvajanje restica rnalom "brzinorn 5 vearn presjecirna strugo1. :. strugotine. aljenogrelika. brzinom brzorez- ~ ~ ~ o brzinom brzorez- nib relika 5 osrednjim posmacima do 2 mmlokr.g. ~ stakla.1 mmlokr.020 . Matrice za vurenje tvrdog relika. Obrada austenitnih relika. vlaknastih tvari. '§ 1.. Odvajanje restica s tvrdog sivog lijeva (nad 220 HB). Odvajanje restica sa sivog lijeva i relika manje evrstoee.porculanaI k arnen]a....1.. I ~ '" . keramike.7 os . os- K 40 t~ 11 o C Odvajanje Cestica 5 drveta. ~ tine.: gotine. .~ Odvajanje restica 5 relika ~terostrukom Odvajanje restica 5 relika retverostrukom nib relika 5 najmanjim posmacima do 1 mmlokr...

03 0. Stanje aluminija Postot.tvrdo - 100 130 6 I 7 5 20 valjani 4 18 35 Iipke. .2 0..07 0. Mehanitka " svojstva aluminija (AI 99.3. .00 ukupno 0. ..03 0.5. lice. 170) I 5 3 I 7 4 I 20 28 35 Najbolja svojstva u meko Zarenom stanju dobivamo..03 0.05 Mg 0.03 0.8. produlj. 90% smanjenja presjeka) zarimo Al pri 360 .0 Cu 0.25 0.7 0.8 Zn 0. valjanog ili vurenog).06 0. * Zice za aluminijsku uzad moraju imati postotno produljenje dina se Zica prije pletenja ispituje na pregib i torziju.20 0.40 0.25 0.05 0.05 0.02 0. Poje- 392 .0. Aluminij ima takoder veliku toplinsku i elektrienu vodljivost.100 .05 Si 0.15 0.05 0.03 0.05 0.07 0.S) VIae.05 0.00 AI 99. 25.15 0. lijev trake i limovi Rm N/mm' 90. 500°C. .04 Gustoca aluminija iznosi od 2560 kg/m3 (lijevanog) do 2750 kg/m3 (kovanog.polutvrdo I . 400°C.05 Ga ostalo 0.1986) Osobite prednosti aluminija su mala gustoea i velika otpornost prema koroziji i kemijskim utjecajima. Najvecu kemijsku otpornost postizemo Zarenjem pri 450 .03 0.00 AI 99.meki (hreni) valjani I .polutvrdo meki (prelani vureni ill 1areni) I .10 Mn 0.3 0.03 0.00 AI 99.03 0. Sastav i upotreba Dopu!tene neastoee (%) maks.C2.7 0. ..05 0.00 AI 99.. Tvrdoea HB 24.02 0. fvrst.LAKE KOVINE Aluminij (JUS C.5 0. > 2%.10 0.120 70 Al.7.18 22 I A.02 0.05 0.05 0. . ako nakon ~to vece plasticne deformacije (70.5 Fe 0.7 1..10 Ti 0. cijevi i profiJi .02 0. Oznaka AI 99.tvrdo vureni 100 70 130 (...05 0. .32 20 30 I 25 .

..pri okolnoj temperaturi.. AICuMg) prirodno . 570°C) i ga§enjem u vodi te naknadnim starenjem..35. 0... Primjeri poznatijih Naziv antikorodal duralumin duraJumin K duralumin W duranalij duranalij 2S bidronalij silal silalK silalV silumin silumin y tr g 0 vac k i h n a z i v a aluminijskih Sastav ("/0)A1+ 2..1. x = dodatni element Kaljenje (oevnCivanje) aluminijskih slitina poIX= kruta otopina stiZemo dakle iarenjem (4... Ako krutu otopi8U pri 500°C brzo ohladimo. . 200°C). Starenje je kod nekih slitina (npr.1 Ti 393 .35 Mg slitina Si.25..7Mg... pa ostaju u prezasi. Kaljene slitine imaju mnogo bolja svojstva cvrstoee i mogu se upotrebljavati pri temperaturarna do 120°C. ma....5 Mg 0.OSi.5 Mg.. temperaturi odredenoj za svaku slitinu (oko 500.75 Si. O.4.5 Mg..1. 0. 0.4 Cu.2. 9 Mg. sJitina postaje znatno cvr~ (starenje)...7 Si. . \.1.5.0.0.'. cenoj otopini..5 Mn 1.0. . 0.0.5 Si. Cu..0.. 0..4. 0.5 MD 3. 0.1 MD.0...2.12 Mg..... AICuNi..3. O.6.2. AICuMg i AIMgSi mogu se bliti (oevr~ivati). 1.6 h) pri..5.3. Mg itd.0. AIMgSi) umjetno . .. Kad se vi§ak otopIjenih elemenata s m:menom izluci u kristalnim zmcima iIi medu njio x .1.6 Mg. 0.6... ..0.0.1.. 15 h pri 100. . 0.... . 1. 0..5 Si. . Kaljenje (oevr~ivanje) aluminijskih slitina se esniva na promjenIjivoj topljivosti stanovitih eleT menata (npr.5 Cu.25..5.6. u drugih pak (npr... 0.. .45 MD 12.etem.2 Ni. ... 0.5... 0.4. O.3..65 MD.2 Mn 3. §to im daje svojstva cvrstoce sJicna onima felika. 0. 1.I.2 MD 0.7 Si..2 Mg..12.6 1.0..8Mn.3..pri povi§enoj temperaturi ~8.. 0. otopljeni se elementi IX mogu pravovremeno izluciti.2.3 Ti 12.0..8.. i ID U pogledu cvrstoee i sposobnosti za Jijevanje i gnjeeenje.5 Cu.8 Mg 2. Aluminijske slitine sa Cu slabo su otpome prema koroziji.. 2 Mg. 0.1.1 Si. Si.6 MD 2.3. I MD.Aluminijske sUtine Aluminijske sJitine imaju stanovite prednosti pred cistim aluminijem. 0. .5 Mn.5. 400 QC. Kaljenje aluminijskih sJitina Aluminijske slitine na bazi AICu. . Kaljene se slitine omek§avaju pri 360...13.. Alu"C 3inij moze u podrucju oko 500°C dobro otapati 660 le elemente.. 2. 0. .O... dok mu je sposobnost za otapanje na liZim temperaturama neznatna. Neke aluminijske *IDe dosezu svojom znatnom cvrstoeom svojstva felika. .8.) u aluminiju.2Ti 3.

7 - 0.5 AIMglSICu AICuZMg AI Cu4MgSI AlCu4Mgl AI Cu4SIMg 0.0 1.3 1.6 1.10 0.4 1.Aluminijske slitine za gnjefenje (JUS C.5 0.7 - 0.6 0.35 0.7 0.5 0.5 0.10 0.7 - 0.2 0.2 0.4.5 0.10 0.5 0.10 0.20 0.2 0.2 0. 0.0 1. Cu - I Mg - I - Si I Fe - I Zn - I Mn 0.2 samo neke zna~ajnije slitine.10 0.1 0.C2.1986) Sastav (%)* Oznaka (ISO)"" AI Mal AI Ma 1 Cu AlMgl AIMgZ AIMg3 AIMg4 AIMgS AI Mg3Mn AI+ I .5 0.35 0. 394 .5 5.5 1.2 0.5 3.6 3.6 0.2 0.100 . 0.5 AISI1 Mg AI Ma SI 0.2 0.5 0.8 0.8 0.15 0.0 0.8 1.2 0.0 0.3 1.5 - 0.5 4.6 1.20 0.2 0.7 0.2 0.4 0.2 0.05 0.3 0.8 4.7 0.3 1.5 0.3 1.5 0.2 0.4 0.25 0.20 - 0.5 1.2 0.2 0.2 0.2 0.6 0. dok su druge saddane U gore navedenom standardu.2 0.7 0.0 0.6 4.35 0.2 0.10 0.3 0.5 l Cr - ITi + Zr 0.10 0.6 2. Gornji i donji brojevi zna~e grani~ne vrijedno5ti sadrtaja.4 0.2 - 0. Uzete su U obzir .5 0.25 0.7 2.4 3.20 0.4 0.2 0.10 0.1 0.2 0.2 0.35 0.2 0.5 0.8 1.35 0.7 0.2 0.2 0.9 0.4 0.2 0.7 3.10 0.2 0.2 0.8 0.10 - 0.5 0.0 3.15 0.5 0.9 3.5 4.1 0.5 0.0 0.35 0.8 0.4 2.2 -.0 3.5 0..3 1.40 2.8 0.2 1.8 - 0.5 0.2 0.3 0.8 5.1 1.2 0.15 0.5 1.

:z AlMnl I t A. I 250 I 380 I 10 I 12 1100 I. prod. ..prema kaljeno. [ . Alo % 'U --:z 2 B Q:. prema kOroZlJI . zQ:. % Tvrdata Smjemicc za HB upotrebu polutvrdo tvrdo meko!areno I I AIMg2 I I polutvrdo tvrdo mekofareno 100 120 40 I 120 5 6 35 koroziji. 260 400 10 12 100 koroziji kaljeno.h. tvrdo 220 280 2 3 75 kali. I I 150 170 3 4 55 100 200 11 13 60 210 1110114117135180 290 8 10 50 I I I I I dobrose kaIi. t.:'N Oznaka Stanje* Postat. otpo. 395 .stareno pri poviknoj temperatoo (toplo). 80 450 3 70 neotpoma AICu4 SiMg I meko!areno I 3201180 1102 1121 120I vrlodobrose I I I I I I I AI Cu 5 Pb Bi I kaljeno . I kaljeno.h. 160 270 7 9 72 s porastam%Mg 220 310 3 4 85 1100 1230114 1161 521 smanjujese I I I I I I sposobnost zavarivanja 200 340 1130 1240 1147 1168 1 90 I 65 I I I I I I I 140 230 8 9 180 1180 1141161 4 3 80 260 I I I I . Pre!ane aIuminijske slitine za gnjeeenje inlaju priblimo jednaka mehanicka svojstva kao u meko itarenom stanju. I. dobro 150 118120 4 I 42 se zavaruje 3 90 221 otpomaprema I I I I I I 140 230 7 8 55 koroziji 180 1180 1133 1154 I 45 I otpoma prema 80 260 65 (morske vode) I AIMg3 1 I polutrdo tvrdo meko!areno I I I I 65 75 421 I veQ otpomost 1 I AIMg4 I polutvrdo tvrdo meko!areno polutvrdo meko!areno tvrdo kaljeno I AIMg5 I I AISi1 Mg I I prema koroziji (i u morskoj vodi). .-g.bladno gnjeeeno. .h.Mehanitka svojstva i upotreba nekih aluminijskih slitina za gnjeeenje (prosjecne vrijednosti) . I I . "..m automate * h. meko!areno . g.stareno pri temperaturi okoline (bladno). :.h..t. Co.

C2.5 9.15 0. O. 3) 0. O.3Pb.3 0.20 0.00 AI Mg 10.9 1.01 0.2Ni.5 2.0 1\.5 0.01 0.3 0.0 13.30 0.01 0.15) (0.5 9.10 0.5 0.4 0. O.15) (O.10 0.0 7.9 1. .01 0.00 AI Si 6 Cu 4.00 AI Si 12 Cu (Fe) .20 0.3 1. .6 0.2 0.00 AI Mg 3.00 11.00 AI Si 12 Cu .00 AISi6Cu4 (Fe) .0 5.0 0.1) 0.0 13.20 0.05) 4.15 0.0 11.00 AI Si 10 Mg .0 0.6 0.3 (0.ISn.5 3.ISn.2Pb.5 11.05) (0.5 1.5 1.01 0.4 0.00 AI Mg 5 Si .5 0. .r5) (0.5 5.01 0.15) (0.5 (0.2 0.15) (0.3) (0.00 11.00 AI Si 8 Cu 3 (Fe) .3 (0.5 7. .01 0.3 \.1 0.r AI uminij Sastav (%)* Oznaka Slitine za lijevanje u pijesak iIi kokilu ske sli tine za lij ev anj e (JUS C.50 0.8 4.0 6.05) (0.0 3.5 9.0 0.3 1.10 0.0 0.5 7.3) (0.01 0.20 0.3 \.5 0. 0.2 0.05) 0.10 1) 2) 3) Gomji i donji brojevi znate granitne vrijednosli.2 0.00 AI Si 5 Mg .0 13.5 1.4 0.05) (0.05) (0.4 0.300 .0 10.5 11.5 3.5 5.0 7.15) 0.05) (0.0 3.1 Sn.2 2.3 0.5 0.1 1.15) (0.5 9.2 4. 0.3) 0.5 5.10 0.3Ni.4 0.5 8.00 AICu4Mg Ti .2Pb.00 AI Si 10 Mg (Fe) .8 \.3Ni.4 0.2 0.5 0.10) 0.5) (0.5 2.20 0.50 0.2 0.10 0.2 2.3) 0.0 (0.4 (0.5 3.01 0. O.18) (0.0 2.8 2.15) (0.4 0.4 0.0 13. - 396 .1) (0.15) (0.1983) AI Si 12.0 5.5 3.1 0.1 2.2 2.05) (0.50 0.2 0.U zagtadama su najvece dozvoljene vrijednosli saslavina kao netisloca.15) (0.0 (0.0 0.5 0.2 0.1 1.00 AI Mg 3 Si 1.00 AI Si 8 Cu 3.0 0.3 0.9 (0.01 0.2) O.10 0.5 (0.0 5.05) (0.01 0.01 0.5 0.50 0.01 0.10 0.07 1) 2) 3) Slitine za tlacno lijevanje AI Si 12 (Fe) .15) 0.05) 0.8 0.

.10 . ......200 .260 2 160...100 60.... .. 0. . 60 90 65 90 60 60 5 140.. 80 85. .190 240 . 65. dekorativni dijelovi 1 ..250 240 .. 1 . 300 140.............320 ...5 ... . vodi. 60 64 80.115 2 . 60 02 80..240 6 .....240 170.... 65.110 180... prehrambena industrija za motore... manje otporan vik temperalure vik temperalure veea tvrdo6l. 81-lijevano u pijesak i kaljeno s na...18 . ...100 120.100 60.. 8 .100 90... .200 220 .420 320.400 350. .320 140. .. ..10 .15 90. 65..240 2 .... 290 110.. 1. 160..150 120. 300 160...01 81 02 82 AI Mg 3.. 90 90.12 SO. ... .. .01 61 81 02 62 82 AlMg5 Si .110 60. .. . . 2 . .. ..12 AlCu4MgTi........ 4 4 3 3 3 3 6 4 6 4 SO... 60 63 80. 280 81 240. 180 220 ..190 200..240 6 ..... ...61 Dodatne oznake znare: 01-lijevano u pijesak. .. 1 .01 02 80... 115 s velikom tvr- 95.. . . . 200 2 .01 02 AI Si 8Cu 3. . 397 . 300 8 260 . 3 2 4 3 3 5 3 5 2 4 8 3 4 SS. 150 80.130 150.100 120.100 70.. SO. 1 .260 90...01 02 AlSi6Cu4..210 6 ....12 100. 2 . 380 300.......MehanilkD svojstva i upotreba slitina za lijevanje u pijesak VIaa...100 SO..12 SO...280 150.... 130 dorom 95 ... 1 . 290 120....210 5 . dobra kemijska otpornost tanke stijeoke. Oznaka. . 85 80..440 5 3 8 3 .90 70..115 .. . 160 80. 75 65. ...2 N/mm' N/mm' % AI Si 12 .01 81 02 82 AlSi5 Mg . ......12 SO.01 02 AI Mg 3 Si 1.420 350. 65 75 ili kokilu Upotreba tanke stijeoke odljevaka.. Mg . dekorat. ... 61-lijevano u Pijesak i kaljeno (utvritivano) 62-lijevano u kokilu ... 75 70.320 180.240 240. 82-lijevano u kokilu } } ravoim slaranjem..... 180 70..150 100... 1 ..... 8 .350 6.... 02-lijevano u kokilu.110 160.. SO.. .85 SO....01 70.....10 45 .180 80. . . . 8 .. 180. 160 160.100 160. za motore...120 210.220 160... HB Rm As RpO.. ... ... 1 ... 2 .. 220. SO.. 80 70..270 260.. . .. .. 130 110...280 100...01 02 AI Si 10. . 160 100.. . . prehrambena industrija otpornost prema morskoj vodi vik temperature... 70 70. . . dijelovi otpornost prema mor.... .220 200.190 150.. .. .. 60 80.100 60. . .... . .. 220 1 180... kem.. 200 210.200 170.100 180.. 60 AI Si 12 Cu .100 150. Naprezanje lo6l Tvrdo6l lerenja prod.a POSIOI. 1 . SO..110 180.120 100. .5..180 180. ... 220 . . .10 ... s prirodnim staranjem...200 180.. 125 za dijelove } 63-lijevano u pijesak i meko !areno 64-lijevano u kokilu le galeno... .

~t.1 Si 0. 300 Postot.mw.S 1.OSCu . do 4. . industrija kem. SO tanke stijenke.0 7..S 7.. Omaka Rm Rp. . 10 ~ I.. . oko 1800 kg/m3.5% Zo. Magnezijske se slitine odlikuju osobito malom gustooom. VIae..OS AIMglO...OS Naprezanje terenja RpO. 60. 2S0 220.. .220 I.... prelrra. 240.0S AISi6Cu4{Fc).100 ° Dodatna omaka OSma/3 tlaati lijcv....S..220 MgMn2 MgAI6Zn 398 160. .S.. 300 1. djelovi AISitOMg... . dobiva tek legiranjem.... . otpornost.5% Si.. dekor. Potrebnu ~toe.OS AISit2Cu{Fe).OS AISiSCu3(Fe)..OS AISi6Cu4.. MllgnezlJske slitine Sam magnezij je premekan za neposrednu upotrebu. 0/0 I ..ISO 140.S 1. Postotno produljenje ~ l.220 160.OSCu 0. ..2 2..OS 140. .IS 0. .. 310 O. 2 S. dobro se zavaruJe djclomice se more zavarivati mofc se kaliti (titi) S..2% Mo i do 1. iU"a upotrcba . slaba kem.12 0.1 Si O..2 6. . N/mm' N/mm' 100.2 N/mm' 140. 110 vUe temper. 300 220 . OS AISiI2{Fe).S.OS 140...3 Tvrdob HB 60...S 9. SO tankc stijcnkc..3 0.OS AISil2Cu.OS AISiSCu3. otpR v!Jc temperaL.0 O.... . A.S. dobra kem.2 O. ..3 70.. 2S0 . . 90 motori.. ... 190 1 .. Magnezijske slitine za gnje~enje Sastav i upotreba Sastav 0/0. Prema koroziji nisu naroato otporne. Gomji i donji brojcvi mare gramme vrijcdnosti saddaja.1 Cu 0....upotreba 220. ...160 200. prod.MehaniCka svojstva i upotreba aluminijskih slitina za tlacni lijev Omaka° AISit2. AI Zn Mn MJMDZ MgAl6Zn MgAJ8Zn (DIN 172911-1982} Smjernice za upotrebu otporna prema korji. S 70. 300 O.. 3 70.2 O.1 Si O. do 2.100 220 ..l1 Tvrdob HB 40 SS 270...240 ISO. Dopmtene Omaka Mg+ ne&tore DIN 0/0. 3 SO. Mehanicka svojstva Napreztee.5 0...Elektron« je zajedni~ki naziv za me magnezijskih slitina koje osim ~ sadde uglavnom do 10% Al.200 AISitOMg(Fe)..4 0.. 220 VIaC!na ~tob Rm N/mm' 220 .

. ..30 I 0. ..:. Rm N/mm' POSIOI. . .-~Al9Zo1 Q-:MgAl9Znl Q-)!&Al9Znl '-MgAl9Zn2 a..280 6..20 8. .50 70..5.5 } 0.65 50.15.6 160.. .15. .ami lijev.01 0.120 90...3. OK -lijevanje u kokilu.. 1.homogenizirano.5 200 ........Mg AI 8 Zn I G-MgAI9Zn GK-MgAI9Zn I I .100 80. . tdenja Rp. Mdumilka Omaka DIN .xe (maks.3...Al8Zo1 Q8 .310. .90 70... p -lijevano Pri 50 u pijesak.85 50....4 220.5010. . . . . .70 65.70 60.Mg AI 9 Zn 2 oD-MgAI9Zn2 90.. . 280 6.. . .3010... .. ..20 7.100 80. . .0 I 0. G-MgAI8Znl GIC-MgAI8Znl ..220 2.4 240 .) Si I Cu lostale o..90 55.90 40. .10 240....3. .lijevano u kokilu...85 55.0.. .. } 1. OD svojstva Naan lijeIvanja p k I Naprez... .310. savij. . .130 h 140.5 160...2.. I..0 MD ne&l. .5..170 90 .65 60. .5 .!aezijske slitine za lijevanje (DIN 1"'2912-1973) Sastav % -~ i sastav Omab DIW AI Zo 9.2010....GD-MgAI9Zn I G-MgAI9Zn2 GK . ..tlaroi li)ev. 240 1.. .2 240.5 160 ... h ..150 1 150. Poi!etni dijeloYi omaka mate: 0 -lijevanje u pijesak. .60 80. rsl.. tilraja.220 2. lOO 40.loplo u~rsnulo.150 k u 110....90 65.-ltIgAl9Zn2 m-MgAl9Zn2 7.0 10...20 I 0...170 160..220 200. 10.. 399 . 250 0. ..20 . ... .220 2.120 140... Tvrdo6l prod..Al8Zo1 ~-\I. .70 65.0..280 2. 1.10 240 . 130 P k 90 . HB Dinam.0. Vlaroa.1.. .50 N/mm' A. .5.''I AI 8Zn 1 r.130 Pu 140..3510. 10. ..9.6 2. ...-\I.D.5.100 80..15. . ..90 70. .. 130 t 140. k ..160 h 110. .31 0.90 50.. . .....250 0.0 10..70 50..2 " . .85 70... } I 0. . . 280 2.na :!:N/mm' 50.

.90 > 90 . Standardne vrste bakra (JUS C. 0. 210..01 0.90 DVP2-Cu I 99. S obzirom na kisik u bakru razlikujemo: bakar bez kisika.04 0.005 ..014 0.90 DVP1-Cu 99.95 Sakar bez kisika EB1. Bakar Katodni bakar je elektrolitifki rafinirani (na katodi izlufeni) bakar.60 60... I 99. taljen u wtitnoj atmosferi ill vakuumu.015 . Mehanilka Stanje meko polutvrdo tvrdo VI.1986) Omaka Katodni bakar W Sastav.99 EB2-Cu 99. dezoksidirani bakar.. 0. 0.90 ET2-Cu 99. ET1-Cu. s kisikom ETl-Cu 99.Cu 99.005 ..0. Rm N/mm2 Post. pri 20 .BAKAR I BAKRENE SLITINE .. dobiven upotrebom kovinskih ill nekovinskih dezoksi- - danata.002 ..D1..C: najmanje 58 miC mm2).. 0. dobiven pretaljivanjem katodnog bakra. ..70 'EKJ:CU } za katode 0..003 0.99 EK2-Cu. .04 0.90 DNP-Cu 99.250 250 .05 bakar nije odlubn } elektrolitski } za lijevanje bakar elektrolitski bakar talioni~ki bakar elektrolitski bakar s malo P ET2-Cu in ED-Cu).08 . bakar s kisikom. namijenjen u prvom redu za pretaljivanje u elektrolitski bakar..001 0.. dobiven pirometaludkom rafinacijom - elektrolitski bakar..90 T2-Cu 99.70 I Dezoksidirtmi bakar ED-Cu 99..04 0. v~ samo elektrima vodljivost (u mekom stanju.005 .95 I Saka. Za elektrotebniW kemijski sastav (EB1-Cu. 300 > 300 400 . 0.005 . (% o P r Napomena 99. taljen u oksidacijskoj atmosferi. svojstva bakra t. S obzirom na naan rafiniranja raz1ikujemo: talioniCki bakar. prod.90 Tl-Cu 99.. EB2-Cu..015 . } s moogo'p .. As % > 38 > 10 > 6 Tvrdota HB 40. 0.

0 69.100 -1982) S lit i n e b a k r asci OZ1lQ/CQ i sastilv n k 0 m (»Mjedi«) Sastav % Omaka Ca Za 5.0.00 meka 260 40 55 30 70 polutYr 330 .Strojarski prirutnik .00 meka 70 30 polutYr 320 tvrda 400 15 90 Cu Zn 20.65. . instalacijski dijelovi za elektrotehni1ru.00 ZII 33. . vijci najvafoija sliOOaza bJadoo oblikovanje (vul!eoje.81.0.00 Za 36. cijevi.) ICa Za 20.D2. .0 Zn oeastOCe (malts. 96. 0.2 Ni ostale ukupoo 0.0 69. mote se platirati l!elikom.0. So.91.00 Mehanitka Cu 94.00 Ca Za 28. h .5 . ..1. preianje). 86.I: svojstva (prosjetne vrijednosti) i smjemice za upolrebu Vlaata % prod... valjanje.0. . .00 Za 37.0.00 Ca Za 15. vijci. fifane mrefe.00 Ca Za 10. .. dijelovi za preianje u toplom staoju 401 Cu Zn 28.00 meka 250 40 55 30 70 polutYr 320 tYrda 400 15 90 250 40 55 CuZn 15. A.0.00 79.00 Ca C. .00 meka polutYr tvrda meka polutYr tYrda meka polutYr tYrda meka polutYr tYrda meka polutYr tYrda 250 320 380 260 340 430 280 380 500 290 350 410 340 410 480 Cu Zn 30.00 27 ..00 45 52 26 80 14 100 45 55 18 90 6 115 48 60 28 75 17 95 33 70 18 95 12 125 Cu Zn 40..3 Ni.00 40 30 18 40 24 12 40 15 5 45 25 15 30 15 10 45 32 20 50 70 90 Cu Zn 33. .4. cijevoe zakovicc. Fe. .0.0 62.3 (Al.5 } O. Ca Ca Ca Za 30. 71.2 Pb ostale ukupoo 0.0 89.73. 68.00 Za 40.g Staoje t.00 Cu Zn 37.. cijevi za toplo i bJadoo oblikovanje. .0. duboke posude pove6ma sposoboost za bJadoo oblikovanje. 64.0 66. Ph.0 84.S ostatak 0.Rm sliOOe N/mm' A.0.ukrasni predmeti cijevi za manometre.90 tYrda 420 15 Omaka Smjemicc za upotrebu - iostalacijski djelovi za elektrotehni1ru.. % % Cu Zn 10.S 59. .61. Sb) "il 63.. . . Mo.0. ultrasni predmeti vrlo dobra za bJadoo oblikovaoje. .Bllkreneslitlne Z8glQeCenje (JUS C.

. .0 2.0 56. tvrda Posebne Cu Zo 39 Pb 2. 1.. . .5 1.0 1.00 340 410 .035As 0. 1.0 61.0 Ni 0.0.0.3 0.0.0 . . .3. 30 15 10 25 10 5 Cu Zo 36 Pb 3.5 1..5 0.2.5 Fe I) Takoder 0.0. '8i:Q Stanje .. . .0 0 Mehanicka svojstva (prosjeate vrijednosti) i smjernice za upotrebu EN PostoL .5 0.0.00 Co Zn 28 Sn 1.61..63.0. slitine bakra s cinkom (»Posebne mjedi«) Sastav % Oznaka i sastav Omaka Cu Zn 20 AI 2.5 0.3 ...59.5 56.0.7 .3 .0. .5 57. 2. 2.§ Smjernice % Oznaka z 'EX slitine za opotrebo A. 3.. .0 .0 60.. .. A. 62.1.. .5. 3.79.00 Co Zn 31 Si 1.5 1.5.9 .0 59.4 So 1.4.5..5 2.0.035 As.00 1..0 M.3. ..00 3 .. .5.5.3 0.1.5.5 0.0 58..) Ni ostale 0..63.7 ..0 0..0 1...02.2. ..O. ..011. 64.0.2.5 Ni" 0.. ... .2 .00 3 .3 0.0 Pb 0.3 70.5 Zn ne&toee (maks.0.. . .0 Cu Zn 39 AI Fe Mn.0 1. 402 .2.5 .00 Co Zn 38 Sn 1. .3 0. .00 Co Zn 40 AI 1. tvrda meka polutvr . 1.a:: e prod...0.. 59.5 2. .. . .7 Fe.8 55.00 Co Zn 40 Mn 2...00 meka polutvr.0. 1...0. 73.. .OO Cu IAlIMD 'I I 76.0 0. 2.0.. .4..0 Ni 0.2.3.5 57. 2.0 1.2.2.5 .00 Cu Zn 40 AI 2.5 59.. .02. .6 0.3 1.5 1.5..8.5 I 1.70. . 18 95 dijelovi za prdanje u toplom m 12 125 stanju 28 75 ] za 12 105 ] 'a 6 125 .0 3..0...2..5..3..5. .4.00 CoZn38A12Mn3Ni.SIitine Oznaka i sastav bakra s cinkom i olovom (»Mjedi s olovom«) Sastav 0/0 Oznaka Co Zn Co Zn Co Zn Co Zn Co Zn Co Zn 36 36 38 39 39 44 Pb Pb Pb Pb Pb Pb 1..0 53.. ..0.5.61.61.0. . .0.5 0... ..00 Cu 62.00 2 ..59.2.1.59. .3 So" 0.. 1.480 370 440 510 33 70 za toplo i bJadno oblikovanje.00 Co Zn 40 Ni 2.0 I 1 1 ostalo 0.. .5. ..... 56.00 2 .58.5 0..59..5.5.0 57.7.4 56.1.00 Co Zn 35 Ni 2.0 I0.. .3 Si 2.0.') Takoder 0.

JDrdc za sita opruge.0.0. kivelika evrstoea Cu AI 8 Fe 3.0. prema ]! C! selini sump.9.. sastav i upotreba Omaka Cu AI 5....0.5 5.0 Fe 0.0 4.0 Sastav % P 0.. . .5 7.5 8... 403 .0.00 CuAllOFe5Ni5.5. .0. sastav i upotreba Omaka Cu So 2. . opruge.6.10.00 Cu AI 5 As.5 0...00 Cu So g. .0. sastav i upotreba Omaka Cu So 4 Zo 4..5.5 8.5 1.5..8 osciIacija Mn 0.5..0..5.0 P maks 0.0.0 1.00 So 3. .5.8 1.11.0.4 0.0.4.3.5.0.1.2.00 CuSo4Pb4Zo4.3 0.0.5 -= otpor..5..5. vodljve opruge opruge..0. vodi le vatri r"P"" .0.0 0.0.0 2. za elektr.00 Cu So 6.4 0.Slitine bakra s kositrom (»Kositrena bronca«) Oznaka.0.. .0.0 As.0 7..0 3..00 AI 4... prigu!iva6: 0.OO Cu AI 8...0.0..0. Fe Cu Upotreba As za kotne poja0.. .01.1 0.0 2.5.. 1.00 6. .8 0.4 ostatak Cu Upotreba vijci..00 Cu AI 9 Mo 2....site opruge } tatt za manometarza k1iznelefaje Slitine bakra s aluminijem (»Aluminijske bronce«) Sastav % Ni Oznaka..5.5 (i na poviknoj pomost prema kiseIinama i mor..2.8 se..OO So 1..0 Zo 3.. .0. .0. .0.0.3 3.5.7. cijevi veCe otpomosti prema habanju i koroziji Slitine bakra s kositrom (»Crvena kovina«) Sastav % i cinkom Oznaka.6... savitIjive cijevi za maoometre.. i oct.0.8..0.8.01....6.. .0.0. . . .01.0.5 0..3.00 Cu AltO Fe 3.0 8.5 4.4 Cu Upotreba os a..0.11..0. .. .9.5.0 Pb 3. ..

1.67. .O. .00 CuNil8Znl9Pbl.0. ..1.2.!'. * Slilina bakra sa silicijem (»silicijska bronca«) ..0 17. za 0. ost.. Saslav "10 . .0.0.5 Poznati trgovacki nazivi za novo srebro: alpaka.0.5. za open upotrebu 61.0 1.00 Omaka [ Ni -4.. korozlji I kavit. .1. 3.0...11.3.19..0 - 0.0.0 45.5 0.0( Co bakra s niklom <"Novo srebro«) Sastav "10 Ni 8.(1. .00 43.. Co) ..(2.8....66.0 Cu Ni ZO.0.. pruge..1.0 0.0.0 62.13. arhitekturu dobro se preb i kuje.0.0.0.. lako oksidira Cu Ni 30 Mo 1 Fe .4.Slitine Sastav i upotreba b a k r a s n i k 10 m ("Niklena bronca«) Mo -Fe 6. .2.. sposobnost oblikovanja. Cu Ni 5 Fe 1 Mo . »Kitajsko srebro« je starije ime za posrebreno novo srebro. Slilina bakra s berilijem (»berilijska bronca«) (otvrdnjava). .2. . ...5"10 Mo.32..5 0.0 Cu Ni Z5.0 0.OO Cu Ni 18 Zn 20..0. za ukrasne predmete optenito za finu mehaniku i optiku: Idiurevc - 59. 1 .0 11..11.OC 9. argentan.22.0..0 9.22...5"10 Be) .48.00 Cu Ni 15 Zn Zl.0. za pribor za jelo :3 dobro se prcla. 26.00 Cu Ni 18 Zn 27..4..0 0...8 1..C 13.. .3..0 - dobra spos.5..5 0.. .00 24. pakfong..OC 29. to 13 Cu Ni 10 Fe 1 Mo ...0... ame se postiZe tvrdoea do 400 HB..0..5"10 Si.0 60. obl.OC 19.. kovinska sita itd.1. .5 17.0 63.. prema eroziji. 63.. cijcvi za kovaninovaei platiranje velika otp...0 59..C i cinkom Pb - Zn Upotreba dobro se lijeva i prea.64. .. za unut.0. korozJjii kavit..C 17.11.lako se kali 404 .5 0..0 Cu Ni 44 Mo 1.0.0 0..0 S za kondcnzator.0 - Slitine Sastav i upotreba Omaka Cu Ni 10 Zn Z7.63.5.19. platiranje Cu Ni ZOMo 1 Fe .U 0..65.. .5.0 sposobnost za duboko izvlarenje. I Upotrcba za cijcvi i aparatc osobita ot.0( Cu Ni 12 Zn Z4..45. 1.0 . ..00 CuNilOZn4ZPItZ.0. 16.2.0. prema eroziji.3.OO 19..19... .0.. kuje 0 i obraduje dobra sposobnost ob!.5 0.0..1.0...5..0.5..1..0.0..sluZi za oprugc koje su clcktriari vodia.

..63. Cu Zo 39 Pb .0. .00 60.5. .0 2..0.03} N.300 -1980/1986) bakra sa cinkom i olovom (.2.00 57.7..0 58.0..armature armature Z8 plin ivodu armature.5. brodski propeleri 405 .0.0 1.05 Slitine bakra sa cinkom te aluminijem.5.0..5.04 konstrukdja 300 600 P.... Cu Zo 33 Pb 2.5.01 C.02.. Cu Zo 35 AI Fe Mo ..0 0.0' 0.67.0 os . Cu Zo 25 AI 6 Fe 3 MD3.2.4.00 ...1.03 N.5.01 dijelovi 10 400 740 1900 reteui C.0.0 0.0 'CoZo26A14Fe3MD3. .66. Cu Zo 26 AI 4 Fe 3 Mo 3.. prod.05 T.01.D2. Cu Zo 35 AI Fe MD ...0.4. m a n g a nom ("Posebne mjedi za lijevanje«) O:t.1Ulkai sastav OzuaJca } 120 60..01 18 1400 velika stati&a 1 .4. .5.02 } 300 170 200 600 450 475 18 20 18 1500 rn-stOOl i tvrdOOl 1100 1100 umjereoa klizna mebani&a svojstva. Vlaf.0 tatak 60.05 P. Cu Zo 40 Pb . okovi. Cu Zo 35 AI Fe Mo .. Cu Zo 25 AI 6 Fe 3 Mo 3. .Mjedi za lijevanje«) Sastav % Cu Ph 1..01 K.02 T..0. . Cu Zo 26 Al44 Fe 3 Mo 3. teljezom i.2...65.5 0.0 Cu AI Sastav % Fe MD Zn } C. 101100( Rm Nmm> N/mm> % Rfn°" 400 725 10 1800 statiai jako opteP. Cu Zo 39 Pb .0. TvrdOOl rn-st.. prod.04 P. Postot. Co Zn 33 Pb 2. Cu Zo 25 AI 6 Fe 3 Mo 3.Slitine OZ1Ulka i sastav BlIkroye slitine za lijeulQe (JUS C.4. Ozuaka toja HB Upotreba A..5. teoja OzuaJca Vlaf.5 0...8 Zn ostatak 63.01 - 220 280 15 IS 750 precizna mebanika K.66. MD 3.00 .0 0.0 MeJumiCka svojstva i upotreba Naprcz. T. AI MD 3.03 N.0 MehaniCka svojstva i upolTeba Naprez.3. 2.0 Omaka .. 1011000 Rm Nmm> Nlmm> % Rfn°" 70 80 120 180 250 250 12 25 15 450 750 750 Upotreba oost prema korOZl)I..04 K.. Cu Zo 35 AIFe Mo .0.0 4.02 . 0. Cu Zo 40 Pb .5 AI 0.5.. Cu Zo 35 AI Fe Mo .63. Postot. CuZn40Pb. P. HB A..2.....3.5. Tvrd06 rn-st.01. Cu Zn 35 AI Fe MD .CuZn39Pb .

.. Cu So 10. Cu So 14. 10.0 . 13.01 C.OO (01. .0 4. 9. 13. Cu So 12 Pb 2.8.. K. N..40 0.87.0.01 C.. koroziji 1000 i morskoj vodi 800 dobra otpomost pre900 ma babanju. 02.04 P.0.0 18.0 9..00 Cu 80.. HB A..0.0 9.0..... 03.OO MeJumiCko 85.2 140 150 150 130 150 15Q 150 160 180 180 130 150 150 130 150 150 200 220 220 240 270 270 270 280 300 300 240 280 280 240 270 270 3 1...2 .0.0 8. . Co So 12 Pb 11 P.87.00 2..0.5 11.0 78.0.87. ...89.0.0 Sastav .0. CD So 10.0 75. Postot rrvroCa tefeoja fvnt.OO Cu So 12.12. . .OO . kolOziji 900 i morskoj vodi 700 velika tilavost.0.05. . .0 85.. Rm 1011000 Nmm2 N/mm2 % RA.15..01 K..17.03 N.0. .0.9.40 0.0. C N P C .0. P.0.. .5 2 6 4 4 4 12 8 10 4 5 7 5 7 7 " Upotreba F r 850 950 velika otpomost oa 950 kolOziju i mor.0 1. 6. N.00 Cu P < 0.03 N. Cu So 12 Ni 2.03 N. Cu So 14. .0. .00 . .03 N. vodu 800 velika otpomost pre950 ma babanju.79.87.00 CDSo 10 P.5 10. prod.11. Cu So 12 Pb 2.0. Cu So 12 Pb 2.8 84.0 13. . Cu . Cu So 10...2.0..03 N.0. Cu Sn 11 P. CDPb 910So 5. So ..5 i upotreba svojstva Omaka P.00 . .23.0 86.. Cu So 12.. ot950 pomost oa koroziju 900 i morsku vodu Slitine (P.0. ..10.. .-SI i ti n e b ak r ask Oznake i sastav Oznaka 0 si t rom (»Kositrena broncaza lijevanje«) So Sastav % Ni Pb 1.91.01 C. 1...89. koroziji i morsiCoj vodi.0.5 . CD So 12 Ni 2.11. 78.0 7.. Cu So 12 Ni 2. K. 6...510.7 87.5 10.0 . CD Ph 20 So 5.0. . Cu So 12. Cu So 12.0. Vlaf.15...00 ...5.. Cu So 14.1. c... 82.04 P..0.2. 12.0 88. ...... kolOziji 900 i morskoj vodi 900 dobra otpomost pre1000 ma babanju. 11. Cu So 10. 04) su otpome prema habanju.CD Pb 15 So 8.04 Naprez.04 P..5 84.01 C.. Cu So 14.0.0.OO i Cu Sn 10 P.0.05. C.0 12.05.02 C.40 0. CD Ph So to.).0 P.04 P.0 So 4. .. Cu So 12 Ni 2.88.5 0.5 - . Slitine bakra s olovom i kositrom (»0Iovno-kositrena Oznaka bronca za lijevanje«) Sastav % Pb 8.5 11.2 0.00 406 . Cu So 12. .0 70.

Cu Pb C. .04. .03 ) 130 lOO 120 90 100 90 lOO P.1..01 130 130 K.4) Takoder N.00 . 8..0.04. Tvrd06 HB Upotreba Rm A.03 10 Sn 10.. na KOrOZt] Sliti!1e bakr..0..5.01 9 Sn 5. Cu Pb N..otpomost na morsku 250 16 .0.00 9.03 5.01: 3. 407 . P.pumpi 270 5 210 12 650 otpomost na mrozi260 12 750 ju i morsku vodu 200 13 600 otpomost na korozi. .02 9 Sn 5.0 4. Cu Sn8 Pb 2. Cu Sn 10 Zn 2.00 .04 Naprez. ..0 4.. Cu Sn8 Pb 2.0..0.85.00 Cu Sn 3 Zn 9 Pb 7. 5.89.8.vodu i koroziju.0 . klizni lehji 170 5 80 600 dobra kIizna svojstva.. CuSn 5 Pb 5 Zn 5. Cu Pb N. C. Cu Pb N.. .Mehanillal svojstva i upotreba Oznaka P.03 VIa.01 10 Sn 10....2) Takoder N.0 6.0 81.. tnja HB Upotreba A. 8. Cu Pb 9 Sn 5.04 150 180 5 7 500 . Cu Sn 3 Zn 9 Pb 7.0. .CuSn7Pb7Zn3.2 Nmm' N/mm' % . Cu Pb C.6.03 9 Sn 5.0. Cu Sn 10 Zn 2. prod. Postot.91.ju i morslru vodu 250 13 200 18 500 201 16 550 j! . - por. N/mm' % 10/lOO( 12 750 umjereno optereteni 240 270 7 850 klizni dijelovi. . 220 8 100 650 otpomost na sumpor. Cu Pb P. Cu Pb K. 7 270 800 na morsku vodu .0 Mehanitlal svojstva i upotreba Naprez. Cu Pb P.0 84. Cu Sn 8 Pb 2. .0 82..0.0 6. Cu Sn 7 Pb 7 Zn 3.0 5. Cu Sn 8 Pb 2.01 C. 3. 6..0.otpomost na korozi7 80 160 .0 0.02 -c.03 15 Sn 8.04 10 Sn 10." 3) Takoder K.armature i ku&ta 230 4 .0 78. . ..00 .. .0.04 140 P.02. 9.. za 220 2 .01 120 C. prod.03 149 N. 6. 6. 200 5 80 . Cu Sn 10 Zn 2.0 7. .. . Cu Pb 20 Sn 5.. cinkom ..5.. terenja Oznaka O. . Cu Pb 20 Sn 5. Postot.11.ni lehji 230 9 130 80 180 7 650 dobra otpomost pre140 220 3 700 ma habanju i korozi110 220 6 700 ji.ju (za pare sumpor. 4. Cu Sn 8 Pb 2. 10/100e Rm Rfn°. .Crvenilijev«) -Pb 3.04 15 Sn 8.0 i olovom Sastav % Sn Zn 1. (.02.. kliz220 6 80 . Cu Pb C.0.10.0. Cu Sn 7 Pb 7 Zn 3.0. Cu Sn 7 Cu Sn 7 Cu Sn 5 Cu Sn 5 Pb Pb Pb Pb 7 7 5 5 Zn Zn Zn Zn 3.01 5.01 15 Sn 8..i solne kiseline).0. Cu Sn 3 Zn 9 Pb 7. VIa.03 130 N.a Omaka s kositrom. otpor. Tvrd06 C!vrst..0. Cu Sn 10 Zn 2.2 Nmm' P.0 2. Cu Sn 5 Pb 5 Zn 5.01 N.82...J I) Takoder K. C.5 Cu 86. C!vrst. Cu Sn 5 Pb 5 Zn 5.0 2. 220 8 100 650 i solnu kiselinu 60 80 P.86.0 4...04 P.

. . -200 do +200DC) otpomost na korozijo i velika I!vrstoQi.0 2.04 P.92.04 } 280 NIKAL I NIKLENE SLmNE Cisti DikaI TehniC!ki asti nikal sadJfi: imad 99.02 P.5 Ni 3.5. 90 180.0 76 Sastav % AI Fe 8.03 3..za kemijske aparate (osobito za platiranje).5.01 3.0 83.. HB A. - Mehanilka S6tina 98.00 CoAlIOFeSNiS. prod.10.0% Ni svojstva Stanje meko tvrdo Vlaa.6% Ni . Co AI 9. 200 750 30. 10/1000 Rm Rp..7% Ni za anode. tea:nja I!vrst. .5. .. imad 98.11.11..0.01 K.03 N.01 K.za opCu upotrebu (i za slitine).. CD AI 10 Fe 5 Ni 5.. . % Tvrdo6l HB 80.0.Slit i n e b a k r a s a I u m i n ij e m (»AIuminijska bronca za lijevanje«) Sastav Omaka Co AI 9. 5.0 8..5. 450 Postot..0. imad 98. Co AI 10 Fe 5 Ni 5.02 3..02 C.89... za brodske propelere Oznaka P.a I!vrsto6l Rm N/mm' 400 .5 8. CD AI 10 Fe N.> % N/mm' N/mm' 120 140 180 200 } 250 300 600 600 680 10 12 12 1400 1500 1600 320 450 500 550 15 15 13 15 800 850 1150 1150 Upotreba otpor. Vl... na koroziju.6.OO Mehanilka Cu 88.45 1 408 .00 CD AI 10 Fe 3. CD AI 10 Fe e. CD AI 10 Fe 3. CDAI 9..5. prod. Tvrdo6l Naprez.. za prehr. CD 5. A. . Co AI 10 Fe K. industrijo onito za mehanieki opterea:ne dijelove (pri temper.0.0% Ni . .5 svojstva i upotreba Postot. . CD AI 10 Fe 5 Ni 5.0 3..

1. .OSi.5 0..5 0.2Cu. O.5.OlS. Upotrebljava se za kODdenzatorske cijevi.33 1.5 Neastoec: I) 2.6. dobraotpomostpremakoro- I (i kavitacijskoj).0.0.2Cu.5Mn.N'ddeDe slitine za lijevanje (DIN 17730 ..2. 2. min. 1.. TvrdOOi tea:nja HB Rm As Rpo. min.33 1.Ni93C G.. - - I) 26..4.. 1..0 razno . tOOi prod. l.5 0.1.7 0.5Nb 4) . Vlaaaa Postot.OFe.. .2. 3% Mn (+ Si. 27. 1.. 409 ..Ni90Si G-NiCu30Nb G-NiCu30Si3 G-NiCu30Si4 > 93 > 90 62. vodi * Monel je slitina 5 prib1i!no 66% Ni.19 ostalo 4) 1. l. 27. a vcoma je otpoma prema koroziji. I.OIS. .> N/mm' N/mm' % min. 0..0 .3. za armature. ..68 61.. 0. Mehanilka Oznaka slitine G-Ni95 G-Ni 93C G-Ni90Si G-NiCu30Nb G-NiCu30Si3 G-NiCu30Si4 svojstva i upotreba Naprez..7..1. min.OSi.5 3.2Cu.5 .5Mn.OC .5..5.19 ostalo 3) 1.. koroziji.5Mn.OFe.2.Oe. Fe.OIS.0. aparate i 51. l.5 1. 1. lopatice vodnih turbiDa. .5. 29% Cu. O.5. 120 160 350 220 350 500 320 340 500 450 650 750 12 10 3 25 10 1 80 85 180 120 220 260 Upotreba } ziji.1971) Sastav Omaka po DlN G-Ni95 Sastav % Ni > 95 Cu Fe Mn Si ostaIo G.5 2.5.68 - - - 5.68 60. 1.1.1.. . O.0.5 C ') 3) I. .OFe.19 ostalo ') 2..5AI 4) 4) .. l. . C).. dijelove kUCallskih aparata i sI.. . ve} dobra otpomost prema eroziji lika postojanost u mor..31 1. 1.

7 20 15 8 18 1.2 2 Si ) 39 38 79 76 76 51 47 48 46 41 50 51 53 53 28 27 1.4 0. 17743.0 15 0.1983 i 17745 -1973) ostalo Upotreba otporni termometri kem.5 1. % Ni Mo Cr Cu c Fe AI min 99.5 54 48 0.5 16 5 22 0.6 2.O.5 1 Si 1 Si 2 Si 3. mretice za elektronke tice za grijala } otpornici otpornici 1.4 O.0 4 15 2 5 16 5 4 16 1 47 47 1. 4 Nb 1 Co 1Co.5 22 2 7 20 1. dijelovi otpor. 1.5 vrijednosti.apar.5 9 3 0.20 1.0 3.e i zaokrufene .0 20 0.5 31 1.5 28 2 6 20 1.0 O.4 98 97 94 94 76 60 59 73 72 58 72 65 63 63 0.5 1 30 1.4 1 Si.0 21 2.6Ti kaljivo .5 1. 410 Prosjea.5 5 1.6 45 44 0.0 16 0.Nildeue sHtlne Z8 gnJeCenje (DIN 17741.0 23 0. 2. na koroziju 3.0 22 2 1.0 20 5 1.5 }os!.0 21 2.0 47 0.0 1 0. aparati motorske svjeCice termoelementi.0. O. 17744 .0 5.4 Fe NiMnI NiMn2 NiMn3A1 NiMn5 NiCr8020 NiCr7030 NiCr6015 NiCr20AlSi NiCrl5Fe NiCr23 Fe NiCr20TI NiCr20TIAI NiCu30Fe NiCu30Al NiMol6Crl6Ti NiMo28 NiCr22Mo6Cu NiCr22 Mo7Cu NiMol6Crl5W NiCr22Mo9Nb NiCr2lMo6Cu NiCr21Mo NiFelSMo NiFel6CuCr NiFel6CuMo NiFe48Cr NiFe47Cr Ni49 Ni48 Ni42 NiFe47 NiFe46 NiFe4S NiFe44 NiCo2918 NiCo2823 Sastav.0 30 0.9Ti } slitine magnetske meke utaljivanje u mekom staklu 18 Co 23 Co . Sastav i upotreba Omaka po DIN Ni99. 17742.5Ti 1 Si. 2 Co 1 Co 1 Si: 2 Co 5Co dijelovi otporni 2 Co.5 15 21 1 0.6 46 0.kem.3 TI trajno opter.4Ti } vatrosta1ni dijelovi 1.0 6 1 49 51 57 1.5 16 3 1. 4 W na koroziju 1 Co.

.CINK I CINCANE SLITINE Cisti dnk Tebnifki asti dnk .95 99.3 0.. .002 Sn 0.007 Pb 0. '! S }0.Zn AI 4 Cu 3 GK .1970) Sastav i upotreba Sastav 0/0 Oznaka netist Zn min. Cineane ditine Z8 6JevauJe (JUS C.4.08 Fe 0.003 So 0.4.995 99..5. svojstva i upotreba Naprcz.995 Zn 99..009 Pb + Cd } 0.020 .005 0.01 0.02.06 0.005)..5 70 80 90 100 80 80 Mehanilka Oznaka Upotteba T. ..075 Fe .0.2 3. Zn AI 4 Cu 1 .3 0.5 99. min.po DIN GK . - Sastav 0/0 AI Cu Mg Zn .po JUS: T.3 2.05 0.5.0.1.06 5. VlafDa POSIOI.5 0. 3. Zn AI 4 T..03.4.99 Zn 99.99 99.El.0.5 97.J6...6. . S no netistata. zalijcvanje.5 0. data As Rm HB Nmm1 N/mm1 Rfn°..2 0. .5 1.S Zn 98. . TYrI. min.5. slitine s cinkom. izvlafcnje za cinane slitine za damo duboko za bakrcne za galvansko cinanje.5.5. .005 Cd 0.2 0/0 min. za slitine } no galvansko i toplo cinanje.0.Zn AI 6 Cu 1 3. Zn 99.0. .02. cini!aza bjelilo itd. min...u ploauna (JUS C.5 1 1 1. . .0 1. tcfcnja prod.S Zn 97. Zn AI 4 Cu 1 G-Zo AI 4 Cu 3 GK-Zo AI 4 Cu 3 G-Zo AI 6 Cu 1 GK-Zo AI 6 Cu 1 daarl odIjcvci toaJih dimenzija daarl odIjevci tankih stijenki odIjcvci u pijesku odIjevci u kokili }Ijevafld odIjevci u pijesku odnosuo kokili 411 .5 Upotteba }slitine s cinkom (i niklom).2.6. 200 220 170 200 150 170 250 270 220 240 180 220 1.6 « 0..95 Zn 99.06 3.040-1963 i DIN 1743/2 -1967 Oznaka i sastav Oznaka JUS DIN Netis 0/0 males.5 98. males. .5 2 0.1. Zn AI 4 T. .5 2.

985 99.cijevi.1963) } I Slitine alava s antimanam Sastav % (JUS C.95 99. 99.015 0. ~ po Dodatne slitine.90 ostatak I Upotreba vrlo meko.035 l limovi.040 .1966) Pb H.90 99.u bloku (JUS C..10 Upotreba .06 Slltine olova s kositrom i antimoDom Tiskarske slitine Sastav i upotreba Sastav Oznaka % Pb Sn 3 93 GPbSn3Sb4 4 GPbSo4Sb15 81 5 83 G Pb So 5 Sb 12 5 G Pb So 5 Sb 14 81 9 74 G Pb So 9 Sb 17 64 30 D Pb So 30 Sb 6' D Pb So 5 Sb 28' 67 5 (JUS C.985 99.El.04.trake.ITINE tisto olovo Rafinirano olovo .l01 Tiskarska oznaka slitine 3/4 4/15 5/12 5/14 9/17 30/6 5/28 Sb 4 15 12 14 17 6 28 Upotreba .El.20' - - Pb > 99.85 0.kabelskepla!teve za kemijske aparate pri povi~nim temperaturama .04 I - - 0.95 99. za telefonske kabele meko.9 Cu Sb So Sb Cu - 0. .9 0. za open upotrebu tvrdo.9 Pb min.0.El. akumulatore za kemijske aparate } { za slitine. elektri~ib Sastav % Sn Sb kablove (JUS C.10 0.1963) Slitine za pl~teve Sastav i upotreba i E E E E Omaka Pb Pb Pb Pb 99.99 99.99 99.40 0. za opti~ko staklo.05 0.90 Cu neCistore males.OLOVO I OLOVNE SI.QI 0.fire Upotreba .1978) Sastav i upotreba Oznaka Pb Pb Pb Pb 99.El. armature plore za wtitu od radioaktivnog zrarenja }za akumulatore 412 . 99. za brodske kabele . za posebne svrbe vrlo meko.030 Sastav % . O.

450 L. Pb So 10 9. 5.5.10 11...75.420 480. Pb So 9 Cd }za dinamilli } } .1. . ..100 (»Bijela kovina«) Omaka Sastav % 88.81 8.. .8 79. . . Pb So6 Cd 26 21 15 245 .16 0.. Pb So 5 za I Je d0bre kIime sposo oostipn UDlJerenun opte oJUDa 413 tdleo optereteoe letaje uz povi!eou temperaturu za dinamieki teAkoopterereoe le!aje .. ..5 ost.E1. So 89 24..4 .0.400 450 . Pb So 10 b L.5 0..0 0. 15 0.. So Cu Sb So Cu Sb So Cu Sb Pb So Cu Sb Cd As Ni Pb So Cu Sb Cd As Ni Pb TvrdOOlHB pri ..1.PbSo9Cd 28 23 15 240...16. .5. L....10 0.1. .5.. 81 5. 12 79. So 80 Pb L. So 80 10 230.460 L.. .400 440.. ..5. So 80 Pb 27 20 10 182....4.... 370 420 . .1. .5 14. 354 L... .1..5 So 0.75.. -~-' b L. Pb 4. 400 440..5. .5.10. .75....S 19 27 20 241.. 520 L. . .5 Cu 14.0 0....5...460 L. .. .1963) 20 Temperatura lijevanja .1. 1.7 0. So Cu Sb Pb 23 16 9 235. 450 L. ...5 13.Kositrene i olome slitine za leiaje (JUS C. . .6 ost. 5. 16. . Pb So6 Cd za I Je d0bre kIime sposo oast!pn velikim opte oJuna .C .4 7.5.5 14.75.PbSoS 22 13 6 240. . .90 3..13 1...5 Sb ost.420 450... .......3 8.0..1.. .C 50 100 12 Talilte .0 0..7 11.0 0.6 ost. 520 l!potreba t: ~::~ L. 520 L.C 424 .. ... .

. . . 25% Sn slitina: 50% Bi..02 Fe. 12.1979) Oznaka po DIN Co > > > 99.0. 0. 0.. * Slitine Woodova s ekstremno niskim talihem: Roseova slitina: 50% Bi. S.0.2.1963) Upotreba lemljenja.D2.1957) Oznaka S.0.5% Sn.. IJenJ p.. 1020 910 900 890 870 845 } i lijevano bakrene slitine. 13 35 38 44 50 56 Si . 25% Pb. 0..e. S.90 86 Sastav I I % So Temper.. S.4 11. ..8 O. S.2. P lemljenja .5% Cd . Dopustive neastore (maks.c. .4 . 0. S. .55 47.86 62. S.05 5 .0. 0..4 Temper..43 Sastav % Zn min.4 .E1. . S..LEMOVI Tvrdi lemovi Mjedeni lemovi (JUS C...306 . Co 85 Cn 63 Cn 60 Cn 54 Cn 48 Zo Zo Zo Zo Zn Co 84.tamte 70.90 91 99.005 Zn. S.2. relik za bakar.02. 1eljezo }jevano 1eljezo slitine i Ii.2. ..64 59.) %: 0.4 -. S. 0.e Upotreba LoCu Ill! IIf LoSF Cn L-Cu Sn6 LoCu Su 12 0.tamte 94 . S. S.041 Oznaka S..49 41. .05 As.0.e Upotreba 0. 25% Pb. 1083 1083 1040 990 } za nelegirani relik }slitine i niklene za 1eljezne Meld lemovi (JUS C. 12.005 AI.0. .61 53..0. .4 . S. 414 .25 Bi. Sn 20 Sn 25 Sn 30 Sn 33 So 35 So 40 So 50 So 60 So 75 Sastav' % Sn Pb 20 80 75 25 70 30 33 67 35 65 40 60 50 50 60 40 75 25 Najnifa temperatura . . 0. 13 0. lemljerija . Cn 42 Zo Bakreni lemovi (DIN 8513/1 . za bakrene i niklene za bakrene i nikleoe slitine S.e 275 257 249 242 237 223 200 185 185 I J 1 J .

Cu 52 Zn Ag 12 Cd 14.0.45 730 32 S.kao lem otporan prema morskoj vodi. 1 8.307 .Srebmi lemon (JUS C.0.0.. CD 18 Zn Ag 49 Mn 49. 6 Ni ::. Cu 49 Zo Ag 15 Cd.. CD49 Zn Ag 15 Cd 19. bakra i bakrenib sUtina. 615 595. premak 4. Cu 32 Zo Ag 44 . CD 43 Zn Ag 20 Cd 24.. CD 36 Zn Ag 30 Cd 37.. Cu 43 Zo Ag 20 Cd .16 - - 10 MD.390 lemlj...5 L-AI Si 10 L-AI SI 12 Meki lemovi Sastav % Si AI lernljenjo 'C 605. CD 42 Zn Ag 38 Sn 43... S.250 - - .26 43 S...D2. S. Cu 42 Zo Ag 38 So .7 29. .....39 42 4 So 800 S.9 55 S.8. .13 52 S.O..31 36 10.: '" !! 780 730 840 - 1981) Temperatura Omaka po DIN L-AI Si 7.10..17 S.-So Zo 10 85.0 75... .. ..2 ostatak 1 9..14 700 S. Cu 52 Zo Ag 12 Cd. .21 43 13.9 S.. . .. .....51 32 3. . CD32 Zn Ag 44 44. Cu 32 Zo Ag 50 Cd .31 42 40 44 12. ..C 870 830 800 770 750 770 3..600 Upotreba oJXenito za aJomioij (oaroeito za slitine AI Mo) 6. 13..605 590.45 17.. CD 19 Zo Ag 45 Cd 48..kao lem otporan prema koroziji. CD40 Zn Ag27 Mn S. CD44 Zn Ag30 Cd 24. lemljenja 'C Upotreba !...25 94.280 manje . S.12 S.kao vatrosta\ni lem.8 -1 200.za lemljeoje b:lika (i platiranib b:Umih Umova)s bakrom..7 700 S. S.... Cu 40 Zo Ag 27 Mo za kemijski otpome b:like i tvrde metaJe.70 L-CdZo 20 L-ZoAI5 30.15 Cdl drugo Temper.. Co 52 Zn Ag 12 11.1957) Sastav % Omaka Cu razno Cd Ag aks maks. CD42 Zn Ag25 Cd S.28 29... .5 } 1 } za aluminij (DIN 1707 - 1981) Omaka po DIN Sastav % So Zo 8.... 96. 5 Ni S. S..16 49 8.92 L-SoZn 40 55...5 11. ..6.. Ujeveoog:reljeza. . CD 43 Zn Ag 25 Zo TaIi!tc .50 18 690 8 MD...46 19 18. .. a osobito: S. Aluminijski lemon Tvrdi lemovi za aluminij (DIN 8513/4 S.22 620 S. .OAI380.Cu55ZnAg8 11.. . CD 32 Zn Ag 50 Cd Upotreba Srebrni so lemovi oamijeojeni oJXenito za lemljeoje b:lika...u1 komio 415 - 200. .. 7. ..26 26. ..340 }!ami leD 265. \3 52 5.. S.....

50 Upotreba 0. otpomike 0. 3 Co i ost.49 0. reciz.17 1.43 0.S 26 27 - - razno 2V Fe 49 - 4.45 - - 1) »Cekas n«.5 - 0. 1. SHtine posebDe elektrieue permeablJoosti Naziv slitina »1040« Sastavu % Ni 72 I Co Mo MD 14 permalloy A permalloy B permalloy C Naziv permeDdur koerzit 15 Co 70 78.5 < 0. Kanlal je slitiDasa (%): 30 Cr. a upotrebljava se do 1350.ll 1. .432 otpomike 0.44 1. .40.5 48 78.04 1. a ima specifiari elektriari otpor 0.49 os\.5 - I Cr 3 3 - I C Fe <0. 31. 0.13 Zo.26 Ni Cr 30 20') 20 30 1100 er Ni 25 20') ost. 0. »Manganin«.22 1. 1..7 2) 416 10 7.48 1. NikeUn je slitina sa (%): 55.') »Cekas 0«.37 1200 1.50 - 0. .C.95 1050 25 20 I.8 Ti 13 11.5 14 6 - 4Cu + Cu + Cu O5t.') »Cekas«.15 1. 5 AI.8 Co Ni 30 Mo 3 30 5 1.49 mJeme p 0..13 1.50 } za opec - .40 '0.C 1200 .405 0.14 1. SHtine Z8 elekrieue ike Z8 vIsoke tempenture (DIN 17470 1984) Oznaka Sastav Specifiari elektriari otpor Upotreba % Q mm'/m po do"C DIN er Ni AI Fe 20.12 1.6 - - koerzit30 Co 90 500 koerzit 120 700 koerzit 160 slitine Misbima: 1) 31 - 4.1 - <0. 0.68 Co.C 100 .39 1.C 400 .49 0.49 } za.417 0.45 1.49 1300 CrAl205 20 5 os\.. -') »Cekas 1«.C 800 .44 Q mm'/m.2 Cu MD 12 Ni AI 12 Co Specifiari elektriari otpor Q mm'/m 20.20 1.C Ni Cr 80 20') 20 os\.1 I 11 21.50 0. .S 24.. . . ..130 0.125 0. 1200 1.28 .ost.S 52 18 0.43 0.. »Konstantan«. Fe. 1.4 - 27. 22 1150 Ni Cr 60 15') 1.49 0. .32 Ni..-POSEBNE SHtine Z8 e1ektriCne SLITINE ZA ELEKTROTEHNIKU otpomike (DIN 17471 - 1983) Sastav Oznaka % po DIN MD Ni AI 2 Cu Mo 12 Ni' 12 Cu Ni 20 MD 10 10 20 Cu Ni 44" 1 44 CUMD2A1 2 0.22 CrAl255 25 5 os\.C 300 "C 500 "C 0.44 1. 0.17 IS OS\.49 0.1 SHtine Z8 permaoentDe magnete Co 49 16 Sasta u % Mo Ni AI 9 1.

produij.0 Sastav (0/0)... 30 25 120 85 60 22 20 150 40 35 170 28 16 35 25 16 15 200 25 20 Tehnicki Cisti titan je otporan pr em a koroziji. svemirska tehnika).410 > 270 390 .13 T1 0.10 > 180 > 200 250.TITAN I TITANOVE tisti titan SLITINE Titan kristalizira u dva krjstalna oblika: pod temperaturom pretvorbe 82°C je Ti" koji kristaJizira heksagonalno.06 0. 540 3.10 3.10 0.30..015.0. popr..50 Mehanitlw Oznaka TtAI 6 V 4-F89 TiAI 5 Sn 2-F79 svojstva tifQnovih slilina (DIN 17864) VIafua Naprez.25 I 3.08 0.5.10 I (DIN 17864 1973) I os.7055 0.7025.7065. Upotreba: za kemijske aparate i u zrakoplovstvu. oji kristalizira u kubnoj prostomo centra1iziranoj rdetki. uzd.13 0.13 0.. GusI<Xa kg/m' 4450 4500 H.200. E produij. .08 0. 740 0.75 4.06 0.20 3.Strojarski prirufnik 417 . 0.7035. 0. Modui evrsl<Xa Postol. mw. KU/3 J A. = Sastav (%) C H maks..0.35 0... 0. postojan u morskoj vodi i morskoj Idimi....% HB uzd. lea-nja e1ast.30 0.. Tvrd<Xa Wav.30 I Meluutitlw svojstva lcQvanog titana VIana Naprcz. (20°C) fl = 4505 kgfm3 T'IJ (900°C) fl = 4320 kgfm3 Tehnitki tisti titDn (DIN 17850 - 1985) Oznaka 3. nad tom temperaturom nastaje Ti. I - Poslol.25 0. Njihova znama evrstoCa i razmjemo mala gustoea omogueuju konstruiranje najlak~ih dijelova (zrakoplovstvo.6. lea-nja Oznaka evrsl<XaR.7065 0.10 > 320 > 350 460 . N mm2 N/mm2 Rfn0'> Rp I N/mm2.0.7055. popr. 28 . Rm Rpo.7035 0..> N/mm2 % Nlmm2 N/mm2 111000 ZiIavosI KU/3 J 31 Upotreba do 480 .020 . otpome su prema koroziji.05 0. 590 3.05 N. qustoea titana lefi medu gustoeama te~kih i lakih kovina: T.7025 nON mw. 0.08 C. 1itIUIove slitine (DIN 17851 - 1973) Oznaka TtAI 6 V 4 TtAI 5 Sn 2 0. maks..10 > 390 > 410 540.13 0. . Fe. . Dozvoljene ne&t06: (%): 0.. 6. 3.C do 500 OC - 760 820 790 890 10 8 - Titanove slitine dobro se zavaruju. .10 >250 3.20 0. AI 5. V T1 ost.07 I 0.

7 15.7 9.1 22.5 7.8 13.0 59. OBLICI KOVINSKIH POLUPROIZVODA ODUEVCI OD SIVOG LIJEVA za tla~e cjevovode Cijevi 5 kolMom (JUS C.5 96.5 13.6 14.0 11.3 7.2 8.1961) Razredo Nazivni lIak bar Ispitni tlak bar za DN (mm) za DN (mm) 50.3 265.-.2 7.5 10.5 10 12. - 25.0 14.0 15.mm 84 66 I 78 82 I 94 100 98 110 116 118 137 131 157 163 144 170 183 189 222 235 241 287 294 274 326 339 346 378 398 391 429 442 449 480 494 501 532 546 553 650 657 635 738 753 760 842 857 865 945 968 960 1048 1064 1072 1152 .8 283.3 116.9 8.8 7. 1169 1177 1256 1273 1281 I D3 Dimenzije ~~(mm) h I mmlLAI I pri razredu A I B 77 80 84 88 91 94 100 103 105 107 110 112 115 120 122 125 128 130 135 140 6.8 518. 4 j.2 25. Nazivni promjeri Duljine L DN 50.6 7. .5 19.7 6.0 27.7 12.3 613.6 24.6 28.5 7.8 26.9 11.1 9.. 65 2 i3 80. Mase cijevi za razrede A i B su prib1izno za 10 odnosno 20% veCe.8 147. .030 .0 16.4 19.1 11.0 89.3 76....9 7.9 29.0 25.3 116.101 r'Ijev..2 15..1 44.8 17. B k LA h L A c c g c - 16 - 12.2 31.2 10.2 11.0 21.9 12.3 9. .6 17.8 11.0 17..3 21.8 37.0 10. .2 10.3 8...0 29.9 ° Masa cijevi vrijedi za razred LA.5 centn 'f. 4 j 5 200 .2 20.0 3.0 9.9 141.8 182.7 18..1 712.J1.5 46.9 24. 150 3.9 8. I I D2 ' ! mm I mm .5 10 16 20 25 20 30 15 20 15 25 c Nazivni promjer DN mm 50 65 80 100 125 150 200 250 300 350 400 450 500 600 700 800 900 1000 1100 1200 - g 12.. g uga ..3 14.2 354... 6S !80.0 12.8 14.5 16. 1200 .600 ! 600)-- .0 19.5 mm m 418 -.3 4.0 165.6 313.0 66.4 5.6 9.5 24.4 - I Masa Ikol~ka cijevi° l kg kg/m l 8..8 22.2 219.0 31.8 22.0 13.6 222.0 11.9 431.3 56. k" graVltaCljs I Ij'" I p I D.0 23.

zivni red.0 450 480 615 528 31. B g 12.3 6.1200 5 mm mm Duljinc L iznose za DN = 50.5 16.0 14.2 5.7 35.0 SOO 532 582 670 17.Jl..5 13..0 300 326 367 445 27.3 3.0 23..0 1200 1256 1329 1455 52.0 125 144 183 250 22. 2.9 338.0 1n125 145 160 180 210 240 295 350 400 460 515 565 620 725 840 950 1050 1160 1270 1380 4 4 4 8 8 8 8 12 12 16 16 20 20 20 24 24 28 28 32 32 I :m 19 19 19 19 19 23 23 23 23 23 28 28 28 31 31 34 34 37 37 40 kg prirub-I kg/m.6 100 118 153 220 22.0 350 378 427 505 29.0 12.0 27.Cijevi s prirubnicom (JUS C. Nazivoi promjer DH mm mm I mm I mm I mm I mm D b 6 50 66 98 165 20.300 1300).4 26.9 80.5 31.0 15.3 21.500 c = 3 4 l>N: I.. 600.0 250 274 395 319 26.7 4.0 28.0 1100 1152 1221 1340 29.7 17.0 700 738 797 895 38..5 32.0 800 842 904 1015 41.3 22.0 50.0 196.0 .5 11.0 19.5 139.1 516.600 1600)..7 262. ..0 14.7 3.tlak I Ispitni tlak (bar) za DH (mm) I = (bar) . 3 iIi 4 m.0 65 82 118 185 8.8 94.0 25.0 98 80 133 200 21.1 70. - I I I 15 L Dimenzije Rupe za vijke Masa nice CIJCV1 10. 2..5 25 20 .0 173.0 9.7 9.4 114.65 i 80 mm: 1..5 23.g gravitacijski lijev (u pje~ I kalupima). Vrijednost c na slici iznosi: DN = 50.2 iIi 3 m..3 12.5 21.5 9. za sve ostale ~9 j .1 44.0 59.0 945 1004 1115 900 44.0 429 400 477 565 30.n - broj rupa.0 10. .0 139.0 33. 250 300.5 853.5 8.0 8.0 I ~ .5 169.6 120.4 13.8 19.5 150 209 285 170 23. .6 619.6 91.2 731.0 600 635 682 780 36.0 1000 1048 1111 1230 47.0 200 222 264 340 24..033 1961) NaRaz.2 423.9 52.

J1.Jl...8 mm 200.1200 9. .33.1400 R = 250.1200 DN= 50..2 b = 9. .36......210 1= 400.1200 b= 9.1100 mm 9..J1.J1. ..1400 R=250..3..J1.040) (JUS C.062) DN = SO.06I) '.36. ..600 mm DN = dn= b.J1. .. .. .36.042) s prirubnicama (JUS C.J1.36.515 10= 40.3..2 b = 9.500 1= 155. ..1200mm 50.3..1200mm 50.600 mm "32luk (JUS C. = <h = I~ 65.Iuk (JUSC.155 (Sve su mjere u mm) 420 ...0 b = 9.063) Lukovi.1100mm 9.36.. .050) s prirubnicama (JUS C.3..Fazonski cijevni komadl (JUS c...1200 DN = 50.1400 40.2 1= 150..1200 DN = SO.. 19... = b2= 1= 65...155 10= 40.06O) (JUS C... .85 DN= b= R= 10= 50..7. . ....081 - 1961) s prirubnicom (JUS CJl.1200 DN= b = 10... 38.2 mm 9.3..2 1= 100..33.J1.043) 50. Spojni komadi s koleakom i s koleacima prirubnicom (JUS C...JI.s kolcacima '.051) DN = 50.7.3.. ..1200 DN= 50.3.04I) 040. .l1.. ......2 b = 9.36...8 R = 110..Iuk '.. .800 (Sve su mjere u mm) Redukcijski komadi s koleacima (JUS C.Iuk (JUS C.....3..3.36.8 mm 200. . ..155 10= 40. .500 b = 9..900 DN= dn = b.1.2 250.36. .2 mm 9. . .

luk (JUS C.2 mm R = 266.36..JI.95 mm Odvojci s kolacima (JUSC.600 mm /j = 9. .940 mm DN mm mm mm = SO..JI.luk (JUS C.1200 mm dn = 50.2 mm 110..3.. . .940 mm DN = SO....080) s prirubnicama (JUS C.081) DN = 50. .22....071) DN= /j = R= I.1700 mm F~ .36.2mm 1= 110.070) s kolcacima i prirubnicom (JUS C..600 do = 50.2 mm 1= 300. = 40..1. ..1780mm Krifni komadi s kolacima (JUS C.605 mm 40.22.3. ..3....JI..36...3. ...2 mm 1= 110...1145 mm .12oomm /j = 9.2 mm 1= 300.JI.072) 6 DN = 50.5 prirubnicama 'i.11oomm 421 .2 mm R = 110.= 40. .. ...2 1= 111.22.3.. .J 1. .JL065) luk sa stopalom (JUS C.600 /j = 9. . .155 mm ~.1200 mm /j = 9.3. ..12oomm /j = '9... ... ...JL068) DN= 50.JI..1200mm dn =' 50.155 mm s prirubnicama (JUSC. .1400 mm I..12oomm /j = 9.~ ~~ DN = SO.2..36.600 mm 9.. DN = SO.1200mm /j = 9...36. ..3. . = -llij 50.064) - '/.

3 72.4 46.7 22. 422 .07 8.024 .54 2.90 1. (Za telike debljine skupine B koji se upotrebljavaju samo iznimno vidi gore navedeni standardl) - Okrugli betonski lelik (JUS C. okrugli 0.502 0. Ce6kaiipbmavrufe valjan: ofaugli kvadrami (JUS C.5 30.4 20.3 18.92 6.5 49.5 30.47 2.28.20 2.7 33.2 37.1955) Promjeri: 5.395 0.8 52 55 121 57 139 62 158 200 62.01 2.222 0.8 65.86 3.9 15 11.6 20.15 1.617 0.5 39.42 5.2 25.5 7 7.CEUCNI POLUPROIZVODI Mase materijaIa po jedinici duljine (kglm) iIi jedinici povriine (kglm~ izraamane su s obzirom na gustoeu felika 7850 kglm3.14 3.58 10.98 3.80 4.30.8.13 1.5 113 88.JUS0.5 67 247 72 298 78 83 88 93 98 103 ! 'JUSi-I984J Duljinska masa kg/m 1.40.3 22.5 26.32.5 50.18.302 0.1 Navedeni so samo telid debljine skupine A koji se obimo upotrebljavaju.85 4.5 39.04 9.6 14 10.74 7.785 0.6 58.00 2.21 1.2 41.5 18.63 9. 6.20.6 47.5 74.58 2. 10.5 34.55 8.020 .31 7.5 35.4 19.12.14.49 4.6 22.9 61.260 0.83 5.6 12.62 Nazivni Duljinska masa kg/m zijev klju kvadr .B3.33 1.5 18 15.5 28. Preporufuje se upotreba deblje tiskanih promjera.5 31.75 4.36.7 78.55 5.53 1.44 3.44 8.16.52 6.91 Nazivna debljina mm 40 .1984) leslOOkutni .25.5 16.86 12.7 23. 7.9 16 12.5 8 10 12 14 16 18 20 22 24 25 27 28 30 31 32 35 37 38 Duljinska masa kg/m kvadr.888 1.1-1984) Nazivna debljina mm 5.8 52. 42 44 45 50 52 55 60 65 70 75 80 90 100 110 120 140 150 160 180 200 220 7. mm okrugli 13 9.1 26.347 0.5 42.54 J.187 0.5 6 6.55 3.22.0 28.2 15.1 26.K6.2 38.74 2.

2 12.5 14 14.2 15.412 .33 (27) 14 28 0.5 0.80 4.54 0.2 78.5 0.7 22.5 Dimeozije u zagradama upotrebljavaju se jedino u iznimnim sluCijevima.58 34 1.5 11 11.3 104 121 139 158 200 247 I' .55 3.23 37 2.27 (17) (35) 7 18 36 2.71 7.5 44.950 (24) 12 25 3.1986) wfeDi u tolerancijskom polju ISO b 11 Masa Debljina a Masa Debljina a Debljinaa mm mm mm kg/m kg/m 2 10 22 0.2 38.78 35 2.8 96.B3.1984) i - wfeDi u tolerancijskom polju ISO b 11 (JUS C.5 5 0.30 32 1.421 .1984) Promjer d mm 10 10.31 6.785 3 11 0. * b 11).38 9.3 31. Kvadralni vuleni lelici (JUS C.7 20.9 55.92 6.07 8.5 13 13.283 2.B3.85 4.B3.0962 1. " Standardizirano samo u tolerancijskom podrutju ISO b 11.39 33 1.13 7.91 5.86 10.5 12 12.13 13 4 0.126 1.2 Promjer d mm 75 80 85 90 95' 100 110 120 125 130 140 150 160 180 200 Masa kg/m.55 5.14 Masa kg/m 3. Sesterokutni vuhni lelid .2 33.44 Promjer d mm 38 39 40 42 44 45 46 48 50 52 55 58 60 63 65 70 Masa kglm 8.26 3.52 4.83 5. 34.636 3.55 7.888 26 0.5 26.00 36 2.0 30.83 0.04 9.99 8.237 2.6 61.6 15.74"6 24 0.2 24.196 1.72 6.6 23.9 Debljina a mm 50 (55) (60) 63 (65) 70 (75) 80 100 Masa kg/m 19.12 30 1.21 31 1.1984 (wfeDi u tolerancijskom polju ISO 423 .963 27 1.01 6 0.04 28 1.441 .62 10.5 15 16 17 18 19 20 Masa Promjer d mm kg/m 21 0.15 7.JUS C.47 Masa kg/m 2.611) 23 0.502 20 9 45 0.9 12.4 16.90 9.617 22 0.0707 0.72 2.385 40 8 (19) 2.77 (15) (30) 32 16 5.B3.2 50.5 13.6 88.159 1.Vu~eDi Okrugli vuleni lelki ~elici u ~ipkama .411 ISO b 9 (JUS C.49 4.0 14.98 3.54 4.17 4.7 18.5 44.7 28.5 49.815 25 0.7 74.9 11.7 39.0314 0.

18 8.26 1.85 - 1.42 10.32 1.2 14.26 1.32 4.07 7.57 1.89 6.14 2.0 - - 11. 14 mm Duljinska masa kg/m za debljinu b mm 9 10 11 6 12 14 15 16 0.41 - - - 1# - 13 38 40 45 50 55 60 65 70 0.879 0.02 5.04 2.65 9.59 - - - 4.25 2.40 4.59 2.16 8.08 3.864 0.659 0.785 0.3 165 153 Debelo otisnute mase vrijede za obiajne Duljina plosnatog relika: nonnalno: 3.71 1.49 1.18 1.2 6.73 1.41 1.393 - 7 18 20 22 25 26 28 30 32 35 0.10 5.3 12.769 0.43 1. .20 2.824 0.61 6.27 3.55 2.30 3. najv~: 12 m.76 1.10 1.28 7.589 0.51 1.88 2.16 7.08 4.50 - - - 5.10 1.64 2.40 4.754 0.75 3.20 2.45 2.65 - 14 - 1.04 1.45 3.48 9.77 4.37 1.47 2.59 7.85 8.13 1.36 2.75 2.42 9.52 3. dimenzije.42 10.85 4.707 0.879 1.77 8.2 11.471 0.53 3.63 6.07 7.00 0.550 0.27 1.38 1.4 11.75 3.08 4.38 1.83 3.51 2.8 130 12.54 1.4 m.65 - 1. 424 .24 4.36 2.39 2.30 75 80 90 100 110 120 130 140 150 2.86 3.64 10.04 7.94 3.79 1.63 1.13 1.41 1.95 5.10 5.0 9.48 9.54 8.1 - - - 8.06 3.30 3.88 2.2 6.26 1.96 2.18 5.12 2.93 1.65 1.65 6. .92 - 2.07 2.04 2.22 1.18 4.565 - - 8 - - - - 0.91 6.83 3.51 2.B3.36 7.2' 11.55 2.1 13. .20 2.91 7.14 7.981 1.01 3.59 5.42 2.628 0.PIomati CeIik ~ Sirina a mm 10 5 vru~e valjan (JUSC.58 3.942 1.83 3. .942 0.75 2.77 4.36 2.50 10.54 8.2 13.14 3.93 4.40 4.848 0.16 2.95 5.57 3.18 1.18 7.025-1984) Debljine 5.12 2.77 1.77 5.86 3.14 3.18 1.98 3.53 3.12 6.88 2.77 4.71 5.57 1.30 3.47 2.71 5.2 12.50 6. ostale su izvanredne.71 - 2.37 1.57 1.01 2.90 - 3.50 1.96 2.21 1.53 - 4.65 2.89 11.24 4.12 2.3 - 14.88 4.06 3.36 2.707 0.53 3.28 6.14 3.24 4.4 11.64 9.02 1.83 1.79 9.

48 7. .6 20. .--Sirina a mm Duljinska masa kg/m za debljinu b mm 20 25 30 18 15 2.3 37.S 8.40 4.24 4.4 35.1 18.6 25.3 14.B3.2 9. .5 18.18 10.36 16 22 25 26 28 20 2.46 4.4 34.4 m.2 23.S 14.5 17.S30 .7 47.7 15.3 IS.0 13.28 - - - 5.B3.3 31.3 39.71 5.02 6.7 16.07 7.1 5S.85 5.0 23. Plosnati &Iik s rebrom .6 21..S 21.54 8.1 40.7 - - - 8.65 8.8 51.-.42 10. 5.85 9.64 10. maksimaina 12 m.0 27.3 16.7 12.07 7.B3.50mm.12 4.6 29.7 14. 0.77 4. .95 - - 9.1967): .28 5. .50 6.24 8.79 11.89 6.0 9.5 IS.91 7.02 4.6 27.27 - 17 35 40 50 -.7 19. 425 fuina a debljina b Tralauti (obrulni) lelik.87 7. 5 mm.1986): lirinaa debljinab fuina a debljinab 60.--..0 mm. vru~ va1jan (JUS C.7 17.1986): fuina a ISO .4 15.Vrute valjani plosnati &1ik (JUS C.B3.8 13..6 7.0 16.65 7..2 55.. 1.6 - 12.08..0 - - - - 15.6 14.3 43. - - 30 32 35 38 40 45 50 55 60 65 70 75 - 3.0 47.B3.1 2S.47 4..4 35.8 19.6 25. do 600 mm.1984) .S 13.3 16...59 2.06 3.6 23..4 22.0 18.za lisnate opruge.3 16.3 13.6 12.83 10.50mm. 12m.8 20.0 20.8 14.1 15.030 ..52 3.6 23.431 .120 mm. I.0 80 90 100 110 120 9.89 11.42 l1.025 ..2 22.5 44.83 10..07 8.8 13.42 5. 10.7 3.96 4.48 9. 80mm.14 3.1966): Vuleni plosnati lelik (JUS C.30 5..77 5.0 14.5.53 3. 1250mm.3 12.9 Duljina plosnatog C!elika: normalna 3 .8 15.0 25.B3.3 30.42 10.5 33... debljina b 40.6 11.0 12.71 5.S9 6.0 - 130 140 150 15. duljina I 2.031.1 17.1 15.97 7.65 6.77 4.77 7.0 - 11. 16mm.1 9..190 mm.5 31. .5 10.SI l1.lamele.9 2S.7 17..5 17.94 3.-.16 8.67 3.8 - 3. 5 .02 5. Sirold plosnati &Iik . vru~ va1jan (JUS C. vru~ va1jan (JUS C.7 17. 10.SS0 .1960): lirina a debljina b H1adno valjiIM &1ilne /rake (JUS C.4 - - 22.28 6.

01 8.48 0.31 0.8 7.8 15.6 17.58 0.25 4.9 1.45 0.88 1.65 0.8 5.59 5.57 3.6 10.15 0.91 1.2 4.40 0.5 12.24 1.8 9.4 1.32 2. masa kg/m Stati~ke veli~ine e (" = Iy I 1()4 mm4 I I.18 0.6 5.B3.61 4.70 0.97 3.B3.7 30X30X4 30X 30X 5 35x 35"x4 40X40X4 4OX4OX5 45X45X 5 50 X 50 X 5 50 X 50 X 6 55 X 55 X 6 112 142 185 174 227 278 267 308 379 430 480 569 631 6.= Wy 0.05 3.78 2.48 11.86 1.56 1.24 7.79 7.2 2.38 3.18 1. 431! kutni profili Oznaka Presjek S mm2 I --rbXbXd mm 20X20X3 25 X 25 X 3 25 X 25 X 4 30 X 30 X 3 Dulj.96 11.39 7.28 0.1 kutni profili 1962) (JUS C.81 9.CeUmi kutni proIDi Jednakokracni kutni profili 1962) - vruee valjani Raznokracni :. I w.vidi str.0 0.40 1()3 mm3 I Wo I i - 0 mm 0.polumjer - tromosti mjere Konstrukcijske Jednakokracni .76 0.7 4.7 5.43 12.8 7.3 0.16 10.57 0.6 1.43 3.0 14.37 0.101 - (JUS C.111 - d I I i Stati~ke veliane: I moment tromosti plohe W moment otpora i - ..12 1.7 5.7 6.10 2.18 1.42 2.80 2.41 8.47 4.18 2.35 1.24 (= cm3) 0.91 2.36 1.04 1.0 2.8 7.86 2.7 4.22 3.95 (= cm4) 0.3 426 .30 0.77 4.83 14.88 1.45 1.61 0.28 mm 3.7 9.7 8..0 11..

3 121 133 m.09 60X 60X 8 870 6.3 15.8 57.7 20.7 7.1 42..3' 27.95 1I.0 58.4 12.2 40.4 58.5 27.5 46.34 75 X 75 X 8 1150 9.2 140x 140x 14 3720 29.8 29.5 21.4 37.3 87.2 160X 160X 17 5180 40.3 37.4 31.4 18.0 II '\ li I! Normalne duljine jednakokracnih kutnih profila: 3.7 18.1 100x 100x 12 2270 17.6 58.2 69.7 39.6 6.2 18.9 71.1 22.6 9.27 12.7 95.2 29.55 14.7 200 X 200 X 16 6180 48.4 25.3 78.9 43.4 42.9 15.3 64.6 lI.29 6.4 52.5 10.4 29.6 22.6 35.6 108 162 181 3.5 23.88 7.1 73.7 55.2 150X 150X 14 4030 31.6 150X 150X 16 4570 35.4 36.0 24.84 lI.9 80X 80x 12 1790 14.9 44.66 80X 80X 10 1510 ll.7 55.7 lOOX 100X 10 1920 15.8 1I0x 1I0x 10 2120 16.6 34.2 140X 140X 16 4220 33.9 45.9 42.6 24.5 33.6 15.6 130 X 130 X 14 3470 27.3 13.0 21.5 18.9 17.43 10.4 21.7 29.4 26.4 71.2 90X 90X II 1870 14.5 102 116 138 177 207 239 280 341 394 472 540 692 775 845 949 1100 1230 2340 2600 I mm4 9.1 33.31 13.8 17.5 12.0 47.43 12.0 50.3 130 x 130 X 12 3000 23.0 22.1 90X 90X 9 1550 12.7 4.1 13.7 2540 19.03 75X 75X 10 1410 lI.6 116 140 162 194 223 282 318 347 391 453 506 943 1050 103 mm] IWx= (= cm3) Wyl W I mm i 5.42 60X 60x 6 903 7.6 23.2 40.4 29.6 5.5 21.6 21.9 120Xl20XlI 120X 120X 13 2970 23.l 80X 80X 8 1230 9.1 29.3 31.2 28.2 30.5 19.5 33.5 9.2 98.25 15.4 29.8 29.0 30.1 39.Dulj.5 19.18 8.2 88.2 56.59 13. masa kg/m 10" Staticke velicine mm \ Ix =(= cm4) e Iy I 16.O 13.4 25.4 72.7 31.0 22.1 35.15 .4 24.6 15.6 17.6 8.3 86.6 1l0x 1l0x 12 2510 19..7 42.9 160x 160X 15 4610 36.83 65 X 65 X 7 940 7.3 78.2 78.5 200 X 200 X 18 6910 54.lednakokracni Oznaka kutni pro/ili (nastavak) I sjek s bxbxd mm2 IT!m 691 5.5 19.3 39.1 25.38 70X 70x 7 70X 70X 9 1190 9.3 L Pre.3 22.7 26. 427 17.1I 14.5 23.4 49.

6 9.1 I Wy I.35 50 X 65 X 7 760 5..4 19.1 46.2 19.31 8.8 90X 130 X 10 2120 16.4 25.78 17.0 14.6 75 X 130 X 8 1590 12.30 0.3 36.45 10.7 13..99 22.25 5.5 43.59 2.11 6.9 14.2 80X 120X 10 1910 15.39 11.S 14.2 16. sjek masa S kg/m mm2 142 185 172 287 Staticke velicine Ix ex mm I ey I 104mm4 (= cm4) 1.0 21.0 80X 120X 12 2270 17.0 25.91 2.7 15.1 65X 100 X 11 1710 13.1 23.3 18.35 14.79 5.17 5.4 24.7 13.7 46.8 98.44 0.25 1.4 40X 60X 5 479 3.96 65X 80X 8 1100 8.6 90 X 130 X 12 2510 19.38 0.0 141 47.9 27.55 0.8 30.8 25.3 21.3 41.46 40X 60X 7 655 5.1 141 167 321 276 226 276323 358 420 552 650 1440 1650 0. 15 m.S 21.97 50 X 100 X 10 1410 11.9 15.7 11.3 38.6 34.02 2.2 9.2 19.6 100 X 200 X 12 3480 27.9 1.81 1.8 5.6 16.5 40.6 48.1 40.9 70.14 689 5.S 68.7 17.1 55 X 75X 7 866 6.1 28.4 10.1 64.7 20.5 80X 120X 8 1550 12.4 12.82 60X 90X 8 1140 8.0 40.80 60X 90X 6 869 6.29 0.8 19.4 21.4 40.8 Norma1ne duljine raznokracnih kutnih profila: 3.74 2.76 40X 60X 6 568 4.8 42.7 55.7 100X150Xl0 2420 19.6 7.7 14.9 34.66 65X 100X 9 1420 11.4 4.3 71.1 20.32 5.5 28.62 0.1 20.0 48.0 10.05 6.8 33.4 31.7 92.0 20.7 39.91 4.41 9.25 14.0 54.08 1.1 54.79 8.3 80.2 20.9 71.4 22.44 3.9 12.31 6.3 2.2 111 128 0.9 24.1 29.8 23.0 44.4 65X130Xl0 1860 14.5 20.S 48.6 31. 428 .61 7.0 100X150X12 2870 22.5 38.3 36.47 2.0 24.2 15.S 8.07 7.4 10.1 114 141 165 198 232 247 282 I Iy I Wx 103mm3 (= cm3) 0.Raznokracni kutni profili Oznaka L bXhXd mm 20X 20X 20X 30 X 30X 30X 40X 45 X 3 4 3 4 PreDulj.2 68.0 16.2 23.38 2.1 31.18 4.7 12.41 40X 80x 6 50 X 65 X 5 554 4.3 1.59 11.3 100 X 200 X 14 4030 31.6 24.52 11.2 21.9 23.12 8.11 7.3 33.03 5.73 5.ll 9.0 5.

4 2040 16.S 6.7 86.B3.1 21.5 11.1 14.4 206 29.8 5880 46.3 3600 25.3 3740 29.5 6 6 903 7.5 8 8..2 67. 0 .2 20..141 Stati~ke veli~ine: 1962) W I moment tromosti moment otpora tromosti: ix plohe Polumjer = VI.36 41. 431! Statike veliine e Ix ly 1()4 mm4 .5 9 12.0 17.49 60. "" ..7 925 85.2 8.)A iy= VIy/A Konstrukcijske mjere - vidi str.0 8030 23'614820 .3 6280 27.1 106 19.4 27.6 1700 13. 429 .4 19.5 8 10 12 14 16 18 20 (22) 24 26 (28) 30 65 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 42 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 7.5 '5 Cl I 1()3mm3 I C 6. 15 Dimenzije mm Presjek s mm2 .5 IS. Normalne duljine ~Ii~nih profila [: 4.6 47.6 39.3 364 43.7 5.0 3220 25.0 33.09 1100 8..3 1350 114 1910 148 2690 197 248 317 399 495 17.9 5330 41.4 116 150 191 245 300 371 448 535 11.0 2400 18.8 2800 22.4 4230 33.5 8 11 8.S 16.8 22. 15m.S 14.2 14..2 mI 14.64 1350 10.2 4830 37.5 13 10 14 10 15 10 16 5.5 10.8 18.5 18.2 605 62.07 26.5 9.4 ( = cm4) ( Wx = cm3) I Wy 57. -'" .7 57.CelibJi profili vruce valjani (JUS C.5 7 9 7 10 7.3 22. Treba se kloniti dimenzija u zagradama.

3 82 6.32 1420 11.7 8.1 125 10.2 84.5 5.2 143 13.9 4.4 119 10.0 33.1 vruce valjani (JUS C.9 3350 26..CeliCni pro61i I 1962) b :.0 149 13.3 19.7 .8 7.9 6110 48.88 7. 74 6.. .0 11 800 92.1 8680 68.6 77.8 26.1 15.4 11.2 54. Normalne duljine eelicnih profila I: 4.2 16.41 10..7 81.7 155 14.4 .5 21..1 106 8.1 9710 76.9 2790 21.4 2280 17.0 61.8 171 328 573 935 1450 2140 3060 -. T os c N 0 os -'" Dimenzije mm t Presjek S mm2 masa kg/m Dulj.7 81.5 35.0 6910 54.15 m. 782 923 1090 1250 1460 Treba se kloniti dimenzija u zagradama.5 34. 4250 5740 7590 9800 12510 15700 19610 24010 29210 6.1 5.7 98.1 4610 38.3 3960 31.2 21.2 54.B3.2 17.9 90 7.2 72.2 5340 41.6 758 5.5 10.5 98 8.1 41.7 14.9 117 161 214 278 354 442 543 653 3.2 13.8 19.5 20.2 10700 84...7 113 9.7 51.95 1060 8.3 12.2 1830 14.9 6.8 131 11./A iy = VIy/A Konstrukcijske mjere - vidi str.00 4..6 9.4 114 131 149 42 50 58 66 3.3 117 162 221 288 364 451 555 674 818 975 1160 (= cm3) 19.3 18. Staticke velicine I" Iy IO"mm4 I Wy W" 103mm3 I I 8 10 12 14 16 18 20 (22) 24 26 (28) 30 (32) 34 (36) (38) 40 h I 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 bid I (= cm4) 5.5 137 12. 430 . 431! .13I Staticke velicine: d I W - - moment tromosti plohe moment otpora tromosti: Polumjer i" = VI.1 14.3 12.2 7780 61.

4 11 11 13 13 17 17 8. 33 46 64 82 98 115 133 b 75 80 85 90 95 100 C 40 45 45 50 50 55 do max. 23 23 25 25 25 25 hI 151 167 184 200 216 222 cl I 45 'F 'I 1. 11 13 13 17 17 21 21 h. - c.3 6. C. 6. C. h h 20 12 do max.4 8.4 11 11 13 13 13 17 hi 59 75 92 109 125 142 159 176 192 b 113 119 125 131 137 143 149 155 C 60 62 64 70 74 76 82 86 do max.Konstrakcijske mjere celimih profila (po DIN 997) Sve mjere u mm te/icni kutni pro/ili b b do C.4 75 80 90 40 45 50 60 70 80 90 95 105 - 23 23 25 40 45 50 55 60 65 22 25 30 30 35 35 - 100 110 120 130 140 150 45 45 50 50 50 50 25 25 25 25 28 28 <:11 H I 70 40 21 21 160 200 60 60 115 28 150 28 I te/icni pro/ili C b 42 C 25 25 30 30 35 35 40 do max." ii 1I 50 55 60 65 70 te/icni profili I b 42 50 58 66 74 82 90 98 106 C do max. 17 17 21 21 21 23 23 23 hI 208 225 241 258 274 290 306 323 22 28 32 34 40 44 48 52 56 431 . b 25 " 15 17 18 30 35 - - 4.4 6. C2 max.

ZeljezniCke

traCoice (duljinske (JUS C.K1.021

mase vece od 20 kg/m) - 1963)

Oznaka tipa tracnice 22 45 49

Dulj. masa kg/m 22,12 45,44 49,43

Presjek S mm' 2818 5784 6297

Moment tromosti Ix 104 mm4 (= cm4) 375,5 1552 I 819

Momenl olpora W 103 mm3 t= cm3) 73.6 215 240

Tip 22

Ttp '5

~ ~

~ g

J Tip'9 432 L

Ce6Coi limovi

CeliCnidebeli limovi (JUS C.B4.110 - 1972)
Dcbljina u skoko400) . . . 700 vUnapo 5 ... 7 0,5 mm " skokovUn mm po 20 mm 7)...301 30) .. . 50 2 !DID " skokovUn 50) .. . 60 3 mm 5 mm po 50 mm 60) ... mm SiriDamm
700) . . . 1500 1500) . . . 300

Duljina mm .. .6000 6000) . . .

u skokovima po 50 mm" u skokovUna skokovUn skokovUna u skokovUna po 100 mm po 500 mm po 1000 mm po 100 mm

Celicni osrednji limovi (JUS C.B4.111 - 1956) Debljina 3, 3,5 4, 4,5 4,75 mm .. . 1200... 1450... 1700mm Sirina Duljina . . . 4000. . . 5000. . . 6000 . . . 7000 mm Trgova/!ki formati 1000 x 2000mm 1250 x 2500 mm Celicni tanki limovi (JUS C.B4.112 - 1962 in 113 - 1978) Debljina 0,4. . .0,8 mm u razmaku po 0,05 mm 0,9 .. .1,1 mmu razmakupo 0,1 mm 1,25. . .2,75 mm u razmaku po 0,25 mm Sirina 550. . .600, 750. . . 1000, 1100, 1200 mm Duljina 1500...2000,2250,2500,3000 mm Plo!na masa celicnih limova
DcbIjina mm 0,40 0,45 0,50 0,55 0,60 0,65 0,70 0,75 0,80 0,85 0,90 0,95 1,00 1,25 1,50 1.75 Plmna masa kglm2 3,14 3,53 3,93 4,32 4,71 5,10 5,50 5,89 6,28 6,67 7,07 7,46 7,85 9,81 11,78 13.74 DcbIjina mm 2,00 2,25 2,50 2,75 3,00 3,25 3,50 4,0 4,5 5,0 5,5 6,0 6,5 7,0 7,5 8.0 Plona masa kglm2 15,70 17,66 19,63 21,59 23,55 25,51 27,48 31,40 35,32 39,25 43,18 47,10 51,03 54,95 58,88 62.80 DcbIjina mm 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 Plona masa kglm2 70,65 78,50 86,35 94,20 102,0 109,9 117,8 125,6 133,4 141,3 149,2 157,0 164,8 172,7 180,6 188.4 DcbIjina mm 25 26 27 28 29 30 32 34 36 38 40 42 44 46 48 50 Plmna masa kglm2 196,2 204,1 211,9 219,8 227,6 235,5 251,2 266,9 282,6 298,3 31'4,0 329,7 345,4 361,1 376,8 392.5

.1

Pocincani lim (JUS C.B4.081 - 1984) Debljina 0,45. . .4 mm; §irina 1000 mm; duljina 2000 (2500) mm.
29
~

Strojarski prirutnik

433

Celime

beSavne cijevi (ISO)

Materijal cijevi: celik C. 0000 (JUS celik C. 1212(JUS celik C. 1213(JUS celik C. 1402(JUS eelik C. 3100 (JUS
Nazivni promjer mm 10 Vanjski Debljina promjer slijenke mm mm 16 17,2 1,8 1,8

C.B5.226 C.B5.122 C.B5.123 C.B5.124 C.B5.125 Dulj. masa kg/m

1968) 1968) 1968) 1968) 1968)
Nazivni tlak (bar) C. 14021 C. 3100 100 100 100 100

C.OOOO C. 12121 C. 1213 100 25 100 0,632 100 25 100 - 0,688

-

15 20 25

-

32
40

20 21,3 25 26,9 30 33,7 38 42,4
44,5 48,3

2,0 2,0 2,0 2,3 2,6 2,6 2,6 2,6
2,6 2,6

0,890 0,962 1,13 - 1,41 1,77 - 2,01 2,29 2,57
2,70 2,95

-

25 25 25 25 25 25 25 25
25 25

I---

100 100 100 100 100 100 100 100

-

100 100 100 100 100 100 100
100 100

-

100 100 100 100 100 100 100
100 100

-

100 100 100 100 100 100 100
100 100

100 100

100 - 100 - 100 -,100 100 80
100

50 65

57 60,3 76,1

2,9 2,9 2,9 3,2

3,90 5,28 5,80

25 25 25

100 100

80

88,9

3,6
3,2 3,6

6,49
6,81 7,63

100

108

4,0
3,6 4,0

8,43
9,33 10,3

25 25

-

-

80

100 100 100

100 64

-

-

100 100 100

-

100

80

80

80
100

100
80
100

100
80 100

100

4,5 5,0

11,4 12,7

-

64

-

80

100

-

-

-

434

(:elicne belavne Nazi~ni promJer mm Vanjs,ki D~~ljina promJer stlJenke mm I mm . 3,6 Dulj. masa kg/m . 9,90

cijevi (nastavak) Nazivni tlak (bar)

"

I

,

C.ooooC. 12121C. 12131C. 1402/ C.3100 I
25

,

lOO

114,3

4,0 4,5 5,0

11,0 12,1 13,5

-

40

-

80
I

64 80 lOO

80
I

I

100

100

lOO

-'~'~I2.82S~
133

'~I---SOllOO
64 80 lOO 80 . lOO 80 40
I

125 1-1
139,7

4,5 5,0 5,6 . 6,3
4,0 4,5

14,2 15,8 17,6 19,8
13,5 14,9

80
lOO

lOO

40 64

lOO

5,0 5,6 6,3 5,0 5,6 6,3
4,5 5,0 5,6 6,3

. 16,6 18,5 20,8 19,0 21,1 23,8
18,1 20,1 22,4 25,3

-

25

-

80 lOO 64 80 lOO

-

80
1

80
lOO

1

-1-'---:t,S17,12S~~
159

---S0 '---SO
I

lOO

1

lOO

150 I-I~~~~
168,3

-

40

64 80 lOO
I

-

25

25

-

40 64 80
.
I

-

I

80 lOO

80

--~~~~I~,-,(175).1193,7 -'-1-1-1_1-1_1-1-

1s,4...8,825...40,
6,0" 6,3 31,1 32,6

-

40

40

200 I 216.. I 7,1 8,0

36,6 41,0
45,0 50,8

64

..
;.

.

-

8,8 10,0

-

-

80

80 lOO

64
I

80
I

80
lOO

lOO

I

lOO

Nazivni promjer 175 mm JUS ne preporublje. Dimenzije nisu prema ISO. 435

Celicne be!avne cijevi (nastavak) Debljina promjer promjer stijenke mm mm NazivniI Vanjski mm Dulj. masa kg/m Nazivni tlak (bar)
1 C,OOOOC,12121 C,I213 I.C,1402 1 C.3100

200

219,1

5,9 6,3 7,1

31,0 33,2 37,2

25

S,O
S,S 10,0 6,3 7,1

41,S
45,4 51,6 40,6 45,6

-

267

25

-

40

-

40

-

64

SO

- 100
40

SO

-

-

64 SO

SO 100

100

100

-

40 64

-

-

S,O S,S 10,0 7,1 S,O

250

-

11,0 69,7 6,3 41,6
46,7 52,1
57,1 273 S,

50,9 55,S 63,4

25

-

-

40

SO

-

64 SO

100 40

-

10,0 11,0

-

31S* 300 -

12;5 SO,9
7,5* S,O S,S 10,0 11,0 12,5 14,2 7,1 S,O
S,S

64,9 71,4

16

-

64 SO 100 40

SO 100

100

-

-

- -

-

-

40
64 SO

-

SO

I

64

64
SO

-

SO

-

100
I~

100

64 SO

57,4 61,2 67,1 76,0 S3,3 94,2 -106 55,6 62,1
6S,l

100 40

100 40 SO 100 40

-

-

40
SO

SO

100

-

100 -

-

- 100

40

-

16

-

40

323,9

10,0 11,0 12,5

14,2 109

77,4 S5,3 96,7

-

-

-

-

64
SO

SO

SO

-

100

-

100 -

100

SO

-

100

-

-

* Dimenzije nisu po ISO. 436

.;.."IIi

telicne Nazivni promjer mm Vanjski Debljina promjer stijenke mm I mm

besavne cijevi (nastavak)

Doli.
I

I

.
355,6

.

8,0 8,8
10,0

Nazivni tlak (bar) masa kg/m ' C.OOOOC.12121 I C.1213~C.I402' C.3100 40 64 68,3 1~ I 40 40 74,9 80
85,2

-

-

-

I

80

I

100

I

11,0

93,9

-

-

80 100 100

12,5 14,2 16,0
350 1-1

107 120 133 70,8 77,7
88,3 97,3

80 100 40 40

40

1

8,0 8,8
368 10,0 11,0

16

-

80 100

64
80 100

64 80
100

,

80 100

12,5 14,2 16,0

110 124 138
97,8 108 122 138

-'-'
406,4

S:S
10,0 11,0

85'916~~ -

4()

I

12,5 14,2

-

80

-

-

-

I

64
I

80 100

80 100

80 100

400 I~I

17,5 168
10,0
11,0

16

100
40

40

101
111

--

40
64
I

80
100

-

80 100

64 80 100

419

12,5 14,2 16,0 17,5
12,5 14,2 16,0 17,5 20,0
22,2

126 142 158 173
154 173 193 211 241
266

80 100

-'-'Il.0135
500 508

J04040I
64 80 100 80

;W80 100

40 64 100

I -

I

100

Od pojedinih vrsta eelika je ozn~ nazivni tlak.

dolaze U obzir cijevi onih dimenzija za koje 437

..

--

Predme

Celieue cijeYi

~

vub:ne ill hladno vaIjane (JUS C.BS.2S0 - 1983)

LW
Vanjski promjer D mm 10 12 16

+
"

.

Polami moment tromosti

1p = 21x Wp= 2 Wx
Moment Moment tromosti otpora W Ix 10' mm' (= cm') 10' mm' (= cm') 0,028 98 0,057 96 0,037 30 0,074 60 0,052 0,069 0,133 0,181 0,219 70 58 1 5 9 0,087 0,116 0,166 0,226 0,274 0,215 0,296 0,363 0,270 0,375 0,463 0,536 0,596 0,331 0,463 0,576 0,672 0,752 0,435 0,614 0,770 0,905 1,022 0,552 0,785 0,992 1,174 1,334 83 0 4 9 9 I 3 0 I 4 7 9 8 4 8 9 7 9 0 1 2 6 9 7 I

x Polami moment otpora
Presjek S mmz 28,3 40,0 34,S 49,S 47,1 68,3 88,0 53,4 77,7 100,5 59,7 87,2 113,1 137,4 160,2 66,0 96,6 125,7 153,1 179,1 75,4 110,7 144,5 176,7 207,3 84,8 124,8 163,4 200,3 235,6 Duljinska masa s mm 1 1,5 1 1,5 I 1,5 2 1 1,5 2 1 1,5 2 2,5 3 I 1,5 2 2,5 3 1 1,5 2 2,5 3 1 1,5 2 "2,5 3

Debljina

m,
kg/m 0,222 0,314 0,271 0,388 0,370 0,536 0,690 0,419 0,610 0,789 0,468 0,684 0,888 1,079 1,258 0,518 0,758 . 0,986 1,202 1,406 0,592 0,869 1,134 1,387 1,627 0,666 0,980 1,282 1,572 1,849

18

0,193 6 0,266 8 0,326 7 0,270 0,375 0,463 0,536 0,596 0,364 0,510 0,634 0,739 0,828 0,543 0,767 0,962 1,132 1,278 I 4 7 9 8 5 2 6 9 2 8 6 8

20

22

25

28

0,774 0 1,100 1,389 1,644 1,867

438

Precime

eeliCne

dJeYi

wrene Vanjski promjer D mm Debljina s mm 1 1,5 2 2,5 3 1 1,5 2 2,5 3 1 1,5 2 2,5 3 4 1 1,5 2 2,5 3 4 1 1,5 2 2,5 3 4 1,5 2 2,5 3 4 1,5 2 2,5 3 4

30

32

35

38

ill hladno valjane (nastavak) Moment Moment Prcsjek Duljinska masa tromosti °tPOra S m, I" W" mm1 kgfm 10' mm' (= cm') 10' mm>(= cm') 91,1 0,715 0,958 9 0,639 3 134,3 1,054 1,367 0,911 3 175,9 1,381 1,733 1,155 1,695 2,059 216,0 1,373 254,5 1,997 2,347 1,565 97,4 0,764 1,171 0,731 9 143,7 1,128 1,675 1,047 188,5 2,130 1,480 1,331 231,7 2,538 1,586 1,819 273,3 2,145 2,904 1,815 106,8 0,838 1,545 0,882 9 2,219 157,9 1,239 1,268 207,3 1,627 2,833 1,619 2,003 255,2 3;390 1,937 301,6 2,225 2,367 3,894 389,5 3,058 4,757 2,718 0,912 1,991 1,048 116,2 2,869 1,510 172,0 1,350 1,935 226,2 1,776 3,676 278,8 4,414 2,323 2,189 329,9 2,589 5,088 2,678 427,2 3,354 6,259 3,294 122,5 181,4 238,8 294,5 348,7 452,4 205,0 270,2 333,8 395,8 515,2 228,5 301,6 373,1 443,0 578,0 0,962 1,424 1,874 2,312 2,737 3,551 1,609 2,121 2,620 3,107 4,044 1,794 2,367 2,929 3,477 4,537 2,331 3,367 4,322 5,200 6,007 7,419 4,854 6,258 7,563 8,773 10,929 6,727 8,701 10,551 12,281 15,405 1,166 1,684 2,161 2,600 3,004 3,710 2,157 2,781 3,361 3,899 4,857 2,691 3,480 4,220 4,912 6,162

40

45

50

439

weene Vanjski promjer D mm Debljina s mm 1,5 2 2,5 3 4 1,5 2 2,5 3 .4 1,5 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4

56

63

Predme ceUene djevi iIi hladno valjane (nastavak) Moment Moment Presjek Duljinska masa tromosti otpora S ml 1% W% mm' 10' mm' (= cm') 10' mm' (= cm') kg/m 256,8 2.016 9,543 3,408 339,3 2,663 12,384 4,423 15.066 420,2 3,298 5,381 499,5 3,921 17.595 6,284 653,5 5.129 22.217 7,935 2,275 13.710 289,8 4,352 383,3 3,009 17.846 5,665 475.2 3,730 21,777 6,913 565,5 4,439 25.510 8,098 741.4 5,820 32,409 10,289 322,8 427.3 530,1 631.5 829,4 369,9 490,1 608,7 725,7 955,0 552.9 687.2 820,0 1080,7 615.8 765,8 914,2 1206,4 678,6 844,3 1008,5 1332,0 741.4 922,8 1102,7 1457,7 2,534 3,354 4,161 4,957 6,511 2,904 3.847 4.778 5,697 7,497 4,340 5,395 6,436 8,483 4,833 6,012 7,176 9,470 5,327 6.628 7,916 10,456 5,820 7,244 8,656. 11,443 18.942 24,717 30,235 35,504 45,326 28,505 37.296 45.746 53,866 69.145 53.550 65.823 77.670 100,127 73,952 91,054 107.624 139,215 98,971 122,028 144,435 187,351 129,080 159,334 188,809 245,476 5,412 7,062 8,639 10,144 12,950 7.126 9.324 11.437 13,467 17.286 11,900 14,627 17,260 22,250 14,790 18.211 21.525 27,843 17.995 22,187 26,261 34,064 21.513 26.556 31.468 40,913

70

1,5 .

80

90

100

110

120

440

Ce6me cijevi za cijevni oavoj Celilne cijevi propisanih mehanilkih svojstava (JUS C.B5.222 - 1968) Nazivni promjer mm col" 1/8 Vanjski promjer mm 10,2 1...50 debljina stijenke mm dulj. masa kg/m Nazivni tIak (bar) 80 debljina stijenke mm dulj. masa kg/m 100 debljina stijenke mm dulj. masa kg/m

13,5 10 17,2 15 21,3 20 26,9 25 1 33,7 32 1 1/4 42,4 40 1 1/2 48,3 SO 2 60,3. 65 21/2 76,1 80 3 88,9 100 4 114,3 125 5 139,7
150 6 165,1

.8

6

-

1/4 3/8 1/2 3/4

-

.

17,8 21,2

-

-

-

-

5,4 5,4

2,65 2,9

0,493 0,769

5,4
7,1 8,0

-

-

14,4
23,3 30,9

2,9 3,25 3,25 4,05 4,05 4,05 4,50 4,50 4,85 6,3
8,0 8,8

1,02 1,45 1,9 2,97 3,84 4,43 6,17 7,90 10,1 16,8
25,9 33,8

Celilne cijevi bez propisanih mehanilkih Nazivni promjer col mm 6 8 10 15 20 25 32 40 SO 65 80 100 125 150 1/8 1/4 3/8 1/2 3/4 1 1 1/4 1 1/2 2 21/2 3 4 5 6 Vanjski . promjer mm 10,2 13.5 17,2 21,3 26,9 33.7 42,4 48,3 60,3 76,1 88,9 114,3 139,7 165,1 debljina stijenke mm 2,0 2,35 2,35 2,65 2,65 3,25 3,25 3,25 3,65 3,65 4,05 4,5 4.85 4.85

svojstava (JUS C.B5.225 - 1968) Teke cijevi debljina stijenke mm 2,65 2,9 2,9 3,25 3,25 4,05 4,05 4,05 4,5 4,5 4,85 5,4 5,4 5.4 dulj. masa kg/m 0,493 0,769 1,02 1,45 1,90 2,97 3,84 4,43 6,17 7,90 10,1 14,4 17.8 21.8 dulj. masa kg/m 0,407 0,650 0,852 1,22 1,58 2,44 3,14 3,61 5,10 6,51 8,47 12,1 16.2 19,2

Polutdke cijevi

" Nap~tena stara oznaka. 441

Ceuma iica OkruglDVuCelUl &licna lico (JUS C.B6.110 - 1982)
Nazivni promjer mm 0,1 0.12 0,14 0,16 0,18 0,2 0,22 0,24 0,26 0,28 0,31 0,34 0,37 0,4 0,45 0,5 0,55 0,6 0,7 0,8 0,9
.

Tolerancija mm :t 0,005 :t 0,01

Presjek mm2 0,00785 0,0113 0,0154 0,0201 0,0254 0,0314 0,0380 0,0452 0,0531 0,0616 0,0755 0,0908 0,108 0,126 0,159 0,196 0,238 0,283 0,385 0,503 0,636 0,785 0,950 1,13 1,33

Dulj. masa kglkm 0.0617 0,0888 0,121 0,158 0,200 0,247 0,298 0,355 0,417 0,483 0,592 0,713 0,844 0,986 1,25 1,54 1,87 2,22 3,02 3,95 4,99 6,17 7,46 8,88 10,4

Nazivni promjer mm 1,4 1,6 1,8 2 2,2 2,5 2,8 3,1 3,4 3,8 4 4,2 4,6 5 5,5 6 6,5 7 8 9 10 11 12 13 14

Tolerancija mm :t 0.04 :t 0,06

Presjek mm2 1,54 2,01 2,54 3,14 3,80 4,91 6,16 7,55 9,08 11,3 12,6 13,9 16,6 19,6 23,8 28,3 33,2 38,5 50,3 63,6 78,5 95 113 133 154

Dulj. masa kgIkm 12,1 15,8 20,0 24,7 29,8 38,5 48,3 59,2 71,3 89 99 109 130 154 187 222 260 302 395 499 617 746 888 1040 1210

:t 0,08

:t 0,015

:t 0,02

:to,IO

1

:t 0,03

I'-I 1,2 1,3 :to,04

:to,15

*
I

I'

OkruglD

vueelUl celiCna lica od malougljiCnog

celika za posebne

svrhe

(JUS

C.B6.011 - 1980) Nazivni promjer 0,1. . . 14 mm. OkruglD &liCnalica, VuCelUl bruIelUlu tolerancijskom polju ISO h 11 ili (JUS C.B6.111- 1982): Nazivni promjer 1...9,8 mm

442

(

3..::-. . .
"';

::.,/ \

:..:- \ .: ,./ t" v .' ..{ :--:..,..1...........

.
Celi\!na
..,-~{:.'(._~:~.-.,\ ,

eelima

uiad

za opCe svrhe

uiad

bez

jezgre

-r),
'.:

i

Diad bez jezgre (srZi) je spletena od Zica istog promjera. Oko srediAnjeZice sukano je u prvom
sloju 6 ill u drugome 12, ill joA u treeem 18 Zica.. Sukanje prvog sloja moZe biti desno (tj. nonnalno) ill lijevo. S~anje u.slije~~ slojevima uvijekje suprotno sukanJu u sloJu pOJe toga.

;:"", ,:<

Zice za uZad bez jezgre su od relika nazivne vla\!ne \!vrstoee Rm

= 1570 ili 1770 N/mm2

Zice mogu biti gole ili pocin\!ane.

Uie 1 x 7 (JUS C.H1.060 - 1982); Izvedba Dieta: 1 + 6 Zica DZe se sastoji od sedam Zica od kojih je §est ovijeno oko sredi§nje Zice. PrekidDa sUa Fr rafuoska, FmiD Dajmaoja Nazivoi Duljioska pri DaziVDoj toQ Hca promjer masa uteta Rm 1570 N/mmz Rm = 1770 N/mmz FmiD d FmiD Fr Fr ml kN kN kN mm kN kg/m

-

-

I1 .11 " I

=

0,6 0,8 1 1,5 2 2,5 3 3,5 4 4,5 5 6 7 8 9 10 12 14 16

0,00181 0,003 21 0,005 02 0,011 3 0,020 1 0,031 4 0,045 2 0,061 5 0,080 3 0,102 0,126 0,181 0,246 0,321 0,407 0,502 0,723 0,984 1,29

0,342 0,608 0,950 2,14 3,80 5,93 8,55 11,6 15,2 19,2 23,7 34,2 46,5 60,8 76,9 95,0 137 186 243

0,308 0,547 0,855 1,92 3,42 5,34 7,69 10,5 13,7 17,3 21,4 30,8 41,9 54,7 69,2 85,5 123 167 219

0,385 0,685 1,07 2,41 4,28 6,69 9,63 13,1 17,1 21,7 26,8 38,5 52,4 68,5 86,7 107 154 210 274

0,347 0,617 0,963 2,17 3,85 6,02 8,67 11,8 15,4 19,5 24,1 34,7 47,2 61,7 78,0 96,3 139 189 247

'I J I

443

Vie 1 x 19 (JUS C.H1.061 - 1982) U~ se sastojiod 19 (1 + 6 + 12) fica od kojihje oko sredi§njefiee ovijeno u prvom sloju 6 fica, a u drugom 12 fica.
Nazivni promjer u!eta d mm 1, 1,5 2 2,5 3 3,5 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 Fr Duljinska mass m( kg/m 0,004 95 0,011 1 0,019 8 0,031 0 0,044 6 0,060 7 0,079 3 0,124 0,178 0,243 0,317 0,401 0,495 0,599 0,713 0,837 0,971 1,11 1,27 1,43 1,61 1,79 1,98 2,18 2,40 2,62 2,85 3,10 Rm Fr -kN 0,937 2,11 3,75 5,86 8,43 11,5 15,0 23,4 33,7 45,9 60,0 75,9 93,7 113 135 158 184 211 240 271 304 338 375 413 454 496 540 586

- rabmska, Fmin- oajmanja
pri nazivnoj tYrstoa fica Rm = 1770 N/mm2 Fmin kN 0,825 1,86 3,30 5,15 7,42 10,1 13,2 20,6 29,7 40,4 52,8 66,8 82,5 99,8 119 139 162 186 211 238 267 298 330 364 399 436 475 515 Fr kN 1,06 2,38 4,23 6,61 9,51 12,9 16,9 26,4 38,1 51.8 67,6 85,6 106 128 152 179 207 238 271 305 342 382 423 466 512 559 609 661 Fmin kN 0,930 2,09 3,72 5,81 8,37 11,4 14,9 23,2 33,5 45,6 59,5 75,3 93,0 112 134 157 182 209 238 269 301 336 372 410 450 492 536 581

Prekidna siIa

= 1570 N/mm2

11

444

300 370 448 533 625 725 832 947 1070 1200 = 1770 x.122 0.300/301 1975) V/lee za &libzu uiad (JUS C.32 14. -' 5:: -.39 16..31 3.1983) Stremenje (JUS C.37 2.24 12. Fmin kN Prekidna siIa Fmin .H1.396 0. Celitna uiad za izvozne uretlaje u rudarstvu JUS C.1-'.H1.1968) .2 74..5 133 181 237 .H1.1 66.03OJOS1AIS5'Q .2 80.5 104 150 204 267 338 417 505 601 705 818 939 1070 1210 1350 !.H1.8 84..958 1.1 29.240 0.1980} CelillUl uiad za vitw i slilno (JUS C.7 26.9 20.5 65.. &:9'::'lOO I.078 2 0.Vie 1 x 37 (JUS C.83 4.4 51.0 39.96 2.. Fr tice Nazivni promjer ufeta d Duljinska masa ml kg/m 0.rabmska.051 Spojleeza &libzu uiad (JUS C.. 0.oajmDja Fr kN pri nazivnoj 00st0a tica Rm = 1570 N/mm2 Rm mm 3 4 5 6 7 Fr kN 8.H1..82 3.062 - 1982) Ufe se sastoji od 37 (1 + 6 + 12 + 18) tica od kojih je oko sred&je ovijeno u prvom sloju 6 tica..704 0.9 92.1 33.3 59.3 45.01 5.306 .313 0. i3. I.40 5.. u drugom 12 tica i u treeem 18 5ca. 7.65 6.080 .= FiN 8 9 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 30 32 34 36 .58 1.34 .044 0 0..5 .5 51.H4.25 1..8 23..489 0. 3:..176..1975) - .- -- 5"- .1 37.5 116 158 206 261 322 389 463 544 631 724 824 30 1040 9.

4 115 151 191 235 285 339 397 461 602 762 941 * Obitno uie 8 x 7 (JUSC.175 - - Fr kN FmiJI kN 2.29 9. moZe biti desno .0572 0.7 23.vlaknena jezgra Uie 6 x 7 (JUS C.8 52.0 70.1 .4 97.72 37.4 42. 0.1 110 128 167 212 261 316 376 442 512 669 847 1050 21.070 .1982) Izvedba uZeta: 6 strukova po 7 (1 + 6) fica.080 . 443 do 445) sukanih oko vlaknene ill C!e1iC!ne jezgre.42 2.3 79. Prema tome da Ii je gomji sloj struka sukan desno ill lijevo moZe me biti sukano krifuo (normalno) iIi istosmjemo.289 0.88 10.5 32.014 3 Fr kN 3 4 - FmiJI kN 5 6 7 0.61 5.089 4 0.9 65.2 63. - N/mm2 Rm = 1770 N/mm2 m.1 46.2 52.915 1.5 16.8 71.432 0.Hl.80 3.CeliC!ria uhd s jezgrom (du§om) Utad s jezgrom ima 6 fiC!anihstrukova (u izvedbi kao kOOuZeta bez jezgre.16 1.35 5.9 114 148 188 232 280 334 392 454 593 751 927 33.515 0. s .63 5.66 4. .604 0.1 102 134 169 209 252 300 353 409 534 676 835 Pri reliCioj jczgri su duIjinska masa i prekidna sila nc!to vere. DuIjinska masa Rm NaziVDi promjer llteta d mm 2 Fr - = 1570 Prckidna sUa FmiJI najmanja pri nazivnoj crrstoa tica rafunska.1 84.iitani struk y .6 58.06' 2.1 83. ovijenih oko vlaknaste jezgre.7 99.3 2.41 '14. 8 9 10 11 12 13 14 16 18 20 22 24 26 28 32 36 40 0.229 0.032 2 0.1982) 446 .129 kg/m 0.6 47.1 75.0 41. Sukanje fiC!anih strukova (normalno) iIi lijevo.Hl. v.9 58.43 1.1 28.73 2.8 37. str.1 94. 88.357 0.701 0.

125 0.90 8.280 0.1 48.najmanja pri nazivnoj /!vntoQ tica Rm = 1770 Nfmm2 FmiD kN Fr kN FmiD kN Prekidna sUa = 1570 Nlmm2 Fr kN 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 16 18 20 22 24 26 28 32 36 40 44 48 52 56 3 0.Hl.6 19.0554 0. FmiD. u drugom 12 Dca.9 - - - 5.090 .3 91.70 7.48 5.8 94.l00 .7 34.1 54.096 .67 1.346 0.54 6.2 58.54 4.34 2.170 0.1982) 447 . a strukovi su ovijeni oko vlaknaste jezgre.4 69.69 10.1982) Ule Seale 8 X 19 (JUS C.8 22.585 0.3 76.5 51. Nazivni promjer uteta d mm Fr DuljiDska masa ml kglm 0.1 107 124 162 205 253 306 364 428 496 648 820 1010 1220 1460 1710 1980 4.H1.71 3.1 15.99 2.1982) Ule 8 X 19 .H1.9 107 139 176 218 263 313 368 426 557 705 870 1050 1250 1470 1710 35.9 45.2 63.5 81.l04 .0865 0.1982) Ule Seale 6 X 19 (JUS C.9 39.678 0.498 0.072 .221 0.0 40.70 13.Hl.1982) Ub: se sastoji od 6 strukova po 19 (1 + 6 + 12) Dca od kojih je oko sredgnje Dee ovijeno u prvom sloju 6 Dca.H1.886 1.6 26.8 44.38 1.086 .5 91.97 9.1 67.H1.419 0.8 110 144 182 224 272 323 379 440 575 727 898 1090 1290 1520 1760 30.12 1.Ule 6 x 19 (JUS C. Ule 6 X 19 .6 124 156 193 234 278 326 378 494 625 722 934 1110 1300 1510 .ispunjeno licoma (JUS C.031 1 Rm -raamska.4 65.8 31.H1.088 .5 94.36 10.1982) Ule Warrington6 X 19 (JUS C.9 80.ispunjeno licoma (JUS C.1982) Ule Warrington8 X 19 (JUS C.4 56.8 78.

Hl.1982) Vie 6 x 12 + 7 vlaknastihjezgri (JUS C.678 0.1 88.3 76.125 0. m) kg/m 0.112 .71 3.1982) Vie Warrington-Seale6 x 31 (JUS C.2 90..36 10.9 45.S 46.5 91.12 1.Hl.170 0.2 63. u trecem 18 zica.0 66.2 63.8 31.l02 .7 118 150 185 224 267 313 363 474 600 741 896 1070 1250 1450 1670 1900 * Obitno uie 8 x 37 (JUS C.Hl..1 67.078 .Hl.1982) Vze se sastoji od 6 strukova po 37 (1 + 6 + 12 + 18) lica od kojih je oko sredisnje lice ovijeno u prvom sloju 6 lica.70 7.084 . Prekidna sUa Fr raeunska. mm kN 18.1982) Vie Warrington-Seale8 x 36 (JUS C. mm kN - Fr kN 22.280 0.1982) 448 .9 12.Hl.3 52.97 9.Vie 6 x 37 (JUS C.8 94.0 40.4 56.Hl.67 1. a strukovi su ovijeni oko vlaknaste jezgre.3 56.8 25. FmiD najmaoja pri oazivnoj evrstOCitica Nazivni promjer ufeta d mm 6 7 8 9 10 11 12 13 14 16 18 20 22 24 26 28 32 36 40 44 48 52 56 60 64 Duljioska masa Rm - - = 1570 N/mm' Rm = 1770 N/mm' !I .1982) Vie Seale 6 x 37 (JUS C.8 110 144 182 224 272 323 379 440 575 727 898 1090 1290 1520 1760 2020 2300 29.6 37.l06 .S 51.498 0.346 0.Hl.074 .99 2.076 .Hl.886 1.l08 .54 4.4 42.419 0. u drugom 12 lica.38 1.1982) Vie 6 x 24 + 7 vlaknastihjezgri (JUS C.6 78.48 5..54 6.585 0.9 80.1 107 124 162 205 253 306 364 428 496 648 820 1010 1220 1460 1710 1980 2280 2590 F.5 142 Fr kN - F.6 33.1982) Vie Warrington-Seale6 x 36 (JUS C.1 75.221 0.34 2.2 102 134 169 209 253 301 353 409 534 676 835 1010 1200 1410 1640 1880 2140 35.

.

2 49.80 4. mm mm 13.80 7.2 8.2 21.4 9.1978).8 19.7 24. 6.1978).0 5 6 6 7.1 31.5 98.4 8. 0. Dimenzije u zagradama treba izbjegavati.9 20.H4.030 .50 0.1 61.021 . d mm 4 5 (5) 6 (6) 7 (7) 8 9 10 11 13 14 16 18 Korak.78 0.6 23.H4.25 2.35 0.30 9.2 20.7 16.H4.H4. Lanci za transportere sa srednje dugim clancima (JUS C.1978).Lanci za dizala (JUS C.40 5. h mm 12 15 (18.2 47.77 1.4 44.75 7.80 5.4 34 37.70 3.1978) (kalibrirani) Nazivni promjer d Korak h Sirina l\lanka b mm 42 52 58 65 74 Duljinska masa m.H4. * Komadni lanci za opeu upotrebu s kratkim clancima (JUS C.1 Lanci za dizala (JUS C.5 30.025 .6 54.30 .6 Duljinska masa ml kg/m 0.2 15.6 16.0 Opteretenje dozvoljeno ispitno mm 13 16 18 20 23 mm 36 45 50 56 64 15.6 10.6 27 30. kg/m 3.07 1.8 12 13.40 1.2 23.031 .5) 21 (22) 24 27 28 31 36 41 45 50 Sirina l\lanka vanjska unutarnja b maks. bn min.05 1.75 2.4 63.9 39.00 12. 450 .1978) kvalitetni razred: 5.8 78.4 49.2 7.9 16. Lanci za transportere s dugim clancima (JUS C. 8 Nazivni promjer.5) 18 (18.54 .0221023/024 .

sl I prclano 1 1 1.076 3 0.212 0. (Nastavak na sir.5 3. za od aluminijskih slitina.03 0.7 0. mm vureno al sI al.5 1.96 10.39 .22 1.89 5.0429 19.vucene ili preiane (JUS C.9 30 35 - 530.5 283.90 0.477 201.131 1.00477 0.65 6.358 153.9 6.4 22 380.2 907.2 2.J 1.9 0.00212 0.4 11.305 36 38 38 40 40 - 1018 6.34 0.5 2.142 3.0260 0.C3.416 176. masa kg/m mm I esjek m.006 87 - - -5 6 7 8 10 - 26 27 28 29 30 30 32 32 34 35 35 25 25 - - 25 - Dui' kg/m 0.257 54 55 - 1134 1257 1385 1590 1810 1963 2124.4 2.45 2.909 6.55 1.543 0. 2376 2.9 572.0103 0.29 4.3.687 0.0339 15. . 451 .5 113.03 1.00416 0.00305 0.2 21 346.12 1.0 11 12 13 10 8 10 12 23.136 0.0166 0.0 6 8.57 0.0217 0.0191 0.8 4.33 490.172 78.5 23 24 452.1963) Promjer.75 3.848 0.0 4 4. a vrijednosti »51.54 52 52 53 95.053 0 0. 452) Vrijednosti »al. vrijede za poluproizvode od aluminija.5 5.18 .76 0.89 J - poluproizvode .0 2 2.8 660.539 1.621 11.613 0.60 11 - 12.0 254.30 5.06 3.545 0.801 4.935 1.48 50.104 0.0641 28.5 706.ALUMINIJSKI POLUPROIZVODl Mase poluproizvoda po jedinici duljine (kg/m) iIi jedinici povrsine (kg/m2) izracunane su sobzirom na prosjecnu gustoeu aluminija od 2700kg/m3.785 1. Aluminijske sipke i tice Okrugle sipke i fiee od aluminija i aluminijskih slitina.43 1.767 2.0 9.0133 0.0 3.91 2.2 3.069 8.8 3.0 - 0.2 1.00543 0.158 7. aI.74 4.63 8.66 1.78 1.00848 0.63 0.6 615.1 415.96 6.41 14 15 15 16 17 18 19 - - - 15 132.1 227.6.13 7.9 962.030 6 al 51 omjer.030/031/130!131 .0 5 5.73 2206 2290 5.4 jek mm' Dulj.766 7.5 7.1 1.9 804. 51 I mm' II vureno preSano 20 20 20 314.27 42 42 45 45 48 48 50 50 45 50 55 40 63.27 38.62 0.8 2.7 0.6 1.011 3.042 9.17 2.1 56 57 58 58 60 60 65 65 70 70 75 75 55 60 65 70 15 2463 2642 2827 3318 3848 4418 2552 0.

0432 0.8'75 - - 14400 22 500 4225 11.1 21.47 6.097 2 Debljina* mm Presjek mm' vureno al 51 al.273 0.132 0.14 - -6 -8 9 16 20.0817 0.6 47.2 mm al Promjer* 51 al.sl vureno prebno Presjek I - 80 90 - 80 90 7088 11310 7854 9503 5027 6362 - - 100 110 100 110 19.8 2025 2500 3025 3600 5.529 0..Okrugle Iipke i lice od aluminija i aluminijskih slitina.69 30 900 1.17 18 .7 76.3 30.76 3.691 0.32 40 - - 65 70 75 - 7!} 80 100 120 150 0.0547 0.S 35.608 0.0108 slitina.034{035{134{135 Dolj.6 84.7 54.56 1. masa kg/m 25 - - 25 27 - 28 30 30 32 - 625 729 784 1.6 17.8 17672 20 106 - 220 230 240 250 34 636 45 239 49 087 38013 103 41548 112 122 133 93.31 4.25 25 30.5 5.S . 451! i lice od aluminija i aluminijskih (JUS C.2 5625 15.2 25.12 2.31 1.72 .7 - I 170 180 190 200 mm' 22 698 25 447 28 353 31416 Dolj.0675 0.9 60.19 20 - 15 - 10 - - 20 196 225 256 289 324 361 400 0.8 210 120 - - - 130 140 150 160 120 13273 15394 41. vucene ili preiane (nastavak) - Promjer* mm Presjek mm' vureno al 51 I pre§ano al.17 9.5 6 7 7 8 8 9 '10 10 -11 12 12 . 452 Vidi opasku na sir. masa kg/m 61.975 1.C3.3 38. masa kg/m 13.75 8.4 4900 13.0243 0. Vidi opasku na Sir.08 0.327 0. 451! . 1963) vucene ili preiane Kvadratne Iipke Debljina* mm Presjek mm' vureno al 51 I pre§ano al.25 36 0.43 j 49 81 100 121 144 64 0.780 0.3 10000 27.sl IPre§ano 22 22 484 24 576 Dolj.sl 2 4 5 -6 3 4 4 5 4. masa kg/m 0.3 68.sl 80 90 95 100 Dulj.219 0.389 45 50 55 60 - - 50 60 1024 1225 1600 2.173 35 40 15 16 .2 6400 17.97 2.

081 0. Otvor al 51 pres.74 3.9 779.458 0.5 5 6 7 8 5 6 7 8 - I mm' 7.043 0. a vrijednosti »51«za .8 943..7 194. .844 1.54 21.676 0.4 169.283 0.93 50 1527 1753 1833 2165 2620 4. masa kg/m 1.3 631.46 1.7 146.86 17.065 0.5 3.55 2.) .150 33 35 38 886.46 80 100 120 150 I 8660 12 470 19481 5542 14.0210 0.041 0.8 124. 454 i 455.95 5.39 2. masa kg/m mm vueno klju.44 55.794 10.234 0.0 1060 I 122 2.38 3.C3.526 - 41 41 42 45 46 46 50 50 55 - 40 - 1250 1384 1456 3. vureno klju.12 4.65 I DuIj.irinaXIdebljinaI p vuceno prdano 5X2 mm 5x3 5x4 6X2 6X3 - - . masa kg/m mm !. masa kg/m !.065 0.0286 0.Sesterokutne Iipke i lice od aluminija i aluminijskih slitina.5 6 8 26.058 5 0.084 2 - I - 30 32 30 32 30 mm' .6 312.kI 10 15 20 12 18 I 0.13 0. 51 II 3 3 3.8 0.027 0. vucene ifi presane (JUS C.15 86.5 4 4 4.61 13.10 5.73 4.115 0. DuIj.0 419.047 3 0.60 I Plosnate sipke i lice od aluminija i aluminijskih slitina.200j201 . vucene ili prelane (JUS C.0374 0.3 678..054 0.96 23.8 0.I 541. al.6 346. pres.20 31.086 453 (Nastavak na Sir.86 3.1963) Presjek I mm Otvor al 51 aI.irina X debljina vuceno preno resJC l pmm k .C3.1963) res)e mml DuIj.42 11.0707 0.2 498.032 0.03 42.5 4.049 6X4 6x5 8X2 8X3 8x4 - I I - 24 30 16 24 32 0.- - 60 70 3118 4243 8.42 36.35 60 - .394 0.83 2.036j037jI36j131 .337 0.60 104.750 0.70 52.3 280.189 0.18 0. 250.70 1.43 36 36 - 9 9 10 10 11 11 10 - 12 12 13 14 14 - 15 70.07 17 18 17 - - 20 19 19 20 22 22 24 24 - - Vrijednosti »al« vrijede za poluproizvode od aluminija.4 DuIj.sl 25 25 27 27 28 Presjek I 0.5 5. poluproizvode od aluminijskih slitina.85 7.934 1.

216 0.16 2.486 0.324 0.108 0.648 0.405 0.972 1.Plosnate sipke i lice od aluminija i aluminijskih (nastavak) Sirina X debljina mm vuceno preano 8X 5 8X 5 Pres jek nim2 40 Dulj.73 2.259 0.810 0.432 0. vucene i presane Sirina X debljina mm vuceno preano Presjek 75 lOO 125 150 200 250 300 400 500 120 150 180 240 300 360 480 600 750 200 240 320 400 480 640 800 1000 1200 250 300 400 500 600 800 mm2 I Dulj.675 0.648 0.675 0.24 0.135 0.270 0.194 0.130 0..03 0.810 1. masa kg/m 0.432 0.10 50X 12 50 X 16 454 .130 0.054 0.08 1.216 0. masa kg/m 8x 6 8x 6 10X 2 10x 3 IOx 4 10X 10x 10x 12x 12x 12X 12X 12X 12X 12X 16x 16X 16x 16X 16x 16x 16X 16X 20X 20x 20X 20x 20X 20X 20 X 20X 20X - 10x 10x IOX 12x 12x 12X 5 6 8 - 5 6 8 2 3 4 5 6 8 10 2 3 4 5 6 8 10 12 2 3 4 5 6 8 10 12 16 5 6 8 48 20 30 40 50 60 80 24 36 48 60 72 96 120 32 0.081 0.270 0.30 1.864 1.540 0.259 0.086 4 5 25x 5 6 25X 6 8 25X 8 25x 10 25X 10 25X 12 25 X 12 25 X 16 25 ><'16 25 X 20 25x 25X 25X 25 X 25 X 3 - 0.810 1.108 0.173 0.097 0.108 slitina.324 0.162 0.08 1.202 0.162 0.648 0.518 0.065 0.35 0.62 2.216 0.540 0.324 0.70 3.62 2.346 0.30 1.35 1.16 - 30x 30x 30X 30X 30x 4 5 6 8 10 30X 30X 30X 30X 5 6 8 10 16X 5 16X 6 16X 8 16X 10 48 64 80 96 128 160 192 40 60 80 100 120 160 200 240 320 0.08 1.864 30 X 12 30 X 16 30 X 20 40X 5 40X 6 40X 8 40X 10 40x 12 40X 16 40X20 40x25 40x 30 30X25 30x 12 30 X 16 30 X 20 - - 40x 5 40X 6 40X 8 40X 10 40x 12 40X 16 40X20 40X25 20x 20X 5 6 - - 20x 8 20XI0 20X 12 - 50X 50 X 50X 50x 50 X 6 8 10 12 16 50X 5 50 X 6 50X 8 50 ><.540 6.162 0.338 0.405 0.130 0.

75 - 160X 16 160X20 160 X 25 160 X 30 160X4O 160X50 160 X 60 180X 10 2560 3200 4000 4800 6400 8000 9600 1800 6.50 125 X 50 6250 16.30 125 X 30 125 X 30 3750 10.40 125 X 20 125 X 20 2500 6.80 12.32 5. mm mm2 vueeno I prno !iirinaXdebljina I PresjekI 50X20 50X20 1000 50 X'25 50 X 25 1250 50 X 30 50x30 1500 50X40 2000 360 60X 6 60X 8 60X 8 480 60XIO 60XIO 600 60 X 12 60X 12 720 60xI6 60x 16 960 60 X 20 60X20 1200 - I - 3.91 8.64 80 X 50 100 X 10 100 X 12 100X 12 100 X 16 100 X 16 100 X 20 100 X 20 IOOx25.40 5.18 60X4O 80X 10 80X 12 80x 16 80X20 60X40 80X 8 80X 10 80X 12 80X 16 80x20 2400 640 800 960 1280 1600 6.86 60 X 25 60X30 60x25 60 X 30 1500 1800 - 160x 10 160 X 12 1600 1920 4.15 14.45 4.20 - .70 3.48 1.25 2.972 125 X 25 125 X 25 3125 1.70 3.44 5.78 100X30 100X40 100 X 30 100 X 40 100 X 50 100 X 60 3000 4000 5000 6000 8.62 125 X 40 125 X 40 5000 13.80 2.24 4.94 125 X 60 7500 20.05 4.40 6.73 2.38 125 X 12 1500 4.32 5. 100 X 25 4000 1000 1200 1600 2000 2500 10. 180 X 20 180 X 25 180 X 30 180 X 40 200 X 10 200 X 12 3600 4500 5400 7200 2000 2400 9.80 13.58 19.96 17.10 10.20 21.40 6.P/OS1Ulte Iipke i lice od a/uminija i a/uminijskih slitina.28 21.60 25.60 455 .50 16.40 6.64 10.92 4.64 10.59 masa kWm DoIj.75 8.48 200 X 16 200 X 20 I 200 X 25 200 X 30 1200X4O 3200 4000 5000 6000 8000 8.80 13.38 3.86 180X 12 180X 16 2160 2880 5.24 4.83 7.72 12.05 4.13 1.50 16. vucene i preSane (nastavak) !iirina X debljina mm mm2 masa kWm vueeno preano Presjek I DoIj.44 0.48 8.87 1. 125X 10 1250 2.59 3.16 2.32 160 X 20 160 X 25 160 X 30 160X40 80X25 80 X 30 80 40 80 X 25 80x30 80X40 2000 2400 3200 5.05 125X 16 125X 16 2000 5.

1165 0.328 0.0 387 1.212 0.6 43.6 78 98 145 64 80 98 121 118 146 0.565 691 1..32 1549 4.2 28.8 70.C3.189 8 80 0.0 I Profili T od aluminija i aluminijskih slitina. masa kg/m DuIj.310 ' I .0 76.27 krakova Ijina DuljinaII Debmm mm I 10 10 1.394 Sirina noge mm 30 30 30 40 40 40 40 50 50 50 V.L Aluminijski proflli I Jednakokracni kutni pro/iIi od aluminija i aluminijskih slitina.0 112.169 0.204 .0518 40 4 0.256 10 lOO 0.06 4915 13. preiani (JUS C.173 0.324 12 140 0.1532 6 80 0.0761 0.2 27.18 1920 5.3725 10. I ISlDa mm 30 45 45 25 25 40 40 50 50 50 I DebPr .5 2 15 15 2.-.785 2.296 580 1.513 3 235 0.6 2 2 2.0626 0.86 931 2.423 0.6 2 2 3 1.429 3 190 0.472 3 220 0.C3.304 125 10 0.045 480 1.8 23.5 20 3 25 2 25 2.8 120.466 140 14 0. preiani (JUS C.2 15 1. Ijina eSJ~ masa mm mm \ kg/m 3 175 0.264 0.202 .5 20 2 20 2.261 12 125 0.0745 60 5 60 6 0.634 4 311 0.8 96.1963) Sirina v.53 2885 7.5 2 10 I 12 12 1.2 56. k DuIj.15 .216 0.78 3245 8.5 159 0.099 3 50 4 5 50 0.8 95.828 307. _ 20 20 30 30 16 16 25 25 30 30 DebI p .264 0.5 30 3 4 30 I Pres' k 19.612 160 12 16 160 DuIj.8 0.5 2 2. k DuIj.8 227.76 3763 10.796 4 391 1.594 4 291 0.391 0.51 1229 3.207 lOO 8 0.839 3 295 0.055 5 485 1.318 0.1963) m krakova IJlDa mm Duljina I mm b-I 40 2 0.5 62. masa J2 mm Pres'ek I kg/m 156.2 36.0 172. resJ~ mm I noge I ISlDa Ijina mm I mm I mm masa kg/m 20 20 20 20 25 25 25 25 30 30 I 456 1.18 2420 6.

87 90 140 140 90 1.64 10 3041 8.228 160 160 100 5 560 1.35 160 100 160 100 4. masa Ijina* Presjek mm mm2 . II I .21 8 2458 6.77 13.53 16(12) 5921 15.84 10.1963) Dui ' 11 Vlsma mm noge mm 25 16 32 16 32 20 40 20 40 25 40 30 40 40 50 25 50 30 50 40 60 30 60 30 60 40 60 40 80 40 80 40 I " Sirina I Deb. 100 50 2 154 0.87 5 860 2.30 12(10) 4219 11.055 125 125 1.05 7.24 160 160 4.21 8 2778 7.648 140 3 316 0.581 125 80 3 286 0.1 0.15 I I 1 ~Il 11 n. mm Sirina Deb-Imm .22 8.05 140 140 2. PresJek 2 noge mm IJma mm I v' .kg/m 4 693 1.853 160 80 80 4 495 1.33 Ijina mm Deb-/ 10 10 12 10 12 12 14 12 14 14 16 resJ Pmm kl .5 240 0.58 1.335 1.372 .41 Proftli [ od aluminija i a(uminijskih slir/na.5 215 0. Isma .38 6.235 80 50 2 122 0.60 100 4 455 1.99 16(12) 6721 18.78 125 200 4 615 1.27 8.228 140 90 90 2.772 125 4 455 1.87 6.32 5 960 2.23 160 160 5.64 10 3041 8.59 7.53 3.Proftli T od aluminija i aluminijskih slirina.203 . masa noge Isma mm mm I kg/m Sirina I V" Dui' 80 1. Presjek J.310 125 125 125 1.. preIani (nastavak) i.. 60 40 4 391 40 485 60 5 60 5 60 585 6 699 60 60 80 50 5 635 50 759 80 6 80 80 6 939 1242 80 80 8 8 1562 100 100 10 100 1941 125 80 8 1602 100 I I J.71 140 140 2.- . noge mm mm \ mm kg/m 80 50 1. 1991 2441 2915 2241 2675 3275 3804 3035 3524 4364 4969 m kg/m Dulj 5.19 9. Visina IJma 2 masa mm .52 11.416 .05 250 I I Sirina DebI Dulj. 100 80 2.51 4 535 1.44 100 200 5 660 1.47 8 2178 5.59 6 1143 3.329 50 2 138 0.6 87.C3.66 250 100 125 5 760 2.39 16(12) 6121 16. * Vrijednosti u zagradama vrijede za debljinu noge. preIani (JUS C.88 8 2458 6.50 10 3441 9. 457 .08 6 1653 4.

60 15ma mm noge mm V" Sirina 16 25 25 25 30 20 30 30 40 40 50 50 50 60 60 60 80 80 80 80 100 100 125 25 40 30 50 50 40 50 60 50 50 80 80 100 100 80 I r' esJe J.019 .2 21.35 941 2.0 67. masa kg/m Dulj 5.2 0. ma mm2 masa mm kg/m Deb-IPr .947 541 1.5 16.. 458 .1963).86 11.85 14.050/J50 -.12 15.50 V" Toplo valjani Urn od aluminija i aluminijskih slitina (JUS C.1963) Sirina mm Debljina 4 5 6 8 10 12 Duljine: I mm do do do do do do 2 500 2500 3 000 3 000 3 000 3 000 I PloIt.46 621 1. k lour 1.72 8.89 871 2.95 5.68 871 2.051 /151 .35 701 1.54 1171 3.17 12.02 7.0 108 do 10000 mm.1963) 15ma mm 125 125 125 140 140 140 140 160 160 160 160 200 200 200 200 250 250 250 250 .84 31.:r I Pro/ili I od aluminija i aluminijskih slitina. masa kg/m2 40. kI 80 8 2205 6 2208 125 125 8 2925 8 2485 90 3083 90 10 8 3285 140 140 10 4083 100 8 2805 100 10 3483 3765 160 8 160 10 4683 125 125 200 200 160 160 250 250 I 10 12 10 12 12 16 12 16 4383 5231 5883 7031 6671 8820 8831 11700 .98 18.245 319 0.C3.J963).97 1758 4.205 .16 1471 3. masa kg/m2 10.6 2 2 2.74 1668 4.01 23.96 7. presani (JUS C.5 4 3 3 5 4 4 5 4 5 4 5 5 6 6 88.364 175 0.C4.33 8.473 218 0.6 1.80 23.185 721 1.C4.5 54. resJe noge IJma mm2 mm I Deb-Ip mm I Sirina . HIadno valjoni lim od aluminija i aluminijskih slitino (JUS C.861 439 1.90 6.0 32.42 10.90 18.6 27.238 117 0.5 81.8 13.57 9. * Hladna valjane trake od aluminija i aluminijskih slitino (J US C.316 135 0.C4.588 461 1.4 mm Debljina 15 20 25 30 40 I Sirina mm do do do do do 3 000 3 000 I 000 I 000 1 000 PloIt.64 11.

80.1 603.41 97.27 33. vucene i prelane (JUS C.6 0.8 -I I 0. Q.9. 51 S .61.371 0.55 12.114 0.8 I I 1.80.212 0.50.025 0.07 10.151 0. E Dcbljina stiDcbljina stijcnkc" mm Presjck Dulj.21.110 32 0.104 0.2 1. a vrijednosti »sl« za cijevi od aluminijskih slitina.61.22 50.015 0.18 42.57 11.8 I I 1.21.49 113.5 176.12 28.2 1. .52.) 459 ..738 0.8 8 I I 1.032 0.286 38.06 28.1 490.6 144.6 2 2 0.250 0.191 0.80.5 231.49 60.49 8.26 0.5 4 0.083 48.022 0.97 0.413 0.076 0.127 0.21.72 52.35 0.82 74.92 23.vueeno po kg/m "'= kg/m al 51 ai.80 72.2 1.50.87 92.42 7.5 - 18.9 30.C5. 51 al 51 ai.8 I I 16 1.2 1.093 0.7 207.61.4 160.50.318 0.6 2 2. 6.61.136 0.6 2 2 0.52.32 1.560 0.15 34.>E ..059 25.2 1.64 0.83 24.50.6 2 2. 460 i 461.5 3 3 0.204 0.38 0.433 0.27 0.076 0.4 78.8 I I 1. Vrijednosti »al« vrijede za cijevi od a1uminija.2 1.195 - 5 6 8 5 6 8 424.vueeno pno mm2 masa "C'.28 62.6 2 2 2.str.80.062 0.0 0.10 0.21.086 14.5 3 4 I I I I I - Uzcti su U obzir samo promjeri standardnih brojeva osnovnog reda RIO. §E Okruglc cijcvi od aluminija i aluminijskih slitina.390 0.1966) 0.238 106.2 1.7 273.049 - 0.066 1.61.049 0.019 20 0.5 3 3 0.2 1.50.40 89.8 I I 1.52.690.01 0.090 0.63 (Nastavak .130 0.21.-I 0. .12 55.1 152.2 1.314 0.263 0.61.5 3 12 '-- 0.509 0.1 137.80.030j03Ij130jl3l .63 0. 87..161 70.50.80.04 .164 0.305 0.72 117.20 47.029 0.6 2 2 2.477 0.15 1.8 .626 0.8 188.5 3 3 4 4 - - 59.034 0.46 40.61.80.5 5 0.52.242 0.21.80.21.78 18.069 32.3 351.80.0 mm2 masa 'C'.170 10 1.950 "-- - 22. E jcnkc" mm Prcsjck Dulj.39 116.103 0.17 0.5 0..141 0.040 25 0.5- - -- 5.50.6 2 2 2.8 1 I 1.2 1.2 38.6 2 2 2.

3 301.52.78 6.1 2.5 3 4 5 6 8 -.2 911.8 -914.1 -1150 4 4 1521 5 5 1885 6 6 2243 8 8 1010 122941 3613 4260 12.24 7.0 vueeno preS.795 0.76 11.11 4.94 9. Vidi primjedbe na sir.52.1 5 5 1178 6 6 1385 8 8 1810 1010 2199 -615.5 741.5 0.395 193.497 2.63 3.8 727.09 6.4 8 1055 1.22 1.1 3 444.657 3 3 0..6 640.5 1.6 1.645 - 63 - 6 8 - 10 1.9 6 829.1 608.331 146.03 4.1 5 706.3 0.7 0.89 5.5 3 4 5 2. .2 565.266 122. mm2 asa >- 98.6 2 2.96 2.06 40 I 2.814 4 4 1. e Q.-3318 8. vucene i preSane (nastavak) .9 804.7 4 955. al 51 mm g/ro jenke" pres.2 1.9 0.01 1.50 1. 460 .Okrugle eijevi od aluminija i a!uminijskih slitina.73 2. >- 'e Debljina stiE jenke" mm Presjek Q.73 -4.5 3 3 4 4 5 5 6 6 8 8 1 1.64 1.9 183.46 - 4 5 4 5 .0 masa kg/m 'c"'co: vueeno I al 51 IPreSjekl Dulj.2 1.5 3 4 5 6 8 50 - 153.00 2.0 0.7 348.53 2.26 4.96 5.48 1.5 3 4 5 6 8 294.11 1.07 2. 459.0 4 578.5 373.6 2 2 63 - -10 0.3 0.942 1.3 475.9 452.20 100 5 5 6 6 1.6 2.31 1..17 80 2.66 2.0 0.91 10 10 2.61.2312 1010 2827 - I 2.'"e Debljina stiee Dulj. mm2 'c"'co: al 51 al 51 0.5 3 3 4 5 233.74 4.28 1.2 1.90 3.68 0.- 2..9 243.58 3.04 1.2 1.8- 1 I 1.6 2 2 2 - .56 8 8 1.2 1.6 2 2 - 6 8 10 1074 1382 -1665 394.833 383.6 0.47 3.629 308.21.5 2.94 1.5 3 4 5 1 1.06 7.18 3.2 4 4 1206 5 5 1492 6 6 1772 8 8 .6 2 I 2.24 -2.416 2 2 0.61.6 549.85 3 3 4 4 125 5 5 6 6 8 8 10 10 12 12 490.521 238.8 -765.

.8. ].. 8 3.5.slitine I preMne aluminij I alum. 10 4.slitine ]4 ]8 22 28 30 36 38 45 56 70 90 110 140 180 220 0.5.2.... 2.1 .. 459! .: 6 2. 4 0.8 .0 16..... 8 2. koje imaju promjere standardnih brojeva osnovnih redova R 20 i R 40 Vanjski promjer mm R 20 R40 6 Debljine stijenke mm aluminijvune alum..2. ]2 5..8. . 8 5.6.8.... .. ... 5 1..... 2 0.4 24.. 8 - - iii .84 3820 10. 5 ].. ..12 5.8.5. ...55 200 2903 7..6. 51 alsl prcl..5....Okrugle cijevi od aluminija i aluminijskih (nastavak) .. 8 0.3 0.....8 ..5 0. ... ... ]2 4. 3 1. 2.4 ]6. . 51 pre....1.. vucene i prelane Debljina stijenke" mm vueeno I ai.4 20.. > 1480 4....12 - - 1.19. 3 0. jenke" o 0c-.10 461 - - 1. 8 3... 6 1. 45- 's S Presjek Dulj.8 .65 3063 8.10 3..12 0..3 4712 12... 3 1... . 6 1. 10 4.2 Vidi primjedbe * Okrugle cijevi od aluminija i aluminijsk(h s/itina.27 na sir..2 0.. s/itina..... 2 0.1 250 2463 6. 8 1.5 ....5.2. .10 5.6 0..5. a1 51 vueenoI > 3456160 8- -4 4 5 5 6 6 8 8 1010 ]24 4 5 5 200 10 12 - .29 2425 6....6.. 4 1...8 1. 8 5..1 ]0.. 66 6 8 8 81010 10 12 1256810 12 5 5 6 6 8 8 ]010 12- Presjek Dulj. S Ss e Debljinasrimm ai.. 8 5.2 0. .2..... 8 2.6. masa 6' mm2 kg/m '2'. ...8 .4 12. masa mm2 kg/m 3657 4824 5969 7087 3849 4599 6082 7540 8972 9. 8 2....5 0. 8 2.8. 8 5..8. ]2 4...5..00 1960 5.87 13. 8 2. 4 5J.2.2.. 3 0. 8 3.. 3 0. 8 5. 12 4. .. 8 4.7 5580 15.

48 7.7 1. Iim i iiea C. vutene (JUS C.699 0.1972) debljina: 2.5 2. Debljina mm Plot.5 6 6.2 1. ~irina: 4 .23 ' .45 5. vutene OD BAKRA I'BAKRENIH Babene (JUS SLITINA Sipke.6 1.525 . .00699 0.91 6.1 0. .06 11.90 0.527 . masa kg/m2 1.9 25. .u Sirina: 1000 mm.D3. 60 mm Plosnate Iipke.520 -1972) Debljina mm 2.3 44.8 38.2 14.D4.40 4.0 0..80 0.0 1.0175 0.5 1.112 Promjer mm 4.8 2.1972) otvor klju~: 3.75 7.6 0.01 1..80 4.96 3.D3.60 8.0437 0.20 2. .50 1 SI 0.1 12.2 39.30 10. .89 2.211 0. masa kg/m 0.70 0.0629 0.79 2.5 0.POLUPROIZVODI Okrugle Iipke.447 0. 200 mm Limovi.4 29.0 1. Tanki limovi.0137 0.0856 0. .342 0.0338 0. .VU (I':.00252 0. vutene (JUS C.11 2.0101 0.25 3.9 21.30 3.D4.521 .16 9.0 1.45 9.7 Kvadratne Iipke.79 Promjer mm 22 25 28 32 36 40 45 50 56 60 63 70 75 80 Dulj.00447 0.37 5.2 0.26 2.0 0.37 1.53 2.0 2. masa kg/m2 16.5 0.60 mm Sesterokutne Iipke.35 4.4 1.5 0.D3. ? Debljina mm Plot.5 7 8 9 10 11 12 14 16 18 20 Dulj. 40 mm. duljina: 20000 mm.5 21.7 34. hladno valjani (JUS C. .00175 0.3 462 .60 I .295 0.1 25..5 4 Dulj.1 17.38 3.2 27.523 .8 1.2 2.1982) debljina: 2 . .566 0.0226 0.0279 0.0 42.0548 0.175 0.D3:520 - 1982) Promjer mm 0.38 4.5 5 5.1972) Plot. . masa kg/m 0.846 1.8 3 3.5 1. vutene (JUS C. hlildno valjani (JUS C.6 34. masa 'kg/m2 5.252 0.141 0.0 0. masa kg/m 3.

0 8 9 10 11 12 14 16 18 85.02 0.2 2.025 I 0.5 zica 0.18 0.40 Kvadratna 3.017 5 0.12 zica 80.137 0.7 17. vucena (JUS C.masa I I 0.629 0.D6.06 0.002 8 0.90 1.0 5.5 2.42 4.masa mm kglkm Debljina I Dulj.034 2 0.25 0.50 0.8 62.8 43.99 10.5 4.4 94.2 1.7 54.068 9 0.30 0.0 4.45 0.8 2.6 112 142 175 211 252 295 342 447 566 699 846 1010 1370 1790 2265 11" 6 7 8 9 10 11 320 436 570 721 890 1077 12 13 14 16 17 1282 1504 1744 2278 2572 Sesterokutna 3.5 6 7 8 9 10 11 277 378 493 624 771 933 12 13 14 17 1120 1303 1510 2238 463 .0 4.0 2.42 1.330 0.0 6.2 1.101 0.4 123 156 193 233 0.20 0.9 71.0 33.6 1.0 4.28 0.16 0.12 0.1 13.Zica.5 4.80 0.52 3.10 0.044 7 0.36 I mm Debljina I kglkm Dulj.6 28.masa Okrugla 0.56 0.0 5.8 3.4 1.75 2.280 0.08 0.07 0.0 3.09 0.906 1.47 5.0 3.19 2.6 3.70 0.5 7.9 22.520 - 1972) 1 mm Debljina kglkm Dulj.60 0.5 4.548 0.1 109 142 180 222 269 zica 69.0 5.5 6.5 5.66 6.179 0.05 0.5 5.14 0.0 3.5 5.226 0.056 6 0.0 1.437 0.22 0.

06 0.26 0.Konstrukcija uzeta Bakrena uZad (za elektricne yodice) I Vanjski Ukupni promjer presjek promjer broj iica uzeta kg/km zica x Bee mm mm mm' I Dulj.40 1.57 1.15 0.11 0.42 0.59 0.85 2.12 7 7 7 7 19 19 19 (19 + 18) I I .0 1.67 0.85 30 32 35 38 40 0.50 14.73 0.59 - 0.45 0.10 6.43 1.32 .09 0.17 5.08 1.27 0.22 1.Vidiprimjedbu str.25 5.09 0.62 2.27 2.01 - - .94 .91 3.78 0.37 3.57 0.25 4.50 12.75 0.25 0.39 0.57 1.51 0. 3.68 2.32 0.5 2.94 1.12 1.26 2.09 1.ll 1.35 2.78 0. 465! na 464 .48 2.89 1.22 0.20 1.5 45 - - 1.0 0.44 0.92 2.12 0.50 0.52 0.81 I.95 2.95 1.79 2.48 0.78 1.D5.40 24 25 28 I - - pri 1.30 0.5 3.19 0.00 10.0 5.23 1.99 1.05 0.10 0.36 0.10 3.75 0.20 0.68 1.28 1.40 2.24 0.50 9.07 0.69 0.00 16.5 2.57 2.94 3.52 3.45 1.5 2.12 2.50 16 25 35 50 70 95 120 150 143 222 311 443 620 844 1064 1340 Omski otpor (20 .31 036 0.10 2.80 - 0.61 2.10.87 0.C) O/km I.14 0.29 4.67 0.87 0.86 - 1.68 2.36 - 1.53 debljini stijenke (mm) 3.24 2.500-1972.30 7.56 0.82 1.70 2.ll 0.68 2. yucene (JUS C.70 1.20 0. 2.50 0.masa x x x x x x x x 1.11 0.28 0.16 0.19 0.97 - 3.27 3.08 0.53 1.03 1.36 0.61 0.0 2.- 0.17 0. 501-1973) Vanjski promjer mm 4 5 6 7 8 9 10 12 14 15 16 18 20 22 Duljinska masa cijevi (kg/m)I 0.24 I - 0.36 0.01 42 44.64 0.03 2.715 0.17 0.19 0.53 1.0 0.1 2.15 0.48 - 4.77 5.13 0.80 - 3.26 1. Bakrene cijevi.92 - I 1.08 0.94 2.31 0.76 2.15 1.89 5.22 0.8 2.52 I 48 50 - - - - 4.13 0.59 6.0 4.29 1.

Bakrene Vanjski

cijevi,

vucene

(nastavak)

Duljinska masa cijevi (kg/m)"
I

promjer mm 54 55

1,5 2,20

2,0 2,91

pri debljini stijenke (mm) 3,0 2,5 4,0

5,0

56 57 58 60

-

-

-

3,67

-

4,45

5,93 6,04
6,26

65 66 70 74 75 76 80 84 85 86 89 100 105 106 108 114 120 130 133 150

64

2,62

-

3,24 3,47

-

-

3,80
4,03

-

4,02 4,37 4,72 5,07 5,14
5,42

3,81

4,53

-

7,27 7,41
7,69

4,78

5,28

-

8,05 8,50

9,09 9,93 10,5

6,12

4,59

-

-

-

4,64

5,48 -

-

5,77 6,05
7.16

-

6,96 7,21 8,14

9,51

11,7

-

-

-

8,64 8,81 9,31

8,21

159

-

170 .190 194

-

200
219 267 273 324 368 419

-

-

-

-

-

11,6 12,3

14,4

-

-

-

10,9

-

-

-

-

-

-

-

14,4

16,1 17,5

17,3
18,6

-

20.3 21,5 25,9 27,3
23,1

21,2

-

24,0 29,4 30,1 40,7
46,4

35,8

" Standardizirane su one cijevi, za koje je u tablici navedena duljinska masa. 31 - Slrojarski prirufnik 465

Cijevi od bakrenih slitina, vUCene (JUS C.D5.520 Vanjski promjer mm 4 1972, 522 1973)

Duljinska masa cijevi (kg/m)" 0,50 0,05 0,75 0,07 1,0 pri debljini slijenke (mm) 1,5 2,5 3,0 2,0 4,0 5,0

5 6
7

0,08

0,06 0,08

-

0,09 0,11

-

0,11 0,14
0,17

0,27

0,34

0,52
0,66

8
9

0,10 0,13
0,16

0,15 0,19
0,24

0,20
0,22 0,31

-

-

-

-

-

-

-

10
12

0,25 0,36
0,39 0,42

0,36
0,44

0,45
0,56

0,59
0,75

-

0,89

14
15 16 20 22

0,19
0,20 0,22

0,28
0,30 0,32

0,52
0,57 0,61

0,67
0,73 0,78

0,80
0,87 0,94

0,92
1,01 1,09 1,26 1,43

1,12
1,23 1,34 1,57 1,79

- i -

,

18 25
28 30 32 35 38

0,24
0,27

0,36
0,40

0,48
0,53

0,69
0,78

0,89
1,01

-

-

0,45
0,51

0,59
0,67 0,75 0,81

0,86
0,99 1,11 1,20

1,12
1,29 1,45 1,57 1,85 2,01

1,22 1,57 1,78 1,92

1,82 2,10

1,59
1,85 2,10 2,26

2,01
2,35 2,68 2,91

2,38

-

-

2,80 3,22 3,50

0,87
0,95 1,03

1,28
1,40 1,53

1,68

-

-

-

-

2,27 2,48

2,68 2,94

3,47 3,80

4,19 4,61

42
44,5 45

40

-

1,09 1,15

48
50 55 57 58 60 64 65 66 70

56

-

-

-

1,61 1,70 1,80 1,82 1,95
2,03

2,12 2,24 2,38 2,40 2,57
2,68

2,62 2,76 2,94 2,97

3,32

3,10 3,27 3,48 3,52

4,03

-

4,89

4,92 5,14

-

-

1,37

-

-

-

3,94

3,67

-

4,36
4,45

-

6,29

6,99

-

2,33
2,45

3,08
3,24 3,47

-

-

-

-

-

4,02 4,37

3,81

4,53

-

-

-

2,87

3,80

-

4,78 -

6,04 6,26

-

-

-

I

7,69

4,72

5,28 5,62

7,38

9,09

" Vidi primjedbu na sir. 467! 466

Cijevi od bakrenih s/itina. vucene (nastavak) Vanjski Duljinska masa cijevi (kg/m)O
I

promjer mm 75 76 80 85 86 89 100 104 105 106 108 114 120 125 130 133 150 159 160 168 170 190 194 200 219 267 273 324

4,14 4,64

2,0

2,5

pri debljini stijenke (mm) 3,0 4,0 5,0 6,12 6,46

6,0

-

5,07 5,14 5,42 5,77 6,05 7,16

4,87 5,48 5,70

-

-

-

8,50

-

10,5 11,2 13,3

6,96 7,21 8,14 8,64 8,81 9,31

10,7

7,31 7,79
8,21 8,56

11,6

-

-

-

-

-

13,5 14,4

-

9,12

-

10,9

-

-

10,9 11,6

13,1 13,8

-

-

-

13,4 -

-

17,3 17,5 18,3

16,1 16,8 17,5 17,9 20,3 21,S 23,1 25,9

-

16,0 18,1 22,1 22,6

-

-

368 419

-

-

-

-

-

21,9 24,0 29,4 30,1 35,8 40,7 46,4

27,3 29,9 36,6 37,S 44,6 50,7 57,9

53,3 60,7 69,3

!I

11

° Standardizirane su one cijevi la koje je u tablici navedena duljiDska masa. - Masa je prorafunana la gusto6J od 8900 kg/m'. Pri gustoCi slitine (J kg/m' valja vrijednosti tablice pomnoHti s faktorom (118900.

I

I

Cijevi za kondenzatore

i izmjenjivace

topline

- JUS

C.DS.S21

- 1981.

467

POLUPROIZVODI

OD MJEDI, CINKA I OLOV A

MJedui poluproizvodi

Mjedne !ipke, istiskane Okrugle ~ipke (JUS C.D3.522 - 1982) Plosnate ~ipke (JUS C.D3.524 1956) Kvadratne ~ipke (JUS C.D3.526 - 1956) Sesterokutne ~ipke (JUS C.D3.528 - 1956)

-

Mjedeni kutni profili jedTUlkokratni,pre~ani (JUS C.D3.529 - 1956) duljine krakova 10 x 10... 60 x 60 mm raznokratni, pre~ani (JUS C.D3.530/531 - 1956) duljine krakova 10 x 20...25 x 50, 15 x 20... 30x45 nllD Mjedena zica (okrugla) prdana (JUS C.D6.5:h - 1956), .
Pri odredivanju 7180 kg/m3. mase poluproizvoda - 1970)

promjeri 5. . . 15 mm
od cinka ra~namo s gustoeom od

CiDauu poluproizvodi

Ci n ~ an i I i m (JUS C.E4.020

debljina lima 0,2...6 mm veliana plOCe 1000 x 2000 (3000) mm
OloYDi poluproizvodi

Pri odredivanju 11400 kg/m3.

mase poluproizvoda

od olova ra~namo

s gustoeom od

010 v nil i m (JUS C.E4.030 - 1963) debljina lima 1 . . . 4 mm ~irina 1000 mm duljina do 10000 mm Olovne cijevi dovodne cijevi (JUS C.E4.040 - 1963)

-

unutamji promjeri 10. . .26 mm debljina stijenki 2,0. . . 7 mm - odvodne cijevi (JUS C.E4.0411963) unutamji promjeri 30. . . 125 mm debljina stijenki 2,0. . .2,5 mm

010 vn a zi ca (JUSC.E6.050- 1965) promjeri2. . . 20 mm

468 .

,-

StaIdo

NEKOVINSKI MATERUALI ANORGANSKI NEKOVINSKI MATERUAU

Staklo se sastoji od natrijskih i kalcijskih (te kalijskib i bornih) silikata. Posebna mu svojstva daju dodaci oksida nekib kovina (Pb, Mg, AI, Zn, Te). Staklo je amorfno (nema kristaIiie strukture) i zato bez odredenog tali~ta prelazi iz tekueeg u kruto stanje. Pri temperaturi 1300 do 1500 .C moire biti tekua ta1ina (lijevanje!), pri temperaturi 1000 .C je gusta tekuCina prikladna za preradu (pubanjem, vurenjem, valjanjem, prdanjem). Temperatura smekhvanja (prelaza u krutinu) je oko 500 "C. Kremifno staklo - Si02 - smekhva se pri 1200 .C.) Pri temperaturi okolih je staIdo u amorfnom stanju pothladene tekuCine. Njegova je tIafna ~tOCa 400 ... 1300 N/mm2, vlafna ~tOCa iznosi 30 . . . 90 N/mm2. Najmaa.jnija su svojstva stakla: propustivost za svjetIo (85 . . . 90%), kemijska otpomost na zrak, vodu i kiseline (osim fIuorovodifne HF) i neprovodnost za elektrifnu struju. za armature manjih zabtjeva; bomo za Upotreba: natrijsko staklo aparate 5 veCim zahtjevima; kremicno - za dijelove kod vi~ihtemperatura. Brzim ohladivanjem vruee staklene ploce javljaju se na pomini tlacna naprezanja koje povecavaju cvrstocu na savijanje. Takvo se staklo pri lomu raspada na pruinu. Staklene plore, 5 obih strana obljepljene folijom od prozime plastike, upotrebljava se kao sigumosno staIdo (npr. za automobile). Beton Cementni beton je umjetni kamen od cementa, betonskih dodataka (pijeska i ~Ijunka) i vode, a nastaje skruCivanjem cementnog veziva (mjehvine cementa s vodom). Portland cement se sastoji od 1 dijela Si02 + Ah03 + F~03 i najmanje 1,7 dijela CaO. .

-

-

.

Volumensld omjer mjeiavine cement: pijesak 1: 4 1 :5 1: 8 Nakon 28 dana.

11ama ~toCa betona. N/mm' 22.. .30 18.. .22 9.. .12

Volumensld omjer mjeiavine cement: pijesak : !Ijunak 1:2 :3 1: 3: 5 1: 4: 6

11ama ~toCa betona. N/mm' 22.. .25 13.. . 18 10.. .12

Zbog male vlafne ~tOCe (u odnosu na tIafnu) ojaa.vaju se vlafna podruCja u betonu relicnim ulo~ma (armirani beton). Ako su reliCni ulo~ci prednapregnuti, izazivaju u neopterecenom stanju u betonu tlafna naprezanja radi kojih je moguee, da se pri optereeenju uOpCe ne pojavljuju vlafna naprezanja (prednapregnuti beton).

i I I

469

Pjenasti beton Normalni (te~ki) beton gustoee 2200. . . 2600 kg/m3 provodi toplinu razmjemo dobro. Lakim dodacima (npr. mljevenom drvenom piljevinom, drvenom vunom i 51.) te odgovarajueom obradom stvaraju se u betonu pore (zrak) koje veoma snizuju njegovu gustofu (na 300. . .500 kg/m3) pa mu zbog velikog smanjenja tlafne fvrstoee smanjuju nosivost, a1i mu veoma poveCavaju izolacijsku sposobnost. Po/imemi beton Polimarni beton je umjetni kamen pri kojemu umjesto cementa upotrebljavamo kao vezivo razna Ijepila na bazi plasitke (MMA, UP). Polimerni beton (5 5 . . . 15% veziva) postizava nakon jednog dana slijedeca mehanicka svojstva: tlafnu fvrstost 70...150 N/mm2, modul elasticnosti 15000...30000 N/m2, fvrstocu na savijanje 20... 40 N/mm2, temper. rastezljiv. (15...20) 10-6 K-1. Upotrebljava se za temelje strojeva i konstrukcija, mjerne plaCe. I polimerni OOton more biti pjenast. KeramiCld materiJaIi Keramicke tvari sadne veCinom okside. Svi Cisti oksidi su kemijski vrlo

I
I

postojani i imaju visoka ta1i~ta: A1203: 2046 .C Si02: 1702.C

BeO:
Zro2:

2530.C
2700.C

Sinterovani korund Ah03 odlikuje se velikom tvrdoeom 3800 RV 30 I i velikom tlafnom fvrstoeom. (Dodatkom Cr203 Cistom Ah03 nastaje sinterovani rubin tvrdoee 4000 RV 30.) Sinterovani korund upotrebljava se za izradu dijelova koji moraju biti posebno otporni na habanje (matrice za vurenje :fice, dijelovi tekstilnih strojeva) i postojani u visokoj temperaturi (svjeCice motora s unut. sagor. i sl.). Tvrdoea, koja se ni pri visokim temperaturama (do 1200.) bitno ne smanjuje te mala toplinska provodnost su svojstva sinterovanoga korunda koja su narocito znacajna za izradu alata za rezanje (tokarenje. glodanje) i bru~enje.
Sastavljeni keramiCki materijaI Al203

. Si02

je veoma

otporan

na habanje

(upotreba npr. pri dodirnim plohama mjerila). MaterijaI MgO . Al203 . Si02 (kao i MgO . Si02) vrlo je otporan na temperaturne promjene.
Od kvalitetne gline koja

- osim

Ah03

- sadm

i Si02 te alkalne

okside

(kao

i posebne dodatke) izraden keramicki materijal (kamen~tina) ima vlacnu cvrstocu 6.5...13 N/mm2, tlacnu cvrstocu 320...350 N/mm2. Zbog velike otpornosti prema kiselinama upotrebljava se U kemijskoj industriji za aparate i strojne dijelove (za pumpe. ventilatore, mjdaIice i sl.). Opeka Opeka je pri temperaturi 900. . . 1300.C perena glina (prven. Ah03)' llafna evrstoca opeka iznosi (po kvaIiteti) 10.. . 25(. . . 35) N/mm2. Normalni je format opeke: 240 x 115 x 71 mm.

470 ..

Vatrostalni

keramifki

materijali

Tali~te mora biti najmanje 1580.C. Za kvalitetu su odlucni jo~: temperatura na kojoj se materijal pod tlakom smek~ava; propustljivost za plinove; otpomost prema temperatumim promjenama i prema kemijskim utjecajima. Vatrostalne keramicke materijale dijelimo na: a) kisele

b) bazicne (MgO), c) neutralne

-

-

gIavna sastavina:

kremen (5i02),

glavna sastavina: dolomitna (CaO. MgO) Hi magnezitna

-

glavna sastavina: glina, kaolin (AI203' 25i02), glinica
(Cr203) iIi ugljen (C).
'' Tamte .C

(AI203)' kromit 5astav %

Otpor- I

Naziv

I
i

I

silika I silika 11

> 94,5 8iO: < 2 AI,O < 3,5 Cao > 92 5i02

:
1720
JUIV
I

i

nost prema' . tIaku i do.C '
I

Upotreba te§ko optereceni dijelovi pri

1630
a.Juv

,visokim

temperaturama. ve-

kremeni bmot (polukiseli) bmot (bazini) silllnanit

'" 905i02 +AI2O, 1650 +Cao + Fe2O, SS . ..60 5i02 36 .. .41 AI2O, >1580
0,8. .. 0,6CaO I 0,2. .. 0,2 Fe2O,

In_. ----nsrednje optereeenidijelovi manje optereeeni dijelovi loti§ta (dimni kanali) otporan prema troski i temperaturnim promjenama za peeis bazinom oblogom, velikaosjetljivost rematemp peraturnim promjenama
otporan prema visokim temperaturama, brzim temperaturnim promjenama i utjecaju troske
\

1470

1300 1620

magnezit

.
kromni magnezit karborund ugljen

55.. .60 AI:O, ost. 5iO: 85.. .88 MgO 4... 65i02 1. .. 2Cao I... 2AlzOj 4... 5 Fe20j
> 42 MgO > IS Cr:O, 45.. .808iC 10. . .25 8i02 9.. .20 AI:Oj + FezOj 85.. .90C

I '" 1875
>2000

1400

'" 1960

1560

>2000 >2000

1700 1750

neosjetljiv prema temperaturnim promjenama; iznad
dirajucih plinova

1

16oo.C raspada zbog lonci, peei, elektrode oksi471

DRVO Drvo se odlikuje malom gustoeom, razmjerno velikom ~toeom i lakom obradom. Drvo upotrebljavamo kao gradivo (u gradevinarstvu, brodogradnji, za vozila, u tekstilnoj industriji itd.) ili kao sirovinu (za izradu papira i celuloze).
Vrsta drveta brijest bukva GUSlota kg/m' 500...850 500...900 Smjer S obzir. vlakoa
11

vla 60...210 4 60...180 7 50 . . . 200 6 30 .. . 220 7 50.. .180 5 lOO 4 40 .. . 190 3

.L
11

tvrstota N/mm2 tlaena oa savij. 30...60 50.. .160 10 40.. .80 10 40.. .80 10 30...60 10 40...60 10 40 . .. 70 10 60...180

.L
11

-

smia 7 25 5 . .. 20

35
to

grab jaseo
brast

500...850 500.. . 900
400 .. . 950

.L
11

50...140 50...180 70...100

30
7 5.. . IS

.L
11

.L
11

-

30
-

orab
bor jeta

600.. . 750
300 .. . 900 300...700

.L
11

80...140

.L
11

.L
11

smreka

.L Na zraku su~eno drvo ima njem vlage ~toCa se osjetno Oplemenjeno dTVO
slepljivanjem.

300.. . 700

30 . .. 80 40. .. 200 5...15 10 90 20 50.. .120 30 .. . 50 40 . . . 100 5 2 4 25 40 . . . 240 30 .. . 70 40.. . 120 5...10 3 25 5.. . 10 oko (10)12. . . 15(20) postotaka vlage. Poveeasmanjuje.

- i njihovim

Svojstva drveta moiemo pobolj~ti rezanjem na tanke plate Ukoleno drvo su sljepljeni tumiri i to:
kao lamelirani nosaa s jednosmjernim vlaknima (dobra ~toCa

- furnire
u smjeru

kao vezane plate s vlaknima pod kutom 45 ili 90. (u svim smjeroviUla jednolika ~toea). Stolarske plole (panel-plole) imaju u unutra~njosti sljepljene letve, pokrivene s' obiju strana furnirom. Vlaknalice (Iesonit) su (razmjerno tanke) plate, izradene valjanjem drvene kak od piljevine i Ijepila. Iverice su (razmjerno deblje) plate, izradene valjanjem drvene k$e, obljepIjene obostrano tumirom. Oplemenjene drvene plate su ~ i prakticki se ne savijaju.

-

vlakana),

472

PLASTICNE

MASE

Plastifne mase (plastika) su umjetne tvari cja su glavna sastojina polimeri (str. 96). S obzirom na karakteristifna svojstva razvrstavamo ih u slijede6: glavne skupine: 1. Termoplasti Termoplasti su umjetne tvari od polimera koje imaju medusobno fizikalno vezane makromolekule. Po stanju su \'Be ill manje viskome temane. Mogu biti amorfne ill djelomifno krista1inifne. Pri temperaturi okolaa su tvrdi, a pri zagrijavanju se smekJavaju (povratno). Lako se mogu preoblikovati i zavarivati. Redovno su topivi u posebnim organskim otapalima. Njihovi se otpaci lako regeneriraju i ponovno upotrebljavaju. Ovamo se ubrajaju npr.: amorfni termoplasti (koji se skrucuju odnosno smek~avaju do taline kontinuir8!10 u ~irokom temperatumom podruCju) -

PVC - polivinilldorid

PMMA polimetilmetakrilat
PC CN

PS - polistiren (polistirol) ABS akrilnitril butadienstiren

-

-

- polikarbonat - celuloid

djelomilnokristalinilnitermoplasti koji se skrufujuiz taline u uskom (
temperaturnom

PE PP

SAN - stirenakrilnitril POM polioksimetilen 2. Elasti

- polietilen - polipropilen
-

podruCju

-

"tali~tu«)

PTFE - politetrafluoretilen PA poliamid PETP polietilentereftalat (poliester)

-

Elasti su umjetne tvari od polimera, koje imaju medusobno labavo vezane makromolekule. Dobivamo ih iz termoplasta vulkanizacijom (tj. kemijskim postupkom omretivanja). Uvijek su amorfni. Pri temperaturi okolaa su meko &Umeno elastifni. V~.i najmanja naprezanja izazivaju velika elastifna produijenja. Ovamo ubrajamo npr.:

.~

NBR akrilnitrilbutadienski SBR stirenbutadienski kauCuk kaueuk BR butadienski kaueuk SI - silikonski kauCuk 3. Duroplasti Duroplasti su umjetne tvari od polimera koje imaju kemijski mre!om vezane makromolekule (nepovratni proces). Uvijek su amorfni. Oblikuju se (i uCvriCuju)preko taline, a preoblikovanje je omedeno. Tdko se tope i zavaruju. Njihovi otpaci nisu upotrebljivi (ill samo kao dodatak). Ovamo spadaju npr.: PF - fenolna smola (fenoplast) UP poliesterska smola UF - uratna smola (aminoplast) EP epoksidna smola MF - melaminska smola PUR - poliuretanska smola

NR -- priro~ni kaucuk

PUR - poliuretanski auCuk k

IIR - buti1ni kauCuk

-

-

I I
I

I

-

473

S obzirom na broj polimera te dodatak j~ i drugih organskih iIi anorganskih tvari dijelimo plaste na slijedeee skupine: 1. Homogeni plasti sastoje se iz samo jednog polimera. Mogu biti u amorfnom, kristalinicnom ili (kristalno) mijesanom stanju. Udio kristalne tvari u cjelokupnoj tvari (mjeSavini amorfne i kristaliniene tvari) odreduje »stupanj kristalizacije« od koje ovise svojstva tvari. 2. Heterogeni plasti sastoje se od polimera i jos jedne iIi viSe kemijski razliCitih tvari koje su s polimerom vezane kemijski iIi fizikalno. Ovamo se ubrajaju i medusobno mijeSani polimeri. 3. Ukruceni plasti sastoje se od polimera i jos jedne ili vise kemijski razIienih tvari koje mogu biti organske ili anorganske te se vecim dijelom osjetno razlikuju od polimera. Tvari su medusobno vezane fizikaIno (rijetko kemijski). To su punilima ukruceni plasti. Kao punila koja se dodaju u tekuCim plastima dolaze u obzir u prvom redu: staklena vuna i predivo kameno br~no tinjac azbestna vlakna i vrpce drveno br~no celuloza pamuena vlakna i tkanine umjetna svila. ,

Svim vrstama plasta mogu se dodati svakakvi dodaci, npr. boje. S obzirom na izbor jednog iIi viSe medusobno mijesanih polimera, kojima mofemo dodati brojne druge tvari, dobivaju se plasti veoma raznovrsnih svojstava, prilagodenih zahtjevima upotrebe. Plasti se (pre )oblikuju raznim tehnoloskim postupcima (lijevanjem, presanjem, istiskavanjem, zavarivanjem, ispuhivanjem, izvlaeenjem, predenjem itd.) u: - poluproizvode (cijevi, plaCe, folije),

-

- pjene,
-

dijelove

strojeva i aparata (kuCista, strojni elementi), tvrde i meke (uloSci za blazine pokuestva, spufve

za CiSCenje,

podne obloge), vlakna (za predivo u tekstilnoj industriji) iIi se upotrebljavaju kao pomoena sredstva: lakove (za zaStitne iliIi ukrasne predmete), ljepila (za keramiku, kovine, drvo, papir).

474

MehaniCka stanja plasta Mehanicka stanja plasta su ovisna 0 temperaturi. Ovu ovisnost pregledno prikazuje dijagram modula smika G pri raznim temperaturama T.

3

~
ogranicena elasticna

T

U dijagramu se razabiru slijedeca podruCja stanja:

Tvrdoelasticno podrucje (1) obuhvaca niske temperature. U tom su podruCju plasti (umjetne tvari) tvrdi i krhki pa je za njih karakteristicna
deformacija
koji pada

velikog

modula
temperature.

elasticnosti

(E

= 200.

= ",' ,

. .4000 N/mm2),

s povi~enjem

Stoga uzev~i kod plasta ne postoji Cista elastiena deformacija, jer se dodatno uvijek javlja u ovisnosti 0 vremenu, temperaturi i opterecenju

-

.: i visokoelastican

udio preoblikovanja. malo mijenja s temperaturom (G

=

Modul smika se u tom podrucju 102...104 N/mm2).

=

I :1 I J " 'I

- Podrucje smekSavanja (2) obuhvaea temperature pri kojima je vec omoguceno pomicanje molekula (koje u tvrdoelasticnom podrucju - kad su molekule jo~ »smrznute« - nije bilo moguee). U podruCju smek~avanja prelaze plasti iz krhkoga u Zilavo stanje.

-

Gumielasticno

podrueje

(3) rasprostire

se od podruCja

smek~avanja

do

taljenja plasta. Za to je podruCje karakteristiena vrlo velika elastiena deformacija uz mali modul elasticnosti (E = 2. . .600N/mm2).

Modul smika je u tom podrucju neznatno ovisan 0 temperaturi (G = ;= 0,1...100 N/mm2). Smek~avanjei gumielasitcno podruCje se javljaju samo pri amorfnim tvarima. Pri kristalnim tvarima>tvrdoelasticno stanje seze sve do podruCja taljenja; pri djelomicno kristalnim tvarima, smek~avanjei gumielasticno podrucje su ovisni 0 stupnju kristalizacije.

! '11'

- Podrucje taljenja(4) se pri amorfnim tvarima izrazava postupnim prijelazom tvari iz gumielasticnog stanja kroz plasticno stanje (s izrazitim tecenjem tvari) do potpunog taljenja. Pri djelomicno kristalnim tvarima se taljenje zbiva u uzem temperaturnom podrucju, a jo~ izrazitije je talgte pri kristalnim tvarima.
*

, , I

!~ I ~I

.
Tennoplasti Amorfnitennoplasti Djelomitno kristalnitermoplasti PVC,PMMA,PC, PS,SAN,ABS PE, PP, POM,PA, PTFE,PETP

T T Smek~vanje i gumielastitno poSmeksavanje i gumielastitno podruqe su izraziti druqe su manje izraziti Uobitajeni stupanj kristalizacije djelomitno kristalnih termoplasta: PA 35...45% POM 70...80% PE 45 . . . 80% PTFE 60 . . . 80% PP 50 . . . 80% PETP 30 . . . 40%
Mehanii!ka svojstva termoplasta

'~

\.

'

t
-

~

Termoplast polietilen
polipropilen

Oznaka -HD PE-LD
PP PVC tvrdi. mek. PS SAN ABS pMMA pOM PTFE pA pA pA pA PC 6 66 11 12

Zarema Modul tvrstoea elast. vlaflta nasavi filavost kN/mm' N/mm' N/mm kJ/m' 36 0,7...1,4 18.. . 35 0,2. .. 0,5 8.. . 23 1,1... 1,3 1,0...3,5 21...37 43 3...17

TvrdoCa (kugl. ! N/mm 40...65 13...20
36.. .37 75. . . 155

polivinilklorid polistiren stirenakril-nitril akrilnitrilbutadienstiren polimetilmetakrilat polioksi-metilen politetrafluoretilen poliamid polikarbonat

-

50.. .75

10.. .25"

110 90 100 75 105 110 18 27 50

2.. .50

-

-

3,2. .. 3,3 3,6 1,9...2,7 2,7...3,2 2,8.. . 3,2 0,41 1,4 2,0 1,0 1,6 2,1...2,4 2,4 2,2 1.6
> 400%. -..

45 .. . 65 70.. . 85 32 . .. 45 50...77 62...70 25 .. . 36 70 .. . 85 77.. .84 56 56...65 56...67 39 28" 26"
Naprezanje

2...3 2...3 7. .. 20 2... 6 3...9 13. .. 15 8. .. 16 15. .. 20

120...130 130.. . 140 80...120 180...200 150...170 27 .. . 35 75 100 75 75 110

-

30...40
10...20 20...30 4... 5 15 30...35

100 80 44 38

polietilenpETP tereftalat eelulozni acetat CA eelul. aeetbutirat CAB
" Postotno produljenje

50 35 .. . 43

teeenja Rp 0.2'

476

Toplinska svojstva i upotreba termoplasta Ispit. Podruge Temper. Topl. Oznaka po Vicatu tali!ta rastez. vodljiv. Upotreba .C 10-' K-' W/(m. K) .C 70...75 125. . . 135 2 0,50 Cijevi, profili, plate, Collje, PE-HD < 40 -LD 110. . . 150 2,5 0,35 pjene, vlakna. Preani dijelovi otporni na vodu, lutine, 95 157. .. 170 pp 1,6 0,22 blage kisellne. 0,8 0,16 Cijevi, profili, Collje, pjene. PVC tvrdi. 70.. .90 mek. 40.. .60 1,5 0,13 Dijelovi kem. apar. (pumpe). PS 86.. .91 0,7 0,17 KuCita i dijelovi kuCnihapaSAN 100.. .110 0,7 0,15 rata, uredske tehnike, vozila ABS 90...105 (karoserije), eamaca. 1,0 PMMA POM P'IFE PA-6 -66 -11 40.. .108 173 50.. .60 220 225 .. . 265 0,7 0,9 1,6 0,8 0,9 0,19 0,22 0,24 Cisti bezbojni dijelovi (pleksistaklo) ill obojeni. Habanju podlo!. dijelovi. Klizni lefaji, zupeanici. Patentni zatvaraci. Brtve gibljivih dijelova. Lefaji (bez maziva).

\

-

-

12

172...180 145.. . 150 220 .. . 260 80 74.. . 110 65...111 255 .. .258

0,9
1,1 0,7 0,8 1,0 1,2

0,23 . Dijelovi otpomi na habanje, 0,27 udarce i dinamicko optereee-

0,23

nje. Kuffita, klizni lefaji,

0,30 0,21 0,24 0,22 0,21

PC PETP
CA

zupCanici. Ploee, . Colije. Providna kuCita. Prozime Colije,Cvrste i filave. - uo I I iIg p

:~
'.

.I

~I
..

CAB

.

.

Ukruceni termoplasti UkruCivanjem termoplasta se osjetno mijenjaju njihova mehanicka svojstva: gustoea se poveeava, evrstoea jako raste, rastezljivost se veoma smanjuje. U vezi s tim promjenama mijenjaju se i druga mehanicka svojstva. Primjeri mehanickih svojstava nekih termoplasta, ukrueenih staklenim vlaknima (sv = 30%) (zaokrufene prosjeene vrijednosti): PP PP + sv SAN SAN + sV POM POM + sv Termoplast Gustoca 906 1114 1360 1080 1410 1560 kg/m' Cvrstoea N/mm' 29 71 75 110 66 130 600 4 2 6 45 3 Post. produlj. % PA PA + sV PC PC+sv PETP PETP+sv Termoplast 1135 1400 1330 O 1200 1520 75 180 65 100 39 93 30 3 3 100 225 2 p

;1

477 !!..

.03 I Dozvoljeni pritisak N/mm2. Umjetna tvar PE PA PA z MoS2 478 Koeficijent trenja bez podmazivanja s podmazivanjem I 0. . Trajna cyrs/oca /emwp/as/a CvrstoCa tennoplasta vrlo je ovisna 0 trajanju optereeenja njem izrazito smanjuje.07 0.25 0.04.01 . Trajna dinamicka cyrs/aca tennoplasta Tennoplast Broj titraja Trajna dinamicka CvrstoCa N/mm2 PE 108 17 SAN 107 20 PA6 108 30 PC 107 6 Vremenska dinamicka cyrs/oca polivinilklorida PVC Broj titraja 104 IOs Vremen. .0..08. . Uz konstantno opterecenje deformacija raste javlja se p u zen j e materijala. . Prvotno se naprezanje uz konstantnu defonnaciju smanjuje (~to valja uzeti u obzir u stanovitim slueajevima. npr.18.0.08 0.25 0. 10 19 20 . Mana je u maloj toplinskoj vodljivosti tennoplasta.0.0..za odredeno odabrati takvo optereeenje dijelova.03. dinam. . pri brtvama).0.01 .14 I 0. N/mm2 28 17 K/izayos/ 106 10 107 5 Termoplasti posjeduju dobre klizne sposobnosti za leZaje i vodila (u kombinaciji kovine i umjetne tvari). .s obzirom na trajanje osigurana njihova funkcionalnost). a time je i smanjena sposobnost odvodenja topline trenja. Vremenska s/a/icka cyrs/oca tennoplasta pa se s optereee- Trajanje opterecenja min Vremenska staticka cvrstoca N/mm2 PE tennoplasta PVC PS ABS 10-6 60 210 90 135 10-3 35 90 65 80 1 20 60 45 45 103 15 40 30 25 106 10 35 25 20 109 8 32 22 18 Naprezanja u tennoplastu s vremenom popuStaju (relaksacija). .0.. pri kojem je .. . evrst.. koje je ovisno 0 velicini opterecenja i njegovom trajanju (stoga treba pri projektiranju - puZenje .

.. PTFE je negorljiv.C) PE -100. kiselinama bazama oksidacijirastapalima J' . 85 POM PP . .. .. vi~e temperature.. 80 PA PS -100.. j Termoplast PE PVC PS PC Temperaturna upotrebljivostumjetne tvari (u ..100 \ Termoplast PE PP PVC PS SAN ABS PMMA POM PTFE PA PC PETP vodi + + + + + + 0 + + 0 + + Otpomost' prema 1' slanojotop... . elektricna stnija. zraeenje. 479 . + -o I velika otpornost . Kemijsko raspadanje termoplasta koje pospje~uju uzrocnici starenja mogu trajati vi~e desetljeea..45. Starenje obuhvaca sve promjene u sastavu tvari ~to ih izazi~ehaniCka opterecenja. 70 PETP Kemijska postojanost termoplasta -100.~ Ovisnost vlacne cvrstoce termoplasta 0 temperaturi { I Vlacna cvrstoca N/mm2 -50 59 83 88 -25 49 88 76 80 0 39 75 69 72 pri temperaturi "C 25 50 75 100 30 59 62 64 20 38 49 58 14 34 52 10 40 125 8 27 12 150 .145 -100. kemijske tvari itd. + + + (-) (+) + + + (+) + (+) (+) (-) + + + (-) ~ + 0 + + 0 + + 0 0 (-) I + 0 (0) + + + + +" 0 0 (0) I + (-) (-) I I 0 + (0) I 1 u .nedovoljna malaotpornost otpornost U zagradama su oznaeena odstupanja od vrijednosti odredene otpornosti.30.. ... ..165 -100... 110 PTFE PVC . 80 PC PMMA -100.120 -100.100 -100.....

.. Postojan je u mineralnim uljima. trake. 1000 N/mm2. (Valjni koluti. elektricne izolacije.100 .C Gumielastieno podruCje poCinje vec pri temperaturama do 20 .. % 600 450 500 450 600 450 250 <20.110 silikonski - -100 ... (BrtVe prehr. Butilni kautuk HR vrlo je otporan na vremenske uplive i starenje te vrlo malo propu~ta plinove.20.10% S.45. 50 . gumene opruge.. 200 Prirodni kautuk NR ima odlicne elastiene sposobnosti i vrlo dobru udamu filavost.C . manje postojan u mineralnim uljima i mazivima. 85 -100 . brtve. ali nepostojan u kloriranim ugljikovodicima. brtVe... . gipke cijevi.120 Mehanitka svojstva elasta Modul elastienosti E "" 700. Gc Postol... . membrane. transportne trake. Postojan je u ulju i mastima.35. . uredaja. (Gibljive cijevi za benzin. lezaji. amortizeri. ali nepostojan u vrueoj vodi.c. oznaka NR PUR SBR BR HR NBR SIR 930 1260 940 940 930 1000 1250 22 20 5 2 5 6 1 28 32 25 18 21 25 10 prirodni poliuretanski (meki) stiren-butadienski butadienski butilniakrilnitril-butadienski - - . (Pla~tevi kotaca za teretnjake. (Zracnice kotaca za vozila.. .. ali neotporan prema vrueoj vodi.) Stirenbutadienski kautuk SBR (buna) veoma je otporan prema habanju i veam temperatumim optereeenjima.70. dobro upotrebljiv samo do temperature 50 .C .) Po/iuretanski kautuk PUR vanredno je otporan prema habanju.) 480 . Tipicni termoelasti: prirodni kaucuk s vi~eod 10% S G t5'IR <ooe Elasti kaueuk T .EIasti TipiCnj elasti: prirodni kaueuk s 1.C T Gumielastieno podruCje poCinje vec pri temperaturi pod 0 .. utVr. ugljikovodicima. Postojan je u vodi i kiselinama. mastima i tekuCim gorivima. Cvrstoea Gustoea N/mm2 kg/m) neutvr.30... Temperatura upotrebe .) Butadienski kautuk BR (buna CB) vrlo je otporan prema habanju pa se zato upotrebljava za vozni sloj pla~teva kotaea. (PIMtevi toekova za osobna vozila.110 . letajne blazinice. produlj. pri dinamickom optereeenju se jako zagrijava.) Akrilnitrilbutadienski kautuk NBR (perbunan) postojan je u minenilnim uljima. brtVe. luZinama i kiselinama.) Silikonski kautuk SIR je izvanredno otporan na temperaturu. gibjive cijevi. profili.

(aminoplast) melaminska poliesterska epoksidna IIOliuretanska . Uzdutni smjcr (Armature.24 0.) Uratna smola (aminoplast) UF slufi za malo opterecene predmete (sanitamu tehniku. N/mm' 10-6 K-' W/(m. profili. Poliesterska smola UP polimerizira se s ukruCivaCem. Poliuretanska smola PUR je u prvom redu elektrotehnicki materijal. izolacijski . letjelice.26 0. lopatiena se za manje opterecene dijelovi kola. (Cijevi. viae.Strojarski prirutnik 481 . T Mehanicka svojsrva duroplasta Duroplasti smola fenolna . kJ/m' upotrebe kg/m' N/mm' N/mm' N/mm . Temper.bakelit. Top!. filav. camci. Upotrebljava se za dijelove s veCim zahtjevima. Modul tvrsto6I Gust.Duroplasti puroplasti su amorfni (kristalnih podruCja nema).26 0. npr. Dodatak Modul tvrsto6I Temper.) Epoksidna smola EP se takoder polimerizira s ukruCivacem. posude.(fenoplast) uratna .26 pred- 11 I 'i .26 0. Fenolna smola (fenoplast PF) upotrebljava mete. 5000 10000 19000 28000 10000 18000 30000 70 200 300 500 220 350 700 120 220 350 550 280 400 800 120 160 280 400 220 300 600 35 18 15 12 18 15 12 0. na savij. dijelovi vozila.C 1400 1500 1500 1200 1200 1500 700 - - 900 3500 3700 - 25 30 30 45 55 85 70 80 80 85 105 170 1.5 1. l >500(: . vodljiv. elast. ukrueeni punilima.EP 50 65 65' . plast (pletivo) kg/m' N/mm' N/mm' na savij.24 0. Gust.5 1. K) N/mm % UP 25 50 65 65' 1350 1600 1800 1800 1600 1800 1800 plctiva. U vezi sa prehranom je neupotrebiva! Melaminska smola MF namijenjena je za predmete 5 v~tereeenjem. Taljenja nema jer duroplasti prije raspadnu. 32 . vlaena tlaena rastez.C.(tvrda) oznaka PF UF MF UP EP PUR Zarez. mehanicki su znatno poboljbni.. Temperatura smek~avanja (koja nije izrazita) leZi nad 50 . za dekorativne ploCe (ultrapas). dijelovi pokuctva.5 15 12 25 < < < < < < 125 100 120 200 80 130 I I Mehanicka i toplinska svojsrva ukrucenih duroplasta Svi duroplasti. obloge koenica. Ima natprosjecnu adhezijsku sposobnost (araldit). Durostakla elast.15 0. . elektricne instalacije).

100 0. . ... 70 0.. ..za odjevne predmete (diolen. za tehn..0.110 -60..1.. 50 -60.06. .1 0.. Sastav celija je Hi s otvorenim celijama (s neposrednim prelazom plinova i tekucina) Hi sa zatvorenim celijama (pri kojima je prelaz plinova i tekucina moguc jedino difuzijom)...vinilni (ko)polimeri 482 - .za odjevne predmete (dralon.01 . . ..1.1. . 40 0. ...033 > 0. 0. 85 -70..85 30.2..0. 35 > 0.) . ..025 < 90 UF 5.0.za elasticne odjevne predmete (earape.85 > 0..akrilnitrilni polimeri poliamidi poliuretani politereftalni kiseli ester ~tita) .. upotrebu (remenje.)..0. . .6 100.2.. .032 tiJavo tvrdi: PS 80.03 70....25 0.80 15...5 { 40.041 0. 130 0. .0 50.2 0.045 0.. .5 .K) 40.0.8. 100 zatvorene Vlaknasti plasti Vlaknasti plasti (sinteticka vuna) proizvode se od odgovarajucih vrsta plasta i to iz njihove taline Hirastopine (suhim HivlaZnimpostupkom).200 0.. transportne trake itd.) . ..2 .5 0. 70 0.za vlakna promjera ~ 10 I!m . 400 kg/m3) i sastav eelija. 60 80. Karakteristicnisuzanjihmalagustoca(S.9 < 130 meko-tVrdi: PF 0..036 PE' { PVC' .3 100 0. najlon.za odjevne predmete (perlon. .05 0.15 0. zilavo tvrdi (pod tlakom se dijelom deformiraju) i meko-elasticni.za kemijski otporne proizvode (filteri. . Pretezno PUR" { 30. 15 0.021 < 100 meko-elastieni: 25. 45 ceHje.6 0. 0.) . .polietilen.. kupace gaace) .9 0. Mehanicka i toplinska svojstva pjenastih plasta Cvrstoca Toplin.1.033 < 60 PVC 50. cesto mije~ano vunom i pamukom.polistiren .0.. plivaju na vodi) . . .1. .1. polipropilen ..4 0.5 0.0.. . Za proizvodnju vlakana dolaze u obzir u prvom redu: .15 20. mreze (ribarske.038 20.. 30 0.036 0.045 -70.. Temperatura Gustoca Pjenasti vlaena tlaena vodljivost upotrebe plast kg/m' N/mm' .. ..3.3. . Pjenasti plasti mogu biti krhko-tvrdi (lome se).. .100 < 80 PUR 0. . orlon.5 > 0. . 50 -40.. .1 0.. .Posebni proizvodi od plasta Pjenasti plasti Oni se proizvode posebnim tehnolo~kim postupkom (pjenu~anjem plasta u filavo-tekueemstanju).1..C N/mm' W/(m.05 0.7..0. za- za vrpce. -" Pretezno - - otvorene ceHje.. trevira.

40 1. vima. Izuzetni cd .00 5.75 1.15 3.ELEMENI1 STROJEV A Standardni brojevi (JUS A.50 2..25 9.45 5.OOI-1983) Za broj~ne vrijednosti razlicitih velicina (duljina. 6.87 4.2 3.07 3.75 4.06 1. Akoje upotrebastandardnih brajeva potpuno iskljueena.25 1.25 1. upotrebljavaju se pri/agodeni brojevi: 1. Osnovni redovi imaju prednost pred izuzetnim iIi izvedenim redo.50 2..45 1.30 6.00 8.12 2.87 5.8 7.70 1. R20i R40te izuzetni red R 80.. napon itd.15 6 50 6'90 130 175 ' 8.00 1.. npr.72 2.60 6.70 7.32 140 1'50 1'60 1'70 1'80 1'90 2'00 . 4' SO 4'75 5'00 5'30 5' 60 6'00 .85 1.80 3.80 6. OsnovO! rcd aVI R5 I RIO I R20 I R40 I 1. Standardni brojevi su zaokruune vrijednosti clanova geometrijskih redova sa stupnjevima VIO.25 8.15 3. Ogranieenje reda oznaeujemo- .0 1.1 2. npr. I I I I ~ f O 4 12 25 ' 483 .25 3.00 10.00 8.30 243 28 2.12 224 2'36 .. .75 9.80 1. 3'00 3'15 3' 35 3'55 3'75 .5 4.50 4.00 9.95 206 2'18 ' 2.nom u zagradi.5 1.30 6. 1'10 i1i "VIO Razvrstani su u osnovne redove R5.00 5.80 1. R5(16.6 3.4 3.) RIO(. ali mora sadrfavati standardni broj 80.01> 2.400) R 20(2. 5) lzvedeni redovi nastaju ako se iz nekog osnovnog iIiizuzetnog reda standardnih brojeva uzme svaki drugi.00 10.10 7.5 .00 1..00 4.30 6.75 ako je potrebno.32 1. .061..37 4.00 1. 'VIO.18 1.2 2.50 2.1 2.80..00 4.05 2.30 5.90 2.60 1.00 8.45 3.75 5.12 1.00 10.4 4.AO.80 2.granicnim cIa.) upotrebljavamo standard ne brojeve (prema Renardu.8 1. Njihove broj~ne vrijednosti za decimalni interval od I do 10 vide se u tablici (desno). n-ti clan.25 1..3 2.12 1. 2OVIO.60 1.00 9.90 3.60 1.15 5.15 3.24 2.00 6.03 109 1'15 1'22 1'28 1'36 ' 1.35 3.) je red koji sa.25 3..80 1.2 2.50 1.65 1.10 7.18 1. prijedlog ISO).00 1.30 6. RIO.65 3.00 4.50 8.00 5.00 2.10 7..6 5.25 1.36 2.50 800 8'50 9'00 9'50 10:00 1.30 6.50 9..50 10.40 1.70 7.55 3.55 3.00 2.60 5. : 4.50 4.50 2.60 1.24 2.50 .00 . 2.62 4.00 3.65 2.2 I.12 1. 2.35 3.55 1.: R"l0/3 (. treCi.00 1. drfi svaki treei clan iz osnovnog reda RIO.

Standardne duljinske R5 0.50 10.90 2.00 3.800 0.60 0.** R5 1.100 0.11 0.00 1.0560 0.315 5.036 0.6 0.15 1.3 1. 484 .60 6.50 2.« * BrojeYi desno - = izuzetne yrijednosti.75 4.160 0.6 3.4 2.00 Q.315 0.100 0.2 2.0355 0.000 11.0125 0.30 0.0800 I 0.30 5.60 1.035 1.180 0.12 1.125 0.0250 I0.80 3.032 0.250 0. 10.1 2.0125 I RIO I I 0.0 6.0180 0.0800 0.710 0.0630 0. .800 I 1.00 liz.0400 liz.0112 0.0160 I0.0200 0.0900 0.50 1.0140 0.1 mm R20* 0.500 I 0.35 2.30 0.2 3.30 5.630 I0.0100 0.200 0.00 6.0250 0.125 0.60 0.0630 0.25 1.32 1.012 0.05 1.35 6.0450 0.0160 0.36 0.5 7.450 0.630 0.2 1. yr.00 6..8 5.055 0.0250 0.70 8. .015 1.8 3.00 4.250 I 3.25 0.15 4.06 1.15 3.011 0.4 3.160 10.22 0.10 mm I RIO I R4O* 1.70 1.50 9.0315 0.060 0.0500 2.0710 0.200 0.070 2.022 0.0224 0.75 2.0280 0. 0.400 0.vr.112 0.00 1.32 0.24 2.00 ** »iz.5 6.80 1.500 0.25 4.55 0.355 0.12 0.15 3.0400 0.000 su pritagodeni brojeYi.70 7.400 .00 I0.55 3.0630 I0.560 0.0500 0.900 0.140 0.12 2.000 11.1 1.0100 I0.00 9. 0.36 2.280 0.5 0.0315 I 1.60 0.00 8.0100.100 10.0400 I0.00 4.40 1.00 10.250 0.4oo I0.0160 0.10 7.2 4.00 1.224 0.010.030 0.65 2.00 4.50 2..** 0.0 0.160 0.35 3.18 1.0200 I 0.00 5.50 2.yr.50 4.30 6.00 0.50 8.630 0.

1000mm ~. mjere u mm (JUS A.5 11.5 I 13. »iz. ! 160 160 20 200 21 22 23.5 35.100mm R5 10 1959) 100... .5 I 31.5 40 42.5 14 15 16 17 18 19 20 21. 315 34 36 38 42 48 35 400 400 335 355 375 340 360 380 40 40 I 01 50 500 55 630 65 70 800 630 ~406 425 420 450 475 480 500 530 560 600 630 670 710 750 800 850 900 950 60 63 80 100 .. . .« = izuzetne vrijednosti. . I RIO I I R40. liz.4 23.5 37.ala 10.6 25 26. 100 106 105 112 110 118 115 125 120 132 130 140 150 160 170 180 190 200 212 210 224 220 236 235 250 265 280 300 315 320 10 I 10 10. 25 25 31.Aa. I 100 Brojevi des no su prilagol1eni brojevi.5 45 47. w.2 11 11. 1000 1000 1000 .2 12.5 28 m 12 13 125 16 16 " 111 .2 22..6 10.5 33.5 50 53 56 60 63 67 71 75 80 85 90 95 1100 32 . 485 .8 11.. R5 I RIO I 100 100 R40.vr.5 12.5 24 250 26 250 .

n) sve mjere u okviru tolerancije crta u graficki prikazanom tolerancijskom polju. Donje odstupanje Xi Tolerancija mjere T Polje tolerancije Nul-linija (0) I h~: ~I "'=' . Temperatura pri mjerenju: 20°C.lm.45VN + 0. mjera. Prema tome moze gornje odstupanje biti pozitivno. koja ovisi 0 nazivnoj mjeri N. Mjerimo ih medunarodnom jedinicom tolerancije i. U toj je mjeri ukljucena i netocnost mjerenja najveea iIi najmanja mjera koju jo~ dopu~tamo veCa od obiju granienih mjera manja od obiju graniCnih mjera N) razlika izmedu najveee i nazivne mjere (Nmax N) razlika izmedu najmanje i nazivne mjere (Nmin razlika izmedu najvete i najmanje mjere (T = Nmax Nm.A1. a odredena je brojcanom jednadzbom i = 0. 484 i 485). Tolerancije je opeenito uveden.001N u kojoj mjerimo nazivnu mjeru N u mm. I mjera koju unosimo u crtere. Obicno je to zaokrufena mjera (vidi standardne duljine na str. a donje negativno. koju odredujemo mjerenjem na izradenom predmetu. Hi pak mogu oba odstupanja biti pozitivna Hi negativna:- - - - o -x.1l0/11l/1l2 pojmovi a) Osnovni Nazivna mjera N Stvama mjera Nd Granicna mjera Najveea mjera Nmax Najmanja mjera Nmin Gomje odstupanje x. b) Osnovne tolerancije Tolerancije su podijeljene u 18 osnovnih redova. a u nas i standar. a moze cijelo biti ispod nul-linije Hi iznad nje (vidi donju sliku). koja odgovara nazivnoj mjeri Tolerancijsko polje moZe se rasprostirati s obje strane nul-linije. 486 . a mjeru tolerancije i u J.1968) mjera prema ISO (JUS M.DOSJEDANJE STROJNIH DIJELOV A Sustav dosjedanja ISO medunarodno diziran.

Na str. IT 11 IT 12.020 N ITIO 64i IT 16 1000 . polja slovima.. ... 488 do 491 dane su vrijednosti onih toleraneijskih polja za provrte i rukavce koje.8 + 0. 487 . IT 6 - ugtavnom za preciznu mehaniku i mjerila. ITB 250. s obzirom na potrebu da broj mjerila bude !to manji. Toleraneijska polja A do H leZeiznad nul-linije (polje H se dotiee nul-linije). H 7 .M N P R S TUVXYZZAZBZC.5 + O.008 N 0.... Upotrcba IT 01 osnovnih tolcrancija: IT3 IT4 ---- Red toleraQcijc IT5 IT6 IT7 Tolerancija 7i 10i 16 i ITS IT9 25 i 40i Red I T 1cnI -0 DCIJt tolerancije ITU lOO. i to malim sloVlma: toleraneijskog mjcre (rukavec) oznaeen je s obzirom na nul-liniju - a b e cd d e ef f fg g h j Os) k m n p r s t u v x y z za zb ze za unutarnje mjere (provrtc) velikim slovima: AB C CD DE EF F FG G H J(Js)K. i 2. ITI2 lOO. IT 3 i IT 4 su gcomctrijski stupnjcvane izmedu redova IT I i IT 5.Ol2N 0. upotrebljavamo u praksi samo nekoliko najprikladnijih tolerancijskih polja. stupnju prednosti dopu~tenih dosjedanja prema JUS M. za veCe tolcraneije pri obradi.Vrijednosti za redove tolerancija IT 2. npr.2001201/202l203 . . Polje j seze s obje strane nul-linije. Polje i seZc s obje strane nul-linije.3 + 0. d} Oznake toleraneijskih polja Toleraneijska polja oznaeujemo slovom (oznaka poloZaja tolerancijskog polja) i karakteristicnom brojkom reda toleraneije. I IT 14 IT15 400.1968). IT 16 c) Polohj za vanjske uglavnom za dosjcdc elemenata strojeva. veCinomsvuda zadovoljavaju (a odgovaraju 1. prema iskustVuu strojarstvu. dok su polja K do ZC ispod nje.tolcrancijc Red IT 01 ITO IT I IT2 I T 0 IcranclJa . Medutim. 0. dok su polja k do zc iznad nje.znaei toleraneijsko polje za provrt koje se rasprostire od nul-linije navi~ za vrijednost IT7 (= 16i). IT 5. Tolerancijska polja a do h IcZeispod nul-linije (polje h se dotiee nul-linije). 640i . Sustav dosjedanja ISO obuhvaea toleraneijska polja u svim poloZajima od a do zc i od A do ZC. te svako sa svim osnovnim toleraneijama od ITOI do IT 16.A1.

.60 I h9 I hll ..36 ..30 -10 .10 . 0 -320.630 -400 -200 120).70 =-fa.50 -25 40). 0 315).43 -14 -148 .'770 -460 -245 ..140 -460 -450 .400 -205 .=E .28 -16 -8 .180 .. .=260 -170 200).6 .280 280)...330 -120 .85 . -135 . -1350 -400 -350 -1710.76 . -385 450.. ...59 . - -214 - -119 - -54 - -36 0.45 ..355 -1560 -720.550 -340 80). -125 .60 .62 -18 355). -54 . -81 0. -210. ..50.310--120 30).830 -480 -660 =wr 180).)..80 .430 -240 -117 .530-330 . - -110 -191 .=w :=to -4 3)...270 ...200 .500 -20. -155 - -360 0.370 .580-=230 160)..470 -280 . -40 -97 -400 488 .52 -130 - - - - 0 0 0 0 -16 -39 .8 - -32 0.20 -7 18).50 .38 ...920-300 -1240 -1050 -1370 1200 - - -49 - 0 0 -130 0 0. . .28 -14 1-170 .50).25 .13-=-s 6). -320 -650 -360.25 -9 .50 -IS -172 ... -232 -PI -60..56 -17 - -10.360-ISO -174 -106 -60 -29 .74 -190 - - - - - -72 . - 400)..47 '.80 . .315 .345 -145 -60 .3 - I - ell I - d9 I c8 I f7 I g6 1 h6 -6 0 I h8 --0 -8 --0 -9 ----0 --0 ----0 -18 .380-170 0 0 0 0 -19 -46 .40 ..820 225). .41 -20 ..18 . -760 -1500 -440.410 -180 -207 lOO).65 -40 . -230.50 -32 -16 -6 10).950 -530 -740 -..43 -110 0 0 0 0 -13 -33 .89 .480 -290 ..290 . -480.320 -130 -142 . -140 0.30 .225 -550 .75 ----0 --0 --0 0 0 0 -14 -25 . '-880. 65 -340 -140 -lOO .90 - - - - 0 0 0 0 -11 -27 ..120 ..83 -39 0 0 0 0 -25 -63 -lOO -250 - - - -29 0 0 -72 - -lOO . .73 . ..450.- 0 0 0 0 -22.. . . -89 0.50 .62 -160 - - .160 .40 . .36 -12 -126 -71 -34 - -.34 -17 -300 -110 ..87 -220 - - - .400 -620 -190 -330. .95 .710 .600 -390 -120 . -1650.520 -::no -145 140)..6 -2 270 60 . -1900 -840.30 .250 -1110 -280 -570 -1030 -285 65).100 .22 -12 280I=iij.Tolerancije rukavaca (ILm) Nazivna mjera (mm) I a 11 20 -14 ..68 -20.96 -44 0 0 -115 -290 250).

..6 -2 +7 6).3 -2 +6 3. +236 +350 ---:+:i1i9 ---=t:TS9---:j:33O +4S7 + 80 +130 +258 +385 --:j:ITJ +169 +497 + 84 +140 +284 +425 +126 +190 +396 +556 + 94 +158 +475 +315 -:mo --:j:202 --:j:43"1 +606 + 28 -to 41 + 35 +48 +rso +114 +I66 +126 +172 +132 + 98 +I44 +108 -20 +20 +170 +350 +226 . . .+479 +lOO +390 +244 +S24 +208 +435 ..158 - 1968) k6 mjera (mm) j6 Nazivna +4 .450 450)..400 400)..(JUS M...355 355). .. ..24 +9 -4 24). ..160 160). . ..80 80).+33 .....200 200).. .14 + 8 -3 14)..315 315)..+272 +S87 +490 +232 +292 +637 .ISO. +17 of 16 + 20 + 10 + 14 ----:j:23 ----:t27 + 19 + 15 +32 + 19 + 23 + 34 + 39 + 23 + 28 I 06 u8 x8 I + 32 + 34 + 18 + 20 +41 ----:j:46 + 23 + 28 +SO ---:j:S6 + 28 + 34 +67+40 +60 + 33 +72+45 +74+41 +87+54 Ij.180 180).18 18).225 225). . .4-252 +540 +525 +679 +590 +749 +660 --:rnr +740 +917 +820 489 I j I ..~1 +11 -5 +12 -7 +13 -9 t}+21 +2 +25 + 3 +39 +20 +45 +23 +14 -11 +28 + 3 +52 +27 +16 -13 +33 +4 +60 +31 +16 -16 +18 -18 +36 + 4 +40 +4 +45 + 5 +66 +34 +73 +37 +80 +40 +81+48 +97+64 +99 +119 +60 + 80 + 5a + 59 + 34 + 43 -:ti09 -:tTI6 + 70 + 97 ---:j:6O -:j:72 ----:j:133 +I68 + 41 + 53 + 87 +122 +78 +148 ----:j:T92 + 43 +146 + 59 +102 +T78 ---:j:232 + 51 + 71 +124 +178 -:j. . . . . ...50 50).250 250).280 280).140 140).120 120)..100 100).10 -2 10).40 40)..500 I I +6 I I 06 r6 0 +9 + I +10 + I +12 + I +15 +2 +4 +10 + 8 -:m+10 +23 +12 +28 +15 .65 65).. ....A1.30 30)..76 +198 +264 of 54 + 79 +144 +210 ---:j:88 +233 +3I1 + 63 +170 +248 + 92 -:ms +343 +E3 + 65 +lOO +190 +280 ----:j:133 +273 +373 + 68 +108 +210 +310 +308 +422 + 77 +122 .. .........

.120 120). prDPrla F8 07 (lUll) Nazivna "1 lIliera{mm2...80 80). ...30 30). CII Dl0 E9 +120 +60 +145 + 70 +170 + 80 +205 + 95 +240 +110 +280 +120 +290 +130 +330 +140 +340 +150 +390 +60 +20 + 78 + 30 + 98 +40 +120 + 50 +149 + 65 +180 + 80 +220 +100 + 39 + 14 +50 +20 + 61 + 25 + 75 + 32 + 92 + 40 +112 + 50 +134 +60 +159 +72 +20 +6 +28 + 10 + 35 +13 + 43 + 16 + 53 + 20 +64 +25 . .+ 2 +16 +4 +20 +5 +24 +6 +28 +7 +34 +9 +40 +10 +47 +12 .100 100). 450 450).. . .. TD/nanclle \.6 6)...140 140). +210 +480 +230 +530 +240 +550 +260 +570 +280 +620 +300 +650 +330 +720 +360 +760 +400 +840 +440 +880 +480 +260 +120 +305 +145 +185 + 85 +106 + 43 +54 +14 +355 +170 +215 +100 +122 + 50 +61 +15 +400 +190 +440 +210 +480 +230 +240 +110 +265 +125 +290 +135 +137 + 56 +151 +62 +165 + 68 +69' +17 +75 +18 +83 +20 490 . .. .180 180)...250 250)...160 160). .+ 370 + 280 +400 + 290 + 430 + 300 + 470 + 310 +480 + 320 + 530 +340 + 550 +360 +600 + 380 -t 630 + 410 + 710 +460 + 770 + 520 . ..+450 ' +200 +460 ..50 50).. .355 355). .. 315 315). .3 3).18 I' I' 18). 280 280).... .+ 76 + 30 +90 + 36 ... .. .10 10).500 + 270 + 345 + 270 . +12 +170 +400 +180 .400 400)....+ 830 + 580 + 950 +660 +1030 + 740 +1110 + 820 +1240 +920 +1370 +1050 +1560 +1200 +1710 +1350 +1900 +1500 +2050 +1650 + 330 .40 40).65 65)... .200 200). ..22S 225).. . .-.l Al1 .

.I70.120 120).(JUS M.. .140 140).500 0 + 8 0 + 9 0 +11 0 +13 '0 +16 0 +19 0 +22 0 + 6 +10 0 +12 0 +15 0 +18 0 +21 .280 280). .80 80)..400 400)...200 200). .. ...40 .450 450).3 3).. . . ..65 65). .../ . 50 50)..18 18). ..160 160).. 40)..AI.177 Nazivna lI1iera (mm) I -1968) H7 H6 H8 +14 0 +18 0 +22 0 +27 0 +33 0 +39 0 +46 0 +54 0 H9 + 25 0 + 30 0 + 36 0 + 43 0 + 52 0 + 62 0 + 74 0 + 87 0 Hl1 0 + 75 0 + 90 0 +110 0 +130 0 +160 0 +190 0 +220 0 6 J +60 . . . ..355 355). .315 315). ... .. .10 10).250 250).180 180). . .225 225)..100 100)..30 30).... .O +25 0 +30 0 +35 0 +25 0 +40 0 +63 0 +100 0 +250 0 I +29 0 +46 0 +72 0 +115 0 +290 0 +32 0 +36 0 +40 0 +52 0 +57 0 +63 0 +81 0 +89 0 +97 0 +130 0 +140 0 +155 0 +320 0 +360 0 +400 0 491 .6 6). . .. .

Vrijednosli H.najveee odstuparlie istro~enog J11.50 z Y H z Y H z Y H z Y H 2 1.5 3 4 4 2 1.-----s2:5 2.ierilo »ide« ispod najveCe J11. . 180 492 .r7 0 8 0 9 0 7 11 0 6 0 12 0 3 3 14 0 16 0 19 0 ------s.iznose: odstupanja novog mjerila -z:t HI2 gomje odstupanje istro~nog mjerila +y - - - - - Mjerilo »ne ide« (odrnetak) - oznacujerno ga crvenorn bojom srnije ici preko rukavca.-----g-- 50).r2 1. .A1..5 1. Odstupanja tog rnjerila rnjerena od najrnanje rnjere rukavca Nmin iznose: :tHI2. najmanja mjera rukavca tolerancija mjere rukavca T( = Nmax Nml.1983) Nmax. ..5 2.iere max N Mjerilo »ide« (dobro) mora ici preko rukavca.5 2.5 H -..iere max N y .5 3 5 2 1.5 1.120 z Y H z Y H z Y 4 3 6 5 4 8 6 4 S- 5 4 7 -6 5 ---n22 0 4 3 -r5 4 8 6 4 ------g-------g...5 - - - ne 3). . mjerena od najveCe Odstuparlia tog mjerila neide J11.poloiaj tolerancijskog polja za novo J11..31O .5 2 3 3 3.6 z Y H 6).) H tolerancija izrade mierila za rukavce z . .30 30).-.r.5 2 4 3 3 4 3.ierila»ide« iznad najvece J11. .---07 5 ---w8 6 9 6 .. .3 2 1.najveCa mjera rukavca Nml.5 3 3 -. z i Y (!-lm) mjerila za rukavce Red tolerancije IT Nazivna mjera Vrijednosti mm 6 7 8 I 9 I 11 H 2 2 3 3 4 z 5 10 1).0 " 15 13 25 0 ---rs"28 0 32 0 0 18 0 120).5 0 0 3 Y 1.18 18). .iere rukavca Nmax...5 3 2.r.80 80).10 10).------s. .Tolerancije To I er a ncij mjerila e mj eri I a za ruk a vce (JUS M.5 ---xs -.

S 2. Odstupanja tog mjerila--=.5 2.5 5 0 0 0 3 ---s. .5 2 1. .5 2.Ut1)mjerila za provrte Nazivna mjera Red tolerancije IT v .---s. .. 1.---.5 3 1.5 1 2 2 1.J tolerancija mjerc provrta tolcrancija izrade mjcrila za provrt H polofaj tolerancijskog polja za novo mjerilo z »ide« iznad najm~e mjcrc Nml.50 50).310-1983) najveCa mjera provrta Nmln najrnanja mjera provrta T( = Nmo.5 2.S 6 0 7 0 4 10 0 12 0 -S -r- 8 8 4 4 0 0 ---:r-. Nm. . .. ... .liznose: odstupanja novog mjerila +zt HI2 donje odstupanje istro~nog mjerila -y - - - - ~ - Mjeril~ »ne ide« (odmetak) - oznaeujemo ga crvenom bojom tog mjerila mjercna - ne smije pristajati u provrt.A1.5 2 2 5 0 2..5 2 3 2.5 2. z i y «(.80 80).30 30). .5 2.---:r-9 9 19 3 5 3 4 0 0 0 ---:r-..---s4 7 13 25 13 0 0 0 3 5 14 0 ----s 16 0 -n- 5 4 8 6 15 0 15 0 28 0 4 3 g6 4 ----g ----g ----g ----rs9 18 18 32 6 0 0 0 493 . najveCe odstupanje istro~nog mjcrila "idc« y ispod najmanje mjerc Nmln Mjerilo »ide« (dobro) mora pristajati u provrt.---:r-.6 6)..2 1 1 1.5 1 1..18 18).S 7 -0 2 5 0 2..3 3). Vrijednosti H. z y H z y H z Y H z Y H z y H z y H z y H z y H \ 1.S 6 0 2. .10 10).---:r-.5 2 4 3 3 5 2 2 2 1. - od najveCe .5 1.120 120).mjercna od najmanje mjere provrta Nmln-.5.---s. d t.Tolerancije Nmax- mjerila za provrte (JUS M.5 2. Odstupanja mjerc provrta Nmox iznose: tH12.r -----n-11 22 6 11 3.S 2 3 3 1.180 z y H..S 2 3 3 1. 1 mm rlJe nosI 6 i 7 I 8 I 9 I I!I l 11 1).

". E E .x prisnost -Zmin dosjeda »negativna zraenost« . razIika izmedu unutarnje mjere veeega vanjskog dijela (npr.ovisno 0 stvarnoj mjeri obaju dijelova .ima uvijek zraCnost (+ z). . . Tolerancija - razlika izmedu najveee i najmanje zracnosti (prisnosti).. .. rukavca). razlika izmel1u najmanje mjere vanjskog dijela i najveee mjere unutarnjeg dijela. b) Vrste dosjeda . /. I I I Cvrsti dosJed l 494 . Labavi dosjed Prelazni dosjed evrsti iIi prisn i dosjed Lobavi dosjed Prelazni dosjedi ~ . razIika izmel1u najveee mjere vanjskog dije- Zraenost Jzazor) z - Najveea Najmanja zracnost Zmax zracnost Zmin - la i najmanje mjere unutarnjeg dijela.ima uvijek prisnost (-z).razlika izmel1unajmanje mjere unutarnjeg dijela i najveee mjere vanjskog dijela.ima . odrel1ena »zraCno~u« iIi »prisno~u«.. provrta) i vanjske mjere manjega unutamjeg dijela (npr. Prisnost (preklop)-z - Najveea Najmanja prisnost -Zm. .zraenost (+ z) iIi prisnost (-z). .Dosjedl (nalljeganja) a) Osnovni Dosjed pojmovi omaka medusobne l'Odudarnosti dvaju strojnih dijelova. . Jednaka je zbroju tolerancija vanjskog i unutarnjeg dijela.razIika izmedu vanjske mjere veeega unutarnjeg dijela i unutamje mjere manjega vanjskog dijela (prije sastavljanja obaju dijelova).razlika izmel1u najveee mjere unutarnjeg dijela i najmanje mjere vanjskog dijela. s/..

05.hl3 I. c8 . . le .prelazni i evrsti dosjedi.dl0. i to: a.c) Sustavi dosjeda Sustav jedinstvenog provrta ima provne 5 tolerancijskim poljem u polofaju H.(6..g6. jS.all.. DI0. H9 H9 II I . N7. H9 Neki dosjedi 5 3. K6. h8 HII .h9 .ooZe. hll .. P7. h . predoost G6. prcdnost hS h6 h8 h9 hll h12 hl3 I i 2.. hll bll. k6.c9. H . x8 . H6. C9.. H7 F8. H8 HII HII 1- CII. HI3 DI1. f8.h9. 06. Dosjedi su u tom sustavu odredeni poloiajem tolerancijskog polja rukavca a.AI. u8. Sustav jedinstvenog rukpvca ima rukavce 5 tolerancijskim poljem u polofaju h. R7. le. 495 . kS. predoost 2. R6 F7. f8. d) Izbor dosjeda Prema preporuci ISO (JUS M. prednosti. m6. prednost I I I - 3. r6 . J7. J6. i to A.1968) prednost imaju slijedeei dosjedi: Prednosni dosjedi u sustavu jedinstvenog provrta 3. U tom su sustaVlrdOsjediodredeni polofajem toleraneijskog polja provrta A. 1- - H12 BI1.j6.n. . dll - H12 HI3 Prednosni dosjedi u sustavu jedinstvenog rukavca -h12 .d9. P6. Tolerancije dosjeda 5 1. rS H7 ..h9 H9 .labavi dosjedi j . k6 . d9. pS. predoost I. koji se preporu~ju samo za ogranicena podruCjapromjera. M6.ell.- F8. c9. 010 1- All. p6 H8 .200/201 . j6. sabrane su na str. E9. F8. M7. prcdoost H6 . nisu ovdje navedeni. K7.gS. N6. .labavi dosjedi J . ze . D9. hS. H8 - G7 CII. . prednosti.prelazni i evrsti dosjedi. D9. i 2. 496 do 499. s6 (6. 87 B9. . ell. h8 . mS. E8. h6. F7.

..... + 740+ 530 +100 + 414 +100 +60 + 30 + 30 + 30 .. ..315+1050+ 330 + 330 +1920+1080 + 860 315). 225) .. .140 + 850+ 620+120+ 487+120+72 + 36 + 36 + 36 + 410+ 180 + 180 [+ 960+ 700 + 550 +460 + 200 + 200 +1020 +555-+ 560 +405 +285 +206 +169 +131 ' 140). 0050 ...280 + 820+ 280 +1560 940 + +1400 + 860 - -+750 + 280 + 685 .225 +1240+ 820 + + 660+240 + + 1320+840 +645 + + 740+ 260 +170 + 645 240 665 +470 +330 +237 +194 +151 260 +170 +100 + 50 + 50 + 50 90 5 00 . ..003 + 270+ 60 + 20 + 60 + 20 + 14 + 6 + 6 + 6 + 420 + 220+fIT + 175+108 + 80 -+58 + 46 + 36+270+ 70 + 30 + 70 + 30 + 20 + 10 + 10 + 10 + 460 + 44 6). . .65 + 340 + 140 +410 +140 +294 +208 +150 +122 + 95 65).160 + 520+ 210 +145 + 210+145 + 85 + 43 + 43 + 43 + 580 + 230 4 160)..200 . ... . 00400 496 ..1080+ 730 + 580 + 230 -200). + 280 + 260 +188 + 206 +134 + 97 + 71 + 57 +13 .-- 355).30 + 300+ 110+ 65 + 110 + 65 40 + 20 + 20 + 20 + 630+440 + 342 30).-7 1 8 23 . + 560+ 370 +279 + 292 +201 +144 +105 + 86 + 66 . ..500 +1650+ 480 + 480 250).450 +1500+ 440 +880 +440 +635 +445 +320 +262 +205 +2450+1280+230 +1035+230 +135 + 68 + 68 + 68 450). F8 07 h6 mjeramm A 11 ell D 10 ell D 10 E9 FB F8 hll hll hll h9 h9 h9 h9 h8 h6 ' 'D Nazivna + 390 + 180+120 + 145 + 8. .6 10). .-.40 + 310 +120 +340 + 120 +242 +174 +126 +103 + 80 +640 + 450 + 80 + 352+ 80 + 50 + 25 +25 +25 + 320+ 130 + 130 + 720 + 520 +404 50).....- 40). .80 + 360+ 150 + 150 ..-- - - - ... . 0018 - . .355 +1200+360 +800 + 360 +580 +405 +291 +240 +187 +2070 +mo +210 +900 +210 +125 + 62 + 62 + 62 + 1350+400 +400 +2300+1240 + 995 400).0 - . .18 180).Tolerancije dosjeda u sustavu jedinstvenog rukavca (".-- 100).. 250 + 920+ 300 +720 + 300 +530 +370 +267 +218 +169 +1690+ 970 +190 + 780 +190 +110 + 56 + 56 + 56 280).100 + 380+ 170 +480 + 170 +347 +246 +177 +144 +112 I I I I I I I I I .+477 + 820+ 610 80).120 120)..5 +64 + 45 + 34 + 26 1.10 + 80 +40 + 80 +40 +25 + 13 + 13 + 510 + 315 +230 + 248 +163 +118 + 86 + 70 + 54 + 290+ 95 + 50 + 95 + 50 + 32 + 16 + 16 + 16 18)..rn) -3).

. +640 0 +720 0 +800 0 +450 0 +500 0 +555 0 +260 0 +280 0 +229 0 +163 0 +126 0 + 65 0 +187 0 +144 0 + 75 0 +211 0 +162 0 + 84 0 +178 0 + 93 0 315). .450 +310 0 +252 0 +194 0 .100 100)...... . .Stroj. . 120 .180 .140 140).355 .50 50).65 65)..225 225)..40 40).10 10).6 6).200 200).250 250)."ki prirutnik 497 . .24 24 30).. . +141 0 +108 0 - + 57 0 120)...80 H - h (fLm) I HII hlJ +120 0 +11.. ..500 I 0 33 . +103 450). ........To/erancije dosjeda JDJera m m azivna 1....315 ..ij-:-::T8 181.14 ---r... ..280 280). .3 3).160 160). . +180 0 +220 0 +260 0 +320 0 +380 0 I H9 HIJ hll h9 + 85 0 +105 0 +126 0 +153 -0 +182 0 +222 0 +264 0 I h9 + 50 0 + 60 0 +72 0 + 86 0 +104 0 +124 0 H9 I H8 h9 + 39 0 + 48 0 --:j:"S8 0 + 70 0 + 85 0 +101 0 H8 h8 + 28 0 + 36 0 0 + 54 0 + 66 0 + 78 0 I H7 h6 + 16 0 + 20 0 0 -+24 + 29 0 + 34 0 + 41 0 +148 0 +120 0 - + 92 0 +440 0 +307 0 +174 0 +500 0 +350 0 +200 0 +580 0 +405 0 +230 0 - - + 49 0 80). .. . . 355). 180).400 400)..

2S0 2S0) .28 .6S 6S).S .~ -IS 1 -28 ~ + 8 -33 -- -48 - - + 7S + SO +30 +23 + 2S + 9 -11 -18 ''''-- 1 +17 -21 +19 j-.32 --------+14 +10 + S2 + 3S +21 +17 + 6 .. I-2S +22 1 +106 + 9 1 +44 1 +32 1 + 36 + 12 -13 -2S 1 1 +36 -14 +123 1 + 79 1 -28 + 43 + 14 I I +SI +37 1 -14 -28 -.3SS 3SS). .9 -16 . .120 120).. ..160 160).19 .29 . .6 -10 .. .40 40).13 . ..7!...400 400). 22S 22S). .140 140)...SO SO).- +S9 1 +42 1 -16 -33 1 . .200 200)..6 .450 1 1 I +101 + 17 +S4 -18 1 +32 -40 1 +176 + 62 I I +111 + 18 +7S -18 +S3 -40 +20 -73 ~ -'-1-1-1+60 ---=63 +194 +123 +83 1 4S0). ..23 .. . . .88 -117 +13 ---=--25---=60 -S2 . .76 -101 --=--2J---=-n .. .+42 -16 +2S 1 -- 180)... . -80 -166 1 -172 - 69 ~ -IS1 -244 -169 -189 -292 .90 -12S ---=28 =68 . ..30 30). .6 ..46 -130 -SI -144 .)IS 31S).8 -12 ~~~ -12 -23 ~~ 6 + 6 1 - H6 j 6 + 8 4 I H6 k6 1 H7 f7 - + 6 + 26 I H7 g6 1 H7 j 6 H7 k6 H7 n6 + 18 +12 +10 + 6 I 0 4 +17 +11 +14 I-18 + 62 + 41 +2S +19 + 6 - 7 9 SO - 14 -9 +21 -11 +26 -12 +31 -13 -IS ~--=!: 2...4 ..180 + 2 .93 -133 =-n---=-76 -106 -IS1 +IS ---=34---=--84 -60 -109 -IS9 =38~ 1 -4S ~ 1 1 -113 =-42 +68 -16 +48 -36 +18 -66 -126 ..20 +10 ~~ +24 +14 -:+1'l+T--=-~~ .18 18)..9 + 10 + 4 .. 280 +48 -16 +28 -36 +160 + S6 +142 1 -33 + SO I + 90 + IS -. . .1 - I I .62 .7 -10 -19 . .10 .18 .16 . .Tolerancije Nazivna mjera mm dosjeda H7 r6 H7 s6 I 1.6 6). . . Soo -20 498 I-4S I + 68 +3S +S8 1 +23 1 + 20 -20 -4S .78 --=-u.---=--36 '73 - 60 .44 .100 100).10 10).S7 -ISO -169 -106 -190 -118 -202 -133 280)..27 + 11 --=t8 +43 +29'+ 17 +14 +T --=--4---=-S ..3 3).80 80).S9 =-23 ---=-n + 90 + 30 I + S9 +37 +28 + 10 ' -12 ' -21 I +10 -39 +12 I . .7 -10 + 13 + S ..

+ 960 + 700 -107 -18S +SSO 120).18/. ..280 + 920 + 300 +640 + 300 +401 +272 +189 -396 -SS6 +1690 + -269 280)...6 + 270 + 70 + 30 + 70 + 460 +166 +206 6).80 40)..50 .. .72 18)::" =21/...... 30 + 300 + 110 -+ 6 + 110 -+ 6 -+40 -+ 20 -51/-81 -31/-97 +342 -21 -=4f + 630 + 440 30)... .+ISOO + 440 +440 -S87 + 340 + 320 + 310 +120 +302 + 120 +181 +128 + 89 -99 -119 + 640 + 450 + 80 +3S2 58 + 80 + 50 + 25 =-3F + 130 + 520 + 740 +S3O + 140 +364 +140 +404 + 130 - - -109 -136 - - 4S0).SOO I + 24S0 16S0 +1280 + 480 +785 +230 +228 + 103S +230 +135 + 68 -443 + 480 +4821 +329 -637 - 499 .. ....87 + 60 + 370 +247 + 292 +10 +106 + 74 24)... + 10 + 31 +203 + 248 +120 + 86 + 61 ..100 + 380 + 610 + + 170 +427 + 170 +261 +180 +125 -178 -232 +120 +72 + 36 -90 -156 100)..31S +10S0 + 970 +190 + 780 +190 +110 + S6 -431 -444 330 + 330 -606 +1920 + 1080 -301 -SOl + 860 31S).. .3S5 +1200 + 360 +710 + 360 +439 +303 +208 -479 -679 -346 35)..212-3S3 225).. .3 + 270 + 60 + 20 + 60 + 420 + 220 +13 +TIS 3)....14 .1 u sustavu jedlnstvenoll provrta (p.+ 9 + O +32 -+ 1614).200 + 660 + 240 -308 -422 + 240 +1320 +3S7 +244 +168 -186 -313 200).....180 +1080 """TI3O + S80' + 230 -273 -373 + 230 -164 -278 +1240 + 820 ---=t64S 180).140 + 460 + 200 -233 -311 + 200 +308 +211 +146 -127 -217 140).x8 6 + 9 + 42 +30 34 +20 + 14 + 6 + 78 + 6 +40 -10 -46 + 30 +20 + 10 -12 + 98 +69 + O - - ---50).18 .20 + 820 + 280 + 280 -3S6 -497 +IS60 + 940 +7SO -234 -394 250).41 -76 +220 +152 +106 -133 -168 +100+414 +100 +60 + 30 56 -100 + 360 + 150 -148 -192 + 150 -.. ...13/-67 + 290 .+ 9 -+ O.65 --65). ..+ 80 + 80 I 6 + 40 + 2 + 1310).160 +1020 -+ 710 +49S +S6O + 520 + 210 +14 + 210 +145 + 85 + 43 -2S3 -343 -147 -247 +S8O 160).10 + 280 + 260 +40 ...40 .400 +2070 +1120 +210 + 900 +210 +12S + 62 -S24 +1350 +400 +400 +2300 +1240 + 99S -393 400).m) Nazivna HII HII H9 all ell l11iera m m I 1 I ell + 390 + 180 +10 + 14 1.-70 -124 820 4TI 80)..120 + 850 + 620 +120 +487 -198 -264 + 410 + 180 + 180 -.225 + 740 + 840 +75 +66S + 260 +170 + 260 +170 +100 + SO -330 -4S7 +1400 -+ 860 +68S :. .40 d9 e8 f7 u8 H8 H8 I H8 I H8 H81 .. .. ..

8 0.1964) Povrlinska hrapavost su mikrogeometrijske nepravilnosti na povrlini predmeta ko je su mnogo puta manje od dimenzjja promatranog dijela povrsine. Pod pojam »hrapavost« ne svrstavamo makrogeometrijskih nepravilnosti povrSine kojih se dimenzije priblizuju duljinskoj mjeri promatrane povrline iIi je premaSuju. npr. 500 . 2.I Y odn'.5 8 8 25 Sistem srednje /inije - srednja /inija profita sijeee profil p tako .25 0. Referentne duljine / izabiremo prema vrsti i finoei obrade i mjernoj metodi: Prikladna referentna duljina / Postppak obrade (mm) blanjanje gIodanje.25 0. - Prosjeeno odstupanje profi/a R.POVRSINSKA HRAPA VOST (JUS M.Y1 uzjmamo u apsolutnim vrijednostimabez obzjra na predznak + iIi-.8 2. p profit je presjek promalrane j:iovrsine presjeeene odrec:lenom ravninom re/erentna duljina je (dogovorena) du- / - Ijina dijelaprofila izabranog za odrestivanje hrapavosti. je srednja aritmeticka udaljenost profila od seednjelinije .da je .8 0. ~ 2:IYt! ~ 1.U granicama referentne zbroj kvadrata udaljeduljine / nosti y svih toeaka profila od seednje linije jednak minimumu. R. profila iznosi R.8 0. =7 flYI <Ix o Pribliwa vr~jednost prosjeenog odstupanja .A1. razvrtavanje bcuSenje honanje.5 . bUSenje tokarenje.5 2.020/021 . lepanje m 0.5 2. valovitost.

.25 0.. i to 5 najvi~ih i 5 najnifih u granicama referentne dutjine 1. 501 . = slufe izrazi: Rz"'" 4R.6 1.) I m - ..1 Postotak noIenja profila Pn In Pn = 100(% .profil - - .4 R. paralela sa srednjom linijom..od bilo koje linije koja toeaka profila ne sijeee profila.. + R9). . R..) p N o~enje profila referentna duljina srednja linija profila m.. Vi sine neravnina p I m mz- profil referentna duljina m srednja linija profila paralela sa srednjom linijom koja ne sijeee profit Prosjecna visina neravnina Rz (mjerena u 10 toCaka) je razlika izmedu srednjih aritmetifkih vrijednosti udaljenosti R. .2. + I. Za razmak c preporufuju se vrijednosti ovisno 0 najveeoj visini neravnina Rmax: 1).(R2+ ~ + . udaljena od najvi~ tofke profila za razmak c Duljina nolenja profila In je zbroj odsjefaka ~to ih u granicama referentne duljine I .-R2 ("'" 6.....5)... a paratetna je sa srednjom linijom - - 5 Najveca visina neravnina Rmu je razmak izmedu dvaju pravaca. + RJ + . . 4 4). + 1'2+ . paralelnih sa srednjom linijom. .profil odsijeca na paraleli sa srednjom linijom.6 I Rmax(ILm) 0.5 2. I U strojogradnjipostotak no~nja neka ne bude veei od 40%. koji dotifu u granicama referentne duljine I najvi~e odnosno najnife tofke profila Rz = (R.. a koji su udaljeni od najvi~ tofke profila za razmak c In = I. + RIo) - - Kao orijentacija Rma.6 c (ILm) 0..

prosjecna odstupanja profila Ra (ILm)ili oznaka ///: ~cd ////// :~ /// b .. d ..AO.2 1 Nl N2 N3 N4 0. unakrsno: x.1981) Red tolerancije (ISO) 1T5 1T6 1T7 1T8 1T9 1T 10 1TU 1T 12 IT 13 1T 14 Slupanj hrapavosli .1 0. u vi~e smjerova: M.6 3. dodatak za strojnu obradu.065 .025 Stupanj . ..A1. pribliZno radijalno prema sredgtu: R).Stupanj povrsinske hrapavosti (JUS M. .l. . 80 80) .3 N3 N4 N5 N5 N6 N7 N7 N8 N9 N 10 za nazivne mjere (mm) 3).05 0.AO.065 .2 63 I 12. postupak obrade. e f drugi podaci 0 hrapavosti. 18 18).025 .referentna duljina I.8 1. .stupnjahrapavosti(N. 250 N4 N5 N5 N5 N5 N6 N5 N6 N7 N6 N7 N7 N6 N7 N8 N7 N8 N9 N8 N9 N9 N8 N9 NlO N9 N 10 Nil N 10 Nil NU 250).1981) Oznake hrapavosti pri obradi odvajanjem cestica: b a . .065 -1981) cem prosjecnom odstupanju profila Ra Ra max fUll 0.AO. . . c . - - Oznakahrapavosti ez obradeodvajanjem b cestica: Primjeri: ~ Odnos reda tolerancije i stupnja hrapavosti (JUS M.4 0. pravokutno: .). hrapavostl Ra max fUll u ovisnosti 0 najve- Stupanj hra~a~osti N6 N7 N8 Ra max ILm 0. N6 N6 N7 N8 N9 N9 NlO Nil NU N 12 502 .5 25 50 Stupanj hrapavosti N9 N 10 NIl N 12 Oznake povrsinske hrapavosti u nacrtima (JUS M.1981 in M. .smjer obrade s obzirom na projekcijsku ravninu (usporedno: =. priblizno kruZno prema sredi~tu: C..

. . . GIodan Bmen. ... . . . . . . . . .. . . .. . . . ... .. . . .. . ..... 3 4 5 6 7 8 9 1011 12 Ra(I'M) § 00 o N 0 . . . . ... . . . 503 I U j! /' !I I. . .. . .. . Ob: . . . . . . . . . . .. . . . . . ju . . . . . . . ... . . oSupe Obra. . . . . . . . ..... . . . . ... . . . . . . . .Postupak obrade u ovisnosti od stupnja hrapavosti Poslupak obrade Ra(l'm) 0.. . . . . . 0 0 00 . ... . . . . . . .. Razvrta &me. . . .. . ... . . . PoIiran Honan.012 1 2 Razred hrapavosti N . . . . . . .. . . . .

8119 0.1443 0.0361 0.4614 1.4871 O.0866 0.043 3 0.3608 0.8660 0.3248 0.2887 0.433 ° 0.6495 0.866 ° 1.0758 0.1651 2.1732 0.1804 0.1083 0.6766 0.598 1 3.1299 0.270 6 0.866 ° 0.2990 1.]624 0.8944 2..3897 0. d2 =D2 =d-3f4.35 0..1732 0.2165 0.0217 0.6 0.25 0.541266P 8 d.1083 0.0325 0.2598 0.9743 1.6238 1.433 ° 0.0487 0.405 9 0. d2 . = D.8119 0.3464 0.0866 0.1516 0.2598 0.541 3 0.113 7 0.2165 0.081 2 0.7063 2. Hf8 0.433 ° 0.3 0. 0.1299 0.1083 0.4060 0.1624 0.1083 I (3f8)H I Hf4 Hf6 '.303 1 0.1949 0.3248 0.3532 .9770 3.2165 0. 504 I H I (5f8)H 0.6495 0.433 ° .2476 0.6062 0.5954 0.BO.0650 0.065 ° 0.75 2 2.25 1.2165 0.793 9 0.541 3 0.4 0.2706 0.0758 0.065 ° 0.5 6.7631 5.0289 0.0974 0.866025 P - P 0.7217 0.2706 0.1353 0.H2.5774 0.2436 0.433 ° 0.54U 0.081 2 0.2526 0.NAVOJI Metarski navoji s trokutnim profilonr ISO Profil metarskih navoja ISO (JUS M.897 1 4.1894 0. DJ.3248 0.2990 0.2436 0.3301 4.9486 0.6495 0.135 3 0.OIO 1972) Korak navoja: P Teoretska dubina navoja H 2 Nosiva dubina navoja 5 H.3248 0.0271 0.2990 1.3789 0.0825 1.2165 0.0379 0.0974 0.3789 0.7862 1.5155 1. =d-2H.7 0.5 0.6495 0.4357 2.196 2 0.054 1 0.0825 1. 1.043 3 0.8 1 1.0541 0.1894 0.0311 3.2273 0.0505 0.6495 0.promjeri unutarnjeg navoja (vijka) D. 0.1908 1.7578 0.5196 0.9743 1.1010 0.45 0.072 2 0.1624 0.5 4 4.1651 2.2 0.5 5 5.9472 1.0825 1.1624 0. d.3789 .4641 3.75 0.0866 0.1155 0. Mjere u mm = V3 P = 0.5683 0.487 1 .5 1.1367 1.1461 0.6238 1. =-H=0.0433 0. D2 promjeri vanjskog navoja (matice) d=D d.5052 0.6928 0.065 ° 0.0577 0.7321 2.5 3 3.

480 5.938 1. 505 .5 6 56 60 64 0.294 17.428 56.752 26.929 1. 1652 I 'I 52.376 18.013 2.3 65.129 40.013 4.051 25.5 3 3 3.046 1905 I 54.188 9.7 17.752 23.402 39.573 1.134 4.675 3.5 MS M6 (M 7) MS (M 9) MIO (Mlt) Ml2 MI4 MI6 MI8 MW M22 MU M27 M30 M33 M36 M39 M4Z M45 M48 M52 i p mm 0.5 3 3.8 2 2.35 0.45 0.5 4 4 4.205 1.026 10.670 34.688 4.077 42.505 61.428 60.713 2.221 1.5 2.647 8.075 1.45 10.051 27.5 2.829 0.373 1.046 2227 -M68 6 68 64.3 32.106 11. I mm A nun2 I 0.98 4.25 1. Navoji u zagradama imaju treeu prednost i valja ih upotrebljavati samo iznimno u prijeko potrebnim slujevima.5 1.5 0.79 2.863 12.505 2520 2888 * Deblje tiskane oznake su navoji koji u upotrebi imaju prvu prednost.294 19.25 I normalni navoji (JUS M. a obifno tiskane oznake su navoji koji im!\iu drugu prednost.OI2 -1972) d2 =D2 --l .211 31.908 2.75 2 2 2. I i d=D mm I 1.850 3.376 10.038 1.129 42.2 2.188 8.8 43.5 5.835 \3.752 d.5 4 4.9 76. =D.48 6.917 6.4 0.5 4.6 1.I M 1.25 0.727 33.211 29.727 30.729 0.752 48.6 MI.494 0.2 MZ.5 M4 M4.45 0.377 0.2 105 144 175 225 282 325 427 519 647 759 9\3 1045 1224 1377 .208 2.47 1.242 3.545 4.1 1.00 7.838 0.459 2.110 3.9 26.7 0.5 5 5 I I I I I ! M56 M60 M64 I ! 5.103 50.5 5 6 7 8 9 10 11 12 14 16 18 20 22 24 27 30 33 36 39 42 45 48 52 I mm 0.25 1.8 I I 1.835 15.8 MZ M 2.740 1.5 3.5 1.376 20.701 16.294 20.836 1.1 12.75 0.103 I 57.25 0.4 M 1.3 0.670 37.S M3 M3.567 1.626 0.376 22.402 3.701 14.647 7.35 0.421 1.4 1.1 MI.026 10.8 52.376 9.08 1.587 0.Metarski Oznaka* MI MI.350 7.350 6.587 46.917 5.2 1.6 0.13 2.077 44.

350 22.026 24.038 2.350 8.S x O. 13.3.026 29.026 25.729 1.5 M 27xl (M 28 x 2) (M 28 x 1.917 15.2 M 1.1 14.513 9.5) M 27 x 2 M27xl.376 29.5 x 0. 505! .5 M 12 x 1.376 23.273 .S) (M25 x I) (M 26 x 1.5 M 22xl M14xZ M 14 x 1.350 28.752 27.835 28.5 I d.2 M 1.670 1.376 11.5 x 0.835 30.675 4.752 30.7S (M9xl) (M 9 x 0.5) (M 33 x 3)" M 33 x 2 M33xl.917 25.917 7.026 31.070 1.2 MZ x 0.05 I 28.6xO.15 M 2.273 2.917 26.583 1.376 24.I xO.S MZOxl M22x2 M22xl.350 30.121 2.917 21.376 22.188 13.5 M30xl (M 32 x2) (M 32 x 1.917 15.917 9.883 0.701 24.350 mm d.75) M 10 x 1.376 15.35 M 3.S M 4.835 18.75) M8xl M 8 xO.350 26.5) M6xO.513 10.S M 16 x I (M 17 x 1.:.188 9.350 23.513 6.701 31.513 11.383 1.701 17.917 12.350 16.175 4.959 5.917 29.350 18.376 18.350 16.513 8.183 1.917 10.929 2.917 Oznaka" d(= D) x P mm (M 15 x 1. = D.188 10.350 13.835 22.5) (M 17 x 1) M 18x2 M 18xI.513 7.917 8.026 d.2 x 0.026 27.026 23.75) M 12 x 1.835 23.835 16.5 M14xl (M25x2) (M 25 xl. 0.647 8.188 6.Z M 1.376 10.188 8.7S (M 11 x I) (M 11 x 0.647 I .701 32.835 20.376 13.376 14.121 3.S (M 5..350 9.188 11.026 17.917 19.621 3.3S M3 x 0.459 3.701 27.1 x 0.188 9.783 0.350 15.917 17.026 19.870 0.026 21.25 fini (sitni) I d.5) (MI5 xl) M 16xl.1'88 7.675 5.917 22.25 M 10 x I M IOxO.376 26.350 20.026 26.647 10.376 M Z.350 7.35 M4xO.4 x 0.376 25.026 13.:.Metarski Oznaka 11 d(= D) x P mm M I x 0.959 4.') Samo za svjeCicemolora s unulamjim 1zgaranjem.026 16.835 25.5 MI8xl MZOxZ M ZOxl.5 (M 14 x 1.8 xO. mm 0.1 M 1.026 15.7S (M 7 x 0.25 Ml2xl M 14xl.701 29.835 31.835 26.376 20.701 26.470 1.25)21 M 14xl I) Vidi napomenu na sir.5 xO.350 10. =D..773 3.459 4.917 14.5 MSxO.026 14.051 31.917 24.376 28.350 25.270 1.701 21.983 1.026 11.970 1.838 2.175 5. -" 3) Po mogucnosli ne upolrebljavali! 506 .188 6.701 19.1 M1.761 23.376 16.51 (M28xl) (M 30 x 3)" M30xZ M30xl.

5) M 52 x4 M 52x3 M 52x2 M 52xl.051 46.701 51.75! 65.376 35.701 69.026 37.701 39.026 68. 59.670 64.752 59.376 36.752 57.5) M42x4 M42x3 M42x2 M42xl.752 36.051 70.051 66.752 53.103 67.835 66.05I 34.835 43.670 58.670 44.376 43.026 .701 67.5 (M 65 x 4) (M 65 x 3) (M 65 x2) (M 65 x 1.BO.701 57.670 48.670 -52.026 62.navoji (JUS M.835 34.752 42.752 39.5 (M 55 x4) (M 55 x 3) (M 55 x2) (M 55 x 1.701 38.835 40.670 38.752 37.376 62.026 65.835 70.051 I 63.026 53.376 I mm mm.701 49.026 39.402 73.701 53.026 34.835 50.376 40.752 47.5 (M 38 x 1.051 37.S I I .670 56.026 49.026 .835 58.376 51.835 59.402 43.5) Oznaka11 d(= D)xP mm (M 35 x 1.670 61.505 67. d2 = D21 d.5) M72x6 M72x4 M72x3 M72x2 M72xl.026 33.026 38.835 48.l.402 58.026 72.701 47.670 62.835 68.5) M56x4 M56x3 M56x2 M56xl.835 63.051 40.051 38.402 70.051 73.376 57.051 58.701 71.026 I 62.5 (M 70x6) (M 70 x'4) (M 70x3) (M70x2) (M 70 x.026 66.376 55.752 33.752 49.701 59.051 50.051 53.835 56.835 38.402 '! 61.402 63.402 68.376 M36x3 M36x2 M36 x 1.701 64.026 60.5 M 45 x4 M 45 x 3 M 45 x2 M 45 x 1..701 63.752 69.701 35.505 65.051 60.402 56.402 40.5) M64x4 M64x3 M64x2 M 64 x 1.376 47.5 (M 40 X3 (M 40 x 2 (M 40 x 1.835 60.752 45.5) M6Ox4 M6Ox3 M 6Ox2 M60xl.701 74.752 61.402 50.670 71.051 48. 54.026 37.026 48.835 53.670 41.835 37.376 50.701 44.376 65.701 55.701 54. = DJ 34.5) M39x3 M 39 x 2 M 39xl.670 68.05I 56.5)4) mm mm I d2 = D21 d.402 54. Samo za matice za uevrlCivanjc valjnih Icfaja.5 M48x4 M48x3 M48x2 M 48 x 1.051 43.103 69.376 63.5) M68x4 M68x3 M68x2 M 68 x 1.670 51. = DJ 55.752 62.013-1972) Oznaka 11 d(= D)x P mm (M 58 x4) (M 58 x 3) (M 58 x2) (M 58 x 1.026 42. 45.835 46.376 36.835 54.026 57.670 66.026 52.376 46.402 46.05 I 68.376 60.05I .5 (M 62x4) (M 62 x 3) (M 62x2) (M 62 x 1.752 55.05 I 60.752 52.376 37.376 63.701 41. 507 .752 72.5 (M 50x3) (M 50 x2) (M 50 x 1.835 73.5 (M (M (M (M 75 x4) 75 x 3) 75 x 2) 75 x 1.402 66.376 70.402 61.752 67.376 32.402 53.670 54.

835 103.505 150.Metarski fini (si/ni) Oznaka * d(=D) xP mm I navoji- d.670 121.505 115.051 156.670 131.701 121.402 88.670 151. = D.402 98.701 106.670 156.701 101.670 91.670 81.103 92.505 110.835 128.051 138.505 105.835 143.701 131.670 86.835 138. 508 Vidi napomenu .505 80.670 141.752 M 76 x 6 M 76 x4 M 76 x 3 M 76 x 2 M 76x 1.376 75.103 97.026 80.051 161.103 162.402 103.835 88.103 142.402 78.6.026 76.051 103.701 146.835 98.402 128.701 151.701 86.103 82.051 74.402 na SIr.701 116.051 118.670 76.103 77.505 130.701 126.752 87.103 73.835 118.670 106.402 123.505 135.051 113.051 128.752 137.103 157.701 141.376 79.701 79.505 95.670 126.701 81.051 123.752 107.505 75.752 122. 122.670 11.701 136.402 118.402 74.051 98.051 133.752 92.402 148.051 78.505 145. =D.402 163.505 71.5 (M78x2) MSOx6 M80x4 M80x3 M80x2 M 80 x 1.835 113.402 138.505 125.402 133.670 M 125 x6 M 125 x4 M 125 x 3 M 125 x 2 M 130 x 6 M 130 x4 M 130 x 3 M 130 x 2 (M 135 x 6) (M 135 x4) (M 135 x3) (M 135 x2) M 140 x6 M 140 x4 M 140 x 3 M 140 x 2 (M 145 x6) (M 145 x4) (M 145x 3) (M 145 x2) MI50x6 M 150x4 M 150 x 3 MI50x2 (M 155 x6) (M 155 x4) (MI55x3) M 160 x 6 M 160 x 4 M 160 x3 (M 165 x6) (M 165 x4) (M 165 x 3) .402 83.505 100.701 75. mm 111.505 140.103 127.752 132.835 148.835 83.402 153.505 85.835 108.103 117.835 78.752 73.670 72.505 90.051 148.701 96.835 74.835 133.505 155.103 147. 50S! mm mm Oznaka* d(= D) x P mm M 115 x3 M 115 x2 M M M M 120x6 120x4 120 x 3 120x2 mm I d.103.103 132.835 78.752 77.051 88.752 82.835 123.701 111. = Do 72.051 93. M 95 x4 M 95 x 3 M 95 x 2 Ml00x6 Ml00x4 M 100 x3 Ml00x2 MI05x6 M 105 x4 M 105 x 3 M 105 x2 M 110 x 6 MJlOx4 M 110 x 3 M110x2 MII5x6 M 115 x4 69.670 136.402 158.670 96.670 161.752 97.752 102.= D'J d.752 117.752 147.670 101.103 102.701 91.103 87.103 112.752 153.051 d.051 108. M 85 x 6 M 85 x 4 M 85 x 3 M 85 x 2 M90x6 -M90x4 M90x3 M90x2 M 95 x 6 .051 143.051 83.5 (M 82 x 2).103 107.402 143.835 73.505 160.402 108.835 93.752 127.670 146.103 137.701 76.402 93.505 120. 113.103 152.752 142.752 IJ 2.752 158.

505 265.505 205.752 193.103 217.670 196.402 208. 505! 183.5 290.752 .402 281.103 197.670 236.670 176.402 271.505 250.752 203.752 248.051 231.505 225.670 263.103 177.103 277.670 278. I .103 167.670 293.103 222.752 198.402 183.103 187.402 203.670 211.051 236.BO.402 168.402 248.505 200.670 186.051 176.752 208.402 223.505 285.505 165.670 253.670 pl.OnOznaka* d ( = D) x P mm M 170x6 M 170 x4 M 170 x 3 (M 175 x6) (MI75x4) (M 175 x3) I\U80 x 6 M 180x4 ' M180x3 (M (M (M M M M 185 x 6) 185x4) 18.103 287.5x3) 190x6 190x4 190x3 1972) Oznaka* d(= D) x P mm (M 230x6) (M 230x4) (M 230x3) (M 235 x 6) (M 235 x4) (M 235 x 3) M 240x6 M 240 x 4 M 240 x 3 (M 245 x 6) (M 245 x4) (M 245 x 3) MZ50x6 M 250 x 4 M250x3 (M 255 x6) (M 255 x4) M 260 x 6 M260x4 (M 265 x 6) (M 265 x4) (M 270 x 6) (M 270x4) (M 275 x 6) CM275x 4) M280x6 M280x4 (M 285 x 6) (M 285 x4) (M 290 x6) (M 290x4) (M 295 x 6) (M 295 x4) M 300 x 6 J\:13oox4 mm I d2 = D21 d.505 245. d2= D21 d.670 16!'i.051 196.402 178.103 267.670 231.670 191.103 257.402 296.505 195.103 212.402 291.051 186.505 210.402 261.402 228.670 268.051 251.505 260.752 218.402 243.505 255.103 232.670 221.670 181.103 272. Vidi napomenu 509 .752 213.670 273.051 171.= D.220.670 258.50.- nastavak (JUS M.103 297.670 201.051 .103 252.505 215.505 235.505 175.103 247.402 173.103 237.505 280.402 213.103 182.103 192.402 233.752 (M 195 x6) (MI95x4) (MI95x3) M200x6 M200x4 M200x3 (M 205 x6) (M 205 x4) (M 205 x3) M210x6 M210x4 M 210x3 (M 215 x6) (M 215 x4) (M215x3) M220x6 M220x4 M220x3 (M 225 x 6) (M 225 x4) (M 225 x 3) - .103 227.103 207.402 266.505 240.402 286. mm '.051 181.051 191.402 238.402 198.505 170.752 238.670 226.505 275.402 276.402 223.505 180.051 na sIr.103 242.752 233.752 168.505 270.505' 185.402 188.051 241.103 292.752 228.051 216.103 202.505 .670 288.670 216.670 206.670 246.505 190.051 211.402 256.103 262.051 201.103 282.670 283.752 188.752 243.051 221.752 173.206.051 246.505 230.402 193.670 241. = D. 226.402 218.670 mm mm 166.752 178. 163.103 172.505 295.

h ispod nazivnog promjera vijka.za metarski vijcani navoj M20 s tolerancijom 6h: M20 promjer - . Odredeno je: 5 poloZaja za navoje vijaka: e. Oznaka tolenrncije i njezin poloZaj (npr. d.4. p iznad nazivnog promjera vijka. .8 d2.1974) Nazivni promjeri navoja jesu promjeri profila navoja ISO (vidi str.koje oznacujemo brojkama 3 do 9. H - tik iznad nazivnog promjera oznaka matice. izmedu najveeeg i najmanjeg promjera). . 504 do 509). 3. Tolerancijaje odredena velicinom i poloZajem s obzirom na nazivni promjer. sred- I j njeg i malog promjera navoja: vijka matice Qmax Amax Q2max A2max almax' Almax njeg i malog promjera navoja: vijka matice Qmin Amin Q2min A2min Qlmin Almin ! . Stvarni promjeri navoja su promjeri koje odredujemo mjerenjem izradenog navoja. Gor~je odno~no ~onje. 221 . D2 mali nazivni promjeri dl. 4. h.6. g ispod nazivnog promjera vijka.BO. Tolerancija promjera navoja je razlika izmedu gornjeg i donjeg odstupanja (odn. k. 7. g. .6H. 6.6h promjer: za isti navoj.1967. Granicnipromjerinavoja su najveei i najmanji promjeri koje jo~ dopu~tamo. G - - - tik . od kojih upotrebljavamo: \ za promjere I veli~ine tolerancija d 4. Polozaj tolerancije s obzirom na nazivni promjer oznacujemo slovima. 8 I j Tolerancije velikoga promjera navoja matice D nisu propisane. 9 D2' D. odstupanje. je razli~a izmedu najveeeg odnosno najmanjeg promjera I nazlvnog promjera naVOja. DJ Malim slovima oznaeujemo vanjski navoj (vijak).Tolerancije metarskih navoja (ISO) (JUS M. 5. 8. 7. a velikima unutarnji navoj (maticu). 5. H Ti su polozaji tolerancija: e. 6.220 . Yelicine tolerancija su odredene sa 7 stupnjeva. 510 . sredDonja odstupanja velikog. 6h). To su: veliki nazivni promjeri d. k. Gornja odstupanja.4k6h ali s tolerancijom 4k za srednji i 6h za veliki - za metarski navoj M20 s tolerancijom 6H: M20 . je kombinacija za velicinu tolerancije Primjer oznake tolerancije: .velikog.iz- nad nazivnog promjera matice. M20 . D srednji nazivni promjeri d2. P i 2 polozaja za navoje matica: G. . a sadrze netoenosti mjerenja.

2.2 05) 15 0'6)".. .25 1. 1.5).13 5.25 0.24 10).. . Normalna nosiva duljina IN d d IN.. 30 4)......5 4 4.8 0.'velika labavost .5 15 " 2 3 4 5 5..mala labavost . .18 1) 3 22. .veta prisnost . mm mm mm mm 0.5)..6).36 15). 2 2.4)..232-1974) za preporucene tolerancije uz nosivu duljinu IN sabrana su na str.5 6 2 3 4 6 3 4 6 12).5).80 40). 90 90).5 2..19 8.bez labavosti .BO..5 1. Tak04er 3k 4h.5 1 0:35 0:8):: :2:6 . 512 do 518..7).. . 180 180).11. .16 6). 1.S)...4 0....99).. 5.. 001.3.....118 I !I . .12 6. .75 - ~ I ~ 3h4h 4k 6h. 4H 3p4h } 7e6e 5G 7g6g 5H 7h 6h 9g 8g 5H 6G 6H 7G 7H.BO.bez labavost .. 04 . 5 0. I Kratka no~iva duljina Is < INmln. 224 112) .60 26)...8 1)..36 18).. 224 .3 02 0'25 0..25 1. Odstupanja (po JUS M..8).7 .6).5 1 1. ...106 20). 45 45)...1.75 0... 3p4h 5g6g 5h6h I I ~ ~ I ~ I ~ I bez labavosti srednja gruba .53 24). .25 1..45 18) 53 20:: :63 7 5) . 2... I 6H 7G 7H SG 8H .6)...3)..3). 1..230-1967 i M.Nosiva duljina I (tj. . .2» 6 ..355 3 3.35 °.. 45 .95 12).4 0.7 0..71 36). . .56 24) 71 28): :: 85 32).9 4).1'9 112) ..... 1-.. 511 . 22 95) 28 i5):: :45 19).. ..6 °'7 0 .2 0.7.12 5)..4). duljina dodira izmedu matice i vijka u smjeru osi) odredena je korakom P i srednjim nazivnim promjerom vijka d.7...5 2 8)... ..7).malalabavosti mala prisnost 4h 4k 6h.duga nosiva duljina IL> INmu' Preporucene tolerancije (ovisno 0 kvalileti to1erancije i nosivoj duljini I) Kvaliteta izrade navoJa lina Preporurene tolerancije za navoj vijka za navoj matice Nosiva duljina Nosiva duljina .. IN..1 3)..11 4. . ...S 2. .4).45 0...56 2 '" 2.5). .75 1 1.3 1.2 --.6 5.. 3p4h 6e 6g 6h 8g 5h4h 4k 6h.15 3..5). 0.

...5 512 80 -i -250 .22.12 + 34 . ~ ~ -53 --=-21-0-0+39+73 85 .5)..38.22 ---0 0 +44 +7'7 -146 I-=-112 ...63 i . ~-=--=-.6).86 . -J~ -132 -85 ~~ 15 .82 . -256 1 -0-0+82 85 -132 - I --. .71 -231 -288 -307 : .67 .21- 0. 1..56 ~~ -60 -24 -24 0 0 +48.0 .34.67 .5~ 3~-=--=.56 . .~.75 .95.50 .+82 -155 -174 -119 .4 --1-------.86 .18 '1.19 -20: I 0.36 1.40 0 0 .60 .81 0.26 -0---0+75 75 '-::'63j . -221 -270 i -184 o-o+95--::j:TI9+ 44 0 1 -140 0 1 - 90 0 + 90 ~ . . -216 -144 -118 6 -1780 .28 -o-o+7iJ-::j:98 1.11.28 -0-0+"85 ~:-:-~'-24O.75 .6 I~._____: I g I..42 0 0 I~ 0 0 -=--=- I ~.5.-.56 --=-i .45 -=--=0 0 . 3 +109 + 42 + 36 0 + 96 +105 0 + 42 +113 - -172 32 lI.8).71 .32 -199 .74 .22 -0--0+51+82 -156 -122 -100 63 12 + 32 ~.56 .14 + 31 -138 -106 . srednjega Gornje i donje i 6e 8g 6g! 4h I 4k6h I 3p4h I~i-=-L-=--! 025 '~-=-=-.48 . .56 .19 .25 -:-181 -218 -146 -118 . 42 -0-0 -170 -106 -212 0 + 48 +106 +137 0 I + 52 .0 + . --112 1---090 ---0 56 -+ 44 +7'732 22 -146 12 + 08 .75 . -150 .28 .35 __. 0.53 .95 . -206 -138 ---0 --' 71 +63 8 +92 36 ..-125 - '- . ~.67 ..26 -1\2 ..35 - - .Tolerancije Nazivni pro-! Korak I mjer dmm : Pmm Tolerancije 6h . ~ 5.5 + 38 .41i7S--=-'71.63 .26 .28 .90 . 26 .60 -172 - .:.32 -207.42 19 - 20 95 ---0-0+3'2+6830 .34-.38 ---0 -198 -160 42 \ ~ -100 +100+128 --2.16 + 2.2).2.67 -244 .32 -164 .

32 .63.5 6 -112 -377 -500 -170 -118 .60 -250 -\18.80 --00--380 -300 -190 .--0 +100 +122 1..48 .48.32 .80 .38 0 + 2 -=71 -303 -208 -0.48 .38 .90 0 + 58 + 132 + 169 -388 -265 -212 -132 0 + 63 .I .60 -60 ----0.53----0 .5 -302 3 .Strojanki prirurnik -433 -580 -395 -315 -200 -\18.85 .67 .--0+112 -251 -318 -218 _-180 1-\12 0 + 48 .48 .85 .32--0.85 .--0 +140 +182 4 -319 -415 -284 -224 -140 0 + 70 +150 +191 4.180 -=71 . Korak mjer dmm Pmm 6e 88 I I Tolerancije I 0 -.38 '--0. 3 .95 -60 --0 +160 -+195 + 70 +183 + 58 +210 + 70 i 6 J. 48 0 --0 +132 +164 3 -297 -383 -260 -212 -132 0 + 58 .53 . . .5 -227 -282 -192 -160 -100 0 + 42 +138 2 -=71 .45 - 45).0 +125 +158 .67 .80 -321 1--"0 0 1.48 0 0 + 140 +170 1 -280 .4).80 -265 --01---340 -398 -530 -180 -360 I .5.0 + 80 + 99 -185 -226 -151 -125 80 0 + 36 .5 -217 -268 -182 -150 --0+95" 0 +117 95 + 42 .75 .0 +180 4 -375 -510 -340 -280 -180 0 6 4 .48----0 --0 -285 -363 -248 -200 -125 -90 .5 -100 . 63--0..95 .50 +188 1 4 0 + 70 -331 -435 -296 -236 -150 +160 +206 5 --106-=71 -71 ----0--0 -356 -471 -160 0 + 81 3.32----0 1.95 -60 -60 --0 0 -+.75 0 --0 I -- 1- 2 3 90).navoja vijka d2 odstupanje 02mu i 02min(Il-m) Nazivni pro.80--0 --0-- 513 . -418.. .26 6g I 6h I 4h I 4k6h I 3p4h - 22.26 .48--00 +160 .promjera .85 .95 -60 -60 --0.38 0 +iTS + 143 -261 -338 --228 -190 -\18 0 + 48 381 .80 . -309 -403 -272 -224 -140 0 + 58 180). 355 -345 -460 -310 --01 -16Q 0 .38..--0 -336 -438 -299 -236 -150 0 + 73 ..-106 + 106 + 133 -241 -170 0 48 1 -60 .1-555 -298 -250 -160 -335 -448 0 .. .

5 1 1.2 0. .35 0..5.. 11.6 5..7 0.45 0. ...4).+19 + 104 Tolerancije 6G I 7H - I 6H - - I 5H - 45).25 1.5 0.90 90).35 0.355 I 514 ..4 0. .5 6 2 3 4 6 3 4 6 +145 +161 +172 + 172 +184 +192 +216 +228 +256 +226 +252 +268 +284 +303 +322 +238 +282 +318 +383 +408 +435 +463 +297 +338 +403 +460 +496 +525 +555 +353 +423 +485 +580 +473 +535 +610 +20 +21 +22 +22 +24 +22 +26 +28 +32 +26 +28 +32 +34 +38 +42 +26 +32 +38 +48 +53 +60 +63 +32 +38 +48 +60 +71 +75 +80 +38 +48 +60 +80 +48 +60 +80 +60 + 85 + 67 +109 +19 + '90 + 71 +115 +20 + 95 + 75 +90 + 71 +109 +19 +120 +20 +125 +100 I + 80 + 133 +21 +140 +112 +90 +140 +22 +150 +118 + 95 +140 +22 +150 +118 + 95 + 149 +24 +160 +125 +100 +154 +22 +170 +132 +106 +176 +26 . +I!1O +150 +118 +200 +160 +125 + 188 +28 +212 +32 +224 +180 +140 +186 +26 +200 +160 +125 +208 +28 +224 +180 +140 +236 +190 +150 +222 t32 +234 34 +250 +200 +160 +250 +38 +265 +212 +170 +266 I +196 +232 +262 +313 +333 +360 +378 +244 +274 +328 +375 +406 +430 +455 +288 +348 +395 +480 +383 +435 +505 +42 +26 +32 +38 +48 +53 +60 +63 +32 +38 +48 +60 + 71 +75 +80 +38 +48 +60 +80 +48 +60 +80 +280 +212 +250 +280 +335 +355 +375 +400 +265 +300 +355 +400 +425 +450 +475 +315 +375 +425 +500 +475 +530 +425 +224 +170 +200 +224 +265 +280 +300 +315 +212 +236 +280 +315 +335 +355 +375 +250 +300 +335 +400 +375 +425 +335 +180 +132 +160 +180 +212 +224 +236 +250 +170 +190 +224 +250 +265 +280 +300 +200 +236 +265 +315 +265 +300 +335 .75 1 1.2 -.5 2 3 4 5 5.180 180). . ..Tolerancije srednjega promjera navoja matice Gomje odstupanje A1max(ILm) (Donje odstupanje A1minza sve tolerancije H je 0) I D1 Nazivni promjer Korak D=dmm Pmm 0.11.8 2.8 0.5 ' 2 3 3. ..5).2.4 -22.75 0.5 4 4.5 1 1. .2).5 1.75 2 2.22.25 I 70 - 1. .25 1.6 0.8).45 0.6).5 1.

42 -67 ---0 ---0 0.63 -100 -100 -120 -----0 -=zo -----0 ---0 ---0 67 ..1 Korak Pmm 0.--0-636 .53 -----0 - -162 -140 I 1.------0 -718 -1030 -680 -600 - - -90 -90 -140 ------0 --0--0.67 -106 -126 -106 -----0 ----=21 -----0 ------0 ---0 .363 -240 -212 67 --=---32 ---=-32 ---0 -303 .85 .-----0 ---0 -----0 -0 -90 -162 -140 -90 -140 -0 ----=22 -----0 ---0 ---0 -104 .315 -500 -0- ----0- -236 -0-265 --0- --0-300 --0-315 - ---0 -335 ------0 -355 ---0 -530 -0-560 ---0 -335 ---0 -355 -375 515 ---0 -375 ------0 .56 -J96 .5 3 3.- -73 .25 0. -------=-u.85 .306 -206 -180 .-.80 -125 ---=-n.921 -601 -530 112 ---=--'is -----0 -672 975 35 -560 -118 ---=so ---=-so.-----0 -----0 -----0 I I I 17 0 0 0 I 3p4h ---=-19 ---0 .95 -150 ..85 .53 .488 -318 -280 80 --=---42-=--42 --0-415 ..-0-240 ..7 0.8 .67 .572 -377 -335 85 ----=-48 --0-460 648 -423 -375 -90 -=--sJ ---=-s3 --0-515 .95 -60 ------0 -----0 -=zo -----0 ---0 .2 0.56 .6 0.63 -'.60.53 -178 .25 1.75 0.75 2 2.35 Tolerancije velikog promjera navoja vijka d Gomje i donje odstupanje a i amln(fLm) Tolerancije 6e 8g 6g 6h 4h 4k6h .56 .56 -196 - ---=-19 -----0 ------0 -----0 ---0 -114 .95 --=--60 ---=-60 ---0 -570 ".810 -535 -475 100 --=-63 --0-600 863 -563 -500 106 --=-n.95 ----0 --0---0 -112 -112 -180 -----0 ---0 ---0 -132 -212 .4 0.5 6 -60 --0-210 .80 -146 -125 .5 5 5..45 0.5 4 4.36 .260 -174 -150 .63 ----=-28 ---=28 -----0 -275 .5 1.723 -478 -425 .95 -60 ..5 -SO -156 - 0. -132 ------0 --0--0-ISO -150 -236 --0---0---0 -170 -170 -265 --0 --0 ---0 -180 -180 -280 --0 ---0 ---0 -212 -212 -335 - -236 -375 ---0 ------0 -265 -425 ---0 ---0 -300 -475 -----0 -----0 .407 -268 -236 -71 --=---34 --0-336 459 -299 -265 -71 --=-38 ----=38 --0-351 ..

51 .Sf .Tolerancije malog Gomje i donje Nazivni pro~er dmm Korak! Pmm' 02 ' I I T oJerancije 6e 8g 6g 1-46'-29' -110 6h 1 4h 4k6h 3p4h ..2).-.-164 ..6).-.99 07 '-297 ---o.93 .--' .87 -144 -. " -329 -176' -348 -234 -303 -245 -130 -234 -180 -308 -232 -382 -282 -457 -180 -312 -232 -389 -282 -461 -334 -535 -384 075 -164 '-318 -204 -388 . . .-. .70 .-252 -116 -269 -108 -262 -144 -328 -180 -388 -217 -457 -144 -334 -180 -402 -217 -465 -253 -529 -289 ...78 -152 -184 -119 -214 -130 -229 -139 -140 - -108 .--204 -394 -243 -465 -284 -532 -324 -600 -360 -664 -441 -791 -249 -569 --170 -432 -208 -510 -249' -581 -287 -649 -327 -721 -403 -848 " j -144 -224 -291 .72 -183 -215 -101 -241 -108 .- 36' -190.Sf -158 -139 -116 -128 -110. -308 08 . 1 5) 2 8 .--54 . ---.:- --631 -593 -533 --608 2S .72 -156 -183 -101 -207 -108 -218 -116 -124 -208 -240 -163 -269 -174 -284 -185 .-5. ' ~ . "" I.-243 -451 ~ -170 -4~ -208 -488 -108 -225 -144 -287 -180 -345 -217 -410 -174 -291 -224 -367 -275 -440 -327 -520 ~---I----15 -284 -524 ---. -173 -58 -58'-'-154 -129 -85 ~65 -65'-'-188 -168 -142 -70 --=-sJ -.75! -=.87 . 516 -403 -753 -361 -711 -361 -647 -488 -753 .21-125 . -- - ...36 ' - -291 -- I - ~. -122 -233 -268 -157 28) ..-.s.1- : - ~---77 .-162 -143 -118 .. 56 I~ ~. 06 . 035 -.4 I ~ 1.22.11.92 -203 -236 -123 -263 -130 -274 -140 -293 -130 -284 -170 -354 -208 -416 -249 -489 -170 -360 -208 -430 -249 -497 -287 -563 -327 045 -.-371 -180 -355 -217 -415 -253 -474 -289 -275 -450 -327 -525 -378 -599 -432 --676 -540 -826 !-os I' '~ 11. .75 .--=-140 :.. --. 0 35 ' -- .

217 .751.861.637. .289 .470 .946..327-.promjera na voj a vij ka d( odstupanje '0.866--1716-1853 -1678 -1598 -1488 577 .771.595.637 .984 ..672 . .481.713'.315 .849..289.906. '~ 1 1 I 1- .866 ..794 -1210 -1325 -1175 -1115 -1025 -1312 -1207 - ~ 180) 35 .864 794 672 637 637 577 -1205 -1145 -1045 -1332 -1222 -1240 "-1375 .650. . 45. 5 1 .545.864.517. . -866 -1478 .947.Korak mjer dmm Pmm I 6e I I To1erancije I 8g I 6g 1 6h 1 4h 144 I 4k6h I 3p4h 224 180 I .637 .518 918 .577.789-1004 .899.217. .518 .889 -1140 -1051 .505.682 .613 .535..774.327.433 .607.946-1032 .736 603 539 .909.648..794 -1194 -1341 - -1310 -1412 750 .-1200 - ~ 6 1 .623. .327 .984.327.376.282 204 i .946.481.972.828.661.432 .931 - - - - - -1731 -1878 -1693 -1613 -1498 1 - - 517 .~ : 2 1 .637.289'=289 .45 I~ ~ -:.485.577 .897.433 .921.425.623 -984 -946 -1696-1828 .866 1 1 3 6 1 ~ - 518. maxi o.722-1080 .327 .794.552.327 .651-..217 .590 / 1 =-284! .475.481 -=481 .713.249.360.433 .722.958-1052 .558.-..90 1 - :.180i4 ..433. -946 -1658 . ~ ..542.5931.481 .433. .551.869-.282" 360 . 2 ~ 90).613.420 .384 1.674 .465 507.442.684.433' .989.481.899 432688648 996864384 618 590 912 794 ..5 -:1196 -1300 -1161 -1101 -866 -1578 -1015 -1302 --. 22..672.946.934-1012:.577.: ~ 45).433-'433 .-1059 -1145 -1022 .530 .590 481 .637 .217.170 401 ..360 .505.327 .873.558..-1567 -1690 -1530 -145 5 -1360 -~ .637 577-577 - .641 1.864 -1280 -1149 -1089 -1005 -1292 -1273 -1210 -1124 -1446 .793.809-1024 .694.946.781.518 .648-.249!'.648.577 .384 .590 984-1097 .4).284j-249.432.-.969 .756. min (fLm) Nazivni pro.289 .999 -1438 -1553 -1403 -1332 -1242 -1600 -1484 . -1184 - 672 .866.793. 170 I 367- 144 341- 296.693 .327-289 .694.249 .906 ---.650.481.794-.8691.

25 1.25 0.5 3 3.5 5 5.35 0.75 0.I u.4 0.7 0.2 0.5 6 [ 6H 5H + 56 + 80 +90 +100 +112 +125 +140 +150 +160 +190 +212 +236 +265 +300 +355 +400 +450 +475 +530 +560 +600 +630 i +200 +221 +246 .5 1. +258 +274 +326 +363 +407 +459 +513 +602 +678 +763 +810 +913 + 971 + 1025 +1080 I I + + + + + + + + + + + + + + 180 200 224 236 250 300 335 375 425 475 560 630 710 750 ' I I I I I i+ + 850 900 + 950 +1000 +100 +112 +125 +140 +160 +180 +190 +200 +236 +265 +300 +335 +375 +450 +500 +560 +600 +670 +710 +750 +800 518 .5 0.45 0.5 4 4.6 0.8 I 1.75 2 2.

R2'/. (R 1'/.472 n I mm 2.) R 1'/.056 1952) navoja (Whitworthov) Profil cijevnih Broj navcija na 25.1 R 1'/.472 372.201 33.230 341.672 449.830 316.137 33P Veliki promjer Mali promjer Srednji promjer navoja navoja navoja d I 1 d d.BO.130 138.441 30.814 2. RI (R Ill.110 15.330 106.4 mm: n Korak navoja (mm) P = 25.115 ~j R'I. R'I.891 41. Oznaka (nazivni promjer) daje priblitan unularnji promjer cijevi u (napu~Ienim) colima.309 2. R4 R4'/. R 2'1.430 290.4/n Teoretska dubina navoja H = 0.249 31.907 1.309 2. R 1'1.309 2. .331 1.814 1.309 2.309 2. mm 9. 519 .309 2.309 2.184 81.430 151.540 2.130 163.630 240.030 265.980 n I mm 0.115 3.662 20. R'I.=d-2H.911 26. R'I.115 3.272 423.331 1.309 2.309 2.910 44.309 2.Cijeml m\'ojl (JUs M.884 93. R'I.540 3.115 3. R5 R 5'1.115 3. 28 19 19 14 14 14 14 11 11 11 11 11 11 11 11 11 11 11 11 R 3'/.146 59. R2 R21/.309 2.814 1.115 3175 3.309 2.323 41.680 113.64033 P Zaobljenost r = 0.803 53.072 474.309 2.728 13.96049 P Nosiva dubina navoja HI = 0.309 2. .872 398.614 65.157 16.115 3.Treba se po mogucnosti kloniti dimenzija u zagradama.540 2. R 3'1.814 1.030 125.955 22.309 2. .309 Oznaka. I d p I mm 100.309 2.534 81.830 189. d2=d-HI p I Oznaka. R'I. R6 R1 R8 R9 RIO RII RI2 R13 RI4 R 15 RI6 R 11 RI8 11 1I 11 11 11 11 11 10 10 10 10 8 8 8 8 8 8 8 8 R 7/. R3 R 3'/.230 214.309 2.540 2.309 2.

matice DI = d.5 8 1 1 9 0.15 2 0.5 0.5 22 1 1 23 0.25 0.5 4.5 0.15 0.maxR2max I p 1 0.BO. Nazivna - dubina navoja vijka matice h3 = HI + ac H4 = HI + ac 0'[ Zracnost Zaobljenost Mjere profila trapeznoga navoja (mm) p 1. 520 .125 0.I a.25 1.max I.5 11 1 12 1 0.25 0.R2max 7 1 8 1 0.5 0. 1 R.5 0.125 0.75 3.5 5 5.5 4 0.25 0.5 14 16 18 20 22 24 28 32 36 40 44 na tjemenu RI u korijenu Rz I H.25 2.5 0.5 9 1 10 1 0.25 2.25 0.5 0.25 0.5 17 I 16 1 0.75 2. Korak navoja P n-vojnih navoja yeti je n-puta od koraka jednovojnog.9 1.075 0. Mjere standardiziranih trapeznih navoja su na str.5 21 1 20 I 0.5 6 0.5 0.5P . I h3=H.2HI Srednji promjer navoja dz = Dz= dPresjek jezgre A = dJz'ft/4 ViSevojnitrapezni navoji H.5 Veliki promjer navojaMali promjer navoja vijka d matice D4 = d + 2ac vijka dJ = d (=D) (= dl) - - 2h3 .5 3.5 6.5 18 1 19 1 0.25 0.125 0.25 0. dok sve druge mjere ostaju nepromijenjene.5 0.Trapezni navoji (JUS M.5 14 1 15 1 0.5 5 0.5 0.I R.25 0.5 2 3 4 5 6 7 8 9 10 12 1 H. navoja.25 0. I h3=H.5 4 4. 521 do 523.25 1. I a.25 0'751 0.5 0.5 10 1 11 1 0.060 Profil trapeznih navoja 1977) Korak navoja P Dubina osnovnoga profila navoja (= nosiva dubina) HI =0.25 3 0.5 0.5 12 I 13 I 0.25 0.125 0. * Trapezne navoje upotrebljavamo posebno za radna vretena.

.S 25.S 29 25 30 36.S 38..S 20 23. I 6.5 16. I A mm2 30.5 22.5 10.S 42.5 13.5 2 1.5 20.8 44.S 20.---Trapezni navoji (JUS M.S 24.5 Tr 9x 2 Tr 10x 1.5 8 9 10 9 11 14 12 14 18 16 17 21 19 16 21 25 23 20 24 29 26 22 28 33 30 26 31 37 33 30 35 41 37 32 38 mm D.S 29 27 31 34.S 40.5 24 27 30.3 9.BO.5 12.S 29 31 32.5 10..S 22.. Tr34x 6 Tr36x3 Tr36x 6 Tr36xl0 Tr 38x 7 Tr40x3 Tr40x7 Tr40xl0 Tr42 x 7 Tr44x3 Tr44x 7 Tr 44x 10 Tr 46x 8 1' 1.S 21.S 33 31 34.25 8 9.5 17.S 28.S 33 33 35 36.5 9.2 52.S 24.5 12.25 9 10 11 10.5 8.5 2 2 2 3 3 2 4 4 2 4 5 3 5 8 5 3 5 8 6 3 6 10 6 3 6 10 7 3 7 10 7 3 7 10 8 8 9 10 10 11 12 12 14 16 16 18 20 20 22 24 24 24 26 28 28 28 30 32 32 32 34 36 36 36 38 40 40 40 42 44 44 44 46 7.S 36 31 37 ~ I D.18x 3 Tr18xS Tr18x8 Tr30x 6 Tr 31 x 3 Tr 31x 6 Tr31xl0 .S 25 21 27 32.S 16.S 26.3 10.S 28.5 45 45 47 * Uzeti su u obzir svi navoji prve prednosti (debelo tiskani).5 11.5 15 20.9 56.06I/062 1977) Oznaka* Tr 8x 1.6 143 104 143 241 189 214 330 269 177 330 471 398 284 415 638 491 346 573 830 661 491 707 1046 804 661 908 1288 1018 755 1075 8.2 7. mm 6...5 19 23 28.7 70.S 25 26.7 86.S 35 38.S 32 29 34 40.5 11.S 24.. 521 .5 IS 14 16 19 18 19.5 8.S 22. od navoja druge prednosti samo oni s prednosnim korakom.5 13.5 7 8.2 33.2 56.S 18.5 36.5 8.5 18.5 IS.5 12..S 37 37 39 40.S 38 42 - d.S 41 41 43 44.2 6.5 20.5 16.5 Tr 10x 2 Tr 11x 2 Tr 11x 1 Tr 11x 3 Tr 14x 3 Tr 16x 1 Tr16x 4 Tr18x4 Tr1Ox1 Tr1Ox4 Tr22x 5 Tr14x 3 Tr14x5 Tr14x8 'Tr26x 5 Tr.5 14.

52 64 75.Trapezni Oznaka" Tr 48x 3 Tr 48x 8 Tr 48x12 Tr SO 8 x Tr 51x 3 Tr Slx 8 Tr Slx12 Tr 55 x 9 Tr 60x 3 Tr 60x 9 Tr 6Ox14 Tr 65xl0 Tr 70x 4 Tr 70xl0 Tr 70x16 Tr 75xl0 Tr BOx 4 Tr BOxl0 Tr BOx16 Tr 85 x 12 Tr 90x 4 Tr 9Ox12 Tr 9Ox18 Tr 95 x 12 Trl00x 4 Tr 100x 12 Trl00x20 (Tr 105x 12) Tr 110x 12 (Tr lIS x 14) Tr120x 6 Tr 120x 14 Tr 120x22 (Tr 125x 14) Tr130x14 (Tr 135x 14) Tr 140x 6 Tr 140x 14 Tr 140x24 .S! 44 I I 1 I 40 . mm 42 46 1 d.8.S I 55.5 71 72 76 80. 60 60 60 65 70 70 70 75 80 80 80 85 90 90 90 95 lOO lOO 100 105 110 115 120 120 120 125 130 135 140 140 140 . od navoja druge . p mm 3 I I d mm! 48 48 50 52 52 55 52 !d'=D' .5 77 70 82 95. mm I I . .5 101 102 106 i1l1 117 121 122 122 127 132 137 141 142 142 I ' i m~' 1555 1195 962 1320 1847 1452 1195 1590 2507 1963 1521 2290 3370 2734 2124 3217 4477 3739 3019 ~072 5741 4657 3848 5281 7163 5945 4118 6648 7390 7698 10029 8495 7238 9331 10207 11122 13893 12076 10207 I I prednosti samo oni s prednosnimkorakom.5 39 I I DJ mm I D.5 81 82 86 90. l :g 54 65 76 70 64 73 86 72 83 96 88 80 93 98 101 114 106 98 III 116 121 134 126 116 78 48.5 I 91 92 96 100. .5 50 44 54 65.5 59.5 43 39 45 56. 45 35 41 48.5 58. mm 44.S I 53 60 68 65 62 70 78 75 72 79 88 84 81 89 98 94 90 99 104 108 117 113 109 118 123 128 137 133 128 50.5 53 53 56 60.5 61 62 66 70. 522 " Uzeti su u obzir svi navoji prve prednosti (debelo tiskani).5 87 78 92 97 99 113 104 96 109 114 119 133 124 114 36 42 49 44 40 46 57 51 46 55 - 48 46 50.5 49 49 51 ' 52.5 69 62 72 85.48 12 I 8 8 12 9 3 9 14 10 4 10 16 10 4 10 16 12 4 12 18 12 4 12 20 12 12 14 6 14 22 14 14 14 6 14 24 3 i 46.S .

523 . od navoja druge prednosti samo oni s prednosnim korakom.Z10x20 Tr220x 8 Tr 220x20 Tr220 x36 Tr 230 x20 Tr240x 8 Tr 240 x22 Tr240 x36 Tr 250 x 22. mm 14 16 16 6 16 28 16 16 16 8 18 28 145 ISO 155 160 160 160 165 170 175 180 180 180 185 190 195 200 200 200 210 220 220 220 230 240 240 240 250 260 260 260 270 280 280 280 290 300 300 300 138 142 147 157 152 146 157 162 167 176 171 166 176 181 186 196 191 184 200 216 210 202 220 236 229 222 239 254 249 240 258 274 268 260 278 294 288 278 129 132 137 153 142 130 147 152 157 171 160 ISO 165 170 175 191 180 166 188 211 198 182 208 231 216 202 226 247 236 218 244 267 254 238 264 287 274 254 Oznaka* (rr 145 x 14) Tr150x16 (rr 155 x 16) Trl60x 6 Trl60xl6 Tr 160 x28 (rr 165 x 16) Tr170x16 (Tr175 x 16) Tr 180x 8 Tr 180 x 18 Tr180x28 (rr 185 x 18) Tr 19Ox18 (rr 195 x 18) Tr200x 8 Tr 200x20 Tr 200x33 Tr . mm 147 152 157 161 162 162 167 172 177 181 182 182 13070 13685 14741 18385 15837 13'273 16972 18146 19359 22966 20106 17671 21382 22698 24053 28652 25447 21642 27759 34967 30791 26016 33979 41910 36644 32047 40 115 47916 43744 37325 46759 55990 50671 44488 54739 64 692 50671 I 58965 I 18' 18 18 8 20 33 20.navoji (nastavak) . d. Tr260x12 Tr26Ox22 Tr 260 x40 Tr 270 x24 Tr280x 12 Tr 280 x24 Tr280 x40 Tr 290 x24 Tr 300 x 12 Tr 300 x24 Tr 300 x44 * Uzeti su u obzir svi navoji prve prednosti (debelo tiskani). I~' 11311 139 154' 144 132 149 154 159 172 162 152 167 172 177 192 182 168 190 212 200 184 210 232 218 204 228 248 238 220 246 268 256 240 266 I 276 256 2881 134 D. 8 20 36 20 8 22 36 22 12 22 40 24 12 24 40 24 12 24 44 187 192 197 201 202 202 212 221 222 222 232 241 242 242 252 261 262 262 272 281 282 282 292 301 302 302 I ' .

298 3.249 0.355 2.977 4.971 5.maticeD = d Mali promjer navoja Srednji promjer Presjek jezgre ViSevojni pilasti navoji . HI 1.182 r 1.182 H.471 4.2H2 d2 = DI .649 0.25 3 3.178 1.BO.75 7.Pilasti navoji (JUS M.603 3.391 2.353 0.207 6.060 1.vijka dl = d .5 21 24 27 30 33 b 1.485 2.73205 P Dubina navoja na vijku HI = 0.746 0. 12 13.740 P 16 18 20 22 24 26 28 32 36 40 44 H.120 2.050 14 P .091 20.474 4. a prenose velike sile.231 3.562 24.413 1.471 0.062 3.149 1.769 31.942 7.678 10. drugi za posebne slucajeve.H Korak navoja P n-vojnih pilastih navoja veti je n-puta od koraka jednovojnog navoja.75P ~r dubina navoja) Zracnost b = 0. 524 .826 3.736 2.124 27 P Zaobljenost P 2 3 4 5 6 7 8 9 10 12 14 Mjere profila pilastog navoja (mm) b r H. 13.884 15.711 5.339 5.86777P Dubina navoja na matici (= nosiva H2=0.988 2.243 1.237 2.5 0.240 4.25 6 6.5 5.620 17.373 0.468 Veliki promjer navoja .824 0.621 0.0.994 1.497 0.734 2.982 3.707 0.074 6. Razlikujemo tri prednosna stupnja pilastog navoja: prvi je za obicajnu upotrebu. a treci jos samo u starim konstrukcijama.870 0.480 3.413 12.942 1.vijka d .769 4.298 27.117 77 P r = 0.711 38. dok sve druge mjere navoja ostaju nepromijenjene.236 0.355 19.75 4.5 18 19.240 34.810 8.matice DI = D .2HI .913 96 P + H A = d127t!4 =d + 1. ali samo u jednom smislu. Pilasti navoj upotrebljavamo za vretena koja mnogo rade.826 22.884 2.118 1.5 2.491 1.5 9 10.589 0.070 -1981) Profil pilastih navoja Korak navoja P Teoretska dubina navoja H = 1.5 15 16.

5 39 64 55 46 D.545 29.5 20.794 12.852 22.5 40 34 55.644 34.794 44.794 21.528 13.058 16.545 43.636 9.5 46.817 57.528 9.794 34. prveprednosti D d. S 10 X 2 S1Zx2 S lZx3 S 16 x 2 S 16 X 4 S 20 x 2 S 20 X 4 S 24 x 3 S 24X5 S 24 x 8 S 28 x 3 S 28x5 S 28 x 8 S 32 x 3 S 32 X 6 S 32 x 10 S 36 x 3 S 36 X 6 S 36 x 10 S 40 x 3 S40x7 S 40 x 10 S44x3 S44X7 S 44 x 12 S 48 x 3 S 48 X 8 S 48 x 12 S 52 x 3 S 52 X 8 S 52 x 12 S 60 x 3 S 60 X 9 S 60 x 14 S 70 x 4 S.644 30.272 21.545 25.5 27 21 35.909 25.590 18.5 16 27.852 23.954 35. 70 X 10 S 70 x 16 p mm 2 2 3 2 4 2 4 3 5 8 3 5 8 3 6 10 3 6 10 3 7 10 3 7 12 3 8 12 3 8 12 3 9 14 4 10 16 d mm 10 12 12 16 16 20 20 24 24 24 28 28 28 32 32 32 36 36 36 40 40 40 44 44 44 48 48.528 6.545 39.954 27.453 67. A mm' 33.5 13 10 17 14 19.272 63.794 15.232 mm 7 9 7.272 18.586 14.5 33.794 31.181 37. mm 8.5 12 23.5 16. Upotreb1javati treba u prvom redu debelo ozna~ene navoje 525 .5 25 39.i81 59.174 42.181 41.4 215 134 277 184 80.528 8.636 10. 48 52 52 52 60 60 60 70 70 70 mm navoji d.954 39.116 22.954 42.702 63.817 45.227 35.954 14.909 29.644 42.058 18.817 49.5 26 43.058 52.954 46.794 27.380 35.954 31.636 13.590 22.116 26.181 33.954 20.794 19.5 23 17 31.636 17.954 24.174 54.174 46.089 mm 10 12 12 16 16 20 20 24 24 24 28 28 28 32 32 32 36 36 36 40 40 40 44 44 44 48 48 48 52 52 52 60 60 60 70 70 70 6.322 10.116 27.644 38.5 29.116 31.4 408 293 156 564 370 168 745 514 273 951 609 403 1 182 797 422 1438 914 580 1720 1 141 763 2358 1547 1001 3123 2 177 1401 .3 123 64.794 25.954 53.863 50.Pilasti Oznaka.5 36 30 47.322 14.586 18.5 57.227 33.1 36.794 38.

272 81.724 291.760 93.404 186.174 221.362 195.586 115.909 130.Pi I a s tin a v 0 j i prve prednosti (nastavak) mm 73.232 111.116 168.181 69.909 149.907 174.453 123.174 258.760 144.404 166.996 d.817 77.348 210.545 206.817 283.545 167.586 95.818 177. S 80 x 4 S 80 x 10 S 80 x 16 S 90 x 4 S 90 x 12 S 90 x 18 S 100 x 4 S 100 x 12 S 100 x 20 S 120 x 6 S 120 x 14 S120x22 S 140 x 6 S 140 x 14 S 140 x 24 S 160 x 6 S 160 x 16 S 160 x 28 S 180 x 8 S180x18 S 180 x 28 S 200 x 8 S200x18 S 200 x 32 S 220 x 8 S220x20 S 220 x 36 S 240 x 8 S240x22 S 240 x 36 S 260 x 12 S260x22 S260x40 S 280 x 12 S280x24 S280x40 S 300 x 12 S 300 x 24 S 300 x 44 p mm 4 10 16 4 12 18 4 12 20 6 14 22 6 14 24 6 16 28 8 18 28 8 18 32 8 20 36 8 22 36 12 22 40 12 24 40 12 24 44 d mm 80 80 80 90 90 90 100 100 100 120 120 120 140 140 140 160 160 160 180 180 180 200 200 200 220 220 220 240 240 240 260 260 260 280 280 280 300 300 300 d.174 65.362 115.174 238.726 97.724 271.909 110.462 206.089 140.586 132.998 232. mm 77.058 79.348 223.545 224.116 148.290 157.058 62. 526 Upotrebljavati treba u prvom redu debe10 oznacene .348 149.290 109.179 214.760 131.272 91.520 226.817 244.817 263.644 52.634 252.634 269.998 135.451 251.998 215. D mm 80 80 80 90 90 90 100 100 100 120 120 120 140 140 140 160 160 160 180 180 180 200 200 200 220 220 220 240 240 240 260 260 260 280 280 280 300 300 300 navoje mm 74 65 56 84 72 63 94 82 70 111 99 87 131 119 104 151 136 118 168 153 138 188 173 152 208 190 166 228 207 186 242 227 200 262 244 220 282 264 234 D.058 69.089 87.174 58.702 98.726 160.272 73.578 279.453 104.451 234.818 129.116 201.520 239.116 185. A mm' 4192 3082 2143 5418 3758 2712 6801 4923 3348 9432 7193 5258 13 189 10 514 7597 17574 13 733 9747 21 673 17 381 13 562 27 206 22 368 16 391 33 367 26 965 19488 40 156 31 990 24751 44 928 38 644 28.636 Oznaka.545 187.726 178.817 86.578 259.232 83.818 190.907 194.702 81.634 155.526 52 756 44 618 34 827 61 213 52 420 39 280 .

636 359.Pilasti navoji prve prednosti Oznaka S 340x 12 S 340 x 44 S 380 x 12 S 420 x 18 S 460x 18 S 500x 18 S 540x24 S 580x24 S 620 x 24 P mm 12 44 12 18 18 18 24 24 24 d mm 340 340 380 420 460 500 540 580 620 d1 mm 319.634 563.760 468.726 523.348 578.348 dz mm 331.996 371.817 407.760 428.760 498.726 487.817 309.348 538.726 447.634 603.174 263.174 388.634 D mm 340 340 380 420 460 500 540 580 620 Dl mm 322 274 362 393 433 473 504 544 584 A mm2 80010 54588 101321 118701 144384 172580 195053 227622 262704 S 14x S 14x 2 3 S 18 x 2 S 18x 4 S 22x S 22x S 22x S 26 x S 26x S 26 x S 30 x S 30x S 30 x S 34 x S 34x S 34 x 3 5 8 3 5 8 3 6 10 3 6 10 Pilasti navoji druge prednosti* S 38 x 3 S 75 x 4 S 170 x 6 S 38x 7 S 75 X10 S 170x16 S 38 x 10 S 75 x 16 S 170 x 28 S 42 x 3 S 85x 4 S 190 x 8 S 42 x 7 S 85 x 12 S 190x18 S 42 x 10 S 85 x 18 S 190 x 32 S 46x 3 S 95 x 4 S 210 x 8 S 46x 8 S 95 x 12 S 210x20 S 46 x 12 S 210x36 S 95 x 18 S 50 x 3 S 110 x 4 S 230 x 8 S SOx 8 S 1l0X12 S 230x20 -S 50 x 12 S 110x20 S 230 x 36 S 55 x 3 S 130 x 6 S 250x 12 S 55x 9 S 130x14 S 250x22 S 50x 14 S 130x22 S 250x40 S 65 x 4 S 150 x 6 S 270x 12 S 65 X10 S 150x16 S 270x24 S 65 x 16 S 150x24 S 270x40 S 290x 12 S 290x24 S 290x44 S 320 x 12 S 320x44 S 360x 12 S 400x 12 S 440x 18 S 480x 18 S 520 x 24 S 560x24 S 600x24 S 640 x 24 S 185 x 8 S 185x18 S 185x32 S 195 x 8 S 195x18 S 195 x 32 Pilasti navoji treeeprednosti* S 105 x 4 S 125 x 6 S 145 x 6 S 165 x 6 S 105x12 S 125x14 S 145x14 S 165x16 S 105x20 S 125x22 S 145 x 24 S 165x28 S 115 x 6 S 135 x 6 S 155 x 6 S 175 x 8 S 115x14 S 135 x 14 S 155x16 S 175x16 S 115x22 S 135 x 24 S 155x24 S 175x28 * Upotrebljavatireba u prvomredu debelooznaene navoje t 527 .

8 Rd 8 x '/.825 18.318 13.. Rd 24x 'I.190 43.702 0.Obli navoji (JUS M.825 18.412 26.142 32.540 2.05P Zaobljenost.270 1.825 16.233 4. 32x 'I. Rd 18x 'I.412 18.41n Teoretska dubina navoja H = 1. = 0.714 43.460 6.757 0.233 6.883 40.175 18 14.588 2.825 14.350 1.254 9.BO.117 3.142 23.625 d D=d+2a d.233 4.254 9.825 22.412 20.vijka r = 0.233 30 32 36 40 44 48 52 565 652 846 1005 1242 1505 1792 528 .254 I D. Rd 22x 'I.540 10 7.212 0. 48 x 'I.883 48.0 Rd 12x 'I.081d I I n mm I t mm 8 9 I mm 5.813 1.175 24 26 28 340 409 484 Rd 26 x 'I. Rd 28 x '/.084 1. 52 x 'I. I 0.7 Rd 16 x 'I.142 19.175 3.318 21.606 0.190 47.767 41.4mm n Korak navoja (mm) P = 25.=D-2H.4 32. 36 x 'I.423 44. A = d. n mm mm mm mm mm mm mm I I I I I I I I I I IJ I 2. = d-2H.318 29.825 28. 40 x 'I. I d2 mm 6.412 30.561 0.190 39.318 28.412 20.233 4.412 16.142 12. + H. Nosiva dubina navoja H.matice R = 0.211 65 0.540 3.883 44.175 20 22 16.318 26.265 0.158 75 0.730 ' 10.767 37.142 56. d2= d-H.142 26.460 d. I mm 5.714 A mm' 23. Rd 14x'/.3 92.175 3. = 0.175 3.883 52.318 15. 8 8 8 6 6 6 6 3.460 9.730 mm 8.254 8.318 33.142 35.540 10 2.767 45. = d.412 36.2 70.540 2.010 1.412 24.254 7.0 10 10 2.825 24.0 129 8 3.404 I 0.175 0.714 6. 44 x 'I.825 34.353 0.730 12.22105 P Mjere profila oblog navoja (mm) P H.825 30.190 222 278 8 8 8 3.23851P .730.0 '/.142 20. Rd 20x 'I.412 14. = 0.31750 0.86603 P Dubina navoja vijka i matice H.175 3.12700 D.083SOP Zracnost a = 0.767 49.540 3. R.5 P.175 4. 10 10 8 8 2.460 10.650 0.460 8.142 25.825 12.318 22.515 I 1.714 9.25597P R.318 27.142 172 8 8 3.175 11 12 14 16 8.730 11.1952) Profil oblih navoja Broj navoja na 25.175 3.423 36.BO. 'I.2Tt/4 1952) D Obli Oznaka normalni navoji P (JUS M.175 4.0 Rd 9x Rd IOx Rd 11x '/.081.318 11.423 48. Rd Rd Rd Rd Rd Rd Rd 30 x 'I.malice - - 0. 7. r R a H.423 40.175 3.936 1.412 32.114 10.412 24.530 vijka matice vijka Yeliki promjer navoja Mali promjer navoja Srednj i promjer Presjek jezgre .318 17.825 22.142 28.

704 mm d2= 46.350 120 '4 16. '4 6. H.650 : 186.635 I 124.4 . Rd 90x'/6 Rd 95x'I.767 85 80.423 80.3mm (D2 je srednji promjer matice. = 1.285 18542 21034 Rd 170x'/. Dimenzije grubog oblog navoja: P '= 7 mm.1952) Profil se toga navoja razlikuje od profila normalnoga oblog na. Rd 50 x 7 lijevi) -Dimenzije: r = 1.143 'I.5 79.767 4. 14 .4 35.350 I 140 I !4 ' "U 100. D. .825 '160.5 64.650 I 156.767 80 4.5 54. 173.4 76.143 3318 71. = 43 mm D.825 ! 170.883 Rd 55 x '1.650 1116.233 ! 95 4.BO.1952) Profil toga navoja u principu je isti kao u normalnoga oblog navoja 5 promjerom vijka 50 mm i korakom navoja 7 mm: Oznaka: Rd 50 x 7 (odn.767 4.233 85.190 ' 2024 2443 56.75 mm R.883 97.Obli normalni navoji (nastavak) p d n Ozriaka mm mm.767 90.285 Obli grubi navoj za ieljeznicka vozila (JUS M.190 6471 91.). 6.J.143 2827 Rd 69 x 7 69 60 64.5 mm R = 1.4 66.! 4 . 1963 56.5mm D2= 47. Rd BOx '. RdlooX'/6 Rd 110 x 6 6 6 6 6 6 6 6 6 6 50.190 7203 96.4 46.D. 4 6.635 ' 134.423 75. 61. R = 1. Rd 80x'I.233 70.5 mm.6mm P = 7 mm H. ' 10145 12008 14029 16207 4! 6.233 55 4.233 75 4. = 3.4.083 .635 164.4 25.883 JUO.4 41.767 ' O. I mm I mm! mm mm mm 491 Rd 34-~ 7 ' 34 25 29.825 : 200.143 I 1256 1590 Rd54x7 54 45 49.350.082 .4 51.5 49.635 ' 174. D2 Oznaka I d 'd. Rd 140x'/.) 35 Strojarski prirutnik - 529 .350 170 163.4 30. 130' 4' 6.423 D. 140.143 Rd 74 x 7 74 65 69. r = 1.825 I 150.650 I 146. Rd 120x 'I.233 60 ! 55. 1 l I d2 mm 52.5 44.423 70.825 190.J'U 1 I D mm 55.423 95.635 1194.6mm H2 = 0..635 184.4 I 40.825 .5 69.423 J IUt°.423 85.650' 136.423 60.350 200 I 193.'oja time ~to mu kul nosivih povrlina teoretskog profila iznosi 15° 56'.767 4.650 176.65 mm.4 " 36.767 65 60.233 75. Rd 85 x '1.143 50. 87.4 Rd64x7 64 55 ' 2376 59.5 39.233 : 100 95. 6.825 i 120. Rd 6Ox'/6 Rd 65x'/6 Rd 70x'/6 Rd 75x'I.) JVJ.4 I 31.650 I 196.55 {TIm.143 I Rd49x7 49 40 44.285 23 683 Rd 190x'/.650.285 26 489 29453 Rd 200 x 'I.883 77.350.350' 190 I 183.350.285 : ~ 1 : I ' I ' I I I I Obli navoj za ie/jeznicke spojke (JUS M.635 114.143 707 Rd 39 x 7 39 I 30 34.. 143. 4 6.350 180.883 67.4 Rd 59 x 7 '59 50: 54.635 mm d.190 5777 86.883 57.190 3397 71.OJU I 113.825 133.635 144. 160 153.650 ' 126.233 4. 166.4' 45.883 92.G.233 70 65.767 4.190 I 2900 76. mm ' A mm2 51.143 962 Rd 44 x 7 44 35 39. 55.BO.4 60.635 154. mm2 I mm.883 62.5 74. 150.4 j 70.190 3933 61.143.4 3848 Rd 79 x 7 79 70 I 74.285 130. 6.825! 180.423 65.4 65.75 mm A d2 '1 D .285 Rd 180x'/.883 72.5 34. mm I d. Rd 160x 'I.190 82. = 1.67mm d = 50mm D = 50. = 4.285 Rd 150x '/. 90.190 66.883 I .423 90.767 4.190 i 4509 5123 81.285 123. = 43.5 59.R.

934 Jol.564 r mm 0.086 Profil navoja Broj navoja na 25.531 0..45 d.270 1.520 0.BO.670 Bi 0. D.00 D.525 10.350 .10 24.37 24.176 1952) d.97 26.50 39.56 12.53 9.16 13.05 35. I mm 9.37 'I.78 9.187 1.509 12. n Q P = 25.70 26.26 23.. mm 9.025 1.058 HI mm 0.05 I mm 8. I r mm 0.59 12.BO.85 26.233 6.484 9.66 24.4/n Dubina navoja HI = 0.05 39.029 13. Gornji i donji brojevi ozna~uju grani~ne vrijednosti.814 .564 0.05 32.677 0.36 13.90 35.51 8. "I.45 36.61 14.95 Profit navoja 1957) Broj navoja na 25.176 0.45 30.15 33.36 30.60 I mm 8.4/n r d dl.638 33.65 39. 2.798 26 26 20 24 24 p mm 0.15 40.212 0. mm 9.822 3.5327P 'Zaobljenost r = P/6 Veliki promjer d Srednji promjer dz = d.822 1. Edisonovi navoji (JUS M.45 26.202 34.850 d. 530 J .Navoji za bicikle (JUS M.415 Bi 1.550 14.058 1.977 1.76 8.234 d..96 30.4 mm Korak navoja Zaobljenost Veliki promjer Mali promjer Veliki promjer Mali promjer (mm) vijka vijka matice matice '.163 0.004 10.163 0. E 10 E14 E27 E33 E40 .95 30.55 36.HI Mali promjer dl = d.629 4.611 32.977 0.520 0. D DI Oznaka r-:-I 14 9 7 6 4 p mm 1.766 34. mm 8.55 33.29 12.2HI Oznaka Bi Bi I d mm 9.4 mm n Korak navoja (mm) P = 25.34 12.89 13.55 33.29 Bi 1.288 32.

41 0.67 0.78 35.29 Re 36 Re 42 Re 48 I n 20 18 18 18 18 16 16 16 16 16 I p mm 1.9 3.1 ~ Oznaka NI 4.9 3.06 21.54 H.15 0.9 3. d mm 12.2 4.15 0.12 I m mm 0..17 Navoji s~oremih vijaka (]{.6 4.15 0.26 19.5 3. mm O'7 I m mm 0. mm 11.15 0.090 . d2=d-H.34 0.1983) Veliki promjer Mali promjer Korak navoja Sirina vrha navoja d d d.2 I mm 1.50 28.41 1.48 45.9 6.0.588 1.86 17.3 8 9.8 5.1 d.15 0.17 0.595875 P HI = 0.14 0.4767 P r=0.81 2.8 d.73 21.76 0.53 17.48 52.15 0.27 1.76 0.BO. = d-2H.24 58.588 1.2 7.5 Rel6 Re 21 Re .17 0.2 2. mm 11.41 1.24 53.5 6.89 14.9 4.4 mm Korak navoja (mm) P n Profil navoja = 25.17 0.588 d.5 NI 6.67 0.83 27.48 57.00 59.1 1.06 .Navoji za oklopne cljevi (JUS M.00 47.54 36.41 1.30 Ozoaka Re 7 Re 9 Re 11 Re 13.76 r mm 0.24 46.Srednji promjer navoja H = 0.78 d.67 0.40 22.1 1.41 1.2 I mm 2.6 I :m 4.76 0. P m P I Oznaka NI NI NI NI NI 2. mm 0.IOO .2 2.12 2.1952) Broj navoja na 25.30 37.3 NI8 NI 9.6 I mm 3.15 0.588 1.IS M.15 0.61 0.28 13.9 4.20 18.2 2.1 1.60 20.17 0.59 1.8 NI 5.4/n Teoretska dubina navoja Stvarna dubina navoja Zaobljenost Veliki promjer navoja Mali promjer navoja .93 19.15 531 . I p mm 1.16 26.588 1.107P d d.6 2.81 1.00 54. 0.1 .67 0.6 2.50 15.BO.5 3.76 0.

nakupina itd. omjerom (vlacne) cvrstoee i dopu~tenog naprezanja od 2 do materijala. No. Taj se koeficijent mijenja prema zahtijevanoj sigurnosti 10. zbog sigumosti (u slueaju pojavljivanja nepredvidenih dodatnih opterecenja. kao ~to je na primjer smanjenje presjeka zbog gubitka materijala pri habanju. koje smanjuju nosive presjeke i mogu izazvati znatna zarezna naprezanja. treba pri odredivanju dopu~tenog naprezanja uzeti u obzir joS i druge okolnosti koje utjecu na cvrstocu. kada odredenom plasticnom deformacijom postiZemo djelomicno ukruCivanje materijala. Za odredivanje dopu~tenog naprezanja posebno je vai. za sve novo oblikovane konstrukcijske dijelove. vec mora sva konstrukcija stalno ostati u podrucju elasticnih deformacija.DOPUSTENA NAPREZANJA U konstrukcijama se ne smiju pojaviti trajne plasticne deformacije. Tako postupamo u praksi pri' proraeunu jednostavnih strojnih elemenata uzimajuCi dopu~tena naprezanja prema iskustvu (sabrana u tablicama na str. napose 0 koeficijentu oblika te 0 trajnom (statickom i dinamickom) opterecenju (str. 532 . na koje djeluju potpuno poznata opterecenja. Za proracunavanje konstrukcijskih dijelova jednostavnih i isku~nih oblika. takav naCin proraeunavanja nije vi~ dovoljan.). napose za komplicirane oblike i optereeenja. mjehura. da dopu~tena naprezanja u materijalu ne smiju prijeci granicu elastienosti.. tj.Udop na savijanje Utdop na smik (tangencijalno) Tsdop na torziju (uvijanje) Tt.dop Dopu~teno naprezanje. dakako. dinamickih) materijal neeemo naprezati ni do granice elasticnosti. (Iznimke su posebni slucajevi.) U praksi su uvedena d 0 P u ~ten a nap r e z a n j a. Zdrav materijaI mora biti homogen i ne smije imati unutamjih gre~aka (~upIjina. veoma ovisi i 0 posebnim faktorima koji utjecu na cvrstocu materijala. mozemo upotrijebiti dopu~teno naprezanje koje je iskustvom odredeno za slicne slueajeve. Pri proracunu eelicnih konstrukcija uzimamo za njih posebna dopu~tena naprezanja (vidi tablicu na str. 533 do 535).no stanje materijaIa. U takvim slueajevima treba evrstocu i dopu~tena naprezanja odrediti posebnim studioznim proracunima i ispitivanjima. Medutim. npr. 537 do 542). 536). odredena koeficijentom sigumosti v. . koroziji itd. To znaCi. Osim toga. - - Dopu~teno naprezanje Udop = Rmlv Dopu~teno naprezanje ovisi 0 osnovnim vrstama opterecenja jemo dopu~tena naprezanja: pa razliku- na vlak Udop na tlak .

.... .trajnu dinamicku evrstocu za savijanje (slueaj Ill)... 0545 280... ... . 140 100..280 100... 200 120. 60 25..110 200.. .. .80 60...250160....150 t...270 150.J2..360 110....(dogovorno) naprezanje tecenja evrstocu na vlak.150 110.1970 i 1972) .... 400 100.410 130. ...360 1 1 C.620 300.420700. 160 90.60 50.210 150.J2.. ". 160 80...80 SL 15 - 30.140 t.850300..380210...70 1 1 1 1 210. .. ..... 40 SL20 SL25 SL30 160...240380.. ..2 Rm Gor Udop I 11 III .normalno zareni t..280 420. ..420 160. - mirnom optereeenju.720 280..600 220.. 110 55... . 180 60.170 533 .... ..pri kolebanju optereeenja izmedu pozitivne i negativne maksimalne vrijednosti. 130 1 1 90......170 350. 110 t.pri dopu~teno naprezanje na tlak..260 1 140.....1973) .380 600.500 .....700 \ 220.110 BTeL35 I 200. 0400 220. .. 250 370....J3.420 520.. . 100 60. 180 120..230 tL.. .60 250.. 210 140.200 110. 0300 180.230 75..95 80.250 130.50 45.500 190.....55 110. . . 30 25 .020 .. 120 t.. .. . ..0745 340... 100 1 I Celicni lijev (JUS tL...180 110.... .... ..... 190 100....normalno laren 80. 120 520. 0261 200.60 30.... 200 1 110.320 tL. .... 110 Opei konstrukcijski celici (JUS C... .1958) 320....021 .. 100 t...0561 340. 240 1 380.0461 240... i to: Sva naprezanja Omaka po JUS R pO 2 ' Sivi lijev (JUS C.Dopmtena naprezanja najvaZnijih kovinskih materijala U slijedecim tablicama znace: RpO.340 500..85 70. .8040.. . 1973) ..130 600.. 300 110... .130 450. 150 1 50.pri kolebanju opterecenja izmedu maksimalne vrijednosti i nule. 110\ 65 ........330 180.. 140 90.140 80.0500 250. ...... 70 50.350 180. 450 170. . vrijede pri temperaturi okoline.140 80... . .75 60.... ..110 380. 120 75.. .neobraden 40.011 . 160 95.. 45 45 ..220 110.. 90 \ 40 . .BO.280 tL.120 70...75 40. I III . . ... 380 80.. 130 80. 0645 320...180 100. . . 85 80...90 40... 130 90...520 180...95 t.40 35 . .... 0600 280. .200115... .. .240 130.. 50 BTeL40 CfeL 35 CfeL 38 Temperovani lije~ (JUS C. 0361 220. 600 200. .185 105. 230 340. . "450 160..

280 } } 534 .1000360.1050400...1974) .280 200. 800 ~OO..230 190...260 800 800....360200....250 C. 5430 650...1350500.260 170..4733 700.2701140... ......230 C.1501 90.....260 C. .....500280..500 I 600.... 600.......170 C.. 650bo..nakon kaljenja (Podaci vrijede za svojstvajezgre pri debljini ispitnog uzorka 15 do 40 mm) ~: mnb50.....1050320......1501 90.360 250. .1450 400. .........1974) -:-poboljsani ~: mnboo......1000 1. 900 950..380 800.........I731 440..4731 550...400 240.. 520bo....290 200. 9501000..4321 C..1450520..250 160.Dopustena naprezanja najvainijih Znaeenje oznaka naprezanja Oznaka po JUS . 4320 C...... 850300..1200 460... 1220 C......170 C.300 200..B9.360 230.600320.. 700 700.... .480260. 420 300.5431 700...280 210..330 200.... 450 I 550. .B9..1100380. 650 750..!00. 850300...280 180.....150 C. 5432 800......... 950 500..1000340..2801110.300 220.650320.3130 500.4730 450....vidi sIr. 360 9501000.4734 800..580320...5421 3001 420.. 400..... C..3401190. 750. 800 800.180 C...420320.260 C.. 5420 C..3201170. 650250.380 240..230 C.....170 600 600.1250450....400 300.11001100...300 220....620 320...480 340.270 C.550 300.270 150.... 1200 480..250 C.125 C..280 210.1350500.. 1430 1100.021 ..4120 C....400220.1300350. 3801 500.....240 160.1221 C...... 900 950..1431 }I 330....330 200..320 260..250 170. 9501000.370 90. 4721 C.330 270.260 160.350 240......400210..440 Celici za poboljsanje (JUS C...500300..600 700...... 1200 320..4131 550..4130 550.2201150... 800 800. 90 120.420 950 1100.280 C.1100 320.2001130. ..420 650.1701120..580 300..170 150.380 230..2001110..4830 650.....020 .150 140..................200 230..1100 1100.260 }300.115 C... 380 230....300140..200 130.120 I 70.. 4732 650.... 360 500.. ....380 230.350 220.... 1730 C......220 180...1531 1360.. 800 800.240 130.110 120.. 800 1 270....260 C.........480260.. 700..1100400..380 250. .400 250....280 200. 533 III Celiciza cementiranje (JUS C..460 320.260 C.. 1530 I C...1450 360... .580310....1450 520..

610 180. t ....110 150:.70 Bakrene slitine za gnjeeenje (JUS C...120 140..170 80.... 90 40...200 40..002 ... ....1972 140.40 20..320 280..60 [ 300.60 10..meko...30 50.290 80..... 90 70.110 50....1983 40..70 30.900420.... 50 70......130 m 70..200 50..60 30.300 60.300 90.02~ 80.01 AI Si 12....30 K...... Posebne oznake znare: m .....480 130.....30 70. 80 u 150.120 50.. 60 CuZn28 t 210....C2..60 30...tvrdo....280 350.130 60...hladno 1982) 60..... 90 n t 120...1967 AI Cu4 S' M m 80..150 90. 90 OCvninuto...70 40.100 60.100 60........02 AI Mg 5 SL01 slitine za lijevanje (JUS 70.160 170.120 40...70 50..40 120..... 2133 I B".20 20.....170 50.. 80 .50 ( 20.....90 30.... 80 30...OCvninuto.........120 . 90 70.100 ...CuZn33Pb2..kovinskih materijala (nastavak) Sva naprezanja vrijede pri temperaturi okoline.......430 140...150 370.180100.400 1 1 1 1 Bakrene slitine za lijevanje (JUS C..70 40. I Bm ~ 1 N/mm' Celici za opruge (JUS C.160 510. 50 30..100 250. 700750.200 90.460 140.40 20..1982 P.110 30..450 120.140 180.120 100........ u ...60 30....380 C.01 AI Si 6 Cu4....D1.290 70.200 100.. 90 40... 60 CuZn10 t 220..5201320.1400 1300.D2. 90 70......150 50.220 230.120 50.30 30.50 380....260 70.. ~U'S.250 80.....40 20 Cisti bakar JUS C.420 120..40 20...110 40.cuZn40Pb. ..120 40....40 20.50 40...5001300.....60 I gu 220... 50 20.140 CuSn6 360..40 Alumipijske slitine za gnjeeenje (JUS C. 80 200.100 170..200 110..400 1 1 1 1 Aluminijske AI Si 12.BO.650 720....02 AI Si 6 Cu4.180 AI S"1M I g AI M 2 g Cu-Ijevan ....220120.......551 ...18090. 90 140.. 80 150..250 C.1700580.120 50.......210 m h 70.220 80..150 160.70 40........60 70.D2.100/30.150 m 70..60 30......300/301 .70 m 50......80 30.C2...... 60 70.. 535 .130 60..880 420..40 50.150 1250... .... 4830 1200..70 20..50 50.. 40 30.60 20.pobolj~ani 1100..100/101l102 CUZ 39Pb2 m 100. 70 20.180110. C....350 170....70 180...60 30..40 20... h .60 30....1984) .1500 550.220 90..40 50.60 70.. 70 30.....40 20........16001350.0 60.120 90.40 170.. 80 90....taren -vu~en 110.70 40........260 380.. 40 20..110 40....... ..100 240. .440 ) 100........

.L 11000 550 14000.0370 VIJCI od C.OOOO od C.el.OOOO Te. Odlucan je onaj proracun opterecenja koji daje vece nosive presjeke.13 7.OOOO 120 120 C..11 7. sile zbog temperaturnog rastezanja.0370 od C...5 Materijal Drvo brast.Dopusteno naprezanje za ceJicne konstrukcije DopuJteno naprezanje za kovinske dijelove Sestavni dio konstrukcije Doputena naprezanja na vlak tlak smik 'dop °dop -odop N/mm' a b a b a b 140 160 120 120 140 160 96 96 112 128 120 120 140 160 85 100 85 100 200 180 45 85 110 85 110 220 200 50 96 96 112 128 240 240 280 320 240 240 280 320 Boeni pritisak* p a b Nosaei od C. "j 2 1218.0370 Zakovice od C. . korisnom tezinom teZinom snijega.0246 u nosaCima od C. bukva cmogorica "11 .1430 Dijelovi CL.8 536 . i to: a) za opterecenje glavnim silama: vlastitom tezinom..0501 Idaj a SL. * DopuJteno naprezanje za nekovinske materijale Modul elasticnosti E Dopu~tena naprezanja na vlak tlak smik O'dOD -Odo ~sdop N/mm' 10.0370 od C.. horizontalnih bocnih sila.OOOO C.ini C. Vrijednosti u tablici vrijede pri temperaturi okoline 20°C..0246 Vijci u nosacima od C.L 11 14000 1000 .36000 Beton neanniran 9 0..5 1 2. b) za opterecenje koje se ne sastoji samo od glavnih sila (kao pod a). :.15 i zglobova 20Q 220 180 200 100 110 950 1200 850 1000 500 600 * Pod »boenim pritiskom« podrazumijevamo pritisak zakovice iIi vijka na dosjednu povr~inu provrta (rupe).5. kocne sile.:141 0.5 0.9 1 - 1.3 6. vec i od dodatnih: sile vjetra.

65 1. koje zami§ljamo da je jednoliko raspodijeljeno po cjelokupnom presjeku.1 I 0.45 1.38 1.22 1.2 0.7 1.64 1.05 0. h IPO r savijaIF _N. nije razdioba naprezanja vi§e jednolika po cijelom presjeku.05 12.32 1.1 12. kojima se presjek matno mijcuja.13 2. a osobito 0 dubini zareza i zakrivljenosli njegova Ijemena.1 0.95 1.0 1.4 1.1 0.35 1.<zanja zbog oblika doveo je numo do opsemih sistematskih ispitivanja "zareme evrstoCe«. a u posebnim slueajevima i do 10.2 0.4 1.43 1.58 1.42 1.5 1. dakle opCen ilo 0 o§trini zareza.2 1.05 I 0.2 1.85 0.3 1.3 1.1 0.javlja matno veCenaprezanjeO'max koje maZe biti nekoliko puta veCe od nazivnog aaprezanja a.65 1.01 0. 11: (D-2h)' 16 T I 2.1 32 M.1 torzija 11:D-2h)' ( 537 .12 2.3 (.01 0. f1t nje . U obicnim slueajevima koeficijent oblika dostiie vrijednost 3.2 2. I D 0.2 2.7 1.3 1.5 1.N Gmax G = I 00.6 I 2.48 1. Koeficijenti Vrsta Oblik zareza I Razdioba naprezanja pri savijanju oblika Ctk za najobicnije slucajeve ! oPt~:ee-1 Nazivno naprezanje I r Koeficijent oblika a.55 za hID = '.025I 0.55 1.4 1.6 1.78 1.05 0. wC se na mjestima gdje se presjek mijenja (osobito kO<! naglih prijeIaza).22 1.65 1. »Koeficijent oblika« Ctk -k.3 1. I 4F 11: D-2h)2 ( I 0.01 0. 0010) Razdioba naprezanja pri vlaku Koeficijent oblika Ctk prakticki ovisi samo o naeinu optereeenja i vanjskom obliku predmeta.13 1. I Veliki porast napn.3 1.Utjecaj obllka predmeta KO<!predmeta.2 1.9 1.

45 1.28 .03 savija- nje 2b (-})'.81 1.35 2. a ..2h)' om 0.8 1.8 2.025 0. 538 .55 1.5 1.45 2.25 1.6 V JsN.95 1.8 1.1 h a h 1.64 Pri mimom opterecenju vecina zilavih materijala nije posebno osjetljiva na zarezna naprezanja. vlak F b(a .2h) r a 0.15 1.4 1.4 2. vlak 2.05 0.6 1.4 2.9 2.05 0. h I r savijanje b(a 6Mf -t-f\ a .2 1.KoeJicijenti oblika ak za najobilnije s/ulajeve (naslavak) Oblikazareza Vrsta opterefenja vlak Nazivno naprezanje F b(a .5 0.5 1..18 1. kao ~to je to npr.15 1.45 1.2 Koeficijent oblika ak za h/a = 0.62 1.3 0.23 1.5 2. Opeenito se pri promjenljivom optereeenju znatno povecava osjetljivost za zarezna naprezanja.7 1.62 1.1 0.95 1.58 1.h)' F b(a-2h) 3Mfh I 2.85 1.2 0.. U tom slueaju govorimo 0 »dinamickoj Hi udamoj zareznoj evrstoCi«.h) 6Mf b(a .1 2.55 1.3 2.52 1.1 0.8 1. Lijevano reljezo prakticki nije osjetljivo prema zareznim zbog svojih »unutamjih zareza« (grafitni listiCi!).31 1.2 1.55 1. pri djelovanju udaraca.0 1.55 2. koje zami~ljamo da je jednoliko raspodijeljeno po cijelom presjeku.9 rh IF /'I savijanje 0.05 2.6 1.43 2.1 1.2 0.01 0.2 1.8 1.025 0. ~to nuzno traZi dublje istraZivanje i studij 0 razdiobi naprezanja. Osjetljivost celika prema zareznom naprezanju je veca ako mu je granica plasticnosti vi~a.h3 a 1.05 0.15 1.88 1. tako da vrlna opterecenja cesto ne treba ni uzimati u obzir pa mozemo racunati s nazivnim naprezanjem.45 2.05 0.6 1..28 2.05 2.15 1.32 1.92 1.42 1.25 1.1 0.025 0.65 1. naptezanjima Zarezna se osjetljivost jako povecava ako opterecenje nije mimo.8 1.2 2.6 1.88 1.5 1.58 2.1 2.3 2.3 :$ m -. pa je tvrdi eelik mnogo osjetljiviji prema zarezima od mekoga.

pri kolebanju naprezanja izmedu apsolutno jednakih vrijednosti vlaka i tlaka. valja takvo mjesto pojacati veeim dimenzijama ili upotrijebiti evrSCj materijal. 540 do 542. vee se neprestano mijenja (koleba. sir. Ne mozemo li izbjeei ostri prijelaz. Svakom trajanju optereeenja odgovara odredena evrstoea materijala. vec djelomice tek nakon dufeg vremena. Utjecaj trajanja optereeenja Pri opterecivanju do odredenog naprezanja ne moraju se sve deformacije pojaviti odmah. Pri promjenljivom naprezanju cvrstoca se smanjuje s poveeanjem broja titraja. Najcesee odredujemo »pulzirajucu (titranju) dinamicku evrstoeu«. Cvrstoca materijala dakle ovisi 0 trajanju opterecenja pa je ona to manja st~ optereeenje duze traje.rastereceni prijelaz sa zaobljenom udubinom na predmetima gdje se ne moze naCiniti pristupni prijelaz. Dinamicka cvrstoCa ovisi 0 tome kako se kolebaju naprezanja. 539 . Pri vrlo velikom broju titraja evrstoCa se pribliZava vrijednosti pri kojoj viSe ne ovisi 0 broju tilraja. i »njihajnu (kolebljivu) dinamicku cvrstoeu«.Da smanjimo zarezno naprezanje Gmax' U konstrukcijama se dosljedno klonimo ostrih zareza i prijelaza pa izvodimo st~ je moguee postupnije prijelaze: . 320).. Pri stanovitom manjem optereeenju pufenje moze prestati. Nazivamo je »d i n am i ck 0 m cvrs t oeo m« (vidi str. To kolebanje optereeenja uzrokuje i kolebanje naprezanja u materijalu. 321). nazivamo t raj - - Utjecaj promjenljivog opterecenja Cvrstoea materijala znatno opada ako optereeenje nije jednoliko. OdgovarajuCu evrstoeu materijala koja vise ne ovisi 0 trajanju optereeenja nom statickom cvrstoeom (vidi str. Menje sprecavamo tako da materijal opteretimo manje nego je to dopusteno za kratkotrajno opterecenje. Tu pojavu vremenskog zaostajanja deformacija iza optereeenja nazivamo p u zen j e m materijala. kako bismo uspjesno sprijecili zarezno djelovanje. . Dijagrami dinamicke CvrstoCe (Smithovi dijagrami.postupni prijelaz (parabolicnog ili bar kruznog oblika) od promjera d do promjera d. pri kolebanju naprezanja od 0 do neke vrijednosti vlaka ili tlaka. 321) za neke konstrukcijske celike sabrani su na str. a nazivamo je v rem e n s k 0 m s t a ti ck 0 m cv rsloeo m. titra).

Dijagrami dinamicke cvrstoceU dijagramima dinamicke cvrstoce nekih konstrukcijskih eelika oznaeene krivulje predstavljaju . ..i./ / / / 300 400 dmod d'me./ --7 1/ 1/ / .- Konstrukcijskieelik C. 1 3001/ 200 1/ P. 0545 .- GD za vlak i tlak GDf za savijanje TDt za torziju i to ovisno 0 srednjim naprezanjima Gmed. 400 dmed drmed rlmod o/ -100 -200 V V - -300 Obienikonstrukcijskiee/ik C. '-'V V...r /.Ttmed' Sva SUnaprezanja u dijagramima dana u N/mm2. 0461 (TO (Tor 400 .I // / ! 1001 o1/ -100 1/ -200 1 / " IQO 112 IQ 300 / / .-. tmec 100/ -JO . N/mm2 -100 -200 300 dmod drmod Ttm8d Obieni konstrukcijski ee/ik C../ . .-../ TCl 300 200 100 vI1/ . / 1/ / N/mm2 /i i ...0361 N/mm2 -200 ObiCni konstrukcijski celik C.0561 540 / -300 .Grmed." / .

23'400 . / " / / 400 SOO IImed "M . -.Konstrukcijski celik C. .00 o . /' / 500 400 300 200 100 v / J' .3130 -400 Nelegirani celik za poboljsanje C../ OD 500 IIDt TOt 400 -- ./ 100. / / .1530 -500 541 ./ j./ ./ 1/ o 1/ / o 500 600 700 800 9C 11 med °tmed Ttmed 400 500 600 -100 Dmed dfmed f'tmed -200 / "/ /' / -300 / / -400 1/ Malo legirani Mn. 1.200~ / -3001. N/mm2 0'0 600 11 . /./ . L/ . -100 / / -200 -300 / O'med Ttmed / .0645 700 600. r~ 500 'v 1/ [7 V L/ // 1/ I / / ./ .Si celik za poboljsanje C.' .0754 N/mm2 ./ / ! /. .00 2.0 .:.'- / / Konstrukcijski celik C./ v . 1/ lA' '" j ./ / I 11/.1 /./ 300 200 100 .

/ / / _L .ran.-../ /' .ran./ .V-bdik za pobolj!anje t. " / / /./ / / / 400 .4 0 // / / . o/ JIP. od Legiran. Id -400 / -400 (1.V-celik t.' /./ / . 600 400 200 l/ 1/ . >od 1'. . fanje t./ 800 (1" od (1" >od I'll od /v..ran. Cr-Mo-celik 'za pobolj. o/ 600 800 1 000 (1. N/mm2 600 400 200 . /: .4731 Leg..'7 / I1 . " 0 600 '/ V v:- v: V' / 7 / ./ / 1/ . Cr.Mo. / / 200 1/ / li .4734 542 ./ .--.. za pobolj!anje 4830 .-/ // ./." / / V l' /Ii /V 1/ 200/ . o ¥ 400 600 800 dmod dlmod 1// 1/ Tlmod 200 o/ -200 -400 -200 -400 -600 Leg./ / 600 400 1-' ..4130 Leg. Cr. . Cr-celik za poboljfanje t.

D h R mm mm mm mm 16 21 26 30 35 40 45 50 55 60 6.dopusteno smicno d naprezanje zakovice.5 12 15. '1'. Sila F. op .5 34. jednake razmaku t medu zakovicama u redu.5 18 20.5 8. Zakovice za reliene konslrukcije . gdje su: Odop .B3.021-1984). Pdop dopuSteni bocni pritisak (izmedu zakovice i lima).5 28 30.5 1. (lijevi dio slike).)s Odop vlacno naprezanje zakovice.. koju moze prenosti limena traka debljine s i sirine.5 2 2 2 2. :.5 2 2 2 2. A mm 1 1.5 Zakovice za kOllove pod lIakom mm 18 23 30 35 40 45 50 55 60 67 D h mm 7 9 12 14 16 18 20 22 24 26 R mm 9.5 18 20.5 .5 3 3 3.4 0.5 23 25.5 10 12 14 16 18 20 22 24 8 11 13.5 4 95 154 227 314 415 531 661 804 962 1134 mm 1 1. tj. .8 1 1 1 1.NERASTA VLJIVI SPOJEVI Zakovicni spojevi Zakovice S poluokruglom glavom .5 1.5 15. ~ I I ~ .5 4 a mm' Proracun zakovicnih spojeva Zakovice r!lcunamo s obzirom na presjek A u zakovanom stanju. prema promjeru rupe d" sto je zakovica pri zakivanju gotovo sasvim ispuni. Presjek zakovane zakovice A = d121t/4 Dimenzije zakovica se vidi u donjoj tablici.5 0.8 0..za kotlove pod tlakom (desni dio slike).dopusteno =A 'I"dop = dlSPdop ! - .za celicne konstrukcije (JUS M.6 0. d mm 10 13 16 19 22 25 28 31 34 37 mm 11 14 17 20 23 26 29 32 35 38 d.5 3 3 3.5 28 30. Duljina sirove zakovice I ovisi o ukupnoj debljini limova h.I 543 L . je F = (t - d. Nazivni promjer (sirove) zakovice d Promjer zakovane zakovice d.5 23 25.

.T3. I Jl av X-av Korijenski zavar X '=" Kolutni av v 0 :§: Dopunske oznake za obIik pov.0H Naziv ava - 1980) Znak ... I ! 1 ' V-av polovieni Y-av Polovicni Y-av U-av polovieni I W! V Kutni - av f: I ! ! y : : W/"" Wly V Koritasti av !In Toekasti U-av !W//i W' /.sine ~ava: ravna: ispupeena: t"'\ udubljena: s ravnim V-v tjemenom Kutni av 5 udubljenim tjemenom 544 \l X-av s ispupeenim &- tjemenom U-av 5 ravnim korijenskim zavarom & - ..001 - 1971) Sueeoni spoj ~~~~~~+ Preklopni SPOI Prilezni spoj T-spoj Kri!ni spoj Trokraki spoj ~ I-av Ugaoni spoj ~ ~"'~~ Prirubni sueeoni spoj ~- Prirubni ugaoni spoj W- Vrste Javova i njihovi znakovi (JUS C.Zavarl Oblici zavarenih spojeva (JUS C.T3. !W/! :IJl ! i ! V-av V . I i1 Presjek i Znak 11 Naziv ava Sav iz priruba Presjek r r.

9 ' 0.~....Strojarski prirufnik B_~ ~~ -rEJ-f ..6 0....__. '" 2 36 . Dopu~tena naprezanja u zavaru (7dopzav znatno su manja od normalnih dopu~tenih naprezanja (7dop: (7dopzav= at(7dop' Koeficijent zavarivanja at veoma ovisi 0 statickom i dinamickom optereeenju.7 Dinamicko optcreeenje: sUCeo~isp~j .1..6.3 .0.Oznacivanje Prikaz zavara na nacrtima - strelicom Oznacivanje ~~~ ---- nad crtom strelice.dvostrani 0. . aka je zavar na prekrivenim plohama spoja Proracun zavarenih spojeva Naprezanja na vlak (tlak) (7 zbog djelovanja sile F i naprezanje na savijanje (7fzbog djelovanja momenta M iznose u osnovnim slucajevima zavarenih spojeva debljine zavara a i duljine I: F (7=al 6M (7f= a21 Naprezanja /1 u dvostranim If zavarima: 11 .9 T-spoj -jednostram 0.6._. 0.0.~ .. . ako je tjeme zavara na suprotnoj strani strelice kroz crtu strelice.6 I 0. Njegove su vrijednosti priblizno u slijedeeim granicama: .0..8 I I Staticko optereeenje: :i I Smik 0.-tY1.8." 02 = 02' + Q2" M ~ ~ ~~~?..0. .. 0.7 0. 0. Vlak (tlak) Savijanje sUeeO~ispoj ._.7 \ 0. 0...0.- F aliI + a2/2 aJ =0.0.2. (7f= W gdje je W . 545 .65 0.65 0. vrsti zavarenog spoja i izvedbi zavara. ako je tjeme zavara na strani strelice pod crtom strelice.moment otpora zavara.6. . .: 1. (7= F F .6 Pri obicnoj izvedbi zavarenog spoja te se vrijednosti mogu smanjiti i do 50%..6. . .5... ~o T-spoj 0.7.' + a.3.0"' " 0.4 0..

05 mm moze iznosti npT.2 mm. srebrni lem pri 104 titraja ima evrstoCu 210 N/mm2.). kod termicki obradenog duralumina) ili kod vrlo tankih dijelova. optereeenom dopu~tenog naprezanja Tsdop na smik. umjetnih tvari. Za medusobno spajanje kovina dolazi u obzir lijepljenje naroeito tamo gdje treba sprijeciti gubitak svojstava.Sn 40 ima kratkotrajnu evrstocu na smik 35 N/mm2. . a da pri 109 titraja jo~ nije pastignuta trajna dinamicka evrstoca). 38 N/mm2.~irina spoja.). meki lem S. pri + 150°C moZe se smanjiti na samo 2 N/mm2. iznosi F = bh:s gdje su: b . CvrstoCa se lijepljenog spoja mnogo smanjuje pri vi~im temperaturama (ako npr. . 414 i 415. metalon itd. izmedu -50 i +80 °C iznosi oka 25 N/mm2.Lemljeni spojevi o lemovima v. 0. reduks. Deblji sloj Ijepila ima manju evrstoCu (pri debljini 0. araldit.duljina spoja. str. CvrstoCa lijepljenih spojeva posljedica je adhezije izmedu Ijepila i slijepljenog dijela (dok je znaeenje mehanickog usidrenja mnogo manje). a pri 107 titraja. Naprezanje Ts U spoju.) Nadalje cvrstoca lijepljenog spoja mnogo ovisi 0 broju titraja (pa se moze izmedu 103 i 108 titraja smanjiti za 80%. . pri 150°C moze iznositi jo~ samo 15% od vrijednosti pri 20°C).05 . njihova evrstoca s vremenom jako popu~ta (npr. . gume. ne smije biti vece od Ts~ Tsdop CvrstoCa na smik je najveCa pri debljini lemnog sloja 0. koju prenosi lemljeni spoj opterecen na smik. postignutih termickom obradom (npr. I . iznimno na vlak. Sila F. Kao Ijepila se upotrebljavaju tvari na bazi umjetnih smola (trgovacka imena. Meki lemovi pri opterecenju puze. Pri njihovoj upotrebi treba se strogo priddavati uputa proizvodaea. samo jo~ 170 N/mm2. CvrstoCa mekih lemova veoma ovisi i 0 temperaturi (pa npr. bostik.a pri debljini 1 mm joil samo 15 N/mm2). stakla.) Lijepljeni spojevi Lijepljeni se spojevi upotrebljavaju pri spajanju kovina i nekovina (drveta. I I 546 . Cvrstoea lemljenih spojeva mnogo ovisi takoder 0 dinamickom optereeenju (npr. porculana itd. Proracun lemljenih spojeva Lemljene spojeve racunamo uglavnom na smik. a nakon 105h samo jo~ 2 N/mm2).

obicno . Prijenosni moment M) steznog spoja je Mt = (d2/2)F 547 .(d-zlD2) i obruc.16).To uzrokuje pro~irenje obruea za c.d) + c.~ 1 + (d)/D1)2 E) [ 1 (dl/Dl)2 - .Poissonovi koeficijenti za rukavac i obruc.~ ml ] + ~ 1 + (diD2)~ E2 [ 1 . Ukupna promjena promjera treba da je veea od trafene stezne deformacije - .d2: - c.moduli elasticnosti za rukavac .temperatura ohladenog rukavca.(d-zlD2)2Jf2 ~ O"ldop[l .To) C. Relativna deformacija E rukavca i obruca (s obzirom na prvobitni promjer rukavca) iznosi E = (D) - d2)/D1 = c.koeficijenti temperaturnog rastezanja rukavca i obruca (v.0. potrebne pri navlaeenju: . T2 temperatura zagrijanog obruea.d2 > c. Koeficijent trenja JI na plohi izmedu rukavca i obruca u stegnutom stanju iznosi 0.dl gdje su: To okoline.d Prijenosna sila F steznog spoja je F = JlDlnlp gdje je I duljina korisne prijenosne povdine rukavca. ml i m2 -L m2] gdje su: El i E2 .05. . .dh dok zagrijavanje obruea za temperaturnu razIiku T2 . T) .hIadenjem rukavca i zagrijavanjem obruea.d2 = u2d2(T2 .dID) i obruca u stegnutom stanju ovisi Pritisak p na plohi izmedu rukavca o d?pu~t~nim naprezanjima p u rukavcu 0") i obrucu 0"2dop: dop P ~ O"2dop[l. str.d = D1P(Elp) Temperaturnerazlike. HIadenje rukavca za temperaturnu razliku To TI uzrokuje sufenje rukavca za c. UI i U2 .temperatura = UIDI(To - T1) C.(d)/D)2Jf2 Po Hookeovu zakonu vrijedi za rukavac i obruc p - E . 157).19 (za srednje tvrdi eelik oko 0. Stezna deformacija c.Stezni spojevi Stezne spojeve dobivamo navlacenjem obruca unutarnjeg promjera d2 na rukavac veeeg vanjskog promjera Dh i to .

8 1.85 85). .C2.9 2..C2.4 9. .4 8.8 5.1 7.8 1.Pera.8 4.4 2.promjerosovine b .C2.0 2..020 .170 170).2 1.4 16.9 11.5 4..7 3.1 3.8 11...na osovini '.2 6..6 5..2 1. .9 3.1 0.5 13.2 2.12 8).260 260).7 5.290 290).7 3.8 5 6 6 6 7 7 8 9 9 10 11 12 14 15.3 2..2 3.C2.5 5. .5 3.4 8.4 2.5 1.0 3.RASTA VLJIVI SPOJEVI Razlikujemo K/inov.1 2..0 19..4 2.6 3.2 7.1 12. .9 7..1 12.2 3..C2.9 4.061 mm mm mm mm mm 12). .9 3.Sirina .9 4.7 9.230 230).3 13.2 2.5 2.2 6.1 .6 14..6 22. Pera d .17 17).1 15. . . mm I mm mmjmm ' h 1 " I mm '2 I I JUS JUS M.3 1.9 8.1 2. .7 9.7 3.4 1.380 90 100 80 40 24.-"-..5 6.330 380).3 19.1957).9 4.38 38).i k/inovi (JUS M. ..8 1.061 .500 548 45 50 56 63 70 330).8 4.3 2...C2.7 4.2 11.6 8.44 .6 1.95 95).021 M.7 4.0 8.7 3. .9 1.5 24..7 2. Spojevi klinovima kIinove (s nagibom 1 : 100) i pera. .6 2..8 7.7 10..58 58)..7 27.2 3.4 6.021 . .130 130).7 1.9 8....5 30.2 3.9 1.9 11.9 16 4.060 M.3 19. .6 5..9 5.8 2.200 200)...6 3..75 75).na glavini za pera Osnovni standardizirani kIinovi i pera prema JUS: K/inov. .2 6. n.4 6. . ..6 22..C2..7 - -.3 2. h .4 . pera dubina utora: 1 .7 4. JUS d mm b mm JUS M. .8 25 28 32 32 36 7 8 8 9 10 11 12 14 14 16 18 20 22 3.9 4. ..0 2..1 4.3 4.020 .7 12.4 2.4 6.0 6.3 17..6 15.6 3.9 1.7 19... 30 30).5 SO 30. .3 13.visina } khna odn.9 12.440 440).50 50). . hll 3 6 8 10 12 14 16 18 20 22 25 28 32 36 40 22).110 110)...- .1957).9 10.8 3 4 5 2 5 3 4 6 2 1.10 6).060 .6 18.22 10)..9 5.4 2..1 1.1 2.9 7..4 2.150 150). visoka (JUS M.5 8.5 6.5 4.0 19..ska (JUS M..1 11. .1 6.- - - - -1- - Za klinove i pera upotrebljavamo celik cvrstoce Rm .9 1.-"-.5 3.? 600 N/mm2.0 4.2 18 5..65 65)..- .6 14.3 2..9 7..5 1.Per~.. .4 1.4 6...5 6.6 45 27. .1957).Plosna. .3 17..9 1.5 8.5 2.na glaviniza kIinove 12.5 6.17.7 4.4 3..C2.8 7.4 11.1 4.0 4.0 3..7 4 - - - - 1.8 1.0 9. 44).0 1.1957). (JUS M.

C3.C3. SO mm 549..5 3 4 5 6 8 10 13 16 20 25 30 40 50 Cilindricni zatici d = 0.50mm u tolerancijskom polju m6 (JUS M.20 mm Konicni zatici (1: 50).022 . ..100 mm .1952) .8 ... 100mm svomjaci{ s malomgiavom(JUSM.1952) - . .C3..u tolerancijskom polju h 11 (JUS M.1952) d = 0.1958) - d D D) za laku izvedbu za srednju izvedbu D2 b Sirina utora Broj utora d n b I mm 11 13 16 I D. .6 0.C2.8 . .Cl. .04O 1954) d = 3 .C3.201 .205 1952) d = 0.8.C2. .1954) d = 6. .021 -. 100mm Poluobrac:teni s velikom giavom (JUS M. 100mm Zatici Standardizirani promjeri d 0.6. 60 14 16 6 6 20 22 25 28 32 34 38 42 4 5 5 6 6 7 6 7 6 52 56 62 72 82 92 102 112 ...5 n I d mm 42 46 I mm 46 50 D. svomjaci { s malom giavom (JUS M. mm I mm I 18 21 23 26 28 32 36 - mm 3 3.. 58 I mm 48 54 D.202 .Utomi spojevi Unutamji promjer Vanjski promjer Utorni spojevi s ravnim bokovima (JUS M. b b I mm 8 9 n 8 I 8 26 30 32 36 40 6 6 6 6 6 8 8 I I 10 8 62 68 78 88 98 108 120 65 72 82 92 102 112 125 10 12 12 12 14 16 18 8 8 10 10 10 10 10 Svornjaci Spojevi svornjacima i zaticima Standardizirani promjeri d 3 4 5 6 8 10 12 14 16 18 20 22 25 28 30 32 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 Obrac:teni bez giave(JUS M.1954) d = 5 .5 2 2.8 1 1.41O. 50 mm d= 1. 50 mm u tolerancijskom polju h 8 (JUS M.020 1954) d = 3 .203 .C2...C2. - Zaka1jeni cilindricni zatici (60 HRC) .C2. D.u tolerancijskom polju m 6 (JUS M... (promjerd mjerise na uiem kraju) (JUSM.204 1952) d = 0.

150. Treba se kloniti duljina tijela u zagradama! Duljine navoja b: za I~ 125 mm b = U+ 6mm . .. ..Bl.. 550 .5 5 6.220 80. . . . ~ I 4 I 4 16 18 22 26 ""30 navoJabvlJka Dimenzije glave vijka i matice I M 5 M 6 M 8 M 10 M 12 (M 14) MI6 (M 18) M20 (M 22) M24 (M 27) M 30 (M 33) M 36 (M 39) M 42 (M 45) ' 30.200 mm..5 7 8 10 12 13 14 15 17 19 21 23 25 26 13 17 19 22J 24 .Bl..bez propisanih mehani~kih svojstava.600 . 91 84 97 90 103 96 109 m-'"32 36 41 46 50 55 60 65 . za/>200mm b=U+2Smm Ako je I ~ b.220 70. .220 55. . . .1965) Materijal: relik iIi mjed .B1. .. izrade C i B (JUS M.B1.. s finim navojem: JUS M...050/051 . .1972) Duljine tijela I (mm): 2 (7) 14 (28) 45 75 (105) 140 200 2. 10 8 27- I M 48 (M 52) 60. navoj se izvodi do glave vijka.. ..057/060-1976. s navojem do glave: JUS M. . .053/055 -1976.220 M.220 20.. Vijci sa sesterokutnom glavom izrade A: JUS M.!~. . .../2 = 125).220 100. .220 120.. Nazivne du/jine tijela vijka i duljine navoja (JUS M.220 45.Bl. 13> 2oomm...Bl.220 lOO.Vijami spojevi Najobieniji su vijci sa §e- Standardiziranih vijaka i matica ima mnogo. .OI9-1972:/1 1102 108 116 115 121 129 28 30 33 36 38 42 70 75 80 PremaJUS ~ 125mm.c za 1= 125).Bl. 80 - - - h I m I s I e 4 9 3. .220 - 52 65 56 69 60 73 66 79 72 85 78 .200 40.100 35...1976) Vijci sa iesterokutnam glavom Sesterokutne matice za opce svrhe (JUS M..019 . sterokutnom glavom i maticom (ISO). ... .220 60.5 8 16 30 50 80 110 150 220 3 (9) (18) (32) 55 85 (115) 160 240 4 10 20 35 60 90 120 170 260 5 (11) (22) (38) 65 (95) (125) 180 280 6 12 25 40 70 100 130 190 300 .220 180.Mjereu mm ~ $ - Nazivni pro~jer I Normalne dUljini tijela I D~lji.220 60.220 100. 50 25. . . .052 -1976.220 50.200 mm b = U + 12mm " . 220 140..5 8 10 11 13 15 16 18 19 22 24 26 29 31 34 4 34 38 42 46 50 54 60 66 72 78 84 90 32 36 40 44 48 57 61 5.

5 43 47 50. . .5 40.30.8 7.2 M 1. Preporuceni promjeri svrdla za rupe pred narezivanjem navoja (JUS M.6 5.0.12%.8 8. 170 HB 140.5 Oznaka navoja M 12 M 14 MI6 M 18 M 20 M22 M24 M27 M30 M 33 Promjer svrdla mm 10.2.2 5 6 6. .5 4 4.5 19. .6 M 1.35%). 215 HB 170. .5 5 6 7 8 9 10 11 Promjer svrdla mm 2.5 Oznaka navoja M M M M M M M M M M 3..2 M2.45%).B1.9 1. 245 HB 225 .9 14. prod..1983 i 028 . 370 330.1. ...9 0.5 9.2 N/mm 4. .1 M 1. 1200 1080 1200.5.5%) i legirani (C = 0. . Pb ~ 0.5 14.8 J) 400 6. .06%. .7 4. .52%): Razred evrstore: Cr+Mo+Ni+V~ 8. P ~ 0.1972) Oznaka .tenja Re R.510 HV HV HV HV 4 5 6 S) 400 500 600 800 1000 1200 1400 302 302 302 302 353 353 380 J) 6.rstoCa Tvrdo6l evrsto.07%) i ~Iici za automate (P ~ 0.. 1000 900 1000.. 0.58%. Mn ~ 0.25 1.. S ~ 0.2 12 14 15.5 S) Nelegirani ~lici (C ~ 0. nelegirani (C = 0.9 3..5 10.9 12.9..6 Vijci Vlana evrstoea Rm N/mm' 400 ..85 0..8 10.% 25 14 20 10 16 8 12 12 9 8 7 Tvrdoea Razred o.0.5 M3 Promjer svrdla mm 0.5 Oznaka navoja M36 M39 M42 M45 M48 M52 M 56 Promjer svrdla mm 32 35 37. ') Pobolj~ni ~lici. ..9 ') 12. . . S ~ 0. 300 280.~lici (C ~ 0.9 640 800 .34%. A.9 I) 360 480 540 600 .8 0.0.5 17..75 0.110%...5 551 .N/mm' HV re 110.023 . 550 500 ..1975) Razred Naprez.32.6 1. 1400 1260 1400. ') Mo ...19.. .B1.1 1.Kvalitetni vijci i matice (JUS M. 1600 8 10 ') 12 14 I) Nelegirani ~lici (P ~ 0. . S ~ 0.6 I) 240 4. ..5 29.8 320 300 5.5 21 24 26.05 2. . evrsto.5%. navoja M1 M 1. .8 6.0.4 M 1.45 1.. .003 .. 440 400.3 3.75 2. 700 Matice Postot.. 800 J) 8.9 0.8 M2 M 2.95 1...150%).

/'

i' provrta za vijke s metarskim (JUS M.B1.004 - 1986) D_...._=...... I f Promjeri navojem

I Oznaka navoja

I

I

s

I

g

I "-'JM ]4 M ]6 M 18 M 20 M 22 M 24 M 27 M 30 M 33 M 36 M 39 M 42 M 45 M48 M 52 M 56 M 60

I

f

I

s

I

g

I ..-.-,- I
M M M M M M M M 64 68 72 76 80 85 90 95

[

I

s 70 74 78 82 86 91 96 ]0] 107 112 117 ]22 ]27 132 137 147 ]58

I

g

M] M 1.2 M 1.4 M 1.6 M 1.8 M 2 M 2.5 M 3 M 3.5 M 4 M 4.5 M 5 M 6, M 7 M 8 M 10 M ]2

f fina izrada (za finu mehaniku, precizne strojeve i alat); s - osrednja izrada (za opee strojarstVo); g gruba izrada (za grube dijelove, lijevane rupe).

.-

1.1 1.2 1.3 1.3 1.4 1.5 1.5 1.6 1.8 1.7 1.8 2 2.0 2.1 2.2 2.2 2.4 2.6 2.7 2.9 3.] 3.2 3.4 3.6 3.7 3.9 4.2 4.3 4.5 4.8 4.8 5 5.3 5.3 5.5 5.8 6.4 6.6 7 7.4 7.6 8 8.4 9 ]0 ]2 ]0.5 ]] 13 ]3.5 14.5

]5 17 19 2] 23 25 28 31 34 37 40 43 46 50 54 58 62

]5.5 17.5 20 22 24 26 30 33 36 39 42 45 48 52 56 62 66

]6.5 ]8.5 2] 24 26 28 32 35 38 42 45 48 52 56 62 66 70

66 70 74 78 82 87 93 98 104 109 ]14 ]]9 ]24 ]29 ]34 144 ]55

74 78 82 86 9] 96 ]01 107 112 ] ]7 122 ]27 132 137 144 155 165

M 100 M 105 M]IO M 115 M ]20 M ]25 M 130 M ]40 M 150

-

Proraeun vijaka a) Vijci za pricvrscivanje Maksimalna sila Fmax, koje moze prenositi vijak presjeka A (s promjerom jezgre navoja dl), iznosi A = d I2nl4 F. < A Aclop maks= Dopu~teno naprezanje
nju teeenja Re (RpO,2)

0dop za vijke odredujeino adop = 0 , 3 R e

obieno ovisno 0 napreza-

Za prednapregnute vijke uzimamo Fmax = (1,3.. . 1,6) F, gdje je Fvanjska sila, kojom opterecujemo vijak na vlak. b) Vijci za prijenos gibanja (obieno s trapeznim ili pilastim navojem) Nosiva sila F odreduje se - osim proraeunom evrstoce (kao pod a) i s obzirom na boem pritisak p dodirnih ploha u navoju

- jo~

- d12)n 4 pn gdje su: d - vanjski promjer vijka; n - broj nosivih navoja.
< (d2
Fmaks

=

Boeni pritisak p kod broneanih matica iznosi:

za vijke od mekog eelika

p

za vijkeod tvrdogeelika
552

p

a 7,5 N/mm2

a 16 N/mm2

STROJNI DDELOVI ZA PRDENOS KRUZNIH GIBANJA
Osovine Okrugle osovine promjera d mogu prenositi moment vrtnje T T= Wp'tdop

gdje je Wp - polami moment otpora okrugle osovine Wp
I I

= (ro'16)d3

= 0,2 d3

a 't dopje dopu~teno naprezanje na torziju. Za osovine uzimamo celik cvrstoce Rm = 420...700 N/mm2. Ako dodatni momenti savijanja nisu poznati, racunamo s dopu~tenim naprezanjem na
torziju Ttdop ovisno 0 promjeru osovine d . d (mm) ,,<Inn (N/mm2)

.. .25
10

25... 50
20

50...80
30

80...
40

Ako su, medutim, momenti savijanja poznati, treba osovinu racunati pomocu sastavljenih optereeenja (v. str. 122). Za prijenos momenta vrtnje T treba promjer osovine d biti

d vrtnjeosovinen
Remenski prijenos

16 = V-;-.

T 'tdop

[5T =1V--;;;;

Moment vrtnje mozemo izraziti snagom P, koju osovina prenosi, i brzinom

P T=- 2nn .

Zbog trenja izmedu remena i remenice sila Ft u vucnoj strani remena veca je od sile F2 u povratnoj strani F.>F2 F,-Fe=~ F2-Fe

gdje su: e - baza prirodnih logaritama, /J

-

(rad) remeoa na remenici, Fe
duljinska masa remena (kg/m),

- sila u remenu
e - gustOCa

- koeficijent trenja, a obuhvatni kut
zbog centrifugalne sile, ml
A - presjek remena, remena,

v - brzina remena. Vrijednosti izraza em a Jl. 0,2 0,4 0,6 0.8 120' 1,52 2,31 3,51 5.34 140' 1,63 2,66 4,33 7.06 160' 1,75 3,06 5,34 9.34 180' 1,88 3,51 6,59 12.4 200' 2,01 4,04 8,12 16.3 220' 2,16 4,65 10,0 21.6

SS3

Obodna si/a F F = F] - F2 = (F] - Fe)(el'a - l)/el'a = (F2 Snaga P, koju remen prenosi pri obodnoj brzini v

-

Fe)(el'a

-

1)

= dnn

P = Fv = (F] - F2)dnn Sila Fh kojom je remen napregnut (u vucnom dijelu): F. gdje su: A presjek remena, Odop - dopusteno naprezanje remena. Prijenosni omjer i je omjer brzine vrtnje n] pogonske remenice i brzine vrtnje n2 gonjene remenice: i = n]/n2. a) Plosnati remeni izraduju se od koze, gume, tekstila, umjetnih masa itd. Sirine remena i remenica (JUS M.C1.231 - 1965) Mjere u mm b b' b b' b b' b 16 20 25 32 40 Promjeri remenica d (mm) 40 56 80 112 160 45 63 90 125 180 50 71 100 140 200 20 25 32 40 50 50 63 .63 71 71 80 80 90 90 100 100 112 125 140 160 112 125 140 160 180 180 200 224 250 280

-

= (F] -

F2)el'a/(el'a

-

1) + Fe

= AOdop

b' 200 224 250 280 315

b 315 355 400 450

b' 355 400 450 500

(JUS M.C1.241 - 1965) 224 315 450 630 250 355 500 710 280 400 560 800

500{560 630 900 1000 1120 1250 1400 1600 1800 2000

Izbocenost vijenca remenice h (JUS M.C1.242 - 1965). Mjere u mm d h d h d h 40.. . 112 0,3 160, 180 0,5 250, 280 0,8 125, 140 0,4 200, 224 0,6 315, 355 1,0 Izboeenost za d = 400. . . 2000 mm iznosi izmedu 1 i 6 mm (ovisi i 0 sirini remenice b'). Specificna snaga PIA, tj. prijenosna snaga remena P po jedinici presjeka A, ovisi 0 materijalu remena, obuhvatnom kutu a, relativnoj debljini sld (s = = debljina remena, d. = promjer remenice) i 0 obodnoj brzini v. Specificna snaga PIA za plosnati koini remen pri obuhvatnom PIA (kW/mm') sld v (mIs) 5 10 20 30 15 25 1: 400 0,013 0,025 1: 200 0,012 0,023 1 : 100 0,011 0,021 1 : 50 0,010 0,019 Prijenosni je omjer kod 0,036 0,047 0,056 0,034 0,045 0,053 0,032 0,042 0,049 0,029 0,037 0,043 plosnatih remena: i ~ 5. 0,063 0,060 0,055 0,047 kutu a = 180'

35 0,065 0,062 0,057 0,048

40 0,063 0,059 0,053 0,042

554

b) Beskonal!ni kIinasti remeni Profil klinastih remena je trapez sirine (dulje) osnovice a i visine h, dok bol!ne stranice zatvaraju kut od 40°. Normalni klinasti remeni (JUS G.E2.053 - 1964) Oznaka . Dimenzije (mm)
profila y Z A B C D E Oznaka pro/Ha SPZ SPA SPB SPC
1

alhlbllpl 6 4 10 6 13 8 17 11 22 14 32 19 25 38

1,6 2,4 3,1 4,1 5,6 8,2 9,7

Lp 200... 1250 5,3 400. .. 2800 8,5 11 560.,. 4000 14 800. .. 6300 19 1400... 9000 27 2240. . .18000 32 3150. ..18000

."

Uski klinasti remeni Dimenzije (mm)
I

~
[
I

~

/

/

,

n .c:

n - neulralna os

'" = 40:t 1°

alhlbllpl 9,7 8 12,7 10 16,3 13 22 18

2 2,75 3,5 4,8

I

8,5 11 14 19

Lp 630.., 3550 800... 4500 1250. .. 8000 2000.. .12500 G.E2.053 - 1964) 2000 3550 6300 2240 4000 7 100 2500 4500 8000 2800 5000 9000 3150 5600 10000 11200 12500 14000 16000 18000 kutu 0(, 0

Racunske

duljine Lp (mm) (JUS 200 355 630 1120 224 400 110 1250 250 450 800 1400 280 500 900 1600 315 560 1000 1800

Snaga P, sto je prenosi klinasti remen, ovisi 0 obuhvatnom najmanjem promjeru remenice dmin i 0 obodnoj brzini v. Snaga P klinastog remena pri obuhvatnom kutu 0( = 180° Oznaka rofila p y ~In mm P(kW)
I

v (mts) 2 1- 4 1 6 1 10 I 14 I 18 1 22 1 26 32 0,037 0,074 0,11 0,16 0,19 0,19 0,15' O,Q58 z 63 0,14 0,27 0,41 0,64 0,81 0,88 0,74 0,88 A 90 0,27 0,55 1,25 1,6 0,81 1,9 2,0 1,9 B 125 0,51 0,96 1,4 2,3 2,9 3,4 3,3 3,5 C 210 0,89 1,75 2,6 4,1 5,3 6,1 6,4 5,9 D 345 1,7 3,3 4,8 11,5 7,7 10,0 12,1 11,2 E 490 2,6 5,2 7,7 15,4 18,1 18,9 11,9 17,5 Pri manjem obuhvatnom kutu 0(valja vrijednosti za snagu P mnoziti s faktoroin k ",0 170 160 150 140 130 120 110 lOO 90 k 0,98 0,95 0,92 0.89 0,86 0,82 0,78 0,73 0,68
I
"

Prijenosni je omjer kod klinastih remena i~

10(..,15).

555

Laoeaniprijeoos Obodna silo Foproizlazi iz snage sto je prenosi lanae pri brzini v, odnosno iz momenta vrtnje Tlaneanika (Ianeanog zupeanika) i promjera njegove diobene krumice do P 2T Fo=-=v do pri eemu brzina lanea, koja je jednaka obodnoj brzini na diobenom valjku, ovisi o brzini vrtnje n v = doRn U laneu djeluje jos i komponenta centrifugalne sHe Fe = m, if
gdje je m( duljinska masa lanea (kg/m). Ukupna silo, kojom je opterecen lanae, iznosi

-

F = Fo+ Fe
Botni pritisak p na dodime plohe clanaka A F P = A < Pdop Dopuiiteni boeni pritisak Pdop ovisi 0 brzini lanea v, a iznosi pri uobicajenim pogonskim prilikama: v (mls) 0,1 0,5 1,0 1,5 2 3 4 5,5 7 9 12 P (N/mm2) 3100 2800 2600 2400 2250 2050 1850 1600 1400 1250 1000 Lancaniei Promjer diobenog valjka do h 1800

do = sin a = hN

a =

Z-

gdje su: h korak lanea; a (") - polovicni kut medu susjednim zupeima; z - broj zubaca laneanika.
z 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Vrijednosti N N z 16 2,0000 17 2,3048 18 2,6131 19 2,9238 20 3,236 1 21 3,5495 22 3,8637 23 4,1786 24 4,4940 25 4,8097 N 5,1258 5,4422 5,7588 6,0755 6,3925 6,7095 7,0267 7,3439 7,6613 7,9787 z 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 N 8,2962 8,613 8 8,9314 9,2491 9,5668 9,8845 10,2023 10,520 I 10,8380 11,1558 z 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 N 11,4737 11,7916 12,1096 12,4275 12,7455 13,0635 13,3815 13,6995 14,0176 14,3356 i 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 N 14,6537 14,971 7 15,2898 15,6079 15,9260 16,2441 16,5622 16,8803 17,1984 17,5166

-

556

za z
Tjemeni valjalc zaz

=

zaz~.26

= 13...25

7... 12

Lancanici za clankaste lance s valjcima

h

Lanae (mm) e 5,5 5,64

Dimenzije laneanika (mm) bl 2,5 2,7 3 4,4 15,4 15,4 18 23 28 28 34 41 b2 8 8,3 b3 U

hi min 3,5 5 8 8 17 17 19 25 28 31 41 48

6 8 12,7 12,7 25,4 25,4 31,75 38,1 44,45 50,8 63,S 76,2

-

-

79 90,2 91 120 147 145 178 233

31,88 31,4 36,45 48,36 59,56 58,55 72,29 91,21

47 53 54,5 71,4 87,6 86,6 106 132

1,3 1,5 2 3 11 11 13 16 20 20 24 29

Lancanici za clankaste lance s tuljcima i svornjacima Tjemeni valjak laneanika:

-

za lance s tuljcima

dk = do + (0,8.. . l)d

za lance sa svornjacima dk

= do + (3. . .4 mm)
u = 0,6 b

*
bl = 0,9 b
b je nosiva ~irina lanca (vidi stc. 558 i 559).

557

Clankasti

lanci

su lanci s valjcima, tuljcima i svornjacima. b

h - korak b - nosiva sirina clanka d - nosivi promjer clanka e- razmak medu clancima

Clankasti lanci s valjcima (JUS M.C1.820 - 1960), jedno-, dvo- in troredni Dimenzije (mm) Prekidna sila (kN)

h 6
8

e
I

jedno- dvoredni redni 3
5 8 8 45 45 55 120 140 180 270 400

troredni

I

Duljin. masa (kg/m) jedno- dvo- tro-' redni redni redni 0,12 0,18
0,40 0,44 2,7 2,5 3,6 6,7 8,3 10,5 16 25

2,8
3

4
5

12,7 12,7
25,4 30) 31,75 38,1 44,45 50,8 63,5 76,2

3,3 4,88
17,02 17,02 19,56 25,4 30,99 30,99 38,1 45 75

7,75 7,75

5,64 -

100 215 250 320 480 700 9

-

-

-

0,36

115 140 300 360 450 680 1000

-

-

8

15,88 31,88 15,88 19,05 36,45 25,4 48,36 27,94 29,21 39,37 48,26 59,56 58,55 72,29 91,21

80

5,4

-

7,2 13,5 16,6 21 32 50

11 21 25 32 48 75

Clankasti lanci s va1jcima:

558

za povecano opterecenje

(JUS M.Cl.821

- 1960)

- s dugimclancima(JUSM.Cl.822 - 1960)
za poljoprivredne strojeve (JUS M.C1.827 - 1967)

Clankasti lanci s tulicima (JUS M.C1.830 -

1960) -

jednoredni

Dulj. masa hlbld siIa(kN) h I bid siIa (kN (kg/m) Dimenzije (mm) I Prekidna (kg/m) Dimenzije (mm) \ PrekidnafUlj. masa 15 14 9 5 45 30 125 12,5 1,20 13,6 60 50 32 160 20 16 12 25 2,15 14,9 200 2S 18 15 65 55 36 18,9 31,5 2,55 30 20 .17 250 40 70 65 42 24,7 4,00 35 22 18 50 80 70 44 315 4,30 31,0 40 25 20 90 80 50 400 63 41,8 5,50 45 30 22 80 100 90 56 500 48,4 7,55 50 35 26 100 9,04 J
Clankasti(Gallovi) lanci sa svorniacima (JUS M.C1.84Oj841-1960) jednoredni

h I bid sila (kN) (kg/m) h I bid sila (kN (kg/m) Dimenzije (mm) Prekidna ulj. masal Dimenzije (mm) \prekidnafUlj. masa Laid lanci 20 8 7 50 20 11 40 2,5 2,76 0,26 25 12 5 5 60 22 12 60 3,14 0,35 35 15 8 70 25 14 80 12,5 0,69 3,31 40 18 10 25 80 30 17 100 1,25 4,50 TeIki lanci 2 2 45 30 17 100 3,5 0,75 0,07 6,4 6 4 50 35 22 150 3 1,25 0,16 10,6 6 55 40 24 200 3,5 1,5 0,25 15,5 10 8 4 60 45 26 250 2,5 0,40 18,0 15 12 5 5 70 50 32 375 0,70 33,5 20 15 8 80 60 36 500 12,5 1,10 38,2 25 18 10 25 90 70 40 750 1,75 53,0 40 100 80 45 1000 30 20 11 3,4 76,6 22 12 35 60 110 90 50 1250 4,5 90,0 40 25 14 112 80 120 100 55 1500 4,7
I

Bro; clanaka lanca x

x= 2 a ZI + -+-+h

2

Z2 h a

(-

Z2-ZI

2

~
559

pri eemu ZIlaCe: - razmak osi; h - korak lanca; z. ~ broj zubacamaa
log laneanika; z2- broj zubaca veIikog laneanika.

Zupbmi prijenos Prijenosni omjer i je omjer brzine vrtnje pogonskog zupeanika n. i gonjenog zupcanika n2, odnosno broja zubaca gonjenog zupcanika Z2 i malog pogonskog Z. i

= n1ln2 = z2lz.

i > 1 - prijenos na manju brzinu; i < 1 prijenos na vecu brzinu Standardni profil evolventnih zupcanika (JUS M.C1.016 - 1958) - s novijim oznakama po ISO (DIN 876) osim oznaka po JUS:
p.mll

-

tjemona linija 0.

oD d

E

~

srediSnjica
1

standard'1ogaprofilo korijensko linija

VII,

r\
;!;O,02m

----

Standardni profil koji treba upotrebljavati pri projektiranju i kradbi evolventnih lelnika (cilindrilnih zuplanika)

Korekcija profila lroju, u slulaju pOlrebe,trebakvest;somanaglavizupca Oznaka ISO JUS
mn In hk hf hn cn mn {In h

VeliCina standardni modul korak visina zubnog vrha visina zubnog korijena visina ravnoga dijela visina zaokrufenja polumjer zaokrufenja visina zuba kut oagiba botoi kut m
p
haP

= d/z
=m" =m

hIP ~m+c hwp = 2 m cp = 0,17 m; 0,25 m; 0,3 m £lIP = 0,25 m; 0,38 m; 0,45 m hp =2m+c ap = 20" 2-ap

Standardni moduli m (mm) po ISO (JUS M.C1.015 - 1965): 1 1,375 2 2,75 3,5 4,5 6 8 11 16 22 32 45 1,125 1,5 2,25 3 (3,75) 5 (6,5) 9 12 18 25 36 50 1,25 1,75 2,5 (3,25) 4 5,5 7 10 14 20 28 40 Upotrebljavati' valja u .prvom redu debelo tiskane vrijednosti modula (1. prednost), tanko tiskane u slueaju opravdanih razloga (2. prednost), a vrijednosti u zagradama samo iznimno (3. prednost).

560 =-

Parovi celnika (cilindricnih zupeanika) kama pO ISO) ravno ozuptanje a

(JUS M.C1.012 - 1958) (5 oznakoso ozuptanje pod kutom f3 . I q

VeliCine par ova celnika Modul Zahvatni kut Diobeni ci/indar - promjer

ravno ozubljenje

koso ozubljenje m, = mr/cos fJ a, = arc tan (tan ap/cos fJ)

m = mn. a = (ap = 20°) d = ml p=m1t Pb=pcosa Pe = P cos a = Pb s=p/2+2xmtana s=p/2-2xmtana e=p-s dn = d, - 2(hfP - x,m) df2 = d, - 2(hfP - x,m)

-

korak osnovoi korak korak medu evolventnim bokovima Debljina lUpca - pri vanjskom ozupeanju - pri unutar. ozupeanju

d = m,l = m"vcos fJ p, = m,1t = mn1tlcosfJ Pbr = p, cos at
Pet = p, cos at = Pbl s, = p~2 + 2xm, tan a, s, = p~2 - 2xm, tan at

Sirina medw;ublja Promjeri korijenskih cilindara - pri vanjskom ozupeanju za pogonski zupcanik za gonjeni zupeanik - pri unut. ozupeanju za pogonski zupeanik za gonjeni zupCanik Promjeri osnovnih cilindara Promjeri tjemenskih ci/indara - pri vanjskom ozupcanju za pogonski zupcanik za gonjeni zupeanik - pri unu!. ozupeanju za pogonsld zupeanik za gonjeni zupeanik Promjeri kinematil!kih ci/indart - pri vanjskom ozupeanju za pogonski zupeanik za gonjeni zupeanik - pri unutar. ozupeanju za pogonsld zupeanik

e. = PI- s.

dn = d, - 2(hfP- x,m,) df2= d, - 2 (hfP - x,m,)
dft

dn = d, - 2(hfP- x,m)
df2

db

= dcos

= d, +

2(hfP + x,m) a

1

= d, 2(hfP x,m,) df2 =d, + 2(hfP + x,m,) db = dcos at

-

-

dal da2

= 2(a = 2(a -

O,5df2 O,5dft

- c,) - c,)
a = razmakosi

dat = df2 - 2(a + c,) da2 = dft + 2(a + Cl) dwl = 2a1(i+ 1)" dw2 = 2ai/(i + 1) = idwl dwt = 2aI(i - 1)
I

za gonjenizupeanik dw2= 2ai/(i 1) = idwl . mn- normalnimodul(modulu normalnoj avninipresjeka). r
prirucr.ik

-

37 - Strojarski

561

Pomak profila osnovne ozubnice izrazava se umnoskom koeficijenta pomaka profila osnovne ozubnice x (koji je ovisan od broja zubaca i upadnog kuta a) i modula: (Xmin = 1 0,5 z sin2 a) pri ravnom ozupcanju: xm (Xmin= 1 - 0,5 z sin2 a,) pri kosom ozupcanju: xmt

-

Pomakom profila osnovne ozubnice povecava se nosivost, sprecava pod rezivanje pri malom broju zubaca (z < 17), a smanjuje relativna brzina klizanja. Razmak osi

-

pri ravnom ozupcanju pri vanjskom ozupcanju: a = 0,5 m(zj + Z2) cos aIcos aw

pri kosom ozupcanju

- pri unutarnjem ozupCanju: a = 0,5 m(Z2 - z,)cos aIcos aw

a= 0,5 m'(Z2 7 Zt) cos a.tcos aWl

dok za pogonski zahvatni kut aw odn. awl vrijedi: - pri vanjskom ozupcanju: inv Uw, = 2(x, + X2)/(ZI + Z2) . inv aw = 2(xj + X2)/(Zl + Z2) . tan a + inv a . tan a, + inv a,

.

-

pri unutarnjem ozupCanju: inv aw 2(X2 Xj)/(Z2 - z,) .

=

. tan a + inv a

-

inv aWl= 2(X2

. tan a, + inv a,
a) - vidi str. 33!

- Xj)/(Z2

-

Zl)

.

Vrijednost evolventne funkcije inv a (= tan a Mjerni brojzubaca

-

k

= ...L(tan :Tt

ax

- inv a)

-

tan 2axt k-:Ttcosf3t,

- ...L

(

- inv at )-

- 2xtana +05' :Tt
pri ce~u je t _ anax- , an2 a + 4(x/z)(1 + x/z) cos2'a

tan axt
sin f3t,

2x tan at + 0,5 :Tt

It

=

tan2~,+ 4(x/z)(1+ x/z)
COS2 at
f3 cos Un

= sin

pri cemu je an

= ap

Mjerni broj zubaca k zaokruzujemo na najblizi cijeli,broj. Ako je x = 0, dobivamo: k = za/:Tt+ 0,5 k = z( at + tan a, . tan2 fJb)/:Tt+ 0,5 Mjera pomocu zubaca:
W

=m

cos a [:Tt(k

-

0,5) +

W

=m

cos a, [:Tt(k

-

0,5)

+ Z inv a, +

+ z inv a + 2 x tan a] 562

+ 2 x tan at] . cos fJb

Tolerancije parova evolventnih celnika (ISO) (JUS M,C1.031 - 1966) Za sve tolerancije parova celnika s evolventnim zupcima predvideno je 12 bUteta - osim za tolerancije razmaka osi, za koje je predvideno 6 kvaliteta, K:walitetaizrafava stupanj tocnosti, tj. odgovarajucu veliCinu tolerancije, Granicna odstupanja koraka zubnog profila Ato i dopu!teni zbroj odstupa. /wraka zubnog profila TTto Ato ICvaIitela 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 gornje (tml Ato 0,66 'Pp + 0,10 'Pp + 0,16 'Pp + 0,25 'Pp + 0,40 'Pp + 0,63 'Pp + 0,90 'Pp + 1,25 'Pp + 1,80 'Pp + 2,50 'Pp + 3,55 'Pp + 5,oo'Pn + donje

.,

1
0,80 1,25 2,00 3,20 5,00 8,00 11,00 16,00 22,00 32,00 45,00 63,00

Ato'f (I'm
'

<tun)
0,25 VN + 0,60 0,40 VN + 1,00 0,63 VN + 1,60 1,60 VN + 4,00 2,50 VN + 6,00 3,55 VN + 8,00 5,00 VN + 12,00 7,10 VN + 17,00 10,00 VN + 25,00 14,00 VN + 33,00 20,00 VN + 50,00 N = O,5zmlt m (mm)
1,00

TTto

VN +

2,50

Ato d =

=

- 'Ata,g,

'Pp = mn + O,25y;r mn (mm), d (mm)

Granicna odstupanja pri osnovnom - za zupcanike s ravnim zupcima Ato,g AtBb,g - za zupcanike s kosim zupcima
AtBb,g

koraku bokova zubaca

=

AtBb, d
AtBb,d

= Ato,

d

= Ato,g

. cos f30

= Ato,d . COS o P

Tolerancije profila Tev i bocne linije zupca TfJ

Kvalitetni razred 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

Tev (J.IIIl) 0,06 'Pp+ 0,10'Pp + 0,16'Pp + 0,25 'Pp + 0,40'Pp+ 0,63 'Pp+ 1,00 'Pp+ r,60 'Pp+ 2,50 'Pp+ 4,00 'Pp + 6,30 'Pp+ 2,00 2,50 3,00 4,00 5,00 6,30 8,00 10,00 16,00 25,00 40,00

TfJ (I1m) 0,315Vb+ 0,40 Vb+ 0,50 Vb+ 0,63 Vb+ 0,80 Vb + 1,00 Vb+ 1,25 Vb + 2,00 Vb+ 3)5 Vb+ 5,00 Vb+ 8,00 Vb + 12,50 Vb+ b (mm) 1,60

2,00 2,50 3,00
4,00

5,00
6,00

10,00 16,00 25,00
40,00

10,00 'Pp + 63,00

63,00

'Pf= rn. + O,lVd rnn (mm), d (mm)

Tolerancije kruinog toka Tr Kvalitetni razred 1 2 3 4 5 6 0,224 0,355 0,56 0,90 1,40 2,24
'Pp

Tr (I1m) 'Pp + 3,00 'Pp + 4,50 'Pp + 7,00 'Pp + 11,00 'Pp + 18,00 'Pp + 28,00 + 0,25 Vd

Kvalitetni razred 7 8 9 10 1) 12 3,15 4,00 5,00 6,30 8,00 10,00

Tr (I1m) 'Pp + 40,00 'Pp + 50,00 'Pp + 63,00 'Pp + 80,00 'Pp + 100,00 'Pp + 125,00

= rn.

rn. (mm), d (mm)

564

koja je paralelmi s jednom osi i okomita na inklinacijsku ravninu. .razmak osi b." (JUD ) /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + 2.00 45.odstupanje s obzirom na 1 okretaj M{ . Dozvoljena devijacija Tp" = Tpl2 mn (mm).00 36.00 10.00 56.45 0.odstupanje s obzirom na 1 okretaj M( .50 t:.) Ai' . (Registriramo odstupanja razmaka osi.osi 565 .00 140.tolerancija odstupanja Ti' = TT10 + Toy .00 /Pp = mn + 0.80 2.odstupanje s obzirom na 1 korak .00 40. a . pri kontroli zahvatom u etalonski zuptanik bez boene zraenosti postiZemo elasticnim radijalnim pritiskanjem zuptanika na etalonski zuptanik sralnom sHom. ll. .g + Toy nazivnim gonjenog Tolerancije pri radijalnoj kontroli zahvatom ~to tj. d (mm) A'P.20/pp 4.20/pp 14.00 3.32/pp O.25 1.00 90.00 112.konstantnim l2IZJIIJIkomosi.56 0. (Registriramo odstupanja stvamog kuta rotacije mpeanika.25Vd Tolerancija paralelnosti osi Inklinacija osi Ap' je komponentno odstupanje paralelnosti osi u ravnini.00/pj.00 6.32 0.00/pp + + + + + + + + + + + 4.. pri kontroli zahvatom u etalonski zupcanik s. koja je odredena jednom osi i okomicom'na nju do druge osi.90 1.OO/pp 3.50/Pp 0.aktivna Iirina zupcanika 0.tolerancija porasta odstupanja t:. 0.24 2.25/pp+ 2.00 6.00 22.00 0.00 12.00 25.00 180.80 3.00 56.50/pp 5.00 16.) At .00 71. T.224 0.00 9.T.00 4.80/pp l.10/pp 9.55 4.16 0.00 28.' = A1o.60/pp 7.Tolerancije pri tangencijalnoj kontroli zahvatom tj.00 16.odstupanje s obzirom na 1 korak - K valitetni razred 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Tt I (JUD ) O. Dozvoljena inklinacija Tp' = Tp Devijacija osi Aa" je komponentno odstupanje paralelnosti osi u ravnini.

. + AW22Aa.g Kruina zracnost .donje granicno odstupanje AW. zubnih bokova..g tan aw aw (AwI. 32 .... .d Odstupanja dobivamo tako da gomje granicno odstupanje koraka Alo.5 IT 6 0. + cos aWl cos . (I'm) 4 1 0.5 IT 8 2 5 0... 5 fa. od kojih oznacuje zubaca oznacujemo dvama slovima iz niza prvo . AWl d + AW2 d Imax = ...g. Imin . drugo . + 2Aa g tan aWt R.5 IT 4 0.g pomnoZimo slijedeCim koeficijentima: niz j h g fed c b a koeficijent +1 0 -2 -4 -6 -8 -10 -12 -14 niz z' y' x' w' v' u' t' s' r' koeficijent -18 -22 -26 -30 -34 -38 -42 -46 -50 Primjer oznacivanja kvalitete tolerancije za mjeru pomocu zubaca: npr.d tan aWl . .d = -Aa.r'.5 IT 7 6 Donje odstupanje: Aa...5 IT 9 0.d + AW2. ..gomje granicno odstupanje Aw.za alatne strojeve k = 18.u automobilskoj industriji 566 . Da sprijecimo interferenciju biti Orijentacijske modulu mn (istodobno prekrivanje) jmin> 2(Tjt" + Tin tan awt vrijednosti za kruznu zracnost u ovisnosti 0 standardnom mn (mm) j (I1m) j = k(mn + 1) pri cemu faktor k iznosi: k = 26.d)/COS + 2Aa. (11111) Aa.izmedu stvamog i nazivnog razmaka osi. Kvalitetni Kvalitetni Gomje odstupanje Gomje odstupanje razred razred Aa.g + AW2.g)/cos aWl + 2A.za zupcanike s ravnim zupcima jmax jmin == - (AwI.cos aWlcos.Tolerancije za mjeru pomocu j . mora . - AWl.. ..za zupeanike s kosim zupcima . 38 . R.d tan aWt .- . ..5 IT 11 3 0.bez posebnih zahtjeva k == 18.. Granicna odstupanja razmaka osi Odstupanje razmaka osi Aa je algebarska razlika.50 .

... Izbor S obzirom Upotreba I na upotrebu I I 2 I 3 I 4Kvalitet tolerancije 110111112 I5I6I1!8I9 I I .I pra:jzni instrumenti 'I . .10 10.. .. " . : pra:1ZD1ngom p I . I I I I I Izbor S obzirom Nain na nacin obrade I obrade bru!enje brijanje ptecizno odvajanjerestica osrednjeodvajanjerestica obino odvajanjerestica Razred povrsinske I I2 I3 I . 8iIodnu bninu i naein obrade.I I I 110111112 I obrade (orijentacijski) I Standardni modul rn....... .. 4 I I 4...16 16..3 I I 3 <3 I 4Kvalitet tolerancije 110111112 I 5 I 61 1 I 8 ! 9 I ... 2 I I 2 I 3 I 4Kvalitet tolerancije 110111112 I 5 I 6 I 7 I 8 I9 2. 8 8.. .6 6.... I I 2 .I I 4Kvalitet tolerancije I 5 I 6 I 1 . 6 6. :' 20. ' kamioni i ..20 4 5 "7 I T I 91 TU I I 567 I I I-II ..Izbor kvaliteta tolerancije zupcanika Kvalitet tolerancije zupeanika odabiremo S obzirom na upotrebu.. fJ I' :1 ctalonski zupCanici .... 8 19 I I I I i. (mm) 1............1 ....... 'I grubi " automobili strojevi" I I I I opCe strojarstvo Izbor S obzirom na obodnu bninu Obodna brzina (mts) > 20 I I I I I (...

... nelegiran legiran celicni lijev.10HV+ (210. I SHmin ZM OH6m . 400 200...400 2 3t OHlim (N/mm2) 350...195) 0. .=EL + E2 ) Kombinacije celik eelik celik celik - materijala celik celicni lijev sivi lijev bronca ZM(~ 268 267 234 219 I 568 I ~~ ..500 0.ProraCuD evrstoCe eelnika (po DIN 3990) Prvi proracun -za osnovu Za poznati okretoi moment na pogonskom zupeaniku promjer diobene krumice pogonskog zupeanika d1 TI izracunavamo: - ~ V2 IL bk .karakteristika Tvrd.43 HV + (115.. 115) 0. QH modul gdje su: bk - i prijenosni omjer SHmin..400 OHlim (N/mm2) 1450. .. HV 650.. HV 650.40.610 1.. ~..najmanji koeficijent sigumosti s obzirom na jamieenje (~ W) SFmin najmanji koeficijent sigumosti s obzirom na trajni lom (~ 1.40 HV + (40.310) evrstoea za naprezanje u korijenu zupca Materijal celik za cementiranje eelik za pobolj~anje.25 HV + (245. nelegiran legiran eelicni lijev...120) materijala ( ~ El l...400 200...750 140.355) l. legiran ZM .. legiran Uf6m .1650 500..67 HV + (55. . .200 200. . .200 200..7) OH6m dinamicka evrstoea za bocn! tlak (Hertzov tlak) Materijal eelikzacementiranje eelik za pobolj~anje.750 1.dinamicka - ~irina korisnog dijela boka zupca Tvrd. .. ..

20 0..77 0.1.30 1. .1 < 1 < 1 Toato ozuptanje I) Po .. 1 > 1 > 1 1 0... QF .. . (It .6 2.. . kutu nagiba boate linije f30i koeficijentu pomaka profila osnovne ozubnice X) 3.3) Ako SUu prijelaznim dijelovima bokova zupca zarezi (npr.50 1. .korekcijski faktori QHA I) QH = QHA QHB QHD QHB {P-O.45.75 =-1 =.koeficijent oblika zupca (ovisi 0 broju zubaca z.kut nagiba bOCnelinije.0 8 9 10 12 16 QH.77 1.8 2. . QHD QF = QFA QFB QFD (>t Grubo ozupcanje > 1 >1 1.YF .1.2 2.80.0.zaobljenost u korijenu. p:' 30.0 2.1.20.5.55. stepenica pri bu~enju).6 3.2) Ako u prijelaznim' dijelovima bokova zupca nema zareza. 569 . .

i + 1 V bk i s obzirom na trajni lom ZM QH' pri cemu su: m O'Flim 1 SF=-'-.KH«KHP KFx QF' Yp Y. 1)* - - ZH .' ~=~. ZR koeficijent hrapavosti (= 0. koeficijent razdiobe sHe Bq=- bAsinpo dk promjer tjemenog valjka db -' promjer osnovnog valjka bA sirina aktivnog dijela bokova zupca - - - - Yp = 1. samo su orijentacijske.->SHmin - 1/2 !j .kut zahvata Pb-kutzavojnicena osnovnom valjku 1/ 4- Z. KIK... .8.= V ~(I-Bq)+.75 Y. = I/Bp I) Vrijednosti oznacene zvijezdicom .. Bp= [ Bp Bq ]COSPb :! [tan 2 Otkl + i tan Otk2 - (i + 1) tan Ot] tanOtk = V(dk/db)2-1 mnn Y.Ko n t r 0 I a podataka iz prvog proracuna - Koeficijenti sigurnosti moraju biti: s obzirom na jamieenje dOl O'Hlim 1 SH= '-. V tan Ot cos Ot eos PlOt Z.koeficijent oblika boka zupca ZH = !!. 570 .->SFmin 2l YF QF' bkdol 1 . .Po/120 ~ 0. ZR QH' .KF«KFP dok pojedin i (bezdimenzijski) koeficijenti iznose: I) koeficijent brzine (~ 1)* Z. KL KHx VKIK.koeficijent zahvata -'..Z.koeficijent zareza (~ 1)* Yp koeficijent nagiba zupca Y.ZHZ.

S) 0.5) KH6..= 1 + 2(8p-I)(QL -0.50 I 1..5 b. velicinski koeficijenl ("" I). 1I .25 1.7SKH6 KH6= 2bJbA 571 .10 q9 O~ M 10 Kp. KHx .10 1.85 K.82...i). -" :jJ 'Kp. - dinamicki koeficijenl ("" I).12 0.koeficijentrazdiobesite po ~irinizupca KH6 = 1. Kp..20 AtBb site u ravnini pro fila 30 1Jm 50 I ~ I1 1 .11 0. - KH./bA Kp6 - koeficijent razdiobe site po ~irini zupca pri jednolikoj razdiobi oplereeenja Kp6 "" (I + KH6)/2 1 < KH6< 2 pri nejednolikoj razdiobi oplereeenja 1 < Kp6:.velicinski koeficijenl ("" I). koeficijenl razdiobe site u ravnini profila KH. koeficijent razdiobe 15 .. = I + 2(I/Zi-l)(qL-O.KL koeficijenlmaziva(= 0.. jednoliki Rad pogonskog stroja t jednoliki nejednoliki udami 1.35 1..00 nejednoliki 1. KI koeficijenl udamog optereeenja - i.-- -! -udarni I - - Rad radnog slroja .25 1.80 1..O.75 1.

brzine vrtnje pogonskog i gonjenog zupcanika.Zl Mjere stoinika Promjeri kinematickih kruinica: vanjski de = 2 Re sin 0 nutamji dj = 2 Ri sin 0 gdje su duljine izvodnice stosca: Re vanjska. i ~ ovise 0 prijenosnom omjeru i te 0 kutu medu osima I = 0.k.1980) Prijenosni omjer je i=l!L=. Z. n2 zubaca pogonskog i gonjenog zupcanika. z.lucni = 2 nlz TI/T2 z2lz.2hfi COSO - hke (hre) i hkj(hfi) su visine vrha (odn. Udaljenost vanjske tjemene kruznice hae sin 0 = dJ2 . cos 0 d. K . = d. korijena) zubaca za vanjske i nutamje duljine izvodniee stosea. sin 0.. cot 0 hae sin 0 K = Re cos 0 - - Kut tjemenog stosca Kut podnoznog stosea oa = 0 + Da or = 0 "'-Dr T Da= arc tan (haJRe) Dr= arc tan (hrJRe) . + 02: ~ Korak 01 = arc tan sin I i + cos I i sin I l+icosI ~=aretan sin 02 -i-.Parovi stoznika (DIN 3971 . dfi = dj . brojevi gdje su: n. Ri unutamja - - R e =~.=~ 0 2 sin 2 sin 0 Promjeri tjemenih kruinica: dae = de + 2hae cos 0 dai = dj + 2hai cos 0 Promjeri korijenskih kruznica: 2h..kutni .k. i n2. i Z2- Kutovi kiTJematickih stoiaca 0. = i = PI = Td/2= dnlz = ml n Modul I 572 .

Parovi hiperboloidnib zu~anika Evolventni hiperboloidni Prijenosni omjer je parovi zupcanika . P02 I V.ba bobie l. nog.brzine vrtnje pogonskog i gonjenog zupCanika. +~ ) 2a ~~ - 2 ( COSPOI + sinPol . za prijenosni omjer . ZI i Z2brojevi zubaca pogonskog i gonjenog zupeanika.h kruzn. tanPol<.zlmn 2cosPOI .gonjenogzupCanika -'~ "02-.znos.zlmn (sinPol +COSPOI) pIi eemu je SIRPOI = .nije POI.(1+ y1 + 4K2) 2K2 K = a/zlmn I1 .ma .oben.~ } razmak os.:yl akoje -+-=. ) kutov. a a = dOl + a= d02 = mn 2 ZImn 2 1 (~ cos POI cos P02 . = 1 a = sin 2PoI 1 . Promjeri d.=W-~ ~~.z2mn 2cosP02 - Za kut medu osima E = POI+ P02 = 90' iznose: razmak os. E = POI + P02 gdje su POI i P02 kutovi nagiba boenih linija u pogonskog i gonjenog zUpCanika.ca: - - pogonskog zupCanika -' "01-. Kut metlu os. 1=-nl =-Z2 n2 ZI gdje su: nl i n2 .. .

25 10 12 16 5 6 8 Puini vijak b. obi~no je I = 90.5 2.lq) = arc px=mn Srnx = emx Pzl tan (m zlldrn.3 (c. ZI (oblika bokova I) i ZK (oblika bokova K).2 hn 574 .. koji je ovisan 0 postupku obrade. Promjer tjemenog valjka Promjer podnotnog = drnl + 2 ha. prednost: 2.) Debljina zupca (~irina meduzublja) na sredgnjem . Moduli m (mm): 2 3 1.1976) S obzirom na oblik bokova zubaca pumog vijka./n2 putnog = z2lz.brojevi zubaca pumog vijka i pumog kola. da.2). ZI i Z2 vrtnje .. ZN (oblika bokova N).) m. . = m = m(1 + c. razlikuju se parovi cilindri~kog putnog prijenosa ZA (oblika bokova A). prednost: 8 7 10 9 12 11 16 14 20 I 18 Kut sredi~nje zavojnice Yrn Osni korak = arc tan (z..brzine Cilindri~ni .5 1 1. 0. U posebnim slu~jevima mote visina vrha zupca biti ne~toveca iIi manja od Visina korijena zupca hn pri ~em je Cl = 0. Kut medu osima I je po volji. valjka dfl = drn. Prijenosni omjer je pri remu su: nl i n2 . i = n. 4 20 Promjer sredgnjeg valjka drnl = m q I Ptltna karakteristika q: 1. = 0.putni prijenos (ISO) (DIN 3975 . kroz os Korak zavojnice Visina zu~anog vrha valjku u ravnini presjeka = m n/2 = z. vijka i putnog kola.1. Px = ZI m n ha.

prijenosnog omjera i i mehanicke korisnosti 17m T2 i T.80 Okretni moment na pu:znom kolu T2 proizlazi iz okretnog momenta pumom vijku T. 3 .1.88 0.65.Pui. ..10 10. .no kolo Promjer diobene kruznice Korak Promjer tjemene kruZoice d32 d2 = Z2m P2 = m :It = d2 :n:Jz2 = Px = d2 + 2 m(l + x) Promjer tjemenog valjka de2=da2+m Promjer anuloidne kru:znice TK = a (d32f2) Promjer podnome krumice dfl = d32 2 m(2 + C2) Visina zupca h 2...x + C2) - - - : pri rem su: C2= 0.78.h 32+ h f2 Visina zupeanog vrha h32 =: m(l + x) Visina zupcanog korijena hf2 = m(l .ni prijenos Broj zubaca puznog vijka Zl i mehanicka korisnost 17m ovise 0 prijenosnom omjeru i: is..43 v. 574).0.0.5(dm1 d2)+ xm + - * IzboT velilina za pui. 17m na = m (mm) -2.. 0.. Razmak osi a = O.90 0.... x koeficijent pomaka profila..75.0.!f 5 sivi lijev bakrene slitine s kositrom 2 .55.15 15..3 (C2 '" 0.. 8 aluminijske slitine 4.4 + 2£) za navureni pu:znivijak dm '" 2 m (5.2). .3 + 0....1 Zl) a zatim ga odabiremo s obzirom na dm = mq (str.. mm) P Z2 P (Nfmm2) pri cemu ocjenjujemo bocni pritisak S obzirom na materijal puznog kola: materijaJ p (Nfmm2) Modul procjenjujemo prema jednadzbi 3 m '" 0. 30 > 30 z\ 4 3 2 1 17m 0.7 Promjer sredi~njegvaljka pumog vijka dmocjenjujemo s obzirom na modul m i broj zubaca puznog vijka Zl: za puni puzni vijak dm '" 2 m (1.85 0. 575 -~- .L T2 (N . ...0. ..

m mu~ '. 4) 10-3 I . iznosi u Uzimajua u obzir razlicite koeficijente temperaturnog rastezanja. . koja djeluje okomito na lefaj. . .5. . a prelazi uglavnom na mazivo. . .2. . . 1. 576 :.0.5) 10-3 :. Vrijednosti relativne zracnosti vide se u slijedecoj tablici: Brzina vrtnje n malena velika Relativna zracnost 1/1 malen Pmed velik Pmed (0. _:co 'o--~.35 sivi lijev guma (u vodi) 1/1= (D .5.8 :. U tom je stanju potrebno ulje utiskivati pod tlakom u lefaj.sila.. . . l)d.promjer rukavca.nosiva duljina rukavca: / = (0.5. .I' Kako se brzina vrtnje n poveeava. 1.7. d . Relativna zracnost 1/1ovisi 0 prosjecnom pritisku Pmed i brzini vrtnje n. Prosjeeni pritisak Pmed u lezaju je Pmed l LEZAJI Klimi leiaji U stanju mirovanja klizne se plohe rukavca i blazinice lefaja dodiruju neposredno. .1 . potrebna za nastajanje uljnog filma. 2) 10-3 umjetne tvari (3. /JFv.a-:.5) 10-3 (2.01 (a zatim s poveeanjem brzine vrtnje opet raste) .4 Re/ativna zracnost 1/1 lefaju. koji nastaje Zbog trenja Pri . . / .. . ..2..2) 10-3 (2. d . : tok <P.promjer rukavca. 0. .005. 1) 10-3 (1.5. T?plinski lznOSI 1/1 (0.0. . 3) 10-3 <P = materijal 1/1 sinterovano reljezo 0. . .3. . . 15 15. 3) 10-3 (0. .:: -J!!I .d)ld gdje su: D . Prosjecni pritisak Pmed za razlicite materijale blazinica pribliZno je u slijedeam granicania: materijalPmed (N/mm2) materijal Pmed (N/mm2) bijela kovina olovna bronca 5. zbog cega se mazivo mora hladiti.- -~. u kojem se koeficijent trenja snizuje na /J = 0.~ ~. . . 0. . cijentom = Fld/ gdje su: F . .. Mo. .. Zbog toga se u pocetku pogona pojavljuje »suho trenje« s razmjerno velikim koefin trenja /J = 0.aa. .8 .6) 10-3 (1. .promjer blazinice. stvara se izmedu rukavca i blazinice uljni film i podmazivanje prelazi postupno u hidrodinamicko. . . preporucljivo je odabrati slijedece relativne zracnosti prema materijalu blazinice: materijaI bijela kovina olovna bronca aluminijske slitine Toplina trenja . j . 0.

1.85 577 I I 38 . 597) Niz BN: jednoredni kuglicnilezaji s kosim dodirom Niz BG: dvoredni kuglicni lezaji s kosim dgdirom lednoredni Oznaka Niz BC 10 10BC 10 12 15 17BC 10 20 25 30 BC 10 35 40 45 BC 10 50 55 01 -I-.5 6.4 12.15 4..3 5. : .85 4.5 26.5 2.3 8 8 9 10 12 j'} 13 14 15 16 16 18 3.601l611/621 .5 31.5 1.5 1 I 1.j.6 32 34 40 43 43 56.5 1.5 1.5 2.5 59 22.5 2 kuglicni leiaji d 10 12 15 17 20 25 30 35 40 Dimenzije (mm) D b 26 28 32 35 42 47' 55 62 68 "f5 80 90 Nosivost (kN) C Co 1.2 24. 60 BC 10 65 70 75 BC 10 80 85 90 BC 10 95 100 105 BC 10 110 120 Niz BC 02 10 BC 02 12 15 60 65 70 15 80 85 90 95 100 105 110 120 IQ 12 15 95 100 110 115 125 130 140 145 150 160 170 180 30 32 35 18 18 20 20 22 22 24 24 24 26 28 28 9 10 11 2 2 2 2 2 2 '2...4 13.3 21.---...55 2.-1-.98' 3 3.6 45.2 2.9 2.5 0.8 24 30 31.6 9..Strojarski prirucnik lIi 11 J!II .5 1.5 0.5 3 3 3 I I 1 19.3 17.4 5.5 39 I !!i - . vidi str.C3.5 1.2 4.4 3.95 7. 62.7 16.Valjni Kuglieni leiaji leiaji (ISO) Nizovi BC.5 10 12 12.5 48 48 57 64 67 3.1- " W r 0...1966) Niz BC: jednoredni kuglicni lezaji. obicni (a = 0.5 5 7 8.5 0.3 17 22 :1 !! If 45 50 55 '1 . BN i BG (JUS M.

5 .2 6. C 4.6 4.9 19.5 Nosivost (kN) C.3 7.3 .5 50 55 63 71 80 90 6.6 22 26 31.7 24.5 47.8 10.4 25 27 32.55 7.5 3 3 3.7 16 18.5 40 44 46.4 14.6 19.5 1.6 22 30 35.8 10.6 22.3 21 26 32 35.5 2 2 2 2 2.5 I 1.5 2.5 3.5 3.5 4 4 4 4 2 2 2.4 12.5 3.5 1.Jednoredni kuglicni lezaji (nastavak) Oznaka Niz BC 02 17 BC 02 20 25 30 BC 02 35 40 45 BC 02 SO 55 60 BC 02 65 70 75 BC 02 80 85 90 BC 02 95 100 Niz BC 03 10 BC 03 12 15 17 BC 03 20 25 30 BC 03 35 40 45 BC 03 50 55 60 BC 03 65 70 75 BC 03 80 85 90 BC 03 95 100 Niz BC 04 17BC04 20 25 30 578 d 17 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 10 12 15 17 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 17 20 25 30 Dimenzije (mm) D b 40 47 52 62 72 80 85 90 100 110 120 125 130 140 150 160 170 180 35 37 42 47 52 62 72 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 215 62 72 80 90 12 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 28 30 32 34 11 12 13 14 15 17 19 21 23 25 27 29 31 33 35 37 39 41 43 45 47 17 19 21 23 1.5 2 2 2 2.5 2.5 55 63 72 81.4 14.5 1.5 2.5 40.5 42.1 16.5 2.5 3 3 3 3.5 48 55 63 72 80 88 98 112 132 12.3 5.5 2. 2.5 54 61 69.5 2.5 3.5 1.2 9.5 3.5 16.55 8 8.1 10 13.3 7.5 39 42.5 .5 45.6 17.65 10. 26 29 34.5 3.5 78 85 93 102 110 120 137 19.5 1.4 6.

15 5. b Den-I Nosivos! (kN) Co C 6.5 106 116 127 138 148 3 51.3 19.8 11.5 61.4 8.8 13.6 26 21.2 70 79 86 90 118 127 137 143 153 Niz BC 04 35 BC 04 40 45 50 BC 04 55 60 65 BC 04 70 75 80 BC 04 85 90 lOO 110 120 130 140 150 160 180 190 200 210 225 25 27 29 31 33 35 37 42 45 48 52 54 lednoredni kug/ibzi /elaji s kosim dodirom Oznaka I zlJe (mm) d.5 41.3 23..5 85 86. D..5 78 88 96.8 9.5 54 62 72 83 93 104 116 129 143 170 186 216 11.35 10. 0 40 BN 02 U III 45 SO i! -c 55 BN 02 60 "8 65 ..5 3.7 16..3 14.5 lOO 95 106 102 120 112 134 122 Oznaka Niz BN 03 17 BN 03 20 25 30 BN 03 35 40 45 BN 03 50 55 60 BN 03 65 70 75 BN 03 80 85 90 BN 03 95 lOO zlJe (mm) d.2 4.5 106 116 127 137 156 170 190 Niz BN 02 15 BN 02 17 20 25 BN 02 30 35 ..2 29 39 45.5 26. 0 U III I:! -" "8 .5 3.5 64 65.5 3 3 3.5 3.5 49 51 53 56 57 58.5 45.5 4 4 4 5 5 I Nosivos! (kN) C Co 31..5 37. b I Dien-I Nosivos! (kN) C Co 7.6 12.3 17.5 46. -" r I i j ! ii i! ! 105 BN 03 d = 105 D=225 b = 49 110 BN 03 d = 110 D=240 b = 50 579 L liJ .I( 0 70 BN 02 .I( 0 .6 25 30 35. -" 75 80 85 BN 02 90 95 lOO 105 BN 02 d = 105 D= 190 b = 36 110 BN 02 d = 110 D=200 b = 38 .2 29 24.5 47 53 63 71 79.5 38 33.3 21.65 7.. D.3 7.5 72 73.lednoredni Oznaka kugliCni /elaji (nastavak) I d 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 Dimenzije D (mm) b r 2..5 54 62 69.5 30.7 19.

3 92.3 68.6 26 34.5 2.5 106 127 150 160 9.5 2.5 100 114 132 137 156 113 196 216 236 255 275 Niz BG 33 15 BG 33 17 20 25 BG 33 30 35 40 BG 33 45 50 55 BG 33 60 65 70 BG 33 75 80.5 2.5 2.4 55.6 5.5 3.5 68.0 58.8 11 15.0 30.S 112 129 140 160 180 212 240 265 300 320 6.6 18.2 30.5 11 13.0 73.5 54 66.' d 10 12 15 17 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 15 17 20 25 30 35 40 45 SO 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 105 110 Dimenzije (mm) D b 30 32 35 40 47 52 62 72 80 85 90 100 110 120 125 130 140 150 160 170 180 42 47 52 62 72 80 90 100 110 120 130 140 150 160 110 180 190 200 215 225 240 14.6 60.5 3 3 3.5 71 71 78 95 102 118 137 146 13.55 5.6 8.5 2.7 44.2 34.5 56 73 80 96.5 38 42.4 49.5 3.1 39.5 71 80 96.5 2 2 2 2 2.3 73.2 54.95 7.5 1.7 20.3 44.5 20.5 80 86.5 3.5 43 55 65.5 1.8 27.4 49.2 25. 70 75 BG 32 80 85 90 BG 32 95 100 - I 4.8 82.7 63.7 41.6 23.5 1.0 22.5 3.5 38.0 77.3 36.5 2 2 2 2.3 17.S 39.2 30.9 15.5 37.6 20.3 25 33.2 52.9 17.1 r 1 1 1 1.5 4 4 4 4 4 4 Nosivost (kN) Co C Niz BG 32 10 BG 32 12 15 17BG32 20 25 30 BG 32 35 40 45 BG 32 50 55 60 BG 32 65.5 2.6 87. 85 BG 33 90 95 100BG 33 105 110 580 .5 1.3 19.8 7.9 14 20 27 36 45.Dvoredni kuglicni /eIaji (s kosim dodirom) Oznaka .3 12.5 3.5 1.5 43 49 63 69.9 36.2 22.4 28 32.7 18.2 33.5 47.0 15.5 3 3 3 3.4 30.

5 1.5 55 60 63 65.5 1. RA.5 2 2 2 2 2 NosivosI kN) ( c.S 28. Niz RV: u oba smjera aksijalno pomicni leiaji s vodeCim vanjskim prstenom.2 16 18.5 1.5 1.RJ: u jednom smjeru aksijalno pomicni leiaji s vodeCim vanjskim prstenom.8 I I I 1. RA in RD-K 1966) (JUS M.3 18.5 0. Niz RN: u oba smjera aksijalno pomicni lezaji s vodeCim unutarnjim prstenom. RD-K lednoredni va/jkasti/eiaji Oznaka Niz RV 10 25 RU 10 30 35 40RU 10.S 2 2 2 2 2 2 2 2.5 2. Niz RT: aksijalno neporniCoi leiaji.631/632163S/636/637/6411642 - RU {.5 68 69.5 39 47.5 65._.sIr. 597).~ "'I .6 21. Za sve nizoveje a = 0 (vid.4 13.2 15. RN. C 7. RT. ( Cl RN { _.S 37.5 10.5 I. 0.C3..5 1.8 0.6 22. D Dimenzije (mm) b r 12 13 14 IS 16 16 18 18 18 20 20 22 22 24 24 24 28 28 1 1. RJ.5 2. b b.S 29 42.Q konus . Niz RD-K: u oba smjera aksijalno pomicni dvoredni lezaji s vodecim nutarnjim prstenom i konicnom rupom. 45 SO SSRU 10 60 65 70 RU 10 75 80 85 RU 10 90 95 100RU 10 110 120 B d 25 30 35 40 45 SO SS 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120 - Niz RA: u oba smjera aksijalno pomicnidvorednilefaji s vodecim vanjskim prstenom.S 102 110 581 47 SS 62 68 75 80 90 95 100 110 115 125 130 140 145 ISO 170 180 .5 1..S 44 53 58.4 24 27.Valjkasti leiaji Nizovi RV.5 1. Ni<.5 1.S 93 102 10 13. .1:12.5 1.2 24 25 26.5 3 3 r.

Jednoredni va/jkasti

leiaji (nastavak) Dirnenzije (mm) D b r 47 52 62 72 80 85 90 100 110 120 125 130 140 ISO 160 170 180 52 62 72 80 90 100 110 120 130 140 ISO 160 170 180 190 200 215 240 260 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 28 30 32 34 IS 17 19 21 23 25 27 29 31 33 35 37 39 41 43 45 47 SO SS 1,5 1,5 1,5 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 . 4

Oznaka
Niz RU02 20RU02 25 30 35 RU 02 40 55 50 RU 02 55 60 65 RU 02 70 75 80 RU 02 85 90 95 RU 02 100 ' Niz RU03 20 RU 03 25 30 35 RU 03 40 45 50 RU 03 55 60 65 RU 03 70 75 80 RU 03 85 90 95 RU 03 100 110 120

d 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 20 25 30 35 40 45 SO 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120

r,
I 1 1 1 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 I 2 2 2 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 4

NosivOSI (kN) C. C

8 9,65 12,9 18,6 24,5 27 29 34,S 41,S 49 52 61 69,S 80 93 110 122 10,6 15 20,4 25 32,S 40 SI 58,S 72 81,5 90 108 118 129 153 166 193 220 270

11,8 13,2 17,6 25,S 33,5 34,S 36,S 44 53 62 64 75 85 98 118 137 153 16,6 22,4 30 36 45,S 58,S 71 85 102 114 125 158 160 180 208 224 260 300 355

Nizovi RN 02, RJ 02 i RT 02 imaju iste dimenzije i nosivosti po tablici kao niz RU 02. Nizovi RN 03, RJ 03 i RT 03 imaju isle dimenzije i nosivosti po tablici kao niz RU03.

!ednoredni Oznaka Niz RU04 30RU04 35 40 45 RU 04 SO 55 60 RU 04 65 70 75 RU 04 80 85 90 RU 04 95 100 110 RU 04 120 Niz RU 2S RU 30 35 40 RU 45 50 55 RU 60 65 70RU 75 80 85 RU 90 95 lOORU 110 120 22 22 22 22 22 22 22

va/jkasti lezaji (nastavak) d 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 lOO 110 120 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 lOO 110 120 Dirneozije (mm) D b r 90 lOO 110 120 130 140 150 160 180 190 200 210 22S 240 250 280 310 52 62 72 80 85 90 100 110 120 125 130 140 150 160 170 180 200 215 23 25 27 29 31 33 35 37 42 45 48 52 54 55 58 65 72 18 20 23 23 23 23 25 28 31 31 31 33 36 40 43 46 53 58 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 5 5 5 5 5 6 1,5 1,5 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 2,5 2,5. 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 5 5 5 5 5 6 I I I 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5
Nosivost (kN) Co C

32 41,5 53 60 73,5 81,5 98 108 137 160 183 208 232 255 285 320 355 13,2 19 28,5 34,5 37,5 40,5 47,5 62 75 80 86,5 102 118 134 163 186 224 265

51 63 80 90 112 118 143 156 200 232 265 305 345 365 405 455 500 16,6 23,2 35,5 41,5 44 45,5 54 71 85 90 96,5 114 132 153 183 204 255 300

Nizovi RN04, RJ04 i RT04 imaju iste dimenzije i nosivosti po tablici kao niz RU04. Nizovi RJ 21 i RT 22 imaju iste dimenzije i nosivosti po tablici kao niz Run. 583

Jednoredni valjkasti lelaji (nastavak)

Oznaka
Niz RU 23 25 RU 23 30 35 40 RU 23 45 50 55RU23 60 65 70 RU 23 75 80 85 RU 23 90 95' looRU23 110 120

I

d 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120

Dimenzije (mm) D b r 62 72 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 215 240 260 24 27 31 33 36 40 43 '46 48 51 55 58 60 64 67 73 80 86 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 4

r,
2 2 2 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 4

Nosivost (kN) Co C

I

23,2 28,5 34 49 57 73,5 83 106 110 134 166 183 196 220 255 300 405 510

31,5 37,5 44 61 75 93 108 132 143 170 212
224

.

245 270 310 365 500 620 5,3 5,85 7,5 7,5 13,7 13,7 15 16,3 16,3 24 26 32,5 35,5 37,5 45,5 49 51 73,5 78 78 98 104 104 kao niz

Niz RU 49 10 RU 49 10 '22 13 4,3 0,5 12 12 24 13 0,5 5,1 15 28 13 6,55 ,15 0,5 17RU49 17 30 13 0,5 6,55 20 20 37 17 12 0,5 22 22 39 17 12 0,5 25 42 17 25 RU 49 0,5 13,7 28 28 45 17 0,5 15,6 30 47 30 17 0,5 15,6 22 32 RU 49 32 52 20 I 35 35 55 20 I 24,5 40 22 40 62 1 31 45 RU 49 45 68 22 I 34,5 72 50 50 22 38 I 55 55 80 25 1,5 47,5 60 RU 49 60 85 25 52 1,5 65 65 90 25 56 1,5 70 70 100 30 78 1,5 105 75 RU 49 75 30 85 1,5 80 80 110 30 85 1,5 85 85 120 35 2 108 90 125 35 9ORU49 2 116 95 95 130 35 2 116 Nizovi RJ 23 i RT 23 imaju iste dimenzije i nosivosti po tablici RU23. 584 ~ --

ii -

DlIOredni valjkasti leiaji Oznaka Niz RA 49 100RA 49 105 110 120 RA 49 130 140 150 RA 49 160 170 180 RA 49 lOO 200 220 RA 49 240 260 280 RA 49 300 320 Niz RD 30X. 30RD30K 35 40 45 RD 30K 50 55 6ORD30K 65 70 75RD30K 80 85 9ORD30K 95 lOO 1I0RD30K 120 130 14ORD30K 150 160 proer d lOO 105 110 120 130 140 150 160 170 180 lOO 200 220 240 260 280 300 320 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 lOO 110 120 130 140 150 160 Dimenzije (mm) D b 140 145 150 165 180 190 210 220 230 250 260 280 300 320 360 380 420 440 55 62 68 75 80 90 95 lOO 110 115 125 130 140 145 150 170 180 200 210 225 240 40 40 40 45 50 50 60 60 60 69 69 80 80 80 lOO lOO 118 118 19 20 21 23 23 26 26 26 30 30 34 34 37 37 37 45 46 52 53 56 60 r 2 2 2 2 2,5 2,5 3 3 3 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 2 2 2 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3 3,5 3,5
Nosivost (kN) Co C

104 108 110 137 166 176 224 236 245 305 325 390 415 455 640 680 900 915 21,2 26,5 34,5 42,5 46,5 57 63 67 83 86,5 102 110 129 134 140 200 216 275 285 335 375

98 lOO 102 125 153 160 208 216 220 285 290 365 380 400 600 620 830 850 25 31 39 46,5 49 62 65,5 67 85 88 106 110 132 134 137 208 216 275 285 325 365

.

Niz RD 30 K ima konil!nu rupu s konusom I: 12. Vrijednosli za nutamji d odnose se na uZu stranu rope. 585

Baevasti

leiaji

Nizovi SR, SE in SD (JUS M.C3.651f655f657 - 1966)

Q

"to

Niz SR: jednoredni samopodesivi lefaji s radijalnim dodirom i vodeCim nutamjim prstenom (a = 0, vidi str. 597) Niz SE: dvoredni samopodesivi lefaji s kosim dodirom i prstenastim uloskom Niz SD: dvoredni samopodesivi lezaji s radijalnim dodirom i vodecim nutarnjim prstenom

Jednoredni bacvasli /eiaji Oznaka Niz SR 02 25 SR 02 30 35 40 SR 02 45 50 55 SR 02 60 65 70 SR 02 75 80 85 SR 02 90 95 100 SR 02 110 120 130 SR 02 140 150 d 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120 130 140 150 Dimenzije (mm) D b 52 62 72 80 85 90 100 110 120 125 130 140 150 160 170 180 200 215 230 250 270 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 28 30 32 34 38 40 40 42 45 r 1,5 1,5 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 Nosivost (kN) C Co 14.3 16,3 24,5 30 32 38 48 56 64 73,5 78 90 112 122 146 160 208 228 245 290 335 15 17,3 25 .30 32 37.5 47,5 55 62 71 75 85 100 120 140 156 196 216 232 275 310

I
l

586

lednoredni Oznaka Niz SR 03 20 SR 03 2S 30 35 SR 03 40 45 50 SR 03 55 60 65 SR 03 70 75 80 SR 03 85 90 95 SR 03 100 110 120SR03 130 140 150 Niz SR 04 2S SR 04 30 35 40 SR 04 45 50 55 SR 04 60 65 70 SR 04 75 80 85 SR 04 90 95 l00SR 04 110

bacvasti lefaji (nastavak) d 20 2S 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120 130 140 150 2S 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 Dimenzije (mm) D b 52 62 72 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 215 240 260 280 300 320 80 90 100 110 120 130 140 150 160 180 190 200 210 230 240 250 280 15 17 19 21 23 25 27 29 31 33 35 37 39 41 43 45 47 50 55 58 62 65 21 23 25 27 29 31 33 35 37 42 45 48 52 54 55 58 65 r 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 4 5 5 5 2,5 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 5 5 5 5 5
Nosivost (kN) Co C

14,6 20 28 34,5 46,5 53 68 78 96,5 112 122 146 163 183 204 224 245 290 345 400 475 530 34,5 46,5 53 68 78 96,5 112 122 146 183 204 224 255 270 . 290 340 380

16 21,6 30 36,5 50 56 71 81,5 100 116 129 146 166 186 .212 232 250 300 355 400 475 540 36,5 48 58,5 73,5 85 106 120 129 150 190 212 250 280 310 335 375 430 587

Dvoredni bacvasti /eiaji Oznaka Niz SE 13 20 SE 13 25 30 35 SE 13 40 45 50 SE 13 55 60 65 SE 13 70 75 80 SE 13 85 90 95 SE 13 100 105 110 . d 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 105 110 Dimenzije (mm) D b 52 62 72 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 215 225 240 15 17 19 21 23 2S 27 29. 31 33 35 37 39 41 43 45 47 49 50 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 4
Nosivost (kN) Co C

19 27 38 45 60 78 83 98 114 137 156 176 196 220 245 265 310 340 375

28,4 30,5 43 49 63 76,5 88 104 118 140 160 180 196 220 240 260 300 325 360

Prema JUS M.C3.655-1966 standardizirani sujo~ i dvoredni baevasti lefaji (samopodesivi) : niz SO 22: d = 25 ...200mm niz SO 23: niz SD 30: niz SD31: niz SD 32: niz SO 40: niz S041:

D= b = d = D= b = d = D= b = d = D= b = d = D= b = d = D= b = d = D= b =

52 .. .360mm 18 ... 98mm 40 ...200mm 90 .. .420mm 33 ... 138mm 110 .. .400m11l 170 .. .600 mm 45 .. .-148 mm 110 ...360mm 180 ...600mm 56 ...192mm 90 ...500mm 160 .. .920 mm 52,4.. .336mm 120 .. .36Omm 180 ...54Omm 60 ...180mm 110 . ..300 mm 180 .. .500 mm 69 .. .200 mm

Standardi JUS za te lefaje ne propisuju nosivost Co.i C.
588

Stofasti leiaji Niz KB (JUS M.C3.735 - 1966)

Niz KB:
Stoiasti le!aji podnose velika sastavlje- lradijalna i aksijalna) optereeenja. VanjL i nutarnji prsten mogu se montirati ;lllJl5Cbice.

Omaka Niz K.B02 20 KB 02 25 30 35 KB 02 40 45 50 KB 02 55 60 65 KB 02 70 75 80 KB 02 85 90 95 KB 02 lOO 105 110KB02 120 130 140 KB 02 150

I

d 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 lOO 105 110 120 130 140 150

Dimenzije

D 47 52 62 72 80 85 90 lOO 110 120 125 130 140 150 160 170 180 190 200 215 230 250 270

b

(mm)

bl 12 13 14 15 16 16 17 18 19 20 21 22 22 24 26 27 29 30 32 34 34 36 38

,
1,5 1,5 1,5 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4

'I 0,5 0,5 0,5 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 I I 1 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,5 1,5 1,5

I

Nosivost (kN) C C. 12,9 15,6 20,8 26,5 31 36 40,5 52 56 65,5 71 81,5 88 106 120 132 156 170 196 216 232 280 325 18,3 19 26 32,5 38 42,5 46,5 56 62 73,5 78 85 96,5 114 127 137 lOO 176 196 220 240 280 310 589

14 15 16 ,17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 28 30 32 34 36 38 40 40 42 45

I

Stolasti Oznaka

lelaji

(naslavak.)

I

d 20 2S 30 3S 40 4S SO SS 60 6S 70 7S 80 8S 90 9S 100 !OS
Sirina

Dimenzije

D S2 62 72 80 90 100 110 120 130 140 ISO 160 170 180 190 200 21S 22S

b

(mm)

bl 13 IS 16 18 20 22 23 2S 26 28 30 31 33 34 36 38 39 41

T

TI

I

Nosivosl (kN) C CO 16 21,6 28,S 37,S 4S S7 67 78 91,S 108 122 137
'

Niz KB 03 20 J(B 03 2S 30 3S KB 03 40 4S SOKB 03 SS 60 6S KB 03 70 7S 80 KB 03 8S 90 9S KB 03 100 10S Oznaka
I

IS 17 19 21 23 2S 27 29 31 33 3S 37 39 41 43 4S 47 49

2 2 2 2,S 2,S 2,S 3 3 3,S 3,S 3,S 3,S 3,S 4 4 4 4 4 Oznaka

0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 1 1 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1',S I,S I,S I,S I,S

IS3
170 190 228 2SS 270

22,4 30 37,S 48 S6 68 78 90 108 12S 140 IS6 173 193 212 250 27S 290 NosivoSI (kN) Co C

NosivoSI
I

Sirina
I

(mm) b b, 20 23 23 23 23 2S 28 31 31 31 33 36 40 43 46 SO S3 S8 17 19 19 19 19 21 24 27 27 27 28 30 34 37 39 43 46 SO
le

(kN) Co C 27,S 36,S 40,S 46,S 48 63 76,S 93 93 102 116 137 166 186 212 24S 27S 340 32 43 47,S S2 S3 67 80 98 98 104 120 137 163 186 208 240 260 30S
T

(mm) b b, 21 24 27 31 33 36 40 43 46 48 SI SS S8 60 64 67 73 77
diD

I

Niz KB 22. 30 KB 22 3S 40 4S KB 22 SO SS 60 KB 22 6S 70 7S KB 22 80 8S 90 KB 22 9S 100 10S KB 22 110 120

iT, isli su kao kod odgovarajucih veli/!ina niza KB 02. 590

.

Niz KB 23" 20 KB 23 2S 30 3S KB23 40 4S . SOKB 23 SS 60 6S KB 23 70 7S 80 KB 23 8S 90 9S KB 23 100 10S

18 20 23 23 27 30 33 3S 37 39 42 4S 48 49 S3 SS 60 63

22,8 32 43 S4 67 81,S 102 120 140 160 183 212 236 27S 31S 34S 40S 4S0

29 40 S2 64 7S 90 110 127 146 170 190 216 240 27S 31S 34S 390 430
T i

Promjeri

diD

polumjeri

..

Promjeri

le polumjeri

TI isti su kao kod odgovarajucih veli/!ina niza KB 03.

Aksijalni kugliCni lefaji Nizovi TA i me (JUS M.C3.701/705 -1966)

I

o

TA
Niz TA: jednoredni aksijalni kuglifui lefaji (podnose aksijalna optereeenja u jednom smjeru). Jednoredni aksija/ni kugiicn; /eiaji Oznaka
I

me
Niz TDC: dvoredni aksijalni kuglifui lefaji (podnose aksijalna optereeenja U oba smjera).

d 10 12 15 17 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 100 110

Dimenzije

(mm)

D 24 26 28 30 35 42 47 52 60 . 65 70 78 85 90 95 100 105 110 120 135 145

h 9 9 9 9 10 11 11 12 13 14 14 16 17 18 18 19 19 19 22 25 25

r 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 I I I I I I I 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5

I

Nosivost (kN) C Co 11,4 12,5 13,7 16 22 29 32,5 39 52 57 62 76,5 93 96,S 104 112 116 125 156 220 236 5,7 6,1 6,5 7,2 9,65 12,2 13,2 14,6 19,6 20,8 22,4 27 32 33,S 34,5 36,S 37,5 39 50 69,S 73,S 591

Niz TA 11 IOTA 11 12 15 17 TA 11 20 25 30 TA 11 35 40 45 TA 11 50 55 60 TA 11 65 70 . 75 TA 11 80 85 90 TA 11 100 110

Jednoredni aksijalni kug/icni /eiaji (nastavak)

Oznaka
Niz TA 12 IOTA 12 12 15 17TA 12 20 2S 30 TA 12 35 40 45 TA 12 50 55 60 TA 12 65 70 75 TA 12 80 85 90 TA 12 100 110 Niz TA 13 25 TA 13 30 35 40TA 13 45 50 55 TA 13 60 65 70 TA 13 75 80 85 TA 13 90 100 110 TA 13 120 130 140TA 13 150 160 592

d
10 12 15 17 20 2S 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 100 110 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 100 110 120 130 140 150 160

Dimenzije (mm) D h 26 28 32 35 40 47 52 62 68 73 78 90 95 100 105 110 115 125 135 150 160 52 60 68 78 85 95 105 110 115 125 135 140 150 155 170 190 210 225 240 250 270 11 11 12 12 14 15 16 18 19 20 22 25 26 27 27 27 28 31 35 38 38 18 21 24 26 28 31 35 35 36 40 44 44 49 50 55 63 70 75 80 80 87

r 1 I 1 1 1 1 I 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1;5 1,5 1,5 1,5 1,5 2' 2 2 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 2 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3,5 3,5 3,5 3,5 4

Nosivost (kN) Co C

14 15,6 20,4 22 31 41,5 48 64 76,5 86,5 91,5 132 146 156 163 173 180 220 270 340 375 51 65,5 86,5 112 134 166 204 220 236 280 325 355 405 405 490 585 720 780 930 1000 1200

7,2 7,8 9,5 10 14 18 19,6 26,5 30,5 32,5 34,5 49 53 55 57 58,5 61 72 86;5 108 114 22,8 28 36 45 53 63 76,5 81,5 85 98 112 116 132 132 156 180 216 232 260 270 320

--

-

=

lednoredni Oznaka Niz TA 14 2STA 14 30 35 40TA 14 45 50 55 TA 14 60 65 70 TA 14 75 80 85 TA 14 90 100 110 TA 14 120 130 140 TA 14 150 160 lednoredni Oznaka

aksijalni kuglicni leiaji (nastavak) d 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 100 110 120 130 140 150 160 Dimenzije (mm) D h 60 70 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 210 230 250 270 280 300 320 24 28 32 36 39 43 48 51 56 60 65 68 72 77 85 95 102 110 112 120 130 r 1,5 1,5 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 4 4 5 5 5 5 6 Nosivost (kN) C C. 73,5 104 127 170 200 250 300 360 405 455 510 560 620 680 880 1020 1100 1460 1460 1630 2000 33,5 44 53 68 78 95 108 127 140 153 170 183 196 212 260 290 310 380 380 415 480

aksijalni kuglicni lezaji (nastavak) d 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85
prirutnik

I

Dimenzije (mm) h D 10 32 15 40 20 47 25 52 30 62 30 66 35 73 40 78 45 90 50 95 55 100 55 105 60 110 65 115 70 125 22 26 28 29 34 36 37 39 45 46 47 47 47 48 55 5 6 7 7 8 9 9 9 10 10 10 10 10 10 12 1 1 1 1 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5

r 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 1 1 1 1 1 1 1,5 1,5 1.5 1,5

Nosivost (kN) C C. 20,4 31 41,5 48 64 76,5 86,5 91,5 132 146 156 163 173 180 220 9,5 14 18 19,6 26,5 30,5 32,5 34,5 49 53 55 57 58,5 61 72 593

Niz TDC 22 15TDC22 20 25 30 TOC 22 35 40 45 TDC 22 50 55 60 TDC 22 65 70 75 TDC 22 80 85
39

- Strojarski

--

.
Dvoredni aksijalni kuglicni leiaji (o3Stavak) Dimenzije (mm) Oznaka d D h a , d,
Niz TDC 22 90 TDC 22 100 110 120TDC22 130 140 Niz TDC 23 2STDC 23 30 35 40 TDC 23 45 50 55 TDC 23 60 65 70TDC23 75 80 85 TDC 23 90 lOO 110TDC23 120 130 140TDC 23 150 160 iz TDC 24 25TDC 24 30 35 4OTDC24 45 50 5STDC 24 60 65 70TDC 24 75 80 85 TDC 24 90 100 5 90 75 135 100 85 150 110 95 160 120 100 170 130 110 190 140 120 200 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 100 110 120 130 140 150 160 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 lOO 20 25 30 30 35 40 45 50 55 55 60 65 70 75 85 95 100 110 120 130 140 15 20 25 30 35 40 45 50 50 55 60 65 65 70 80 52 60 68 78 85 95 105 110 115 125 135 140 150 155 170 190 210 225 240 250 270 60 70 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 210 62 67 67 68 80 81 34 38 44 49 52 58 64 64 65 72 79 79 87 88 97 110 123 130 140 140 153 45 52 59 65 72 78 87 93 101 107 115 120 128 135 150 14 15 15 15 18 18 8 9 10 12 12 14 15 15 15 16 18 18 19 19 21 24 27 30 31 31 33 11 12 14 15 17 18 20 21 23 24 26 27 29 30 33 2 2 2 2 2,5 2,5

"
1,5 1,5 1,5 2 2 2

Nosivost (kN) C Co 270 340 375 390 510 540 51 65,5 86,5 112 134 166 204 220 236 280 325 355 405 405 490 585 720 780 930 1000 I 1200 73,5 104 127 170 200 255 300 360 405 455 510 560 620 680 880 86,5 108 114 118 150 156 22,8 28 36 45 53 63 76,5 81,5 85 98 112 116 132 132 156 180 216 232 260 275 320 33,5 44 53 68 78 95 108 127 140 153 170 183 196 212 260

1,5 0,5 1,5 . 0,5 1,5 0,5 1,5 I 1,5 I 2 I 2 I 2 I I 2 2 1,5 2,5 1,5 2,5 1,5 2,5 1,5 2,5 1,5 2,5 1,5 3 1,5 3,5 2 3,5 2 3,5 2 3,5 2 4 2 1,5 1,5 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 4 1 1 1 1 1 1 1 1 1,5 1,5 1,5 1,5 2 2 2

I

hk 48 48 60 60 60 73 73 73 85 85 85 95 95 95 103 103 42 48 54 5S.aji Nizovi 1'8 i 1'8A (JUS M.5 4 4 4 5 5 5 5 6 Nosivost (kN) Co C 1140 1250 1800 1860 2000 2450 2600 2700 3250 3800 4050 4900 5000 5200 5700 6000 585 750 950 1080 1250 1290 1500 1560 1860 2160 2550 2650 2800 3600 425 430 630 640 680 850 880 915 1160 1270 1320 1600 1660 1660 1900 1930 280 345 430 490 550 570 655 670 800 930 1060 1080 1120 1460 t..71l/7I5 1966) Niz TS: samopodesivi aksijalni leiaji s nesimetrienim baevastim valjcicima.5 3 3.5 3.1 I 595 . Niz TSA: samopodesivi aksijalni leiaji sa simetriCnim baevastim valjcicima.8 23 26 28 29 29 32 32 35 38 41 41 41 45 rJ 3 3 3.lef.Aksijalnj baCvasti.? 3.C3. D a 108 117 130 139 150 162 172 183 194 202 212 225 235 245 259 268 58 64 70 76 82 87 92 96 103 110 116 125 135 148 Oznaka Niz TS 92 200 1'8 92 220 240 2601'892 280 300 320 1'8 92 340 360 3801'892 400 420 440TS 92 460 480 500 Niz TS93 1001'893 110 120 1301'893 140 150 1601'893 170 180 190 2001'893 220 240 260 d 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 220 240 260 D 280 300 340 360 380 420 440 460 SOO 520 540 580 600 620 650 670 170 190 210 225 240 250 270 280 300 320 340 360 380 420 Dimenzije (mm) h h. .5 4 4 4 5 5 5 6 6 6 6 6 2.5 3.5 3.5 3. f I f ! 1I . 60 60 67 67 73 78 85 85 85 95 15 15 19 19 19 21 21 21 25 27 27 30 30 30 33 33 14 16 18 19 20 20 23 23 25 27 29 29 29 32 24 24 30 30 30 38 38 38 38 42 42 46 46 46 55 55 20.

500 mm.715 nih baCvastih lefaja: 1966) jo§ i slijedeei nizovi aksijal- niz TSA 92: d = 240.5 3.. ..Aksijalni batvasti leiaji (nastavak) Oznaka Niz TS93 280 TS 93 300 320 34OTS93 360 380 4OOTS93 420 440 460TS93 480 500 Niz Th'94 60TS 94 65 70 75TS94 80 85 90 TS 94 100 110 120TS 94 130 140 150TS94 160 170 180TS94 190 200 220 240TS 94 260 280 300 d 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 60 65 70 75 80 85 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 220 240 260 280 300 D 440 480 500 540 560 600 620 650 680 710 730 750 130 140 150 160 170 180 190 210 230 250 270 280 300 320 340 360 380 400 420 440 480 520 540 Dimenzije (mm) h hr hk 95 109 109 122 122 132 132 140 145 150 150 150 42 45 48 51 54 58 60 67 13 78 85 85 90 95 103 109 115 122 122 122 132 145 145 32 37 37 41 41 44 44 48 49 51 51 51 15 16 17 18 19 21 22 24 26 29 31 31 32 34 37 39 41 43 43 43 48 52 52 46 50 53 59 59 63 64 68 70 72 72 74 20 21 23 24 26 28 29 32 35 37 41 41 44 45 50 52 55 59 59 59 64 68 10 a 158 168 180 192 202 216 225 235 245 257 270 280 38 42 44 47 50 54 56 62 69 74 81 86 92 99 104 110 117 122 132 142 154 166 175 r 6 6 6 6 6 8 8 8 8 8 8 8 2. Standardi JUS za te nizove lefaja ne propisuju nosivosti Co i C..5 4 4 5 5 5 5 6 6 6 6 6 8 8 8 8 8 Nosivost (kN) C Co 3750 4500 4750 5600 5850 7100 7350 7650 8500 9500 9650 10 200 404 520 570 670 720 830 965 1160 1370 1600 1860 2000 2280 2600 2900 3250 3600 4050 4250 4500 5500 6400 6400 1500 1800 1830 2200 2240 2700 2800 2900 3250 3550 3600 3650 232 275 300 345 375 425.5 3 3 3 3.540 mm. 490 585 680 780 915 950 1080 1220 1370 1530 1660 1860 1900 1960 2360 2800 2800 Standardizirani su (JUS M.500 mm... .670 mm. D = 340. .. 596 . niz Th'A 93: d = 120..C3.5 3. niz TSA 94: d = 60.300 mm. 750 mm. .. D = 130. D = 210.

cot a.1965). a = 3S.44 F.22cota 0.. 597 . a = 30.C3.44 cot a Kugliati lemji s kosim dodirom a ="20. - Fo = F. tj. 577 do 596) Ekvivalentno staticko optereeenje Fo ovisno je 0 radijalnom optereeenju Fr i aksijalnom optereeenju Fa.S 0.76 0.S2 0. Staticka nosivost Co za pojedine vrste leiaja danaje u tablicama (s(r.26 I 0.3 Frtancx (Za jednaredne aksijaIne leZaje ta jednadzba viSe ne vrijedi toeoo ako je Fr > 0.22 cot a I b) Ekvivalentno staticko optereeenje zd aksijalne leiaje istodobno aksijalno i radijalno optereeenje.S O. a je kut dodira (kut izmcdu dodime osi i okomicena os lefajnog provrta).S O.S O.6 O.84 0.6 J J J J J J J O.=400 Samopodesivi kugliati ldaji Valjkasti Jdaji 0. + 2.38 0.66 O.C3.29 0.S 0. Staticka nosivost je nosivost u mirovanju.S O.S8 O.S O. a = 2S.853. ono radijalno odn.851-1963). (1. 856 .44 cot a 0. aksijalno (centricno) opterecenje radijalnih odnosno aksijalnih lezaja pri kojem nastaje ukupna plasticna deformacija od 10-4 promjera valjnog tijela.. - a) Ekvivalentno staticko opterecenje za radijalne leiaje pri Cistom radijalnom opteteCenju (Fa = 0) Fo=Fr uz istodobno radijaIno i aksijalno optereeenje - uzimamo veeu od slijedeeih dviju vrijednosti Fo Vrsta radijalnog Kugliati Jdaji lemja = XoFr + YoFa lednoredni I Fo=Fr leZaji Vrijednosti za Xo i Yo imose: Xo Yo I Dvoredni Xo ldaji Yo s radijaloimdodirom I 0.) * StatiCkanosivost Co ne smije biti manja od ekvivalentnog statickog opteteCenja Fo Co ~ Fo .S O.S O.Nosivost valjnih leiaja (prema ISO) Staticka nosivost lefaja (JUS M.42 0.33 0. Proracun staticke nosivosti (JUS M.

- .31 1.2 lefaji Vrijednosti X i Y za radijalne kugliene lefaje s radijalnim dodirom F -2 e I Dvoredni F.852 - 1%3) Trajnost valjnog lefaja odredena je brojem okretaja (iIi satima rada uz konstantnu brzinu vrtnje) pri kojem se pojavljuju prvi znakovi umora materijala.42 0.04 1. I:>inamicka nosivost C za pojedine vrste lefaja dana je u tablicama (str. e I Co 0.XFr + YF.71 1.00 X Y I Fa/VFr> e X Y 2. Proracun dinamicke nosivosti (JUS M./VFr:.15 1. aksijalnog lefaja je cisto radijalno odn.028 0.56 598 X Y 2.38 0.99 1../VFr> e I - s radijalnim dodirom s kosim dodirom 1.22 0.71 1..2 1 1 1.11 0.jednoredni s radijalnim dodirom.056 0.za aksijalne letaje F= V. Dinamicka nosivost radijalnog odn.44 0.30 1.04 1.C3.30 0.31 1.28 0.17 0.084 0. rastavljivi valjkasti lefaji Jednoredni lefaji F.19 0..26 0.30 1.2 1.45 1.55 1.014 0.857/858/859/8fIJ 1964).42 0.56 -.55 1..28 0. 577 do 596). Nazivno trajanje skupine jednakih lefaja je onaj broj okretaja (iIi sati rada uz konstantnu brzinu vrtnje) ~to ga dostigne iIi prema~i 90% lefaja jz te skupine prije pojave prvih znakova umora materijala.56 1 0 0.00 0. aksijalno konstantno optereeenje kojim mozemo opteretiti skupinu jednakih lefaja s nazivnim trajanjem od 1()6 okretaja.34 0. a) Ekvivalentno dinamii!ko opterecenje F pri radijalnom opterecenju Fr i aksijalnom opterecenju Fa .45 1.15 1.C3.Dinamicka nosivost lezaja (JUS M. pri eemu faktor V iznosi: Vrsta radijalnog lefaja I Unutarnji prslen se okreee I miruje kuglieni lefaji samopodesivi .99 1.

23 2.02 1.01 1.18 2. 0.13 1.45 0.085 0.38 0.88 1.029 0.029 0.07 0.5 I X = 0.56 0.00 0.75 2..06 2.76 1.30 0.11 0.087 0.70 0. Xi Y vrijednosti su iste kao kod kuglicnih letaja s radijalnim dodirom (str.12 1.63 1.87 1.57 0.38 1.50 Vrijednosti X i Y za radijalne kuglicne leZajes kosim dodirom et I .47 0.44 1.26 1.68 0.55 0.80 0.57 1.42 0.78 2.056 Jednoredni leZaji Dvoredni Fa/VF.12 1.28 2.47 0.54 0.82 1.07 I Fa/VFr> e X Y 3.40 0.:.40 1.23 1.98 1.63 2.39 2.55 ISo 0.42 1.64 1.028 0. 598) I 1.10 1.63 3.40 0.16 1.78 2.44 0.44 0.34 1.36 0.18 1.63 1.11 2.41 0.74 3.39 0.19 1.2 {Y = 2.14 1.87 Ot7\.00 1.17 1.30 0'231 o 34 .67 0.71 1.60 0.63 0.36 0'291 0.46 1.26 1.92 0.78 0.09 0.17 0.015 0.43 0.00 0.27 1.29 0.11 0.57 I I 100 0.66 0.93 1.014 0.63 1.46 1.17 0. 0.14 Za e.12 1.65 1. 0.24 1.35 1.23 1.50 0.95 1.Za rastavljive jednoredne vrijedi radijalne kuglicne leZaje s radijalnim dodirom Fa/VFr > 0.66 1. 1Co 0.29 2.32 0. 599 .72 1J1' 25° 300 35° 400 - I I I .87 1.00 1.00 1.57 0.50 0.058 1.46 0.78 0.057 0. i- broj rcdova kuglica u jcdnom leZaju.63 0.37 0.43 0.39 1.Fa.29 0.56 0.93 5° 0.40 2.49 0.58 1.66 0.17 0.57 1.47 1.43 0.014 0.00 1.36 2.78 2.41 1.' e leZaji e I I Fa/VFr>e X Y X Y 2.26 0.41 1.38 0.55 1.21 "2.12 0.34 1.75 1.28 0.52 0.52 0.69 1.79 1.086 0.40 0.58 .54 0.52 2.56 0.

5 tan« I Za «=9QO: F.92 1.Vrijednosti X i Y za samopodesive radijalne lefaje Vrsta radijalnog lefaja Samopodesivi kugliarl lefaji jednoredni FJV F.42 cot« 0. > 1.4 0.90 3..4 cot« 0.66 tan « I 1 I 1 1.5 tan« X Y F.4 cot« 0. Y=1 * Trajnost lezaja L ovisi 0 dinamickoj reeenju F te iznosi nosivosti C i ekvivalentnom (106 okretaja) opte- pri Cemu je eksponent m: za kuglimelefaje m = 3 za valjkaste lefaje m = 10/3 600 .92 0.65 0./V F.66 0'591 1. i aksijalnom opterecenju F.66 0.5tan« 0.89 11'18 11.40 0.5tan« X Y - dvoredni 0.lefaji I Y X Fa/F.54 a. Samopodesivi valjkasti lefaji Dvosmjemi lefaji e I I Fa/F.45 cot« 0. =0.> e 1. za aksijalne letaje F=XF. X= 1 b) Ekvivalentna dinamicka aplerecenje F pri radijalnom opterecenju F.65 cot « Samopodesivi valjkasti lefaji jednoredni dvoredni - o 0.17 4.67 I tan« !1.66 0. 1.. « = 60" « = 75.. + YFa Vrijednosti X i Y - Vrsta aksijalnog lefaja Kuglimi lefaji s kosim dodirom « = 45.67 0...52 0.67 I 0.e I X Y Fa/F.... >e X Y Jednosmj.=O.25 I 2.67 cot« Za «=0: F.

medutim. Biljna i livotinjska ulja (ko~tano.. Pri izboru maziva za odredenu svrhu od1u~na su fizikalna i kemijska svojstva: 8OstoCa. Sintetska ulja iz ugljenog katrana doseiu gustoeu llOO.MAZIVA S obzirom na i z v 0 r m a z i v a razlikujemo slijedeee vrste: Mineralna ulja se naj~~ upotrebljavaju kao maziva u tehnici. 601 . aIi se pri upotrebi pretvaraju djelomice u smolu i razgraduju. GustoCa pri 15 DC gotovo je za sva ulja manja od 1000 kg/m3.. na osnovu aluminijeva iIi drugog sapuna. »detergenti-disperzanti« osobito su potrebni za motorna ulja. te omogucuju detergentno djelovanje i mazanje pri visokom tlaku. jer sprije~avaju nakupljanje taloga i izgorjelih ~estica u motoru. sprije~vaju autooksidaciju. veeu gustoeu. pjenjenje i rdanje.) sve vi~ tehnici zbog specijalnib svojstava. sadrie vi~ vodika. Opeenito so 80stoCa i viskoznost tim manje ~to ugljikovodici. Dobivamo ih destilacijom iz sirovog zemnog ulja (nafte). Uglavnom razlikujemo litijeve i natrijeve. a ulja s asfaltnom osnovom jo!. Neka se sintetska ulja (silikoni i sI. kruti~te. Veeinu destilata treba jo~ i rafinirati. aIi bde stare nego cista mineralna ulja. poznat je. ZamaJcena (kompaundirana) ulja mj~vina su mineraInih i biljnih iIi zivotinjskih ulja. Tzv. Mineralna ulja s dodacima {aditivima} imaju bolja svojstva od ~istih mineralnih. no ujedno i trajniji te imaju dobru mazivost ako nisu previ~ rafinirani. Natrijeve masti tvore S vodom emulziju pa izdrre vi~e temperature. . Dodaci sluze za pobolj~anje mazivosti i viskoznosti. Rafinati su skuplji. viskoznost. cio niz posebnih masti izradenih npr. neutralizacijski broj i druga. koroziju. * K v a lit e t m a z i v a i mazivost prosudujemo s obzirom na ovlaiivanje i prianjanje na kovinske pomine i otpornost prema starenju. plami~te. Stoga se vrlo rijetko upotrebljavaju posve sama. kaplji~te. Zato je njihova mazivost osobito dobra. repicino ulje) veoma su masna pa bolje maZu od mineralnih. masti. primjenjuju u suvremenoj Masti (za strojeve i vaIjne lefaje) su smjese sapuna i mineraInih ulja. ricinusovo. od kojih je sastavljeno doti~no mineralno ulje. 1200 kg/m3. KvaIitetna stabilna ulja na parafinskoj osnovi imaju gustocu oko 870 kg/m3. naftna imaju ne~to veeu.

lako ulje.b 30 Za letaje s velikom brzinom vrtnje i malim optereeenjem potrebno je ulje ma20 15 nje viskoznosti. Neutralizacijski broj.. 65. Ako ulje nastavi dalje samo gorjeti. Te metode obicno nisu standardizirane. Tim ocjenjujemo upotrebljivost ulja pri niskim temperaturama. . odlucub .. u uzorak masti utisne stoz. u 5 vrucim prostorijama) potrebno je ulje veCe 30 £0 50 60 70 "C 100 120 viskoznosti. Kapljiite je temperatura na kojoj se pojavi prva kaplja tekuCe masti kad se ona zagrijava u odredenoj posudi. svi zajedno. Krutiite je temperatura pri kojoj ulje vi~ ne teee. uvedena su i ispitivanja za specijalna rnaziva i neposredno na strojevima. koje je 30 do 40 stupnjeva vi~ od plamista.. Za veea optereeenja i pri 10 visim pogonskim temperaturama (npr. a osobito na motorima s nutamjim izgaranjem.... dok je pri snirenom tIaku (npr..aja. pa ulje »stari«.. detergentnost i dr. oksidacijska stabilnost. a za promjenljive pogonske priDijagram o~isnosti viskoznosti v 0 like potrebno je ulje s blago polozenom kritemperaturi T vuljom viskoznosti.ac odredenih dimenzija. Mjere za viskoznost (kinematicku) vidi str. Plamiite je temperatura pri kojoj se uljne pare prvi put zapale kad im se priblizavamo s otvorenim plamenom. Ispituju se odnosno ocjenjuju slijedeea svojstva: sposobnost prianjanja i debljina sloja maziva na plohama. pa zato ono mora biti znatno vi~ od pogonske temperature lez. Zbog upotrebe ulja pri visim temperaturama i katalitickog djelovanja kovina u prisustvu kisika iz zraka. u vakuum-pumpama) znatno nife. u mineralnim se i zamaSCenim uljima stvaraju nakon dureg vremena slobodne organske kiseline. 602 o temperaturi te se s porastom temperatu50 re znatno smanjuje. dubina do koje se.. Viskoznost veoma ovisi I I * Buduci da laboratorijska ispitivanja spomenutih fizikalnih i kemijskih karakteristika nisu uvijek dovoljna za ocjenu radnih svojstava. pri poveeanom tlaku (npr. uskladiti s uvjetima koji. uz propisane uvjete. Neutralizacijski broj jest broj mg kalijeva hidroksida (KOH) kojije potreban da se neutraliziraju slobodne organske kiseline u I g ulja. Penetracija je mjera za tvrdoeu masti (tj. Te osnovne upute treba a polutelko (srednje) ulje. 1 ""'.. Plamiste moramo uzeti u obzir samo ako su pogonske temperature blizu plamista. dosegli smo goriite. Ono veoma ovisi 0 tlaku... u kompresorima) plamiste je znatno vi~.~ 70 200 5 100 "'-. - .. Mnoge se masti razgraduju vee mnogo prije nego su dosegle kapljiste. " '" a - Viskoznost je najvazniji podatak pri izboru ulja za odredenu svrhu.. juo konacnom izboru najpravilnijegmaziva.

... 75 0 160 te~ko LD 100 80.destilat(JUS B. 60 -15 150 I te~ko OT 90. 38 -5 140 srednje LD ..za osovine tracnickih vozila pri 50..C 80 -40 CP 2 1.1956) pri 50.C lako OL 45.. . 85 I -15 I 130 Vretenskoulje. 45 -15 130 te~ko VI' 60. . .3211323-1956) . pri 50.C lako VL 20.desti~at(JUS B.313. . osovinska i cirkulacijska ulja Vrsta Oznaka Viskoznost mm2/s Krutite O.H3.za protocno mazanje Leiajno ulje .za protocno mazanje pri 20.H3.C lako LD . vretenska.310/311.1956) .45 40.1973) .. 52 -5 150 polute~ko LD ..Lezajna.za optocno mazanje . - I I lako te~ko Osovinsko ulje (JUS B.6 super super lako 90 -30 3 CP 3 super lako 110 -20 7 CP 7 ekstra ekstra lako 140 9 -20 CP 9 ekstra lako 160 -16 14 CP 14 posebno lako 165 -15 20 CP 20 vrlo lako 170 -15 27 CP 27 lako -10 180 37 CP 37 srednje -10 200 50 CP 50 te~ko 200 -10 75 CP 75 vrlo te~ko 210 100 -5 CP 100 osobito te~ko 215 150 -5 CP 150 ekstra te~ko 220 -5 215 CP 215 ekstra ekstra te~ko 230 -5 300 CP 300 super te~ko 230 425 -5 CP 425 super super te~ko I I I 603 . Plamte . 316 .. 110 0 160 Cirkulacijsko ulje (JUS B.C maks.H3.3000/301 ...170 Vretensko ulje (JUS B.C min.1956) . . .230 ..30 21.H3..H~. 110 0 .60 55 .

.90 < 76000 16. 29 53.11. 272 OZ 5 33 OZ10 72 OZ 15 125 I I I 190 190 190 U/je za zatvorene zupcane prigone (JUS B.goe Krulisle Doe maks.5. .5 -20 170 MP490 16...2. .9 -20 -15 -12 -10 o 1955) 150 165 180 200 220 U/je za otvorene zupcanike (JUS B.H3.211...5.8 210 MP575 < 3300 >4.. 76 91.9 42... 42.2 150 MP5-80<llOOO 9.5. zupcanike i zupeane prigone Oznaka' -17.Ulje za visoki tlak.12 14.3D2/303.319 ....1 25.1 .H3.H3.8. .270... "- za pufne pri. Ulje za visoki flak (JUS B.19.. 215 .31. 604 - za zupeane prigone.1973) MP4-80 <23000 9. . UVP751) 1 3268 1 UVP.11.. 25..H3.31..5 ZU 455 455 5 I I - 180 190 200 210 220 230 235 240 240 U/je za mehanicke prigone motornih vozila (JUS B..19.7) 200 11 gone..1962) Plamisle °C min.5 ..9<J2) UVP-I4()2) UVP-25()3) 22.801) UVP.1973) ZU 40 40 -25 ZU 55 55 -20 ZU 80 80 -18 ZU 110 110 -15 ZU 150 150 -12 ZU 190 190 -12 ZU230 230 -10 ZU305 305 .2 -15 190 MP 4-140 25.190 8.5 (.5 (-25) 160 MP 5 .. .8..2 (-18) 180 MP 5-140 25... " - za mjenja~ i diferencijale.

KU-S 52.. ..H3.210 - 1976) . \ 200 le~ko KH-T 36.5 215 posebno t~ko KU-NT 150.26 -35 160 1 180 srednje KH-S 26. pame i plinske turbine vrlo lako lako I .341 za zasicenu paru za pregrijanu paru I 25..144 . kompresorsko.. .53 -10 220 vrlo t~ko HU-VT 61..200 .5 230 ekstra t~ko KU-ET 220.42 -15 210 I~ko HU-T 49. 50 -20 175 srednje .C ekstraekstralako HU-EEL 10.72 -15 185 t~ko KU-T 75.. k t IS o~os mm /s Kruti~te .C min...1962).120.za stapne i rotacijske kompresore pri 50.. I I Plami~te ..50 I -20 I I I .12 -35 81 ekstra lako HU-EL. 128-1963) za uljno-hidraulickenaprave pri 50.140 .H3.. .. CO2.55 + 5 I I 310 605 . TU-VL TU-L pri 50...42 44.Hidrauli&o. 34 -20 200 srednje HU-S 38. . . S02.1962).21 -25 160 !ako HU-L 30.8 1970)-za 190 210 I 220 250 ...H3.C maks.52 1956...141 ...33 34. -25 .. 270 .H3. .. 1 Hidraulitko u/je (JUS B. ... 382 - .C lako KU-L 35.... 14 -30 100 wlo lako HU-VL 17. 95 I -10 I 240 Kompresorsko u/je (JUS B.... . .36.75 -10 I 230 posebnote~ko HU-NT 80..8' .. turbiosko i cilindarsko ulje Vrsta I ! Oznaka I V.5 250 U/je za rashladnekompresore (JUS B. 156 . .C 16.. ..C: I 30.C vrlolako KH-VL 10. 52 ' + 5' 44.za kompresore za NH3..24 I I -10 I 180 srednje TU-S t~ko i TU-T Cilindarskou/je (JUS B..8 .H3. freone i sI.17 -40 135 I lako KH-L 18.. ...za vodne.151 ... .. 12. pri 50. ! I CU 250 CU 300 I I pame cilindre I pri lOO. Turbinsko u/je (JUS B.105 -10 195 vrlo t~ko KU-VT 110..

D I I tezi motori laki } dizel- Razdioba po viskoznosti Po SAE (Society of Automotive Engineers) motoma su ulja podijeljena u gradacije po viskoznosti (pri !!emu nisu uzeti u obzir ni kvalitet ulja.3. 9.. ni ovisnost njegove viskoznosti 0 temperaturi).9. ozna!!enoje sa SAE 10Z .6. SC i SE (od SA do SE s porastom dodatka) te CA i CB (od CA do CD za poveeani stupanj kompresije motora). 9. -25 -20 . Gradacija po SAE I -17...12. I ulja inhibirano inhibirano. motore je ulje s dodacima..8. (Ulje koje odgovara gradacijama SAE 10Z i SAE 30.. . a .6. .. 7.4.. Motomo upotrebljava ulje za dvotaktne benzinske se pomijeSano s benzinom.3 . Plamiste °C I min. Zfmska u/ja SAE 10 Z SAE 20 Z Ljetna ulja SAE 20 I I 5.7 I -10 240 »Svesezonska ulja« obuhvacaju viskoznoscu viSe gradacija.l29/139/149/169 - 1974) Razdioba mineralnih motornih u/ja po kvaliteti Klasifikaciju API su (1970/71) zajednil!ki izdali: API (American Petroleum Institute) i ASTM (American Society for Testing Materials) Klasifikacija Karakteristika I po JUS Kvalitet A B C API.Motomo uIje (JUS B.9 12.H3..8 -20 I 205 220 230 I -15 -10 I 16. I Krutiste °C maks. detergentno ja!!e detergentno jako detergentno Upotreba I SB I I tezi moton laki } benzinsi SD CC CD I Klasifikacija API poznaje jos i kvalitete: SA.22.9°C Viskoznostmm2/s 2400 9600 : ..8°C: 98.. 606 J .30). I 200 205 SAE30 SAE 40 SAE SO - I 7. 16...3 7.6 9.

tehnilko (JUS B..C 20 .C maks.S -10 -10 12 .C I 800 pri 20..C IIU-T I 1800 I --45 I 130 140 za sklopke IIU-p pri -15.526. 607 .5 -10 I neakt ut Ivna!Ja ' . 37.37..H3. 37 I -25 pri 50.561/562 za transformatoR pri -30.. za preradeno 6:stica s kovina izolacijskih ulja IU-T i IU-P iznosi: za nepreradeno ulje 50 kV. 1 : 40 (1 : 60)... 37.5 -20 6.37.eliDsko..25 26.C 3.C 40 I -30 I Dielektribla ~toCa ulje 30 kV.C 18.Vllt. otopine u vodi u omjeru kotlcentrat/voda = 1 : 50..1973) -20 6....H3.. I2oladjsko alje i alje za obradu Vrsta Viskomost mm2/s Kruti~te .17 1970) pri 20.5. 1 : 1000..5. 163 iostrumcnte i lake radilia: vrlo lako lako srednje tdko IVZT-VLI VZT-S VZT-T I VZT-L 1958) - pri 20. . 6..5 -20 I aktivna ulja N~O NEP I NVEP A 10 A 25 { VA I 90 100 140 160 100 140 140 Emu Ig i r aj u eau Ij a isinteticnetekucine (JUSB. N5 pri 50. UUai tekueine za obradu - za hladenje i mazanje alata pri odvajanju Neemulgiraju~a ulja (JUS B.160.H3... . .42 12.S -10 12 ..C 30 I 120 120 140 160 I I -15 -20 -15 I lzolacijsko u/je (JUS B... za precizne Vazelinsko u!je.H3.12 12 . .12 12 .536-1974)-za emulzije s vodom u omjeru uljeJvoda = 1 : 10... . . I PlamBte °C min.0 ..

80 I 55 65 75 608 j .1974) vrlo meka MVP-l - 310. eenju) Masti za otvorene zupcanike (JUS B.634 ..H3.ranamast (JUS B....1977) 200. 295 1 meka MVP 2 I srednja MVP-3 I 220..1955) tdka °Z-20 310..za vi~ namjena 175 vrlo meka VM-l -15 > 40 1 310.H3. 2 % vode..325 AV-55 AV-65 I - AV-75 I - 90.n (JUS B..H3.za valjne lefaje MKL-2 -15 140 meka > 35 265~.....340 meka VM-2 > 40 265.666 I MMo-l MMo-2 1 >40 >40 310.150 1 30..za klizne i valjne lefaje pri povi~enim temperaturama i tIakovima (JUS B. 8 % pepela.. I I I I -15 I 1976) " 95 I - Masti s mo/.645 . . 250 I 175 180 185 .. na osnovi Na-sapuna (JUS B.Masti za mazanje Vrsta Oznaka Viskoznost Krutgte Kapljite Penetracija mm2/s °C °C (po gnje50°C maks..H3.. 340 265 .. 295 srednja MKL-3 > 35 220...250 srednja Saddi: 2.1974) . vaze/.644/648 1965) tvrda MVT-4 175..340 1 265.1974) ....1970) LMG-3 > 37 200..661 ..624 ... -15 180 srednja VM-3 > 40 I 220.205 briketna I 1 160 I MVT-B 1 - 1 < 80 - 180 Masti na osnovi Li-sopuna (JUS B.H3.213/274 . Antikorozijsk..681 .H3..H3.bdenovim disu/fidom MoS2 (JUS B. 250 -15 185 1 I I I 1 Mast. 4 % grafita.295.295 1 -15 -15 175 180 Sadrti: > 3 % Mo~..310 I Masti za visoki tlak i temperatuTu . min...340 - vrlo tdka 1 0Z-41 1 1 290.za visoketemperature(JUS B. .H3.250 -15 150 I 1 1 1 I Grafit.

.... 200 n = 200 ...> 3000 O°C 60°C: mazalicama tIacno 60°C LD lOO LD60 LD45 CP-loo CP-75 CP-50 CP-37 CP-20 CP-7 KH-S LMG-3 MVP-2 MKL-3 KH-T CP-37 CP-20 CP-7 Valjni letaji podmazivanje uljem t = -25.. . 40°C t=O..60°C: n < 700 n = 700 .. ..15oo n= 1500. ru(!no ili mazalicama podmazivanje uljem.-!'tereeenje 609 . 700 n=700. . 3000 - podmazivanje n1dCu n > 3000 t = -20..90°C: n < 700°C n = 700 .. 125°C: normalno optereeenje u_'''... 3000 n > 3000 t> 90°C: n<7oo n CP-loo CP-37 CP.Izbor mazlva * Pogonski Mjesto i na<!in I uvjeti podmazivanja n - t temperatura eC) brzina vrtnje (okr.20 CP-3OO CP-215 CP-75 = 700 ..700 O°C: n < 50 n = 50. ..3000 n. 3000 n > 3000 t=60...Jmin) - Maziva po JUS I - Lehji Klimi letaji podmazivanje uljem. ..2oo n = 200... cirkulacijsko iIi prstenom t> - podmazivanje m~u t< t< t> n< 50 n=50..

50 P> 50 n < 350: P< 18 P= 18.C) ...C: veliko opterecenje manje opterecenje t = 0../min) blZina vrtnje pogonskog Pogonski uvjeti Maziva po JUS ZU-80 ZU-40 ZU-55 ZU-80 ZU-I90 ZU-40 ZU-55 ZU-80 ZU-80 ZU-190 ZU-305 ZU-55 ZU-80 ZU-I90 ZU-40 ZU-55 ZU-80 CP-20 ZU-40 ZU-55 OZ15 - podmazivanje u uljnoj kupelji - podmazivanje cirkulacijsko ili u uljnoj kupelji = 2500. 70.65 P>65 n = 350..1 P> 15 t < 60.1000: P< 11 P= 11.1000: P< 11 P=11...2500: P<7 P = 7 ......niske t - normalne MP4-140 MP4-80 MP4-90 }(H-T OZ5 Lanci i uhd Gallovi lanci - normalne .prenesenasnaga (kW) t=-20.C t Puini prijenosi .......tempcratura(.lzbor mazi.normalnei niske .50 P>50 n = 1000..niske CeliQ1a ud u 610 t ..65 P> 65 n = 350..5000: Otvoreni zupcanici P<4 P=4.tzup<!anika(okr. Mjesto i na<!in podmazivanja Zupcani prijenosi Zatvoreni zupcanici podmazivanje cirkulacijsko n P ..C: n < 350: P< 18 P= 18. . 37 P> 37 n ...20..

- n tem~tura (~C) vrtl\JC I Maziva po JUS (okr.. (nastavak) Pogonski uvjcti Mjesto i nal!in podmazivanja I t P./min) snaga po cilindru (kW) - btzlna - Vodne turbine Potpomi Iclaji sa cvrstim potpomim prstenom s pomicnim segmentima I I I t < 50. vodivi podvodni Iclaji Glavine Kaplanovih turbina Par ne turbine LeZaji I I I mala optereeenja.C I TU-S KU-T KU-S ' TU-S KH-L regulatore I 611 .C: optereeenje < 3.normalne t .w'.T I TU-S Horizontalni potpomi i grebenasti lefaji Svomjaci statorskih lopatica. velika brzina t < 15. mala i srednja brzina t < 6O..C I CU-300 CU 250 D-SAE 30 D-SAE40 D-SAE 20Z D-SAE 30 - Dizel-motori (stabilni) Vertikalni motori cilindri i Iclaji I I I PI < 120kW PI> 120kW PI < 40 kW I Horizontalni motori cilindri i Iclaji Regulatori Protoeni regulatori PI > 40 kW I TlaCniregulatori Stapni kompresori za I t .C mala i srednja optereeenja servomotor servomotor U osovini u glavini I TU-S LMG-3 I CP-300 TU-S n> 3000 n = 1500.niske t> lOoC t < 10.5 N/mm2 I TU.C srednja i velika optereeenja.3000 I TU-VL TU-S I Stapn i parn i strojevi Cilindri I Temperatura pare: tp < 320.C tp < 260.normalne .

5 bar: / < /> p < 8 bar /< p> 8 bar: / < /> malo optereeenje veliko optereeenje 140°C 180°C 180°C 140°C 180°C 180°C KU-S KU-VT KU-ET KU-S KU-VT KU-ET LD-30 LD-60 . propan. N2.< - - kompresori za vlabli zrak iIi plin rashladni kompresori 1< 135°C' { / > 135°C za NH) i CO2 za freon i CH3CI za S02 Lefaji i pogonski mehanizam . ~H2 i sI. . CO.cirkulacijsko podmazivanje - tIaeno podmazivanje Rotacijski kompresori Jednostepeni Dvostepeni Alatni Vodila 612 strojevi p < 2. .lzbor maziva (nas/avale) Pogonski uvjeti Mjesto i nafin podmazivanja . butan - p < 6 bar: vani . kompresori za koksni iIi rasvjetni plin kompresori za metan. NH3.5 bar / < p> 2.Hidraulicki strojevi Stapne pumpe Rotacijske pumpe Stapni kompresori Cilindri i br/ve mali jednostepeni zraeni kompresor vikstepeni kompresor 1 - konafna temperatura kompresije (0C) tlak (bar) p - Maziva po JUS normalno optereeenje normalno optereeenje veliko optereeenje HU-VL HU-S HU-VT KU-L KU-S KU-S KU-S KU-T KU-NT KU-ET KU-S KU-T KU-T KU-S KU-VT KH-S KH-T KH-T CP-75 CP-50 - - za zrak.zimi -Ijeti unutra p < 100bar: 1< 140°C 1< 160°C / < 190°C I> 190°C 140°C / > 140°C / < 140°C { .

... 9 8.5 1. 13 12.. 500 500)...5 .. sivi lijev.5 1.6 2.10 10.AI-Cu-Mg lijev 1...... treba na modelu dodati za obradu: Najveca dimenzija odljevka mm . 9 9..2600 2600). . Jezgrenici su modeli za izradu pjescanih jezgara..3 - netareni faren... ........crni...5 0. mjed itd...... . .. 6 3 . Nadmjere Lijev sivi lijev nodularni lijev lijevova (JUS K..TEHNOLOGUA Lijevanje Mod e I i po kojima se izraduju kalupi za lijevanje dijele se na: ...3 0..5 2.3 lijevana mjed cincani lijev aluminijski lijev N adm' era 0/0 veci manji odljevci odljevci 1..... .16 16... 13 12.... 4 6. 0. tareni . 5 7.8 - za odljevke od celicnog lijeva 1 II 6. II .18 11.200 200) .75 lijevana bronca lijevana AI bronca 2. faren.3800 3800)...3 1.lednokratno upotrebivi modeli izraduju se od voska (kojega po konacnoj izradi pjescanog kalupa istalimo zagrijavanjem) ili od plasta (UF Hi pjenastoga PS koji se dodirom s vrucom talinom ispare).11 7. - 3. 6 5. drveta Hi sadre.7 6.0 1.8 1.0 0... 8 7...7 7 .. . temperovani lijev netareni bijeli.9 9.. Moraju biti dijeljivi i s kosim bocnim plohama da ih nakon kalupljenja mozemo izvuci iz pjescanog kalupa..... 5 4.2 3. 7 8..4 celicni lijev magnezijski lijev 2.8 1.129.2 1.. 5 5.7 1. 3 3.).. 12 10...0 1.0 0. Pri dimenzioniranju modela valja uzeti u obzir kontrakciju lijeva pri skrucivanju i ohladivanju.5 4.11 10.. 8 4....3 3.050-1959) Nadm'era % veci manji Lijev odljevci odljevci 1..2 2.... ..1215.. aluminij..10 6.. .6 14.H5..24 izradi kovina II 3.ViSekratno upotrebive modele koje izradujemo od kovine (eelik..10 9..5 0...0 1.16 nefeljeznih 1 2... 7 6..4 4..3 2 .pri pojedinacnoj 613 . 4 3.5400 - 2.5 5.1 1..2 1.3 2. plasta.. 14 12.16 1 . Dodatak za obradu' u mm sivog lijeva 1 II 2...5 1. 800 800). Osnova za izradu modela je konstrukcijski nacrt....30 18. Stoga su dimenzije modela za nadmjeru povecane s obzirom na konstrukcijski nacrt.. 9 4.5 1....5 3.......4 5 ... .5 lijevani Mn celici bijela kovina Na plohama..6 5.15 14...18 - 24..21 5400)....)800 1800).. 4 4..pri masovnoj izradi odljevaka. . .3 2. koje Cc biti obradene. 300 300).1200 1200).1 ...0 - .AI-Mglijev } - ...

UF i sl.PF.Kalupe za jednokratnu upotrebu.06. koje izradujemo nabijanjem Ijevackog pijeska.Zbog vea: preglednosti pri izradi kalupa i upozorenje za koji je lijev predviden pojedini model (nadmjere!) oznaeuju se pojedine plohe na modelima posebnim bojama. kokilnom. Po kolicini gline u Ijevackom pijesku razlikujemo suhi. Kalupi su pomocno sredstvo u kojima se uljevena kovinska talina hladenjem skrucuje u odljevak. ~krobna. Li 'ev teke tempe. modro rote crte. polumasni i masni pijesak. ne smiju s njom reagirati.) upotrebljavamo i organska veziva (uljna. Boje model a sivi crveno rote crte* modro nodularni IjubiCasto rote erte. Razlikujemo: . Modeli nisu potrebni pri posebnom nal!inu lijevanja (tlaenom. Kalupi moraju izddati visoke temperature taline.za su~ene kalupe. .. Manje se plobe oboje tom bojom u cjelini. ali manju cvrstocu.najvere evrstoee .. Debljina zma krere se izmedu 0. narol!ito pri izradi jezgara i Ijevackih maski (za velike serije malih odljevaka . UpotrebIjavamo ga npr. modro Povriine modela i jezgrenika povriine na kojima ostaju odIjevci neobradeni povriine na kojima Ccse odIjevci obraditi mjesta za rashladne ploCei ulotene tmove sastavi dijeljenib modela jezgreni oslonci crveno crveno crveno crveno crni rub cmo . moraju biti i kod tih lemperatura dovoljno evrsti i porozni za odvodenje nastalih plinova. ima visoko tali~te (1720 0c) te postaje gnjecav tek povrh 1600 QC..). Kalupljenje moze biti rucno (pri pojedinacnoj izradi odljevaka i pri velikim odlj~vcima) ili strojno (pri masovnoj izradi manjih odljevaka).5 mm (u ovisnosti od tra!ene gIatkoce ploha odljevka i njegove velil!ine). zajezgre (do 5% gline). od plasta . 614 . a masni . Suhi pijesak ima najvecu propustivost za plinove. .po Croningu).15%).30%) uz dodatak vlage (5. Polumasni pijesak upotrebljavamo za svjeze kalupe.). Vezemo ih dodatkom veziva. kontinuiranom itd. Mg i sI. centrifugalnom.celicni lake rovani kovine kovine sivo rote erte. zeleno 'rote ertctuto crvene crte. 0. Kremenova zma sama su sipka. Osim posebnih vrsta anorganskih veziva (gIine s odredenim mje~avinom AI203 i Si02 uz dodatke K. Ljevacki pijesak sastoji se pretezno od kremenih zmaca (Si02). Najoubifajenije vezivo je gIina (2..

I I vanjskunjenustijenku. u dijeljenim kokilama su jezgre od pijeska.razvodnik privodnik odljevak pojilo jezgreni oslonac kalup ulijevak razvodnik privodnik odljevak pojilo (odusnik) U pojilu (koje mora biti dovoljno veliko pri punim. Mg. . debelim odljevcima) mora se talina odrtati tekucom (toplinskom izolacijom iIi dodatnim zagrijavanjem) sve do skrucenja odljevka. koji mogu takoder preuzeti ulogu pojjla.05 mm). Pb Centrifugalno lijevanje. . U potpunim kokilama su i jezgre kovinske. :to. :to. I I 615 .AI. Postupak je prikladan za kontinuirano lijevanje punih iIi supljih profila (u duljinama koje ogranicava samo vanjski uredaj radnih prostorija). .Kalupi za vlSekratnu upotrebu izraduju se od kovina.ulijevak 4 . Talina se ulijeva u kokile otvorenim mlazom. grafita iIi keramike. kako bi pri ulijevanju nastalim plinovima olaksali izlaz. Za odvod zraka valja namjestiti na najvisim mjestima modela odusnike... Zbog velikih temperaturnih opterecenja je njihova primjena ogranicena na I' I I mn 345 izradu odljevaka od slitina nizeg talista (Sn. . Da uzgon u talini ne bi skrivio iIi srusio jezgre. .jezgra 3 . Zn. Kokile su kovinski kalupi (obieno od eelika iIi sivog lijeva) pomocu kojih je moguce izraditi vrlo tocne odljevke (s toler. Pri kontinuiranom lijevanju se kovinska talina ulijeva u obostrano otvorenu kokilu (zatvorenu samo pri pocetku postupka). ucvrscujemo ih osloncima i opteretimo utezima. da nastane dovoljno cvrsta vanjska kora. da bi se sprecilo stvaranje lunkera u odljevku. . . Pri dijeljenom okviru za kalup moramo gornji dio cvrsto spojiti s donjim dijelom. da se ne bi dignuo zbog hidrostatskog uzgona.-.kalup 56. pri kojem se talina zbog rotacije kokile sabere uz . 71 2 6 1 2 6 54 8Kalup za model (od plasta) za jednokratnu upotrebu: 123456- El . mjedi). Zbog vise cijene upotrebljavamo kokile pri masovnoj izradi odljevaka. Pijesak u kalupu valja na mjestima probosti (zracnici). Talina se u kokili skrucuje toliko. koja omogucuje izvlacenje odljevka.prikladno za izradulijevanih je kolutai cijevi.3. 2 .Pjescani kalupi Dijeljeni kalup za model za visekratnu upotrebu: 1 .

.5 :t3. Sivilijev kaluprenje* meno strojno vel.. odstupanje -8 +16 -8 +18 -9 +20 -10 -7 - +14 pri velieini odljevka ~irina. . deblj.. 250 250). . 120 120). 2000). 180 180). 18 18).5 +2 :t3. . 10 10). 315 315).Dozvoljeno odstupanje pri dimenzijama neobrad. 80 80).5 -1.-4 :t6 +9 :t13 -4 +3 . stupanja pri debljini stijenki.5 Celieni lijev meno strojno vel..5 +11 -2. 616 ....2500 vel. . .1250 - +3 -2 +4 -3 +6 -4 +7 -5 +10 -7 :t7 +4 +5 :t8 -2 -3 :t4 :t4. odljevaka od sivog i lelilnog tolerancija lijeva i za 00- Preporueene smjernice (pri dimenzijama bez propisanih Ijevkeu pj~ne Nazivna mjera ... deblj... deblj. deblj.. . .5 +6 :t9 -3 +5 +2. 30 kalupe).. vel.Mjere u mm.5 -1... 500 500). . +3 -2 - kaIupljenje* .2000 +6 -4 +13 -9 +8 -5 (promjer. deblj... ... +7 .5 :t2 +2 -1. . . ..:t 16 -4 :t8 +4. 400 400). 6 6)..1000 1000). 800 800).1600 1600). :tl :t 1. 50 SO)..-2 +4 :t2 +3 :t4 -2 :t5 :t3 1250). - od- ..5 :t2. duljina).5 -6 +9 -5 +12 -6 +5 -3 -+13 +11 --7 -6 +15 - - .5 :tl :t2.5 +7 :t11 -3 :t5 -4 +8 :t12 . vel.-4 -2 +10 :t 15 +8 :t7 -5 ..:t3 1- - 30). ... 630630).

6)..9 :t2. 150 bar).5 f--:t2.. deblj. .za kalupe s jezgrama. 315 :t4 :t3. - 617 . . 50).2 jez.bru~enjem se poravnavaju neravnosti ploha po odstranjenju priljevaka i sI.5 -2 +3 -2 :!:1.6 :!:1. :tl :tl..za velianu odljevka. dij. u okretnim bubnjevima. . :!:0.2 :t2.4 :!:2.6 dij. sast.5 :t2 :!:2. 180 180).2 :!:1.6 :!:1. :tl :!:1. deblj.pri dijeljenom kalupu.25 . .8 :t2. . 6 10 kaJupljenje fUmo stmjno vel.8 :!:2.5 -3 :!:2 80). .pri sastavljenim kalupima. .za debljinu stijenki.8 :!:3. plamenim iIi luenim rezanjem. .5 -1 +1. . jez. CBcenje odljevaka Postupak egcenja odljevaka: istresanje pijeska obavlja se rueno iIi strojno (vibratorima). . brusnom ploeom.2 :tl.5 -2. :!:1.pri jednodijelnim kaJupima.9 :t3..6 sas!.6 :tl.5 :t2. .6 jez. vel.2 :!:1. Odljevci tekih kovina Nazivna mjera . Eventualne gre~ke odljevaka popravljaju se isjecanjem iIi zavarivanjem.. 18 18).. .3 :!:3 sast.. ..8 :!:0. :!:0. .1 :tI.Mjere u mm.5 :t2 +2. . :tl.2 :1:3. 30 50 80 :t2 +3. 250 250). :!:1 :!:1.priljevci (ulijevci i pojila) odstranjuju se piljenjem.8 :!:2 10). .4 :tt ..5 I-- +5 -4 :t3 :tl. . vodenim mlazom .2 :tt.5 +3 -2 :!:1. 30).400 Oznake za odstupanja: vel.5 +2 +2.6 :!:2 jedn.... deblj. :!:1.2 :tl.5 +2 -1.5 +4.5 Odljevci lakih kovina kaJupljenje fUmo stmjno dij.grubim Ciseenjem odstranjuje se say pijesak i to rueno ilili strojno (pneumatskim dlijetima. .4 :tl.6 :tt.5 :!:1.5 -1. jedn.pneumatski Hi mehaniekim bacaeima..2 jedn.Dozvoljena odstupanja pri dimenzijama kovina za neobradene odljevke neieljeznih tolerancija i za Preporurene smjemice (pri dimenzijama bez propisanih odljevke u pjeRanim kalupima).2 315).120 120).. pjeskaranjem kremenovim ili eelienim zrnjem .9 :tl.8 I-:!:1.. . :to.

mogu se iarenjem odstraniti. a tada su moguce . Naprezanja. Kujemo obicno u toplom. Preoblikovanje se zbiva u podrucju prisilnog tecenja kovine Hi slitine. npr.je radni postupak u kojem krutom kovinskom materijalu (sirovom odljevku ili vec prije preoblikovanom poluproizvodu.. I1. Fino valjanje (»glacanje«) je fina obrada tokarenih iIi brusenih kovinskih ploha plasticnom deformacijom pri kojoj povrsinski sloj jako ocvrsne. Kovanje u kalupu (b) sastoji se iz manjeg broja udaraca. limu) plasticnom (trajnom) deformacijom promijenimo oblik. Pri prevelikoj deformaciji materijal se kida. Znacajna je brzina deformacije. - - preoblikovanje u toplom. pri cern materijal ne ocvrsne. a upotrebljava se pri masovnoj izradi.h (= ho b Va/janje 618 ~ 'q'i<' - h) koja je ovisna od promjera valjaka 2 R i koeficijenta trenja /l "" . Pri malenoj. pod temperaturom rekristalizacije.Plasticna obrada Plasticna obrada preoblikovanje . pri velikoj brzini stici ce deformacija samo do manjih dubina.preoblikovanje u hladnom. . tj. a upotrebljava se pri pojedinacnoj izradi i pri velikim otkovcima. koja nastaju zbog ocvrscivanja pri preoblikovanju u hladnom. nad temperaturom rekristalizacije. jer se pritom nastala naprezanja usput gube. .h~ 2 R(l .sastoji se iz velikog broja udaraca. Slobodno kovanje (a) .rucno ili strojno . Porastom deformacije rastu i naprezanja u materijalu. nakon cega se materijal moie dalje preoblikovati. tj. pri cem se ujedno promijeni i struktura materijala. daje tocnije dimenzije otkovka. S obzirom na temperaturu preoblikovanja razlikujemo: .. Pri kovanju u hladnom materijal jako ocvrsne.. Na taj nacin moiemo postepenim preoblikovanjem i meduiarenjem postici vrlo velike deformacije materijala. o "" .l/ViT+l) . brzini deformacije materijal ce se prognjeciti do u dubinu presjeka. Stoga je velicina deformacije pri preoblikovanju ogranicena. Najznacajniji su primjeri preoblikovanja: Kovanje Kvalitetne dijelove kompliciranih oblika i s velikim razlikama presjeka izradujemo najjednostavnije kovanjem valjanih profila (stapova.-t-.cos a) = 2 R(l . \. Pri valjanju lima ili profila medu dvama valjcima smanjujemo debljinu izratka za razliku I1.. pri cem materijal ocvrsne (povecavaju se cvrstoca i tvrdoca uz smanjenje rastegljivosti).samo male deformacije. traka) u otkovke.

za savijanje ~tapa u koIjenCastu osovinu (a). Istiskivanje Hladnim istiskivanjem materijala kroz matricu (istosmjemo . Savijanje Savijamo u prvom redu lim i trake i to: slobodno (a. b) iIi valjke (c) dobivamo vua cene profile i ticu. a c Odrezivanje Odrezivanje je postupak pri kojem smicnim optereeenjem odvajamo cestice izratka. Zn. b) iIi protiv patrice (protusmjemo . Cu i sI. AI. u kalupima (c. Smicno preoblikovanje Smicno preoblikovanje upotrebljavamo npr. pri kompliciranijim u vge stupnjeva.Utiskivanje Utiskivanje patrice (utisnog alata pozitivnoga oblika) u materijal izradujemo razne gravure ili udubine (negativnog oblika). 619 .c) oblikujemo ~tapove. Pb. stvaranjerupa ulimu-a- - stih (b) Hi s prirubom (c).).a. kruZno izrezanih rondela) stavnim proizvodima u jednom stupnju.pomocuvaljaka (c). d) Hi postepenim razvlacenjem preko modela (e). Duboko izvlacenje Duboko izvlacimo lim iz pripremljenih odrezaka pri jedno(platina odn. Vucenje (kalibriranje) Vueenjem odvaljaka kroz matrice (a. profile. b). cijevi (u prvom redu od Sn.

500 J1I11) ponajprije stisnemo (hladno Hivruce) velikim tlakom (1 .strojni dijelovi . Ni. cijevi. slitine za elektricne kontakte: sinterovanje volframa ili molibdena (tvrdoes) s bakrom iIi srebrom (vodljivost).. ... 1300 °C. ploce). za karbidne tvrde metale 1400 . Pri tlacnom lijevu i istiskivanju materijal se potiskuje puznim vijkom Hi klipom. no mnogo vi~ ih oblikujemo tlaenim lifevanjem u kokilama (proizvode kabastog oblika) Hi istiskivanjem kroz sapnice (profile.. za zeljezne slitine 1000 . slitine komponena~a vrlo raznolikih tali~ta: sinterovanje kovina razmjerno visokog tali~ta (Fe. 10 kbar) u konacni oblik. tlakom vanja utieemo na poroznost sastavljenoga volumenski udio pora do 60% do 30% pri tlacenju i temperaturom materijala: upotreba filteri klizni leZaji sintero- - 15. Termoplaste mozemo lijevati (teZinskim Hi centrifugalnim postupkom).. . . Co) s kovinama vrlo niskih tali~ta (Zn. molibdenovih iIi tantalovih karbida Zilavim vezivom. .. . . .10000 kN). .J . 2900 °C. . Duroplaste lijevamo Hi pre~amo u kalupima (tlakom 150. Temperature sinterovanja su: za bakrene slitine 600 . ...3 mm). .termoplast. 800 kN). Dodatnim razvlaeenjem izraduju se folije (debljine 0. Pb). a za preSanje upotrebljavaju se pre~e (tijeskovi) i to: ruene (50 . 1600 °C. 1000 bar pri temperaturama alata 140.20% do 5% . npr. korunda) kovinskim vezivom.02.. npr. slitine za filtere i klizne leZaje: sinterovanje kovina i kovinskih spojeva reljene poroznosti (kod leZaja valja pore napojiti uljem).f Oblikovanje plasta Vea je dio oblikovanih proizvoda i poluproizvoda od plasta . Primami oblik plasta za preradu su pr~ak i zmje. od duroplasta ih je manje. za Mo. 2000. - - 620 .. . mehanicke (400. . kobaltom. Ta i sI. . W.vrlo evrsti strojni dijelovi Primjeri upotrebe: karbidni tvrdi metali: sinterovanje tvrdih i krhkih volframovih..0.»dijamantne kovine«: sinterovanje dijamantnog zrnja (iIi drugih tvrdih tvari. SINTEROVANJE Sinterovanjem spajamo materijale (kompozite) iz komponenata koji se drugim tehnoloskim metodama ne daju spajati (iIi veoma te~ko). . . VeliCinom zrna komponenata. da bi ih nato pri visokim temperaturama sinterovali (difuzijski stopili). 180°C).. Mje~avinu komponenata u obliku pr~ine (velicine zma 1. . Cd.. slitine za eetkice kolektorskih elektricnih strojeva: sinterovanje grafita (klizavost) i bakra (vodljivost). 800°C.1500 kN) iIi hidraulicke (150.

te ih zavarimo jakim pritiskom u preSama. Ceono zavarivanje elektrienim otporom a) Zavarivanje pritiskom je postupak u kojem propu~tamo jaku elektricnu struju kroz oba dijela ~to ih zavarujemo. 8. Dijelovi se zagriju toplinoin trenja zOOg ultrazvucnog titranja. a zatim ih zavarimo pritiskom. Aluminotermijsko zavarivanje pritiskom. Zavar i vanje eksplozijom je spajanje dvaju dijelova pritiskom ~to ga stvara sila eksplozije. Dijelovezagrijemo toplinom egzotermne reakcije aluminija s oksidom kovine. Na mjestu dodira stvara se Jouleova toplina pa se dodirno mjesto jako ugrije.001 . Za var i vanje trenjem. Kad sepostigne temperatura zavarivanja. a katkada i za~titna atmosfera. koja se zavaruje.1971) 1. 7. a koji su u stalnom dodiru. 10. Kad se dostigne temperatura zavarivanja. Za var ivanje difuzij om je spajanje kovina ukrutom stanju u odreI1eni Cas pri odgovarajueoj temperaturi i umjerenom pritisku. tako da se pojavi iskrenje zOOg kojega se dodirno mjesto jako zagrije.ZA VARIV ANJE KOVINA Zavarivanje pritiskom (JUS C. 2. c) Bradavicasto zavarivatife je tockasto zavarivanje na pojedinim posebno ispupeenim mjestima lima (bradavicama) kroz koja prelazi elektricna struja. Hladno zavarivanje. 6. 621 . b)' Zavarivanje iskrenjemjepostupak pri kojem propu~tamo elektrienu struju kroz 000 dijela ~to ih zavarujemo. Dijelove dovedemo do tjesnog dodira te ih jako stisnemo.T3. Dodirno se mjesto obaju dijelova ugrije Jouleovom toplinom te se zavari pod pritiskom. ali su pritiskivaci izvedeni u obliku koluta koji valjanjem po dijelovima ~to ih treba zavariti J I - daju neprekinutzavar. Uvjet za uspj~n difuzijski proces je velo cista dodirna povriina. Indukcijsko za varivanje. oba dijela zavarimo jakim pritiskom. kroz koje dovodimo elektricnu struju. dezoksidiramo povriine (npr. . Preklopno zavarivanje elektricnim otporom a) ToC/aJsto zavarivatife je zavarivanje dvaju dijelova stisnutih izmel1u dva pritiskivaea. 4. Kovaeko za varivanj e. a koji se izmjenieno dotieu i razmieu. 5. 9. Dijelove zagrijemo plamenom te ih zavarimo pritiskom. Dijelove zagrijemo trenjemizmel1udodirnih ploha mirujueeg i rotirajuceg dijela te ih zavarimo pritiskom. OOraksom) te ih zavarimo udarcima eekieem. Zavarivanje ultrazvukom. To ponavljapo toekama. 11. Dijelovezagrijemo u peCi do bijelog :tara. oba dijela zavarimo jakim pritiskom. mo na limu u stanovitim razmacima b) Ko/utno zavarivanje srodno je toekastom zavarivanju. Plameno zavarivanje pritiskom. Dijelove zagrijemo visokorrekventnom 'strujom te ih zavarimo pritiskom. Pri tom se pojavljuje medusobno prodiranje elementarnih Ccstica iz jednog dijela u drugi pa se oni kovinski spoje. 3.

Ljevacko zavarivanje upotrebljavamo uglavnom za popravak pokvarenih odljevaka.. He itd.T3. dobiva se taljenjem dodatne zice u plamenom luku. sluze samo za stvaranje elektricnog luka. tdki benzin) s kisikom iIi zrakom.golom elektrodom . rasvjetni pIin.elektrodom s jezgrom . Kao dodatni materijal sluZe tice za zavarivanje koje talimo u plamenu. izgara pri visokoj temperaturi uz oksidaciju aluminija i oslobadanje zeljeza iz feljeznog oksida. Lucno zavarivanje kovinskom elektrodom Plameni luk nastaje izmedu kovinske elektrode i predmeta koji zavarujemo. RastaIjenim se feljezom zavaruju eeIifui dijelovi. ugasi se plameni luk. 622 - MAG pIinova - CO2) J . preIijevamo taljevinom dok se mjesto kvara ne zatali. sluzi jo~ i kao dodatni materijal. smjesa aluminija i feljeznog oksida u prahu. Zavarivanje pod troskorn Proces pocinje kao kod postupka EPP. 6. Pokvareni dio. 4. Kad se skupi dovoljno troske koja pokriva rastaljenu kovinu. 3. ugraden u poseban kalup. koju primieemo. talimo Jouleovom topIinom ~to se razvija pri prolasku elektricne struje kroz trosku. a ako je potreban dodatni materijal.polofenom elektrodorn b) Lueno zavarivanje u zaJtitnoj atmosferi u inertnom pIinu (Ar. ~topovisujetemperaturu na mjestu zavarivanja).T Zamivanje taljeajem (JUS C. a upotrebljava se za tanke Iimove i za kutne zavare. 2.) volframovom (»tungsten«) elektrodom (postupak TIG) kovinskom (»metal«) elektrodom (postupak MIG) - I I I - u ugljicnom dioksidu (CO~ kovinskom elektrodom (postupak u vodenoj pari iIi smjesi mtitnih I pod mtitnim prahom (postupak EPP) pod mtitom vodika atomiziranjem (disocijacijomvodikovih molekula i njihovim ponovnim spajanjem.00l 1971) 1. Termitni pra§ak. a dodatnu zicu. Postupak se moZe obavljati u slobodnoj iIi mtitnoj atmosferi. Ako se elektroda tali. Lucno zavarivanje ugljenom elektrodom Plameni luk nastaje izmedu dviju ugljenih elektroda iIi izmedu elektrode i predmeta koji zavarujemo. s. Za stvaranje plamena sluze acetilen. Na:jbolji plamen daje acetilen s kisikom. Z a v a ri v a nj e p Ia men 0 m. Po potrebi dodajemo . Kovinske elektrode koje se ne tale (volfram).elektrodom s pl~tem . .zicom za zavarivanje jo~ i dodatni materijal. a) Lucno zavarivanje u sJobodnoj atmosferi . Aluminotermijsko zavarivanje taljenjern. vodik Hi tdki ugljikovodici (benzen.

.) Rastaljenu kovinu ~titimo za~titnim plinom.. 3 FeO + 2 AI -+ 3 Fe + AI203 + 835 kJ Fe203 + 2 Al -+ 2 Fe + Ah03 + 820 kJ - - .struja.2. 15 8 8.. .termit . vec samo u tockama.sastoji se od jednog dijela aluminijskog pr~ka i triju dijelova zeljezni~ oksida (okujina) ....kao eksotermijskog dijela smjese te sitnih celicnih otpadaka i legirnih dodataka za dodatnu kovinsku masu. Otpomo zavarivanje Za zavarivanje potrebna toplina stvara se u dodiru medu dijelovima koje treba zavariti kao Jouleova toplina Q=Ult=12Rt gdje su: U .. b) Zavarivanje plazmom Kovinu talimo toplinskom energijom plazmenog luka. tracnica i sI. c) Zavarivanje laserom Kovinu talimo usmjerivanjema laserskog snopa na mjesto zavarivanja.1. ... Aluminotermijsko zavarivanje Aluminotermijsko zavarivanje je postupak zavarivanja kemijskom energijom koja se oslobada pri eksotermijskoj reakciji medu aluminijem i zeljeznim oksidima. (Plazma nastaje disocijacijom i ionizacijom plina. .0. .0 3 izoad 3 Promjer elektrode mm 5 6.l Postupak je prikladan za zavarivanje te~kih strojnih dijelova.5 1 2 3 4 5 6 asti lim 400 500 800 1200 1500 1900 2300 Pritisak elektrode N oksidirani lim 800 1000 1500 1900 2400 2900 3500 623 L. Mogu se zavarivati vrIo sitni predmeti.4..vrijeme. . .~toje dovoljno da se materijaI pod pritiskom zavari. .3000 0C): ..0 1. Ne moze se zavarivati neprekinuto.10 Debljina pojedinog lima mm 0.elektricni otpor i t . .12 12.7. Reakcijska smjesa .2.napon. Debljina pojedinog lima mm 0. I ..3 0. U medusobnom dodiru obaju dijelova moze se postici temperatura 1260.1. . R . pri cem se oslobada znatna toplina (temperatura dostize2800. Pri eksotermijskoj reakciji (redoks) termita reducira aluminij zeljezne okside te i sam oksidira. Posebni postupci zavarivanja a) Zavarivanje elektronskim snopom Kineticka se energija ubnanih elektrona pri udaru u kovinu pretvara u toplinu kojom talimo materijal. 10. 1480 DC.

.7 0. ....2 2.70 70..6 3. .0.10 6.2 10.0 2..0 5.... 0.8 .5 1.12 ....5 - .5 0.75 2 2.0. .. 1..2 . . 0.9 .75 1 1.15 . .25 1..5.9 9.14 14.0.dodatnom oznakom s tri simbola koji oznaeuju mehanicka svojstva Zice i to (redom): vlacnu evrstoeu Rm u N/mm2.3. u svicima do mase 40 kg.opCom oznakom P.7.5. Duljina Zica: u komadima od 1000 mm..75 1. .6) 2..... KV = 100 J oznaka: P-343 Promjeri Zica: (1.5 2.H3.1 1.0 6..5 1. .. . .7 4.6.. 12. A = 29%.6 . 4.5 3. . ..6 6.1." Zavarivanje plamenom :l:ice za zavarivanje plamenom (JUSC. 8 5.. .. 8.25 3 3..9 0. 4.15 4... 100 l 624 I 2.50 50. Zavarivanje acetilenskim plamenom Kisik Debljina potroak predmeta pretlak bar Vb mm 0. ..25 50 85 165 325 500 750 1200 1700 2500 Acetilen potroak Vb 50 75 150 300 475 700 1100 1600 2350 celik Bmna zavarivanja mIh lake kov.2.3 .. ..30 0..5.20 20. 7....12 7. postotno produljenje A u % i prekidnu energiju (udamu Zilavost) KV u J: Cvrstoea Rm N/mm' Simbol Postotno produljenje A % Simbol Prekidna energija KV J Simbol 340 340 400 430 470 510 550 590 0 Z Y 1 2 3 4 5 6 - 14 14 18 22 26 30 0 Z 1 2 3 4 5 30 30 60 90 120 150 Z 1 2 3 4 5 Primjer: svojstva Zice: Rm = 480 N/mm2.2 30..4 4.i .3 mm.. ..2. 2.5 0.0) (1.5 1.3 .5 3500 4750 7350 3300 4500 7000 0. ...051-1981) Za zavarivanje plamenom celika upotrebljavamo eelicne Zice koje se oznaeuju dvostrukom oznakom i to: ..

0 Baina rezanja mIh 22 19.0 190.5 Kisik polrok Vb 35 75 150 300 500 Kisik Potrooak vodika Vb 140 300 675 1350 2250 Baina zavarivanja mIh 7.2 2.5....5 2. Rezanje plamenom nelegiranih celika Debljina predmela mm 5 10 20 50 100 150 200 300 Kisik pretlak bar 2..0..0 5.0 22.0 10..5 57..5 6 5 3....0 13.5 Baina zavarivanja mlh 4.2.4 4.7 3.5% je rezanjem plamenom moguee jedino dodatnim zagrijavanjem.0 polro!ak Um 65 120 215 580 1240 2180 3125 5650 POlro!ak acetiJena Um 13.75 2.5 1.10 6. bakar i lake kovine rezemo pro t a Ij i van j e m plamenom ili elektrodom (rezne povrlinenisu osobito Ciste).0 3. 1 1..0 111.5 16 11 7..3... pri eemu se iskori~tava toplina izgaranja (oksidacijska) zeljeza..7 Zavarivanje plamenom Debljina predmeta mm 0..2 2.2 Re z a n j e k 0 v i nap I a men 0 m (»autogeno«) upotrebljava se za eelik.5 pretiak bar 1 1.5-.9 4.3%...25 1.2...1 rasvjetnog plina potro!ak Vb 80 130 270 500 Rezanje kovin3 POlro!ak rasvjetnog plina Vb 200 350 600 1200 1... Posebno se lako plamenom reze nelegirani ili slabo legirani meki celik C < 0..0 7.5. Upotrebljavamo gotovo sam kisik..3. 41 . .. Razliciti posebni postupci rezanja plamenom omogucuju rezanje i u slueajevima kad obiean postupak nije upotrebljiv..Zavarivanje vodikovim plamenom Debljina predmela mm 0. . .5 0.0 4.25 1. Rezanje plamenom legiranih eelika ovisno je od pojedinih legirnih komponenata..3 1.75 1 1 1..75 Sivi lijev...5 0.6 pretlak bar 0.0 258.5 9. pri tvrdem eeliku C > 0.0 155.0..0 20.Slrojarski priru~nik 625 ..5 1..

140 itd.debeo ostale vrste Oznaka 0 R RR S 4) Iskoristivost (JUS C.osrednje debeo (TiO..: 110 . elektrode s jezgrom.opCa oznaka. elektrode s pla~tem (oblozene). Obloiene elektrode za rucno zavarivanje nelegiranih ili slabo legiranih lelika s malo ugljika (JUS C.e 430 20 +20 431 22 0 432 430.1982) Oznaku elektrode sastavljaju: .H3.020 .ElektroluCno zavarivanje Za elektrozavarivanje na vanj~tinu razlikujemo celika"upotrebljavaju se celicne elektrode. J 626 . 1) Opca oznaka elektrode je: E 2) Oznaka mehanickih svojstava: Postotno Temperatura koja Vlana vrstob.oznaka poloZaja zavarivanja. tj.120 .011 ..H3. - - .1982) je omjer kovinske mase rastaljene dodatne tvari i ukupne mase Gezgre i pla~ta) ispitivane elektrode. . ako je njena vrijednost veCa od 105% i to uvijek zaokruZeno na pune desetice.510 433 24 -20 24 -30 434 435 24 -40 1 510 18 +20 511 18 0 512 510. produljenje odgovara udamoj A Zilavosti Oznaka Rm % N/mm' KV = 28 J min. . iskoristivosti.oznaka vrste struje. oznaka oznaka tipa pla~ta. Oznaka iskoristivosti navodi se samo u slueaju. . . S obzirom gole elektrode.) rutilan .610 20 513 -20 20 514 -30 20 -40 515 I - - Vrsta plta kiseo kiseo ruillan baziean celulozan 3) Oznaka vrste pl~ta Oznaka A AR B - e Vrsta plta oksidan rutilan .130 . .oznaka mehanickih svojstava..

20°C. produljenja A iznad 22% i udarne zilavosti KV iznad 47 J pri -20°C. produljenja A iznad 23 % . . za zavarivanje u svim poloZajima osim okomito prema dolje pomocu istosmjerne struje. s bazicnim pla~tem. iskoristivosti 158%..2 ml!100 g: oznaka elektrode: E 51 3 B 16020 2H - 627 .5) Oznaka polozaja zavarivanja: Polozaj pri zavarivanju svi polozaji svi polofaji osim okomito prema dolje svi sucelni i kutni polofaji u horizontalnom i horizontalno okomitom poloiaju svi sueelni i kutni spojevi u horizontalnom polozaju svi polozaji u koritastom polozaju 6) Oznaka vrste struje Izmjenicna struja Istosmjema struja nazivni napon praznog hoda preporucen polaritet + +ili- Oznaka 1 2 3 4 5 Oznaka 0 1 - + +ili- 50 V 70V 90 V - + +ili+ 2 3 4 5 6 7 8 9 Tablica vrijedi za elektrode promjera d ~ 2. Rm iznad 500 N/mm2. rudarne vlacne cvrstoce zilavosti KV polozajima za zavarivanje u svim izmjenicnom strujom i s naponom praznog hoda 50 V ili istosmjernom strujom na pozitivnom polu: oznaka elektrode: E 43 2 R 13 Opla~tena elektroda. uz koliCinu vodika u Cistoj kovini zavara 1. vlacne cvrstoce Rm iznad 560 N/mm2.. postot. Pri manjim je promjerima potreban vi~i napon praznog hoda.. 7) Za bazicne elektrode (B) oznacuje se i kolicina vodika u cistoj kovini zavara: Kolicina vodika u ml Oznaka u 100 g ciste kovine zavara mV100 g H 3.3 3H 1 P rim j e r i z a oznake elektroda: iznad Opla~tena 71 J pri elektroda + 20°C i iznad s rutilnim 20 J pri pla~tem osrednje debljine. postOI.5 mm.5 2H 1...

1984) Oznaku elektroda tvore: opCa oznaka oznaka kemijskog sastava oznaka vrste pla~ta oznaka poloZaja zavarivanja i vrsta struje.0 Si 55 Ni. 8 Fe.H3. 0. 4.5 Fe 65 Ni. 3) Ozoaka vrste pla$ta: . Vrsta slitioe Cistekovioe zavara sivi lijev sivi lijev.016 .1984.0 Si Co + lOA! Cu + 5 So Co + 8 So {NiCu I NiCu2 Ni CoAl na osnovi bakra ( CuSo 1 CoSo 2 Navedeoe su zaokruZeoe prosjeene vrijedoosti karakteristicnih sastavioa.5 Fe 85 Ni.03 Si zeljeza oa osoovi nikla Fe + 53 Ni.4 C. E. 2. 40 Cu. u % skupioa Fe + 3. 627 (pod 5 i 6). s grafitnim pl~tem.9 Si oa osoovi Fe + 0. 4. 30Cu. 4. 4.Elektrode s pial/em za rucno zavarivanje sivog lijeva (JUS C.15 C. Vrsta pla$ta bazieao grafitao baziean s grafitom oa osoovi soli i celuloze ostaIe vrste Ozoaka B G BG S V 4) Oznaka polozaja zavarivanja i vrsta struje Ovdje vrijede jednake oznake kao kod elektroda za zavarivanje celika str.vidi Pr i m j e r oznake elektrode: Elektroda s pl~tem sa Cistom kovinom zavara FeNi (55/45%). legirao iz pla$ta felik slitina nikla i zeljeza slitioa nikla i bakra nikal aIumioijska brooca kositreoa brooca Ozoaka elektrode FeC I FeC2 Fe NiFe I) OpCa oznaka elektrode: 2) Oznaka kemijskog sastava: Vrsta elektrode karakteristiCoi sastav. samo za horizontaIni poloZaj zavarivanja istosmjemom strujom na pozitivnom polu iIi izmjenicnom strujom pri naponu praznog hoda 75 V: oznaka elektrode: E (NiFe) G 49 I l 628 J . 0 16 . H3. . Podroban kemijski sastav svih navedenih elektroda vidljiv je u staodardu JUS C.

250 6 240.. 5.5 1.25. 6 6 - 6 6 Priprema rubova za zavarivanje celika pri vecim debljinama Dubina Kut Debljina lima otvora otvora Skica s a b a mm mm mm . 4.25 4 130. 4.j b ! 1 1.130 4 140.5 90.. 4 3. 4. 80 60. . . 5 4. platem s jezgrom 2 2 2 2 2 2. b 8 10 12 14 16 14 16 18 20 25 2 2 2 2 2 1. 4.260 6 230. . 5.25. 4. 5. 5 3.. 4. 5 5 5 5 5 12 1.110 2..5 4.. 5 4. .25.. 5 3.200 5 180. 70 3 90. a U /N 50 60 70 80 30 36 42 48 20 24 28 32 60 60 50 50 60 60 60 60 90 100 110 120 54 60 66 72 36 40 44 48 50 50 45 45 50 50 50 50 629 : " . .330 Debljina lima s mm Elektrode s debelim pla!tem promjer mm jakost struje A 2 50..25 4 4 4 4 4 Priprema celika za zavarivanje (neki slucajevi) Slika .25. . 4. 5 3. 4 3.190 5 190. 5 4.. 3.. 5 4. 5 3.160 3. 5 3. . 4.5 1. . 4. 5... 5 4.25. 4...5 1. 5 4. s tans debelim kim pldtem. .5 1 2 2 2 1 Promieri elektrode mm gole. 350 Razmak limova b mm 0 0.. 5 4.25..5 2 2 - b 4..Potrebna jakost struje Gole elektrode. 5 4.25. 4.25. elektrode s tankim platem i elektrode s jezgrom promjer mm jakost struje A 2 50.5 2 3 4 5 5 6 . 4.5 3 3.

1...2..1.s ugljenom elektr. 3 &5 1~ ~~ u~~ Upotrebljivost najznacajnijih postupka zavarivanja i rezanja plamenom Debljina mm Naan zavarivanja eelik elno iskrenjem tokasto kolutno plamenom elektroluo ...1000) 1.5 1.. 0. . .s kovinskom elektr ...30. .pod prakom rezanje plamenom 5.40 - - Cu slit.1.2..2 Cu2.. 10 - - J 630 ... .3 ~ ~ ~~~ ~ ~~mm 7 a..40000 mm2) (do 10000 mm2) 2 x 12 2 x 5 0.40 2.. . ......u argonu ... ..u vodiku za materijal lake kovine ostale kovine Cu. Izravnavanje deformacija Q am m smm 2 2.30 Cu 2. ..1....100 0. .3 30 15 3 8 30 30 30 35 18 3 10 3 35 I 12 I Jo 35 Deformacije konstrUkcija zbog skupljanja zavara ' Uzdufua deformacija Zavar Kut delorm. 100) 1. 25 2. Cu 2.Priprema rubova za zavarivanje za dvostruki Debljina ploa s mm 140 160 U-zavar kod debelih ploca: Oblik utora I a mm 60 70 Olvor utora I b mm 16 18 I x mm 20 30 40 50 60 70' y mm 8 10 12 14 16 18' Samo kod debljine ploea s Priprema celicnih ploca za celicne konstrukcije = 160 mm.. mjed (do 500 mm2) Cuslit.12 1..40 2.8 (0. 15.20 - ..500(.40 (.!.5...2x2 Cu slit. ~ mm 5 6 ~ amm aO smmlamm aO 11° 2. .40 1.5 0... Pb 2....1..

Be). Dodime plohe spajanih dijelova ciste se mehanicki. silikata i sI. 415). Zilavi su. boraks Na2B407 . 414). Pri dvokomRonentnim Ijepilima djeluje na Ijepilo (kao pastu ili tekuCinu) tik pred Ijepljenjem primje~ani otvrdivac koji izaziva polimerizaciju Ijepila. Jednokomponentna Ijepila su pripremljena kao pasta s prikladnim rastapalom. a time i njegovo oCvrlCivanje. bakreni ili mjedeni (str. 415). organska Ijepila (od naravnih ili umjetnih spojeva ugljikovodika. koje pri Ijepljenju ishlapi. kolofonij. - Ljepila za Ijepljenje kovina: 631 . salmijak NH4CI.pomoena sredstva: borni spojevi (npr. do temperature nad taMtem lema pri posrednom zagrijavanju lema (umetnutog) putem ugrijanih spajanih dijelova. dok se duroplasti De mogu zavarivati. du~ikom). npr. vruCim alatom. dok se spajani dijelovi samo zagriju: do temperature pod tali~tem lema uz neposredno zagrijavanje lema (Iemilom iIi plamenikom). - UEPUENJE KOVINA anorganska Ijepila (mineralnih. ili su suho umetnuta medu spajanje plohe te lijcpe pri dovodcnju toplinc. LEMUENJE Lemljenje (Iotanje) je spajanje kovinskih dijelova pomoeu lema kao dodatnog materijala. visokofrekventnom strujom. ali su krhkija. 10 H20) s dodacima fluorida.Zavarivanje plasta Od plasta prikladni su za zavarivanje termoplasti i elasti. . dok su taIila fluoridi i kloridi lakih kovina (Li. kemijski i pomoCnim sredstvima. epoksidne smole) vezuju fizikalno ili kemijski. - Meko lemljenje Za meko lemljenje celika i nezeljeznih kovina upotrebljavaju se: meki lem (vidi str. trenjem itd. Za lemljenje aluminija upotrebljavaju se posebni lemovi (str.pomoena sredstva: cineani klorid ZnCh (sa solnom kiselinom HCI). 414) ili srebmi lem (str. . keramickih ili staklastih sastavina) su postojanija pri vi~im temperaturama. fosfata. no postojana su samo pri nmm temperaturama (do oko 150°C). Plasti se zavaruju vruCim plinom (zrakom. - Tvrdo lemljenje Za tvrdo lemljenje celika i nezeljeznih kovina potrebni su: tvrdi lem. Pri lemljenju se lem rastali.

kutu rezanja rp i prednjem kutu y v. .strugotina gdje maCe: rp .T = (T2 T2 i temperature materijala Th (. Vc . - - 632 .spec.alal b . Brzina deformacije materijala u ravnini rezanja iznosi Vs = Vc cos y/cos (cp - y) Pri obradi filavih i mekih materijala redovno nastaje neprekinuta (tekuca) strugotina. Neprekinuta strugotina nastaje ako materijal mofe postiCi neki minimalni stupanj deformacije.prednji kut rp = arc tan [cos y/(8t. dok je strugotina pri obradi krhkih materijala izlomljena i rastrgana. c .specificna sila rezanja (sila po jedinici povdine).] Faktor sabijanja ovisi 0 brzini rezanja VC. a. top!.gustoea. Faktor sabijanja iznosi 8t.T. - sin y)] Za y = O. kapac. Nastali toplinski tok iznosi 4>=Avckc gdje su: A . = Vc sin rp/cos (rp - y) = vd8t. Najveci se dio energije utro~en na o~trici alata za odvajanje strugotine pretvara u toplinu.' .kut rezanja i y. A vc!. = hJh = cos «P - y)/sin rp > 1 alata.brzina rezanja. materijala.presjek odvojenog materijala. Toplina nastaje: . Strugotina klizi po prednjoj plohi brzinom vp koja ovisi 0 brzini rezanja VC.slraInja ploha c .zbog kidanja atomskih veza u obradivanom materijalu (u podruCju rezanja). je cp= arc tan [lI8t.zbog trenja izmedu alata (na strafnjoj plohi) i izratka te izmedu alata (na prednjoj plohi) i strugotine.prednja ploha d .'c < 4> T1) temperaturna razlika izmedu temperature strugotine gdje su: lJ.OBRADA KOVINA ODV AJANJEM Osnovi CESTICA a Pri obradi materijala odvajanjem ces'tica nastaje strugotina debljine hc' koja je veca od debljine rezanja h. kc . Toplinski tok koji zagrijava strugotinu iznosi 4>' = lJ.

Geometrija oitrice Kutovi alata -+i ! P .~~ stramji (slobodni) kut y smjer uZduin~' Pasmaka sn1er popreCnog posmaka ~ 1 . [asetom na oItrici ifi [asetom PWM.kut nagiba - mni kut astri klin zoobljenast astrice faseta no astrici fa seta no prednjaj plahi na prednjoj Pojacanje klina zaobljenjem.kut klina a: - Oblici oUrica . ~ foseta no prednjaj plahi na Odvodenje strugotine olaklavamo prednjoj plohi udub/jenjem ill [asetom 633 ...~ stepenicc zo aDlikavanje strugatine udubljenje stepenicom.- - ~ / / prednji (radni) kul £ postavnikut A.

= kc1x1 bh(hslht' .posmak.0645 C.specifienusilu rezanja.posmienu silu Ft .30 0.odrivnu silu Fp' .5421 C.25 0.4731 C. .30 0.18 0. b .' = F.26 0.17 0.21 0.1731 C.Tokarenje Si/a rezanja alata F.. ovisan 0 materi- Specificna si/a rezanja kc IxI i eksponent Cc Obradivani materijal relik C. - standardnu debljinu strugotine 1 mm. C Si~45° Cc C( sIn. rastavljamo u tri komponente: .26 sivi lijev SL 25 tvrdi lijev bronca mjed Al . koja mora svladati otpor rezanja materijala.' ) 634 .19 0.26 0.17 0.4732 kc1x1 N/mm2 1990 2110 2260 2220 2130 2100 2260 2240 2500 Cc Obradivani materijal kc1x1 N/mm2 Cc 0. h hs geometrijsku ap rezanja.postavni kut.4320 C.. glavna sila Fe' iznosi F.0545 C. Cceksponent debljine.~irinurezanja...glavnu silu Fe F=YFl+Fp2+F/ Glavna sila Fe iznosi Fe b = alsin" h=fsin" gdje znare: kclxl debljinu strugotine.1531 C.26 0.'.slitine 1160 2060 1780 780 640 280 0.0745 C.19 Za odredivanje posmicne sile Ft i odrivne sile Fp cesto upotrebljavamo omjer koji vredi za postavni kut " = 45°: Ft : Fp : Fc = 1 : 2 : 5 Vz drukCiji postavni kut . f jalu.slitine Mg .18 0. - dubinu .14 0.

..6 mm.10 0...4 5... ..1000 v telik 1000....') m/min pri >osmaku((mm/okr.. Vc.10 4. prekinuti rez s dubinom rezanja do 6 mm i posmakom do 0.....vidi str. neprekinuti rez s dubinom rezanja do 3 mm i posmakom do 0..5 do dva I:0smaka..0..89 635 - ..veliki presjek.. .... : vc.10 0...so = 1..brzina rezanja za postojanost T = 240 min......10 135 110 - - 110 90 - -3 -3 0 -7 -3 -7 5..".4 5..4 5.10 70 60 250 210 95 80 40 32 27 75 65 30 25 22 50 45 20 17 14 180 150 85 70 60 155 130 65 55 45 110 85 45 35 25 55 45 22 18 14 25 15 15 20 50 30 15 15 - 0 0 -5 4 4 -5 0.26 : 1 : 0. s .Kutovi o/trice i brzine rezanja pri tokarenju celika alatom od tvrdog metala Obradivani materijal vrsta evrstoea Nlmm' < 520 -rg !! tvrdi metal') m PlO Not prednji kut i kut nagiba (")3' .700 m v lijev m > 700 v meki m < 500 telik v polutvrdi 500.700 m telik v m tvrdi 700.) 0.10 5.1400 m v legirani telik m 1400..4 0.10 0.700 lijevani nerdajuCi telik 600.10 3.700 kovani 1500.4 5.4 5.... .1800 P 30 PlO P 30 PlO P 30 PlO P 30 PlO P 30 PlO P 30 PlO P 30 K 10 K 10 K 10 KIO P 20 P 20 6 6 6 6 6 15 12 12 10 10 8 6 6 4 4 8 - -5 -5 -7 -3 .. 633.. v ....Ytje kut fasete na prednjoj plohi..6 v teliCni 520..5 mm. Kut fasete na stratnjoj plohi at = 6°.6 165 135 5.. ') Vrste tvrdih metala c.2 0. .3 mm.1800 s Mo tvrdi m telini s lijev Mn tvrdi m elik s kovani nerdajuCi telik 600.8 1.1 0...\ Y Yt Brzina rezanja vc.: VC".. ~irokeod 0... prekinuti rez s dubinom rezanja do 10 mm i posmakom do 1.4 - 0.osrednji presjek..4 5.... ..4 30 5.10 0.4 - 80 23 1) m mali presjek...... ..10 0.. Za druk~iju postojanost alata vrijede ovi omjeri brzina rezanja: vc..0..4 220 185 5...10 0.5 30 18 18 25 65 40 18 - - - m K 10 6 s K 10 6 -5 m PlO 12 s P 20 12 0 m K 10 0 s K 10 0 -5 15 45 25 12 - .4 85 65 5. 390.. 3) Kutovi na aJatu-vidi str.5 3.10 O. a = 8°.

.4 0 5..........2 0...2300 250.4 6 5....7 Brzina rezanja vc'I mlmin pri posmaku f (mmlokr.4 0 5.200 aluminij.400 120..) 0.. AI-slitine Al-slitine AI-slitine ... mjed 12 10 = 15 10 8 8 6 150...150 70.7 0 0 0.85 cmi tempera- m v m v m s m s m s m s m s K 10 7 P 20 7 K 10 K 10 K20 K20 K20 K 20 K20 K 10 7 7 5 5 5 5 6 0.... E :> m v m v m v tvrdi metal2) K 20 K 20 K 10 K 10 K 10 K 10 Not stratnji.500 = 12 = mjed. ...300 120...250 ...200 sivi lijev 200.3 0 0 10 8 = 28 8 6 = 16 < 13.400 150. 6 0......5%5i AI-slitine > 13.7 6 0...S1.120 50..700 ...40 45....500 80......60 60..7 6 0.400 .5%5i - m s m s K 10 8 K05 8 6 = 11 0 0 100. bronca 85.250 200..250 sivi lijev legirani bijeli tempero250...6 75 45 23 70 65 50 45 40 35 30 27 21 20 18 16 vanilijev 35...1500 150....90 6 = 8 .4 5. prednji i nagibni kut (")31 a 7 7 7 7 6 6 af 5 5 5 5 4 4 y }.110 8 0....200 150..7 -5 0 65 70 45 55 45 40 60 50 45 40 35 28 - vanflijev bakar.. .1 0.4 3 5...Obradivani materijal vrsta tvrdoca HB ..4 O.

Vp brzina pri povratnom hodu. .. .-10 0. 900 No! rezni') materijal 'p 40 h.standardna debljina rezanja 1 mm. .. . 20 12 12.« brzorezni eelik vrhunskog haIiteta . K20 h. j...dubina rezanja. j.~irina rezanja. -150 3) lIe24. 20 4 y. 15 4 -5. 800 750. Za specificnu silu rezanja ke1x1 i eksponent Ccvalja odabrati iste vrijednosti kao pri tokarenju (vidi str..h.10 10. h .. a .5 1. je brzina rezanja pri postojanosti alata T 240 min. GIavna sila rezanja (pri blanjanju iIi dubljenju) iznosi - Fe = ke1x1 b(hslh)Cc gdje su: ke I x I = alsin X h = fsin X sila rezanja.20 8 15 .220 HB 10.. Cc eksponent debljine ovisan 0 materijalu. .0.5 Brzina rezanja lie'" mlOOn) pri posm.26: 1 : 0. noZa za dubljenje razlikujemo: - radni hod pri gibanju napred nof rere povratni hod pri gibanju natrag . 500 500 .: lie'" = 1.. . . X postavni kut.6 60 48 40 28 23 20 55 45 38 21 17 15 40 35 30 14 11 10 50 40 30 25 18 14 55 45 35 32 26 24 - -5.-10 - I) Vrste tvrdih metala (P 40..84 lIe60: lie24.: lie'" = 1. j. 390! . P 40 h. j.85 637 . 634). 0. Uz drugu postojanost :>lata vrijede odnosi brzina rezanja: - = pri obradi eelika pri obradi sivog lijeva lIe60: lIe24. pri dubljenju (horizontalnom iIi okomitom) giba se suport s norem pravocrtno prema stolu s izratkom... f . b . 383! ') Kut nagiba ).0 1. . f mm 0.. - Prosjecna brzina gibanja stola odn..specificna - - Kutovi na noievima od tvrdog metala ili brzoreznog celika i brzine rezanja pri blanjanju ili dubljenju celika i sivog lijeva Obradivani malerijal fvrslaCa Rm vrsta I N/mm2 tvrdoca HB meki celik polulvrdi eelik rvrdi celik sivi lijev sivi lijev 400 .15 8.. noZa za dubljenje iznosi vrn = 2 VdVp/(Vd+ b vp) gdje su: vd .vidi str. . .180 HB 200.nof ne refe. ... j.debljina rezanja.5: 1 : 0. kutovi (")') y 15.. Pri gibanju stola odn. = -6..posmak (pri dvojnom hodu). j..Blanjanje i dubljenje Pri blanjanju se giba stol s izratkom pravocrtno prema suportu s nofem. 140. P 40 h. K 20) vidi str.5 5 .. hs . ... K 20 h.brzina rezanja pri radnom hodu..

tvrdi meki bakar..f svrdla).1 5000 4000 3700 3300 2700 2100 1700 1800 1350 900 0. Sila rezanja za ostrice Fez = dfzkJ2 = dfkJ4 kc (N/mm') gdje je kc specificna sila rezanja (za jedinicu presjeka).) 0.4 4000 3200 3000 2650 2050 1500 1150 1250 850 550 0. legirani .slitine 30 25 35.fz .posmak za ostricu..45 VtSni kut tp(0) 118 118 118 118 140 130 140 100 Presjek odreska - za jednu ostricu .za obje ostrici At = dfJ2 = df/4 A = dfz = df/2 .6 3500 2850 2700 2350 1750 1200 900 1000 650 400 0.0245 sivi lijev.slitine Mg - evrstoee Rm > 700 N/mm' za poboljsanje. .5 3750 3000 2850 2500 1900 1350 1000 1100 750 475 0. Obradivanimaterijal eelik Rm> 900 N/mm' C..20 40.0545 C.evrstoCeRm < 700 N/mm' - 3:L sivi lijev bakar.2 4600 3700 3450 3050 2450 1900 1500 1600 1150 750 pri f (mm/okr. bronca AI . .Busenje i razvrtavanje Vijaeno svrdlo' reze s dvije ostrice.0645 C. bronca mjed AI ..promjer svrdla. .posmak (za 1 okretaj pri cem su: d . Prostoma krivulja po kojoj su smjestene ostrice je zavojnica.3 4300 3450 3200 2850 2250 1700 1300 1400 1000 650 . 40 30 40 18.0745 C. Kut uspona zavojnice i vrsni kut svrdla ovise 0 materijalu koji treba obraditi. 638 Naziv »spiralno« svrdlo. kako se eeslo naziva. . nije ispravan.slitine Mg slitine - 0.45 40. . Obradivani materijal eelik Kut uspona .

28 355 0.31 224 1.lmin f mm/okr.80 Promjer razvrtala.08 1400 0.71 280 1.36 63 180 0.25 45 0.25 140 0.24 11.45 140 0.B u ~ e n j e svrdlima od brzoreznog relika Obradivani materijat relik 500 N/mm2 Brzina Brzina rezanja Vc vrtnje n i m/min posmak f 35.10 560 0.0 n okr.4 mm za promjere 40 i 63 mm 639 . n okr.63 56 1.12 56 1.lmin fmm/okr.40 112 1.2 5. n okr.25 450 0.20 224 0. Odstupanje od promjera: -0.90 710 0.3 355 0.lmin fmm/okr. n okr.14 Promjer swdla d (mm) 10 16 25 40 1120 0.S 22. n okr.40 .20 710 0.10 900 0.40 140 1.56 450 0.45 710 0.lmin fmm/okr.16 355 0. n okr.20 560 0.36 224 0.lmin fmm/okr.12 71 0.28 280 0.00 112 0.3 mm za promjere 16 i 25 mm -0.50 90 1.10 16 25 40 224 0.56 90 0. n okr.00 450 1.90 140 0.0 18.56 71 0. n okr.25 355 0.16 224 0.20 140 0. n okr.22 450 0.45 112 0.32 280 0.00 90 0. celik 700 N/mm2 legirani relik sivi lijev do SL 20 sivi lijev do SL 25 6.2 0.12 560 0.18 900 0.lmin fmm/okr.4 11.3 i 10 mm -0.50 112 0.71 45 0.0 22.3 1800 0.lmin fmm/okr. sivi lijev do 200 HB sivi lijev iznad 200 HB bakar i bakrene slitine lake kovine 6.0 2.25 180 1.5 1.12 355 0.80 1120 0.10 18 0.40 28 1.40 71 1.16 1120 0.40 11.25 63 35.lmin f mm/okr.lmin fmm/okr.12 280 1.lmin fmm/okr.90 180 1. n okr. d (mm) .18 710 0.5 n okr.2 mm za promjere 6.45 Ra z v r t a van j e razvrtalima od brzoreznog celika Obradivani materijal relik do 700 N/mm relik iznad 700 N/mm2 Brzina Brzina rezanja Vc vrtnje n i m/min posmak f 7.2 28.90 180 0.25 90 0.80 280 0.10 112 1.90 28 0.lmin fmm/okr.6 14.32 56 0.40 180 0.22 560 0.

.. .. ....75 1.3 3. .. "_u ureznici i Dareznice 2.. 1300 Pi/jenje tracnim Brzina rezanja Vc m/min srednja 30 20 14 pi/ama Broj hodova (dvojnih) u min 140 pri hodu pile (mm) 150 160 93 108 98 73 67 63 50 47 43 Brzina rezanja Vc m/min 80 lOO 400 . 12 8.5 2...5 2.. 55 35 . ...Rezanje navoja na tokarilicama brzoreznog eelika Obradivani materijal ..3 4. .5 1. . ..6 2. 4.3 3...4.3 2. . 700 700.14 25.4 1.....18 12.. .. ....4 4.. 8 5. . 250 640 . 600 100.. 12 9. 14 9. . 300 400 . 12 20 30 (i revolverskim tokarilicama) alatom od Brzina rezanja Vc (m/min) tokarski ili navoj... 8 25 25 25 25 30 40 40 40 14.8 4. bronca lake kovine Hladno rezanje brzina brzina rezanja Vc posmaka vf m/min mm/min 15. . 5 4........... 12 2.5. .5 4..5...3 2. 6 5.8 12.9 3.... 10 8.. .5 4... . ... . 12 2.10 6..7 2. .....8 6..5 2..5..200 100.4 3. ...4 3... 4 4. 6000 50 .5 2. Pi/jenje kruinim pi/ama Obradivani materijal sivi lijev eelik mjed. 10 6.....5 9. 1200 najveCa 47 32 22 Obradivani materijal sivi lijev' konstrukcijski eelik alatni eelik Brzina rezanja Vc m/min 20. .5 4. .5 3..4 1. .. .30 tvrdom korom.. ..40 40 automatska navojna glava g Piljenje kovina Piljenje okvimim pi/ama Cvrstoea obradivanog materijala N/mm' ... .. korak navoja P (ml1!t nof 6... ... ..8 6. .20 4. 1. I 4.5..3 3.... .... . 3... .5... 16 10.. . . 45 20. . .. . 4.4 3.3..5 3.9 8... 10 8. 12 2.... .5..300 Vruee rezanje brzina brzina rezanjaVc posmaka vf m/min mm/min ...... . .. ....12 6... Obradivani materijal bakar mjed.5 4.5 4.34 30.....1000 1000 ..8 5.. 55 30.5 2. 3 2. crveni lijev lake kovine Priljevci s grubom.12 4....30 60 20.6 9..... . ..6 4.2 1. ..5.5 3. . 60 100... 12 10.6 4. . 10 6..5 2. 12 1..

eksponent debljine. Zj sila rezanja.26 0. Prosjecna glavna si/a pri glodanju Fzmed = bhmedkclxl(hslhmed)C. Brzina rezanja iznosi Vc= d:lt n gdje su: d .1731 N/mm2 2050 2200 2200 2300 2200 kClxt b = alsin" hmed qJI Cc 0.19 041 B21rh) N/mm2 2200 2300 2300 2600 1050 2100 kC1X1 42 Strojarski prirufnik - . qJ: Ceono glodanje Obodno glodanje --en b=B hmed= 2 asiqJsd qJs= arc cos (1 - 2a1d) a . hmed .prosjeena geometrijska debljina strugotine.5421 <'::. Zj . . hs .0545 <'::. Zf broj zubaca glodala.18 = arc sin (2B1/d) Obradivani malerijal eelik <'::.17 0.prosjeCni broj zubiju gIodala koji refu u zom kuta qJs(rad).~irinaobradivane plohe Obradivani malerijal eelik <'::.21 0.geometrijska ~irina strugotine.Glodanje Glodanje povezuje krutno gibanje glodala (brzina rezanja) i pravocrtno gibanje izratka (posmak).promjer glodala.14 0. gdje su: kc I x I ..l2n = n/180. Pri obodnom glodanju razlikujemo protusmjerno glodanje (glodanje protivno smjeru posmaka) i istosmjerno glodanje (glodanje u smjeru posmaka). n .promjer glodala B .4732 sivi lijev tvrdi lijev = Sz sin xl d .brzinu - = flZfn .26 0.0645 <'::.4320 <'::.0745 C.4731 <'::.26 0. ovisan 0 materijalu. Posmak za svaki zubac gIodala fz gdje znace: f posmaka.dubina glodanja d . Z . Glodanje mofe biti obodno ili ceono. 0.brzina vrtnje trna glodala.standardna debljina strugotine 1 mm.specificna qJs Zj = ZfqJ.1531 C.30. b .26 0. (B 11qJI + IP2 = arc sin (2B2/d) Cc 0.20 0.

..Smjernice za broj zubaca na glodalu od brzorez 1UJgcelika (za obradu normalnih materijala) Glodalo la duge rupe I I ' Broj zubaca gIodala za promjer glodala (mm) 3 I.. Smjernice za kutove na glodalima od brzoreznog celika i glodalnim glavama s noievima od tvrdih metal a (ex - strawji Obradivani materijal sivi lijev tvrdi lijev temperni lijev a:li(!ni lijev a:lik 600 Nfmm2 900 Nfmm2 1000 Nfmm2 bakar mjed bronca AI-slitine Mg-slitine prednjikut.. ....34 40 44 . kut nagiba) Glodala od brzoreznoga:lika Glodalne s I ploeasta glave s glave odnozevima tvrkrizno nOZevima dog metala ozup&na " y l " y l vretenasta valjkasta " y l " y l " y l kut. )' - - - I 71230 4 815 61230 61030 81530 71020 6 615 61245 61235 6 JO 30 JO 25 40 JO 25 40 61240 4 830 5 1240 51240 7 1545 61240 5 835 6 20 45 61545 51240 .- 14 16 16 9 16 18 18 8 - 18 20 ..I 8 56 10 10 64 12 OpCenito je za obradu ~ilavih i tvrdih materijala potrebno a za lake kovine manje nego za normalne materijale.. zatokareno odvaljno za utore T IJ - .'20 16118 14 16118 .8 .5 61215 3 610 5 1220 10 20 61512 3 5 5 51212 510 7 7 15 15 61020 567 625 15 6 812 615 12 8 25 20 8 30 25 5 12 0 3 8 -5 410 +5 410 +5 6 15 410 3 6 6 15 4 12 3 10 8 25 8 25 + 10 +5 +5 +20 +12 -5 +30 +30 7 1520 61215 5 710 61520 61520 61215 8 25 50 8 25 30 82550182530 642 .6 6 =1= 6 8 8 10 10 6 6 8 8 8 10 12 12 14 16 10 12 14 16 18 20 22 24 I 50 160 .-.. 201 30140 vretenasto valjkasto 6 - valjkasto-a:ono kutno feono ploeasto ravno ozupCano krimo ozup&no promno. vi~e zubaca. 7:) i 90 i I JO i 13011501200 ! - ..- 8 8 10 12 12 10 10 12 14 14 10 10 10 12 14 12 10 10 9 9 8 JO 12 12 - za navoje ravno ozup&no vijeano ozup&no pilasto glodalneglave (s nOZevima) - 8 12 14 10 12 ..-8 .....

04 0..24 15.20 30. ...120 100..23 18..400 vaIjkasto.06 .15 0.. 500 Posmaci za svaki zubac glodalafz Obradivani materijaI sivi lijev SL20 SL25 CL.15 0.70 40. 1530 C..20 12. slitine magnez.15 0.12 0.18 15..1000 600.15 0.25 0.160 60.1 0.. .20 16.05 0.3 0...08 0.200 100..2 0.06 0... 4732 bakar mjed bronca (Sn) alurninij aIumin.07 0. 1530 C.25 10..28 18....200 150.1 0.08 0.05 0.400 200..06 0..07 0. 300 140....22 12.28 16..3 0....06 0....2 0.400 200...20 12.18 16.1 0..15 0.02 0.15 0...2 0.400 valjkasta....22 12. 4732 bakar mjed bronca (Sn) aIuminij aIumin.15 0.1 0.2 0.3 0.2 0.2 0..17 14..1 0.00......50 30.. slitine magnez.20 40...05 0.18 11....100 40..12 0....1 0. zevima od tvrdog met..05 0. .25 12... . 250 400.60 50...03 0.20 18..16 14.1 0..18 30..06 0..2 0..15..1 0.3 0..15 0...25 0.3 0....250 300.04 0.. ..07 0.2 0.05 0... 60.25 14. ..03 0. 0500 l!elik 500 N/mm' 600 N/mm' 700 N/mm' C..15 0.06 0.. 4730 C..28 17...1 0...1 0.02 0..28 18..04 Glodalne Glodala od brzoreznog relika glave s nozevima od vaIjkasto..50 40.26 14..50 40.500 glave s nofevima 17...1 0.50 60.05 0....2 0.28 17...4730 C..1 0...07 0.500 300.3 0.08 0. slitine glodanju GlodaIne glave s no. 0.25 18.25 0.800 800.24 16.06 0.. . .40 250.50 300. ploeasta 14.. 0... ..70 100.2 0.25 0.60 30 .03 0.2 0.160 80..05 0.1000 GlodaIa od brzoreznog relika vretenasta 16. ...40 300 .2 0.22 20.07 0.1 0.20 10.2 0...60 40.200 100.Bn:ine rezanja Vc(mlmin) pri protusm