PRVI

DIO

MATEMATlKA Matematicki zoakovi

'*' -

111

*
< >

jednako istovjetno, identicno nije jednako pribliZnojednako slicno sukladno, kongruentno okomito usporedno, panllelno paralelno i jednako manje od vece od
manje Hijednako veee Hijednako

lal tf"

V

V
10& Ig In are sin eos tan eot !

00

const <I: n +

-

beskonacno konstantno kut luk plus zbrajanje minus - oduzimanje

apsolutna vrijednost a na (potenciju) m kvadratni korijen n-ti korijen logaritam za bazu b dekadski logaritam prirodni logaritam arkus sinus kosinus tangens kotangens faktorijela a povrh b imaginarna jediniea
(i2

1

()

-

I
I

puta

- mnozenje

lim .....

to
6. d

dijeljenje razlomkova erta kosa razlomkova erta

limes teZi k funkcija raz1ika diferencijal

= -1)

0
[) {}

okrugla

y' =%
y" = 0 d2

prva
druga

uglata viticasta I zagrada .. . od-do . . . ( od - do iskljuCivo % postotak, procent %0 promil ppm dijelovi na miljun (partes pro millione)

I derivacija

ox

parcijalna derivacija suma, zbroj integral oznake vektora.

L
f a

razloga) .
2 - Strojarsk; priru~nik

.

U ovom su prirucniku

vektori oznaceni:

ii- u slikama, a - u tekstu (iz liskarskih

Posebnirnate~ntkiznakovi E $. C U je element skupa nije element skupa saddan u skupu unija skupova a je element skupa A) b nije element skupa A) skup A sadrzan je u skupu B) unija skupova A i B sadrZi sve elemente, koji su u skupovima A ili B) (A n B: presjek skupova A i B sadrZi sve one elemente, koji su ujedno u skupovima A i B) (aEA: (b$.A: (A C B: (A U B:

n presjek skupova

*
V nabla (Hamiltonov deriviranja) operator 6. Laplaceov operator

*
N = {I, 2, 3, . . .} Z = {O, I, -1,2, -2, . . .}

N prirodni brojevi Z cijeli brojevi R realni brojevi (racionalna i iracionalni brojevi) Q racionalni brojevi (razlomci)
.1

Q

= {mIn; rn, n E Z; n * =a +
bi
}

O}

lracionalni su svi realni brojevi koji nisu racionalni-(mogu se prikazati kao neperiodiski beskona~ni decimalni razIomci), npr. Y2, n, e C kompleksni brojevi C

I~

i

- imaginama jedinica
(i2

= -1)

a - realna komponenta
b - imaginama komponenta

a, b E R

Vaine vrijedDosti Ludolfov broj: n = 3,141592 (6535. . .) ('" 22/7, '" 355/113)

2n = 6,283185...
3n = 9,424778...

4n =
n/2 = n/3 =
n/4 =

n/6 =

= 0,636620. . . = 0,954930. . . 12,566371.. . = 1,273240. . . 1,570,796... = 1,909859. . . 1,047197... = 0,101321. . . 0,785398... 1I3n = 0,106103. .. ~ = 0,564190. . . 0,523599... 1I4n = 0,079577. .. 'l/1I2n= 0,398942. . . Inn = 1,144730. .. Ign = 0,497149.. .

= 9,869604. .. y;; = 1,772454. .. yz;;= 2,506628. .. l/n = 0,318310. .. 1I2n = 0,159155. ..

n2

2/n 3/n 4/n 6/n 1In2

*
Eulerov broj: e = 2,718282. . . e2 = 7,389056 . . .

y;
2

V;= 1,395612. . .
1ge = 0,434294 . . .

= 1,648721. . .

(Osnovaprirodnihlogaritama) lIe2 = 0,135335. . . lie = 0,367879. . . -..[lk = 0,606531. . .

RACUNANJE

S POTENCIJAMA

I KORIJENIMA

"-ije

Korijeni
Q

.. = Q

- a . . . (n-puta)

Q - osnova, baza n - eksponent

fj; = al/n a - radikand n - korijenski eksponent

.. = 1
.'. = a

a*O ~=a
liman=O za O<a<1 n-+aJ 00 za a> 1

Taki eksponenti

(a > 0)

Lihi eksponenti

(a > 0)

(:ta)2n +1 = :ta2n +1

*
-lln 1

a
d"n = (d")" = (a")m d"a" = am + " £. a" = am-n

=y;;

d"1"= 'J7o = (\Tat

a"b" = (ab)"

\TaVb=~

y;; % *
0"= 0 limJ =
"
0

w=o
00

n

limJ = 0 n n-+'"
izrazi: I~, 0°, 00°, 0/0,00/00,0. 00, 00 - 00 3

Neodredeni

v
,.'
Logaritmiranje je racunska poznate potencije c i baze a LOGARITMI operacija, pri kojoj trazimo eksponent b iz

Broj b je logaritam broja c za bazu a

b
(gdje su a i c pozitivni brojevi).

= log"c

Za bilo koju bazu a > 0, a '* 1 vrijedi: logaa = 1 log" 1 = 0

lirrJ8gx

= + '"

-

00

za

a> 1

za O<a<1

+'" za a>1 lirrJ2gx = - '" za 0 < a < 1

Racunanje s logaritmima
log" (u v)

= logau

+ log" v

log,,~ = log"u - logav v logauV= vlogau
loga V;;

= ...!..Iog"u v

Primjer 2a3~ log~

= log(2a3Yb)
1

.r.-

-log(3c2d)

=

= log2 + 3loga +Tlogb - log3 *
Pretvaranje logaritama logau

210gc - logd

= Mlogbu

(M je modul pretvorbe)

U upotrebi su dekadski (Briggsovi) logaritmi s bazom a logaritmi s bazom a = e (e = 2,718282...)

= 10

i prirodni

4

Dekadski (Briggsovi) logaritmi imaju bazu a Oznacujemo ih
npr. Ig 10

=

10

log IOU

= IgU
Ig 10" = n

=1

Svaki se dekadski logaritam sastoji od: a) k a r a k t e r i s t i k e (cijelog broja u logaritmu), tj. potencije broja 10, koja odgovara mjesnoj vrijednosti prve brojke u danom broju u; b) m ant i s e (decimale u logaritmu), koju za redoslijed brojaka u danom broju u potrafimo u tablicama na str. 6 i 7. Primer: u 642 64,2 6,42 0,642 0,0642 I Karakteristika IglO2 = 2 IgI0' = 1 Ig10. = 0 19 10-1 = -1 19 10-2 = -2
Prirodni logaritmi

Mantisa .,8075 (iz tablica za redoslije brojaka 642)

19u 2,8075 1,8075 0,8075

0,8075 - 1
0,8075 - 2

imaju bazu a
Oznacujemo ih npr.

= e = 2,718282...

Ine = 1

logeu= Inu Ine" = n

*
Odnos dekadskih i prirodnih logaritama Igu = 0,4343 Inu lzraeunavanje

Inu = 2,3026 Igu

prirodnih logaritama iz dekadskih

In 6,42 = 2,3026 . Ig 6,42 = 2,3026 . 0,8075 = 1,8593

*
Prirodni logaritmi brojeva od 100 do 999 sabrani su u tablicama na str. 8 i 9. Za sve se druge brojeve izracunavaju pomocu In 10 = 2,3026 i In 10" = 2,3026 n :rpI".
:!::IhA2

In 642 = 6,4646 (iz tablica)

= In

(642/100)

= In 642

- In 102 = 6,4646. - 2 . 2,3026 = 1,8594

5

,.
Mautlse dekadskih lopritama u 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 6 0 0000 0414 0792 1139 1461 1761 2041 2304 2553 2788 3010 3222 3424 3617 3802 3979 4150 4314 4472 4624 4771 4914 5051 5185 5315 5441 5563 5682 5798 5911 6021 6128 6232 6335 6435 6532 6628 6721 6812 6902 6990 7076 7160 7243 7324 1 0043 0453 0828 1173 1492 1790 2068 2330 2577 2810 3032 3243 3444 3636 3820 3997 4166 4330 4487 4639 4786 4928 5065 5198 5328 5453 5575 5694 5809 5922 6031 6138 6243 6345 6444 6542 6637 6730 6821 6911 6998 7084 7168 7251 7332 2 0086 0492 0864 1206 1523 1818 2095 2355 2601 2833 3054 3263 3464 3655 3838 4014 4183 4346 4502 4654 4800 4942 5079 5211 5340 5465 5587 5705 5821 5933 6042 6149 6253 6355 6454 6551 6646 6739 6830 6920 7007 7093 7177 7259 7340 3 0128 0531 0899 1239 1553 1847 2122 2380 2625 2856 3075 3284 3483 3674 3856 4031 4200 4362 4518 4669 4814 4955 5092 5224 5353 5478 5599 5717 5832 5944 6053 6160 6263 6365 6464 6561 6656 6749 6839 6928 7016 7101 7185 7267 7348 4 0170 0569 0934 1271 1584 1875 2148 2405 2648 2878 3096 3304 3502 3692 3874 4048 4216 4378 4533 4683 4829 4969 5105 5237 5366 5490 5611 5729 5843 5955 6064 6170 6274 6375 6474 6571 6665 6758 6848 6937 7024 7110 7193 7275 7356 5 0212 0607 0969 1303 1614 1903 2175 2430 2672 2900 3118 3324 3522 3711 3892 4065 4232 4393 4548 4698 4843 4983 5119 5250 5378 5502 5623 5740 5855 5966 6075 6180 6284 6385 6484 6580 6675 6767 6857 6946 7033 7118 7202 7284 7364 100...549 6 0253 0645 1004 1335 1644 1931 2201 2455 2695 2923 3139 3345 3541 3729 3909 4082 4249 4409 4564 4713 4857 4997 5132 5263 5391 5514 5635 5752 5866 5977 6085 6191 6294 6395 6493 6590 6684 6776 6866 6955 7042 7126 7210 7292 7372 7 0294 0682 1038 1367 1673 1959 2227 2480 2718 2945 3160 3365 3560 3747 3927 4099 4265 4425 4579 4728 4871 5011 5145 5276 5403 5527 5647 5763 5877 5988 6096 6201 6304 6405 6503 6599 6693 6785 6875 6964 7050 7135 7218 7300 7380 8 0334 0719 1072 1399 1703 1987 2253 2504 2742 2967 3181 3385 3579 3766 3945 4116 4281 4440 4594 4742 4886 5024 5159 5289 5416 5539 5658 5775 5888 5999 6107 6212 6314 6415 6513 6609 6702 6794 6884 6972 7059 7143 7226 7308 7388 9 0374 0755 1106 1430 1732 2014 2279 2529 2765 2989 3201 3404 3598 3784 3962 4133 4298 4456 4609 4757 4900 5038 5172 5302 5428 5551 5670 5786 5899 6010 6117 6222 6325 6425 6522 6618 6712 6803 6893 6981 7067 7152 7235 7316 7396

Mantise dekadskib logaritama 550... 999 u 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. 69. 70. 71. 72. 73. 74. 75. 76. 77. 78. 79. 80. 81. 82. 83. 84. 85. 86. 87. 88. 0 1 7412 7490 7566 7642 7716 7789 7860 7931 8000 8069 8136 8202 8267 8331 8395 8457 8519 8579 8639 8698 8756 8814 8871 8927 8982 9036 9090 9143 9196 9248 9299 9350 9400 9450 9499 9547 9595 9643 9689 9736 9782 9827 9872 9917 9961 2 7419 7497 7574 7649 7723 7796 7868 7938 8007 8075 8142 8209 8274 8338 8401 8463 8525 8585 8645 8704 8762 8820 8876 8932 8987 9042 9096 9149 9201 9253 9304 9355 9405 9455 9504 9552 9600 9647 9694 9741 9786 9832 9877 9921 9965 3 7427 7505 7582 7657 7731 7803 7875 7945 8014 8082 8149 8215 8280 8344 8407 8470 8531 8591 8651 8710 8768 8825 8882 8938 8993 9047 9101 9154 9206 9258 9309 9360 9410 9460 9509 9557 9605 9652 9699 9745 9791 9836 9881 9926 9969 4 7435 7513 7589 7664 7738 7810 7882 7952 8021 8089 8156 8222 8287 8351 8414 8476 8537 8597 8657 8716 8774 8831 8887 8943 8998 9053 9106 9159 9212 9263 9315 9365 9415 9465 9513 9562 9609 9657 9703 9750 9795 9841 9886 9930 9974 5 7443 7520 7597 7672 7745 7818 7889 7959 8028 8096 8162 8228 8293 8357 8420 8482 8543 8603 8663 8722 8779 8837 8893 8949 9004 9058 9112 9165 9217 9269 9320 9370 9420 9469 9518 9566 9614 9661 9708 9754 9800 9845 9890 9934 9978 6 7451 7528 7604 7679 7752 7825 7896 7966 8035 8102 8169 8235 8399 8363 8426 8488 8549 8609 8669. 8727 8785 8842 8899 8954 9009 9063 9117 9170 9222 9274 9325 9375 9425 9474 9523 9571 9619 9666 9713 9759 9805 9850 9894 9939 9983 7 7459 7536 7612 7686 7760 7832 7903 7973 8041 8109 8176 8241 8306 8370 8432 8494 8555 8615 8675 8733 8791 8848 8904 8960 9015 9069 9122 9175 9227 9279 9330 9380 9430 9479 9528 9576 9624 9671 9717 9763 9809 9854 9899 9943 9987 8 7466 7543 7619 7694 7767 7839 7910 7980 8048 8116 8182 8248 8312 8376 8439 8500 8561 8621 8681 8739 8797 8854 8910 8965 9020 9074 9128 9180 9232 9284 9335 9385 9435 9484 9533 9581 9628 9675 9722 9768 9814 9859 9903 9948 9991 9 7474 7551 7627 7701 7774 7846 7917 7987 8055 8122 8189 8254 8319 8382 8445 8506 8567 8627 8686 8745 8802 8859 8915 8971 9025 9079 9133 9186 9238 9289 9340 9390 9440 9489 9538 9586 9633 9680 9727 9773 9818 9863 9908 9952 9996 7

7404 7482 7559 7634 7709 7782 7853 7924 7993 8062 8129 8195 8261 8325 8388 8451 8513 8573 8633 8692 8751 8808 8865 8921 8976 9031 9085 9138 9191 9243 9294 9345 9395 9445 89. 9494 90. 9542 91. 9590 92. 9638 93. 9685 94. 9731 95. 9777 96. 9823 97. 9868 98. 9912 99. 9956

f

PrIrodni

Iogaritml

brojeva od 100 do 549

u

o

1
4,6151 4,7095 4,7958 4,8752 4,9488 5,0173 5,0814 5,1417 5,1985 5,2523 5,3033 5,3519 5,3982 5,4424 5.4848 5,5255 5,5645 5,6021 5,6384 5,6733 5,7071 5,7398 5,7714 5,8021 5,8319 5,8608 5,8889 5,9162 5,9428 5,9687 5,9940 6,0186 6,0426 6,0661 6,0890 ~,1115 6,1334 6,1549 6,1759 6,1964 6,2166 6,2364 6,2558 6,2748 6,2934

2
4,6250 4,7185 4,8040 4,8828 4,9558 5,0239 5,0876 5,1475 5,2040 5,2575 5,3083 5,3566 5,4027 5,4467 5,4889 5,5294 5,5683 5,6058 5,6419 5,6768 5,7104 5,7430 5,7746 5,8051 5,8348 5,8636 5,8916 5,9189 5,9454 5,9713 5.9965 6,0210 6,0450 6,0684 6,0913 6,1137 6,1356 6,1570 6,1779 6,1985 6,2186 6,2383 6,2577 6,2766 6,2953

3
4,6347 4,7274 4,8122 4,8903 4,9628 5,0304 5,0938 5,1533 5,2095 5,2627 5,3132 5,3613 5,4072 5,4510 5,4931 5,5334 5,5722 5,6095 5,6454 5,6802 5,7137 5,7462 5,7777 5,8081 5,8377 5,8665 5,8944 5,9216 5,9480 5,9738 5,9989 6,0234 6,0474 6,0707 6,0936 6,1159 6,1377 6,1591 6,1800 6,2005 6,2206 6,2403 6,2596 6,2785 6,2971

4
4,6444 4,7362 4,8203 4,8978 4,9698 5,0370 5,0999 5,1591 5,2149 5,2679 5,3181 5,3660 5,4116 5,4553 5,4972 5,5373 5,5759 5,6131 5.6490 5.6836 5,7170 5,7494 5,7807 5,8111 5,8406 5,8693 5,8972 5,9243 5,9506 5,9764 6.0014 6,0259 6,0497 6,0730 6,0958 6,1181 6,1399 6,1612 6,1821 6,2025 6,2226 6,2422 6,2615 6,2804 6,2989

5
4,6540 4,7449 4,8283 4,9053 4,9767 5,0434 5,1059 5,1648 5,2204 5,2730 5,3230 5,3706 5,4161 5,4596 5,5013 5,5413 5,5797 5,6168 5,6525 5,6870 5,7203 5,7526 5,7838 5,8141 5,8435 5,8721 5,8999 5,9269 5,9532 5,9789 6.0039 6,0283 6,0521 6,0753 6,0981 6,1203 6,1420 6,1633 6,1841 6,2046 6,2246 6,2442 6,2634 6,2823 6,3008

6
4,6634 4,7536 4,8363 4,9127 4,9836 5,0499 5,1120 5,1705 5,2257 5,2781 5,3279 5,3753 5,4205 5,4638 5,5053 5,5452 5,5835 5,6204 5,6560 5,6904 5,7236 5,7557 5,7869 5,8171 5,8464 5,8749 5,9026 5,9296 5,9558 5,9814 6,0064 6,0307 6,0544 6,0776 6,1003 6,1225 6,1442 6,~654 6,1862 6,2066 6,2265 6,2461 6,2653 6,2841 6,3026

7
4,6728 4,7622 4,8442 4,9200 4,9904 5,0562 5,1180 5,1761 5,2311 5,2832 5,3327 5,3799 5,4250 5,4681 5,5094 5,5491 5,5872 5,6240 5,6595 5,6937 5,7268 5,7589 5,7900 5,8201 5,8493 5,8777 5,9054 5,9322 5,9584 5,9839 6,0088 6,0331 6,0568 6,0799 6,1026 6,1247 6,1463 6,1675 6,1883 6,2086 6,2285 6,2480' 6,2672 6,2860 6,3044

8
4,6821 4,7707 4,8520 4,9273 4,9972 5,0626 5,1240 5,1818 5,2364 5,2883 5,3375 5,3845 5,4293 5,4723 5,5134 5,5530 5,5910 5,6276 5,6630 5,6971 5,7301 5,7621 5,7930 5,8230' 5,8522 5,8805 5,9081 5,9349 5,9610 5,9865 6,0113 6,0355 6,0591 6,0822 6,1048 6,1269 6,1485 6,1696 6,1903 6,2106 6,2305 6,2500 6,2691 6,2879 6,3063

9
4,6913 4,7791 4,8598 4,9345 5,0039 5,0689 5,1299 5,1874 5,2417 5,2933 5,3423 5,3891 5,4337 5,4765 5,5175 5,5568 5,5947 5,6312 5,6664 5,7004 5,7333 5,7652 5,7961 5,8260 5,8551 5,8833 5,9108 5,9375 5,9636 5,9890 6,0137 6,0379 6,0615 6,0845 6,1070 6,1291 6,1506 6,1717 6,1924 6,2126 6,2324 6,2519 6,2710 6,2897 6,3081

10. 4,6052 11. 4,7005 12. 4,7875 13. 4,8675 14. 4,9416 IS. 5,0106 16. 5,0752 17. 5,1358 18. 5,1930 19. 5,2470 20. 5,2983 21. 5,3471 22. 5,3936 23. 5,4381 24. 5,4806 25. 5,5215 26. 5,5607 27. 5,5984 28. 5,6348 29. 5,6699 30. 5,7038 31. 5,7366 32. 5,7683 33. 5.7991 34. 5,8289 35. 5,8579 36. 5,8861 37. 5,9135 38. 5,9402 39. 5,9661 40. 5,9915 41. 6,0162 42. 6,0403 43. 6,0638 44. 6,0868 45. 6,1092 46. 6,1312 47.6,1527 48.6,1738 49. 6,1944 50. 6,2146 51. 6,2344 52. 6,2538 53. 6,2729 54. 6,2916 8

Prlrodnl Iogarltml brojeva od 550 do 999

"01234567891 55. 6,3099 6,3117 56. 6,3279 6,3297 57, 6,3456 6,3474 58. 6,3630 6,3648 59. 6,3801 6,3818 60. 6,3969 6,3986 61. 6,4135 6,4151 62. 6,4297 6,4313 63. 6,4457 6,4473 64. 6,4615 6,4630 65. 6,4770 6,4785 66. 6,4922 6,4938 67. 6,5073 6,5088 68. 6,5221 6,5236 69. 6,5367 6,5381 70. 6,5511 6,5525 71. 6,5653 6,5667 72, 6,5193 6,5806 73, 6,5930 6,5944 74, 6,6067 6,6080 15. 6,6201 6,6214 76. 6,6333 6,6346 77. 6,6464 6,6477 78. 6,6593 6,6606 79. 6,6720 6,6733 80. 6,6846 6,6859 81. 6,6970 6,6983 82.6,7093 6,7105 83. 6,7214 6,7226 84. 6,7334 6,7346 85. 6,7452 6,7464 86.6,1569 6,1581 87. 6,7685 6,7696 88. 6,7799 6,7811 89, 6,7912 6,7923 90. 6,8024 6,8035 91. 6,8134 6,8145 92. 6,8244 6,8255 93. 6,8352 6,8363 94. 6,8459 6,8469 95. 6,8565 6,8575 96. 6,8669 6,8680 91. 6,8773 6,8783 98. 6,8876 6,8886 99. 6,8977 6,8987

6,3135 6,3315 6,3491 6,3665 6,3835 6,4003 6,4167 6,4329 6,4489 6,4646 6,4800 6,4953 6,5103 6,5250 6,5396 6,5539 6,5681 6,5820 6,5958 6,6093 6,6227 6,6359 6,6490 6,6619 6,6746 6,6871 6,6995 6,7117 6,7238 6,7358 6,7476 6,7593 6,7708 6,7822 6,7935 6,8046 6,8156 6,8256 6,8373 6,8480 6,8586 6,8690 6,8794 6,8896 6,8997

6,3154 6,3333 6,3509 6,3682 6,3852 6,4019 6,4184 6,4345 6,4505 6,4661 6,4816 6,4968 6,5117 6,5265 6,5410 6,5554 6,5695 6,5834 6,5971 6,6107 6,6241 6,6373 6,6503 6,6631 6,6758 6,6884 6,7007 6,7130 6,7250 6,7370 6,7488 6,1604 6,7719 6,7833 6,7946 6,8057 6,8167 6,8276 6,8384 6,8491 6,8596 6,8701 6,8804 6,8906 6,9007

6,3172 6,3351 6,3526 6,3699 6,3869 6,4036 6,4200 6,4362 6,4520 6,4677 6,4831 6,4983 6,5132 6,5280 6,5425 6,5568 6,5709 6,5848 6,5985 6,6120 6,6254 6,6386 6,6516 6,6644 6,6771 6,6896 6,7020 6,7142 6,7262 6,7382 6,7499 6,1616 6,7731 6,7845 6,7957 6,8068 6,8118 6,8287 6,8395 6,8501 6,8607 6,8711 6,8814 6,8916 6,9017

6,3190 6,3368 6,3544 6,3716 6,3886 6,4052 6,4216 6,4378 6,4536 6,4693 6,4846 6,4998 6,5147 6,5294 6,5439 6,5582 6,5723 6,5862 6,5992 6,6134 6,6267 6,6399 6,6529 6,6657 6,6783 6,6908 6,7032 6,7154 6,7274 6,7393 6,7511 6,7627 6,7742 6,7856 6,7968 6,8019 6,8189 6,8298 6,8405 6,8512 6,8611 6,8721 6,8824 6,8926 6,9021

6,3208 6,3386 6,3561 6,3733 6,3902 6,4069 6,4232 6,4394 6,4552 6,4708 6,4862 6,5013 6,5162 6,5309 6,5453 6,5596 6,5737 6,5876 6,6012 6,6147 6,6280 6,6412 6,6542 6,6610 6,6196 6,6921 6,7044 6,7166 6,7286 6,7405 6,7523 6,7639 6,7754 6,7867 6,7979 6,8090 6,8200 6,8309 6,8416 6,8522 6,8628 6,8732 6,8835 6,8931 6.9037

6,3226 6,3404 6,3578 6,3750 6,3919 6,4085 6,4249 6,4409 6,4568 6,4723 6,4877 6,5028 6,5177 6,5323 6,5468 6,5610 6,5151 6,5889 6,6026 6,6161 6,6294 6,6425 6,6554 6,6682 6,6809 6,6933 6,7056 6,7178 6,7298 6,7411 6,7534 6,1650 6,7765 6,7878 6,7991 6,8101 6,8211 6,8320 6,8427 6,8533 6,8638 6,8142 6,8845 6,8947 6,9047

6,3244 6,3421 6,3596 6,3767 6,3936 6,4102 6,4265 6,4425 6,4583 6,4739 6,4892 6,5043 6,5191 6,5338 6,5482 6,5624 6,5165 6,5903 6,6039 6,6174 6,6307 6,6438 6,6561 6,6695 6,6821 6,6946 6,7069 6,7190 6,7310 6,7429 6,7546 6,7662 6,7776 6,7890 6,8002 6,8112 6,8222 6,8330 6,8437 6,8544 6,8648 6,8752 6,8855 6,8957 6,9057

6,3261 6,3439 6,3613 6,3784 6,3953 6,4118 6,4281 6,4441 6,4599 6,4754 6,4907 6,5058 6,5206 6,5352 6,5497 6,5639 6,5779 6,5917 6,6053 6,6187 6,6320 6,6451 6,6580 6,6108 6,6834 6,6958 6,7081 6,7202 6,7322 6,7441 6,7558 6,7613 6,7788 6,7901 6,8013 6,8123 6,8233 6,8341 6,8448 6,8554 6,8659 6,8763 6,8865 6,8967 6,9068 9

.

-.
TRIGONOMETRUSKE FUNKCUE U pravokutnom su trokutu: kat e t e - stranice a i b uz pravi kut, hip 0 ten u z a - stranica e nasuprot pravom kutu. Trigonometrijske funkcije kuta a su omjeri stranica pravokutnog trokuta: sin a
cos a

Ll
b sinus kosinus
Vrijednosti trigonometrijskih

= ale = ble

tangens
kotangens

tan a
cot a

= alb = bla
su

Vrijednosti trigonometrijskih funkcija kutova od O. do 90. sabrane u tablicama: za sin i cos na str. 12 i 13, a za tan i cot na str. 14 in 15. funkcija re~ potrebnih kutova

a= sin a

.

rad

O.
0 0 1
0
:too

30.
n/6

45. n/4

60.
n/3

90.
n/2 1
0 :too
0

180. :n: 0
-1 0
:too

270. 3n/2 -1
0 :too
0

360. 2:n: 0
1 . 0
:too

=

cosa= tan a = cot a =

! !v'Z h'3 1 Iv'3 1£ !

lv'3 v'3
:ta :ta

1 1

lv'3

v'3

Trigonometrijske

cp=

.

funkcije u razIiatim podruCjima kutova

rad :t + :t :t

90. :t a (n/2) :t a + cos a
=+=in a s

180. :t a 270. :t a 360. :t a :n::ta (3n/2) :t a 2:n::t a =+= a sin -cos a :t tan a :t cot a -cos a :t sin a =+= a cot =+=tana
funkdja

sin a cos a tan a cot a

=+= a cot =+=tana

:t sin a +cosa :t tan a :t cot a

Omovni odnosi trigoDometrijskib sin2a + cos2a tan a
cot a

=

1
a

= sin = cos

alcos a
alsin

tanacota=l

sin a = VI - cos2a cos a = VI - sin2a 1 + tan2a = lIcos2a 1 + cot2a = lIsin2a

10

TrigoDometrijske funkdje dvaju kutova sin (a :t fJ) cos (a :t fJ)
tan (a :t 13)

= sin a cos 13:t cos = cos a cos 13 =+=sin =
tan a :t tan 13 1 + tan a tan 13

a sin 13
a sin 13

Za a

= 13 vrijedi:

cot (a :t 13) = cot a cot 13=+= 1 cot 13:t cot a sin 2a = 2 sin a cos a cos 2a = cos2a - sin2a tan 2a = 2 tan aI(l - tan2a) cot 2a

= (cot2a = 3 sin

-

1)/2 cot a

NadaIje vrijedi: sin 3 a a

cos 3 a = 4 cos3a 3 cos a 2 sin2a = 1 cos 2 a

-

- 4 sin3a -

2 cos2a = 1 + cos 2 a

sin a + sin 13= 2 sin.!!...:!..1!...cos~ 2 2

sin a - sin13 2 cos.!!..::t.../Lsin~2 = 2 cosa+cosfJ=2cos.!!..::t.../L cos~ 2 2
cos a - cos 13=

-2 sin.!!..::t.../L 2 2 sin~

sin (a :t 13) tan a :t tan 13= cos a cos {3 sin (13:t a) cot a :t cot 13= sin a sin 13
2 sin a sin {3 = -cos (a + fJ) + cos (a - 13) 2 sin a cos {3 = sin (a + fJ) + sin (a

-

13)

2 cos a cos {3= cos (a + fJ) + cos (a - (3) 11

Tr!gODometr!jske fimkdje:

I

,f

i1

cx 0° I" 2° 3° 4° S" 6° 7° 8° go 10" 11" UO 13° 14° 15° 16° lr ISO 19o 20° 21" 22° 23° 24° 25" 16° 27° 28° 2go 30" 31" 32° 33° 34° 35" 36° 3r 38° 3go 40" 41" 42° 43° 44°

0' 0,00000 0,01745 0,03490 0,05234 0,06976 0,08716 0,10453 0,12187 0,13917 0,15643 eJ,17365 0,19081 0,20791 0,22495 0,24192 0,25882 0,27564 0,29237 0,30902 0,32557 0,34202 0,35837 0,37461 0,39073 0,40674 0,42262 0,43837 0,45399 0,46947 0,48481 0,50000 0,51504 0,52992 0,54464 0,55919 0,57358 0,58779 0,60182 0,61566 0.62932 0,64279 0,65606 0,66913 0,68200 0,69466 60'

10' 0,00291 0,02036 0,03781 0,05524 0,07266 0,09005 0,10742 0,12476 0,14205 0,15931 0,17651 0,19366 0,21076 0,22778 0,24474 0,26163 0,27843 0,29515 0,31178 0,32832 0,34475 0,36108 0,37730 0,39341 0,40939 0,42525 0,44098 0,45658 0,47204 0,48735 0,50252 0,51753 0,53238 0,54708 0,56160 0,57596 0,59014 0,60414 0.61795 0,63158 0,64501 0.65825 0,67129 0.68412 0.69675 50'

sinus od 0° do 45°, kosinus od 45° do 90° sin« 20' 30' 40' SO' 60' 0,01454 0,03199 0,04943 0,06685 0,08426 0,10164 0,11898 0,13629 0,15356 0,17078 0,18795 0,20507 0,22212 0,23910 0,25601 0,27284 0,28959 0,30625 0,32282 0,33929 0,35565 0,37191 0,38805 0,40408 0,41998 0,43575 0,45140 0,46690 0,48226 0,49748 0,51254 0,52745 0,54220 0,55678 0,57119 0,58543 0,59949 0,61337 0.62706 0.64056 0,65386 0,66697 0,67987 0,69256 0.70505 10' 0,01745 0,03490 0,05234 0,06976 0,08716 0,10453 0,12187 0,13917 0,15643 0,17365 0,19081 0,20791 0,22495 0,24192 0,25882 0,27564 0,29237 0,30902 0,32557 0,34202 0,35837 0,37461 0,39073 0,40674 0,42262 0,43837 0,45399 0,46947 0,48481 0,50000 0,51504 0,52992 0,54464 0,55919 0,57358 0,58779 0,60182 0,61566 0,62932 0,64279 0,65606 0,66913 0,68200 0,69466 0.70711 0' 8go 88° 87° 86° 8S" 84° 83° 82° 81" 80° 7go 78° 7r 76° 75° 74° 73° 72° 71" 70° 6go 68° 67° 66° 65° 64° 63° 62° 61" 60° 59° 58° 57° 56° 55° 54° 53° 52° 51" 50° 49° 48° 47° 46° 4S" cx

0,00582 0,00873 0,01164 0,02327 0,02618 0,02908 0,04071 0,04362 0,04653 0,05814 0,06105 0,06395 0,07556 0,07846 . 0,08136 0,09295 0,09585 0,09874 0,11031 0,11320 0,11609 0,12764 0,13053 0,13341 0,14493 0,14781 0,15069 Q,16218 0,16505 0,16792 0,17937 0,18224 0,18509 0,19652 0,19937 0,20222 0,21360 0,21644 0,21928 0,23062 0,23345 0,23627 0,24756 0,25038 0,25320 0,26443 0,26724 0,27004 0,28123 0,28402 0,28680 0,29793 0,30071 0,30348 0,31454 0,31730 0,32006 0,33106 0,33381 0,33655 0,34748 0,35021 0,35293 0,36379 0,36650 0,36921 0,37999 0,38268 0,38537 0,39608 0,39875 0,40141 0,41204 0,41469 0,41734 0,42788 0,43051 0,43313 0,44359 0,44620 0,44880 0,45917 0,46175 0,46433 0,47460 0,47716' 0,47971 0,48989 0,49242 0,49495 0,50503 0,50754 0,51004 0,52002 0,52250 0,52498 0,53484 0,53730 0,53975 0,54951 0,55194 0,55436 0,56401 0,56641 0,56880 0,57833 0,58070 0,58307 0,59248 0,59482 0,59716 0,60645 0,60876 0,61107 0,62024 0,62251 0.62479 0,63383 0,63608 0,63832 0,64723 0,64945 0,65166 0,66044 0,66262 0,66480 0,67344 0,67559 0,67773 0,68624 0,68835 0,69046 0,69883 0.70091 0.70298 40' 30' 20' COScx

12

Trigonometrljske funkclJe: sinus od 45° do 90°, kosinus od 0° do 45°
ex 45° 46° 47° 48° 49" 50° SI" SZO 53° 54° 55° 56° 57° 58° 59° 60° 61° 62° 63° 64° 65° 66° 67° 68° 69° 70°
71"

0' 0,70711 0,71934 0,73135 0,74314 0,75471 0,76604 0,77715 0,78801 0,79864 0,80902 0,81915 0,82904 0,83867 0,84805 0,85717 0,86603 0,87462 0,88295 0,89101 0,89879 0,90631 0,91355 0,92050 0,92718 0,93358 0,93969 0,94552 0,95106 0,95630 0,96126 0,96593 0,97030 0,97437 0,97815 0,98163 0,98481 0,98769 0,99027 0,99255 0,99452 0,99619 0,99756 0,99863 0,99939 0.99985 60'

10' 0,70916 0,72136 0,73333 0,74509 0,75661 0,76791 0,77897 0,78980 0,80038 0,81072 0,82082 0,83066 0,84025 0,84959 0,85866 0,86748 0,87603 0,88431 0,89232 0,90007 0,90753 0,91472 0,92164 0,92827 0,93462 0,94068 0,94646 0,95195 0,95715 0,96206 0,96667 0,97100 0,97502 0,97875 0,98218 0,98531 0,98814 0,99067 0,99290 0,99482 0,99644 0,99776 0,99878 0,99949 0.99989 SO'

20'

sIn ex 30' 0,71325 0,72537 0,73728 0,74896 0,76041 0,77162 0,78261 0,79335 0,80386 0,81412 0,82413 0,83389 0,84339 0,85264 0,86163 0,87036 0,87882 0,88701 0,89493 0,90259 0,90996 0,91706 0,92388 0,93042 0,93667 0,94264 0,94832 0,95372 0,95882 0,96363 0,96815 0,97237 0,97630 0,97992 0,98325 0,98629 0,98902 0,99144 0,99357 0,99540 0,99692 0,99813 0,99905 0,99966 o99996 30' cos ex

40'

SO'

60' 0,71934 0,73135 0,74314 0,75471 0,76604 0,77715 0,78801 0,79864 0,80902 0,81915 0,82904 0,83867 0,84805 0,85717 0,86603 0,87462 0,88295 0,89101 0,89879 0,90631 0,91355 0,92050 0,92718 0,93358 0,93969 0,94552 0,95106 0,95630 0,96126 0,96593 0,97030 0,97437 0,97815 0,98163 0,98481 0,98769 0,99027 0,99255 0,99452 0,99619 0,99756 0,99863 0,99939 0,99985 1.00000 0' 44° 43° 4ZO 41" 40° 39" 38° 37° 36° 35° 34° 33° 32° 31" 30° 29° 28° 27° 26° 25° 24° 23° 22° 21° 20°
19"

72° 73° 74° 75° 76° 77° 78° 79° 80° 81" 82° 83° 84° 85° 86° 87° 88° 89°

0,71121 0,72337 0,73531 0,74703 0,75851 0,76977 0,78079 0,79158 0,80212 0,81242 0,82248 0,83228 0,84182 0,85112 0,86015 0,86892 0,87743 0,88566 0,89363 0,90133 0,90875 0,91590 0,92276 0,92935 0,93565 0,94167 0,94740 0,95284 0,95799 0,96285 0,96742 0,97169 0,97566 0,97934 0,98272 0,98580 0,98858 0,99106 0,99324 0,99511 0,99668 0,99795 0,99892 0,99958 o 99993 40'

0,71529 0,72737 0,73924 0,75088 0,76229 0,77347 0,78442 0,79512 0,80558 0,81580 0,82577 0,83549 0,84495 0,85416 0,86310 0,87178 0,88020 0;88835 0,89623 0,90383 0,91116 0,91822 0,92499 0,93148 0,93769 0,94361 0,94924 0,95459 0,95964 0,96440 0,96887 0,97304 0,97692 0,98050 0,98378 0,98676 0,98944 0,99182 0,99390 0,99567 0,99714 0,99831 0,99917 0,99973 0.99998 20'

0,71732 0,72937 0,74120 0,75280 0,76417 0,77531 0,78622 0,79688 0,80730 0,81748 0,82741 0,83708 0,84650 0,85567 0,86457 0,87321 0,88158 0,88968 0,89752 0,90507 0,91236 0,91936 0,92609 0,93253 0,93869 0,94457 0,95015 0,95545 0,96046 0,96517 0,96959 0,97371 0,97754 0,98107 0,98430 0,98723 0,98986 0,99219 0,99421 0,99594 0,99736 0,99847 0,99929 0,99979 1 00000 10'

18°

lr
16° 15° 14° 13° 12° 11° 10° 9° 8° 7° 6° 5° 4° 3° 2° I" 0° ex

13

46631 26° 0.84407 0.05241 4° 0.93252 44° o 96569 60' 14 10' 0.77196 0.37720 0.24624 0.94345 o 97700 40' tan".69157 0.90040 0.28675 17° 0.56962 0.44523 0.86419 0.13165 0.80978 40° 0.42105 0.26172 0.07285 0.95451 o 98843 20' SO' 0.63299 0.34433 20° 0.21560 0.64117 0.74447 0.67451 35° 0.58905 0.48773 27° 0.42447 24° 0.70021 0.39727 0.38721 0.15838 0.27107 0.72654 0.59691 0.72211 0.25552 0.58124 0.36397 21" 0.18233 0.78129 39° 0.06993 S° 0.27732 0.40403 0.12278 0.24933 15° 0.22475 0.68301 0.48773 0.55812 0.84906 0.78598 0.12278 8° 0.30891 0.43828 0.17333 0.45222 0.82923 0.02619 0.43136 0.08163 0.60086 0.49858 0.81946 0.06993 0.85912 0.Trlgonometrljske fankdje: tangens 20' 0.33460 0.80498 0.32171 0.00582 0.94896 0.05824 0.03492 0.60086 32° 0.87955 0.92170 0.04075 0.78129 0.75355 38° 0.22781 0.36727 0.49495 0.80020 0.16137 0.66189 0.53545 0.93797 097133 SO' 0.71329 0.30255 0.4348 i 0.14054 0.25242 0.62487 0.81461 0.61681 0.62083 0.89515 0.14648 0.41421 0.88992 0.58513 0.00291 0.40403 23° 0.60483 0.20952 0.14054 9° 0.64941 34° 0.01164 0.44523 25° 0.23087 0.76733 0.34433 0.09629 0.54673 0.57735 31" 0.46985 0.65771 0.21256 0.09335 0.17633 11° 0.29621 0.77661 0.28675 0.05533 0.70021 36° 0.11394 0.55431 0.19438 12° 0.19136 0.79544 0.06116 0.45924 0.46631 0.36068 0.17933 0.09042 0.10805 0.42791 0.11688 0.16435 0.30573 0.39391 0.57735 0.31850 0.01455 0.52427 0.21256 13° 0.32492 19° 0.05241 0.00873 0.47698 0.35412 0.46277 0.67875 0.14945 0.51319 0.96569 1.83910 41" 0.32814 0.71769 0.15838 10° 0.41763 0.19740 0.67451 0. kotangcns 30' 40' 0.00000 0' 89° 88° 87° 86° 85° 84° 83° 82° 81" 80° 79° 78° 7'76° 75° '74° 73° 72° 71" 70° 69° 68° 67° 66° 65° 64° 63° 62° 61" 60° 59° 58° 57° 56° 55° 54° 53° 52° 51" 50° 49° 48° 47° 46° 45° '" 0' 0° 0.66608 0.03492 3° 0.10510 7° 0.91633 0.17033 0.03201 0.18534 0.11983 0.18835 0.53171 0.86929 42° 0.31210 0.45573 0.72654 37° 0.22169 0.00000 1" 0.10216 0.16734 0.15243 0.20648 0.62892 0.90569 0.20042 0.59297 0.73547 0.75355 0.01746 0.28046 0.19438 0.26795 0.47341 0.82434 0.86929 0.99420 10' od 45° do 90° 60' 0.48414 0.93252 0.70455 0.53171 29° 0.44872 0.23393 0.80978 0.11099 0.74900 0.33783 0.76272 0.23700 0.10510 0.90040 43° 0.09923 0.88473 0.38386 0.40741 0.75812 0.64528 0.31530 0.38053 0.50953 28° 0.08749 6° 0.35085 0.28990 0.02910 0.04949 0.08456 0.85408 0.06700 0.36397 0.04366 0.29938 0.60881 0. od 0° do 45°.39055 0. '" .55431 30° 0.68728 0.21864 0.96008 0.24316 0.51688 0.69588 0.62487 33° 0.08749 0.23087 14° 0.25862 0.26795 16° 0.04658 0.15540 0.54296 0.40065 0.30573 18° 0.61280 0.24008 0.44175 0.52798 0.28360 0.29305 0.35740 0.55051 0.79070 0.67028 0.13758 0.37388 0.32492 0.98270 30' cot".87441 0.48055 0.42447 0.13461 0.57348 0.73996 0.34758 0.34108 0.91099 0.70891 0.65355 0.50222 0.37057 0.56577 0.73100 0.27419 0.63707 0.83910 0.01746 2° 0.24933 0.50587 0.38386 22° 0.52057 0.03783 0.12574 0.12869 0.33136 0.02328 0.06408 9.07578 0.83415 0.50953 0.26483 0.92709 0.14351 0.64941 0.07870 0.49134 0.56194 0.41081 0.17633 0.53920 0.02036 0.20345 0.

03553 1.61074 1.7119 13.12832 2.33148 4.96261 2.19175 1.70463 6.42815 1.26374 2.00583 1.35968 1.22857 2.07237 1.06107 4.96004 3.9038 38.17749 2.55555 10.60509 2.14455 5.6363 57.43484 7.00983 10.2056 31.44951 3.66428 1.08094 2.02355 1.94858 2.24604 2.01078 4.98869 3.11233 2.27994 1.11061 1.87700 3.32704 1.69853 2.09770 1.24604 2.16398 1.30928 5.0750 26.77286 5.14451 2.77035 9.20406 3.69766 1.34023 3.92098 2.33693 2.82694 7.98940 5.8262 14.09654 2.56969 1.19882 1.51436 11.13972 3.62125 1.59002 1.15715 1.91364 4.42871 8.44598 1.88073 1.9641 171.28764 1.69116 7.57363 4.77689 10.4704 34.19430 2.49597 2.27085 3.26471 1.73205 1.33511 1.49190 1.11537 8.70463 5.51436 11.81649 1.97680 2.21933 4.16090 2.19703 6.10842 3.56046 2.57638 6.78817 11.41236 3.67128 6.38969 4.1693 24.22566 5.91516 5.33148 4.59575 8.21310 1.23714 3.36800 1.27471 4.37594 3.6363 57 2900 60' fankdje: 10' 1.60033 1.65337 1.54972 1.65109 2.23490 1.29541 1.9398 40' 1.01078 4.3678 85.02952 1.02039 2.7062 16.14455 5.2900 00 0' 44° 43° 41° 41" 40° 39" 38° 37° 36° 35° 34° 33° 31° 31° 30° 19° 18° 17° 16° 15° 14° 13° 11° 21" 10° 19° 18° 17° 16° 15° 14° 13° UO 11° 10° 9° 8° 7° 6° 5° 4° 3° zo I" 0° ex 15 .56557 3.24969 1.31826 2.43703 1.96261 2.3499 22.31904 1.80405 1.04158 1.86760 1.73205 1.89400 1.7501 50' tangens od 45° do 90°.84177 1.41061 1.52043 1.41421 2.42815 1.01761 1.84300 5.38484 1.90741 1.13694 1.08496 1.31110 1.93470 2.28167 2.06553 2.73205 4.00000 1.35585 2.46411 1.4301 14.45451 2.41934 1.01783 3.05994 1.43422 2.1885 114.5418 42.72281 2.90421 3.39449 2.52609 3.39336 1.60509 2.48256 1.77254 2.15037 1.24227 1.22758 1.16530 4.82906 1.1969 17. kotangens taDex ZO' 30' 40' 50' 1.70901 1.53987 1.48451 6.22031 1.06584 5.11061 1.11537 8.04749 3.11713 1.27230 1.3007 19.03553 1.47509 2.45501 1.37504 2.07768 3.6048 21.25717 1.67128 6.35585 2.17085 1.3007 19.85462 1.0780 12.74748 2.55966 1.18474 1.14451 2.2505 15.10414 1.64256 1.17159 3.7267 18.60033 1.19175 1.08444 6.3854 12.72047 1.82391 2.0594 13.77595 4.07768 3.4316 49.60588 3.79174 1.73205 4.47330 1.63185 1.09131 1.66428 1.40195 1.77955 1.95302 9.37638 1.53865 2.17777 1.30323 1.32704 1.26873 8.0811 28.Trlgonometrljske ex 45° 46° 4r 48° 49" 500 5r 51° 53° 54° 55° 56° 5r 58° 59" W 6r 61° 63° 64° 65° 66° 6r 68° 69" 700 7r 71° 73° 74° 7SO 76° 7r 78° 79" 80° 81" 81° 83° 84° 85° 86° 8r 88° 89" 0' 1.67462 2.86671 4.68909 3.00569 2.63825 5.93189 3.76937 6.20593 1.25530 11.31375 7.99116 2.0811 28.23490 1.90421 3.05030 2.2416 68.06613 1.48741 3.30521 3.87080 6.67530 1.44942 4.34323 1.74375 1.29984 2.14435 9.35142 1.27085 3.14435 9.80405 1.05378 1.88073 1.15037 1.14363 1.07237 1.11256 4.589 30' cot ex 1.03526 2.53987 1.27994 1.75556 1.53010 1.1039 343 774 10' od 0° do 45° 60' 1.4301 14.885 ZO' 1.79802 2.50133 1.21132 2.51071 4.47509 2.57981 1.51084 1.31375 7.07864 1.51715 2.05030 2.64705 3.9244 20.13029 1.58261 2.82083 4.96165 4.48256 1.37638 1.34496 9.74748 2.01170 1.56055 7.12369 1.62791 2.39552 5.85023 3.76749 1.04766 1.97576 6.68643 1.96823 7.48741 3.

a e." a) Pravokutni Izraamavaoje trokut (y = 90.. ale = sina = cosp = hlb ble = cosa = sinp = hla alb = tana = cotp bla = cota = tanp Visina nad hipotenuzom Poznato h ~ = able TraZimo C Pitagorin pouQik a2 + b2 = c2 a.a h = (ble)Ve2 p = 90.b2 cos a = ble sin p = ble b=altana=acota e = alsin a a = b tan a = blcot a e = blcos a a=esina b=ecosa trokut = (ale)Vc2 .a h sin a = ale cos p = ale b. h=bsina p = 90.a2 p = 90. e b = Vc2 .866a & a .a2 b2 p = 90.e a = Ve2 . .a b. V3 "" O. h = (d2) sin 2 a p = 90.b e = Va2 + b2 tan a = alb tan p = bla a. .h=acosa a a a a.) stnmica i Iwtova trokuta a+p=90. h= 16 . a b) J ednakostranicni a p = 90.a = (b) = (c) "a = (P) = (y) = 60.

b.2bc cos a b2 = a2 + CZ. . {J.c) Kosokutni trokut a + fJ + Y = 180.({J+ y) 3 .a2)/2bc cos fJ = (a2 + CZ. sin a = sin (fJ + y) cos a = -cos (fJ + y) Sinusov poucak Kosinusov pouCak aIsin a = b/sin fJ = cl sin y tl.b2)/2ac cos y = (a2 + b2 . b. . a.2ac cos fJ CZ= a2 + b2 . y =b sin y/(a - b cos y) fJ = 180.2ab cos y tan a = a sin y/(b . - (a + y) a.CZ)/2ab y = 180.y b = a sin f3/sin ({J + y) C = a sin y/sin (fJ + y) a = 180. - (a + fJ) a.= b2 + CZ.(a + fJ) c = Ya2 + b2 .2ab cos y Projekcijskipoueak a=bcosy+ccosfJ b=acosy+ccosa c=bcosa+acosfJ Visina (nad stranicom c) h = a sin fJ = b sin a Poznato TraZimo cos a = (b2 + CZ.b2 sin2a a 1 realno rje~enje za: = b sin a 2 reaIna rje~enjaza: sin fJ = (b/a) sin a y a > b sin a = 180. b. a c = b cos a Z Va2 .a cos y) tan fJ a.Strojarski priru~nik 17 . c.

bc sin a = 1/2 . a = 90. A = ab o = 2(a + b) Romb D o 0(= b) '" h. h = 0 sin {J (h J. h=dsina 3.YA) + XC(yA .povr~ina. {J. h = J! :t. ye). A = a2 0=40 a = 90. ac sin (3 = 1/2 . a". [XA(yB. LIKOVI I TIJELA Povriiua i opseg likova A .YB)] Dijagonala D Visina h Kvadrat ~~} a 0(= b) = h.c) 2s = a + b + c = 1/2 .y a + {J + Y = 180. (y. - . 0 . (n 2) Pov~inu odredujemo rastavljanjemvgekuta na trokute. b. D=oV2 ~b o Pravokutnik a '" b = h.I.. d sin a 2 o .opseg 1. YB). O=a+b+c=2s 2. A=ah=obsina 0= 2(0 + b) h = b sin a Trapez A ~ 18 o '" b '" c '" d (a 11 c) 2 O=o+b+c+d = J! :t.£.. ViSekuti (poligoni) Broj stranica n Zbroj unutamjih kutova 180. A=ah=a2sina h=asina 0=40 Ub a c Paralelogram 0 '" b '" h.c a. B(XB. a '" 90. c) A(XA' YA). Opseg je zbroj svih stranica.{3. (c.£. Cetverokuti Stranice a. d) Kutovi a. <5) = % .ye) + XB(yC.a) (s . ab sin y = 1/2 .b.b) (s . C(xc. 90. Trokuti C b~O ~ A c A A A A B = hc/2 Stranice Kutovi Zbroj kutova Visina na c Koordinate v~aka a.

7013a 2a 2. promjer d A = ~1t = d21t/4 o = 2rn = dn.- J'ravilni viSekuti sa n stranica SrediSnji kut Povrlina 0= na Opseg Promjer opisane kruznice D = a/sin'I' Promjer upisane kruznice d = a/tan 'I' Pravilni likovi trokut kvadrat peterokut Sesterokut osmerokut n Q1 Ij!(rad) 21j! = 21t/n 2'1' = 3600/n A = n (a2/4) cot 'I' 'I' A 0. d A = (R2 .8284a2 0 3a 4a 5a 6a 8a D l.5981a2 4. ~. ovr. (Ij! - sin P . sredi~njikut 'I' Ij!(rad) Luk I = rlj! Tetiva t-= 2r sin h f '1') Visina odsjecka Povr~ina odsjecka = r (1 .ma Is)e.7321a 2.6132a d O. r Vanjski i unutamji promjer D. .3764a 1.n05a2 2..433 a2 a2 1.~)1t = (D2 . Elipsa = (R + r r)12 Poluosi a.cosf) = Ao A i . (= duljina kruZnice) Kruzni isjecak i odsjecak Polumjer r.4142a 3 4 5 6 8 1t/3 60° 1t/4 45° 1t/5 36° 1t/6 30° 1t/8 22.5° 5.d2)1t/4 Uski vijenac ~irine i5 =R - Srednji polumjer (! A = 2(!1t6 6..5(a + b) - \lab] 19 . b A = ab1t 0== 1t[l. a X k Ir = 2'1' = T Kruzni vijenac Vanjski i unutamji polumjer R. Krug Polumjer r.5774a a l.4142a 1.1547a 1..

e V=abe A = 2(ab + ae + be) Dijagonala Kocka 5 bridom a V=a3 Dijagonala d d Va2 + b2 + e2 Aa = a2 A = 6a2 d=aV3 h=a .~ "LCt=:J 2. h visina - - - povrsina 1. Piramida 1 V = "3 Aoh Kvadratna piramida sa stranicom osnovke a i visinom h V = a2hl3 Kut a izmedu osnovke i pobocke tan a = 2hla Prikraeena kvadratna piramida sa stranicama 05novki a i b i visinom h Visina piramide h V 20 = h(a2 + ab + = hal(a b2)/3 . A . b. Prizma V = Aoh Pravokutni paralelepiped sa stranicama a. Va/jak V = Aoh Uspravni valjak 5 polumjerom r V= ~1th Ao = ~1t A = 2rn(r + h) Suplji valjak 5 polumjerima R i r V = (R2 ~)1th Ao = (R2 .b) . obujam.$ UW - 3.~)1t Suplji vaIjak 5 tankom stijenkom Debeljina stijenke 0 = R .oplosje (ukupna povrSina). Ap plaSta.r R + r Srednji polumjer p=2 V = 2(J1toh Ao = 2(J1to . Ao povrSina osnovke (baze).I' Povriine i volumeoi tijeIa V - volumen.

r) r)lh :t Kut sto~ca tan(a/2) V = (R2 + rR + '..)1th/3 6.- Klin Stranice osnovke a. Kugla = (R - . R ~ Polumjer R.-. 1tR2h = 2.-r = hRl(R .c: A = r1ts r) = ff+h1 Prikraceni R. r .:-.c?14 = + '. promjer D 4 1 V = 31tR3 = 4.0944 R2h odsjel!ka Ap = 21tRh 21 .1888 R3 = 61tD3 = 0.polumjeri osnovki h . b Greben c V = (2a + c)bh/6 Ap = (a + c) fh2+b2/4 A = Ap + ab 5 Scalae V Ap + b Vh2 + (a ...5236 DJ A = 41tR2 = 1tD2 Kuglin isje~k i odsje~k Visina odsjel!ka (kalote) h polumjer kugline paralele a volumen odsjel!ka Vo = Vh(2r= 1th2(R h) h/3) - volumen isjel!ka Vi = povdina pldta .visina Visina sto~ca H ~ ---..polumjer osnovke .1th = r1t(s + stoZac r S .

al)/(n . .s ponavljanjem V.1 K. D3. . . = AritmetiCki niz n f an = 1 a.KOMBINA TORIKA Broj pe. . . + n = 2(1 22 + 32 + .ijacija n elemenata .-tog razreda: . Red: al + a2 + a3 + .oj kombinacija n elemanata . .(n) = . .! (n ( .-. .-tog razreda: ~ - bez ponavljanja .(n) = n' NIZOVI I REDOVI Ni z: ab a2. )= (n + . a + 2d.3.2.mutacija (poredaka) pen) za n razlicitih elelJlenata = n! = 1.(n) = ( ). a + 3d.)! V.! = ~ n! (n . . d = an ..1) = konst . .1) d.. . pen) =~ n' medu kojima je m jednakih B.I)! K. .bez ponavljanja . . a + (n . . . . .s ponavljanjem ( )= n+. . + n3 = +n2(n + 1)2 22 i ~I . .an-I = (an . . .oj va.n Broj pennutacija za n elemenata.. + an + .(n) = n! I)! B. . an. . + n2 1 l)d] + n) + 1)(2n + I) = 12 + = 6"n(n S3 = 13 + 23 + 33 + . Suma n clanova aritmetickog niza Sn Neke sume: SI S2 = = ~ (al + an) = ~ [2al + (n n 1 + 2 + 3 + . . . a + d. . .

1 Vainiji redovi 00 "1 ~ -. aq3. ... ..2/6 3t L a - (-1)"-1.. al. . aqn-I. ... . .x6/6! + .=.. 1 1 1 nemakonacnesume . . . .!. ..x2/2 :t x3/3 . -1 < x < 1 1 l+x (1 + x)n = 1 + ( )x ( ~ + ~ )X2 + ( ~ )x3 + .x717!+ 1 . - 2/12 Vatniji Taylorovi redovi X. . . X-l Inx=2-+-[ x+l sin x cos x I X-l 3 x+l x3/3! + x5/S! ( ) ( ) +... ..Geometrijski oiz a. 3 1 X-l 5 x>O ] = xII! = . + -4..x2/2! + x4/4! .l +~ I! x +~2 2! x + ~3 3! x + .. 2 2 3 n 1 11 1 = 11.L 12 + . . --:r = ---z..realni broj 23 . + -. =T n=1 1 " ~ 00 oo + 2" + 3""+ .. .. a>O -1<x<+1 In (1 :t x) = :tx . = konst Suma n clanova geometrijskog Sn niza = a 1 . . =1:tx+x2:tx3+. q = aJan-l ==YaJa.L + -4....i:. .L n2 n=1 n=1 = . -1 < x < 1 n ..x4/4 :t .. + . .+ ...+ . q. .. .---z+ ---z n 1 2 3 -_ 4 1 2 +. aq. +-S x+l .

reda all al2 al3 a2l a22 an I = all 1 a3l an a33 =all (a22 a33 . reda Determinanta 2.a3l an) + + an (a2l an . reda Determinanta 3.: all al2 a13 al4 a21 a22 a23 a24 a3l an a33 a34 a4l a42 a43 a44 a22 an a24 an a33 a34 I = all a23 a24 a2l 1 al2 I a33 a34 a3l Q43 Q44 Q41 I + Q42 Q43 044 a24 a21 a22 a2l a22 a23 + an I a34a3l an Q44 Q41 Q42 1 - al4 I a3l an a33 Q41 Q42 Q43 1 Vrijednost determinante se ne mijenja. vrijednost determinante jednaka je nuli: 24 L .DETERMINANTE Determinanta 1. ako zaokrenemo glavne dijagonale (za 180°): all al2 an a2l I determinantu oko all a2l a3l a22 a23 a33 i a31 an I al2 a22 an al3 a23 a33 I Ako su u determinanti dva retka Hi dva stupca jednaka Hi proporcionalna.an an) .al2 (a2l a33.a3l a22) Vrijednost determinante n-tog reda izracunamo tako. da skalamo pomnotimo kojigod redak Hi stupac sa subdeterminantama tog retka Hi stupca. npr.

Matrica A je regulama. n A + B = [aik + bik1m.. da svaki element u matrici pomnotimo k A sk = [k aik1m. a sve vi~eredne determinante pa su jednake O. nazivamo matricu (stupnim) vektorom a1 a2 . iB = [bikln.ndobivamo transponiranu matricu A' = [bik]n.. n Matricu A = [aik1m. a2n A= A= Dvije su matrice jednake. ako je A' = A.elemente nekog stupca (retka) pomnoZimo brojem k (k "* 0) . ako imaju jednake dimenzije i odgovarajuCe elemente jednake. - 25 . Rang matrice se ne mijenja. K matrici A = [aik]m. + ain bnk' . aln . ako: medusobno zamijenimo dva stupca (dva retka) . Zbrajati motemo matrice samo jednakih dimenzija: A= [aik1m.MATRICE Matrica A dimenzije m. n mnotimo sa skalarom k (realnim brojem) tako. ako je A' Matrica A = [aik]m. n ima m redaka i n stupaca all a12 a21 a22 - Ako je n = 1. n Umnotak matrica A [aik]m. p gdje je Cik = ail blk + ai2 b2k + . =-A. tvoriti determinante Iz elemenata matrice A = [aik]m. n je r-tog ranga. a nesimetricna. p je matrica n C = A B = [Cik]m. . . n motemo kriZanjem redaka iIi stupaca svih redova. Matrica 0 ima kojugod dimenziju. 'K:vadratna matrica je simetriena.n B = [bik]m. ako je determinanta razlicita od O. . matrica je kvadratna.m'ako redom zapi~emo retke u stupce i stupce u retke (bik = aki)' Ako je m = n. . ako je bar jedna determinanta r-tog reda matrice A razlicna od 0.stupac (redak) pomnoZimo proizvoljnim brojem te ga pribrojimo k drugom (stupcu) retku. Svakoj je kvadratnoj matrici pridrutena determinanta jednakog sastava. a svi su njeni elementi O. .

.. + (n! (k )= n! n 1) (n 1. . an bit ce: . . + .2) .APSOLU1NA I SREDNJA VRIJEDNOST Apsolutna vrijednost Definicija apsolutne vrijednosti lal realnog broja a glasi lal = {-aa za a ~ 0 za a < 0 broja a definirana je jednadzbom Apsolutna vrijednost kompleksnog lal =+ v-. . .-(al + = Val a2 a2 + ... . + an) .n n = 1. . .l.k)! =1. . a2 . .. . ..l. .k . an .3 .2. n ( .a :t 1 a n(n () - n n-l b + ..l. ..r+t. (n * k + 1) = k!(n .l. 2 ..&. + ( -1 ) k (k )a ..3...IfJll la + fJl~ lal + IfJl ~ Poprecne vrijednosti Za n realnih brojeva at> a2. ~+~=~+~~-~ ~-~=~+~~-~ ~:t~=~:t~W~~+~ 26 ..+. .+.aritmeticki rosjekA p A . . .. ..+.2 a lal = I-al a=a-bi =a + bi Za proizvoljne kompleksne brojeve a i fJ vrijedi lafJl = lallfJl Ilal .. ... . al an ) n n-k b k n n l) b BINOMI (a :t b)2 = a2 :t 2ab + b2 (a :t b)3 ( + b) n = a3 :t 3a2b + 3ab2 :t b3 a- - n ...3. . = + v.harmonicki prosjek H H=.geometrijski prosjek G G 1 = -. . 2.

Korijene takve jednadzbe odredujemo. +. za <1 = 0 ima jednadZba dva jednaka realna korijena. da dobijemo pri clanovima s istom nepoznanicom suprotne koeficijente.bzY Rje~enje gIasi = bZCl -azb. Na isti nacin izracunavamo nepoznanicu y.b.) rje~avamo jednostavno Sistem dviju linearnih jednadtbi s dvije nepoznanice (x.azb.x . za <1 < 0 su korijeni jednadzbe konjugirano kompleksni brojevi. . u opcem slucaju.x)lbl = (C2 .2 = (-b :t Ybz . .blbzY= -b1cz x = b2c. y) a. +alx+aO=O an"'O ima u opsegu kompleksnih brojeva n korijena.x + bly = Cl Metode a) Metoda Iz druge b) Metoda rje~avanja: supstitucije jednadzbe Y komparacije azx + bzY = C2 = (cz - a2x)lbz uvr~tavamo u prvu jednadzbu.4ac Diskriminanta jednadZbe Za <1 > 0 ima jednadzba dva razliCita realna korijena.. a potom ih zbrojimo.X2 in JedDadZbu viSeg stupnja (treeeg.a2x)lb2. alb2x + b.ALGEBARSKEJEDNADZBE JednadZba n-tog stupnja a"xn+an-IXn-. samo ako je mozemo brzo rastaviti.. vrijedi q = X.cz albz . . Y Iz obiju jednadzbi dobivamo nepoznanicu = (Cl - a. c) Metoda suprotnih koeficijenata Jednadzbe mnozimo takvim brojevima.4ac )/za <1 = bZ . 27 . Ako su XI i Xz korijeni jednadzbe x2 + px + q = 0. pozeljnom toCno~cu metodama numericke matematike. JednadZba prvog stupnja (Iineama jednadzba) ax+b=O a"'O ima jedno rje~enje x = -bla JedDadZbadmgog stupnja (kvadratna jednadzba) a '" 0 axZ+ bx + C = 0 ima dva rje~enja xl. p = -(XI + X2) cetvrtog.

. al2 . bz C. . . . aZn all alZ . . A' X n =-. . = bz = . . . . . .azb. aZn A= Rje~enje sistema glasi tada -. aln aZI bz . + alnXn= bl anlx. . . .&. b. a. + annXn = bn Sistem je homogen. . .. + al2xz + .Sistem 6ueamih jednadZbi Sistem n jednadZbi s nepoznanicama XI>Xz. Xn allx. . Cz.az Cl al bz . . aZn Xz =. aln aZI azz . = bn = 0. . Cl y = ~ 28 A = a.& XI . . . . + anzXz + . .bl Cz a.!!l. Ako je ma i jedan bk * 0. y = Cl az x + bz y za koje vrijedi A = I:~ :~ I = a. .. .A ' gdje su: b. .az bl . bz An = Za nehomogen sistem dviju linearnih jednadZbi s dvije nepoznanice a.. A' all b. bz glasi rje~nje x I = Cz. Nehomogen sistem jednoliko je rje~iv. ako je b. .n bz azz . X + b. Cl bl =~ I I A I = al bz .. az. - az bl * 0. sistem nije homogen. ako je determinanta sistema all a1Z . aZZ .

!!. potrebne su tablice vrijednosti trigonometrijskih funkcija ili odgovarajuce racunalo. = O. Rjesenje glasi x = In blln a Logaritamske jednadibe Jednostavna logaritamska jednadiba log. Za jednadZbu sin (mx + n) = a traZimo iz tablica kut u mx+n=u te dobivamo rjesenje x = (u . a '*' 1 rjesava logaritmiranjem (naravnim ili dekadnim logaritmima).. -=. koja mora biti neprekidna.TRANSCENDENTNEJEDNADZBE Eksponencijalne jednadibe Jednostavna se eksponencijalna aX = b jednadzba a > 0.. jednadzbi odrediti metoRealne korijene jednadZbe f(x) = 0 pokusavamo izracunati numerickim metodama tako.. x =b a > 0. Korijene dobivamo pri vrijednosti y . 29 . npr. sin (mx + n) = a m '*' 0. a '*' 1 ima rjesenje Trigonometrijske jednadibe Za rjesavanje jednostavnih trigonometrijskih jednadzbi. gdje je y ~ O. prikazemo tablicom ili graficki.n)/m * Numericno rjeSavanje jednadibi U opcem slucaju mozemo korijene transcedentnih dama numericke matematike. NEJEDNADZBE Linearna nejednafdba s jednom nepoznanicom ax+b~O ima dva rjesenja: -b x~za a>O x:. da iz slike ustanovimo intervale. za a < 0 a a Kvadratnu nejednadzbu s jednom nepoznanicom ax2 + bx + c ~ 0 mozemo rijesiti grafom funkcije y = ax2 + bx +c tako.. da funkciju y = f(x).

3 0.Yt) (XI .. /. 1/. t ~ Y = Yo n = 1 Y = Yo(xlxo) n=2 Y = Yo (XIXO)2 (:J (pravac) (kvadratna parabola) (kubna parabola) n=3 Y = Yo(xlxo? Hiperbole kroz to~ku Po (xo.. I -"'0 '.4 0. za tan a = 0.1 0.X2) = (x - Xl) pravca kroz dvije zadane to~ke Pt (XI>Yt) in P2 (X2' Y2) XI) (Yt .307 1.fn:1 I.Yo) l\n:2 I \ I i I .367 30 . Yo) yx'" = YoXi:' = konst ~onstrukcija krivulje 1 + tan fJ = (1 + tan a)m Npr.25 je m tan fJ 1.Y2) Potendjalne krivulje \ \ yt J!L__!O JI/ Parabole kroz tocku Po (XO.Yt = m(x Jednadfba (y ...336 1.278 1.ANALmCKA GEOMETRIJA u ravnini Pravac OpCi oblik jednadfbe Ax + By + C = ° Eksplicitni oblik jednadfbe y=mx+b Segmentni oblik m=tana b odsjetak na osiY - xla + ylb koeficijent m) =1 Jednadfba pravca kroz zadanu tocku Pt (XI>Yt) uz prikloni kut a (priklonski Y .2 0.

YO)2= ? . Yo) (y - YO)2 = 2p(x OpCi oblik jednadZbe (za os u smjeru ordinate y) y = ax2 + bx + c Konstrukcija parabole: Simetrala udaljenosti ~to je presjeca proizvoljni pravac p kroz zari~te F s vodilicom v i paralela s osi parabole kroz presjeci~te odreduju toeku P parabole.s ordinantnom i = 2rx .s ordinatnom Zari~ta F (p12.CunjosjeCnice Kruinica Opta jednadZba (x .xO)2 + (y . aju duljinu a + b toeka P dijeli na krakove a i b. b . Parabola Tjemenska jednadZba gentom in s koordinatama ~ ~ VIY x . Yo) Sredgnja jednadZba za sredi~te u ishodgtu (xo = 0. y) = 1 Sredi~nja jednadZba x21a2 + ilb2 Tjemenskajednadzba i = (b2Ia2) x (2a - x) $ ~ -~ Konstrukcij.xo) Za parabolu s osi u smjeru ordinate y su u jednadZbi koordinate x i y zamijenjene. da njene krajnje toeke kliZu po medusobno okomitim pravcima. 31 . b) Presjeci~ta krufnica s polumjerima a i b iz zajedniekog sredgta 0 s proizvoljnim pravcem p odreduje toeku P elipse.poluosi (u smjerovima x. JednadZba parabole za tjeme s koordinatama (xo. Yo= 0) 2 22 x+y=r Tjemenska jednadzba gentom (xo = r.x2 0) osi kao tan- .za sredi~te u toeki (xo. opisuje toeka P elipsu. pomieemo tako.parametar .0) osi kao tan- l = 2px 2p .: elipse: a) Ako doZinu. Yo= Elipsa a.

Hiperbola (A y - asimptote) SrediSnja jednad!ba x21a2 .l = a2 CildiCke krivulje (trohoide) Cikloida nastaje pri kotrljanju kruZnice po pravcu x y r - = r(i . - .y21b2 = 1 Tjemenskajednadfba y2 = (b2Ia2) x (x .1 - - Jt n = Rlr t/J= rln 32 .sin r) = r(1 .cos r) kut kotrljanja i( rad) Epicikloida nastaje pri kotrljanju kruZnicepo vanjskoj strani druge kruZnice x Cl:: Jt y m n = rem = rem = = Rlr sin t/J .sin mt/J) cos t/J .2a) Kod istostrane hiperbole (a = b) su asimptote medusobno okomite i zatvaraju s koordinatnim osima kut 45° X2 .cos mt/J) (R + r)lr = n + 1 t/J = rln Hipocikloida nastaje pri kotrljanju kruZnice po nutranjoj strani druge kruZnice x = rem sin t/J sin mt/J) y = rem cos t/J+ cos mt/J) m = (R r)/r = n .

021019 0.024114 0.007982 0.040602 0.030613 0.018217 0. y.023577 0.051838 0.007256 0.014148 0.029348 0.f(x» Elemeotame funkcije u ravnini x..050901 0.) a y = Rlcos i = tan a rp = tan a i.) + fsin .026931 0.009025 0.010158 0.xn + an-tx"-' + .016092 0.038287 0.006361 0.018665 0.011387 0.013 063 0.056720 50' 0.026350 0.009866 0. + b.034644 0.049976 0.010456 0.032583 0.025777 0.Evolventa (involuta) nastaje pri odmatanju oboda s kruZnice x y = R(sin .049064 0.016502 0.007025 0.006577 0.010760 0..008492 0.009580 0.009299 0.008234 0.024660 0.036798 0.017777 0.039819 0.028121 0.012 373 0.007493 0. ~to se pge y = f(x) x - argument iIi neodvisna varijabla f(x) .020533 0. + atX + ao an '*' 0 Razlomljena racionalna funkcija je kvocijent dvaju polinoma f( ) = bmx"'+ bm-.016920 0.020054 0. b] definicijsko podruCje funkcije Oraf funkcije f(krivulja f(x» je skup svih toeaka (x.022529 0.025214 0.036069 0.043845 0. + a..029975 0.041395 0. d(rad) .031917 0. kaie se.047276 0. .019120 0.015689 0.046400 0.033260 0.014523 0.011 709 0.052788 0.d = inv a d 40' 0..Strojarski priru~nik 33 .011071 0.055717 0.021514 0.x"'-' + .028729 0. = R(cos i r i cos .x + ao 4 .funkcijska vrijednost - la.043017 0.012715 0.006798 0. 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 0' 0.053751 Evolventna funkcija inv a = tan a 20' 30' 10' 0.037537 0.013 418 0.058765 FUNKCIJE Ako je svakoj vrijednosti X za a ~ x ~ b pridruZentocno odreden realni broj y.039047 0.035352 0.057736 \ x \ a.054728 0. da je u intervalu la.045537 0.017345 0.007735 0.012038 0.008756 0.x + bo x a.019583 0.013779 0.022018 0.033947 0.044685 0. Polinom iIi cijela racionalna funkcija n-tog stupnja je f(x) = anxn + an-tx"-t + .027521 0. b] dana funkcijaf.014904 0.048164 0.042201 0.031260 0.006150 0.015293 0.023049 0..

Eksponendjalna i Iogaritamska funkdja Eksponencijalna funkcija Y Logaritamskafunkcija Y = log.x y a > 0. a '*' 1 = IT a > 0. Kntne funkdje Sinus Y Kosinus Y = sin x = cos x -1 Tangens y -1 Kotangens x x Pomaknuta sinusoida y r y=rsincp - amplituda sinusoida Za fazni kut E pomaknuta Yl = rsin (cp + E) 34 .. a '*' 1 x Logaritamske su funkcije inverzne eksponencijalnim funkcijama.

.e-x sh x eX.e-x y=shx= 2 Kosinushiperbolni eX+ e-x y = ch x = 2 Osnovne veze medu hiperbolnim funkcijama: y = thx = ch x = eX+e"x Kotangens iperbolni h chx eX e-x + Y = cth x = shx = e' ..2!. Medu njima postoje slijedeee veze: arc tan (-x) = -arc"tan x arc sin (-x) = -arc sin x arc cos (-x) = it . T = 2nlw Logaritamski 11 dekrement = In 1L a . Yi+1 w Yi i Yi+I su ordinate dvaju susjednih ekstrema. Ciklometricne funkcije Arkus sinus Arkus kosinus y=arcsinx Arkus tangens y=arctanx I Arkus kotangens y=arccotx y=arclsinx " I[ o x -2 Ciklometricke su funkcije inverzija kutnih funkcija.arc cos x arc sin x + arc cos x = nl2 Hiperbolne funkdje Tangens hiperbolni arc cot (-x) = it arc cot x arc tan x + arc cot x = nl2 - Sinus hiperbolni eX .e-x sh (x :t y) = sh x ch y :t ch x sh y ch (x :ty) = ch x ch y :t sh x sh y sh2x = (ch 2 x ch2x sh2x = 1 1 th2x = 1/(ch2x) cth2x 1 = 1/(Sh2x) - sb2x=2shxchx cb 2 x = ch2x + sh2x - - 1)/2 ch2x= (ch2x + 1)/2 35 ..Krivulja prigwenog y titranja y = ce-ax sin (wx + E) \.

3026x) 1Ix cos x -sin x 1Icos2X = 1 + tan2 x -1/sin2 x = -(1 + cot2x) l/~ -l/~ 11( + X2) 1 -l/( 1 + X2) dy = f'(x)dx = df DiferencijaIWnkcijey = f(x) u tocki x je Osnovna pravila pri ratunanju diferencijala d(u(x) :t v(x)] = du :t dv d(e. u(x)]' = e .u(x)v'(x)]/(v(x)f {u(v(x)]}' = u'(v) . eX log.. u'(x) e = konst (u(x) . tada je derivacija drugoga reda (druga derivacija) r(x) = (f'(x)]' = y" = d2yldx2 Derivacija n-tog reda funkcije f(x) fn>(x) = [fn-l>(x)]' = y(n) = dnyldx" 36 . v(x)] = u(x)dv + v(x)du d(u(x)/v(x)] = (v(x)du . = u'(x) v(x) + u(x) v'(x) (u(x)lv(x)]' = (u'(x)v(x) . v(x)).DERIV ACIJA FUNKCIJE Derivacija funkcije y = f(x) v totki x y' = f(x) = lim f(x + M) .x Igx In x sin x cos x tan x cot x arc sin x arc cos x arc tan x arc cot x y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' y' = = = = = = = = = = = = = = = nx"-I n .) aXIn a eX 1I(x In a) 11(2. v'(x) y' = 0 x Derivacija elementarnih y funkcija =e y = x" y= y = y = y = y = y = y = y = y = y = y = y = Y= Y= aX V.reaIni broj 1I(2V.f(x) =. du Derivacije viSega reda d(u(x) . u(x)] = e.u(x)dv]/(v(x)f Ako je f'(x) derivacija funkcije y = f(x).EL dx-+O ~ dx Osnovna pravila deriviranja (u(x) :t v(x)]' = u'(x) :t v'(x) (e .

EL = lim (ex.y) = 0 y'(x) = -. IX I = [x(t) y(t) .Derio'8dja parametarski zadane funkcije Za funkciju x = x(t).. gdje je t parametar.. dok nezavisnu varijablu y pritom smatramo konstantom.polumjer kruznice zakrivljenosti ["'(xc) * 0 x . I ~o ~ y) - ((x.npr. Parcijalna derivacija po X funkcije z = f(x. pricem je tockom oznacena derivacija flmtcije 5 obzirom na parametar t. gdje je [' (x) = 0: maksimum (A): ['(XA) = 0 !"(XA) < 0 minimum (B): ['(XB) = 0 !"(XB) > 0 InfIeksijafunkcijef(x) ce biti u tocki (C).))(x XI) Pt (XI> Yt) Normala na krivulju f(x) v tocki Y - .YI = ['(XI)(X YI = [-lI['(x.i (t) Y(t))![x(t)j3..racunamo wo. y) ex cz = lim ((x + ~. da nezavisnu varijablu X deriviramo. y) Totalni diferencijal funkcije z ax ay 37 . y + ~y) . y) . Parcijalna derivacija po y funkcije z = f(x.2!E. y) .koordinate sredi~ta kruznice zakrivljenosti p = x -(y'(1 Pardjalna derivacija + y'2)){y" q = Y + (1 + y'2){y" Parcijalnu derivaciju funkcije z = f(x. Geometrijsko macenje derivacije funkcije Derivacija funkcije [' (x) jednaka je koeficiIeDtu naklona tangente na krivulju f(x) u tocki X ['(X) = tan a Tangenta na krivulju f(x) v tocki Y PI (XI> YI) y y:{(x) .. y = yet).(ex.' . bit ce y'(x) = y(t)!x(t) ...xd --. = V(1 + y'2)3/1y"l . y) ay 6y-+0 ~y Derivacije implicitne funkcije y (x).£!£... zadanejednadZbom tp(x. gdje y je r(xc) = 0 in Za krivulju Y = f(x) su: . po varijabli X .-< x Ekstremne vrijednosti funkcije f(x) bit ce 11locki.

f en%dx (1In) en% e = + nx = I dx = (1In) dl 3. f 1I(xZ + 4) dx 1 f sin n x dx = -(1In) cos n x + e x/2 = I = (114) f 1I[(xl2)2 + 1] dx = (112) arc tan (xl2) + e 38 . e = konst integrala Osnovna pravila za izra~unavanje neodredenog f[u(x) :t v(x)]dx f[e. gdjeje ['(x) = f(x).f v(x)du Neki osnovni integrali fadx=ax+e f x"dx = (x"+I)/(n + 1) + e f (lIx)dx = Inx + e f u'dx = aXllna+ e f e'dx = eX+ e f In x dx = x(1n x-I) + e f sin x dx = -cos x + e fcosxdx=sinx+e f tan x dx = -In cos x + e fcotxdx=lnsinx+e n *. f (a + bx)n dx = f t"(lIb)dl = (lib) (a + bx)n+l/(n + 1) + en*' a+bx=1 dx=(llb)dl 2.a ) + e Uvodenje nove integracijske varijable x = x(t) dx = i(l)dl f f(x)dx = f f[x(I)] i(l) dl Primjeri: 1.-1 f (lIsin2x)dx = -cot x + e f (lIcos2 x = tan x + e x)d f (1/~)dx = arc sinx + e f [11(1 + x2)] dx f (l/YxZ - a )dx = arc tan x + e = In (x + YxZ . u(x)]dx e f u(x)dx = Parcijalna integracija (inlegratia per parIes) =f u'(x)dx :t f v(x)dx f u(x)dv = u(x) v(x) .INTEGRAL Neodrec1eoi iDtegral ff(x) d x = [(x) + e.

Duljina luka s krivulje b = a v'i:"""+7 dx J ds = VdxZ + dyZ Povclina A lika izmedu luka krivulje i osi x b A = I f(x) dx 2.Odredeni integral b f a f(x) dx = [1(x)] = l(b) a b lea). s 1. Duljina luka s krivulje ~ s=f~a dlp Povr~ina A isjecka ~ o A x = +fa .__. a~lp~/3.iy) dt I. kjer je l(x) = f f(x) dx L'potreba odredenog integrala Proracunanje du/jine /uka krivulje i povrsine lika . 3. Krivulja je zadana parametarski x = x(t). t1~ t ~ tz y Duljina luka s krivulje I. ~ X ~ b.z(lp) dlp 39 .. -+. Krivulja je zadana jednalUbom y = f(x).~ f s = " viZ + yz dt Povi"Sina A lika o )( A = +j'(XY . y = yet). Krivuljaje zadana polarnim koordinatama r=r(lp).

vidi st.a)/n. 106 do 108. pa je b [f(X)dx = h(+YO + Y. b] podijelimo na n jednakih Konaene tl>tke k-toga podintegrala su Xk-I delova ~irine h Xk = (b . likova i tijela . ispod krivulje i opsega krmnice ~to je opisuje teti~te T: x v = 2x YoA. Xn= b.+ . f(Xk) = Yk. a ~ x ~ b. . NUlDe~aa integradja Cesto treba izraamati vrijednost odredenog integrala gdje je funkcija f(x) zadana u obliku tablice ili ne poznajemo njen neodredeni integral. . y yof(x} Pomina A rotacijskog tijela b A b x Volumen = 2xfY~ dx V rotacijskog tijela b V = x[ ldx Guldinova pravila: y y=f(x) Povriina A rotacijskog tijela jednaka je umno~ku duljine luka s krivulje i opsega kruZnice ~to ga opisuje njeno teti~te T: x A = 2xyos Volumen V rotacijskog tijela jednak je tlmno~ku pomine plohe A. Teti~ta linija.Izralunavanje povrline i volumena rotacijskih tijela Rotacijsko tijelo nastaje rotacijom krivulje Y = f(x) oko osi x. = Xo + (k - l)h = Xo + kh pri eemu vrijedi: Xo = a. + Yn-I+ +Yn) 40 . Trapezna jednadiba Interval [a.

y)dy D a n(x) x u polarne Transformacija koordinate dvostrukog q. y) E D v = ff [Z2(X. z)dx dy dz = ffff(rcosc:pcosft. y) in Z = Z2(X. y) gdje su: (x.cos y=rsinc:p 'P ff f(x.rsinc:p)r2cosc:pdrdc:pdft v VI 41 . y) na podrucju D izracunavamo jednadibom b Yl(X) Y Y=J2 (x) fff(x. y)dx dy = ff f(r cos q. dane jednadibama: Z = ZI(X. y) Transformacija trostrukog integrala u polarne (kugline) koordinate: y=rcosc:psinft z=rsinc:p x=rcosc:pcosft fff f(x.. Y) fff f(x. y. z)dz v a n(x) tdx. z)dx dy dz = f dx f dy f f(x. y. y) D Trostruki integral Zl(X.rcosc:psinft. y. z) na podrucju V izracunavamo jednadibom b n(x) t2(X.Viiestruki iutegrali Dvostruki integral Dvostruki integral funkcije f(x. integrala x = r. y)] dx dy Trostruki integral funkcije f(x. y)dx dy = f dx f f(x. r sin c:p)rdr dc:p D DI Povr~ina podrucja Dl A =D ff dx dy Volumen tijela ~to ga nad podrucjem D omeduju plohe. y.

reda s konstantnim koeficijentima y" + atY' + azY = 0 Rjdenje pomocu y' = kelu. reda Lineama diferencijalna jednadtba OpCe rjdenje y' + g(x)y + h(x) = 0 gdjeje G(x) = f g(x)dx Homogena diferencijalnajednadtba 2. otkuda proizlazi karakteristicna jednadtba f<2+ alk + a2 OpCe rje~enje diferencijalne jednadtbe stiene jednadtbe: kh k2 kh k2 =0 = C.2 Y = a :t ib Y C~)elu = e"'(C1 cos bx + C2 sin bx) jednadtbe 2.konjugirano = k2 = k kompleksni brojevi: kt. diferencijalne 42 . reda rje~avaju se metodom Nehomogene linearne varijacije konstanti. OpCe rje~enje y' = u'x + u I f(u)-=-U du + C 1.DIFERENCIJALNE Diferencijalna jednadiba JEDNADZBE s rastavljivim varijablama f(x)dx = g(y)dy Opee rjdenje fI(x)dx = f g(y)dy + C Homogena diferencijalnajednadtba C = konst y' = ~7) Rje~avamoje supstitucijom y = ux.eklX = (Cl + ovisno je 0 korijenima k I i k2 karakteriy + C2ek2X - razliCiti realni brojevi jednaki realni brojevi: k) kh k2 .

ali ako djeluju u razliCitim tockama. npr. y.Vise sila koje djeluju u istoj tocki su slobodni vektori. to su vezani vektori. Apsolutna vrijednost vektora Ia I= a je duZina kojom prikazujemo vektor. + ax= bx ay= by r= OP a~ Vektori a = (ax>ay. a. z) Ir 1=r = Yx2 a + y2 +Z2 x Ako vektor r zatvara s osima koordinata kutove a. energija. ako su im jednake sve komponente a. a njihovo hvatiste moze biti svaka tocka u prostoru (npr. Skalare oznacujemo simbolima. geometrijski ih prikazujemo orijentiranim duZinama*. npr.. ubrzanje itd. a oznacujemo ga sa r z - p Njegove koordinate su i koordinate tocke P(x. ishodista 0 do tocke Radij vektor je vektor..£ r r . Vektori mogu biti s lob 0 d n i Hi v e Zani. bit ce smjemi kosinusi vektora r x cosa=r cos f3 = 1'. npr. kutna brzina). a. sila. Ako je vektor zadan svojim komponentama a = (ax>ay. + a. z) r = (x. a Hi debljim simbolom.). Vezani se vektori mogu pomicati samo u svojem smjeru. moment.). radnja. Slobodni se vektori mogu pomicati u svojem smjeru ili paralelno kamo god u prostoru. 43 .) su jednaki. sila.cos y = . f3 i y.) i b = (bx>by. a. a njihovo hvatiste moze biti samo neka toeka na pravcu u kojem djeluju (npr. moment para sila). a sa a . vrijeme. temperatura itd.(apsolutnom vrijednoscu) i smjerom (npr. = b. U ovom su prirucniku vektori oznaeeni sa ii . koji vodi od koordinatnoga P u prostoru. y. Vektore oznacujemo znakom iznad simbola.u slikama.VEKTORI Skalari su velicine potpuno odredene samo jednim podatkom (npr. . Vektori su velicine. a. odredene intenzitetom . b.u tekstu (iz crtackih i tiskarskih razloga). brzina.) (koordinatama) vrijedi Ia 1= Va. masa.

r Zbrajanje i oduzimanje vektora Vektore zbrajamo i oduzimamo po zakonu paraJelograma. koji je proizvoljan realan broj Vektor ma leti na istom praveu kao i vektor a.. 0) Mnoienje a)' Mnozenje vektora vektora Ikalarom m. + b. = Iail b 1 cos IX IX kut m~u vektorima a i b.b.= a. I...) su dx= ax-bx dy = ay-by (.-b. Razlika vektora d = a - b Koordinate razlike d = (dx' dy.... 0.-'f---~~~// a - / I S..~ b a a-a=O . d.) su Ix=ax+bx Iy = ay + by .'y.. a+b=b+a (a + b) + c = a + Cb+ c) o = 0 = (0..... Zbroj vektora s =a + b Koordinate zbroja s = ('x. d. dobivamo ga iz je cos IX = ab/<I a 11b I) a ab = ba IX 0: = IX n/2: = 44 Ca+ b)c = ac + bc ~b=lallbl ab=O . = a. a njegova je apsolutna vrijednost Imal = Imllal Za m > 0 vektori a i ma su istog smisla za m < 0 vektori a i ma su suprotnog smisla b) Skalarni produkt dvaju vektora a i b je skalar ab = axbx + ayby + a.

c) p = (d. c) = a(b X c) = (a x b)c Apsolutna vrijednost mje~ovitog produkta jednaka je volumenu V paralelopipeda... je = la x bl c) Mjesoviti produkt vektora a. koju odreduju vektori a i b. b) (a..ay bx Ako vektori a. b. konstruiranoga nad vektorima a. Koordinate vektorskog produkta c = (c.'~ (a. b i c u prostoru V = I(a. koji leii u njihovoj ravnini rastavlja u obliku c=ma+nb gdje su m i n skalari. tada svaki cetvrti vektor d u prostoru rastavljamo u obliku d=ma+nb+pc gdje su skalari rn. b. odreden po pravilu desnovojnog vijka. b.aybx (a + b) X c = a x c + b x c a xb= 0 za paralelogram A Za a = 0.. b.av Cx ax by .axbt je Ct = axby. by.c) Vektorski produkt dvaju vektora a i b je vektor ~ ..c) (a. Vektor c ima smisao. bt) nisu paralelni (a x b '*' 0). omedenoga vektorima a i b. c) odredeni jednadibama: n'. b. a. b. nip rn= (d. odredeni jednadibama: n = ax ell . Cy' Ct) su: ::7 -- Cx= aybt .b. aY' at) i b = (b. CY'Ct). b i c je skalar (a.. c)1 d) Rastavljanje vektora u ravnini i prostoru Ako vektori a = (a. c) '*' 0). tada se svaki treci vektor c = (c.atby a x b = -b x a Cy= atbx ... 1t za trokut A = 1/21a x bl POvrSina A.a_" ~ b c=axb koji stoji okomito na ravninu vektora a i b. c) 45 . Njegova apsolutna vrijednost jednaka je povr~ini paralelograma. b i c nisu u istoj ravnini (mijebni produkt (a.

) 't Ii' x i'12 Skalarnai vektonka polja Skalamo polje u = u(x.l = er. z = z(t) za Ako je krivulja dana jednadzbama y = y(x). z(t») i' = (i(t). s za a ~ x ~ b jednaka s Z = z(x). Y(x. y.. . z») Operator derivacije (nabla): 'i1 = (a:' Gradijent skalamoga ~.:.Krivulje u prostoru Duljinu luka s prostome krivulje x = x(t). odredeno jednadZbom rot V = 'i1 x V = az . odredeno jednadzbom div V = 'i1 v = oX +R + ~ oZ . z). bit ce duljinaluka = I'll = r(t) .~ R oz 'oz ox 'ox ( ay ay ) 46 . z) Vektorsko polje V = (X(x. i.Ii' x i'I Q-ifr torzijska zakrivljenost . y. a ~ t ~ f3 proracunavamo jednadzbom fJ s = fVi2 + y2 + i2 dt a y = y(t). Z(x.. -oz ) ox ay ou ou ou Divergencija vektorskog polja V je skalamo polje. y(t). b + y'2 + Z'2 dx Za krivulju danu u vektorskom obliku jednadzbom r = (x(t).jJ£ Rotor vektorskog polja V je vektorsko polje.R oX . y. y(t). z). lz) ='i1u polja u je vektorsko polje gradu= (ox ' -ay . i(t») bit re: infleksijska zakrivljenost I . y.

r ) Z(t) dt n 47 . ni vrtloga. Vektorsko polje V nema vrtloga.= a. r n Y(t) dt. ako je potencijalno. s) ima dvije parcijalne derivacije at =( at' at at' da ax ay az ) = atdt ax ay az a. f Z(t) dt) a odredeni integral za a S t S fJjednadZbom r n a(t) dt = r X(t) ( n dt.-' fu' fu ( ) i totalni diferencijal Neodredeni + a. Y i Z (koje su skalame funkcije) Y'(t). Y(t). f Y(t) dt. Vektorsko polje Vje harmonicko (Laplaceovo).ds integral vektorske funkcije a(t) = (X(t). Bezvrtlozno je vektorsko polje samo tada. ako je div V = o.Vektorsko je polje V potencijalno. Derivacija zbroja i razlike vektora (ma(t) :!: nb(t»)' = ma'(t) Derivacija skalarnog produkta (a(t)b(t»)' = a'(t)b(t) + a(t)b'(t) Derivacija vektorskoga produkta (a(t) x b(t»)' = a'(t) x b(t) + a(t) X b'(t) Vektor a(t) s komponentama ima derivaciju X. Z(t») danjejednadZbom f a(t) dt = (JX(t) dt. Z(t)] a'(t) = (X'(t). Y(t). ako je izvedeno kao gradijent skalamoga polja u V=gradu Vektorsko je polje V solenoidalno (bez izvora). :!: nb'(t) Funkcija a(t. ako u njem nema ni izvora. ako je rot V = O. Tada postoji takvo skalarno polje u kod kojega je a2u a2u a2u gdje je ax2 + ai + aT a2 a2 a2 fl = --axr + ay2 + aT = flu = 0 Laplaceov operator Derivacija j iDtegracija vektorskih fuokcija Definicije vektorske funkcije a(t) realne varijable t i njene derivacije su iste kao pri skalarnoj funkciji. Z'(t)] a(t) = (X(t).

.a) a/(x2 + a2) X/(X2+ a2) 2ax/(x2 + a2)2 (X2 - Primjeri inverzne transfonnacije: F(x) [(t) 6(t) (impulsna funkcija) t"-l/(n .LAPLACEOV A TRANSFORMACIJA Laplaceov transfonnat F(x) funkcije [(t) (za realni broj t) definiran je 00 jednadZbom F(x) = L{f(t)} = o e-tx [(t) J = F(x) = je: l/a .a2) a)2 a2)/(x2 + a2)2 .W+ a2] eb.. xfn-2)(0) fn-l)(o) = (-1)" F(n)(x) Primjeri transfonnacije: [(t) t" ea' sin at cos at I F(x) 1/x I [(t) sh at F(x) a/(x2 x/(x2 1/(x nI!x"+1 1/(x ch at teal t sin at t cos at .a2) . e-da 1/a .b? + a2] b)/[(x 1/(1 + ax) 1/[(x (x t"-lea'/(n . eb. ebt sin at - . sh at 1/[(x - .W- a2] ebt ch at l! .I)! 1/a . i (x 48 W. F(x/a) dt xeC + b L{g(t)} Svojstva transfonnacije: L{a [(t) + b g(t)} Za L{f(t)} = a L{f(t)} L{f(at)} a>O L{e-a'[(t)} = F(x + a) L{f'(t)} = xF(x) L{t"[(t)} .cos at 1/a ..a2] .[(0) L{fn>(t)} =xnF(x) x"-1[(0) r2f'(0) .b)/[(x .I)! 1 1/x" 1/(x .a)n .

mOZemo odabrati sjeenu vrijednost X i racunati s razlikama priblimu pro- - .ST A TISTIKA Matematicka se statistika bavi metodama vrednovanja pokusima dobivenih podataka. I-I Xi - broj jednakih pokusa vrijednost slucajne velicine pri i-tom pokusu. Relativna je ueestalost uvijek O~p~1 - pri cemu vrijedi za p = 0 je m = 0: dogadaj za p = 1 je m = n: dogadaj nije moguc ni pri jednom opa:zanju.Strojarski prirucnik 49 . pokusima vene vrijednosti slueajne velicine X= gdje su n XI Xl + x2 + . Statisticki Najznaeajnije varijanca. + xn = ~~ n nL.broj ponavljanja pokusa m broj koliko se puta dogadaj A zbio. se zbiva pri svakom opa:zanju. Statisticka vjeroi/1tnost Relativna ucestalost p dogadaja A odredena je omjerom m p=. . da je relativna ucestalost p priblizno jednaka statistickoj vjerojatnosti dogadaja A pri pokusu. . Prosjecna karakteristike prosjek velicina su prosjeena vrijednosti dobi- slueajnih vrijednost x je broj. Ako su vrijednosti XI brojcano velike. Ako je broj n vrlo velik. /-1 (XI-X) Zbroj odstupanja vrijednosti slueajne velicine XI od njene prosjecne vrijednosti x jednaka je 0 n L(x/-x) =0 /-1 5 . oko kojeg su hanizane n . uzimamo.n gdje znace n . 1~ X = X +nL. da bi ustanovila vjerojatne zakonitosti opa:zanih slucajnih pojava i velicina.

. 50 . Razdioba ucestalosti Histogram je dijagram. m .Mjera rasapa S2 (varijanca) je pri n pokusa dobivena prosjecna vrijednost svote kvadrata odstupanja slucajne velicine Xi od njene prosjecne vrijednosti i Standardna devijacija s je realni korijen mjere.kardinalni broj (brojnost osnovnog skupa). .srednja vrijednost.!asapa s =+ V v n~ 1 :t isl (Xi . !ito je sitnija podjela na apscisi.Xn in y. Yn broj s.y) * Za vrlo veliki osnov~i skup vrijedi ukupna devijacija o =V ~ t .. ". lomljenu crtu (b) koja se to vge priblizava neprekidnoj krivulji. . Y2.if 100%) Relativna standardna devijacija (koeficijent varijacije) je =+ X (= +. ....=1 (Xi - m)2 gdje su: N . . Pokusom dobiveni histogram je priblizenje zakonu razdiobe slucajne velicine. U njemu se na apscisu nanose mjerene vrijednosti. X Ako pokusom izmjerimo dvije slucajne velicine X i y. a na ordinatu ucestalost. = n ~ 1 L i-I (Xi - i) (Yi . . koji pokazuje ucestalost vrijednosti slucajne velicine. (kovarijanca) to ce za veliCine X i y biti karakteristiean n S. a pri n mjerenjima dobivamo za njib vrijednosti: Xb X2.. Iz grafikona razdiobe ucestalosti (a) dobivamo spajanjem sredine vrhova iz.

oissonova. x =m Ymaks = I/a& = 0.997 Gaussovu krivulju (koja vrijedi za vrIo veliki broj pokusa N) mofemo doyoljnom tocno~cu upotrebiti i pri maDjem broju pokusa n.5 = 0.Norma/no razdioba Pri normalnoj razdiobi teee krivulja ueestalos~ po Gaussovu zakonu 1 '(x-m Y = -e-2--q ~ ) devijacija ~je su: m ..242/a = x x = m :t =m 2a Y = 0. = 0.607 Ymaks 0. gdje je ucestalost x = m :t a "adalje vrijedi Y = 0.054/a = Y = 0. a kod veCih (1je polofita. Druge znacajnije razdiobe: OOM>mna. Studentova.955 = 0.135 Ymaks 0.399/a Od te vrijednosti krivulja vrlo naglo pada simetricno s obje strane i ima infIeksiju u toekama x = m :t a. ako u njoj ukupDU devijaciju a zamijenimo standardBOlDdevijacijom s. prosjeenom vrijedno~ X. razdioba i itd. a simetricna je s obzirom na vrijednost x = m.standardna Gaussova krivulja protefe se od -co do +co. gdje je najveea ueestalost . a . Cjelokupna pov~ina lika medu Gaussovom krivuljom i apscisnom osi iznosi A= a pomine iznose: x= -00 rydx=1 f!1edu Gaussovom krivuljom i apscisnom osi u pojedinim intervalima u u u u intervalu m :t intervalu m :t intervalu m :t intervalu m :t 0..004/a :t 3a Kod manjih vrijednosti a krivulja je normalne razdiobe strma.011 Ym. a srednju vrijednost .67 a a 2 a 3 a A A A A = 0.k. P 51 .srednja vrijednost.683 = 0.

a ne mozemo ni popravljati mjerne rezuItate. X. - = (y - a)/x = tan a Vrijednosti broja a i b odredujemo metodom najmanjih kvadrata.y) Grdke mjerenja Pri svakom se mjerenju bez obzira na okolnosti X - pojavljuje mjerna greIka ~x. Y2. gre~ka Sistematske greIke pojavljuju se pod jednakim okolnostima i uvijek s jednakom vrijedno~u i jednakim predznakom.Y= ~(x Sx - . proizlaziti mjerni rezu/tat. Mjerne gre~ke treba bezuvjetno izlueiti pri ocjeni mjernih rezultata.nx2) I =I = y . 52 . Linearna kore/acija Pravac regresije (p) y=a+bx a odsjecak na osi ordinata. Mozemo ih lako ustanoviti i odgovarajuCe raeunski ispraviti (npr.koeficijent smjera b y.t x7 . i ordinatama Yt. trenja i sl.).x) X . S/ueajne greIke javljaju se po mjestima i vremenu potpuno nesredeno. U suprotnosti sa sistematskim i slueajnim gre~kama koje prate svako mjerenje. . su mjerne greIke. nepravilnog mjernog postupka. Zbog slueajnih gre~aka postaju mjerni rezultati nepouzdani. Ovu manu mozemo smanjiti samo veCim brojem mjerenja. mjemog uredaja) ili naknadno preracunati. a to je razlika izmedu izmjerene vrijednosti x. i stvame vrijednosti X ~x = Xi - Iz izmjerene vrijednosti.nxy a / )(.Regresija i korelacija . s razlienim vrijednostima i predznacima (npr. Ne mozemo ih predvidjeti. koju po potrebi valja popraviti (npr.bx Sy Y. . a otuda proizlazi 'i JednadZbe regresijskog pravca b= it ~= XiYi I . netoenost = gre~ka mjemog uredaja). o~teCenog ili pokvarenog mjernog uredaja itd." Y. zbog istro~enosti. X2. " Krivulja koja spaja pokusom dobivenih n toeaka.x = ~(y . b . s apscisama XI. Zelimo ustanoviti funkcionalnu zavisnost (korelaciju) Y = f(x). nazivamo regresijskom krivuljom odgovarajuCih velicina X i Y.. a to su mjerna odstupanja koja potieu od zabuna mjerioca.

toju smo odabrali za mjeru. Izmedu razlicitih mjera odabiremo najprikladniju jedinicu. mehanicke Imasa. temperatura.: put. Broj osnovnih jedinica veoma je malen. ~azivamo ih 0 s n 0 v n i m j e din i c a m a. Takav matematicki izraz.trebalo uzimati u obzir i medusobne omjere razlicitih jedinica. a elektricne i magnetske veliCine traZe jo~ i cetvrtu: za jakost elektricne struje. Za sve geometrijske veliCine dovoljna je samo jedna osnovna jedinica: za duljinu. magnetske itd. - - . nije vi~e veliCinska jednadzba. 53 . elektricni otpor itd. U svim slueajevima kad su fizikalne ovisnosti poznate. Novi me dun a rod n i sus t a v j e din i c a (SI) odlikuje se dimenzijskom koherencijom za sve znacajnije veliCine u fizici i tehnici. Svaki matematicki izraz. rad i snaga). opravdane su samo veliCinske jednadzbe. Sve ostale jedinice koje odredujemo iz osnovnih jedinica s pomocu odgovarajucih velicinskih jednadZbi (»definicijske jednadZbe«) nazivamo i z v e den i m j e din i c a m a. sila. koji pokazuje samo medusobno zavisnost velicina zovemo '-elicins k om j e d n adz born.SUSTAVI MJERNIH JEDINlCA Velicinske jednadZbe i koberentne jedinice Vel i c i n a je svaki (fizikalni) pojam koji se moze mjeriti. Brojeane jednadZbe Ako se pri izboru razliCitih veliCina ne bismo obazirali na jedinice ostalih velicina. prema rezultatima mjerenja kod pokusa) kojih medusobna fizikalna ovisnost Go~) nije poznata. Brojcane se jednadZbe upotrebljavaju samo kada se njima zeli prikazati medusobni omjer velicina (npr. Po srodnosti fizikalnih pojava s kojima su vezane. mogli bismo fizikalne zakone prikazati samo jednadzbama u kojima bi kao parazitne koeficijente .mna. npr. prilagoden povoljno odabranim dimenzijski nekoherentnim jedinicama. tezina. svjetlosnu jakost i kolicinu tvari (materije). potrebne su jo~ osnovne jedinice za temperaturu. :. U ovome su priru~niku sve jednadfbe pisane u veli~inskom obliku.' Velicine mjerimo usporedivanjem s odredenom vrijedno~cu iste veliCine. Sus t a v i j e din i ca povezuju osnovne i izvedene jedinice u zajednicku dimenzijsku koherenciju. Osim tih. U kinetici moramo tim dvjema dodati i trecu: za masu. / Fizikalni zakoni odreduju medusobnu zavisnost raznovrsnih velicina. vec samo b r 0 j can a j e d n a d z b a. vremenske. Od dimenzijski koherentnih jedinica mozemo samo neke odabrati po volji. Kinematika treba vec dvije osnovne jedinice: za duljinu i vrijeme. dijelimo velicine na geometrijske. Sve druge jedinice mozemo izvesti iz tih osnovnih jedinica. Jedinice koje odgovaraju velicinskim jednadZbama su dim e n z i j ski to her e n t n e j e din ice. elektricne.

dok je metarski sustav upotrebljavalo vee vi~ od 120 dlfava. tako da je konvencija nakon st~ godina imala 43 clanice potpisnice (medu njima i Jugoslaviju). generalnoj konferenciji god. je prof.kandela . struju. 1967. generalna konferencija god. generalnoj konferenciji god. preimenovan u kelvin) za temperaturu i k and e I u zajakostsvjetla. svibnja 1984. Taj (»Giorgijev«) sustav jedinica je pokazao velike prednosti i na drugim tehnickim podruCjima. 54 . Na 13. s vaZno~Cu od 17. generalnakonferencijaje god. Osnovne jedinice medunarodnoga sustava SI su sada: za duljinu za"masu za vrijeme za elektricnu struju . 1948. u Parizu je 17 dlfava potpisalo Medunarodnu metarsku konvenciju. kilograma i sekunde) jo~ i eetvrtu osnovnu jedinicu - a m per kao jedinicu za elektrienu MKSA«. Stoga ga je 9. 1954. 1976. generalna konferencija za utege i mjere u Parizu god. osim osnovnih jedinica (metra.amper . Godine 1901. Giorgi predlofio novi »apsolutni sustav jedinica«.MEDUNARODNI SUSTA V JEDINICA SI met a r za Godine 1799. u Francuskoj su uredovno ustanovljene jedinice: duljinu i k i I 0 gr a m za masu.sekunda za temperaturu za jakost svjetla za koliCinutvari . napose u mehanici. ustanovljena je nova definicija za sekundu. a nazvan je. dodala je jo~ dvije osnovne jedinice: stupanj Kelvina (godine 1969. Novi zakon 0 mjernim jedinicama i mjerama objavljen je u veljaCi 1984.kelvin . odredila mnogokratnike jedinica i novome sustavu jedinica dala ima Mectonarodni sustav jedinica SI (Systeme International d'Unites). 1960. osim jedinica metra i kilograma te se k u n d e kao jedinice za vrijeme. po tim osnovnim jedinicama »sustav jedinica 10. 1971 dodana je jo~ i sedma osnovna jedinica - m 0 I kao osnovna jedinica za koliCinu tvari. povezivao sve najznaeajnije elektrotehnicke jedinice.metar .mol m kg s A K cd mol U Jugoslaviji je medunarodni sustav jedinica SI uzakonjen g.kilogram . a na 14. Za primanje zakljueaka Medunarodne metarske konvencije bile su zadurene Generalne konferencije la utege i mjere. Godine 1875. kojoj su postupno pristupale nove dlfave clanice. definitivno primila kao opCe prikladan sustav jedinica. koji je bio prvobitno sastavljen za potrebe elektrotehnike te je. 11. koji ima.

Osnovna jedinica za vrijeme se k u n d a (s) kao 86400. - - je odredena masom Prakilogram je najprije bio odreden masom 1 dm3 destilirane vode pri 4 DC i tlaku 1. generalna konferencija za mjere i utege 1967. god u Parizu utvrdila je i now definiciju sekunde: to je trajanja 9192631 770 perioda zraeenja cezija \33Cs. Osnovna jedinica za temperaturu (termodinami~ku) .16. elektroni i druge eestice iIi pqsebno oznaeene skupine takvih eestica. generalna konferencija za mjere i utege u Parizu je g. je bila najprije odredena razmakom dviju crtica na medunarodnom prametru od platine i iridija pri temperaam 0 DC.jest ona koliCina tvari sustava koja sadrZi toliko elementamih eestica koliko je atoma u 12g ugljika 12C. Osnovna jedinica za jakost svjetla . k i log r a m (kg) Osnovna jedinica za masu medunarodnog prakilograma od platine i iridija. (Hz. To mogu biti: atomi.a m per (A) .000028 dm3 vode pri 4 DC.je jakost svjetla jednovalnoga zraeenja frekvencije 540 . koji stvarno odgovara masi od 1. W i sr .01325 bar. 1983. Osnovna jedinica jakosti elektriene struje .Osuome jediuice SI: Osnovna jedinica za duljinu .met a r (m). i to kao Djegov 10-milijunti dio.je 273.je istosmjema elektri~na struja koja protje~uCi u vakuumu kroz dva ravna i medusobno 1 m udaljena paralelna vodi~ beskona~ne duljine i zanemarljivo malena presjeka uzrokoje medu vodiCima po svakom metru duljine silu od 2 .vidi str. Prametar je bio odreden mjerenjem Zemljina kvadranta. Kasnijimje mjerenjinia ustanovljeno odstupanje i pri izradi prakilograma. dio srednjeg Suneeva dana. dio temperatumog intervala izmedu apsolutne nule i trojne to~ke vode.k and e I a (cd) .prvobitno je bila odredena 13. 57) Jedinica za koliCinu tvari - m 0 I (mol) . ioni. Broj eestica u molu odreduje Avogadrova konstanta 55 . - . ali je kasnijim mjerenjima ustanovljeno neznatno odstupanje od te definicije (kraCi je za 0. molekule. 10-7 N.k e I v in (K) . 1012 Hz i snage 1/683 W/sr.2 mm). 17. Kad upotrebljavamo mol. odredila now definiciju metra: to je duljina puta koju u vakuumu prevali svjetlost u L'299792458 sekunde. moraju elementarne eestice biti posebno oznaCene.

Iz definicije.mls za kutno ubrzanje . Iz Ohmova zakona. Na te glavne dimenzijski hoherentne jedinice medunarodnog sustava jedinica SI nastavljaju se jedinice elektrienih i magnetskih veliCina.Nm = J »dZul (J)« - nazvana - je rad sile 1 N na putu od Im.lis za brzinu . t~a za elektrieni otpor .nazvana »volt (V)« .W/A = V Ta jedinica napona . koja je rad W obavljen u vremenu t (P = WIt) daje dimenzijski koherentnu Jedinica za snagu jedinicu za snagu .VIA = Q Ta jedinica elektri~nog otpora .nazvana »njutn (N)« . Iz zakona 0 snazi P istosmjeme elektri~ne struje. izvrien u 1 s. da je rad W umnozak sile F s putem s (W dimenzijski koherentna Ta jedinica energije = Fs) slijedi jedinica za rad (rada) .nazvana »om (Q)« . koja je umnoZak napona V i struje I (P = VI). koja je samo pose ban oblik energije. za silu . po kojem je napon V jednak umno~ku struje I i elektrienog otpora R (V = I R) slijedi dimenzijski koherentna jedinica . iz kojeg slijedi dimenzijski koherentna jedinica . U medunarodnom sustavu jedinica SI J je istovremeno i koherentna jedinica za toplinu.Izvedene jedinice SI Od osnovnih jedinica medunarodnog sustava jedinica SI izvedene su dimenzijski koherentJle jedinice geometrijskih i vremenskih veliCina: za povriinu m2 za ubrzanje .J/s nazvana »vat (W)« =W je rad 1 J. da je sila F jednaka umno~ku mase m s ubrzanjem a(F=ma). Definicija za snagu P. slijedi dimenzijski koherentna jedinica za napon .kg mls2 = N Ta jedinica sile . Jedinica za - energiju (rad) je dakle i J = Ws.je potencijaIna razIika izmedu dviju totaka vodi~ u kojem se pri protoku istosmeme struje od 1 A tro~i medu tim t~kama snaga od 1 W.je otpor izmedu dviju vodi~ medu kojima pri naponu od 1 V tere istosmjema struja od 1 A.lIs2 - Jedinica za silu proizlazi iz Newtonova zakona.je ona sila koja tijelu mase 1 kg daje ubrzanje 1 mls2.mls2 za volumen m3 za kutnu brzinu . - * . 56 J . Slieno su definirane i ostaIe koherentne jedinice medunarodnoga sustava jedinica SI.

Nslm2. W/m2K4 Pri jedinicama. 5-2. K-1 m/s.tesla IT = I N/A m za magnetski tok veber (weber) I Wb = I Tm2 lumen Ilm = I cd sr za svjetlosni tok za razsvijetljenost luks (lux) I Ix = Ilm/m2 za radioaktivnost bekerel (becquerel) I Bq = I S-1 za apsorbiranu dozu zrarenja grej (gray) I Gy = I J/kg za ekvivalentnu dozu zrarenja . K) (ne: W/mK) Jednakovrijedni na~in pisanja 1~ mK (ne: Nm). m2/s. kg m iJi iz vec izvedenih jedinica s posebnim imenom. valja medu umnozenim jedinicama ostaviti vidljivprostor Hito~ku (znak za mnozenje). N/m3. J/K. m4. m3/s. npr. npr. 5-1. koherentne jedinice medunarodnog sustava jedinica SI su i sve jedinice izvedene neposredno iz osnovnih jedinica mnotenjem Hi dijeljenjem.prostorni kut/4rt za prostomi kut Osim navedenih izvedenih koherentnih jedinica koje imaju posebna imena.njutn (newton) I N = I kg m/s2 dzul (joule) IJ =INm za energiju vat (watt) I W = I J/s za snagu za tlak paskal (pascal) I Pa = I N/m2 za koli~inu elektriciteta kulon (coulomb) I C = I As za elektri~ni napon volt I V = I W/A za elektri~ni otpor om (ohm) I a = I V/A za elektri~nu vodljivost simens(siemens) I S = I a-I za elektri~ni kapacitet farad I F = I C/V za elektri~ni induktivitet henri (henry) I H = I VS/A za gustocu magnetskog toka . N/m2.Izvedene jedinice medunarodnoga sustava jedinica SI koje nose posebno ime: za frekvenciju . J/kgK. N m = Nom W/m K = W/(m . W/(moK). kg m = kg 0m (ne: kgm). kg/m3.herc (hertz) I Hz za silu . kg/s. rad/s J/kg. npr. - = 1 W/m K = 1 W/(m K) = 1 W/(m 0 K) ='1 Wm-l K-1 57 . Nm. m2. m3.sivert (sievert) I Sv = I J/kg Koherentne jedinice medunarodnoga sustava jedinica SI su i jedinice za kutove: = IS-I 0 - za ravninski kut radijan I rad = puni ravninski kut/2rt steradijan I sr = puni . koje su mnozenjem izvedene iz osnovnih jedinica Hiizvedenih jedinica s posebnim imenom. m/s2. W/m2K.

mm. 106g = 1 Mg (ne: = I kkg) Decimalni se vi~ekratnici ne dodajujedinicama.DedmaIDe mjeme jediuice S obrirom na to da se mjerena velicina gdjekada mora izraziti neprikladno velikim ili malim brojem jedinica. hi. MN. GW. izrafenim potencijom (npr. ILS. Ireba ih upolrebljavali samo u slijedecim slucajevima: dag. dm'.N W/m K = W/(m .) Dakle: (lQ-3m)2 = IQ-6m2 (ne: = I m (m2) = 1O-3m2) Ins-I = (1Q-9s)-1 = 109s-1 (ne: = I n (s-I) = 1O-9s-l) I mm2fs = (lQ-3m)2fs = 1O-6m2fs (ne: = I m (m2fs) = 1O-3m2fs) 1 mm2 = Upotreba vi~ekralnika da. ILm. dm. decimalne se mjeme jedinice razlikuju od izvedenih jedinica koje su umnozak osnovnih ili izvedenih jedinica s posebnim imenom. cm2. mg. dm' ha. ms. kW. cl. . dalm. km. MJ. znak d c m IL vrijednost 10-2 . kJ. cm. frekvenciju itd. die je ogranicena. pri kojima se mora ostaviti razmak (vidi str. volumen.cm). ms mN W/mK = milisekunda = milinjutn = vat po milikelvinu m s =m .mA kN.s m N =m . Tako treba razlikovati npr. cm' 58 . mN. 57). h. K) = metar-sekunda = metar-njutn = vat po metar-kelvinu Pri svakoj je decimalnoj mjemoj jedinici moguc samo jedan predmetak. npr. MW. 1O-9m = 1 nm (ne: = llLmm). dl. ustanovljeni su u medunarodnom sustavu jedinica SI i decimalni vi~e kra tnici jedin ica obiljezeni posebnim predmecima: predmetak deka hekto kilo mega giga tera pela eksa znak da h k M G T P E vrijedllost predmetak deci 1()2 centi 101} 103 mili 106 mikro 109 nano 1012 piko 10" femo 1018 ato . npr. dag. jedinicama za povr~inu. Pisanjem predmetaka tik uz mjerne jedinice. a pgu se ispred Jihjedinica i tik uz njih (bez razmaka). 10-1} 10-3 10-6 10-9 10-12 10-13 10-18 n P f a Ti se decimalni vgekratnici dodaju svim osnovnim i izvedenim jedinicama s posebnim imenom.

Duljina I.. povrsina A.JEDINICE I MJERE VEUCINA (dozvoljene jugoslavenskim zakonom 0 mjemim jedinicama i mjerilima) Geometrijske veliCiDe 1.111 = milimetar 1 mm = ccntimetar 1 cm = dccimetar Idm = 1 km = kilometar = morska milja2.0cm 103m 1 852 m metar (m2) 1 mm2 Druge mjere kvadratni milimetar kvadratni ccntimetar kvadratni decimetar ar hektar kvadratni kilometar = = = = = = IO-6m2 1 cm2 1 dm2 la 1 ha 1 km2 IO-4m2 IO-2m2 102m2 104m2 = 100 a 106m2 = 100 ha 3. - tekucina (i sipkih tvari) 1I (I L) = 1O-3m3= I!J. samo za oznaavanje udaljenosti u pomorskom. Volumen (obujam. Smije se upotrebljavati . Ploha. Oznake za litar: 1 i L su jednakovrijedne.L) = 1O-9m3 = 1 ml (I mL) = 1O-6m3= I cl (1 cL) = IO-Sm3= 1dl (1 dL) = 10-4 m3 = 1 hI (1 hL) = 10-1m3 = I dm3 10-6] (10-6L) 10-31 (l0-3L) 10-21 (lo-2L) 10-11 (10-1 L) I02I (102L) rijecnom . 59 .I (I !J. S Jedinica SI 1 kvadratni 1O-9m = lO-6mm IO-6m = 1O-3mm 1O-3m 1O-2m = 10 mm 10-1 m = 1. zapremina) V Jedinica SI 1 kubni metar (m3) I mm3 I cm3 1 dm3 Druge mjere kubni milimetar kubni centimetar kubni decimetar = = = IO-9m3 1O-6m3 10-3 m3 Mjere za volumen litar" mikrolitar mililitar centilitar decilitar hektolitar i zracnom saobraeaju. put s Jedinica SI 1 metar (m) Druge nijere Iom = nanometar mikrometar 1 iJ.

20 0.42 0.545 44. Jedinica puni kut potpuno odgovara jedinici jedan okretaj 60 .463 67.06 0. = puni kut).44 0. :" rad 0. y.485 75..459 12.58 0.317 66.734 61.043 17.56 0.38 1.047 72.961 40.60 0.652 84.46 0.74 0.292 3.22 1.12 0.360 82.025 64.922 79. Pretvaranje radijana u kutne stupnjeve I I I I ° 0.730 6.107 41. Prirodna jedinica za ravninski kut je I pun i k ut. Radijan je kut.02 0'981 1. Merimo ga duljinom luka medu sjeci~tima pravaca i krutnice sa sredi~tem u vrhu kuta i to omjerima duljine luka i opsega krutnice ili duljine luka i polumjera krutnice (m/m = I).506 83.16 0.588 60.24 0. no medunarodno jo~ nije usvojena.918 24.20 1.34 0.84 0. p.66 0.36 1.566 52.670 37.32 0.76 0.52 1.274 50.691 45.38 0..214 81.481 20.54 1.954 plenus .420 51.50 1.086 33.46 1. Opeenito su u upotrebi mjere za kut ex: kutni stupanj 1° = puni kut/360 kutna minuta I' = 1°/60 kutna sekunda I" = 1'/60 = 1°/3600 Druge kutne mjere: gradus iIi gon 18 = puni kut/400 pravi kut = puni kut/4 Jedinica SI za lucnu mjeru (= analiticki ravninski kut) ci je I radijan (rad).858 0.193 rad 1.146 2.30 kutovi.92 04 I 0 rad 1. p. oznaka: pIa (lat.064 25.944 87.253 42.837 46.815 38.523 36.377 35. angulus (vidi str.150 59.232 34.70 0.10 0.14 1.356 27.573 1.313 11.502 28.44 1.940 32.80 0.40 1.776 77.712 53.339 74.167 10.54 0.128 49.296 58.875 8.171 65.62 I 0 rad 0..381 89.82 0.335 19.630 76. mjerene u radijanima.30 1.794 30.08 1.48 1. Predlozena je (po DIN-u).72 0. mjereni u stupnjevima. .12 1.00 1.57 I 0 73.48 0.50 0. Ravninski kut ex. oznakama ex.648 29.90 0.40 0.983 48.755 69.609 68.897 16.04 0.22 0.068 80.442 56.36 0.772 22. lucne mjere.96 I 55.34 1.605 13. I rad = puni kut/21t = 3600/21t= 57. .32 1.86 0.26 I 0 18.004 57.24 1.18 1.798 85.88 0.10 1.52 0.4.626 21.16 1. 62).28 0.68 0.42 1.78 0.56 1.584 5. .189 rad 0.14 0.02 0. q.021 9.236 89.090 88.01 0.28 1.29578° = 57° 17'45" Zbog razlikovanja su u ovom prirucniku oznaeeni: - I. pri kojem je luk jednak polumjeru krutnice.210 26. oznakama ci. ji. Puni kut je kut pri kojem je luk jednak opsegu kruinice.399 43.18 0.ii Ravninski kut je dio ravnine izmedu dva pravca koji se sjeku u vrhu kuta.751 14.06 1.438 4.26 0.04 1.08 0.64 0.901 71.879 63.

2443 0.4887 0.011 Pretvaranje 0 decimala 0 stupnjeva u kutne minute I " 4" 7" 11" 14" 18" I " 22" 25" 29" 32" 36" I' " 0'36" 1'12" 1'48" 2'24" 3' 0 0.0175 0.645 8 0.0349 0. minuta i sekunda u radijane 10= 0.007 0.050 0.167 0.008 0.6807 0.9599 0.2793 0.0 5.466 1.413 1.7156 0.01 0.047 1.117 0 20 .08 0.9425 o I rad 0.274 1.8727 0.006 0.001 0.187 1.2618 0.536 1.9 1.2094 0.099 1.082 1.002 0.9774 0.4 0.667 0 " I 2 3 I I I I I I I I 0 I I 0.008 0.010 0.6981 0.000005 rad I rad 0.296 7 0.5 I i sekunde 0 I 36' 42' 48' 54' 60' 6' 12' 18' 24' 30' 0.204 1.001 0.4363 0.069 8 0.017 0 0.012 1.006 0.994 8 1.379 1.157 I 0.014 0.2269 0.064 1.06 0.150 0.344 1.1222 0.134 1.8 0.483 1.291 1.4712 0.5410 0.6632 0.07 0.239 1.3491 0.5934 0.001 kutnih 0 7 8 9 0.6109 0.017453 rad o l' = 0.3 0.361 1.837 8 0.9076 0.0524 0.396 1.5061 0.5760 0.5236 0.628 3 o I" = 0.1 0.448 1.05 " 3'36" 4'12" 4'48" 5'24" 6' 0 0.333 30.033 0. 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 Pretvaranje kutnih minuta i sekunda u decimale kutnih stupnjeva I I 2 3 I 0 I 4 5 6 " I 0 I 7 8 9 " I 0 I " 0 I 50 60 40 " I 0 0.2 0.Pretvaranje kutnih stupnjeva.366 5 0.500 10 0.001 0.7505 0.002 0.7854 0.326 1.133 0.152 1.7679 0. I 0.03 0.10 I' 0.453 8 0.04 0.501 1.890 I 0.8552 0.000 I 4 5 6 0.004 0.3142 o I I rad 0.256 o I rad 1.1396 0.002 0.000 0.02 0.000291 rad rad 0.7330 0.431 1.8029 0.7 0.003 0.222 1.003 50 60 40 0.001 0.009 0.1920 0.5585 0.09 0.005 0.003 0.553 1.571 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 .100 0.030 1.0873 0.169 1.1047 0.8203 0.083 0.3316 0.067 0 0.4189 0.002 20 30 10 0.9250 0.6 0.518 1. Prostomi kut Jedinica za prostorni kut je 1 steradijan (sr) 1 sr = puni prostorni kutf47t 61 .1745 0.017 0.3840 0.309 1.833 1.4014 0.117 1. 0.

80665mls2 4.736ks Me<tunarodno je predlofena. aIi jo§ nije usvojena.458 kmls 3.5144 mls 299 792.6 mls 0. V. Vrijeme t Jedinica SI Druge mjere milisekunda 1 ms = 10-3s 1 sekunda (s) kilosekunda 1 ks = 103s minuta 1 min = 60 s sat (hora) 1 h = 60 min = 3600 s dan (dies) 1 d = 24 h = 86 400 s godina (annus)*1 a = 8760 h = 31 536 ks 1 metar u sekundi (mls) 1 mlmin = metar u minuti 1 kmls = kilometar u sekundi kilometar na sat 1 kmlh = 1. ". Kruina frekvencija Cl) Jedinica SI 1 sekunda na minus prvu (s-1) 6. 62 .Vremenske ve6Cine 1. Brzina vrtnje n Jedinica SI 1 okretaj u sekundi (okr. s Jedinica SI 1 metar u sekundi na kvadrat (mls2) Druga mjera zemaIjskoubrzanje g = 9. S Jedinica SI Druge mjere 1/60 mls 103 mls 113. .lmin 7.. Brzina v. Jedinica okretaj potpuno odgovara jedinici puni kilt (vidi str.852 kmlh = ~or (milja na sat) Co= brzina svjetlosti 2..ls)" Druga mjera okretaj u minuti 1 okr.. Kutna brzina Cl) = 1I60okr." "- . 60). a. revo/utio okretaj). Frekvencijaf Jedinica SI Druge mjere 1 here (hertz) (Hz kilohere 1 kHz = S-I) = 103Hz megahere 1 MHz = 106Hz gigahere 1 GHz = 109Hz 5. Kutno ubrzanje E Jediniea SI 1 radijan u sekundi na kvadrat (rad/s2) = .ls Jedinica SI 1 radijan u sekundi (rad/s) 8. Ubrzanje. oznaka: rev/s (Iat. Sobziromnaprestupnegodinevrijediuprosjeku: 1 a = 8765.76b = 31 556.

660531. Specificni volumen v Jedinica SI Droga mjera 1 kubni metar po kilogramu (m3/kg) kubni decimetar po kilogramu 1 dm3/kg = 103 kglm3 = 10-3 m3/kg 6. Upotreba Upotreba je dozvoljena samo u kemiji i fizici.1. .H. Moment tromosti mase J Jedinica SI Droge mjere 1 kilogram-kvadratni metar (kg m2) 1 g m2 1 kg mm2 gram-kvadratni metar kilogram-kvadratni milimetar = 10-3 = 10-6 kg m2 kg m2 . Plosna masa mA Jedinica SI 1 kilogrampo metar(kglm) kilogram po kilometro 1 kglkm = 10-3 kglm teks. 10-27 g k = 109kg = 106 t 103 kg 106 kg = = 1 Mg 103 t JedinicaSI Droge mjere 3. tex" 1 teks = 10-6kglm= 1glkm metru (kglm2) 1 kilogram po kvadratnom 4. Volumna masa. Duljinska masa m. je dozvoljena samo za duZinsku masu tekstilnoga vlakna ili konca. u = 1.Maseoe veli&e 1.. 63 10. gustoca (specificna masa) Jedinica SI Droge mjere 1 kilogram po kubicnom metru (kglm3) gram po kubnom decimetro gram po kubnom centimetru 1 gldm3 1 glcm3 = 1 kglm3 kilogram po kubnom decimetru 1 kgldm3 megagram po kubnom metru 1 Mglm3 ) tona po kubnom metro 1 t/m3 5. . Masa m Jedinica SI Droge mjere 1 kilogram (kg) miligram centigram decigram gram dekagram megagram tona kilotona megatona 1 1 1 1 1 1 1 1 1 mg cg dg g dag Mg t kt Mt = 10-6 kg = 10-3 g = 10-5 kg = 10-2 g = 10-4 kg = 10-1 g = 10-3 kg = 10-2 kg = 10 g = 103 kg = 1 t = = atomskajedinicamase' 2.

.A 1. V Jedinica SI Druge mjere 1 glOOn = 10-3/60 kgls = 10-3/3600 kgls 1 gib 1 kglmin = 1/60 kgls 1 kglb = 1/3600 kgls = 10-3kgls 1 tls 1 tlmin 1 tIh = 103/60kgls = 103/3600 kgls = 1/60 m3/s = 1/3600 m3/s = 1O-3m3/s = 103kgls 1 kubni metar u sekundi (m3/s) kubni metar u minuti kubni metar na sat litar u sekundi litar u minuti litar na sat 1 m3/h 1 Us 1 Umin 1 lib 1 m3/min = 10-3/60 m3/s = 10-3/3600 m3/s Ve6&e za silu 1. To je u smislu JUS A.025 (1980). mjerene u kg. TeZina G je sila. m ve6&e Jedinica SI Druge mjere 1 kilogram u sekundi (kgls) gramu sekundi gram u OOnuti gram na sat kilogram u minuti kilogram na sat 1 gls tonau sekundi tona u minuti tonana sat 2. t). Sila F Jedinica SI Druge mjere 1 njutn. 64 . . Po DIN-u valja razlikovati »tefinu-silu« (Gewichlskraft). »SpecifiQ\ateZina y« je (zbog prednosti nepromjenljive mase prema promjenljivoj teZini) izgubila svoj sOOsao. U svakidanjem zivotu upotrebljavamo »teZinu«za vaganjem ustanovljenu masu (g. Volumenski protok q. od »tefine« (Gewichl). kg. mjerenu uN. = mjerimo je dakle kao silu (N). koja proistjeee iz privlaQ\osti Zemlje u jugoslavenskom za masu m (G = mg). .Protome 1. Pretok mase qm.. q. newton (N = kg m/s2) OOkronjutn 1!IN = 10-6 N milinjutn kilonjutn meganjutn 1 mN 1 kN 1 MN = 10-3 N = 103N = 106 N Upozorenje! VeliCine »tezina« i »specifiQ\a tezina« nisu spomenute zakonu 0 mjemim jedinicama i mjerilima..stoga je treba u potpunosti zamjeniti gustofum p (y = pg).

2. s 6. s = N slm2) Drugamjera milipaskai-sekunda 1 mPa. Moment site M. M. kolicina gibanja m v Jedinica SI Druge mjere 1 njutn-sekunda (N s) = = 1 mN s = 10-3 N s = 1 g mls 1 kilogram-metar u sekundi (kg mls) milinjutn-sekunda kilonjutn-sekunda 5.25 mbar »Relativni redovno) atmosferskog tlak Pe« je ralika apsolutnoga tlaka Pa: Pe = P Pa - tIaka P i (nekog drugog ali P > Pa P < Pa Pe > 0 Pe < 0 pretIak podtlak 4. okretni moment T. milimetar bar milibar mikrobar standardni atmosferski tlak 1 mPa 1 kPa = 10-3 Pa = 1 MPa 1 kN/m2 1 MN/m2 1 N/mm2 = 106 Pa = 1 kPa = 1 MPa = 1 MPa 103 Pa 1 kN/mm2= 1 OPa 1 bar = 105Pa 1 mbar = 102Pa 1 J. Kinematicka viskoznost v = 10-3Pa . Jedinica SI 1 njutn-metar (N m) Druge mjere milinjutn-metar 1 mN m njutn-milimetar 1 N mm kilonjutn-metar meganjutn-metar 3. lmpuls site Ft. Dinamicka viskoznost'1 Jedinica SI 1 kN s = 103N s = 1 Mg mls 1 paskal-sekunda (Pa .Slrojarski prirucnik kvadratni milimeter u sekundi 1 mm2/s = 10-6 m2/s 6S 1 kvadratni metar u sekundi (m2/s) . naprezanje (J.lbar = 10-1 Pa Pa = 1013. (pascal) (Pa = N/m2) milipaskal kilopaskal megapaskal kilonjutn na kvadratni metar meganjutn na kvadratni metar njutn na kvadratni milimetar kilonjutn na kvadr. 'r Jedinica SI. Druge mjere = 10-3 N m 1 kN m = 103N m 1 MN m = 106N m = 10-3 N m 1 paskal. s Jedinica SI Druga mjera 6 . Tlak P.

00 °C trojna tocka vode 0. =1u6J = 103J = 1u9J 1 kW h = 1J = 3600 J = 1 kJ = 3600 kJ = 0. dio temperatume razlike (pri tlaku od 1.t(°C) = 273. T(K) . toplina Q veliCine Jedinica SI Druge mjere 1 dzul (Joule) (J kilodzul megadzul gigadZul vat-sekunda vat-sat kilovat-sekunda kilovat-sat = N m) 1 kJ 1 MJ 1 GJ 1Ws 1Wh 1 kW s 1 eV .160219 = 10-3 W megavat-sat elektron-volt 2. Jedinica kelvin i stupanj Celzija su jednaki: 1 K veliCiDe = 1 °C a) Temperatuma skala Apsolutna se temperatura T mjeri od apsolutne nule (0.16. Celzijeva se temperatura t mjeri od ledista vode (0.15 K 0.01 °C 273. mjerenoj u stupnjevima Celzija eC): 66 ~T(K) = ~teC) . rod W. dio temperatume razlike izmedu apsolutne nule i trojne tocke vode Druga mjera za temperaturu je stupanj Celzija eC). toplinski tok <P. Jedinica kelvin je 273.15 K b) Medu istim je temperaturama temperatuma razlika ~ T.(l Jedinica SI 1 vat (watt) (W = J/s) Druge mjere milivat kilovat megavat gigavat kilodZul u sekundi kilodzul na sat Toplinske 1 MWh= 3600MJ aJ 1mW 1 kW 1MW 1GW 1 kJ/s 1 kJth = 103W = 106W = 109W = 1 kW = 1/3600 kW 1.15 °C lediste vode 273.Energetske 1. mjerena u kelvinima (K).16 K vreliste vode 100.00 0C).00 K apsolutna nula -273. Snaga p. jednaka temperatumoj razlici ~t. Energija E. Stupanj Celzijaje 100.00 K). Temperatura Jedinica SI za (termodinamicku) temperaturu je 1 kelvin (K).15 T t Dakle vrijedi: 0.00 °C 373.01325 bar) izmedu ledista i vrelista vode.

.: Tmrperaturno raztezanjea. SpecifiCna 1 dZul (J) kilodZul h lkJ = 103J = 103Jlkg = 103JIK enta/pija Jedinica SI Druga mjera 1 dZul po kilogramu (Jlkg) kilodZul po kilogramu 1 kJlkg -.. . K) = 103 W/(m . K) ~1. K) = K-1) Druga mjera mikrometar po metru i kelvinu If. Entalpija H Jedinica SI Druga mjera 6. Toplinski prije/az a..U111(m . toplinski prolaz k Jedinica SI Druga mjera 1 vat po kvadratnom metru i kelvinu (W/m2 K) kilovat po kvadratnom metru i kelvinu 67 . i donja Hi Jedinica SI Druge mjere 1 dZul po kilogramu (Jlkg) kilodZul na kilogram megadtul po kilogramu = 103 J/K = 103Jlkg = 106 Jlkg kg 1 kJlkg 1 MJlkg ~:::...:. fJ Jedinica SI 1 metar po metro i kelvinu mI(m . Toplinska vod/jivost A Jedinica SI Druga mjera 1 vat po metru i kelvinu (W/(m . Specificni top/inski kilpacitet c Jedinica SI 1 dZul po kilogramu i kelvinu (Jlkg K) Druga mjera kilodZul po kilogramu i kelvinu 1 kJlkg K = 103 Jlkg K 5. Entropija S Jedinica SI Druga mjera 1 dZul po kelvinu (JIK) kilodZul po kelvinu 1 kJIK s. K) ~ Brzina zagrijavanjai ohladivanja Tit (dT/dt) Jedinica SI 1 kelvin u sekundi (Kls) Druge mjere kelvin u minuti kelvin na sat = 10-6 K-1 1 Klmin 1 KIh = 1/60 kls = 1/3600 kls . Specificna entropija s Jednota SI 1 dZul po kelvinu i kilogramu (JIK kg) Druga mjera kilodZul po kelvinu i kilogramu 1 kJlK kg ~. K) kilovat po metru i kelvinu 1 kW/(m . Ogrjevna moc gornja Hs..

Molna enlropijaSm Jedinica SI 1 dZulpo kelvinu i molu (JIK mol) Druge mjere dZul po kilomolu i kelvinu 1 JIK mol = 1 J/mol 10-3 J/mol = 103J/mol = 1O-3JlKmol kilodZulpo kilomolu i kelvinu 1 kJlK kmol = 1 JIK mol kilodful po molu i kelvinu 1 kJIK mol = 103J/K mol VeIi&e D'8CeDja 1. Aktivnosl radioaklivnogaizvoraA = dNldl (brojjezgri N raspalih u vremenu I) Jedinica SI 1 bekerel. Molni loplinski kapacilel Cm Jedinica SI 1 dZulpo molu i kelvinu (J/mol K) Druge mjere dZulpo kilomolu i kelvinu 1 JlkmolK kiloZdul po kilomolu i kelvinu 1 kJlkmolK kilodZul po molu i kelvinu 1 kJ/mol K = 1O-3J/molK = 1 J/mol K = 103 J/mol K = 5. Molni volumen Vm Jedinica SI 1 kubni metar po molu (m3/mol) Druga mjera kubni metar po kilomolu 1 m3lkmol = = 10-3 kg/mol 10-3 kg/mol = = 1O-3/mol 3. Molna enlalpijahm Jedinica SI 1 dZulpo molu (J/mol) 1 Jlkmol Druge mjere dZulpo kilomolu 1 kJlkmol kilodZulpo kilomolu 1 kJ/mol kilodful po molu 6.MolDe "e1iane 1. za zrarenje a je . Molna masa mm Jedinica SI 1 kilogram po molu (kg/mol) 1 g/mol Druge mlere gram po molu 1 kglkmol kilogram po kilomolu 2. Apsorbirana doza ionizirajucegazratenja D = Elm (energija zrarenja E. Ekspozicijska doza ionizirajucegazratenja Qlm (ionizacijom izazvan naboj Q u zraku mase m) Jedinica SI 1 kulon po kilogramu (Clkg) 68 zrarenja s obzirom na rendgensko zracenje: B = 1. Koncentracija/Van (molarnosl) lIVm Jedinica SI 1 mol po kubnom metru (mol/m3) Druga mjera kilomol po kubnom metru 1 kmol/m3 103 mol/m3 4. npr. Ekvivalenlna doza ionizirajucega zratenja BD = (biolo~ki uan raznih vrsta B=1O Jedinica SI 1 sivert. sievert (Sv = Jlkg) 4. gray (Gy = J/kg) 3. becquerel (Bq = S-I) 2. dovedena tijelu mase m) Jedinica SI 1 grej.

Specijicni (e/ektricni) Jedinica SI Druga nijera I om-meter om-kvadratni 7. Ekktricna struja J Jedinica SI Druge mjere Elektricne velicine I amper (ampere) nanoamper mikroamper miliamper kiloamper (A) I nA I fJ-A J mA I kA = = = = 10-9 A 10-6 A 10-3A 103A :. Elektricna jakost po/ja E Jedinica SI Druge mjere I volt po metru (V/m = N/C) milivolt po metru I mY/m = 10-3V/m kilovolt po metru I kV/m = 103V/m volt po milimetru I V/mm = 103 V/m 5. E/ektricna vod/jivost G Jedinica SI I simens (siemens) (S = I/U) 69 . Elektricni otpor R Jedinica SI Druge nijere I om (ohm) (0 = V/A) miliom I mO kiloom I ill otpor e (Q m) milimetar na metar I Omm2/m = 10-6 Om = 10-30 = 1030 6.. Kolicina e/ektriciteta Jedinica SI (e/ektricni naboj) Q (C I kulon (coulomb) = A s) = = = = 10-3 C 103C IC 3600 C Druge mjere milikulon kilokulon amper-sekunda amper-sat I mC I kC IAs I Ah 3 Elektricni napon V Jedinica SI I volt (V Druge mjere mikrovolt milivolt kilovolt megavolt = W/A) IfJ-V ImV IkV IMV = 10-6 V = 10-3 V = 103V = 106V 4.

Gustoca magnetskoga Jedinica SI toka (magnetska I tesJa (T = N/A in =Wb/m2) = 10-12 H = 10-9H = 10-6H = 10-3H indukcija) B Druge mjere nanotesla mikrotesla I nT lILT = 10-9 T . Magnetska jakost polja H JedinicaSI Druge mjere 1 amper po metru (A/m) miliamper po metru kiloamper po metru amper po milimetru I mA/m I kA/m I A/mm = 10-3A/m = = 103 A/m 103 A/m Svjetlosne velil!ine 1. Rasvijetljenost I kandela na kvadratni I lumen (lm E metar (cd/m2) = cd . Jakost energetskoga zracenja Jedinica SI 1 vat na steradian (W/sr) 2. sr) Jedinica SI 70 I luks (lux) (Ix = Im/m2) . lnduktivitet L Jedinica SI I henri (henry) (H = Vs/A) 1pH Druge mjere pikohenri nanohenri I nH mikrohenri I ILH milihenri . Magnetski tok tI> Jedinica SI 1 veber (weber) (Wb = T m2) I mWb = 10-3Wb Druga mjera miliveber 12. militesla I mT = 10-6T = 10-3 T 11. I farad (F = C/V) pikofarad nanofarad mikrofarad milifarad IpF I nF IILF ImF = 10-12F = 10-9 F = 10-6F = 10-3F 9. Kapacitet C Jedinica SI Druge mjere . Luminancija B Jedinica SI 4. Jakost svjetla I Jedinica SI 1 kandela (candela) (cd) 3. Svjetlosni tok Jedinica SI 5.8. I mH 10.

017 kg/m3 = 0. 1 ft. = 6.2 g = 27680 kg/m3 = 16. = R. in.4516 cm2= 645. Za ufa strucna podruCja jopuStene su iznimke (koje proizlaze iz medunarodnih ugovora Jugoslavije). (angstrom) mikron paIac. 71 .00508 m/s = 0. =9.903 .lcu.387 .45359kg = 1016. Za gustocu pound per cubic inch 1 lb. per sec.lsec.lsec.32 . 1 ft.lmin. in. Za ubrzanje 1 Gal = 1 cm/s2 gal foot per sec. = 100 cu. 10-6 m2 1 sq.lsec. fathom =.3048 m/s2 = 0.9144 m/s2 5. yd. Za povrsinu barn square inch square foot square yard 3.9144 m/s = 0.8288m 1b = 100 fm2 = 10-28m2 1 sq. inch stopa.lsec. Za volumen cubic inch cubic foot cubic yard registarska tona 4. ft. = 10-10m = 10-6m = 0. = 100 kg = 9. T. sec.4 mm 12" 3' 2 yds. 1 ur 1k = 2240 lb.3048 m = 0. 1 yd. col. Za masu kvintal.32 dm3 = cu. ~. 6. per sec.83613 m2 1 1 1 1 cu. (') = 1 yd. = 0.76455 m3 2.1 nm 1 I1m 25. = 0.01 m/s2 = 0. pound per cubic yard 1 lb.0254 m = 0.59328 kg/m3 7. 1 yd. ft. long ton karat (metricki) 1q 1 hyl lib.lcu. = 1 fm.05kg = 0. = 16.16 . 10-6 m3 28. ft. 10-3 m2 1 sq. sec. foot jard (yard) fadom.3048 m/s = 0.80665 kg = 0. = 16. yard per sec.Za duljinu - ongstrem.2903 dm2= 92.9144 m = 1. Za brzinu foot per minute foot per second yard per second 1A = 1 11 = 1 in. in pound per cubic foot 1 lb.STARE JEDINICE I MJERE (ukljuCiv~i i anglosaske mjere) Zakonom 0 mjemim jedinicama i mjerilima (1984) ove su jedinice z a bra ~j e n e z a j a v n u up 0 t r e b u u Jugoslaviji.yd. 10-3 m3 0. = 28. = 0. ft.metricka centa hyl funta.lcu.832 m3 1 ft. yd.387 cm3= cu. pound (libre) long-tona. (") = 1 ft.

88 Pa 5. 103 N = 0.92 5. Za kinematicnu viskoznost centistoks stoks (stokes) Imp Ip I kp IMp I dyn 1st °1pd.80665 Pa 98066.80665 = 103kp =IOILN = 10-'N =I03N = 101325 .80665 .00 1.5 1. s.2 1. Za dinamicku viskoznost centipoaz poaz (poise) dekapoaz 11.80665. y.82 2.5 Pa 9806650 Pa 10-1 Pa 103Pa 10' Pa 3386 Pa 249. n .80665 Pa 9.25 7.1 1.1N/m2 = I pz = I kN/m2 = = = I bar I hpz = I in. s.8 68.323Pa = 9.41 9.7 21. i.08 6.6 1. = I p. I cP IP I daP I eSt 1St = 10-3Pas = 10-1 Pas = I Pas = I mm2/s = 10-6 m2/s = 10-4m2/s 2.1 29. = I LIT s.4 45.2 52. s.320 Pa 15444151 Pa IOn51 Pa .8 ~ 76.80665 N = 9.1 Pa 6895 Pa 47. Hg = I in. 10-3 N = 9.0 stupn.66 ~ ~ ~ U ~ U ~ ~ ~ mm2/s 16.138254 N = 760 mm Hg Pa = I kp/cm2 = 98066.po kvadratnom centimetru I kp/cm2 - po kvadratnom milimetru = = = I kp/mm2 I barye = 0.4 Iznad IOOE= 76 mm2/s treba za svaki IOE dodati 7.po kvadratnom metro barye pieze hectopieze inch of mercury inch of water pound per square inch pound per square foot pound per square yard long ton per square inch long ton per square foot 10.5Pa = I kp/m2 = I mm H20 = I at = 133.ievi po Engleru °E: °E 1. i. Za tlak i naprezanje fizikalna atmosfera tehnifka atmosfera stupac live (0 0c) stupac vode (4°C) kilopond .8.9 60.10-6 N = 9.3 1.0 1.82 3.6mm2/s. = I p. f. f.0 H. Za si/u miJipond pond kilopond megapond din sthene poundal 9.4 1.5 37.8 mm2/s 1. I atm I at I mm Hg I mm H20 I kp/m2 = to-3p = 1O-3kp = 9. H20 = I p. = I L/T s.

(x . = 1. Za velicine zracenja za aktivnost radioaktivnoga izvora za apsorbiranu dozu ionizirajuceg zracenja za ekvivalentnu dozu ionizirajuceg zraeenja za ekspozicijsku dozu ioniziranoga zrarenja x of = 2. toplinu kilopond-metar konjska snaga-sat kalorija kilokalorija litar-atmosfera erg foot-pound horse power-hour british thermal unit 1 kp m 1 KM h (KS h) 1 cal 1 kcal 11 at 1 erg 1 ft. Za snagu. 1010Bq = 0.1868 J 4186.055 .= 10-4T = 10-8Wb = 103/4n Nm = 0.163W kilokalorija na sat = 10-7W 1 ergls erg u sekundi 1 ft.01 Gy = 0..02cd = 104 cd/m2 nit phot = 1 nt = 1 ph = 1 cd/m2 = 104Ix = 3. rad.32) °C = 2. Za energiju. Za temperaturu stupanj Fahrenheita eF) je definiran temperaturama: ledi~te vode 32 "P. (x .58. 106J 1.499 W 1 calls kalorija u sekundi = 4.685 . 103J 13. Za svjetlosne velicine 1 hefnerova svijeca za jakost svjetla 1 medunarodna svijeea = 1 sb stilb za luminanciju za rasvijetljenost 17.1868 W 1 kcallh = 1.3558J 2. 648 .01 Sv = 2.293W british thermal unit per hour 1~.8 J 98.80665 W 1 kp mls kilopond-metar u sekundi konjska snaga 1 KM (KS) = 735..32) + 273 K .3558W foot-pound per second 1 HP = 745.12.0665 J 10-7J 1.80665J = = = = = = = = 2.-lb. 1 HP h 1 BTU = 9. 106J 4.917cd = 1. Za elektricne velicine 1 gauss za gustoeu magnetskoga toka 1 maxwell za magnetski tok 1 oersted za magnetsku jakost polja 16.7W horse power 1 BTU/h = 0. vrelgte vode 212 of. toplinski tok = 9.-Ib. Prerarunavanje na temperatumoj skali 9 9 15.7 .lsec.10-' C/kg 73 curie rad rem rontgen = 1 Ci = 1 rd = 1 rem =IR .

. . 2. .N) (kg/dm3) je Baumeova skala vrijed- gustOCe (I ~ 1 kg/dm3 odredena nostima N N = 10 oBe pri (I = 1. 61 8 62.. . .663 (Pritom nije uzeto u obzir odstupanje realnih plinova od pona~anja idealnih.. 88 10 89 .. niti njihova disocijacija pri visokim temperaturama.9768 kg ugljicnog dioksida Volumen »standardnoga kubnog metra« je za razlicite temperature razliCit pa iznosi za idealni plin pri temperaturi.C volumen m3 -100 0.32 b) Za kapljevine ..) »Standardni kubni metar« je nepregledna. . .0 kg/dm3 N = 90 oBe pri (I = 0.8427 kg/dm3 Za preraeunavanje vrijedi (I = 144.4290 kg kisika 1..r POSEBNE MJERE 1.32/(144. ..C i tlaku 1. .Standardni (nonnni) kubni metar« je masa plina koja pri standardnom stanju (pri temperaturi ° .366 1000 4. 28 vjetric 29 .8eaufortova skala« oznacuje brzinu vjetra (u meteorologiji) pomocu posebne mjere »bofor« u ovisnosti 0 brzini vjetra v: - bofor 1 2 3 4 5 6 74 v km/h 1 .117 12 > 117 orkan ...: 1. 49 jaCivjetar bofor v km/h 7 50. . 74 olujni vjetar 9 75.. 38 39 .013 25 bar) zaprema volumen od 1 m3..2505 kg du~ika 1.32 N) + (kg/dm3) 3.. 11lahor 12 .. To je masa plina (kg) koja je brojcano jednaka njegovoj gustoci (kg/m3) pa ima stoga za svaki plin drugu vrijednost. 19 20 .8aume-ova areometarska skala« slufi za odredivanje gustOCe kapljevina pomoeu stupnjeva Baume-a (OBe).634 veoma ° 1 100 1. npr.. .0 kg/dm3 N = 66 oBe pri (I = 1. zastarjela mjera (u jugoslavenskom zakonu 0 mjernim jedinicama i mjerilima uopee nije spomenuta).. .. .? 1 kg/dm3 odredena je Baumeova skala vrijednostima N N = ° oBe pri (I= 1.6434 kg/dm3 Za preracunavanje vrijedi (I = 144.321(134. 102 vihor 11 103. a) Za kapljevine gustoCe (I. 5 6.

0. prema lojem se sastoji atom svakoga elementa od jezgre.675 10-24g o elektron 0.). 75 . tj.TVARI SASTAV TVARI Tvar (materija) se sastoji od kemijskih elemenata iIi qjihovih spojeva. MiN. atoma iznosi po redu velicinepribliwo 0. e = elektroni Naboj jezgre odreden je brojem protona koji je jednak »rednom broju Z« dementa. L. (Pro- .160. . Pri elektricki neutralnim atomima je broj elektrona jednak broju protona (= rednom broju Z). Dio elementa koji dalje ne motemo vi§e dijeliti nazivamo atom. 10-27 g -0.. protona i neutrona. U jezgri atoma (promjera reda velicine ::: 10-14 m) skupljena je gotovo sva masa atoma. . L. Elektroni kruze oko atomske jezgre po odredenim stazama (kruwim odnosno elipticnim) koje teku po energetski razmje§tenim Ijuskama K. p ""'" protoni. tj. daje »maseni broj A« (relativnu atomsku masu) elementa. Broj elektrona u svakoj Ijusci je ogranieen (2n2): Ijuska najveci broj elektrona K 2 L 8 M 18 N 32 0 P Q (SO) (72) (98) EIektronima su sasvim popunjene samo Ijuske K. pozitivno nabijeni protoni i elektricki neutralni neutroni. M. uranov atom (Z = 92) relativne atomske mase A = 238 sastoji se iz 92 protona i 146 neutrona. tj.160. J2: 22: 32: . Npr. gdje su sabrani nukleoni. Mase i naboji nukleona i elektrona iznose: masa naboj proton 1. . a jezgru okruzuju negativno nabijeni elektroni. n =.neutroni.672 10-24 + 0. Ukupan broj nukleona. Tim su nabojem odredena kemijska i fizikalna svojstva elementa. N.10-18As .1nm = 1O-lom. P i Q (kojih se polumjeri odnose kao kvadrati cijelih brojeva.) Nuklearna je fizika po svojim otkricima razviJa (Bohrov) model 0 zgradi atoma. Sve 1PC)jevemOZemo rastaviti na eIemente koje dalje ne mozema rastavljati nikatYim kemijskim sredstvima.10-18 As g neutron 1.9108.

9 106.Kemijskl Simbol.) Element vodik helij litij berilij bor ugljik duJik kisik fluor neon natrij magnezij aluminij silicij rosfor sumpor k10r argon kalij kalcij skandij titan vanadij krom mangan t. redni (atomski) broj Z (= broj atomska masa A (s obzirom na ugljikov izotop 12(.4S 39.eljezo kobalt nikal bakar cink galij germanij aTSen selen brom kripton rubidij stroncij itrij cirkonij niobij molibden tehnecij rutenij rodij patadij 76 I Simbol H He Li Be B C N 0 F Ne Na Mg AI Si P S Cl Ar K Ca Se Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn Ga Ge As Se Br Kr Rb Sr y Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Z 1 2 3 4 S 6 7 8 9 10 It 12 13 14 IS 16 17 18 19 20 21 22 23 24 2S 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 A 1.94 (99) 101.31 26.91 83.85 58.9S 39.4 I K 1 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 L M N 0 I 1 2 3 4 S 6 7 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 1 2 3 4 S 6 7 8 8 8 9 10 11 13 13 14 15 16 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 1 2 2 2 2 1 2 2 2 2 1 2 3 4 5 6 7 8 8 8 9 10 12 13 14 15 16 18 1 2 2 2 1 1 1 1 I .93 S8.00 19.92 78.1 102.012 10.81 12.62 88.939 9.18 22.10 40.91 95.08 44.37 69.91 91.71 63.80 8S.94 S2.06 3S.003 6.98 28.S4 65.94 55.99 24.96 79.09 30.59 74.008 4.47 87.72 72.96 47.97 32.01 14.OO 54.00 20.01 16.90 SO.22 92.

9 I 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 1 2 3 4 5 6 7 8 8 8 9 10 9 9 1 2 2 2 2 2 77 .6 126.9 186.8 127. relativna i raspored elektrona po Ijuskama (K do Q) Element srebro bdmij mdij kosilar antimon idur jod benon azij barij lantan a:r praseodim neodim prometij samarij europij I Simbol Z Ag Cd In Sn Sb Te J Xe Cs Ba La Cc Pr Nd Pm Srn Eu Gd Tb Dy Ho Er Tm Yb Lu Hf Ta VII Re Os lr Pt Au Hg TI Pb Bi Po At Rn Fr Ra Ac Tb Pa U 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 A I K 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 L 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 M 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 N 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 20 21 22 23 24 25 25 27 28 29 30 31 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 0 I 2 3 4 5 6 7 8 8 8 9 8 8 8 8 8 8 9 8 8 8 8 8 8 9 10 11 12 13 14 15 16 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 20 21 P Q gadolinij.3 158.9 144.5 180.7 121.0 (210) (210) (222) (223) (226) (227) 232.0 I I 183.9 167.2 195.4 114.0 157.2 192.4 207.3 168.8 118.9 112.9 162.9 173.4 152.dementi ona u atomu).6 204.9 140.2 (145) 150.9 131.0 175.1 140.0 (231) 238.2 190.3 138.0 200. terbij disprozij bolmij erbij tulij iterbij lutecij bafnij tantal volfram renij osmij iridij platina zIato Ziva talij olovo bizmut polonij aslat radon francij radij aktinij torij protaktinij man 74. 107.1 197.2 209.5 164.3 132.9 137.0 178.

Tosu tipiene k 0 v i n e (dobrovode elektricnu struju). koji mogu odavati elektrone. Takav atom. Elemente s jednakim rednim brojem (s jednakim nabojem jezgre). 0.Transurani su umjetno dobiveni (radioaktivni) Element neptunij plutonij americij kirij (curij) berkelij kaliCornij ajntajnij [ermij mendelevij nobelij lavrencij kurtatovij Simbol Np Pu Am Cm Bk CC Es Fm Md No Lw Ku Ha (Bo) . Podaci se iz raznih izvora znatno raz1ikuju. Pozitivni ioni (kationi) nastaju od atoma. poznamo tri izotopa: vodik H = tH (s protonom i bez neutrona). razlikuju se samo po fizikalnim svojstvima. deuterij D = 2H (s protonom i jednim neutronom) i tritij T = 3H (s protonom i dvama neutronima). od takvih. pri jednakom broju protona) moguee su razlicite atomske mase A (zbog razliCitog broja neutrona). tj. AI. postoje elementi. koji imaju na vanjskoj Ijusci samo jedan ili dva elektrona (pri elementimasveCim brojem protonai vi~). Negativni ioni (anioni) nastaju od atoma.280% izotopa 238U. ilazivamo ion. F. tj. pri jednakom broju protona) broj elektrona moze biti veCi ili manji. (Samo 22 prirodna elementa sastoje se od samo jednoga izotopa. a vrijede za najstabilniji . koji imaju na vanjskoj Ijusci sedam iIi ~est elektrona (pri elementima smalimbrojemprotonaimanje). Na. Pri jednakom rednom broju Z (tj. Pri jednakom pozitivnom naboju jezgre (tj. Elementi sa eetiri elektrona u vanjskoj Ijusci samo ponekad formiraju ione. od takvih.006% izotopa 234U. Medu elementima. Pri vodiku npr. koji pod odredenim okolnostima formiraju jedne ili druge atome. npr. Na primjer: prirodni uran sadrZi 99. ali s razliCitim relativnim atomskim masama (masenim brojevima). P. hanii [OOriD elementi. koji formiraju samo katione ili anione. Co itd. VeCina kemijskih elemenata su kovine. Izotopi se vladaju kemijski potpuno jednako. kojih u prirodi nema: Z A* :::::: 93 (237) 94 (242) 95 (243) 96 (247) 97 (247) 98 (249) 99 (254) 100 (253) 101 (256) 102 (253) 103 (257) 104 (261) 105 (262) izotop.). nazivamo izotopima. koji nije vi~ elektricki neutralan. Prirodni se elementi sastoje veCinom od stalne mje~avine svojih izotopa. Tosu tipicne ne k 0 v i n e (nevodeelektricnu struju). koji mogu primati elektrone. "78 .714 % izotopa mU i 0.

6 7 K Ca 19720711]: Ga RbSr 55 Cs 87 Fr 56 Ba 88 Ra JUJUfBi 83 Po 84 I At 85 I Lijevo i pod debelom crtom 4 kovine.5 --. koji tvore samo pozitivne ione (katione). koji tvore samo negativne lone (anione). .71: Hg Ae 104---WS 89"-.. Z = 90.Z = 58. (po Mendeljejevu) Omaka +: elementi (kovine). 2 4 7 25 Mn 26 Fe 8 27 Co 28 Ni I - Ti 22 5 29 Cu 30 Zt. Au -----:. SO. 79 U sporednoj skupini su svi elementi samo kovine.103: aktinidi-..I k 13 In 81 Tt 3 Se 2\ - -9 2 He 7 14Si 32 Ge 50 Sn 82 Pb - 8 - N 15P 33 As Sb O.Periodli!ni slstem elemenata Brojcvi povrh simbola su redn.-1 Ku Ha lantanidi-. brojevi Z. MgA\ 12. 16S 34 Se Te F 17Cl 35 Br J 10 Ne 18 Ar 36 Kr 54 Xe 86 Rn -JP ---.nekovine. Omaka -: elementi (nekqvine). desno i iznad debele erte Sporedna skupina 6 5 23 V 24 Cr . Glavna skupina Period I I H 3 Li Na 11- 11 I III I IV I - V I - VI I VII I VIII - 1 2 3 1 .. 39 Y 40 Zr 41 Nb 42 Mo 43 Te 44 Ru 45 Rh 46 Pd 47 Ag 48 Cd La Hf Ta 74 W 75 Re 76 Os 77Ir 78 Pt ----5771172736 "...

7 63 39 28 0C -252.279 0.502 0. 3 3 3 3 1. 4.320 0.2 2.429 0.8 156.0 444.349 0.332 2070 4810 6240 Borova skupina B AI 111 Ga In TI Ugljikova skupino C Si IV Ge Sn Pb Duiikova skupina N P V As Sb Bi Ha/kogeni VI 0 S Se Te 0.8 119. 3.5 271.6 680 1390 .212 0.1 2 2 2 2.383 0.250 0. 4.270 0. 80 .540 TaJi~te I Elemen~ skupina slmbol H A/ka/ne kovine Li Na I K Rb Cs Zemno-alka/ne kovine 11 Be Mg Ca Sr Ba Valencija.234 0.8 280 610 1440 1420 1820 1740 1550 2600 3500 2300 2699 5910 7310 11 850 2220 2330 5360 7298 11 340 1. 5.154 0.3 -218.448 2 1280 650 850 770 704 2300 660.323 0.1 29.282 0.-0.0 220 450 Va/encijaje broj vodikovih atoma koje atom elementa moze vezati u molekulu ili ih u njoj moZe nadomjestiti. 2 3 5 5 5 - 630.7 1370 892 770 680 690 (20°C) kg/m' 0.4 300 3700 1430 958 231.4 186 97. 2 2. 2 4.364 I.169 0. 2 4 4 4.084 530 970 860 1530 1900 I I I I I I I .4.232 0.393 0.165 1820 5730 6620 9800 1. 0.314 0.313 0. 3.342 -. 5. 3 2770 1110 1440 1380 1640 2550 2060 2071 1450 1460 4830 2300 2700 2270 1740 -195.--. 3.Svojstva Promjer atoma nm 0.9 327.290 2 6. 6.316 0. 0.0 44.476 0.6- I -183.3 -210.4 3. I Vreli~te I Gustoea I I °C -259.216 0.106 0.225 0.

2 1.226 0. 2 3. 5 I.6 I 4540 6000 7190 7430 7870 8900 8900 8960 7133 6500 8570 10200 11460 12200 12440 12000 10490 8650 11400 16600 19300 20000 22500 22 500 21450 19320 13 550 81 2. 3.166 0.271 0.9 5100 3400 2500 2150 2740 2900 2730 2600 906 5050 3300 4800 4900 4500 4000 2210 765 3700 6100 5930 5900 5500 5300 4410 2970 356.277 0. 2.4 7.255 0.288 0.4.275 0. 3 4. 4 2 3 3 1820 1735 1930 1245 1539 1492 1453 1083 419. 7.8 320.4 2. 1 5.663 3.250 0.2 -34.267 0. 6 3.257 0. 3.495 0.249 0.294' 0.320 0.4 -248.271 0.317 0.9 2996 3380 3170 2700 2443 1769 1063 -38.252 0. 3 2.2 114 -271.194 0.4.7 58 183 -268. 1 4. 5 I. 1 2 4 5. kg/m' 1.294 0.282 0.8 -152 -108 Gus toCa I (200C) .304 0. period 7 . period 6. 5.400 0.4 -157 -112 I Vreli~te ° C -188.275 0.382 0. period Co Ni Cu Zn Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Ag Cd Hr Ta W Re Os Ir Pt Au Hg priru~nik 0. 2.275 0. 5 7 3.6 4.310 4. 2 6. 5.288 0.440 0.000 3120 4930 . 2.250 0.136 0. 7 0 0 0 0 0 Pkmeniti plinavi He Ne VIII Ar Kr Xe Kovine sporednih skupina Ti V Cr Mn Fe 4. 3.280 0.293 0.Strojarski .270 Tali~te I Elemen~ skupina stmbol Halogeni VII F Cl Br J Valencija I I °C -223 -101 -7.270 0. 3.6 -189.270 0.elemenata Promjer atoma nm 0.578 3.488 5. 3 6. 1 1.0 -185. 6 4.839 1.319 0.4 1 2 4 5 6.5 1750 2415 2625 2500 1960 1552 960.9 -246.

3. nekovinski oksidi i hidridi (C02. Ionske su veze karakteristifne za kovinske okside (npr. S02. NaOH) a narocito za sol i. Soli imaju visoka tali!ta i vreli!ta te su pravi elektroliti. Ionske veze (heteropolame. Kovinske veze Kovinske valentnih - veze su veze medu kovinskim re!etkama. Kovinske su veze karakteristifne za sve kovine i njihove slitine. pri eemu su ioni nosioci naboja. posebno su znafajni organski spojevi. Anorganski spojevi 5 atomskim vezama su: pretemo plinovite tvari (s niskim tali§tima i vreli§tima). ~~). Zajednifki elektroni vi~ atoma tvore molekule. polivinilklorida (~H3Cl)n. N~.anionima. i to od priprostih dvoatomnih do vrlo velikih molekllla 5 vi!!: stotina iIi vi!!: tisuCa atoma. Spojevi 5 atomskim vezama (molekularnu zgradu) obuhvaCaju razmjerno m~i broj anorganskih spojeva. npr. Organski spojevi sefu od malih molekula. kovine. Alomske veze (homeopolame. tvari dijamantnog tipa (s visokim tali§tima i vreli§tima) s vrlo jakim atomskim vezama (tvrdoea!). dok u krutom stanju formiraju skupnu kristalnu re!etku. priprostih ugljikovodika (C~. S porastom broja atoma u molekuli prelaze te tvari iz plinovitih u tekuCe i potom u krute.KEMDSKl SPOJEVI Kemljske veze 1. npr. 82 . su atomi elektroni U kristalnim elektrona - - odavanjem medu pozitivno valentni pa se kreeu ojima u re!etki razmjerno slobodno. npr. nekovinski atomi pak primaju vanjske elektrone i postaju negativnim ionima . npr. kovalentne) Atomske veze su veze medu nekovinskim atomima. U plinovitom ill tekueem stanju (ili u otopini) su pozitivni i negativni ioni slobodno gibljivi. a odlikuju se narocito dobrom elektricnom i toplinskom vodljivo§Cu te tvrdoeom i gnjetljivo§Cu (mogucnost preoblikovanja. H~) i spojevi nekovina (SCI2. nekovin- - ski elementi (H2. Ne vode elektrifne struje. Si3N4). 2. u taljevini ill otopini vode elektrifnu struju. kovkost). da kovinski atomi odaju vanjske (valentne) elektrone (jednoga iIi vi§e) te postaju pozitivnim ionima kationima. Tima su slifni takoder nekovinski nitridi (BN. koje su spojevi pozitivnih (kovinskih) i negativnih (oekovinskih) Iona (NaCI = Na+ + a-). koje tvore nabijeni. elektrovalentne) Ionske veze nastaju medu kovinskim i nekovinskim atomima na taj nafin. °2. dijamant (C) i nekovinski karbidi (SiC. do veoma velikih molekula. Na20) i hidrokside (opr. B4C). PCI3). NH3. sve atomima.

91 34. -).7 0.53 26 688 3 Voda i vodikov peroksid su istodobno hidrid i oksid.54 -87.:J = H2 + + O2 + 286.Kemijske reakcije ~edoIadZbe kemijskih reakcija prikazuju koliCinske odnose sudjelujuCih tvari 2 H2 + O2 2 mola 1 mol 2.02 34. Hidridi Hidridi su binami spojevi vodika s nekovinama ili nekim kovinama.C :-.. +): 1 - + O2 = H20 .46 80.090 voda (H oksid) H peroksid amonijak Ouorovodik Idorovodik bromovodik jodovodik sumporovodik fosforovodik ciianovodik Ii'CN" 100.0kJ/mol CO + C + '-'.0 3.t = »amonij«.406.1 -33.35 0.03 20.00 27.5 -14 -252.. Negativno nabijena jed.8 1.C) Opaska masa Talite .64 -67.7 kJ/mol + O2 = CO2 .'ojstva vodika i nekovinskih T'Iar I molekularna Relativna hidrida Vrelite .4 0.OWc) 1465 152. S.9 kJ/mol ?n kemijskoj reakciji odvedena ili dovedena toplina nije ovisna 0 toku reakcije .08 34.32 g 2 m3 1 m3 = 2 H20 2 mola 2.C GustoCa kg/m' (O.9 kJ/mol O2 = CO2 .po medustupnjevima ili neposredno (Hessov zakon).oksidacija (»red-oks«) nastaju iz djelomiCnih reakcija =iakcije (oduzimanje kisika spoju) i oksidacije (spajanje s kisikom).18 g 2 m3 ~.282. 2.016 18.4 -83.7kJ/mol C + 2" O2= CO .8 -82. pri endoterreakcijama se toplina tro~i (dovodi.01 36.novaientna skupina CN.124. tekuci ili kruti (nekovinski su hidridi plinoviti ili tekuCi).= »cijan.7 1.50 5.03 -259.92 127. Reakcije redukcija .01 17. . H-5 H3J' . " Pozitivno nabijena jednovaletna skupina NH.2 g 1.7 -92. 83 .WDovitom stanju ~ :":c Pri eksotermickim reakcijama se toplina oslobada (odvodi.00 -89 -77.4 1.286.9 -133.3 -112 -88.66 -35. Hidridi ~ pIinoviti.t H: F§dridi 3-0 H:02' '3 :1 RF He HBr a.771 987 19.0 1000.4 (4 bar) -61.5 -50.

0 44.5 s -102.O 61. MnO Mn.06 SO.O. Fe(III) oksid Mn(II) oksid Mn(Ill) oksid Mn(II).5 2630 173.94 223. N trioksid N pentoksid S dioksid S trioksid 1.01325 bar) Tvar I molek.1 1943 2387 2320 P trioksid 60.978 1.34 101. CrO.O.O NO 30.90 231.O. Kisik 0. 80.31 56. I 1 1.977 C dioksid 1. Elementi s vie valencija mogu imati i vie razlicitih oksida.37 1750 - - - - 5210 2800 6000 6400 5990 5240 5180 5090 4500 4856 5026 9500 9365 Cr(U) oksid Cr(IlI) oksid Cr(1V)oksid Cu(I)oksid CU(U) oksid glinica.O.01 N.19 239.19 63.4291 -191. masa Relat.0. 44.250 C monoksid -91.08 79.01 44. PbO PbO. MoO. Svojstva kisika i oksida (pri Pa = 1.01 76. Fe. I C (s Tilte = sub!.O.O MgO Cao BaO Al.5 16.0 I (O°C) Gust kgfm Opaska I P.3 3.O.54 71.01 64.8 0C I VreIilte -183.00 350 2500 2572 s 1923 2050 1275 2000 2250 2270 2320 3550 3400 5720 4000 magnezija I p«eno (tivo) vapno - - Cr.98 I 1710 P pentoksid Si dioksid.90 2200 196 1235 1420 1595 1538 1650 1080 1705 535 - - WO.54 70.69 231.926 1923 N (I) oksid N (11)oksid.81 86.87 228. CrO 94.O.3 -103 30 s -75.08 SiO.90 81. TiO 151. WO.99 143.01 N. N.3 -161 -9.08 153.O. tekuci iIi kruti.99 99.94 I 23.Oksidi Oksidi su binarni spojevi kisika s elementima te su plinoviti. CU.00 Nekovinski oksidi CO 28. kremen K. 108.01 CO. Mn(1I1)oksid Mn(1V)oksid Pb(lI) oksid Pb (IV) oksid 5500 12110 5606 1373 1700 s - 7160 I W(lV)oksid W(VI)oksid cinkovo bjelilo .8 250 s s -10. SO.96 68.O.) -218.5 - 141.20 40.5 - 1.O CUO FeO Fe. ZOO 84 215. 46. N monoksid N dioksid N (Ill) oksid.85 159.340 1447 1447 2050 2.06 I0995 P. Kovinski oksidi Na.94 157. Mo.7 -151 21. I 32. korund Fe(U)oksid Fe(Ill) oksid Fe(II).01 NO.8 -207 -78.

c S.e 2350 2700 s 2300 1890 1665 1837 2570 3500 3877 3140 2830 2777 2857 5500 4300 3900 I 2515 3170 2220 6680 6950 7680 6890 8400 8200 13960 4250 5380 15700 16060 cementit u &licima ) tvrdi karbidni metali Nltridl Nitridi su binarni spojevi du~ika s kovinama.25 40..10 64.82 40.. roCiio s B.:..Karbidl Karbidi su binami spojevi ugljika s kovinama.95 2730 s 2200 (4 bar) 1500 200 2050 3360 3220 2320 I -195.39 106. SPOjstvaug/jika i karbida Gustoea _ Relalivna Tali~te Vremte 1 - T~ molek.C ~ YoC ~ 7:£ TIC ~-c ~~ "'.. Ok C:k F=..U.70 237.~ molek...8 I 1.99 66.91 62.01 284.96 59. me -~ Crli Fe. " ~.91 194.00 125.55 176.2511 2255 3050 6350 6570 8260 14100 5190 5630 u ~elicima za nitriralije re. S'JOjstva duIika i nitrida Re1ativna 1 medu nekovinama pak na- TaMte T-/JIdik .10 180.. ...91 64. C: a. 'i' 85 .86 24.01 1-209...83 107.) 3700 > 3500 °C 1 1 kg/m' (O°C) 2220 3510 Opaska I ~i'9it ~ ~t.:-C ca.71 I I 4830 3500 I ) gustoea amorfnoga 1970 kg/m' brusni materijal karborund s vodom: C. Karbidi su tvrde (i vrlo tvrde) tvari visokog taliMa.~ '..H.) Vreli~te 0C I Gustoe~ _ I kg/m' (O°C) Opaska I 28..01 12.95 195.00 179.95 104. masa 1 °C (s = sub!.86 379.01 55.92 192.. masa °C (s = sub!. . le s nekovinama B i Si.. -.95 61.. ~ . ~ 12.

96 86.5 CuS 76.C 5umpor 120 kristaliean amorfan I 256.70 198.92 610 (43 bar) 1123.6 1110 1350 1130 {1100 Opaska I (s =. a medu nekovinama ato sa C (i H .12 84. ZnS 1185 1114 882 1850 (150 bar) 4000 4800 7500 5080 7500 4087 I pirit Fosfidi su birani spojevi fosfora 5 kovinama.Sulfidi Sulfidi su binarni spojevi sumpora s kovinama.76 142.48 32'061 5ulfidi CS. str.54 85.07 239. Svojsrva sumpora i sulfida naro- .3 1550 s - - I FeS FeS.6 I kg/m' w.95 415 1290 1100 1190 - - - 5700 6700 6350 4100 6560 6740 5390 .vidi: hidridi. MnS 87.27 150.1 83.S.20 95.C - Cu.90 119.C subJ. 83). SnP.63 112. I I 444'61 2046 1960 2070 1261 2020 4100 5600 5780 I monoklin ortoromban 46. At.92 44. CrS Cu. Fe.) 444.C I plamiJte400 . PbS SnS WS.8 {119.03 I 280 I 2690 2200 1820 plamite 725 ..04 97. Svojsrva fosfora i fosfida Tvar Fosfor cmi crveni bijeli Fosfidi CrP Opaska 123.75 211.P Fe'p MnP 86 221.13 150.0 -111.07 159.44 1193 1171 220 - - 4600 5010 5000 kubiean ortoromban 1375 s 1240 1200 s Fosfidi MoS.99 160.76 248.P.73 252.P Cu.921 123.

natrijev hidroksid kalijev hidroksid kalcijev hidroksid (ga§eno vapno) amonijev hidroksid - = = = = = = = vodena vodena vodena vodena vodena vodena vodena otopina otopina otopina otopina otopina otopina otopina HF HCI HBr HJ H2S H)P HCN NaOH KOH Ca(OHh N~OH 2 Na + 2 H20 -+ 2 NaOH + H2 Na20 + H20 -+ 2 NaOH 2 K + 2 H20 -+ 2 KOH + H2 t t K20 + H20 Ca + 2 H20 Cao + H20 NHJ + H20 -+ 2 KOH -+ Ca(OHh -+ Ca(OHh -+ NH40H + H2 t Karakteristiena sastavina baza je negativno nabijena jednovalentna sku.ilia ill atomska skupina: HCI = H+ + CIH2COJ = H2+ + colBaze (lufine) su spojevi. dok je drug! dio kiseline negativno nabijena neko-. Vodene otopine baza sadrfe pozitivne kovinske ione i negativne hidroksil:le stupine (te su dobri vodici elektricne struje). kojih molekule ill ioni lako primaju protone.Kisellne i baze Kiseline su tvari.. koji je u vodenoj otopini ?OZitivnonabijen ion H+..llD't'iDama(»kiseline bez kisika«). Hi pak nastaju pri reakciji nekovinskih oksida s 'IIOdom (»kiseline s kisikom«). . §to vrijedi i za taljevine Z22.. Daze su hidroksidi. npr. npr.: - kiseline bez kisika iluorovodicna klorovodicna (solna) bromovodicna jodovodicna sumporovodicna fosforovodicna cijanovodicna kiseline s kisikom ugljicna H2CO) (C02 + H20 -+ H2CO) sumporasta H2SO) (S02 + H20 -+ H2SO) sumpoma H2S04 (SO) + H20 -+ H2S04) du§icna HNOJ (N20s + H20 -+ 2 HNOJ) fosforna HJP04 (P20s + 3H20 -+ 2 H)P04) Karakterlstieni sastojak svih kiselina je vodik.:czgre H +).Iim OH. Kiseline su vodene otopine spojeva vodika s halogenima iIi drugim ne. koji nastaju pri reakciji odredenih kovina. kojih moiekuie Hi ioni lako odavaju protone (vodikove .kovinskih atsida ili amonijaka s vodom.: NaOH = Na+ + OH- 87 .»hidroksi1«.

8 modar zut 6 .za pH = -Iga proizlaze vrijednosti: kiscle otopine neutralne otopine «(!ista voda) bazi(!ne otopine a> 10-7 a = 10-7 a < 10-7 pH < 7 pH = 7 pH> 7 (..08 63. Baze NaOH KOH Ca(OH)2 10.PO.4 580 86 213 (39) 1388 1320 1834 1508 1834 1764 2130 2044 NH.24 lOO Talite Kiselina = vodena otopina H.5 -42 42.7 0. HCIO.05 -77 - - 2239 sumpoma kisclina dui(!na kisclina fosfoma kisc1ina kIoma kisclina (cksplozivna) vodcnc otopinc: natrijcva lulina .S H. 1-1): Otuda .6. H.4.00 56.10 100 45 69 0.11 74..OH 35. HNO.4 3.: Indikator metilorant metilno crvenilo lakmus bromtimol (modri) fcnolftalein 88 mjerila.P CO. npr. Topivost (O°C) koncentracija max.2 tuto crven 5 .34 18.4 tut . a motemo je ocivrijednosti pH promijene ~ crven 3 crveno 4.14) Vrijednost pH mjerimo pomocu elektrokemijskih jeniti raznobojnim indikatorima koji pri odredenoj boju.za .4 00 molck.7. koja je definirana negativnim dekadskim logaritmom koncentracije vodikovih iona a (mol.% 00 823 2210 2. masa Relativnal 98.4 228 I °C I Vrelite 0C I Wc) Gust kg/m I Opaska Kise!ine H2SO.kalijeva lulina - - - .za .5 modar bezbojan 8 -10 erven - 4.4 360.amonija(!na vodica gdcno vapno Vrijednost pH Mjera za stupanj kisclosti vodenih otopina je »vrijednost pH« (= potentia hydrogenii).35 -112 318.% 0. SO.47 40.67 0.6 g/kg vodc 6.Svojstva kiselina ( baza Kiselina = vodena otopina HF HCI HBr HI HCN Tvar I Topivost (O°C) koncentracija g/kg vode I max.00 100.02 98.04 0.

- Posebno znacajne a/ka/ne soli I Na Ca CaCl1 Caco.K cijanid AgBr.NO.hSO.Ag brom~d K4Fe(CN)6 K Fe(II) cijanid KJ . vapnenac CaSO. NH. 89 NaNO. tilska salitra indijska salitra .CI salmijak (NH. BaSO. sadra Ba BaOl BaCO. I I NH. potm K1SO.SoIl Soli nastaju pri reakciji kiseline 5 bazom: Ha + NaOH ->-NaCI + H20 djelovanju halogena na kovine CI2 + 2 Na ->-2 NaCI djelovanju nekovinskih SO) + Cao ->-CaS04 2 HCI + Zn ->-ZnCI2 + H2 oksida na kovinske okside Hi baze CO2 + 2 NaOH ->-Na2CO) + H20 kovinu ili kovinski oksid Soli nastaju i pri: - djelovanju kiselina na nep]emenitu t H2S04 + CuO ->-CUS04 + H20 Nazivi za soli Imena soli iz kiselinabez kisika svrbvaju na -id: CaF2 .Ca ftuorid Cu)p .K Fe(III) cijanid PbS . kalcinirana soda Na2SO.+ NH. KNO. barit NaO kuhinjska sol I Na2CO.Cu fosfid NaCI .Na hidrokarbonal Na2SO) Na2S04 Na2S20) NaNO) Na)P04 Na2HP04 NaH2P04 Sol klorid karbonat sulCat nitrat - K2SiO) K2Cr04 K2Cr207 KMn04 KAI(S04h Na sulfil Na sulfal Na liosulfat Na nitrat Na fosfat Na hidrofosfat Na bihidrofosfat K KC] K2CO.hCO.Pb sulfid lmena soli iz kiselina s kisikom svrbvaju na -at (it): Na2C03 . (NH.Na klorid KCN .K jodid K)Fe(CN)6.Na karbonat KCI04 K K K K K K klorat silikat kromat bikromat manganal AI sulfal NaHCO) .

CacoJ" MgCOJ CaSo4 Caso4 " 2 H2O CaJ(P04h CaHP04" 2 H2O CaCr04. °C I e kg/m' Opaska masa = sub1.) Ut (O°C) Relat'j (sTali!le Ivr C !GUstoeal 962 1560 3856 208.68 126.55 150 896 588 337 1340 252.16 3080 310.27 101.5 300 1417 3040 1898 1989 KHCOJ K2COJ K2S04 KNOJ KJP04 K2HPO.45 95.08 159.35 4600 253.18 136.35 1380 4500 baritno bjelilo 233.28 174.99 2711 vapnenac.14 1670 - BaCr04 PiCI2 Caco.21 169.41 2960 sadra (gips) 136.60 249. 100. kreda 100.92 278.56 65.02 74.12 138.11 212.09 138.09 898.12 1540 498 103 20iJ 200 110 672 282 - 2905 993 3054 220 4600 4000 650 I 3600 150 2284 1023 2988 315 2894 - - - modra galica Fe(lI) klorid Fe(III) klorid zelena galica 64 776 634.33 782 1600 2152 110.21 174.25 4430 197. K2CrO.2H2O - 172. KH2PO. KCIO.19 976 240 968 236 - I 2703 2732 2690 permanganat .04 194. bikarbonat pepeljika (potUa) indijska salitra - - 2338 2525 K2SiOJ KMnO.10 25 200 100 2316 CaSiOJ CUCI2 CuS CuCOJ " Cu(OHh CUS04 CUS04" 5H20 FeCI2 FeClJ FeS04" H2O FeS04" 7 H2O KCI KCN 116.14 1450 128 163 2320 172.6 610 1069 400 300 1560 2180 2267 2664 2100 2564 cijankalij K.Svojstva Sol BaCI2 BaCOJ BaS04 Ba(N°Jh molek.16 134.6 s dolomit 184.20 294. K2Cr207 90 154.60 221.40 1453 595 3245 261.09 192.75 162.29 158.

14 80.01 84.7 270 860 884 306.89 49.6 1412 900 - 200 1702 1449 1393 1300 1500 1750 1894 1850 2316 3010.28 97.01 105.10 H20 Na2S04 Na2S04.41 95. 3H20 MgCI2 MgCO] MgS04 MgS04 7 H20 NaF NaCI NaBr NaJ NaCN NaHCO] Na2C03 Na2CO] .2H20 NaH2P04.06 115.25 303.) C I (O°C) 92 Opaska I KAl(S04h.99 137.22 84.06 248.18 53.32 120. H20 Na2SiO] Na2S20] 5 H20 NH4Cl NH4Br NH4HCO] (NH4hC03' H20.04 132.37 246.) 210 umjetno gnojivo 1114 1000 844 283 1020 300 730 91 .26 422.95 79.10 132.99 344.18 136. 2660 1636 2790 2165 3203 3665 2221 2533 1446 2698 1465 2267 2536 2066 1910 2400 1750 1527 2429 1573 1770 1725 1619 1794 7500 6380 6300 2910 4102 4440 I stipsa (alaun) crvena krvna sol futa krvna sol I magriezit Igorka sol I kuhinjska sol soda bikarbona kalcinirana soda kristalna soda Glauberova sol cilska salitra 380 200 70 fiksirna sol salmijak (ni§ador) bijela sol (fat.10H20 Na2HP04.09 177.8 100 95 100 1088 48 5425 107.48 41. °C ~ c kg/m3 masa l (5 = subl. 329.03 239.49 97.5 60 100 169.06 114.19 84.99 286. .t2 H20 474.99 122.43 125. (N~hS04 N~N03 (NH4hHP04 N~H2P04 PbS PbS04 Pbcr04 ZnCI2 ZnS ZnC03 .90 149.IOH20 NaNO] Na]P04.soli Sol _ I Relai lTaJi§te V Ii§t Gustoea molek.99 58.38 - 70 712 350 1124 150 993 801 756 665 563.25 323.04 I 322.39 K]Fe(CN)6 ~Fe(CN)6 .44 102.14 142.

npr. npr. U principu su u organskim spojevima moguCisvi elementi. etan CH)-CH) . CO2 ugljicni disulfid CSz CN ugljicnu kiselinu H2CO) cijanovodik karbonate npr. CaCz i sI. Molekule jednakog sastava mogu imati razliene strukture (izomeri). Medutim.alkani.Orgaosld spojevi U svim organskim spojevima sadlfan je ugljik. CaCO) cijanide npr. etin CH=CH - Nezasiceni ugljikovodicl teze pretvorbi u spojeve sa stabilnijom vezom (u zasieene). eesto jo~ i s N i S. metil -CH) etil -C2Hs propil butil -C)H7 -C. atoma: prop7 atoma: heptatoma: but8 atoma: okt- Za molekule organskih spojeva karakteristiena je atomska struktura ugljika. AlikiJi (opea oznaka -R) su atomske skupine koje imaju jedan vodikov atom manje nego Ji odgovarajuCi alkani. eten CH2=CHz alkini. npr. U organskim spojevima prevladavaju u prvom redu atomske veze. Organski su spojevi najee~ sastavljeniod ugljika i vodika (ugljikovodici). butan C. koji se vefe u lance (Ianeani = aciklicki. alifatski spojevi) iJiu kolute (kolutni = cikliCni spojevi).alkeni.-C-H I I I H H H H H H I I H I H I H I I H-C-C-C-H I H H H H H-C-H I I CH)-CH2-CH2-CH) H I I H-C-C-H I I H-C-C-H I I H H H H - Ugljikovodici mogu biti: zasiceni nezasiceni: s dvojnimvezama s trojnim vezama . 1 2 3 4 Nazivi organskih spojeva po broju atoma C u molekuli: atom: met5 atoma: pent9 atoma: nonatoma: et6 atoma: heks10 atoma: dek-. KCN karbide npr. u organske spojeve ne ubrajamo sJijedeee anorganske spojeve sa C: ugljiene okside CO. npr. Stoga su nezasieeni ugljikovodici kemijski vrlo aktivni pa se takode spajaju u velike molekule (polimeri).HIO I I I H-C-C-C.H9 pentil (amil)-CsHII 92 .

) alkanoni (ketoni) CH.H.kini (acetileni) Wanoli (alkoholi) oOkanali (aldehidi) .H. (octena k.H. etan 3 C.H.H) C6HsSO)H C H 6 6 CW"'CH-CH'CH 'CH=CH"'-(fenil -C6Hs) ksilol tereftalna kiselina fenol toluol stirol sulfonska kislina C6H4(CH)h C6H4(COOHh 93 .=CH-CN vinil dietileter metiletanat klorepoksipropan etilamin propanamid propennitril ( vinilcianid) -0-COO=c--"O"--C= -NH.o.OH propanol (propilalkohol) C. sadrze i druge elemente. Sistemske skupine organskih spojeva ime Skupina karakteristicni sastav CnHzn+z CnHZn CnHZn-2 -OH (hidroksil) -CHO (aldehidna skupina) -COOH (karboksil) -CO(karbonil) Broj atoma C u molekuli 1 CH. C.H. mozemo '3ZVmati s obzirom na karakteristicne skupine atoma (prema kojima imaju .OH metanol (metilalkohol) HCHO metanal (formaldehid) HCOOH metanska k.-NH. etin (acetilen) C.CHO propanal C.H./tanske kisline (karbonskek.H. propen C.H. C. CH. -CN Aromaticni ugljikovodici (beozenskog tipa) beozen (benzol) C6HsOH C6HsCH) C6HsC. propin C.CHO etanal (acetaldehid) CH.H. CH. eten C.-COO-CH.) I C.acna kemijska svojstva).. (mravlja k.COOH etanska k.Organske spojeve koji.H.-CONH.H. -CONH.OH etanol (etilalkohol) CH.-O-C. p Primjeri znacajnih organskih skupina Spoj eteri esteri epoksidi amini amidi mtrili Karakteristicna atomska skupina Primjer C. CH.H.H.COOH propanska k.) C. propan iokani Iparafini) *cm (oIefini) .H. metan 2 C.CI-HC'O CH. osim C i H.

3 -103.1 164 992 964 etanka.717 1.09 17.S -102.08 -81 72.10 -127 74.3 -130 -1 -81.1 1049 141.4 97.7 78.7 -138.11 114.500 733 1.05 8.6 92.356 2. .05 42.05 -123.04 30.09 26.07 54.08 -22 88.CHO C3H.7 100.5 58.12 58.5 -172 -187.08 56.703 2.2 49.12 -79.12 56.111 »etilen«u »propilen«" »butilen«" acetilen metan etan propan n-butan izobutan ciklobutan n-oktan izooktan eten propen buten ciklobuten etin propin CIi4 H6 C3Hs C4H1O C4H1o C4Hs CsHls CsH1s C21i4 C3H6 C4Hs C4H6 H2 C3H4 C4H6 CH30H C2H.7 -32.8 117 -21 0.05 54.7 -6.03 60.668 703 764 691 1.09 -182.11 -99 46.260 1.S 75.019 2.1 -0.C) / I -161.5 -11.07 -112 60.08 -94.03 -92 783 807 817 etanal propanal butanal metanska kiselina CH3CHO C2H.11 -4.S 792 290 1260 maslana kiselina aceton glicerin J) Zastarjela imena! 2>Rastopina formaldehida u vodi = formalin.9 56.6 -50 -57.04 -97.8 1220 118.5 2** -83. CH COOH klsehna 3 proka mravlja kiselina octena kiselina klsehna H COOH ' 74.23 114.915 2.8 46.OH C3H7OH C4H9OH HCHO - butin metanol etanol propanol butanol metanal 693 792 789 804 810 metilalkohol etilalkohol propilalkohoJ butilalkohol formaldehid2> 32.C (O.2 27 64.3 -159. 94 L---8 ---- .04 40. * 968 mbar.10 58.7 -88.9 30.5 -47.07 44.6 -42.7 butanska kiselina C3H7COOH propanon (CH3hCO propantriol (CH2OHhCHOH 58. ** 972 mbar.6 -23.2 Svojsrva nekih Gustoea Vreli~te kgJm' Opaska .4 -169 -185.C masa 16.6 16 20.23 28.Reiat: Spoj I 1 Tali~te I molek.cHO HCOOH 44.8 99.0 -107.7 10* 125.

7 -63.07 318.9 -29.08 227.ClhS gIiceril(02NO)3C3Hs nitrat trinitro(N02hC6H2CH3 toluen (162. CH Cl 3 CH2CI2 CHCI3 CCl.3 (20mbar) 1601 280 81 1654 ekspl.za salicil 1443 8. 180.12 62.92 64.6 -111 -155 -127 -139 -160 80.92 159.(OHh oH1.2 1.392 216 1279 160 13.8 24.7 -96.2 14.6 261 -24 -40 61. HOC6H.5 13 -12 217.13 146 226 s 159 -104 14 - 1350 1544 - dekstro . CFCI 3 metilklorid metilen klorid kloroform 137.- celuloza (C6HJoOs).52 '62.50 128.11 94.91 102.COOH fosgen COCI2 iperit (C2H.33 RH freon 1 diftuordiCF Cl klormetan 2 2 mnoftuordlklorm.82 I Tali§t~ I Vreli§te °C I °C -97.37 120.785 1.3 -15.4 34.12 98.9 80.5 -22. nitrogliceri trotit (TNT 95 .organskih spojeva Spoj I Relat. molek.2 -116.336 1489 1595 1494 Opaska I monoklormetan diklormetan triklormetan tetraklormetan mooftuortrlklorm.49 84.38 153.04 .11 93.4 I Gustoca kg/m' (00C) 1.09 227.5 42 -6. gIukoza C6HI206 saharin C7Hs03NS salicilnakis.1 182 184. monokloretan monokloreten naftalen benzen hidroksibenzen aminobenzen eter etandiol fenolftalein CHFCI 2 1426 917 0.18 78.19 138.93 119.908 1145 879 1071 1022 708 1113 1299 R12 freon 1 R21 etilklor vinilklorid naftalir »benzo fenol anilin glikol C H Cl 2 S C H Cl 2 3 CIOHs C6H6 C6HsOH C6HsNH2 (C2HshO C2H.13 74.6 197.14).2 5.16 183.2 76. masa 50.

prieem nastaju makromolekule koje sadrZe medusobno povezane monomeme molekule kao osnovne skupine. Primjeri najznaeajnijih polimera: celuloza (CJ{\oOs). (C3H6). Kopolimerizacija je polimerizacija barem dvaju raz1ifuih monomera. Pojedine molekule polimera nisu jednake veliane. Stoga se stupanj polimerizacije moZe smatrati samo prosjefuim. Kopolimerizacijom nastaju polimeme tvari aja svojstva mogu biti u ~irokim granicama prilagodena potrebama za njihovu primjenu. topivost itd. poliamid (~~). BuduCi da je broj kemijski vezanih molekula (monomera) u molekuli polimera vrlo velik. Brojem molekula .u makromolekule s vrlo velikim brojem atoma (do 1000 i vi~e).Polimeri Polimeri (umjetni organski spojevi) su makromolekularni koji nastaju nizanjem molekula osnovnih tvari organski spojevi . fvrstoCa. (RSi02). mogucnost preoblikovanja. (C3H3N).monomera . (CsHs). to manje raz1ike u veliani makromolekula neee bitno utjecati na promjenu njihovih svojstava.monomera. Najobifuiji oblik makromolekule proizlazi iz laneanog nizanja monomera.HgN). naravni kaucuk (CsHs). a) Polimerizacija je organska kemijska reakcija spajanja jednakih ili raz1iatih nezasieenih spojeva s malenim molekulama u makromolekulame tvari. i to bez nastajanja nusprodukata. Polimere dobivamo iz monomera sinteticki ili pretvorbom Glavni postupci za dobivanje polimera su: prirodnih tvari. . (C. Relativna molekulama masa polimera iznosi prosjefuo oko 104 do 107. od kojih se sastoji molekula polimera. S porastom stupnja polimerizacije mijenjaju se i svojstva polimera (viskoznost. alkanola. (C6HuON). (~H3Cl). c) Poliadicija je organska kemijska reakcija spajanja razliatih spojeva s malenim molekulama u makromolekulame tvari. je odreden stupanj polimerizacije. b) Polikondenzacija je kemijska reakcija pri kojoj se osnovne tvari s malenim molekulama veZu u makromolekule uz izluavanje nusprodukata (naroato vode. halogenida). sinteticki kauCuk: polietilen polipropilen polistirol polivinilklorid poliakrilnitril bona S bona N silikon 96 - (C\2H\4). bez nastajanja nusprodukata.).

"" . .grubodisperzne suspenzije lako se talore. - Filtriranje: . 8 .a (plovucac) -krutina: suspenzije velicina eestica > lOOnm koloidni eutektik Ta/oienje (sedimentacija) (eestice se talore zbog tefine Hi pomoeu centrifuge): .krutina: koloidna otopina heterogene Smjese smjese (disperzni -jedna sistemi) tvar u raznim fazama (voda iled) iIi vik tvari (voda i ulje) velicina eestica > Inm - koloidne otopine velicina eestica 1.. ..Strojarski priru~nik 97 .koloidi se filtriraju kroz specijaIne filtre (otvori oCica 1 nm). prave se otopine ne taIore.plinova (C02 u vodi) (prave) otopine oS c ].IOOnm - kruti dispergenti . koloidne otopine taIore se pomoeu (ultra)centrifuge.krutina (dim. prah) tekuci dispergenti ...prave se otopine ne mogu filtrirati.s> .plinova: koloidna pjena (sapunica) tekucina: koloidna emulzija (mlijeko) .Pregled tvari elementi Ciste tvari spojevi homogene smjese (molekulama disperzija) velicina eestica < Inm cisti elementi (samo jedan red atoma) mijeani elementi (najmanje dva izotopa) anorganski spojevi organski spojevi plinovite smjese (zrak) tekuce otopine .. - tekucina (alkohol u vodi)' -.. krutina (sol u vodi) krute otopine otopinski kristali (austenit) plinoviti dispergenti (aerosoli) tekucina (magla) .suspenzije se filtriraju kroz obiene filtre (otvori oCica 100 nm).plinova I krute pjene tekucir.

. (Vidi upozorenje na str..brzorezni 98 6480 6900 7000.elektrolitski . 80. 9000 8600 2800 1800 elektron konstantan 8800 kositar .lijevano 10400 .lijevani 8400 manganin 8400 . . . 8200 cink. oksidi str. 8800 . . TeZina nije konstantna. kg. 2650 silumin 7250 sivilijev srebro. .lijevano 2500 . . .tekuCi . 8800 mjed(mesing) 8580 monelkovina 10640 olovo tekuce 11340 . 64!) Gustoea telmi&ih materijala (kg/m3) 0 tvarima: str. Odredena je masom m tijela i ubrzanjem zemaljske sile teze g = 9.kovani. T e z i naG (N) je sila.. 10600 .tekuCi 8220 8900 .lijevani . 8950 . .kositrena8730 . 10100 bronca.vaIjani 8800.lijevani .kovani aluminij lijevani - 2750 2560 aIuminijevelitine 2600 . . . . . Masa se ne mijenja s promjenom polofaja. . kojom Zemlja privlaCi tijela. 86 organski spojevi Tehnilke kovine i spojevi .valjani . .lijevano duralumin deltakovina - . 9000 bijelakovina 7500.kovani eelik.MEHANIKA Masa i teiiDa M a s a m (kg) je svojstvo tijela koje se oCituje u ustrajnosti protiv promjena gibanja i u uzajamnom privlaeenju drugih tijela. . 90. . . . 88 str. nitridi str. . 81 kiseline. 8920 . vec se mijenja s promjenom ubrzanja g sile tefe (koja se mijenja od ekvatora do polova od 9. 85 soli karbidi.aluminijska 7400 . t). . . Masu odredujemo usporedivanjem s drugim tijelima poznate mase (tj. vaganjem pomocu utega)..78 do 9.80665 mls2. .tekuci 7025 7200 .lijevani 8300.kovano 19250 zlato. G u s t 0 c a e (kg/m3) je odnos mase m i volumena V: e Gustocom izrafena masa: m = mIV. Masa je takoder vaganjem odredena koliCina tvari. 91 str.83 mls2). 94. . = e V. 10500 10500. 95 masu Cisti elerrumti i spojevi GustoCa Cistih elemenata i spojeva sabrana je u podacima Cisti elementi str. 84. 2900 s bakar.teZina« i vaganjem ustanovljenu (g. G = mg. baze hidridi. . 7200 7850 7850 8100. U svakidaSnjem Zivotu oznacuje .

. .. tvrda gumeni proizvodi kaucuk.1200 850. .. 890 880. . ...2600 1610 1530 2600 . . 2400 200. 1090 3750.910 1080 780 . . 974 . .3900 1600. 720 930 I < 760 - plinsko ulje iz katrana 880 .1040 900..918 959. 1600 2500 . 1080 860. umjetna ~amot ~ecer ~krob tinjae treset. . . 3000 1250.. . voda 999. .4000 1800. .350 2150. . . pepeo pluto poreulan smirak smola. ..1330 2400 . .. . 1080 - ulje za lozenje lako tclko 890..1700 900. .. . . . 1500 1250 1500. 1400 1300 . 2000 5530 Ukupna masa Zemlje iznosi 5960.1020 760. . 1500 1400 .. . . .. . .. 2800 1200 2400. . 1040 940 1020 1030 - 700. 860 . prirodna staklo svila. . 1018 t.smedeg ugljena laneno ulje morska voda nafta parafinsko ulje petrolej 680 . . .smedegugljena repicinouIje ricinusovoulje solna otopina (NaCl). .te~ki cilindarsko uIje katran iz kamenog ugljena . . 980 1020. sirovi keramicki proizvodi koks kolofonij korund kreda kreinen (kvare) kremeno staklo kriolit led (H20) mast pamuk papir 1050. .. ..... 2500 1150 .. Kap/jevine (pri 15°C) - benzin -. 1700 1000 .. .13 99 .nafte . . ... 1071 860 ..smedeg ugljena katransko ulje iz kamenog ugljena -.laki -.. posu~en troska ugljen ugljen. . .. 900 1100. drveni ugljeni briketi vapnenae vapno zivo ga~eno vosak vuna zemlja Zemlja (planet). 900 911. . . . 1800. 1380 2100.. . 3200 800 . 3000 1200.. . . 1250 - 980.920 910 .2650 2200 2950 880 . 1300 1150. . 2600 1420 1380 2200 . 1900 1070. 2000 910... .. .Nekovinske krutine asfalt azbest azbestna Ijepenka boksit celofan celuloid cement grafit guma. . 2600 2100. 1200 - . 960 1480 700. . .. . .1040 1300. .. ...10% terpentinskoulje ~ kamenog ugljena 1020.. .930 1600. . .. . 3250 2000 . . .2450 4000 1250.. 1600 1800.. .

smedi zemlja 25 . 800 700 .rastresen - - Kutovi prirodnog pokosa cement grah. . 35° . . pijesak. 450 I .svjefe zapao 80. lOb koks 100 40° 35° 40 . .vlaZan 2000 vapno. .raZ ugljen. .suh vapnenac 1400 . Ijevaonicki krumpir 750 .nabijen 1650 680 slama 45 voce 360 zob snijeg . . . 900 ugljen. . 700 700 . porfir mramor pjescenjak gust vapnenac porozan zid od umjetnog gradiva: obicna opeka porozna puna opeka porozna suplja opeka suplja opeka fbuka: cement sadra - - 2600 2700 2400 2600 2200 1800 1100 1000 1450 2100 1200 vapno vapno-cement beton (od sljunka) drvo (prosuseno) borovina brezovina bukovina hrastovina javorovina jelovina lipovina smrekovina topolovina 1700 1900 2200 600 . . . . .. . . gaseno 1150 . . . sol 1250 1200 . 600 550 . . . .prirodnovlaZna 1800 brasno. .od tvrda drveta 200 materijal 800 . 35° 45° 35 . . 1250 1000 fivo troska (sljaka) 1060 zemlja. . . 2000 . .suha 1600 jecam 650 pijesak. . . . . 800 1700 sljunak . . . 750 550 . . . voce . 50° psenica. 50° 27 . . . . .nabijen.rastresen 1200 psenica 760 raZ . . 800 800 . 1900 . 1400 treset 300 .kameni . ilovaca zemlja 1600 . 600 450 . . krumpir. 800 briketi. .Gradiva zid od prirodnog kamena: granit. . . . . 2000 ugljen drveni drvo u cjepanicama 330 . . 520 .. . 1250. . . ugljeni cement . 190 550 -mokar 200 . 500 Sipke tvari 750 . 900 650 . kameni smedi za nasipavanje: 700 . .mokra 2100 fito. . 45° 35 . . rastreseno 500 . 600 500 .od meka drveta 150 koks 320 . grasak jecam. . 900 .

z - - - §to ih zatvara sila F s ~=F~IX F= Fx + Fy + Fz ~=h~P ~=h~y = I y F=VFi+F/+Fl COS21X+ COS2p + oos2y Silstav!janje dviju si/a u ravnini Sile koje sastavljamo Kut medu silama Ukupna sila Graficko rje!enje: Fh F2 . F. smjerom i hvati§tem.komponente y R . /FoX y y Sila u prostoru F sila s hvati§tem (xo. Yo' zo) Fx.rezultanta trokl1t sila paralelogram sila ft.. R = F. Fy IX kut §to ga zatvara smjer sile F s osi x - - F=Fx+Fy Fx= FooslX F~= FsinlX F2 F= V x + F. Fz komponente ex.2 + F22+ 2F.2 tanlX=F.Yo) komponente Fx. + F2 = AnalitiCko rje§enje: VRi + Ri R = VF. p. Fy. y kutovi osima x. Si/a u ravnini F .F2oosy Rx i Ry su projekcije rezultante R na osi x i y Rx = FI + F2cos y Ry = F2sin y 101 . Sila je vektor odreden velicinom.!!-o/7.STATIKA Sila 1 Sila F (N) je uzrok promjeni gibanja i oblika tijela. y..sila s hvati§tem (Xo.

= I-IFt.' 0 AnalitiCko rjdenje DaIjnje rjebvanje n R=2Fj I-I (0 . .I) $ . koje se ne sijeku sve u istoj tocki Graficko rjdenje: c. = Culmannov pravac spaja sjeci~te pravca djelovanja sile F i jednog od zadanih pravaca sa ~eci~tem ostalih dvaju pravaca. 2 i 3). I Sastavljanje vile si/a s raz/icitim hvatiltima Graficko rjdenje: verimi poligon F. Sastavljanje vile si/a sa zajednickim hvatiltem Graficko rjdenje: poligon sila n AnalitiCko rjdenje Projekcija I R=2FI I-I rezultante na os x (y) jednaka je zbroju projekcija svih kompoRx nenata na os x(y): = I-IFix 2 n R. aIi suprotne sile +F' i -F'.po volji odabrani pol) - pomocu projekcija kao u prij~njem primjeru.' 2 R Fi. Rastavljanje si/e F u vile komponenata (\. 2 n Hvati~te rezultante je u hvati~tu sila.Pri sastavljanju dviju paralelnih sila FI i F2 dodajemo dvije jednake. p. 102 .

Moment sile je vektor kojemu je smjer okomit na ravninu odredenu smjerom sHe i kraka. usporedne i suprotno usmjerene sHe F i -F s medusobnim razmakom a.. Vektor momenta sile ima takav smisao da je moment.Stati&i moment sUe Statii!ki moment sile M (Nm) s obzirom na neku tocku (polO) je umnofak sile F i njena kraka a (tj. 101): - ukupni moment M=VM. y i z (vidi sliku: sile Moment sile u prostoru Momenti s obzirom na pojedine koordinatne u prostoru na str. pozitivan. Moment sprega sila iznosi ~/ M=Fa .) Zbrajanje momenata s obzirom na istu tocku (os) = I-I MI ~ osi x. gledan u suprotnom smislu. Te se dvije sile ne mogu sastaviti u rezultantu../ 103 r Spreg sHa mo~ se u istoj iIi paralelnoj ravnini po volji premj~tati ili zamijeniti drugim spregom sila koji ima isti moment: . okomite udaljenosti te tocke od sm.2+Mi+ Ml Spreg sila (par sila) su dvije jednako velike.iera sile F) M=Fa Po dogovoru moment je pozitivan ako niegovo djelovanie ima smisao suprotan smislu kazaljke na satu. Moment sile u ravnini Momenti komponenata sHe F y Moment sile F -M" = F"yo My = Fyxo + My = My-M" n MR a 01 '0 M=(-M.

z=O Stoga moraju Rx biti i rezultante n = ~FIx = 0 i-I n Ry = I-I Fly= 0 ~ mora biti jednak n MR I-I Pri . na kojeg djeluju.-1 komponenata jednake nuli n Rz=~F.uu (odn.x I-I =0 MRy= ~M.Ramotefa sila Sile su u ravnotezi ako kruto tijelo.=O I-I n Zato moraju zbrojevi momenata s obzirom na pojedine koordinatne osi takoder biti jednaki nuli n n MRx= ~M. nuli R=~.ue ako je ~ momenata Pri tome raeunamo stabilnosti > ~ momenata prevrtanja sve momente s obzirom na brid prevrtanja.ua).grafickom rj~avanju poligon sila mora biti zatvoren nuli (R = 0).ua sta. Stabilnost Tijelo je stabilno s obzirom na prevrta. b) Zbroj svih momenata = ~M. ne mije.Fj=O . Reakcije Nepomicni u osloncima oslonac (smjer) Pomicni oslonac Njihajni oslonac 104 . Uvjeti ravnoteie a) Rezultanta svih sila mora biti jednaka n . ostaje u mirova.ue giba.y 1-1 = 0 MRz = ~M'r I-I =0 U sila koje imaju isto hvati~te nije potreban uvjet za momente.

Zatim crtamo plan tako da kod svih cvorova uzimamo u obzir redoslijed sila kakav je na sliei. . .3 .=Fh Ay=F (C. .=B". 2 H er em on in plan sastavljen je od (zatvorenih) poligona sila koje djeluju u svakom cvoru.p. . = Culmannovpravae) J)1 U A -i -i I H " H I Re§etkasti nosac (re§etka) Reakeije u osloneima A=B=!.. A . Najprije odrel1ujemo reakeije u osloneima A i B.7 ) 105 .. a nalaze se u ravnotezi...s (- + vlacno naprezanje tIacno naprezanje ID . pri <!emutreba usvojiti isti smisao promatranja (npr.& .Nosai!i Nosac na dva oslonca Reakeije u osJoncima -I -I -I Zidni (okretni) nosac Reakeije u osloncima I A". x)...

h Duljina uzeta 2s = 2V j2'+ 2/h Progib Ufe ce poprimiti oblik lan/!anice . = 3r/n 0::0. = 2r/n ~ 0.Statika uieta Uie upeto na razmaku I s progibom A K J. = 2r/n. = r =ex ex= n/2 = 90° ex= n/4 = 45° ex= rr/6 = 30° h b+c «(rad) y. h = H/p ~ 12/S[ Tezina uzeta h Prikloni kut 1= h/2 . a y.9003 r Y. Tezina jedinice duljine p = Aflg (N/m) presjek uieta - fl g 1. Maleni pro gib - - (ukupni) gustoea materijala uzeta ubrzanje teze (= 9.6366 r Y. Duzina.=-. V(l/f>2 + 16 2.9549 r 106 . Uie Ce poprimiti (dovolinom t<>a10~cu) oblik parabole y ~ 4//12 .SI m/s2). (~/2h + e-I/2h) - G = 2ps tan ex= s/h Sile u uietu: komponente V = ps H = ph rezultanta S = p(f + h) TeZiJta Jinija 1.x2 Duliina uieta 2s 0::I Tezina uieta G ~ pi Progib 10::p12/SH Prikloni kut tan ex~ 4//1 Sile u uietu: komponente V 0::pl/2 Ho:: p12/S1 rezultanta S 0::pl/S . Obod trokuta polovici duzine. ProizvoUni pro gib Y = h/2 (e"/h + e-xlh). Krumi luk s polumjeromr i kutom ex sinex y.2 a+b+c 3. V2 0::0. Tezi~te je'na 2.

Tefi§ta IIkova 1.)/A 2: . Sastavljeni lik Pojedine povriine Ai koordinate tezi~ta Xo = 2: (Alxl)/A Yo I-I (A/y. Kruzni odsjeeak 2 Yo H I 1 sin3et oc(rad) sin et cos et !- = 3r 2 u. 2 = .c: >. Oh --p\ "" . R2- r2 . KruZni isjeeak Yo 3 n et = .6002r 4r Y = .~ O.~ 04244 r 0 31: 4J12 Yo = -r 3n -I . Isje~ak kruznog vijenca R3-r3 sinot Yo = 3. = I-I y n H A =2:Aj 1-1 ~I 107 .(rad) .- 7. Pravilni vi~ekut i krug.U- 2 sinet - et(rad) ' ~ 0. Tezi~te je u sjeci~tu duagonala.a + 2b 3 0 +b 3 Trn"..= 90. Tezgte je u sredgtu. T a. . T ~ o. Paralelogram.I '"I I 1 2r Yo = ..- 8. /)/2 /)/2 0 -I h y =-.r. 5. Trokut h YO="3 2. -I 4.6366r n ~t 6. .

K:J 2. Kuglina zona Yo= a = Vh. Kocka i prizma. ( VjXj)!V I-I " Yo = '2. (VjZj)/V i-I 108 . Kuglin odsjecak (kalota) 3 (2r-h)2 Yo=-'-4 (3r-h) 6. Kuglin isjecak 3 Yo =. Polukugla 3 yo=-r 8 5. SastavUeno tijelo Pojedini volumeni Vj koordinate tezi§ta " Xo = '2.) -3(a4-b4) 6h(a2 + b2) + 2h3 b = Vhb(2r-hb) 8. 4.(2r-h. ~ . Kugla.Tdi§ta tijela J. (2r-h) 8 7. Tezi~te je u sredi~tu. (VIYj)/V I-I " V='2.Vj j-I " Zo = '2. Piramida i stoZac h YO=4" 3. Tezi§te je u sredi§tu.

0.40 0. .Fo Kut trenja zbog tren.0.0.5. fe- 11 - koeficijent tren..12 10. Koeficijenti Parovi materijala <!elik na <!elik <!elik na lijev.. .:.60 10... = lIoFn = floGcos ex 110. 0.ia I suho I 0.05 0. 0.:.ia 3. . 0...28 trenja 11 za gumeni kotac na dobroj cesti (asfalt.16. ..30 iI 11 podmazano 0.40 .12 1- 10. 0. kojom jedna ploha tla<!idrugu. .19.0.. Trenje mirovanj a flo Sila trenia ~ Trenje gibanja F.65 0.0. led: 0.15 4. .0.20 . .04.22 0. . Trenje tijela Fn na kosini G Sila okomita na podlogu = Gcosex - tezina Sila u smjeru podloge (niz kosinu) Fo = G sin ex Tijelo miruje Pi.05.02.56 I 0.16 0. . I.65 0.. 0.10 0. 0. . snijeg: 0. 0. .oI Ijezo iIi broncu kovina na drvo drvo na drvo kola na kovinu kola na lijevano zeljezo Koeficijent suho: 0.20.18 0..05 0.. vlazno: 0.12.ia - u svakom polofaju kosine ako je F.1 .20 0.. .10 I I podmazano I 0. = IIFn trenj a - koeficijent trenja mirovania Sila tren.10 0..0.01 .50 .. . sredstvu za podmazivanje i 0 okomitoj (normalnoj) sili Fn.:. Sila trenja Ft ovisi 0 hrapavosti i materijaIu kliznib ploha.2.. 0.35.20 0. ex tan tan (10= flo tan(1 =11 120..10 I suho I 0..50 ...ia giban..20. 0. beton): 0.5. . .TRENJE Trenie je otpor pri klizanju dvaju tijela koja se dodiruju plohama.65.10 0. ex (10 (1 - - kut trenja mirovania kut trenja gibanja 109 .

b) Vijaks trapeznim navojem Koeficijent trenja /J' = /J/cos (/3/2) Say ostali proracun s plosnim navojem. trenja isti je kao i za vijak 7.F = /lo' F Stn a Koeficijent trenja klina /lo' = jIoisin a 6. Trenje u k I i zn 0 m le z aj u u kojem djeluje sila F na povr~inu A Specificni pritisak p = FI A Moment trenja: za radijalni lezaj promjera d (polumjera r) i duljine 1 M =W F P = FIId za aksijalni lezaj s polumjerom rukavca r i polumjerom otvora u lezaju ro M = 2/3 .5.I1P 2r . Trenje 1 vijka a) Vijak s plo s n a t i m navojem .. T r e n j e u k Ii n as tom u tor u pri djelovanju sile F na klin F = 2 Fn sin a Trenje mirovanja Ft = /lo 2 Fn = -!!J1-.. rt1 rm dl Srednji polumjer Kut uspona a Koeficijent trenja rm = tan a tan d + do 4 --L= 2rmit (! = 11 Q: F' ~ Djelovanje vijka nasuprot sili opterecenja Sila gibanja bez trenja .r03) p = Flit(r .ri) 110 . /Jp it(? . Fo = Q tan a Sila gibanja s trenjem P + 2rm itl1 2rmit . Korisnost + p) 1/ = Fo/F = tan altan (a + (!) F = Q tan (a (!o) =Q Sila samokocnosti P Uvjet samokoenosti = Q tan (a - vijka a ~ Po.

5 mm na reliku (vozila na traancama) drvo na drvetu f= 5. beton ::. Trenje kotrljanja Kota/! (kolut.3. reli/!ni lijev iIi sivi lijev f= 0. ceste) Jl > fir. Kolutno obodno trenje Trenje ureta iIi trake na obodu koluta Obuhvatni kut «(rad) = 180/x.. Pri kotrljanju zbog momenta kotrljanja M mora biti koeficijent trenja izmedu kotal!a i podloge (tral!nice.03. 0. 0. Krak momenta kotrljanja f: kaljena relil!na tijela (kugle.0 a) Trenje na u!nici F> Fo Najveea obodna tarna sila F.01. makadam ::. Komponete sile otpora R: Rn = G Rt = F Trenje kotrljanja: fIr = Rt/Rn = F/G Sila kotrljanja i moment: F = fIr G M = fG . kotrlja se po ravnoj podlozi zbog sile kotrljanja F koja na nj djeluje odnosno zbog momenta kotrljanja M.mu = F Fo = F(e"u-I)/e"u Najveci obodni tarni moment - Mtmu = Ftmaar = Fr(e"u-l)/e"u b) Trenje na zavornom kolutu F> Fo Tarna sila Ft = F-Fo = Fo(ePu-l) I Tarni moment 111 l .8. 0. kugla. valjak). Kotrljanje pOCinje siimo pri nagibu podloge tan a > fir. optereeen silom (npr.015. (1.0 mm Trenje kotrljanja fIr za gumene kotal!e na cesti (automobili~: asfalt ::.01 mm relik. 9. pijesak do 0. . valjci) na relil!noj podlozi (kotrljajua le!aji) f = 0. te!inom G). Hvati§te (prema sredi§tu kola uperene) sile otpora R pomaknuto je za krak f pred kotarem.

Za neke druge materijale je npr. .nonnalne sHe Fn djeluju okomito na promatrani presjek S.modu! elasticnosti - koeficijent rastezanja Hookeov zakon vrijedi (do granice linearne proporcionalnosti) za eelik.za kozu (n = 0.4 (zaeelik:10/3) Hookeov zanju zakon vrijedi ako je rastezanje linearno proporcionalno napre8 q = «a = 8E « E = 1/« . 1.d = reI.. a prakticno i za bakar.za lijevani cink.[0 reI. do.CvRSTOCA Naprezsnja Pri defonnacijama nastaju u materijalu naprezanja koja djeluju suprotno uzroku defonnacija: . produljenje 8 = [/[0 aps. 9 Poissonov broj /l = I/m za kovine m = 3.08 za vlak a n = 1.14.16) n < I . sUZenje !:J.. Deformacijski rad W = q 8/2. produljenje !:J. aluminij i drvo. Potencijalni zakon (ustanovljen na temelju preciznih mjerenja) 8 = etoan vrijedi osobito za sivi lijev. [. \ tangencija[na naprezanja T . beton (n = 1.0:::: I/E.prvobitna du!jina odnosno promjer epruvete (bez naprezanja)..7). n> 1 .[= [. ufad od konoplje itd. dok je n = 1. i uzrokuju normalna naprezanja a a = F. Modul elasticnosti E (N/mm2) eelik 210000 eelicni lijev 200000 nodularni lijev ::::J80000 sivi lijev ::::IOOOJO karbidni tvrdi metali ::::580000 112 AI i AI-slitine Mg i Mg-slitine bakar mjed drvo :::: 70000 :::: 39000 125000 :::: 90000 :::: 10 000 . d duljina i promjer epruvete pri naprezanju a.. ~ - 8/8q = m za sivi lijev m = 5 . kod vlaka ili tlaka). gdje je 17.04 za tlak.d do.IS u presjeku S samom i uzrokuju - tangencijalne sHe Ft djeluju T = FlS a) Normalna naprezanja a uzrokuju produljenje ili skraeenje materijala (npr. surenje 8q= ~ /do [0. Pri tom se pojavljuje aps. granit..

Pri zakonu vrijedi proporcionalno a nap reza nj a r uzrok su klizanju materijala tom se javlja tangencijalna deformacija y.:!osti njihovih teZi~ta od izabranog pola (0) = f (>2dS "" L (>/Sj Pri tom vrijedi ~ = x2 + y2 i Ip = Ix + Iy Moment tromosti plohe uvijek je pozitivan.) Geometrijske kankteristike presjeka S tat i t k i m 0 men t plo h e s obzirom na neku os jest suma umnofaka elementarnih povr~ina te plohe i udaIjenosti njihovih teZi~taod izabrane osi Mx = f ydS "" LyjSj a jednak je umn~ku povrline njena teZi~ta T od osi x S i udaljenosti Yu y Mx Moment tromosti = YuS . Slitno za podruqe u kojem je tangencijalno naprezanje klizanje (deformaciji y) y= fJr fJ = lIfJ + 1) koeficijent smicanja modul smicanja r = yG G Deformacijski rad W = ry/2. plo he Statitki moment plohe s obzirom na os kroz teZi~te je nula. G Odnos izmedu modula elastitRosti E i modula smicanja G = Em/2(m = E/2(1 + /J) (Za telik je m = 10/3 pa je G = 0. Aksija/ni moment p/ohe je suma umnozaka elementarnih povr~ina i kvadrata udaIjenosti njihovih teZi~ta od izabrane osi.385E. kod Hookeovu r linearno nge n cij a I n smicanja). npr.b) Ta (npr. od osi x iIi y: Ix = f idS Polumjer tromosti i "" V/Sj = ViiS povr~ina Ip Po/ami moment tromosti p/ohe je suma umnofaka elementarnih i kvadrata udaIje. Steinerovo pravilo Aksijalni moment tromosti plohe s obzirom na os koja je paralelna s osi kroz teZi~teiznosi Iu=Ix+a2S Q Slrojarski priru~nik Iv=Iy+b2S :I@ ~ o b 113 .

i mogu biti Savijanje Moment savijanja M uzrokuje naprezanje u. uzrokuje naprezanje + po presjeku () $=\ 5 () t--r ~r kod vlaka +U= ~ kod tlaka -u = .moment otpora presjeka W = lIe Progib nosacaf slijedi iz diferencijalne jednadZbe elastiene linije y" = -MIEI Mmax.lin arni koeficijent temperaturnog rastezanja (K-1) (v.1= dIE T e m per a t urn a nap r e z a n j a ur pojavljuju se pri zagrijavnju ohladivanju cvrsto upeta predmeta Hi ur=EE=E.prvobitna duljina. koje zami~ljamo raspodijeljeno I po presjeku razmjemo prema udaljenosti od neutralne osi n.f. UT = EaT' f}. f}.O'maks ~ Qj kS o .temperaturna razlika. Neutralna os prolazi kroz teZi~te promatranog presjeka (na sI. I.lllo M je lineamo temperatumo produljenje (skraeenje) (v. str.!e na!udaljenija f1 neutralne OSI(za eh ez).produljenje (skraeenje) f}.f}. Temperatuma naprezanja ne zavise od dimenzija predmeta . vrijedi Umax Me/I = MIW = I . sir.Vlak i dak Optereeenje F.moment tromosti presjeka S s obzirom na n W .~ - ~ 5 Deformacija kOO vlaka (tIaka) .T I = gdje su: 10. cC'-. W za najce~ceslueajeve dani su na str. 115 i 116. = MezlI s obzirom na Ako je presjek simetrican n (el = eZ = e). ar . 158 i 159).T . 157) f}.: kroz tocku 0)./ ar 10' f}. ' ~ n pojavljuje se. Maksimalno naprezanje na savijanje umaks +~ ~=r . 114 . \ katkada vrlo velika. koje zammjamo da je jednoliko raspodijeljeno S. 1 IZDOSI od + Um~ = MellI -Uma. u toeki koj~.T .

~ 384 . ..~t B /. (-)~ 12 B.b. . 'C ~: I F 13 : C (x = 1/2) El 192 ~ A . El 3 185 .a ..C 8 ' ~ .. x = 0.4215 X a I I ! .~ 1-0 6. 1 I ! C (x -1/2) 115 AI C ~ ~l~". I . a . -13 El QI. I a " B /'~ I i i QI 2 B - Q El .1 Pro gib f F El 13 3 na mjestu A (x = 0) -I :l ~ ~ 12 B I I '/ I x=Vs --1FI : 8 ___I.I . - C B i El -.:I [. nosaca Slika optereeenja Moment savijanja Mmax FI . _A.:.- /3 8 A (x = 0) a QI Q 5/3 12 -~--D. prog.- ..- 384 C(x=I/2) .Moment.B /. I (-) - QI 1 8 I I I -Q .

426 do 430). Presjek .4= 16 = 0.00686d4 0. I poglavlju: Oblici kovinskih poluproizvoda (str.5413..c 0 ah3 12 a4 8> ah2 6 a3 - ! i. otpoTa Wx - .Moment.ID Za tanke stijenke s = (D d)/2 T = (D - + d)/2 Ttab2 4 Momente tromosti i momente otpora za standardne 4 eeliene profile vidi .31 8 e = 2h/3 bh3 36 V3.288 d 8 (- 9Tt 8 )/16.0238 d3 Tt D4-d4 -0-32 D D4-d4 ~O.. tromosti Ix . .4 I I I . 116 .I d3 E -Ttd4 64 e= (3 Ttd3 32 - i 4/Tt) d = 6 = 0.. 12 6 bh2 24 -. moment.d4= = O.

naprezanja na smik se raspodijele po presjeku nejednoliko. U kratkih svomjaka i zakovica mozemo naprezanje na savijanje zanemariti i izv~iti proracun samo na smik. Najvece torziono naprezanje pojavljuje se u toeki najudaljenijoj od tezgta (r) Ttmax -Jp F = (TIJp)r moment = TIWp . FIS = (4/3) .polarni tromosti presjeka Wp . uzrokuje naprezanja na smik Ts'= FIS Naprezanja na smik uvijek su vezana s naprezanjem na savijanje. 118. koja djeluje u samom presjeku.polarni moment otpora presjeka Wp = Jp/r = nd4/32 "" Za kruZni presjekje Kut torzije rp npr. a zamiSljamo je jednoliko raspodijeljenom po presjeku S. 117 . am se smicanju pridruZi i moment savijanja. FIS Tsmax"" 2FIS Torzija (Uvijanje) Moment torzije T T= Fa uzrokuje torziono naprezanje koje zami~Ijamo jednoliko razdijeljeno po presjeku i razmjemo prema udaljenosti od teZi~ta. Jp 0. Zbog toga se pojavljuje najveee naprezanje na smik: kod pravokutnog presjeka kod okruglog presjeka kod okruglog prstena s tankom stijenkom Tsmax Tsmax = (3/2) . Medutim.1 d4 rp= TlIGJp Kut torzije sveden na jedinicu duljine rp(rad) U= TIGJp U(radlm) Polami momenti otpora Wp i kutovi torzije svedeni na jedinicu duljine sabrani su za najvaZnije presjeke na str.Smik (Odrez) Popreena sila F.

.= 3( I - c2=1-1/=118 a b 0..D4-d4 D 16 "" 21tsr2 T 32 01t(D4.a4 I --.--21t s r3 G I a2+b2 T r = (D + d)/2 - £ .. I .3i3 of 0.208 a3 .d4) G T 1 ::::::.ab2 .Po/ami momenti otpora i kutovi torzije Presjek Polarni moment otpora Wp Kut torzije na jedinicu duljine (j (rad/m) 32 1td4 T G od3 16 Q33 Za tanke stijenke s = (D d)/2 1t -0.0 2 .ab2 c2 Cl.052 n nS 0.630 + 0. .Clab3 G T G \ . -.65 1 + n3 ) .

4itnr2 02-2/r .160 1.optereeenje f .234 1.tangencijalno naprezanje F .2d G-d G n .Opterecenje i progib opruga 0.L ° 1.duljina Ziceopruge (Te jednadzbe vrijede samo ako je promjer Zicevrlo malen prema promjeru opruge!) 119 .000 1.500: F = bh2 ~o f = rlfi= .broj lamela n 1 2 3 4 5 10 ""I 1/1 1.progib F=-obh2 6 F 0 I 13 4/3 F 2[2 0 f=EfoT=~°F:="3h°F: nbh2 F=~o F 13 4/3 F 2/2 0 f= 1/1 EfoT =1/1ni}h'J oF: =1/10"3h oF: n ..nonnalno naprezanje -r.390 1..315 1.broj zavoja opruge I .283 1.2 = El F Ir2 Ir 0 = 12-:£ °~ lfi(rad) it F=_o-0-r d3 16 r = 2 TOE f= 64nr3 oL= d4 G 32/~2 oL= itd G .

izvij an j a UJc UJc= ---L Fi S Sita izvijanja Fk i naprezanje izvijanja UJcovise 0 v i t k 0 s t i J. Stvamu situ Fkojom mozemo opteretiti nosa~odredujemo pomocu faktora sigumosti v F=. > 105. v = 6 .Fk v .=~ I gdje znare: 10 slobodnu duljinu izvijanja. = 21 10 = I Polumjer tromosti i I i = V/minIS gdje je S presjek nosa~. . J. ]20 . za drvo . kod ~elikaza vitkost J. a /min njegov najmanji aksijalni moment tromosti. E u I e r 0 v a jednadzba za elasti~no izvijanje F: 2 E/min k=nlT Odatle slijedi naprezanje Ok za elasti~no izvijanje Fk 2 E/min 2E UJc=S=nt. 12. . Faktor sigumosti v iznosi: za sivi lijev v = 8.Izvijanje Najmanja sila pri kojoj se pojavljuje izvijanje je s it a i z v ij a nj a Ft.TS=nJ:2 Te dvije jednadzbe vrijede samo za elasti~no tla~no podru~je. i polumjer tromosti Slobodna duljina izvijanja 10za razliCite slu~jeve opterecenja na izvijanje iznosi: F - - '/ 10 . Djelovanje te sile na nosa~ presjeka S uzrokuje u njemu naprezanje '. za relik v = 5. tj.

55 12.19 1.04 1.z 303 .48 8.13 90 100 1. .83 za sivi lijev A 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 III 1. 10.22 4.39 1.31 4.tlacna sila kojom je optereeen.21 3.59 15.01 1. v = 6.31 7.50 4.21 6.07 3.03 1.05 1.75 10. .14 1.T e t m a j e r 0 v e jednadZbe za naprezanje kojima se sluZimo pri gradnji strojeva: Ok pri neelasticnom izvijanju Materijal sivi lijev celicni lijev celik: E N/mm2 100000 200000 210000 210000 210000 10000 optereeenje ak N/mm2 776 .01 1.85 3.58 200 A W360 WSIII 2. w koeficijent izvijanja ovisan 0 vitkosti A i materijalu nosaca.0.29 A 310 .08 1.22 1.1.tvrd CrNi drvo Dopusteno Faktor sigurnosti v iznosi: za manje strojeve za vece strojeve v = 8 .21 1.05 2.00 1.53 220 240 250 8.41 1.25 121 .00 1.45 za drvo A o 10 20 30 40 60 80 100 120 140 150 W 1. F .67 2.43 2.00 1. a naprezanje (normalno).11 1.0 A + 0.194 A Fk F=-=~ v GkS v Vitkost A A< 80 A < 112 A< A< A< A< 105 89 86 100 .71 1.00 1.28 4.1.053 .30 1.30 A 29.11 2.26 14.41 110 120 130 140 160 180 1.47 3.presjek nosaca.14 A 335 .11 1.65 4.0. - - Koeficijenti izvijanja w za celik cvrstoee 360 N/mm2 (W360)i 510 N/mm2 (WSIO): A 0 20 30 40 50 60 70 80 WJ60 1. .12.42 2.79 2. .06 3.3:.8.64 6.73 10..08 1.06 1.14 1.55 WSIO 1.2.43 5. u nosacu odredujemo F izrazom Naprezanje Sw=a gdje su: S .96 6.28 1.32 5.90 1.mekan - . * » Po s t u p a k W«upotrebljavamo za celicne i drvene konstrukcije.62 A 470 .17 9.

/I -a2 = -Me/I Najveca ukupna naprezanja b) Tlak o i savijanje = Fae. dakle st~ se udaljenost a povecava.a2 Tlaena sila F koja djeluje na nosae u udaljenosti a od osi nosaea uzrokuje opterecenje na tlak i dodatno opterecenje momentom M = Fa. to se vge smanjuju tlaena naprezanja u rubu nosaea koji je nasuprot hvatistu sile F.Fae2/1 . Naprezanja zbog tlaka Naprezanje zbog savijanja +al -a2 art -a = -F/S = Me./I ar2= -a . = Me./I = -Fae2/1 art = a + al = F/S + Fael/I ar2 = a = F/S . = -F/S + Fae. u suprotnom rubu nosaea pojavit ce se vlaena naprezanja.Fae/I Nosaee koji su razmjerno vitki (velike duljine s obzirom na presjek) treba proraeunati i na izvijanje. Najveee naprezanje zbog savijanja +a. * St~ se hvatgte sile F vise udaljuje od osi nosaea.Slozena opterecenja a) V I a k i savijanje Nosae optereeen na vlak silom F koja djeluje na nj ekscentrieno na udaljenosti a od osi nosaea dodatno je opterecen momentom M = Fa. Ta tlaena naprezanja poprimaju konaenu vrijednost jednaku nuli kad a naraste do vrijednosti a = I/Sel' Poveca Ii se udaljenost a iznad te vrijednosti. Sama tlaena naprezanja (npr.1179h r = d/8 za okrugli (s promjerom d) za prstenasti (s promjerima diD) r = D/8 .u smjeru dijagonale r = 0./I = Fael/I = -Me2/1 = -Fae2/1 Najveca ukupna naprezanja = -a + a. kod materijala koji ne podnose vlaena naprezanja) dobivamo ako sila djeluje na povrsini j e z g r e presjeka koja je omedena »polumjerom jezgre r« r = I/Sel Polumjer jezgre r iznosi za razlieite nosaee: r = h/6 za kvadratni (sa stranicom h) u smjeru stranice .a2= -F/S . Naprezanje zbog vlaka a = F/S . [I + (d/D)2] - 122 .

Sila kroz sredi~te uzrokuje naprezanje na smik 's 's Okretni = (4/3) . (D4 d4)/D Wp = (1t/16) . F/1td2 + 8F/1td2 = 40F/31td2 d) Savijanje i torzija istovremeno momentom ~ -~ r F1 --\ I F Presjek nosaea je optereeen nim momentom T. FIS = moment 't (16/3) .3 IX{)= adop/l.(D4-d4)/D = 2W a = M/W .po Mohru ~=VI+(IX{)T/M)2 - po Bachu - IX{)= adop/2 'doP U svim je slucajevima adop dopu~teno normalno dopu~teno tangencijalno naprezanje (vidi str.75 (IX{)T/M)2 . na rubu na istom mjestu. naprezanje.c) Smik i torzija Silu Fkoja djeluje na obodu cepa promjera.) ~ = VI + 0.73 rdop 'dop gdje vrijedi ~ = 0. a 'dop je 123 .65V~T/M)i po Huberu(i dr. savijanja M i okret- U okruglog presjeka (ili kruznog vijenca) pojavljuju se najveee vrijednosti normalnog naprezanja a i tangencijalnog naprezanja .d mozemo zamijeniti silom koja djeluje u sredgtu eepa i momentom para sila T = Fr = Fd/2. FI7td2 tangenci- jalno naprezanje 't dviju sila uzrokuje - = 16 Tf1td3 = 8F/1td2 iznosi Najveee ukupno naprezanje 'max = 's t 't = (16/3). 532).35+ 0.= T/ Wp = T/2 W - iznose normalna naprezanja zbog savijanja tangencijalna naprezanja zbog torzije Ukupna su naprezanja am-x = ~M/W IX{)= adop/I. Okrugli presjek ima moment otpora polarni moment Kruzni vijenac ima otpora Wp = 1td3/16 W = 1t d3/32 = 2W moment otpora polarni Pojedinacna moment otpora naprezanja W = (1t/32).

1 Jednoliko gibanje I' I1 Ubrzanje + a Usporenje -a ~ b ..= = konst dt dt2 ' \~. ~ ~ b tl') ' ds v = Vo= .I I s = So+(v + vo)t/2 s = So+ (v2. . razlikujemo kinematiku. "" 1.v02)/2a s = So+ vot + at2/2 v = Vo+ at Prirnjer slobodni pad Za So = s= s= s= v= ubrzanje dubina 0.DINAMIKA Dinamika je nauka 0 gibanju tijela..= konst dt s=so+vt t = (s dt (a=O) s. S obzirom na sile koje se javljaju pri gibanju. '0 v-v -Iconst - Zaso=O: s=vt t so)/v = s/v t t v = (s-so)/t v = sit Jednoliko ubrzano gibanje dv d2s a= . t ~ .81 m/s2 s=h I I 124 v =gt = V2gh t = v/g = V2h/g .. koja prouCava utjecaj djelovanja sila na gibanje tijela.kons' t I .'l' " .. Vo= 0: vt/2 v2/2a at2/2 at - a = g = 9. i kinetiku. tocke brzina poeetna ubrzanje brzina v=Vo ds dt dv a=- . na sile koje na nj djeluju. koja proucava gibanje tijela bez obzira . Kinematika a) Pravocrtno gibanje materijalne Oznake: put poeetni put vrijeme S So t .

'.) Kos i hi tac (u zrakopraznom prostoru) Poeetna brzina Vopod kutom ex. (Smjer ubrzanja ne podudara se sa smjerom brzine.-gt :t Trajanje uspona (Vy = 0)' th = Vosin ex.p(rad) vrijeme t kutna brzina kutno ubrzanje W=. x = votcosex.-gt2/2 Vy= vosinex./s) u =rw=2rrtn d) Harmonijsko Harmonijsko zanje razmjerno Otklon titranje je pravocrtno putu.dq./g Visina hica h = vo2/2g sin2ex. pri ex. .b) Krivocrtno gibanje materijalne tocke Svako je krivocrtno gibanje ubrzano. x gibanje amo-tamo pri kojem je ubr- = r sin qJ r - x = rsinwt (p(rad) amplituda = wt (w = konst) 2rt/w I/T = w/2rt rwcoswt -rw2sinwt = -W2X Period (trajanje titraja) Frekvencija Brzina Ubrzanje T= f = v = a = 125 . Ubrzanje je uvijek usmjereno prema konkavnoj strani putanje. .. = Vocos ex. jer se mijenja smjer brzine. I~Q : " : . y = votsinex. v..2 . hmax = vo2/2g Domet hica I = vo2/g sin 21X Imax = v02/g ~ ~ . dt dw £=dt diP =konst dt qJ=wt Jednoliko Trajanje kruzno I okretaja gibanje (period vrtnje) W=- - Kruzna frekvencija Brzina vrtnje Obodna brzina (na polumjeru titranje r) T = 21t/w f = I/T (S-I) n = w/2rt (okr.= 90° pri IX= 45° c) Kruzno gibanje Oznake: kut .

Kinetika a) Newt 0 no v za k 0 n (osnovni zakon dinamike) »Sila F je jednaka umno~ku mase m i ubrzanja a« F = ma Ako su vektori sile i ubrzanja istog smjera." '. az) [Fix = max [Fjy = may Izraz (.F.\' m. vis F= konst W= Fs W = f Tdtj! = f Trodt istog smjera vrijedi: T= konst W= Ttj! W = f Pdt P ==konst W=Pt ~~ LW4 '0 Rad pomaka F = Fo = konst t4 '0 126 W = [:ds = F(s so) '0 Elasticni deformacijski rad F= ks k - . Suma komponenta (Fix. Fjz) sile Fj koja djeluje na masu m proporcionalna je s komponentama ubrzanja (ax' ay.a. . vrijedi F = ma. = 0 b) Zakretni moment T sile Fna kraku r Obodna sila F = Tlr T= Fr c) Ra d W sile F na putu s iIi zakretnog momenta T pri zakretu za kut cp (rad) iIi snage P u vremenu t iznosi p F iT W = f Fds = f Fvdt Kad su vektori F. Mehanicki je sl1stavu dinamickoj ravnotezi ako je suma svih vanjskih sila koje na nj djeluju i svih sila tromosti sustava jednaka nuli (D'Alembertov princip) \' r '.konstanta elasticnosti opruge W = ~ds = k S2 .s02 = F + Fo (s . 2 2 fo so) .ma) nazivamo »silom tromosti«. Fjy.

cd Primljeni odnosno predani rad zama~njaka.)jW". (u toeki 2).d) Sn aga P je rad obavljen u jedinici vremena t P = dW = dt Wjt Fv = F ds dt P = Fv P = T dql dt P = Tw = T27Cn U isto usmjerenih vektora F. S obzirom na neku ravninu. T w. potencijalnu energiju (energiju polozaja) Wp=mgh=Gh Osim toga primjera. iznad koje se nalazi na visini h. ima. 127 . tezine G = mg. Tijelo mase m. -w 2~Cl tromosti g) Potencijalna energija Wp je energija poloZaja (stanja). koji se mijenja za vrijeme jednog okretaja (27C). povecava kutnu brzinu zam~njaka do Wmax (u tocki I) i smanjuje je do Wmi. 129) i kutnom brzinom w Wk = Jw2j2 na Wk = mv2j2 + J(02j2 Za promjenu od potreban je rad kineticke energije Wo = mvo2j2 + Jwo2j2 Zamdnjak Nejednoliki zakretni moment T pogonskog stroja. iznosi W = J(wmax2 Wmi. kao toplinska iIi kemijska energija itd. ~ Stupanj nejednolikosti 15= (Wmax Wmi.2)/2 = Jwmcd2t5 = J.)j2 . tj.2/2 tromosti Pri kruinom gibanju izrazavamo kineticku energiju momentom mase J (vidi str. vis P i pri konstantnoj snazi P vrijedi = e) Korisnost Korisnost nekog procesa. koji ima moment mase J i prosjeenu brzinu vrtnje n. stroja Hi uredaja jest omjer izmedu korisno dobivene energije W (snage P) i utro~ene energije Wo (snage Po) 1/= WjWo= PjPo< I f) Kineticka energija Wk je energija mase u gibanju. 47C2nmedt5 Prosjecna kutna brzina COmed (Wmax+ = - wmi. Pri pravocrtnom gibanju izraZavamo kineticku energiju masom m i brzinom v Wk = mt. potencijalna se energija pojavljuje i kao energija napete opruge Hi komprimiranog plina.

h) I mpuls s ile Fdt izraZava djelovanje sile F u vremenu t. Pri rotaciji sustava m!lterijalnih tocaka oko neke osi vrijedi 11 f Tdt = f Frdt Moment tromosti mase = 2: (rjmjv. J - moment tromosti mase s obzirom na tocku (os).2: (rjmjvjo)= J(co. Moment impulsa je vektor koji je okomit na ravninu vektora vir.a. co - kutna brzina. bit ce Ft=m(v-vo) * Za sustav materijalnih tocaka vrijedi 2: Fj = ao 2: mj gdje je ao ubrzanje tezi~ta.pocetna brzina. = 0 2:m.wo) - aksijalni (s obzirom na os x) Jx = f r}dm polarni (s obzirom na pol) J Polumjer tromosti i = f r2dm i =V J/m i = D/2 r2 = x2 + y2 + z2 J = mi2 J = mD2/4 mD2 = 4J Zam~ni moment mD2 128 . a jednak 'je promjeni kolicine gibanja mv Fdt = mdv fFdt=m(v-vo) gdje je vo . Za F = konst vrijedi' F t=m(v-vo) Ako su vektori F i v istoga smjera. Tezi~te sustava materijalnih tocaka giba se kao da je u njemu zdruzena sva masa sustava sa svim vanjskim silama koje na nj djeluju. konst : Tdt j'e 'moment kolicine gibanja mv s obzirom i) Moment impulsa na neku toeku (po\) i1ios u: Tdt=rmdv=Jdco 11' fTdt= rm(v-vo) =J(co-wo) gdje su: r .). Nemali vanjskih sila (odnosno ako su u medusobnoj ravnotezi pa je njihova rezultanta jednaka nuli).v:.okomita udaIjenost tocke (osi) od smjera vektora brzine v. vrijedi I ! 2:m.

IUen a l'r'IOII 'I'IIII'II !1t ~ @ -+z . . + me2 J.7td4 Se m 6 m 7tdm2se 1'2) = tnnklh .M"". .~..moment tromosti tijela s obzirom na os koja je paralelna s osi kroz tezi§te i od nje udaljena za e III Slrojarski prirutnik 129 .abh(a2 + b2)e 12 12 m = abhe Slclnerovo pravilo J. d3 (114 : krm: 11111'1111 llgh k redi§te) e I) 2R " "Ill I 21' (D + d)/2 (D .IUcn 1\ "111 (I) + d)/2 I (D d)/2 Jz m = (D2-d2) mrm2 7t/4. Jz m (R2 + 27t2 Rr2 ( R2 + 1'2) e R m 27t2Rr2e Z.he (D4-d4)he I 11111'111Vlltjll 1 7t + 1'2) = - Jz= -m(R2 2 32 D Innklh . m3she d 4 dm7tshe m Jz I h IllIln " 21' 2 7t = -mr2 = -d'e 5 60 m = 7t/6 . '<' 1 1 Jz = .d)/2 2 R'-r' Jz=-m5 R3-r3 7t = -(D'-d')e 60 m = 7t/6.." Iromosti mase lijela (gustoce e) VIIUllk 6 DL : 1 m 7t Jz=-mr2=-d4he 2 32 = d27t/4.m(a2 + b2) = . he - = 2:.I .moment tromosti tijela s obzirom na os kroz lezi§te tijela J. = J. (D3-d3)e 2 Jz-mrm 3 2 =.

. koja rotira obodnom brzinom U odnosno kutnom brzinom w na polumjeru ro (udaljenost tezista tijela od osi rotacije) izn "'2 ~ OSi Fe=mu2/ro=mrow2 "'. v. .UI)/(V./2(mt + m. m. .9 pluto 0. + m.)m.m. = VI 2(v. + 2(v.)/(m. nakon sudara (1 + E)(VI .)ml/(mt + m. 0.5 (E U celiku raste s tvrdocom) E = 0 potpuno plastiean sudar UI = U. rn. = (mtvt = + m.) E 1 potpuno elastican sudar U. U.). Dinamicka ravnoteia Osovina je u dinamickoj ravnotezi ako na nju ne djeluju nikakve eentrifugalne sile ili se utjeeaji tih sila medusobno ponistavaju (»slobodna osovina«). V2) E = (U2 . . + .v. . i m. UI = VI - sudaraju se brzinama (prije sudara) v.95 celik 0.v.) ml + m. ml + m. v. Koeficient sudara = V.) - m.. Centralnisudar Mase m. Brzine masa ml i m.) 130 .55 drvo 0.CentrifugalDa sila Fe mase m..m. materijal obaju tijela E staklo 0./(ml + m2) U2 = V.v. Uvjeti dinamicke ravnoteze su: Lmrsina =0 Lmreosa Lmrlsina Lmrleosa =0 =0 =0 Sudar je dodir dvaju tijela koji se zbiva u vrlo kratkom vremenu razmjerno velikim silama..v.95 toplina) 0 < E < 1: slonovaca 0. deformacija.) - - Gubitak energije pri sudaru W = (1 - ~)(VI - v. (1 + E)(V. koje se giblju po istom praveu ~~ . -<: -!:: "'. odn. Zbog gubitaka je (zvuk. .6.

..pri obicnom titranju Wo = Vd.. Vd. ali K"protun po smjeru.. 131 - .i .vcm ~ dnbivamo Ijesenje diferencijalne jednadzbe = yoe-IJ sin (w t + '1') IIdjc je krutna frekvencija prigusenoga titranja W = V(clm) - A = Wo ~ v = 0 . 211:f a = -am sin (lOot + '1') - '1' faznu konstantu »kruZna frekvencija« vlastitog - Wo = Vd. bit ce gibanje harmonijsko F = -cy f c . PriguJeno s/obodno titranje Djeluje li na materijalnu tocku sto titra otpor R koji je razmjeran brzini.nepriguseno njihanje v < 1 periodicko priguseno titranje Pri aperiodicnom gibanju (v > 1) nema titranja pa se put y postupno prihlizava nuli.. harmonijskoga titranja 11dlferencijalne jednadzbe neprigusenoga m(d2y/dt2) + cy I'ltIllll1zi rjesenje: =0 Ym .pri "kruznom titranju Period (vrijeme njihaja) T = 1/f = 21t1wo 2. a supratna po . bit ce titranje priguseno R = -k(dy/dt) k = konstanta prigusivanja jednadzba Za priguseno titranje vrijedi diferencijalna m (d2y/dt2) + k (dy/dt) + cy =0 IJvndenjem izraza A = kl2m y = VWo v = kl2 .11lrllnJe I Slobodno nepriguJeno titranje (lIhll Ii se materijalna tocka periodicno s frekvencijom f tako. da je sila I kolll nil nju djeluje razmjema razmaku Y od sredisnjeg polozaja. .tlta frekvencija f neprigusenoga = 1/211:.amplituda Iuml= wYm laml = W2 m Y titranja put brzina Y = Ymsin (lOot + '1') U = um cos (lOot + '1') ubrzanje !Idle 1nuCe: I vrijeme Wo .mJeru.konstanta opruge harmonijskoga titranja VI/..

amplituda titranja se povecava i dostiZe maksimum (rezonancija) pri kruznoj frekvenciji w = woYI-2v2 odnosno.. n koja zahvaCau teZi§tu. Tome odgovaraju - kriticna kutna brzina ll'k = "I(d. uz neznatno prigu§ivanje Wk pri kriticnoj Wo kruznoj frekvenciji Wk = = Yelm kriticne kru- g Pri prisilnom titranju bez prigu§ivanja postala bi amplituda zne frekvencije beskonacno velikom. koja dodatno opterecuje osovinu za vrijednost y. Prisilno titranje Na materijalnu tocku koja titra djeluje .j2n = mg: ll'k Za odredivanje omjera e elasticnog progiba moZese uzeti progib yo osovine u mirovanju §to ga izaziva tezina osovine G c = Glyo = mglyo w > ll'k = ViiYo Naraste Ii kutna brzina w iznad kriticne ll'k smanjit re se progib y osovine pri rotaciji (osovina ce se sama centrirati). 4.r b I I I E 3. Kriticna brzina vrtnje osovine Karakteristika macije y s n je elasticnog progiba osovine omjer e izmedu sHe F i defor- c = Fly Pri ekscentricnosti e tezi§ta osovine mase m djeluje na nju pri rotaciji sila Fe. iznosi pri rotaciji kutnom brzinom w Fe = mw2(e + y) = cy ~ Progib osovine pri rotaciji iznosi y = (mew2)/(e m(IJ2) Za kutnu brzinu kod koje bi bilo e = mw2 (ne uzimajuci u obzir prigu§ivanje) bHo bi y = co. I: 132 . Centrifugalna sHa. npr. Za takvo titranje m{d2yldt2) F = Fo sin wt vrijedi jednadzba + k(dyldt) + ey = Fosinwt PribliZava Ii se kruzna frekvencija w prisilnog titranja kruznoJ frekvenciji Wo vlastitog titranja. kriticna brzina vrtnje nk = w.jo§ i vanjska sila F.osim otpora R . udaljenom za e + y od sredi§njice osovine u mirovanju.

sila iIi kutnih deformacija Dinamicka viskoznost 7Jdefinirana je Newtonovim zakonom. Kod nestlacivog fluida mase m jesu volumen V i gustoca (! konstantni V = konst (! = m/V = konst U idea/nom fIuidu nema sila trenja.:stica. (! Mjere za viskoznost . Brojcane vrijednosti za kinematicku viskoznost .. dv r = 7Jd". Viskoznost je otpor fluida protiv tangencijalnih r. HIDROST A TIKA Hidrostaticki tlak p je tIak u tekuCini. med i sI. Takav fluid ne postoji. Iskljucene su tzv. lI_rllll..21. 65 i 72. tj. neprave tekuCine. sto ga uzrokuje tezina. LJ UA ' A A LJ 133 . 7Jje IIpsolutna(dinamicka) viskoznost. 11 1111 kapljevine (tekucine u uzem smislu) i na plinove do granice do koje ih sve IliAII1l1zemosmatrati prakticki nestlacivima (inkompresibilnima). 212 do 214. Urea/nom fIuidu postoji trenje IZlI1cdu Cestica - fluid je viskozan. do brzine -lIlIllIlIja oko 100 mls. Ovisi samo () visini h razine (nivoa) tekucine iznad mjesta mjerenja i gustoCi tekucine (! p = h(!g gdje je g zemaljsko ubrzanje (= 9.vidi str. katran. ali njime cestb l'uJednostavljujemo racunske probleme.HIDROMEHANIKA ZlIkone hidromehanike primjenjujemo za fluide (tekucine u sirem smislu). kao npr. Sila tlaka F na horizontalno dno posude ovisi samo 0 hidrostatickom p i 0 povrSini dna A tIaku F = pA = h(!gA ~---~--~ Ta sila tIaka.vidi u tablicama na str. Kinematicka viskoznost v je omjer dinamicke viskoznosti 7Ji gustoee (! v= .8 I m/s2). medutim. dv je razlika u brzini slojeva na razmaku dy.Y I je naprezanje na smik. ne ovisi 0 obliku posude (»hidrostaticki paradoks«).

a hvatiSte mu je u njezinu teziStu (Arhimedov zakon) Fv = mg = (JgV m je masa. a (J njena gustoea. medusobno ponistavaju. 134 . Po velicini je jednak tezini istisnute tekucine. HvatiSte sile Fje.-=-- Atmosferski tlak Pa na povrsini tekucine prouzrokuje u tekuCini stvami tlak koji je veCi od hidrostatickog i iznosi P=Pa+h(Jg Pri proracunavanju posuda s obzirom na tlak tekucine. TIak P na dno posude u kojoj je iznad povrsine tekucine (visine h i gustoce (J) tlak Po ~ A - TIak P na dno posude. V volumen istisnute tekuCine (istisnine). je vertikalna udaljenost teziSta (T) omocene plohe od razine tekucine. Pascalov zakon Narinuti tlak siri se po tekuCini nesmanjeno i jednako u svim smjerovima. uzrokovan u tekucini silom F na stap povrsine A iznosi -<:: "00.U z g 0 n Fv je sila kojom tekucina djeluje okomito prema gore na tijelo uronjeno u tekuCinu.==:?. pa se djelovanja. ispod teziSta plohe. Sila tlaka na stijenke Sila tlaka F tekuCinegustoce (Jna ravnu stijenku posude kojoj je omocena ploha povrsine A iznosi h. u odnosu na stijenke. na dubini hF=~ hTA gdje je I geometrijski moment tromosti omocene plohe s obzirom na njezin rub u visini razine tekuCine (0). medutim. atmosferski tlak u tekuCini ne uzimamo u obzir jer on djeluje i s druge strane stijenke posude.

0179 30 835. temperatura t i gustoca (J Vi~egodi~nji prosjek (po: Mende/Simon) Tlak Po mbar Oodi~nje doba I Temperatura °C t Gustoca (J kg/m3 na visini h (m) o ~'Jccanj 2000 791 799 795 0 2000 0 1.25 2.10 35.5 30 31.195 0.060 1.8 8.5 -56.526 0.214 1.46 20 17.202 1.5 -56.23 73.5 -56.5 -42.1.008 Zbog vremenskih upliva mijenjaju se: zracni tlak za :t 5%.7 13.191 1.23 1.25 .7 135 Kinematicka viskoznost v pri razliCitimnadmorskim visinama h: 25 10 15 20 0 5 h km v mm2/s 14.0 1.5 -11 -17.14 g/m3 0.35 13.660 0.1.026 0.945 0.135 1.1 9.007 2500 3000 4000 5000 6000 8000 10 000 12 000 15 000 20 000 25 000 30 000 737 701 616 540 472 356 265 195 121 55 25 12 .8 0.4 11'.883 0 4. Pri potpunoj zasieenosti zraka «({J= 100%) pcraturi t: zavisi apsolutna vlaga x 0 tem- x °C -20 -10 2.0 .05 12.75 11. gustoca zraka za .International Civil Aviation Organization) t t h (J h (J Po Po °C m mbar m °C mbar kg/m3 kg/m3 0 100 200 300 400 500 600 800 1000 1200 1500 2000 JOB 1001 989 978 966 954 943 921 898 877 845 795 15 14.86 10 9.1 S tan d a r d n e (n 0 r m ne) v r i j e d nos t i zracnoga tlaka Po' temperature t i gustoce (Jpri razlicitimnadmorskim visinama h (po ICAO .111 1.314 0.167 1.413 0.2 5.5 7.736 0.0 350.25 2000 upunj lIodi~njiprosjek I 1019 1015 1 016 0 -3 16 7 8 0 1.5 -24 -37 -50 -56.179 1.091 1.61 22.910 0.a relativna vlaga (vidi str.4.Abnosfersko stanje Zracni tlak Po.0406 0.03 160.157 1.20%.819 0. 193) medu 60 i 100%.996 1.0889 0.225 1.28 1.

Laminarno strujanje je ono.ht 1. pri kojem se cestice gibaju nepravilno u svim smjerovima..1!1 + ~2 pg 2g pg g U tim su jednadzbama: <i . gustoCa i Vi . V 2 = P = konst . da je suma svih energija (polozajne + tlacne + brzinske) u svakom presjeku (na svakoj strujnici) konstantna. qv = A v = konst BemouIlijeva jednadZba za stacionarno strujanje nestlacivog fluida (bez trenja) glasi.ht racunamo formule (str. Turbu/entno strujanje je ono.L + ~ = <2+ t:. za koje vrijedi p = konst. .L + v 2 = <2Pg+ P2+ P T v 2 + !!. + -t- V2 = e = konst V.HIDRODINAMIKA Promatramo s t a c ion a r n 0 strujanje. P - s pomoeu Darcyjeve 136 ..pg + PI + PT = <2Pg+ P2+ P2 n. J ed n adzba ko n tin u i te t a glasi daje protok maseqm = konst.Pt iIi tlacne visine lJ. U obzir uzimamo samo njihovo prosjeeno gibanje u smjeru strujanja.2 t I a k 0 m (energijom za jedinicu volumena) v 2 <. ~to motemo izraziti presjekom A. pri kojem brzina u odredenoj tocki ne mijenja s vremenom ni veliCinu' ni smjer.L + L..= <2 + . Gubitak tlaka lJ. - t Ia c nom vis i nom (energijom za jedinicu tezine) v 2 <I + J!.= H = konst pg 2g pg 2g Bemoullijeva jednadZba za stacionarno strujanje realnog fluida uzima u obzir gubitke (od presjeka 1 do 2). brzinom v i gustocom p qm = Avp = konst = = konst Za nestlaCive fluide. ~to se klizu jedan po drugome bez mije~anja. + PT ili gubitkom tlacne visine !!'ht <I + J!. ono. i volumenski je protok q. koje izraZavamogubitkom tlaka lJ. tj.Pt v2 V2 <. pri kojem se cestice gibaju u beskonacno tankim slojevima. Bernoullijevu jednadzbu mozemo izraziti (za dva promatrana presjeka I i 2) n - speci fie nom e nergij . Pi = hipg staticki tIak u fluidu (gdje je hi tlacna visina).geodetska visina nad po volji odabranim horizontom. 141).brzina strujanja. + lJ.p. .pg + p.EL om s obzirom na jedinicu mase <Ig + p + T V2 = <2g + J!J ..

(Npr. treba istaknuti da je sm.Vg + PI + VWIZ/2 Vu. Sita F kojom okolg djeluje na fluid. .V F=qm' /:!. pritisak mlaza iznosi R = 2qmll Konkavna ploCa 0 koju udara mlaz pod kutom PI i skreCe unatrag pod kutom P2 izvrgnuta je pritisku mlaza R = qmv(COSPI + COSP2) Za kutove PI = P2= O.v. jest a k t i v n a s iI a.u turbinama fluid \ljeluje na lopatice sitom R. pritisak mlaza iznosi R = 2qmv ReakciJ a mlaza koji izlazi s prbtokom mase qm i brzinom v kroz izlazni otvor presjeka A iz posude gdje vlada tIak P iznosi R = qmv = 2Ap 137 . '"llIcije sustava.Z/2 J zzVg + pz + vwl/2 - .v = qm(V2-VI) . Ravna ploea smje§lena okomilo I1l1utaje pritisku mlaza R= qmv na sm. 136.ier . relativnu brzinu fIuida (s obzirom na rotirajuci kanal).vul/2 + f!J.p.R) identiC/lD sa smjerom promjene brzine /:!. Osim oznaka navedenihna kraju str.ier mlaza izvr- Ravna ploca 0 koju udara mlaz pod kutom P izvrgnuta Jc pritisku mlaza R = qmvcosp Konveksna I1loCa0 koju udara mlaz u sredini i otklanja RCod prvobitnog smjera pod kutom P izvrgnula je pritisku mlaza R = qmv(l-cosP) i skre- Konkavna ploea 0 koju udara mlaz u sredini cc unatrag pod kutom P izvrgnuta je pritisku R = qmv(l + cosP) Za kut P = O.obodnu brzinu qmv . Impulsni stavak ce pod utjecajem vanjskih sita =-R Slruja fluida protoka mase qm promijenil (ko]ih je suma F) brzinu za /:!. doku pumpama lopatice djeluju na fluid sitom Iq Pritisak mlaza nap I 0 h u Protok mase mlaza je qm' brzina mlaza je v. dok je sita R kojom fluid djeluje na okoli§-reaktivna sila. Buduci da su site i brzine vektorske naravi.lIe F (odn.IIcrnoullijeva jednadzba za sustav koji jednoliko rotira (s gubicima) :. U.sekundni impuls. u ovoj jednadzbi znace: 11'.

vo= V e T 2--. teoretska istjecanja pri pretlaku /1p brzina .ia v = 9'Vo U dobro zaobljene sapnice koeficijenl je brzine 9' = 0. Teoretska brzina iSljecanja iz posude u kojoj je iznad lekucine gustoce e pretlak /1p vo = V2(ih + /1pfe) Ako visinu h ne treba uzeti u obzir (kod plinova i para).. Zbog trenja u mlazu i 0 sapnicu bit ce stvarna brzina man. Zbog kontrakcije vamo Otje koeficijent istjecanja prolokom mase qm mlaza Jl i uzimajuci qm koji zdruzuje u obzir koeficijenl brzine 9' dobi- = OtAvoe koeficijente konlrakcije i brzine: Ot = Jl9'.ie sile leze. gdje je g ubrzan. 0.. .!.99.ie iz zalvorene tlak /1p vrijedi posude u kojoj je iznad povrsine Za h = 0 (Sto vrijedi qm = OtA e V2(glr + /1pfe) za plinove i pare) dobiva se qm = OtA V2e .ia kroz maleni olvor iz olvorene posude u kojoj je slalna razina lekucine visine h iznad izlaza (Torricellijeva formula) vo = JI2gJ. Kolicina istjecanja a) Kolicina izoosi istjecaja kroz Olvor presjeka A izrafena qm = Ave gdje je v izlazna brzina i e gusloea fluida.Brzina istjec:anja Teorelska brzina iSljecan. /1p volumenskim pro- b) Kolicina istjecanja tokom fluida q" iznosi kroz olvor presjeka A izrafena 138 .95 . Pri istjecanju tekucine iz otvorene qm posude je = OtAe V2glr tekucine pre- Za iSljecan.

010 1.142 1.30 0.1PI ovisan je 0 omjeru m: Koeficient a za m =( 0.volumenskim protokom qv qm qv = aA V2p .35 0.65 'r prinice 0.15 0. t:.624 0.p.989 0.994 1.695 0.091 1.993 0.Protok I. I1p 139 . I1p (l-m)/(1+m)-l1p = 0.598 0.001 1.029 1.55 0.768 sapnice .043 1. Gubitak tlaka u prigu~nici odnosno sapnici .120 1.015 1.p = aA '12 .10 0.676 0.005 1.protokom mase qm .183 0.048 1. Protok izrafavamo: . Za odredivanje priguInice protoka kroz cjevovod slufe: sapnice (gore Ven/Urijeve sapnice .25 0. dolje .081 1.740 0.067 1.60 0. gdje je D promjer cijevi.dulji oblik) L Protjere Ii najuZim otvorom presjeka A fluid gustoee p.989 0.p/p Koeficijent protjecanja a odreden je za svaku vrstu mjernog uredaja u ovisnosti 0 omjeru m = (dlD)2.50 0.660 0.155 - I1Pt (1 .20 0.05 0. a d promjer otvora protjecanja kojemu je prosjek A(= d2n14).m) . nastat re pad tlaka t:.108 1.020 1.608 0. t:.kraci.615 0.645 0.060 1.45 0.999 1.634 0.602 0.40 0.1 .032 1. venturijeve sapnice 0.716 0.

627 I 0.4m I t'l 0.~ -~-~--~I _.652 0. Reynoldsova znaeajka Re je najvi~ upotreb!javani kriterij za sHeI I nost strujanja nestlaeivih tekucina u potpuno ispunjenim cijevima gdje tezina ne utjeee na profil brzine.626 0. U tu svrhu se mora ..pori: stici jo~ kinematieka i dinamieka slienost strujanja. v gdje su: v . Kod okruglih je cijevi promjera d: Opeenito vrijedi: d' je tzv.200 0.6m H = I..623 0. 0 . 212 do 214. '1' vec ih treba i mjeriti.638 I 0.100 0. Strujanja..V/.7 mm2ts. Za strujanje u cijevima vrijedi Re < 2320 .laminarno strujanje - turbulentno strujanje 1~ .~ Koeficijent . Reynoldsovom znaeajkom razgranieujemo laminarno i turbulentno struRe > 2320 janje.620 I 0.presjek voda. 3 kutni preljev visine h i ~irine b vrijedi h(m) qv=~JJhbV2gh JJ ovisan je 0 visinama H i h te iznosi I 0. zrak i druge fluide pri razlil!nim temperaturama sabrana je na str.628 0. Protok u otvorenim kanalima mjerimo s pomoeu preljeva.c::1':-:-::-. kinematieka viskoznost.630 0.627 0.622 0. Reynoldsova znaeajka (bezdimenzUska) jest omjer silii tromosti i sila trenja i iznosi Re = t!!.'r 2.025 0.636 0.622 I I 0.693 0. y - Kinematieka viskoznost v iznosi (pri 20 GC)za vodu 1.400 I 0.~. I karakteristiena linearna dimenzija.Om H= 1.01 mm2ts.638 0.630 0.639 0.650 Zakoni slil!nosti strujanja Promjene pri strujanju ne motemo obuhvatiti samo teoretskim sredstvima. »hidraulieki promjer« Re Re = Vdly = vd'/v I' gdje su: d' = 4AIO A .6m H = 2. Kinematieka viskoznost za vodo. ne moramo mjeriti na predmetima u naravnoj velieini.'~g.ftuidom omoeeni opseg.629 0.624 0.800 H = 0.666 0. za zrak pa 15. '-. ~~-.brzina strujanja.638 0. vec to motemo naeiniti i na geometrijski slienim mode- lima (manjima iIi vecima).osim geometrijske . Za pravo- I b EJ1. medutim.050 0.

Otpori strujanja u cijevima i armaturama Gubitak tlaka zbog otpora pri strujanju I )I\rcyjeva formula f). d je promjer cijevi. .018 106 0.03089 Za prakticko racunanje brookovorn formulom U cijelorn prakticki nje ~:!: 1%. U laminarnom podrucju (do Re < 2320) A ovisi 0 obliku cijevi loRe.269 kjd + 2.Ig (0.p ( In koeficijent gubitaka. 141 zavrsava kod Re ~ 400djk . Koeficijent trenja A Koeficijent trenja A ovisi 0 Reynoldsovoj znaeajci Re i relativnoj hrapavo8.51/Re J/~ ~ 103djk. gdje je k apsolutna hrapavost (prosjecna visina izbocina) stijenke. = Mjd j 10 koeficijent trenja. 108 iznosi formula odstupa- b) Prelazno podrucje.715djk) .005945 Cole- Vrijednosti Agza razlicite Re: Re 2320 104 A.1 djk) ~ 2 djk Za proracun Ag sluzi PrandtI-Karmanova formula . 0. fluida gustoce f! brzinom v daje = 'f!v2j2 presjeka iznosi koji za ravne cijevi kruznog . sluzimo se eksplicitnorn. I. te iznosi A = rp64j Re " je faktor oblika cijevi. Za okrugle je cijevi rp= I pa je A = 64jRe = 64vjvd Pri turbulent a) Hidraulicki nom strujanju (Re> 2320) razlikujemo: glatke cijevi. .143 Re)2 aproksirnativnorn uporabivom podrucju Re = 5 . I je duljina cijevi. Ag = 0.1cijevi kjd.lg(3. I/V~ = 21g(O. Cijevi smatramo Re ~ djk hidraulicki glatkima do .008 11 108 0.398 ReVIJ 105 0.31j(lgO.01165 10' 0.04725 0. u kojern vrijedi Colebrookova IIV~ prakticki = -21g (0. 103 .

05) i s ne~to manjom tocno~u (:t5%) vrijedi u podrucju Re = 4 ..5.25 . c) Podrucje pntpune hrapavosti (koje obuhvaca vrijednosti Re > 400 d/k .15 nove inkrustirane cijevi Drvene cijevi. dok je u potpuno J'b Re ~ 00 pa formula prelazi u oblik Apsolutne prosjeene = 5.25/[lg(3.07.. ..4 0. bronce.0529 60 0.15 I .4 0. prevu~ne bitumenom rabljene. . nove (uporabom postaju glade) Betonske zagladene - sirove 142 . Vu~ne malo zardale jako inkrustirane Zavarene ~li~ne cijevi . . 10-3 + 0.1.5 1.10 ~0.0.15 Vk/d k (po Richteru) kmm 3 - visine hrapavosti Materijal i stanje cijevi Vu~ene cijevi od bakra..107 (dakle u svim podrucjima) Moodyjeva formula A = 5.0. .002 0.40 .0303 500 0. . . 0. 3 0.04. umjetnih tvari itd.li~ne cijevi - ..5..2.269k/d)]2 koja vrijedi s maksimalnom pogre~kom od ~ 6% za Re = 4 . jednoliko zardale nakon vi~godgnje uporabe malo inkrustirane jako inkrustirane Zakovane ~licne cijevi (prema n~inu izvedbe) nove Pociocane celi~ne cijevi Cijeviod lijevanogzeljeza - nove. 5 .. .01 in A < 0.1 1.0196 10 0.103. .5.3 0.0453 100 0.10 0.. mjedi..Za prakticko kova formula proracunavanje sluzi eksplicitna..10-3(1 podrucju 3 + V2. stakla...0. I 0. aproksimativna Peeomi- A = 0.. 10-6.0. aluminija. . .0378 200 0.25/[lg(l5/Re+ 0.Ig (3..5 2.103.05 ~0. .0234 1000 0.3 .15 ~0. . . . u kojemu odredujemo Ab po Nikuradseovoj formuli Ab = 0.5.. . . 0..10 nove - - nove.5 ~ 1. 104kid + 106/Re) hrapavom podrucju U glatkom je kid = 0.02.nove - a. 1. prevu~ne bitumenom rabljene.. .108 relativne hrapavosti kid = 10-2.0.715 d/k).1014 i * Sa stanovitim ogranicenjima (k/d < 0...715d/k)]2 Vrijednosti d/k Ab Ab za razlicite d/k: 40 0.8 0. malo zardale -- .

90.'" Koejicijentigubitaka C U lazna u~ca konicna (konfuzor) C = 0. 180.11 Nllvcdeni C vrijede za tehni~ki glatke cijevi (npr.25 zaobljenje s nastavkom C =0.10 0. 120.4 Koljena 0.54 Vrijcdnosti Ca vrijede za gIatke. 30. ISO.3 1.: 'Id C 1.. Itllk za tehni~ki hrapave cijevi (npr. zide i sI. . f .13 1.20 0.. " 150 Ch 0.5 1. 60. 0. 1.0 1.8 konicni nastavak C = 0.00 g~ Kru!ni lukovi polumjera zakrivJjenosti r.20 ostra sa stijenkom zaob/jena . 0. Za kutove J = 0 .50 ost'a bez stijenke C= 1.C II1no!itis faktorom n : .05 C= 0.68 90. a vrijednosti Ch za hrapave stijenke cijevi. > 0.7 C.i . 120. lim)..) u/hnamo dvostruke vrijednosti.- 30.7 1. s kruznim iIi kvadratnim I'rrljckom i kutom skretanja J = 90.80 2.00 2. sivi Jijev.13 0.27 105.06 Izlazni provrt .27 0.15 0.5 (ost.47 0.1 143 . 11 I '-. 1.5 2 3 4 5 6 10 0.ubovi) C = 1.04 0. treba vrijednosti za . 0. ~ !~'\ .17 45.26 2.13 0. 0.24 0. otvori (otvori u stijenkama) tv u stijenki cilindricni nastavak C =0.5d C= 0.0 1. 180.10 0.10 0.32 60.

35 0.89 -0. 3 .20 0.74 0.04 0.75 1.u odvojku 1.47 0.29 0.91 0.65 0. 0.33 0.4 0.35 1.32 0.70 0.79 0.66 Odvojci jednakog kvadratnog presjeka qV)/qV! c5= 90° c5= 45° Rac v e (Y 0 2 3 2 J 0.2 -0.75 0.6 0.8 0.10 0.07 0.04 0.03 0.u odvodu . dok je 3 zatvoren smanjenje ~ pri zaobljenju (r) za 0.05 0.18 .21 1.u dovodu 2.0 0.88 0.90 = d2 = dJ) 0.47 0.29 1.08 0.15 0.84 0.8 0.SA.komadi) s krufnim iIi kvadratnim presjekom povr~ine A u dovodu 1: qv Volumenski protok: Gubici: Protok l:1p = ~(Jv2/2 ~ za AI o~tre rubove = A2 = A3 2 = AJ = O.49 0.96 0.Odvojci Volumenski protoci: qV! qV2 Gubici .04 0.88 -0.6 0.brzina u dovodu 1 ~2 (J t?/2 l:1PJ ~3(Jt?12 = = Odvojci jednakog krufnog presjeka (dl qV)!qvI c5= 90° c5= 45° 2 3 2 3 0 0.42 0.55 0.04 0.28 0.0 0.14 0.50 =40% ~ se odnosi na brzinu v u dovodu 1.u dovodu = qV2 + qV) .33 0.2 0. 144 .10 0.u odvojku 3: v .06 0.20 1.00 0.05 0.96 0. 2: qV) l:1P2 .07 0.35 =40% od 1 prema2i 3 od 1 prema 2.29 0.4 -0.05 0.

I) pnJllla 3.'t 111111 vl'l ".18 0.~ vredi za brzinu K 11sic i j e v nip r i k I j u c ci (45°) kruznog presjeka.73 -0.05 -0.37 " " '111" . u dovodu 2.'.00 1.50 3. povr~ine A pri 1IIIIIIvljanju odnosno razdvajanju tokova (priblizne vrijednosti): Protok AJ = A2 = AJ 1111 I IIiI 2 11\1I 11.' IlIIlIlIJonjc ~ pri 1.38 '/I. ~Q)I . 3 3 2 2 1 1 zatv.40 0.05 0. AJ ~ za o~tre rubove = A2 = AJ 0. 2.15 0. I/"} QV'2+ qV] .10 0.50 1.I" 0. zatv.60 0. 1.komadi) kruznog ili kvadratnog presjeka A Protok II.8 0.0 145 slrojll.37 1.1111pl'lJllJa 2 i 3' lIill pl'Cllla 2.05 0.ski priru~nik . 1 zatv.2 0.5AI 0. 3 zatv..0 3. 3. .90 t a V'C i (T ( » k 111111 t i .50 0.1J . 3. zatv.u prikljucku 3 IllIhld 11 11dovodu 2: ~ P2 u prikljucku 3: ~ PJ hrzina U odvodu 1 krufnog presjeka = ~2Qif/2 = ~J Q if/2 (d1 '1I1111IVl'l c:dnakog J = d2 = dJ) 0. qV] .1112 11\1 " 11 prcma prcma prema prcma prema prema 2.70 =60 % @ CD =20% v u dovodu 1.0 0.30 0.u odvodu 1.6 0. zatv. 1. zatv.22 0.90 3.00 0.57 0.40 2 =AJ = 0.4 0.92 -0.17 -0.40 0.lIobljcnju (r) za .47 0.50 0. zatv. 0.04 0.20 0.06 -1.50 1.18 -0.f//I'I 0 2 J 2 J sas 0.

0.4 2. . = 0.8 0. = 0.16 Gubitak se odnosi na brzinu v..jA2 Venturijeveapnice = AI/A2 s m Armature Normalni ventili Poboljbni ventili Ventili s nesmetanim .9 2. .jA2 0 0.3 0.7 0.25 1.64 0.iek) otvoreni otvorene Zasuni (pravilno izvedeni) - .1 0.1.0.6 0.. = 0 d Naglo suienje za o§tre rubove A2IA.30 0.4 0. 8 .2.05. 0. 155) Gubici u prigu§nici iIi sapnici ovise 0 omjeru povriine n. . . ..ia IX. 2.15 0.4)[1.5 0. 10.8 0. 0.44 0..15 0.2 0.34 0.7 'I 9.2 0.5 0.00 0.15 0.8 81 16 '5.9 0.4 7 3 2 1 0.2 0..iezina otvora AI i povr§ine cijevi A2..3 0.36 0. . 3.06 0.ia IX. . 14° = .0 0..18 0.75 2.25 Gubitak se odnosi na brzinu VI' Za pravilna zaobljenja (r) je: .00 Naglo prosirenje .4 0.16 0.04 1.05 0.10 0.5 4 249 102 53 31 19 9 0. A21AI 1. = (0.8 0.5 0.05 Zaklopke (leptiraste) 146 - prolazom (elipticni pres.. 0. 0.25.5 .. = (l-AI/A2)2 A.4 1.6 0.1 17 0.4 0. 30° ..Promjene presjeka od povr§ine A.00.10 Prigu§nice i sapnice (vidi str.4 ..(AIIA2)2) Gubitak se odnosina brzinu v..6 'I 1.2 0.0 0.5 0..3 .1 0..6 0. Postupno suienje (konfuzor) za kutove suzen. a odnose se na brzinu u cijevi V Prigusnice Sapnice m = AIIA2 m = A.15° = 20 .9 0.2 0.1. .25 0. Postupno prosirenje (difuzor) za kut pro§iren.3 0.~ 0. na povr§inu A2 Prije/az okruglog presjeka u kvadratni (iIi obmuto) jednake povr§ine . o 45°: .25 0.2 0.4 0.2.3.50 I I IX.

17 0. 4) 105 --Et ---Et bez doa s doom bez doa s doom Re < 9..33 1.kl IRa 1"'llIkllNln kllnkllvl In Re> (1..104.lId = 1 2 5 10 40 00 -lIlIlIk i3 -r?l Re> 5..4 1.'11I0Ujola u fIuidu.ll 1. id= 00 l Re > 105 Vd= 2 5 10 20 0.47 0.78 1.93 0.52 0.82 0.0.35 IIPltllllllnm l!rom 3 0.5..koeficijent otpora (bezdimenzijski broj).04 1.083 0.68 0.1 Pk = (!u2/2 ~''''I'I'/~'''I olpora Cr Predmet* k111'"11 ncn I' Cr -+3 Vd = 1 I.5. A povrSinu kineticki tlak.06 0.Otpori gibanja u Duidu c 111'01 jllbanja tijela u fluidu (aerodinamicki otpor) iznosi Fr = CrApk .09.105.98 1.34 0.1" 11I1I~e: Cr .18 Re < (1..5 2 3 0.. Pk - - hhl~IIt'lIi tlak pri gibanju tijela relativnom brzioom u u fluidu gustoCe 1'1'1111.1 0.4) 105 0. 1""I~kl'l'e tlJcla na ravninu okomitu na smjer gibanja. . Strcllca na skiei pokazujc smjer djelovanja otpora - suprotno smjero relativne 147 .2 0. .63 0. .74 0.20 IJlnce -tj3 -Ef) kllltlll 1"lllIkllllln kllllv.094 1t.

tokom.pogonski stroj H =H e =. (Ulazna je brzina zanemarena..l!l.vrijedi = gH = ~ - + g(h + hr) + Ako su tlakovi PI i P2 jednaki zracnome Pa (PI = P2 = Pa) kao npr.) Karakteristika cijevnog sistema mijenja se s pro...izIazna brzina. g (g .posebnim uredajem (mlaznicom) postignemo znatniju izIaznu brzinu iz cijevi (npr. Ka<Uto slide i tome da . Dobavna visina (napor) SisaIjke povetavaju specifienu engergiju e(Jlkg) kapljevine gustoee (J.!1'Iv gdje su: PI i P2 . a nazivamo je d 0 - bavnom vis in om H H=.tlakovi u usisnoj i tlacnoj posudi. od ulaza u sisaljku do izIaza iz nje. h = hs + hi ukupna geodetska (usisna i tlacna) visina.. dok je izIazna - brzina katkad znatna. hr .IDDRAULICKI SISAUKE STROJEVI CRPKE) (PUMPE.gubici u cijevnom sistemu. zanemarujemo 148 . - Sisaljke slide za prenos kapljevina s niZega na vi~i polozaj iIi s nizega na vi~i tlak iIi za oboje. To poveeanje energije redovno izratavamo visinom stupca crpljene kapljevine. ~trcaljke). 9. pri - T 2 e = g(h + hr) + T V. pri ~trcaljkama. Povetanje specifiene energije u sisaljci iznosi e ~trca1jkama .!:..::l! (Jg + h + h +-EL r 2g h Pz:. npr..sisa/jlal M .2 zadnji clan. Kad je izI3Z!Ia brzina malena.zemljino ubrzanje) Potrebnu dobavnu visinu H odredujemo karakteristikom prikljucenoga cijevnoga sistema He P H . vi .EJ.

pri turbopumpama U dijagramu od pojave kavitacije.26 80 4.teoretska krivulja zina. time sprijeeavamo nastajanje lako b .33 ~f=7 6 L (desno) prikazanaje sina vode na povr§ini mora u ovisnosti od ternperature vode. 20 tjevine moraju uvijek pritjecati sisaljki. (Kod bena . dopu§tena geodetska usisna viMina ovisi 0 zracnom tlaku Pa. Lako hlapive kap.24 50 1.-.7 m o 10.09 10 0.C od 70°C voda mora sisaljki pritjecati.j. dok pri temperaturi od 15.2 300 9. Kod vode je tlacna visina zasicene pare hr(=Pr/eg) u ovisnosti 0 Icmperaturi T: - T 5 0. "Ima hp sisaljke (ovisnim 0 (geodetska) lisdop za kapljevine gustoce e ovisi donjoj (usisnoj) posudi.3 100 10. koji se mijenja s nadmorskom visinom.Dopu§tena usisoa visina 11 tlnku PI (apsolutnom) u prl temperaturi tekucine T. Zbog navedenihutjecajane moZegeodetska usisna visina hs u vode s temperaturom biti veea od 7 m. Za vodu su tlacne visine zraka ha (=Pa/eg) Ikoj visini: nadmorska visina ha 500 9.12 20 0. - Posebn i gubici u sisaljci su ovisni: pri stapnim sisaljkama od otvaranja usisnog ventila i utjecaja usisnog vjetrenika.2 2500 m 7.7 u ovisnosti 0 nadmor1000 9.83 100 ./to. tlaku PT zasicene pare gubicima u usisnoj cijevi hrs i 0 posebnim gubivrsti sisaljke) Ako je donja posuda otvorena (PI = Pa). 141).33m Gubitak tlaka u usisnoj cijevi racunamo prema Darcyju (str.stvarna krivulja upaljivih para!) 149 . usisna vi.C 10. npr.9 TIak zasieene pare Pr ovisi 0 vrsti kapljevine i njenoj temperaturi T.

60.f9.88.50. potrebnu za pogon sisaljke prorafunavamo na temelju prirasta specifime energije e odn.85 0.90 1Im 0.. . . stapaja s i brzine vrtnje n 1td2 qvo=~sn I 1 - kod dvoradnih sisaljki 5 promjerima stapajice dbl i db2 qvo I .0. . .. koja iznosi 11= 1Ij '1Im Korisnosti za razliCite vrste sisaljki i ventilatora iznose: 11 0. 1Ij p=.. .0.dbl2 . ali se upotrebljavaju i nadalje za male dobave iIi veoma visoke tlakove.f9..db/)sn 150 .95 Te korisnosti vrijede za najpovoljnije pogonske uvjete.Snagu. I = ~ (2d2 . Pri promenljivim uvjetima djelovanja (promjenljiv protok. . 152)...0.JJL .= ..!J.0.95 0. . efektivna korisnost.90. I = .55..90 stapne sisaljke turbopumpe ventilatori /jj 0.0.90 0. promjenljiva dobavna visina iIi brzina vrtnje) korisnosti se mijenjaju. dobavne visine H. .kod jednoradnih stapnih sisaljki promjera cilindra d. . = = gdje su: /jj - unutarnja korisnost.m. i to osobito znatno kod turbopumpi (vidi str.!l=~ 1Im 11 1Ij1lm 11 11 11 11 - p = . .80.95 0. . Za kapljevinu gusto&: (! pri masenom protoku qm odnosno volumenskom protoku qv iznosi: teoretska snaga unutarnja snaga efektivna snaga Po = qm e = qmgH = qv(!gH p.l!. Stapne sisaljke Stapne su sisaljke izgubile svoj nekadunji znaeaj (male brzine). Volumenski protok iznosi teoretski: .0. .9.E..~. 1Im - mehanicka korisnost.

75. bez usisnog vjetrenika hsdop .presjek radij osnaca. Is . . odnos110jednoradnoj. ventila itd. prema sI. ali la 2 cilindra (s osnacima pod kutom od 180°). a na tlacnoj strani su zaStita protiv hidraulickog udara. polotaju (kutu a) osnaca stapnog mehanizma. tj.korisni presjek . prema sI.7 okr.ls).. 151 ..) samo IIdjeje stupanj dobave ).98. b dvoradnoj.lmin).gubitak visine pri otvaranju . Dobava qv je kod stapnih sisaljki nejednolika....duljina usisne cijevi.(hv+ an2 :s ) rls cilindra pumpe.pri pumpama s usisnim vjetrenikom qr =konst qv Ona se mijenja vec prema M - radna tocka gdje su: hrs . Nejednolikost stapnih sisaljki ublaZava se vjetrenicima (zracnim komorama) iIi veCim brojem cilindara (npr. = 0.ls (= 45.93.4. rAs gdje su: a = 4. Dobava qv odgovara. Brzina vrtnje stapnih pumpi iznosi 0. iznosi zbog volumetrijskih gubitaka (kod stapa.D 0 b a vas i s a Ij k e . A . .. ~ . Pri konstantnoj brzini vrtnje (i nepromijenjenom stapaju) bit re dobava konstantna.82 s2/m.280 okr. stvami volumenski protok qv. a. jednoradlIoj stapnoj sisaljci. c).brzina vrtnje (okr.pri pumpama usisnog ventila ("" 2m).gubitak visine u usisnoj cijevi. hv .0. sI. Vjetrenici na usisnoj strani povecavaju usisnu visinu. kod triju cilindara su osnaci medusobno razmaknuti za 120°. usisne cijevi. Usisna visina hs raeuna se pri stapnim pumpama do tIacnog'ventila i iznosi: . n .

ako pod simbolima H i qv razumijevamo bezdimenzijske omjere H/H. izabiremo sisaljke s vi~e stupnjeva... protok (dobavu) qv (m3/s) i brzinu vrtnje n.7 .7okr/s = 14. Za visokotlacne sisaljke kojima je brzohodnost < 14okr/min). Brzohodnost (specificna brzina vrtnje) nq nq = V~ VV~ pokazuje koju bi brzinu vrtnje morala imati geometrijski slicna pumpa. tocke: a = {(qv) odgovaraju otvoru - radu (qv = 0)... U dijagramu radijalne sisaljke H H P . Sve geometrijski slicne turbopumpe koje imaju slicne protoene uvjete (geometrijski slicne trokute brzina) imaju i jednaku brzohodnost. i qv/qV!') . samo teoretski!). Ona iznosi za razlicite turbopumpe: radijalne aksijalne (propelerne) Manjoj brzohodnosti dobavna visina. sva se snaga pri potpuno zatvorenom izIaznorn pretvara u toplinu (porast temperature kapljevine!). pumpe U praksi se testo sve turbopumpe (radijalne i aksijaIne) nepravilno nazivaju >x:entrifugalnim« pumpama.23 okr/s (odn.23. manji protok i veCa nq < 0. 152 .radu = He).100 okr/min okr/s = 100. (H b radu pri optimalnim uvjetima (7Jmax).stvarnorn radu pri prikljucku pumpe na cjevovod d .10 nq odgovara 1.. K a r a k t e r i s t i k e turbopumpi (i ventilatora) Pri konstantnoj brzini vrtnje n dobavna visina H. iako su zapravo samo radijalne pumpe centrifugalne. korisnost 7J i snaga P potrebna za pogon sisaIjke ovise 0 dobavi qv (koju mozerno mijenjati priguSivanjern). C . . na prazno (H = 0. da bi pri dobavnoj visini HI = 1 m dobavljala qv..Turbopumpe Turbopumpe su skupno ime za radijalne i aksijalne (rotacijske) koje djeluju po Eulerovim zakonima za turbostrojeve.. nq = 0. nq = 1. 600okr/min manja brzina vrtnje. = 1 m3/s. izvedena za dobavnu visinu H (m). (Prividna nekoherentnost velicina u toj jednadZbi otpada.

!!L n2 hs je vertikalna kapljevine visina hsdop iznosi J:!L = H2 udaljenost u usisnoj () .. . Kilo turbostrojevi..11' Ir kllvilacijski koeficijent oza pumpe (po Stepanovu) ovisan 0 brzohodno. i tzv. ventilatora nq = 0. ..1"1 I'llImJcni brzine vrtnje od nl na n2 mijenjaju se za jednu te istu sisaljku 1""Ink 'Iv.oH .1111'1 (okr.!!L 2 n2 osi pumpe .p = e (! = H (!g IIdJr Je (! gustoca dobavnog fluida.. Kllrakteristika ejevovoda t:. .lnlll napllnjena tekucinom. .. dobavna visina H i snaga P po zakonu afiniteta 3 ~ QV2 ')_1"1111visina = . samousisnih sisaljki u kojih je 11IIIIIIIIIcnposeban uredaj da mogu usisati tekuCinu i kad je usisna eijev nnl"IIIJena zrakom.17 .zbog male gustoce plinova - ne uzimamo u obzir geodetsku vl_lnu h t:. pri eemu je nl = 1 okr. Ventilatori Venlilatori sluze za transport plinova i para pa su zapravo sisaljke za I'!lnnvc i pare u podrucju njihove nestlaCivosti.pr+ !IT na: Vcntilatore dijelimo takoder prema brzohodnosti radijalne aksijalne (propelerne) Karakteristike (vldl str..Ivlllnll nesuvislost u toj jednadZbi ne postoji. 152).!!L n2 povrlini ulaznoj Io.1 .fJ == P2 (pri () . obieno izraZavamo prirastom (»skokom«) tlaka (»naporom«) /\/' t:.f111. ako pod nq razumijevamo I" lI!lmcnzijski omjer nr/n. vec se mora usisna dl"v lIupuniti tekucinom. . 10 okr. medutim.. ugraduje se na njezinu dnu odbojni (»nozni«) vVlltll ili zaklopka.Ima.ls) J'lIrhopumpne redovno ne mogu same usisati tekuCinu..n) lid povr~ine I )III'IIAlcna usisna posudi (crpili~tu).. ~ ~ (!g - hrs .287 nq 4/3 1I'. odnosno dobavnu visinu H izraZenu 11"IUpeU fluida.pc = P2 - Uj2 PI + t:.likom ~to - .67 okr.. Da bi usisna cijev i za vrijeme pogonskog prekida II. 1.lmin nq = 1. 1000kr.ls = 70 ..ls) o == 0.ls = 6.pc (= He (!g) naeelno je jednaka onoj za pumpe . oni se pokoravaju istim zakonima kojima i turbopumpe.."mu ~Io prirast specificne energije e.III. 600 okr .Imin u naeelu su sliene karakteristikama turbopumpi 153 .

. Srednjogorske rijeke (»c« vodne mase qm ili volu- proljeee i ujeseo.VODNE TURBINE Vodna soaga Po dana je raspolotivim protokom menskim protokom qv i korisnim padom H Po = qmKH = qvl}K H gde je I} gu5tOCa vode. ovisan 0 vlafnosti . I . rame vrste iurbinskih definirano u mel1unarodnim propisima za primopredaju vopostrojenja dnih turbina.) iIi 9 mjeseci (Qv'9)' Nejednolikost protoka izravnavamo akumulacijom vode u vrijeme veCeg protoka odnosno manjeg potro~ka.. 35 godina). 0 razlici vodenih razina na najvi~m mjestu i na izlazu iz turbinskog postrojenja) te 0 gubicima hr u dovodu (cjevovod.. U posebnim slu/!ajevima vi~kom energije u vrijeme malog optereeenja crpimo vodu u visoko sm~tene akumulacijske bazene. 1 U1UIVV VlYDWlIXXXlJCD '~ npr. Akumulacija moze biti dnevna iIi tjedna (brane) iIi godi~nja (dolinske brane)..mi. jo~ i protoke koji godi~nje traju (ukupno) 3 6 9 12 Irop"Jt lu m. Radi prosul1ivanja rentabilnosti postrojenja i izbora turbine ustanovljujemo osim naji' I . veeeg i najmanjeg protoka (qv. zbog /!ega se srnanjuje geodetski pad.) I . . Geodetski pad h mijenja se s promjenom protoka.za.. armature itd. . .. Visokogorske rijeke (»a« . Proto1C je. Sava) imaju po dva rnaksimuma - ~ u ~ Korisnj pad H ovisi 0 geodetskom padu h (tj.npr.mu i qv. . Primorske rijeke (»b« .godine (su~ne i vlaine godine). Pri ocjenjivanju protoka uzimamo u obzir njegov prosjek kroz duzi niz godina (npr.MOrnO I 3 mjeseca (qv. a osobito razine na izlazu. 6 mjeseci (qv. da je odatle u vrijeme vrinog optereeenja iskori~tavamo. kad se u visokim planinama tope ledenjaci.. 154 . Pri razmjerno malom padu njegovo je smanjenje vrlo - I osjetljivo i moze unato/! poveeanom protoku prouzro/!iti smanjenje vodne snage Po. Drava) imaju najveei protok u kasno proljeee i rano Ijeto.. Poveeani protok izaziva porast vodenih razina.npr. Neretva) imaju najveeiprotok u doba zimskih ki§a. osim toga..) H~ h-hr Tomo odredivanje raspolozivog pada H je .]). Protok je ovisan 0 karakteristici rijeke kojoj pripada odrel1eno oborinsko podru/!je..

!'!nllJeIl urbine t I "Clretska snaga Po turbine jednaka je raspoloZivoj vodnoj snazi Po = qme = qrngH = qv(!gH ~oIlt.k kroz turbinu. Ovisnost 7J=f(P) pri konstantnoj 111.6 0).75.kaplanove turbine IIrzobodnost turbinll (specifiena brzina YlllljC) nq - 'I 1~---------------0. koJc uzimamo u obzir unutarnjom korisno~cu 7Ji Pi = 7Ji Po n Unutarnja korisnost turbina (umnozak hidraulicke ~orllnosti 7Jhi volumetrijske korisnosti 7Jv. (Koherentnost veliCina nije naru~ena ni ovdje ako pod simbolima Hi qv III/.1111 vrtnje n prikazana je dijagramom u kojem krivulje znace.2 o o 20 La 60 80%100 - p I'lIkllzuje kakvu bi brzinu vrtnje morala imati geometrijski slicna turbina. i to razlicito za razlicite s razllovrsnim sistemima regulacije.'1"" odnosno qvznaci maseni odnosno volumenski I'. p ~Itonove turbine F' sporohodne francisove turbine P' . .0.brzohodne francisove turbine pr . da bi pri kllrlRnom padu HI = 1 m gutala koliCinu vode qV) = 1 m3/s.85 7J= 0. .lImijevamo bezdimenzijske omjere HI/H i qv/qvI') 155 . 0.95 I!rektivna korisnost turbina iznosi: za m\lnje turbine za veee turbine 1111 i ne h lHektivna korisnost ovisi 0 promjeni opterecenja P. ~llIdcna za korisni pad H(m).o. liIektivna snaga P smanjenaje jo~ za mehanicke gubitke (ukljuciv~i gubitke "'I"IRon pomoenih uredaja. 7Ji = 7Jh7Jv) IlIko nvisi 0 njenoj brzini vrtnje pa je dobra samo pri odredenim brzinama \IIIIJ~ (n'). Unutarnja snaga Pi smanjena je za unutarnje gubit~. za koje su izvedene turbinske lopatice.).0.85 . . ~to uzimamo u obzir mehanickom k ollRno~cu 7Jrnodnosno efektivnom korisno~cu 7J = 7Ji7Jrn P = 7JrnPi = 7JPo P = 7Jqme 7JqmgH= 7Jqv(!gH = 7J= 0.propelerne turbine K .". . protok qv (m3/s) i brzinu vrtnje n. regulatora itd.

normaIne .j(!g.0... 105 0..37 nq okr.16 0. B r z i n a v r t n j e vodnih turbina prilagoduje se trafenoj brzini vrtnje gonjenih strojeva.3.0. . Vodne turbine za velike padove imaju manju brzohodnost. 55 0. 45 45 .75. .. 70 70.100 okr.hd)fH gdje SU:Pa . Brzohodnost nq odreduje se (na temelju dijagrama ispitivanja) u ovisnosti 0 minimalnom dopu~tenom koeficijentu kavitacije umin (Thominog broja) Umin '" (p.08.33.' koju turbina moze postiCi u slueaju potpunog rastereeenja i potpuno otvorenih privodnih lopatica (»pobjegnuce«) mnogo je veea od normalne brzine vrtnje n i iznosi: kod peltonovih turbina kod francisovih turbina kod kaplanovih turbina nmaks = (1. bit ee brzohodnost nqi = nq Vi Geometrijski slicne vodne turbine imaju. 511.izdrZati i najveeu brzinu vrtnje nm.100 100.1.2. Turbinu odabiremo tako da ima pri trafenoj brzini vrtnje najbolju korisnost 7J..8.0.s jednom sap.5...8.801 Izbor turbine ogranicen je kavitacijom. . svi radi sigurnosti rotirajuCi dijelovi turbine i prikljueenih strojeva moraju u slueaju gre~ke na regulatoru ..67... .. 2.22 20 .350 Peltonove . - 156 . Redovno su to elektrieni generatori koji imaju odredenu brzinu vrtnje (vidi str.02. . istu brzohodnost nq. . a one za manje padove vefu brzohodnost.. Podruga upotrebljivosti Vrste turbina pojedinih vrsta vodnih turbina: H m 2000.. .zracni tlak. Najveea brzina vrtnje nm.1.9)n nmaks = (1. .sporohodne ..1.9.1)n nmaks = (2.. .5 5..s vi~ sapnica } Francisove .visina difuzora.. 266). . ...ls 0.. .17.. . .Ima Ii turbina vi~e (i) sapnica (kod peltonovih turbina) Hi vi~ rotora na istoj osovini (kod peltonovih i francisovih turbina).17 55. .. Medutim.. hd . ...brzohodne 500..67 Propeleme Kaplanove } nq = {(Umin) 35.lmin 1. ..75 105. uz slicne protocne uvjete (slicne »trokute brzina«). Regulator koji pravilno djeluje mora sprijeciti da se pri normalnom radu vrtnje turbine poveea iznad dopu~tene vrijednosti. 35 1.0)n Pri normalnom se radu brzina vrtnje turbine po pravilu ne smije povecati vi~e od 10%..3.

prvobitna temperaturnog . pi~mo Q = cm(T2 - T1) Vrljcdnosti specificnog toplinskog kapaciteta pojedinih tvari razabiru se iz Iolhlkll na str.konstantna.hlhrllno . V = Vo[1 + P(T p- kubiCni koeficijenttemperatumog bit ee - To)] raste.. vrijedi I = 10[1 + a(T - To)] KUllficijent raztezanja a pri vi~im temperaturama ""MIIIII cvrste tvari dane na str.u najpriI'fII. n 'illllltramo Ii da je koeficijent a konstantan. Vo . "lIIlIlramo Ii koeficijent P konstantnim. Njegove su I ~uhlcni koeficijent rastezanja P pri vi~im temperaturama . 169 do 191. K ubi c no 11111'III dT iznosi II. p . Illrtlnusi za tekuCine i plinove dane na str.'ciIiCni top6nski kapacitet IlIplina dQ mijenja tijelu mase m temperaturu dQ za dT = cmdT .lltalpijaje odredena izrazom = U + PV 11 IlIm je izrazu U . U'idealnih je plinova .volumen).ishodi~te (npr.t Ijl'm slueaju .llIra.. gdje je h = O.Tt) . Vrijednosti '111I'1'llicne entalpije za pare sloune su u tablicama na str. 157 . Mjerimo je u Jlkg. str. Njegove su vrijed- te m p e ra t u rno . 'i prosjecnim specifienim kapacitetom racunamo kao da je konstantan.TOPLINA "1.IllIII il. a pV vanjska energija (energija 1'. inaee opeenito ovisi 0 temperaturi i 0 tlaku.prvobitni Yllhullcn...'lIhcllim kapacitetom« izmedu temperatura TI i T2 Cmed = f cdT/(T2 H . Il.IJ" MII: raste. 'I't'mperatuma I in ear not 11111' dTiznosi III ~IIII' MU:a -linearni koeficijent - raztezljivost (dilatacija) e m pe rat u r no r as te z a nj e zbog povi~enja temperadl = a/odT rastezanja (K-1). 11''p~cificni toplinski kapacitet tijela (JlkgK).' dV r a s t e za nj e zbog poveeanja tempera- = P VodT rastezanja (K-1). 10.Spccificna entalpija h« je entalpija jedinice mase s obzirom na . 158 i 159. 163 i 212 do 217.unutamja energija.tlak.po volji . .". V . O°C). l'lll>romjenljivom specificnom kapacitetu racunamo katkada s "prosjecnim "1. a za vlafni 'Iolk 1111 194 do 197. 'ill1l1lramo li c konstantnim. 159.

. . .. 0...000 0273 0........Linearni koeficijenti Temperaturno podrucje.....CrNi .000 0274 0. . .. . I 0.0000165 0. . .... . . . .. I 0.. . . . ..legir.. .... ... I temperaturnog I rastezanja at (K-1) O...0000165 . .0000095 0.. . ..0000360 I kobalt .000 022 8 0.0000194 I i 0. . . . . . . I ..... ........0000209 0..000 004 6 I I platina . .. 0... 0.0000102 I platina-iridij (10% Ir) . 0.0000129 metali 158 L . .....0000141 .. . .000 0220 0. ...000 008 4 0. I 0..000 017 5 0. . ..000 0160 0... . .. ... .. . zlato feljezo .... ..000 0142 0. .. .. 0..... . 0. 0.0000045 0... ... .......0000168 0.1 %C .. i 0. .0000190 I.0000102 0..0000152 Slitine: bronca (kositrena) crveni lijev ... ... . .0000180 0. ..... . ..0000090 0... .... . sivi lijev silumin tvrdi I I 0.. novosrebro.. .. ... ......000 0090 0. ...0000260 I magnezij . . I kadmlJ. . I3%Cr .000 001 5 0. srebro . .. .0000104 0. .0000152 I konstanan ...0000292 0.000 009 5 - 0.. 0.... cink iridij . .0000045 0.6%C. .. .000 003 4 i 0.... ..... .0000052 0.. ... .0000120 I 0.. 0.. .... . . Ni)..000 023 8 ......IOO°C 0. molibden nikal olovo . . ... .0000123 0.0000197 0... : 0. ..0000117 0. ..0000152 I I I 0. ..0000180 0.. . . .... ...000 029 8 mangan . ...... 0. .000 005 5 I I 0....... .... ..... ...... .0000130 I 0..: ... .. duralumin manganm i I I .. ..0000168 0. . .000 006 5 I I I I i 0... . .........0000181 i 0..000 023 5 . . volfram ..... 0. ..invar (36% . .. ..neleg...500°C I O.0000267 krom .....0000138 0.. .0000105 I 0.. .0000130 kositar ... . .0000184 - I 0. oolooO°C Kovine: aluminij bakar . . i 0.. ... .0000115 eelik . . .. . 18Cr8Ni. . mjed (mesing) . ... (cisto) ..

.. .0000082 0.. .0000126 0.000200 0..000106 0.003 662 0. .. . ..... .. lIuklo. .. .0000072! 0.000 160 0.003 850 0..0000123 0....000 006 0...003 726 0. I 0. .0. .1000°C Nckovine: htlton ... coluloid .jensko ..000 002 0....000 009 3 0.. . .000 520 0....000 0005 Kubicni koe/icijenli raslezanja P (K-1) Kapljevina voda 0 °C 10. .000 012 0...0000139 amniI. I'olivinilklorid . .000 060 0...000 380 0. .000 008 I .000 180 1 20.003 661 Plin ugljicni dioksid ugljicni monoksid vodik sumporni dioksid idealni plin amonijak argon duik helij kisik neon I I P 0.. .000 110 I 0.000 003 6 0. .000001 3 ' . knrund.. . .... . . Iloliamidi. 0..000 097 0.. -kremeno .lImpor .000 090 lemperalurnog 0....C 60°C 100.000 003 5. ..000 080 0. .500°C 10..000 101 0.001 150 0.000 008 1 - 1 0...15 159 ....003 670 0. .....000 740 0.001 200 0. ......0000005 0.. ... .0000064 0... I I I Plin i P 0.. ....000780 0.003 676 0.IOO°C 0...003 674 0.. ... upcka . ... I 0.003 660 0. I'orculan. .. . .. ... 1 i l IIOllmanl IImfll .. . . .000 550 Kapljevina benzin benzen (benzol) etanol (alkohol) ulje za mazanje pentan propantriol (gticerin) terpenlinsko ulje transformatorsko ulje ziva P 0.... rnnanezija (MgO) .. .. ..... .C 200°C 1 P -0.. . . .0000043 I i ' 0. . .003 802 0.000 0040...003 674 0....Linearni koe/icijenli I'omperalurno podrucje: I temperalurnog : raslezanja (1 (K-1) O.003 661 = = 1/273.0... . . . .0000006 I I I 0.000 690 0.000 540 0. ..C... . I I 0..000 0030 0. . .

gdje je s = O.). .« (Mayer.) Dovodenje iIi odvodenje topline Q uzrokuje promjenu unutamje ener. Njene vrijednosti za pare dane su na str.so).So). a da pri povratku ne ostane u prirodi nikakav trag (npr. »Specifiena entropija S« je entropija jedinice mase racunana s obzirom na . mije!anje itd). prijelaz topline. Ljubljana (SV 1955/1 i SV 196211-2). Z. -dW = utro!eni rad Entalpijski teorem: H2-H. U tom je izrazu dQ .OSNOVNI ZAKONl TERMODINAMIKE Prvi glami zakon termodlnamike »Toplina je ekvivalentna mehanickom radu. Joule.) na toplije tijelo. 160 Te je nazive uvea prof.ishodi!te (npr.« I Po tome razlikujemo: a) povrative procese. a So entropija tvari pri stanju okoline (To. 1851. Po)' An erg i j a. = Q-W Drug! glami zakon termodinamike »Toplina ne prelazi nikada sama od sebe s hladnijega (Clausius. kod O°C). +dW = dobiveni rad dW=-Vdp -dA.specifiena entropija tvari u promatranom stanju. E k s erg i j a. kojoj je entalpija H i entropija S: E = H - - Ho je entalpija.specifiena entalpija is . 1850. »specificna anergija« b = To(s . Entropija je za sve povrative procese odredena izrazom dS=dQ/T. kompresija i ekspanzija itd.To(s .promjena topline pri apsolutnoj temperaturi T. prigu!ivanje. trenje. tj.so).ho . E je maksimalni tehnicki rad !to ga s obzirom na stanje okoline (pri temperaturi To i tlaku Po) mOZemo dobiti iz unutamje energije tvari Ho To(S . To(S . tvari pri tlaku i temperaturi . Rant. Mjerimo je u Jlkg K. Entropija se zatvorenog sustava pri svim nepovrativim procesima poveCava (dS> 0). isparivanje i kondenzacija. ho i So su specifiena entalpija i entropija okoline. 1843. »Specifiena eksergija e« je eksergija jedinice mase: e = h . 1842. Thomson.So) je dio unutamje energije iz kojega ne motemo dobiti tehnicki rad. odnosno promjen entalpije Hi tehnickog rada W (dobivenoga ili utro§enoga): ~ dQ = dU + dA +dQ = dovedena toplina I dQ = dH + dW -dQ = odvedena toplina Za slueaj mehanicke r&VDoteZe OZemorad izraziti tlakom p i volumenom JI m dA =pdV +dA. one koji su moguci u jednom ili drugom smislu. koji su moguci samo u jednom smislu (npr. gije U i apsolutnog rada A (dobivenoga iIi utro§enoga). i b) nepovrative procese. gdje su: h .po volji odabrano . 169 do 191.

PromjeDe staoja tvari 1'111"'111*'111 staoja odredujemo uglavoom: VOlUmeDV. tehnieki rad W povra """111 IIlrvo od te krivulje 'fPdV W= -fVdp 11 1.Ill ~""\IJk~ oa satu. . konst. vidi stiku!).. negativni su i rad Ilk (dohlveoa) (Q < Qo). U idealnom su slueaju (bez gubitaka) adijabata i izen11"III. '11""11111111 A.IIJngramu predoeena je toplina .III""llcnl:. koji odgovara procesu pogonskih strojeva. rnd I1 I'I ..dijagramu dobiveni rad Wk' u TS-dijagramu razliku toptioa Qk: Ill' Wk = Qk = Q Qo . c 11 11 I 0 v k r u z nip r 0 c e s teee izmedu dviju I 0 I.I 1"''''"111111 ispod krivulje povrative I" "'lIlplII' 111I1I)a Q = f TdS 'V.QolQ " IIlcvokretnom kruznom pracesu (protivnom smislu u stici)..'IA I. 1111111'"dviju izoterma. odo...lIjllgrumu predoeeni su: apsolutni rad A povrsinom ispod krivulje 1"""1"'11" 111I1I)n..\ . koji odgovara Wk (utroseni) i razlika toptioa I'"'' ". U dovedena. u smi.To)8. tlakp. I"" "'lIf \lmcc:1'enezatvoreoom krivuljom povrative promjene stanja predstav111111 J'.uloplioskih pumpi. a Qo odvedeoa toplina It' VIt). I Mf/. KruZni procesi 1llIlo"lnom (bez gubitaka i sI..11. ati ona moze biti proizvedena u samom sistemu zbog I ""1111'"111. temperaturu .lclska korisnost krufnog procesa I' 'lk -= WklQ = 1 .k Irristicnije promjene stanja: 1"lIhurll izobara I kOllsl p = koost ~'~ V J izoterma izentropa " T = konst S = konst ~ - v '~LL J J '\dIJllblll"« znaa promjenu stanja pri kojoj toplinu niti (izvana) dovodimo IIItI I" tltlvodimo. tehnieki rad Wi toptinu Q..) desnokretnom kruznom pracesu (tj. - 'lIollll\ki prirutnik 161 . Za nj vrijedi i Qk = (T .S ""III'ljletska koristnost iznosi '1 1 TolT (Thomsonova jednadZba) - .

vidi str.Cv = R Cv = R/(x - 1) Entalpija plinova specifienaentalpija h = f cpdT + C. du ./P2' Specificni toplinski kapacitet plinova . no mnogi se realni plinovi po svojim svojstvima tako priblituju idealnim plinovima da za njih vrijede s dovoljnom tocno~cu navedeni zakoni.01325 bar iznosi Vm= RmT/p = 22.koji pri O°Ci tlaku 1. CO2.re da se pokoravaju zakonu Boyleovu i Mariotteovu (pV = konst pri T = konst) te Gay-Lussacovu (V/T = konst prip = konst).4136m3/kmol Prema tome vrijedi za sve plinove (molne mase mm i gustoce p) Vm = a za plinove medu sobom mml/mm2 = mdp. Opca plinska konstanta (umnotak molne mase mm i plinske konstante R) jednaka je za sve plinove i iznosi Rm = mmR = 8314. U prirodi nema idealnih plinova.IDEALNI PLINOVI Pod "idealnim plinQvima« razumijevamo tako visoko pregrijane pa. Pri malom tlaku i pogotovu jo~ pri visokoj temperaturi motemo zakone idealnih plinova primijeniti i na H20. Iz se molne se entalpije vrlo lako mote izracunati specificna entalpija h = hdmm' 162 . C2H4.promjena temperature. Mjerimo je u J/kgK. dT . molna entalpija hm = mm f cpdT + C Podaci 0 molnoj entalpiji hm najpoznatijih plinova'11alaze na str. Tehnicki osobito vaZni realni plinovi jesu: jednoatomni dvoatomni vi~eatomni He. 163.promj'enaspecificneunutamje energije (u = U/m).promjena specificne entalpije. Jednadtba stanja plina povezuje tlak p. zrak CH4.pri konstantnom volumenu Cv = du/dT gdje su: dh . 164. odnosno specificni volumen v Hi volumen V te masu m i temperaturu T: pIp = RT pv = RT pV= mRT R = plinska konstanta.pri konstantnom tlaku cp = dh/dT . Ar H2' N2. koja ovisi samo 0 sastavu plina. Vrijedl)osti za R . gustocu p.34J/kmol K Avogadrov zakon 1 kmol bilo kojeg (idealnog) plina zauzima pri jednakom stanju uvijek isti volumen Vm. C2H2. O2. P. S02. izobarski izovolumetricki Omjer specificnih toplinskih kapaciteta Razlika cp specificnih x cp = xR/(x - toplinskih 1) kapaciteta = cp/cv . C2H6. CO. NH3 itd.

lInk ""lIlIllnk IIIIIII"llIe IIH Ililt 1IIIIIIIklm HWIIIlI 11I11I"lIlIkle 11IIIII1U J ) ""'I"III~11 11111 1'I/ll. C.5 -10. Cv .7 164.27 1.11.4 77.2928 1.66 1. simbol He Ar H.4290 1.0 -30. I .7 184.7 Specifina topl..m .06 17.01 44.5 308.11. C J/kK 5237 523 14245 1038 913 1005 1042 820 607 2055 1511 2156 737 561 1612 1729 .0830 1.07 110 .0 -194.2 gustoca Tv K 4.4 49.. N.7168 2.C i 1.1 154.8 33.28 48. 0.3 384.40 1.7 34.7 -83.1 111111101 ".C.H.6 518.7 13.9 188.lIlIkll .04 50.6 (1 kg/m' 69 531 31 311 430 310 301 460 524.0 296.CI CF.7 -140. SO.111 tit III ...0 + 157.016 28.2604 1.2 79.25 1. kg/m' 0.1 51. 1 . VeliQne kritinog stanja tlak gust.3 -147. C.01 64.7713 1.9768 2.6 78.9 -122.4 -239.20 I'rl (I.6 308.9 113.30 1. 163 . NH.2 430.5 133.8 129.8 40.66 1.3560 1.4 +35.32 1.5 405.02 32.40 1.6 -161. 235 231 162 370 555 216 210 1.6 specificni 1'1111 temperatura Ik .0 -103.9265 0.2 289.2 319.11.3 +35.7 276.49 120.ft('i kriticno stanje plinova Kem.8 -183.7 282.I~ '"~ 11.7834 0.40 1.9 28. -" Pri O.1785 1.8 189.6 toplinski Pk bar 2.hl~l~ II.03 26.013 25 bar) Iv . .0899 1.C -267.04 16.05 30.4 -83.C -268. GustoCa.8 287..1709 0.3 126.01325 bar.40 1.7 194.8 -195.1 -118.0 +143.7 68.7 259.29 1.9 50.0 -191. kap.2 169.96 28. '" ~ III~ - III . Vrelite (pri 1. Tk K 5.2 +31.3 66.14 1.94 2.9 190. I 11 Ill.11 1 1.3 87.0 -33.2505 1.00 28.3 20. 1'1111 Broj atoma u molekul.5 -88.9 -185.CI. CH.= 5!.2 243.4 37.H. 111111'.5 -78.6 111.0 33.9 -252. 1 1 2 2 2 Molna masa mm kglkmoJ 4.4 90.H.0 kapacitet.5 +9.I 11 . C.8 488.26 1.\'ka konstanta. (1.n.2 81.41 1.1'1.3 + 132. 111.Toplinska svojstva plinova I 'I~/I.3 150.7 -24.3084 5. 2 3 3 4 4 5 5 5 6 8 Plinska konstanta R Jlkg K 2078 208. CO CO. I~II. CH.003 39.2 4122 296.8 296.0 304.1 1 .0 63.7 416.5 249.4 132.5 46.9 73.31 1.1 +111..2500 1.8 -140.7 263.

Molna enlalpija hm plinova pri kOnslall/nOIll Ilakll p = 0 (bez obzira no disocijacijll) Temperatura I T °C K 0 273 100 373 200 473 300 573 400 673 500 773 600 873 700 973 ROO 1073 900 1173 1000 1273 1100 1373 1200 1473 1300 1573 1400 1673 1773 1500 1750 2023 2000 2273 2500 2773 3000 3273 Temperatura I T °C K 0 273 100 373 200 473 300 573 400 673 500 773 600 873 700 973 800 1073 900 1173 1000 1273 1100 1373 1200 1473 1300 1573 1400 1673 1500 1773 1750 2023 2000 2273 2500 2773 3000 3273 164 hm H2 0 2897 5819 8765 11 690 14630 17610 20 620 23 630 26 690 29 790 32 970 36 140 39 380 42 660 45 960 54 380 63 040 80 960 99 500 kJ/kmol I N2 I 02 0 2951 5982 9113 12360 15680 19070 22 520 26 030 29570 33150 36 750 40 390 44 040 47720 51450 60 860 70410 89 890 109 900 I 0 2918 5860 8845 11 880 14970 18 110 21320 24610 27 960 31360 34 790 38 260 41760 45 290 48810 57 770 . 66810 85190 103 730 Zrak 0 2913 5865 8858 11920 15040 18260 21480 24 830 28210 31620 35 080 38570 42 070 45 630 49190 58190 67 330 85 330 104 600 hm kJ/kmol CO 0 2918 5860 8866 11 920 15050 18260 21520 24 870 28 250 31690 35 170 38 690 42 240 45 750 49310 58310 67440 85 940 104 500 I CO2 0 3839 8079 12 630 17410 22 500 27 700 33 060 38 490 44 080 49 690 55 460 61 240 67060 72 920 78 860 93 720 100 400 139 100 169700 I S02 0 4077 8498 13210 18150 23 250 28510 33840 39 250 44 750 50 270 55 840 61450 67 100 72710 78 360 94810 106 900 139000 164 500 I H2O 0 3361 6798 10 320 13 960 17730 21 600 25610 29770 34 060 38 340 42 900 47470 52 130 56 970 61 790 74 340 87150 113 800 141000 .

/T2 "'Iollltni rad A = p( V2..-h2) .-H2 = m(h. ..-I T.-1 I '..Povrative Oznake promjeoe stanja ptinOYB str.) = m (T2.na .-I mR =(T.T~ = H.(T.>=-A .TI) I. T (P) 1 "~1 = konst "Iolnlni rad A = ~.nllllni rad A =p..T.V.'..) (P2-P..ohora V=konst p/T=konst(=mR/V) p.) IIIhnlCki rad I"pllna '" I.rntropa S=konst I'V' konst TV"-.-1 .VI-P2V2> ..J mCp(T2.-I .-I [ ~ 1 T2 P.T~ = mc. P2 W=A Q = A = W= T(S2-S.T2) .. .T.V.olntni rad A =0 Iphnl~ki rad W= V(PI-P2) R v Q = mc.ln=p..) 1"1.. . = konst .-1 [ ~ .VI) = mR(T2 .olerma T = konst P V = konst (= mRT) (Boyleov i Mariotteov zakon) P.-1 .lnVI P2 = mRTln V2 = mRTln~ V..T. otHHa P = konst V/T= konst(=mR/p) (Gay-Lussacov zakon) V.V. =1-= -(P.> = m -(T2TI) = -(V2V.. = T. "-I ] IIIhnlCkirad pri izentropskoj promjeni staQia (= teoretski rad toplinskih "tnJcva> W = "A = mCp(T.hnll!ki rad W= 0 lopllna "R "P " c....(T2. 157 do 162 veliana ...-1 () ( ) 1- !2 "~I ] =~ I- () V./P2=T'/T2 "".lInn .o"lIna Q= 0 165 . =P2V2 V2 PI ~".V.V./V2 = eie.-I I...

c = c. PrigaSiTBDje o plinova vrijedi: je nepovrativa promjena stanja za koju kod idealnih izentalpa h 166 = konst T = konst .iezini posebni slueajevi.e) Poli tropa predstavlja opcenitu promjenu stan.-P2V2) PI T2 [ ~ n:l = PI VI 11 n-I TI * kao opeenita - - obuhvaea sve prije na.. L. 101 promjene stan. Usporedba politropa politropa izohora V = konst izobara P = konst izoterma T = konst izentropa S = konst n :too c c.ia koje su samo n.- n-IC n-I VI n-l V2 n-I A = PIVI 1n-I TcbniCki rad Toplina Prol1\iena st~a vedene povrative p n-I mR =-(TI-T~ n-I W=nA IC-n Q=-A IC-I po politropi =- PI VI () ] [ () ] (1-.V. cp :too o 1 IC= cplc.)=-(P.ia pri kojoj je promjena temperatu upravno razmjerna dovedenoj iIi odvedenoj toplini dQ = mcdT P VI' = konst Apsolutni rad n= c-c c-c.

=1 temperatura n konst I n Lm.!EL R. T/V temperatura n smjese p = p' + p" + .'. ~ . ."I'~I e+Ne+Kr+Xe 0.2." I' 8Uparciialni tIakovi pojedinih plinova u smiesi (DaItonov zakon) PI = pVI/V pz = pV2/V . T= .lhllll .1o.=1 Jf m' (1. . = PI + pz + .=1 I n ..."ldJnlni volumen -"llIlIIen smjese V' = (PI VI/Tt) ..=1 167 .. n oznacujemo veliCine koje pripadaju pojedinim sastavi1 II"II'~ 11Iml.I) q". '1. T/p smjese V=V'+V"+.l. .T. p = T= Lm.. ..01 0.cv.cv.003 MlJr... I m .!ELh..=1 '111111111% "" .- I --L Cvi m h - . .cp.=1 n !.T.=1 cu...=1 Lm. MII~.Smjese idealnib plinova 111I. 111I11'.'llIenl toplinski kapaciteti i specificna entalpija smjese: n n C'.nJe pUnova (nepovrativi proces) ." '1I11olulinova vrijedi ista jednadzba stanja kao i za homogene plinove p pV = mRT 1'lIlIlkll knnstanta smjese R i prividna molna masa smjese mm f' .='\'~ m Cp. R= ~ m ..f(lIIlepri .c IIIhllllrlllmjcse IIH~11111010 1'1 V P = VI + Vz+ . . I Lm.=1 n '\'V (1= ~ ..flll'lepri V = konst 1IIIIIIIjlllnllak p'= (PI VI/TI) t Ihl~ Imjese Itl MII~..cp.

(P. povecanja volumena pri isparivanju if - v' i diferencijal- nogkvocijenta dpldT: r = Ts (v" .: . 1) s = s" + f cp (dTI1) Za pregrijanu paru sastavljene su razne tablice 0 parama.za zrak (ako uzimamo u obzir odstupanje od ideainih plinova) na str. = s' + x(s" . npr.----- . Obiroo smatramo pregrijanom onu paru koja nije pregrijana mnogo iznad temperature zasieenja i nju moramo raronati po posebnim zakonima za pregrijanu paru. Pregled ~ireg podruqa (zasicene i pregrijane) vodene pare prikazuje posebno zorno Mollierov h.m 0 k rap - pare i (1 - t e k u c in a (bez pare). v. v.PARE Zasicena para je smjesa dviju faza: tekuee i plinovite. RazliCite veliCine stanja pare. 1) h = h" + f cpdT cp = h (P. 169. (dpld1) Pregrijana para r = h". s) funkcije su tlaka I temperature: pv = RT + t. 170 i 171). koja u jedinici mase sadrfi x dijelova suhe x) dijelova tekuCine. napose gustoeu (l.s') - Qapeyronova jednadfba prikazuje toplinu isparivanja r kao funkciju temperature zasieenja Ts. S obzirom na x je zasieena para: (v rei a) x =0 o < x < 1 . = v' + x(if v') h. dok se visoko pregrijane pare postupno pribli2:uju svojstvima idealnih plinova. 172 do 174 i 188 v. Omjer mase plinovite faze (suhe pare) i mase cjelokupne smjese (suhe pare i tekuCine) nazivamo »suhoea pare x«. 168 L--. 175 do 187. specifi~ni volumen specifirou entalpiju h i specifi~nu entropiju s ozna~ujemo: pri stanju x = 0 oznakom pri stanju x = 1 oznakom " Temperatura i odgovarajuci tlak te ostale velicine zasieene pare pri stanju x do 191. s-dijagram (str. h. . = h' + x(h" h') s. Para ima u zasieenom stanju za svaku temperaturu tocno odredenu vrijednost tlaka. VeliCine stanja pregrijane pare (P. bez tekuCine). x = 1 s u h a par a (samo para. Za mokru paru (0 < x < 1) vrijedi: specifiroi volumen specifiroa entalpija specificna entropija = 0 i x = 1 nalaze se za najvaZnije pare u tablicama na str.v') .za pregrijanu vodenu paru na str.h' je realni plin koji je pregrijan iznad temperature zasieenja i ne sadrfi vi~ nikakve tekuCine. a r a.

04908 0.O?271 0.5 474.859 7.1 " IIMI III 11 III IINI ".987 6.01550 0. temperatur.2 191.641 5.0 365.1 322.03129 0.011 64 0.1 273.0 255.2 471.1073 0.7 686.1361 0.02703 0.311 6.063 29 0.030 5.8 309.8 223.1854 0.015 6.01072 0.4 207.9 371..03897 0.652 5.510 4.03444 0.004 512 0..629 4.106 6.172 7.04798 11.hl"lIllc za specifinu entalpiju 11.775 I v ml/kg h I kJ/kg 5 bar I kJI:gK 5.938 5.415 7.02014 entropiju 170.01811 0.479 6.'lrnll(l1) psolutnoj nuli.01365 0.01411 0.454 5.10 .1 476. "MI IIKI III 0 10 IIKI ItKI ItKI - 40bar 144.2 311.1273 0.7 219.6 374.071 1.2 686..02315 0.2 252.359 6.656 6.097 31 0.420 5.734 5.6 l.263 6.8 316.007604 0.424 6.t '1".356 1.II.1 686.8 s izabrano " 0.3867 0.868 7.9 473.007288 0.01936 0.9265 1.800 6.009 564 0.3 270.023 14 0.899 6.277 6.552 5.01750 0.2 686.005688 0.072 6.1 20 bar I 5.944 5.05380 0.1938 10bar 166.137 5.9 470.830 4.0 471.632 5.2 368. specifiena entalpija h*.668 7.4 100 bar 94.221 6.1 306.467 6.046 39 0.02496 80bar 109.567 5. " I " IIMI III 11 HI IIKI ""I I'MI 11.2 686.9 372.3 323." I""MIIIIIIIIIpllrn tkoji pri toenijem racunanju odstupa od zakona idealIIIIt 1'"1111"11) Topllnskasvojstvapr.7 248.584 6.06833 0.3J5 5.006 582 0.425 159.930 mIlks I h kJ/kg I bar 172.359 je pri I 0.495I 11.687 5.01097 0.01283 0.Zrak .056 6.0 195. n .023 22 0.1 I kJI:g K 6.1 262.2 686./1393 1I.890 6.6 183.3 364.1 " III 11 III I'M' IIM' HMI IIMI 0.03300 0.121 6.229 5.2 60 bar 118.1566 0.llIrllt volumen v.2716 0.4 686. tlaku p .009 955 0.403 5.0 221.1 361.07817 II. specificna entropija s.3 272.01529 0.026 7.685 5.8 373.0 319.142 6.204 5. h i specificnu 169 .900 6.5 475.862 6.843 6.2144 0.003 270 0.114 5.009 328 0.729 5.7 215.8 475.3 268.460 5.7K38 0.9 321.09766 0.8 686.

. o o N o ... g ...... ::}I o oD If) on 0 o CD o o . o o CD o o ... .....ai ........o ... o o o . ..... o o CD M o o CD M o o ..... M It) on Specificna entalpija h kJ/kg 170 ..... o o CD M o 5! M o o .. o o N .. ... M o ai If) a) If) a) If) .

:1 1.tHJ\ .Jt...l'N"NtJ'iJl'l\'. o o N '" o 8 '" 8 '" N o o '" N o o " N Specificna entalpija h kJ/kg 171 ..I'111JJ I'll' N I I'k'3\"'Nj'l"...V. :'::N '0 ::E 1 0> . ''''''\....... ...\}lt\j1\WfHJliJlJjf'fl:flv'tlf'?: ..I 1_'.1'.I 1 . .-"" IV IIIV IV . c:>...= I '6 !J.'.. "I"'" \ \ \..!.: Cl "'" :::.."'" :'\ i-IJ--PW f'l H N'V¥ N... \rt-! :::::- : g. 'g I :. .. 0 '" 0 0 '" N 0 0 '" N 0 0 " N 0 0 N N HI 1 '!.1\1 VV "" "'....."\.. I- : -LN 11JI N NN r\J{ J.m u....1'="1_'1""11>" \ 1 I .0 0 .'....S " Cl> "I '" 0\ . 5i 1'..)f-----i. u.

001 000 2 0.199 2 0.8 125.001 091 0.00 1 070 0.836 6.845 3 1.748 6.757 1.1510 0.954 8 7.508 0.01 41.307 7.992 2.001017 0.2 653.982 1.928 6.703 5 8.691 1.046 4.013 3 1.436 5 8.001 040 0.891 5 0.056 22 0.4 209.433 6.001002 0.001012 0.545 1.095 82 0.216 0.000 0 0.188 6.55 15.173 5 0 4 4 8 4 6 5 8 9 172 . specificni volumen V'.00 1 004 0.321 2.581 8 0.7011 0.40 32.01704 0.001 0.668 1 0.86 104.0 419.673 1.01227 0.924 10.392 0.296 3 8.614 4.363 7.783 0.4736 0.5 697.882 6.993 0.Zasitena Toplinska Temperatura Is .139 2.001 020 0.94 83.1234 0.0-1 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 105 110 115 120 125 130 135 140 145 150 155 160 165 170 175 180 185 P bar 0.155 4.98 57.893 3 7.419 1.3 567.208 1.3 482.705 6.791 1.4 77.181 7.0 293.296 1.001 0.001 033 0.311 6 0. h' kJ/kg 0.075 7.892 1.036 0.613 1.28 12.701 3.027 8.015 7.433 1.001 0.767 7 7.7 525.829 2.04241 0.193 0.001 010 0.911 0.001 080 0.355 1.001 029 0.001 096 0.977 1.542 0.202 5.9 334.0 546.001 044 0.239 1. V".001 036 0.6 167.791 6.2 251.1 440.739 1.417 1.001 102 108 115 121 128 134 svojstva pri '5' tlak p.559 0.6 632.504 9 8.3 230.1 785.008 7.687 6.006 112 0.528 7.8 675.001 008 0.008 718 0.134 7.073 75 0.224 3 V" m3/kg 206.091 2.1 763.00 21.5 503.455 0.001 023 0.93 25.419 7.131 3.638 3 8.158 9.001 026 0.134 3.3610 8.076 2 0.1 610.001 065 0.985 2.920 8.760 5.00 1 085 0.001 0.129 1.663 6.582 6.C 0.7 589.2 147.193 7.1 272.306 0.250 7.84 43.9 398.579 7.902 8.023 37 0.2 461.001 006 0.001 0.001001 0.9 355.183 1.480 1.7702 0.409 2.346 0.446 0.0010000 0.03 11.0 313.832 0.157 4 0.679 6.7 146.99 62.001 056 0.3 h" kJ/kg 2502 2511 2520 2529 2538 2547 2556 2565 2574 2583 2592 2601 2610 2618 2627 2635 2644 2652 2660 2668 2676 2684 2691 2699 2706 2713 2720 2727 2733 2739 2745 2751 2757 2762 2767 2772 2776 2780 s' s" kJfkg K kJ/kg K 9.001015 0.578 0 0.001 048 0.001003 0.9 376.8310 7.581 7.3 719.842 1.00 1 052 0.622 6.23 V' m3/kg 0.943 1.031 66 0.272 0.05 9.668 0.250 1 0.166 0.078 0.077 1.361 1.042 2.242 0.210 1.634 7.1 741.258 0.354 0.001061 0.001 000 3 0.473 7.24 19.572 1 8.684 1.001 075 0.2 106.026 1.385 5 0.5 188.

IIIII'III11U 0 do 374.15 1160 1185 1211 1237 1263 1290 1317 1345 1373 1402 14. 6 128.144 v' m3{kg 0.045 90 0.002 214 0.343 5.351 3. 98 6.010 78 0.428 6. 15.471 2.930 5.849 6.9 852.606 3.01993 0.104 0.10. 20 69. 5 '74.7 920.111 4.331 2. 46 80.001 199 0.001 0.001 164 0. 14 98.071 6.542 5.400 3.1 8 2 0 2 63 h' kJ{kg 807.127 0.504 6.15"C od 111"1111 '1anlulpijah'. 20 0.354 6.132 0.450 3.442 9 173 . 146.115 0.042 0.W.001 0. 93 92.071 45 0.17.001 473 0.1 .7 966.001 0.822 5.553 3.794 2.15 221.001 896 0.391 6.094 .030 0.669 5. s" v" m3fkg 0.001 209 0. .002 4.976 3.065 25 0.9 990.00 I 500 0.5 165.785 5.004 973 "~ '. specificna entropija s'.050 04 0.1.211 6.1\ \Ill \I.023 1.1 155.166 0.628 5.702 2.518 2. 6 0.00 I .06 59.08 21.656 2.501 3.425 2.78 4.156 0.161 3.00 I 425 0.12 1463 1494 1527 1560 1596 1633 1672 1717 1764 1818 1890 h" kJ {kg 2784 2788 2791 2794 2796 2798 2800 2801 2802 2802 2802 2802 2800 2799 2796 2794 2790 2786 2780 2774 2768 2760 2751 2741 2730 2718 2704 2688 2670 2650 2626 2599 2568 2530 2485 2428 2343 s" s' kJ{kg K kJ{kg K 2.!~ '\11 0.1.3 210.55 17.1.282 6.4 875.4 3. 9 120.465 6.52 .00 I 240 0.564 2.038 0.00 I 562 0.001 639 686 741 809 12.001404 0.246 6. 70 105.4 175.060 4.931 2.140 0.103 0. 48 . 04' 85.141 6.001 263 0.012 99 0.014 19 0.283 5.001 349 0.003 17 2 107.719 3.176 6.398 5.236 2.00 I 448 0.01686 0.958 4.708 5.208 3.747 5.318 6.88 55.001 229 0.449 5.001 276 0.001251 0.839 2.001 5.001173 0.115 3.001 142 0.885 2. 25. III J"" '"1 "Ill "'~ 11111 .059 65 0.001 598 0. 6 112.025 0.006 012 0.001 529 0.586 5.001317 0.780 3.021 65 0.1 71 59 74 13 73 54 51 If III 1ft.0 897.921 5.00 I 384 0.106 6..054 61 0.001219 0.001 157 0.01833 0.001 181 0. 94 50. 50 27.001 190 0.111 '.1.078 35 0.610 2.001 . \ '11 .001 149 0.008 799 0.009 763 0.3 1014 1038 1062 1086 1110 11.50 64.002016 0.006 940 0.16.662 3.966 5.5 829. I' hit r 110 I 11111 11 III I '11 11' I' III I '11 h".086 04 0.748 2.001 ."1"'I.378 2.8 198.036 6.001 289 0.303 3.497 5.218 5.022 3.24 19.255 3.032 0.068 3.895 5.55 99 1.015 48 0.06 20 2.I~ I~II \~~ \1111 IM 170 1 1.19 74.859 5.25 46.007 859 0.8 186.011 85 0.814 4.027 0.6 943.283 2.035 0.1.

772 1 0.455 1. spec.9 275.001 115 0.001 000 001 004 006 v" m3/kg 129.696 3 0.832 7.983 17.35 85.C 6.233 1.519 6.987 7.418 6.091 1.039 43 1155 0.02 0.34 60. h".4 475.337 6.758 6.00 1 048 0.oJ 0.1237 858.001319 0. 's.694 1.5 143.583 6.01 do 200 bar TIak p.01428 0.001017 0.530 1.001 027 0.433 7.9 391.001197 0.001 093 0.204 5.80 23.797 2.3 561.9 231.099 54 908. 7.001 033 0.360 7.9 0.8 113.001 030 0.202.032 44 1214 0. entalp.36 9.10 14.087 7.4 212.184 6.001 286 0.260 7 0.860 1.026 1.497 3.5 173.649 3 0.974 5.6 359.770 7.298 7.8 170.7 340.8 1.361 3.95 93.127 7. h'.001 020 0.230 8.725 8.001 068 0.3 120.620 5.229 3.002 037 439.12 0.240 2.51 28.3 0.4 0.6 251.1060 0.1943 762. entrop.0 324.4 151.2 0.254 6.7 417.08 0.6 0.046 2.001084 0.001 0.34 73.5 h" kJ/kg 2514 2534 2555 2568 2577 2585 2591 2602 2610 2618 2625 2637 2646 2654 2666 2675 2683 2696 2706 2716 2725 2738 2748 2756 2768 2776 2783 2792 2797 2801 2802 2800 2794 2785 2760 2728 2689 2585 2418 s' kJ/kgK 0.991 6.435 7.001010 0.145 1.605 6 0.9 233.74 18.46 121.462 2 604.6 295.216 2.776 1.893 2 0.138 2.83 49.447 2.9 191.747 4. s" P bar 0.646 2.0 289.1 0.5 3 4 5 6 8 10 12 16 20 25 30 40 50 60 80 100 120 160 200 174 Is .4 133.6 798.087 1.0 311.67 12.7184 h' kJ/kg 29.98 36.6 2.0 1.7 0. vol.001 0.001 177 0.001 015 0.595 7.819 6.3 317.001 252 0. spec.747 5.001 043 0.151 8.001 453 0.04 0.428 1.422 5 0. .001 012 0.12 75.001 101 0.3155 670. tl".5 0.8 250.240 3 720.672 1.04975 0.7 535.066 63 1087 0.3 365.533 7.001 039 0.06 0.660 6.091 0.4 0.001 159 0.53 45.671 7.18 41.832 1 0.3 263.520 9 0.8 158.4 179.5 272.027 3.25 0.6 151.001 127 0.07991 962.163 2 0.001 074 0.51 99.6 0.2 67.4 0.001 055 0.977 8. temper.208 3.941 0.891 5.732 2.9441 1.993 3.01 34..2 1.005 877 1 827 - .018 04 1408 1492 0.4 0.99 69.7 v' m3/kg 0.331 8.001061 0.885 4 0.001 0.052 6.1 0.45 55.63 104.4 223.921 3.0 1008 0.650 6.909 7.009 308 1651 0.001 384 0.001 527 0.09 64.0 2.344 2.374 7 640.361 1.476 8.894 6. spec.554 2.592 5 0.001 139 0.015 s" kJ/kgK 8.Zasicena vodena para (nastavak) Toplinska svojstva pri tlaku od 0.2 127.16 0.500 5.931 2.001216 0.0 201.'.9 188.89 81.6 0.023 53 1317 0.607 1.8 206.7 347.4 504.303 1.001 022 0.069 5.001 710 0. s'.001 008 0.253 4.

12 16.06 bar 0.449 8.0010002 0.71 4.68 30.9 167.22 I 83.570 10.9 I I I 0.471 8.20 18.2 1/1.tH)IOOO2 'I 10\4.90 '" 11 HI 0.259 8.-_J 0.O 83.972 .O 167.10 15.0002 0.2963 8.184 9.581 8.10 bar 1----s:Js4 8.46 86.559 .08 I 2689' i .9 .0002 9.552 8.02bar 11 III '11 H' I I tI.5' 2612 I .5721 ---8.230 8.O 83.84 81.233 I I 0. specificna pri tlaku entalpija p i temperaturi h.0010002 0.543 8.980 9. ' 0.9 .167.740 8.27 2688 I 2726 '2650 0.448 8. specificna t entropija s S mIlk" I' I kJkg 0.330 8.0 2576 2539 2613 2689 2651 0.04 25.08 bar I 8.769 8.001 000 24.9 .785 I' 11 O.2963 0.' 11'.74 11.0 83.148 8.344 17.33 15..08 lH.364 8.001002 0.UOI001 III O.1.58 72.001002 0.40 2575 2613 I III I'M' I'll 40.2963 .O 2612 2650 2688 2726 0.UO ItJO ill O.0002 I i I .061 9.21 76.5 2611 2649 2687 2725 2763 ~.5' 1111 22.OOI~ I~I \9.5721 8.12 bar .OOO 2 0.03 4'.IH)! 0002 O.16 10.652 0.2963 0.- .CH)! 002 - III 1111 It.7 172.\ Ill' 20.685 8.296 3 i ! 2575 2612 2650 2688 2726 0.089 9.9 0.ooo 2 0.2 IH.34 I 83.425 175 I .04 bar .410 Ill' I oil I I' I 67.OOO2 0.5721 8.' 'I"III volumen svojstva tI.O .514 9.337 8.0010002 ! 0.014 8.0010002 I I .125 8.34 - 2650 2688 2726 0.193 0.Voda i pregr1jana vodena para I'oplinska "'''.0.13 28.55 14.659 8.16 bar I' -.548 8.300 9.6 - 83.001008 12.77 13.O 2538 2576 ! 2613 2651 i .001002 15.5 2611 2649 2687 2725 2764 I 0.001008 .001002 2 0.3 UM' 21.0002 8.01 bar I s kJ/kg K I ! I tI m3/kg h ! kJ/kg I ! kJ/kgK .0 -0.OOO2 .59 27.2963 I 11 III O.32 11.464 8.1.864 8.87 II MII UN' /111 1'111 -0. I 8.873 8.001008 9.

C svojstva pi s kJ{kg K specifieni volumen v.8310 8.1 334.160 3.9 167.0010002 0.831 0 1.296 3 0.418 3.178 p= 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 176 0.983 4.5 251.989 8.5721 -0'00021 0.796 3.215 0.694 '1 7.001 002 0.312 0.5 bar 0.830 7.126 8.00 1 008 0.607 3.801 7.609 7.090 8.002 3.8310 7.986 8.001008 0.170 4.001 002 0.001002 0.5 251.4 bar 0.5721 0.279 4.296 3 0.808 7.5721 0.074 I 8.0010002 0.958 0.413 0.5721 0.051 9.001 000 2 0.999 8.5721 0.001 008 0.001 0002 0.2 bar -0.9 167.516 9.117 8.864 7.6 bar -0.9 167.001002 0.8310 1.982 -0.042 4.3 bar -0.611 7. p= I s I v I m3{kg kJkg 0.1 2648 2686 2725 2763 2802 I kJ{kgK m3{kg I kJkg 0.9 167.000 2 0.983 5.133 8.585 9.075 7.001017 8.037 8.226 8.711 7.022 8.5 251.5 251.296 3 0.695 7.473 3. specifieD v .0 83.901 7.075 7.0 83.5 251.159 .074 0.0 83.0 83.310 p= 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 0.001 008 0.401 5.001 017 6.648 6.123 8.1 2647 2686 2724 2763 2801 -0.0 83.296 3 0.1 2647 2685 2724 2762 2801 2840 -0.322 8.0 83.000 2 0.9 2681 2721 2760 2799 2838 2877 -0.9 2683 2722 2761 2800 2839 2878 0.749 4.356 0.000 2 0.021 8.515 4.001 000 2 0.797 7.5721 0.027 6.00 1 000 2 0.237 7.001017 5.936 8.001008 0.894 7.296 3 0.000 2 0.224 8.5 251.001017 0.1 334.000 2 0.714 6.001 029 2.317 3.296 3 0.1 2645 2684 2723 2761 2800 2839 0.00 1 002 0.9 167.9I6 8.980 -0.001 017 0.8310 7.219 8.001017 4.001 029 3.001 008 0.25 bar I 0 20 40 60 80 100 120 140 160 0.001 002 0.628 0.844 3.338 6.Voda i pregrijan Toplinska t .488 6.902 7.9 167.8310 --r.

453 2.793 1.965 'Ill .0 167.8310 0.8309 -0.530 1.0 2676 2717 2756 2796 2836 2875 2915 2955 2994 3034 3075 1 kJ/kg K 11 W .307 7.001017 .749 7.00 008 I 11.5 0.075 !'-.075 --.001 002 0.021 8.467 7.217 I' .001 000 2 0.294 1.078 2.00 029 I -0.7.001 002 0.998 177 IIII'III"kll'rlruCnik .--7.296 3 0.068 3.176 8.889 1.237 7.436 7..588 1.001 008 0.2 bar 0.887 1.ll iNII 11111 0.952 3.484 2..2 0.546 2.6bar 0.601 2.00I 000 2 1.832 7.696 1.001008 0.000 1 0.5721 0.830 9 1.1 0.6 251. III '.111 nil Nil IINI 1111 HII IfoII INil IIHI .9 0.001 002 84.173 1.001 017 11.0 167.043 2.vmlcna tlnku para (nasta yak) t entropija s s 1 p i temperaturi h.0 419.11 1.000 1 0.470 2719 7.001000 0.854 2876 2916 2955 2995 3035 3075 7.001 029 2.639 83.940 8.353 1.911 1. .766 2837 7.471 11.2 335.001 044 1.0 0.566 7.184 3.730 IIHI 110 27f4 2755 2795 2835 2874 2914 2954 419.307 7.996 8.198 2994 3034 3074 7.1 335.001017 0.852 7.0 -0.1 84.672 2798 7.296 3 0.359 2.2679 7.100 8.8 bar 1 kJ/kg K m3/kg kJkg 1.075 1.126 2.984 2.112 1.1111 'HII IIHI 2.5721 0.5 251.6 0.120 2.00 002 I 11.413 1.:.001029 2 1.718 2.926 7.001 017 0.362 7..061 8.000 1 1.340 7.300 --I -0.527 7.651 1111 1.172 2. specificna ""llIlpija I "C I v m3/kg p= -- v I s I kJkg 0.145 8.075 1.917 7.2 0.0 bar 84.663 7.266 2.660 7.696 7.2963 0.0 0.234 1.001 008 167.572 I 251.776 IIHI 11.574 2758 7.613 7.835 7.808 1.379 7.835 2.573 7.001 044 1111 liII 1.750 ..647 2993 3033 3073 7.001 029 I 335.987 8.2963 167.1 -0.Ill It.1 0. 11 III III fill Nil 11.249 8.001 000 I 0..320 0..830 9 1.132 1.365 2.9 1.1 2710 2751 2792 2832 2873 2913 2953 1.246 2. 251.571 1.000 I I 334.572 I 0.072 8.479 7.

5720 I 419.29621 60 40 100 120 80 180 140 0.001044 419.900 4 1.984 0 2830 1.000 1 I 0.075 1.556 7.033 1.001080 0.000 I I 0.495 I I I 2988 3070 3029 I I I 0.7805 I' 2948 0.001061 503.6837 06167 251.6 0.7840 I kJ/kg K 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 280 300 ' 0.400 7.748 7.671 7.307 1.0 -0.6549 I 2985 0.4837 I il I i i i 1.478 7.312 7.894 I I 0.- "'" I 0.222 1.9385.001002 0.001 044 0.507 7.001 000 1 20 0.".222 7025 7:127.2 i 503.001000 1 0.2 503..001002 I 4.822 7.7 2748 0.001008 0. 2 990 1.717 260 - 1.0" 7.230 7.568 7.307 ' 0.001 017 0. i I I 0. v.001 "9 335.052 3071 I i 7.014 2868 2909.175 1.789 7.703 I 0.485 7.258 1.9: 0.019 1.1 167.6012 0.307 1. 0.001002 ..5831 0.269 2871 2911 2951 2 991 3032 3072 I 419.316 I ' 0.528 I I 0.7 0.-Voda i pregrija Toplinska specificni volumen t I I J svojstva pr.4 167.3 -0.3.8438 0.118 'I 0.001017 0.397 7. specificnJ v m'/kg I I h kJ/kg ! s kJ/kg K I °C i i I v m'/kg ! h kJ/kg 2.8: 2786 1.307 1.001 002 0.000 1 84.8308 I 0.171 1.572 0 0.2 335.1 1251'2 0.'" o 0.2 2818 I 589.527 1.6311 3067 3026 i I I 178 .934 9 2789 0.8232 0.3 1167. 7. 503.5 bar p= 0 2.830 9 1.128 1.8309 1.7 0.5720 1.001044 0.001029 0. I 2824 I 2739 I I 0.643 '.1 0.7440 I:-2827 I I I I 7.001008 1 0.8308 0.312 7.2 0.080 1.7164 I 2907 2866: 0.8123 0.5589 2860: i 2944' 2902' 7.001044 0.9763 I 2"9 0.000 1 0.3 335.528 7.001029 0.001 000 84.001061 I 251.1486 0.2 251.0bar 84.4 -0.340 1.001 061 0.1 160 240 200 220 260 300 280 0:6506 2782 7.528 I.8620 0.5720 -0.296 2 0. 3030 7.420 7.1.33S.419 7.739 0.8 419.001 000 0.001017 0.2962 0.0 167.075 1.591 7.218 7.S I 0.001008 0.001 017 I I 84.5343 0.8753 i 0.5093 0.8 .001008 0.001061 0.328 7.296 3 0.001029 0.631 7.

4 503.223 7.434 4 0.739 6.571 9 0.112 8.111 i kJ/kg I kJ/kg K 5 bar 0.. h .889 7.527 1.669 6 0.464 7 0.388 7.607 4 0.7667 0.514 7.148 7.947 8.2 2766 2811 2855 2898 2940 2982 3023 3065 3106 3147 3189 3230 3272 3314 3356 3398 3441 3484 3527 3570 3614 3657 3702 3746 3790 .001 080 0.367 179 0.513 6 0.Uu h. Inu IHU IUU 11U J'\II n.601 7.001 029 0. .5762 0..UO 020 MO I I 3062 3104 3145 3187 3229 3271 3313 3355 3397 3440 3483 3526 3569 3613 3657 ..001 061 0.445 7.3 419.088 8.529 3 0.404 5 0.000 1 0. specificna entropija v m'/kg p= U III .10 .197 8.560 6 0. ".638 6 0.5918 0.383 5 0.700 7 om Illi I~O Inu IHO ~m ~w «0 ~M ~~ 'uu '20 '.9 589.6172 0.6547 0.54) 6 0.673 4 0.830 7 1.353 8.7108 0.4450 0.7481 0..6851 0.232 7.522 6 0..111 r.667 7.795 7.0 589.250 8.9 251.075 -I -0.001 029 0.635 9 0.5 84.764 6. s ! I v m'/kg h I kJ/kg 6 bar I kJ/kg K 0.001 000 0.001060 0..3165 0."u para (nastavak) II"~II I' i temperaturi t s .466 3 0.975 8.6541 0.143 8..598 4 0.001017 0.452 0.5 2850 2894 2936 2979 3021 ! 1.5719 0.3 2758 281.863 6.001 044 0.U HU IINI I AU 1.296 2 0.001 008 0.6921 0.856 7.374 7.001 002 0.425 0 0.4021 0.623 0 0.385 7 0.058 8.581 7.497 9 0.803 9 0.916 7.307 1.3 167.729 4 0.300 7.318 8.450 4 0.296 2 0.966 7.334 6 I I i I i I "'T.369 0 0.785 3 0.."lilh.3520 0. .001017 0.545 0 0.4841 0.268 8.312 7.646 7...4183 0.302 8.003 8.8411 0.5 335.075 1.579 5 0.831 7.001 080 0.709 7.142 7.822 5 0.t..869 6.nO 'HO '.165 8.307 1.732 7.461 7.217 8.5606 0.527 1.057 7.403 8.001 043 0.001 002 0.482 1 0...771 7.032 8.n.000 1 0.001008 0..503 4 0.739 6.830 7 1.u 'HO 504.532 7.965 7.001000 0.059 7.

205 9 0.926 7.184 8.348 3 0.372 3 0.C v m3/kg p= 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 540 560 580 600 620 640 180 0.335 0 0.134 8.5134 O.527 1.Voda i pregrijana Toplinska svojstva pr! spedficni volumen v.635 7.695 7.001080 0.384 2 0.198 7.407 8 0.296 I 1.909 6.2 251.396 0 0.267 0.5f51 $ kJ/kg K I I I kJkg 8 bar 0.791 6.5 675.7 335.001 007 0.001017 0.942 6.306 1.363 4 0.942 6.868 7.286 9 0.403 7.818 7.082 8.337 7.872 7.296 0 8 6 3 9 84.466 6 0.8 0.296 I 0.336 3 0.307 7.5 419.372 8 0.401 0 0.001000 0.2169 0.3241 0.7 1.812 7.125 7.5017 0.754 7.001 043 0.269 7.0 168.075 335.360 3 0.712 6.978 8.4197 .2740 0.573 7.4104 0.227 6 0.4900 0.454 9 0.080 8.6 168.968 7.277 0.883 6. specificnA' t .444 7.311 9 0.478 3 0.306 5 0.377 7.001 029 0.527 1.763 7.923 7.237 9 0.075 1.443 2 0.3 1-0.529 7.5718 0.354 0 0.001 060 0.1 589.8306 1.299 5 0.7 504.344 5 0.233 0.001 001 0.001 000 0.7 419.049 7.260 8 0.160 7.739 1.1944 0.001 102 0.2471 0.509 7.001 060 0.3916 0.001017 0.000 1 0.9 0.001 043 0.325 6 0.467 7.258 0.571 I 251.692 6.000 7 0.287 0.001 001 0.030 8.648 7.6 504. 2827 2875 2921 2965 3009 3052 3095 3137 3180 3222 3264 3307 3350 3392 3435 3478 3522 3565 3609 3653 3697 3742 3787 0.4314 0.382 2 0.8 84.4 675.235 7.589 7.029 8.001102 0.001080 0.306 1.3160 0.830 5 1.3 589.248 0 0.129 '-TIf.001 008 0.001029 0.998 7.706 7.815 6.4196 0.738 1.6 2791 2839 2884 2929 2972 3015 3057 3099 3141 3183 3225 3268 3310 3352 3395 3438 3481 3524 3567 3611 3655 3699 3744 3788 I I I V m3/kg h I I kJ/kg 10b ! I kJ/kg K 1___-0.977 8.081 7.

874 6.8 419.139 6.2380 0.208 2 0.255 8 0.1383 0. specificna entropija v m'{kg s s kJ{kg K .1968 0.379 7.120 01.286 7 7 7 7 6 0.001 001 0.704 7.139 2.248 7.677 7.177 7 0.254 0.3103 0.650 7.174 7.000 I 0.001 127 0.331 6.001080 0.000 999 4 1.001 060 0.0 'IHO (IO 'I I no 40 tlO HO hOO (.315 7.587 6.5717 0.956 7.001 079 0.074 1.7 589.941 2.270 0.0 763.892 7.2617 420.196 I 0.244 0 0.2 504.318 I 0.1) 'HO .326 0 0.482 7.887 6.2499 0.001 043 0.830 4 1.424 7.222 2 0.232 I 0.909 181 0.527 1.1900 0.239 7.2261 0.001 127 0.4 I 336.3024 0.4 0.562 7.738 1.1310 0.808 7.442 7.037 7.691 6.1) HI) 1(10 110 14(1 11011 12 bar 1.9 676.1879 0.001016 252.786 7.1838 0.001 156 0.4 589.732 7.109 7.859 7.626 6720 6.942 2.306 1.1587 0.001007 168.595 7.8 763.001 102 0.2961 0.001 060 0.(1 IHO 1(1(1 120 "10 1t.524 6.4 852.840 7.278 0.1521 0.3417 0.001 029 0.107 7.786 6.2 2814 2865 2912 2958 3003 3047 3090 3133 3176 3219 3261 3304 3347 3390 3433 3476 3520 3563 3607 3651 3696 3740 3785 -0.502 7.2 85.2021 0.001 102 0.001 000 0.001 043 0.1 335.296 0 0.303 7. fr I I i V I fr I kJ{kg m'{kg kJ{kg I kJ{kg K 16 bar p= I) III 41) 1.526 1.238 6 0.620 7.333 8 0.9 504.756 7.220 2 0.540 7.205 4 0.044 -0.20 MO 0. I .830 I 1.10 '1(.0 168.306 1.364 7.001017 0.6 85.1(1) .10 7.4 2843 2895 2944 2991 3036 3081 3125 3169 I 3212 3255 3298 3341 3385 3428 3472 3515 3559 3604 3648 3693 3737 3782 IHO 1(10 121) 140 1(."""IIM pllm (nastavak) 1111 11 I' I tcmperaturi t '111111111)11 fr.1714 0.000 0 0.9 0.6 675.944 7.075 1.034 7.1692 0.262 0.349 5 .001028 I 0.001 007 0.1788 0.1 0.230 4 0.964 7.294 5 0.5715 0.1453 0.001 001 0.2139 0.738 1.165 I 0.806 6.5 252.246 7 0.2142 0.994 8.

098 93 0.295 9 0.130 7.146 7.256 7.7 253.1852 0.130 8 0.489 7.494 6.194 7.089 5I 0.647 6.1511 0.829 9 1.001 101 0.753 7.1281 0.737 1.295 H 0.5 86.1610 0.094 33 0.001 043 0.2 336.461 6.940 2.432 7.3 763.1034 0.1076 0.1241 0.324 7.1995 0.1515 0.543 7.064 7.001060 0.5711 0.9 420.35r 6.1438 0.375 7.7 169.436 7.305 1.330 6.383 6.8 943.1255 0.558 6.685 6.647 7.1659 0.995 7.00 I 059 0.1554 0.1118 0.1592 0.329 2.1021 0.2 169.597 7.001 101 0.941 2.544 7.7 2851 2907 2960 3010 3059 3105 3151 3196 3241 3285 3329 3373 3418 3462 3506 3551 3595 3640 3685 3730 3776 0.1360 0.137 2.001 001 0.951 7.807 6.650 7.001 043 0.1200 0.1200 0.737 1.305 1.001 127 0.5 505.001 028 0.1707 0.C " I s I " I s I m'/kg p= kJkg 20 bar 2.083 7.6 763.5 420.730 6.803 0.001 190 0.266 7.2 252.829 7 1.770 6.001079 0.001 016 0.6 2820 2876 2928 2978 3025 3071 3116 3161 3205 3249 3292 3336 3380 3423 3467 3511 3556 3600 3644 3689 3734 3779 I kJ/kg K m3/kg kJkg 25 bar I kJ/kg K 0 20 40 60 80 lOO 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 .138 2.001028 0.5 676.001 156 0.316 7.9 505.1411 0.381 7.074 1.001079 0.1804 0.5713 0.0000 0.6 852.001 126 0.518 6.209 0 -0. specifle t .9 852.1144 0.1477 0.001016 0.490 7.849 6.Voda i pregrlJA Toplinska svojstva 0 specificni volumen ". 540 560 580 600 620 640 182 0.1399 0.594 6.3 590.1160 0.1947 0.001 156 0.2 676.204 3 0.001 001 0.001 007 0.1320 0.0 85.1900 0.526 1.1360 0.1630 0.000 999 0 0.702 7.1084 0.08436 0.1756 0.1669 2.000 (I 0.1461 0.880 ' 6.0 590.1561 0.7 336.596 7.697 .526 1.001 007 0.924 6.018 7.074 1.000 999 2 0.207 7.

991 7.559 7.095 84 0.001042 0.wdcna para (nastavak) Ilnku p i temperaturi t .099 31 0.3.856 6.939 2.054 7.0 0.224 6.'lInlpija h.1027 0.085 00 0.00 I 078 0.0.970 7.078 66 0.347 7.091 0.1012 I 0.610 I : 677.132 3 0.420 7.091 7.072 0. 4.001 126 0.001006 ' 0.180 400 420 440 460 480 I ! ' I I :~ '2902 1 0.098-76 I 0.4! 591.305 0.295 5 0.000 I 0.058 0.001 101 0. specificna entropije I "C' < ! v m'/kg p= kJ/kg 30 bar " r kJ/kg K I I t' m'/kg his kJ/kg i i kJ/kg K 40 bar o 20 40 60 I KO 100 120 I 140 160 180 I 0.2 505.001078 0.120 340 .5 I 0.0009999 i 0.1061 0.571 0 0.368 7.7 I 590.828 9 1.206 7.064 0. 3445 500 I 0.001 0.I 0.508 7.092 32 0. 171.448 6.546 6.116 7.086 0.542 6.515 2.0 i 254.001 058 0.001028 337.402 7.031 7.001 0.00 I 007 170.073 38 0.149 7. 3490 I 0.07604 3216 3262 3400 I I 3322 3367 3412 0.001 042 0.1291 600 620 640 I .1 1 038 I 200 220 240 260 280 300 . i I 87.6 0.160 .077 155 189 1"6 83 12 1-[ 0.784 6.138 8 I .235 7.364 6.0 943.001 016 253. 3456 I 3501 3546 3591 3636 3681 ' 3727 3772 i .062 0.304 1.081 16 0.001 0.524 1.907 6.1 I 853.073 1.093 34 86 35 84 ! 3308 3354 .455 7.4.051 0.773 6. 2962 ! 3018 3070 .083 81 0.5 I 764.4 944.1194 ~4O' 0. I 422. .1128 I I 2 995 3 045 3 094 3 141 j 187 3233 3278 1 ' 1 I I I .9 "-~2 823 2 885 ' 2 942 1.940 2.001 027 0.001059 0.343 6.315 7.629 6.137 2.001 015 .088 0.1259 580! 0.292 7.6 853.925 6.841 6.135 2.176 7.2957 0.258 6.701 6.001 0.000 998 2 .073 1.459 6.3 0.735 1.570 6 0.1161 520! 0.09631 I 0.1356 0.000 2 0.8294 1.328 6.081 25 0.627 6.135 6. 7 0. 1 I 0.6. I 506.000 998 -1--.9 764.088 71 0. 338.001 100 0.001 000 86.068 0.1226 560 0.7 0. 3120 3 168 I 1 I i 0.525 1.709 6.055 0.070 125 154 188 228 72 44 83 00 99 87 66 . 0.067 0.1095 0.261 7.1036 3536 3581 3627 3673 i 3719 I 3765 .736 1.8 676.471 183 I 421.327 2.001 0.001 0.0.702 6.

076 62 0.062 18 0.4 1038 1135 2857 2926 2987 3044 3098 3149 3198 3247 3294 3341 3387 3434 3480 3526 3572 3618 3665 3711 3757 I s kJ/kg K I v m'/kg s I kJIkg h I I kJ/kg K ':'i I 0.078 62 0.316 6.362 0.882 6.3 338.000 997 2 0.8 592.080 60 0.001 027 0.050 70 0.00 I 225 0.302 1.828 3 1.000 997 7 0.072 59 0.133 2.001098 0.258 7.937 2.916 6.7 854.001 123 0.8 944.324 2.620 6.03874 0.310 7.272 ' 0.977 7.651 6.1 172.000 999 5 0.001014 0.291 6.001 0.325 2.063 49 0.411 6.134 2.057 79 0.05551 0.001 076 0.033 17 0.i specificni volumen v.166 7.053 0.1 592.Voda i pregrijana: Toplinska svojstva pri.082 58 0.06001 0.001 026 0.936 2.000 2 0.060 08 0.053 16 0.220 7.093 7.04810 0.042 153 187 226 275 22 89.070 55 0.733 1.051 0.058 34 0.1 339.2 853.756 6.295 2 0.722 6.072 1.036 14 0.064 31 0.570 2 0.7 507.1 88.188 6.001057 0. specificna" t °C v I m'/kg p= I kJkg 50 bar 5.511 2.089 6.056 59 0.000 3 0.054 38 31 18 02 82 60 bar 0.00 I 0.820 6.069 6.1 765.000 999 0 0.6 423.065 18 0.881 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 540 560 580 600 620 640 184 0.1 678.066 42 0.001 005 0.497 6.071 1.045 39 0.523 1.698 2.8 422.5 507.001 058 0.522 1.043 30 0.942 7.00 1 006 0.7 256.001 273 0.001015 0.112 7.546 6.8 678.047 0.211 6.049 0.513 2.S 6.045 30 0.001041 0.734 1.468 6.927 6.827 8 1.001 124 0.6 171.6 765.884 6.7 1038 1135 2805 2885 2954 3017 3074 3128 3180 3230 3279 3327 3375 3422 3469 3516 3563 3609 3656 3703 3750 I 5.001 041 0.295 0 0.001 0.036 7.068 49 0.569 8 0.041 11 0.001 152 0.000 7.001 0.384 6.789 6.696 2.066 86 0.001099 0.576 6.07461 0.689 6.303 1.001 185 0.00 I 077 0.149 7.068 53 .057 7.204 7.2 944.06179 0.9 255.854 6.

729 .461 6.871 3.026 81 0.2 176.9'01 6.049 69 0.073 7.504 2..035 0.029 11 0.03615 0.001219 0.001 181 0.2 425.063 5.034 0.726 6.001 055 0.001013 0.306 6.8 341.731 1.1 93.7 I h I s I kJ/kg K v I m'/kg p= 0 10 O (.187 6.001 074 0.0 509.664 6.032 76 0.845 6.321 2.1.001 039 0.126 0.794 5.001 025 0..079 6.021 <.Q41 70 0.0 767.7 0.000 5 0.024 26 0.932 2.957 7.4 342..001269 1236 0.788 6.001120 0.023 31 0.039 39 0.521 1.519 1.5 510.688 2.826 7 1.001 097 0.8 855.508 2.024 93 0.000 996 21 0.8 426.070 1..599 6.283 6.5690 .001 122 I 0.2 594.294 2 0.595 6.019 7.952 6. 1135 0.715 5.121 6.449 6.880 6.001 056 0.037 24 0.294 6 0.043 08 0.001 003 0.027 79 0.032 65 0.000 4 0.001 148 0.001 025 0.028 96 0.001 014 0.048 39 0.386 6.045 77 0." para (nastavak) IIAII I' I temperaturi t '1I1"lrUnh..031 58 0.9 945.001 040 0.01926 0.1 0.001 183 945.662 6.033 91 0.000 995 3 0.6 595.524 6.035 04 0.011 185 1'0 140 1110 IHO IIKI !O WI 1110 1HO 100 120 \.011 6.04044 0.00 1 398 0. 3375 3425 3475 3525 3574 3623 3672 3720 0. 3196 3249 3300 3350 3399 3447 3496 3544 3592 3640 3687 3735 - 0.9 1038 n34 1235 1343 2784 2883 2965 3036 3100 31':i0 3216 3271 3323.030 88 0.130 2.964 7.907 6.692 2.848 6.001 328 0.825 7 1.4 681.001 095 0.301 1.1 679. specificna entropija i v m'/kg s I kJ/kg 80 bar 8.000 997 2 0.000 998 I 0.1.001075 0.532 6.040 31 89 40 87 30 2787 2879 2955 3023 3084 3142.5 257.3 259.001 265 0.249 5.726 6.218 6.4 174.369 6.001004 0.02641 0.3 1038 0.318 2.001 222 .001 322 'I kJ/kg h I kJ/kg K 100 bar 10.934 2.001150 855.030 36 0.1 91.127 2.0 HO ItKI 0.10 1110 IHO 400 420 440 4110 4HO '00 '20 '40 560 '"0 toOO 620 1\40 0.044 43 0.056 3.038 32 0.568 2 0.050 97 I .047 09 0.8 766..038 0.299 1.876 3.037 0. 0.786 6.069 1.

684 6.0 I 514.824'6 ' 0.024 67 0.022 46 I 3237 .120 2. I : 2851 ! 5. i i 0.514 1.001 142 0.178 6.000 994 6 0.6 I 1134 111233 .305 6.023 55 0.038 3.023 20 .001 307 0.676 2.1 i 344.067 0.033 42 : kJfkg K 1 v m'fkg h kJfkg 160 bar .622 6.1 596.001 012 0.C v m'fkg.856 3.293 7 I 0.001 054 0.01104 0.001 118 0. 3175 .028 77 0.029 73 0.315 2.379 6.914 .565 9 0.8 16.925 i 56.001 174 0.032 52 0.021 08 0.1 .727 0.001 024 0.824 5. 0. specificna I I .866 3.8 181.030 68 0.6 ' I 431.020 13 0.001010 1.0 2.5 347.01619 0.001 494 0.024 64 0.001 618 0.295 1.639 6.494 2.567 4 ! 0.001022 i 1.0 512.265 6.026 79 0.6 I 0.050 6.001 038 0.065 1.1 ' 98.224 3.2 768.6 1 039 1 134 1 234 1 341 1 461 2 795 2 898 2 982 3 055 3 21 3 82 3 240 3 296 3 350 3 402 3 454 ' 3 05 3 56 3 606 3 656 3 705 ' I I 0.001390 0.001 210 0.240 3. 0.001091 0.125 I 12.929 2.001 003 0.Voda i pregrijana Toplinska specificni volumen I svojstva pri v.001 070 I 1.420 0.946 6.001 374 0.001216 0.000 996 3 0.001317 0.000 6 I 0.1 78.01546 0. 3297 3355 ! 3410 3465 : 3518 3571 3623 ' 3675 6.01929 0.001 146 0.345 6.421 3.673 I I I 6.01842 ! i 5.463 2.143 6.022 36 0.298 0.6 264.01969 0.698 6.859 6.491 6.8 .558 6.000 992 3 0.001 115 0.020 93 0.02171 0.841 5. 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 540 560 580 600 620 640 186 0.031 60 0.001 001 0.4' 684.001 052 1.027 79 0. I i h kJfkg 120 bar I I Ip = o 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220.001 073 0.050 3.01751 .448 6. 95.723 1.514 6.001 261 0.309 2.9 i 599.081 6.802 6.7 682.0 I 261.01287 I 771.001 467 0.001 178 0.646 '5.01811 0.971 858.517 0.578 6.684 2.4 428. 946.822 5 1..001094 0.001 036 I 1.01653 i 0.755 ! i I .227 6.500 2.292 8 0.000 994 3 0. kJfkg K I 0.000 8 0.744 6.02575 0.023 93 I 0. j'91 I 1337 1588 11452 I: 2951 3034 3108 .001 254 0.445 5.01427 0.

564 3 0.para (nastavak) I'Mku" i temperaturi t IIlnll)l!uh.574 3.000 997 1 h kJIkg s kJ/kg K 250 bar '---.9 .000 990 7 0. 3548 I 3605 i ! i i .302 6.8 605.000 8 0.426 6.852 5.3Tf-1 5.0 687.562 3 0..487 2.01465 0..017 53 0. 0.372 6.00 1 445 0.013 3.01180 0.218 6.2 ' I 042 I 134 I.001 297 0.1 107.4 949.009 609 0.008 246 0.610 3.018 78 0.001 527 0.001 034 0.292 1.8" 690.006014 0. 3002 3089 ' 3166 I 3238 3305 3369 3430 I I riOO 620 640 1 .011 13 0.915 2.000 990 4 0.962 6.001031 0.IHO 434.007 580 0.\0 ~~O ~HO lOO 120 \40 \(.376 3.360 6.001 238 0.000 992 9 0.226 6.108 2.01358 0. .01551 0.5 185.057 6.3 ! 437.115 2.427 5.1 0. 400 420 440 460 4HO ~OO '20 '40 '60 2660 .504 6.019 38 I 1 .058 '80 3241 3304 3365 3423 3480 3536 3590 3644 6.00 I 570 0.01120 0.01517 I I 558 I .291 6.001 008 0.009947 0.748 5.01041 0.001 134 I I I I I .609 5.059 1.146 6.920 2..001 139 0.719 1.001 020 0.001 050 0.1 20.966 6.303 2.1 860.002240 0.001 089 0.288 1.440 6.001 112 0.013 01 0.141 6.00 I 205 0.658 2.001 827 0.-'-25.804 4. I 334 .001 006 0.192 3.01477 0. 189.00134511331 i 0.001 286 951.847 3.1 .836 3. 2902 .2 862.146 5.001 065 0. I I 3490 . I I .026 3.000 988 I 0.290 7 0.0 . . I I I 0.01242 0.001047 0.062 0.01224 0.001 421 ..01816 0.008 696 0.8204 I : I i .559 5.001 164 0.000 999 2 0.01315 0.400 3.001 247 0.01413 0..01621 0.4 i 775.296 2. I ' 100 IW I~ IM IHO ~O() !20 1. specificna entropija s . I 439 ! 0.884 I 521.001 108 0.566 6.8: 102. __1_- v m'/kg ' 0.714 1.01688 0. c ----- h kJ/kg 200 bar kJ/kg K i .2919 .668 2. I 230 .1 773.479 2.864 5.001 068 0. I 446 1 573 1 743 1 I .001 361 0.101. 2821 2933 3024 3 103 3 174 I --- 5.4 1.001169 0.3 1040 1134 1231 i 517'7 1 I ! 1. 0.490 187 M ~ oI w m 0.510 1.209 3.0 354.8178 1. 1 701 1941 I ' ! . 0.000 9 0.8 .001 698 0.0 602.506 1.001018 0.013 99 0. 0. 350.176 5.626 I I 2582 i 2774 .723 5.8 .001 085 272. 267.001 198 0.

254 188 .Zasicena para Toplinska svojstva tlak p.50 5.043 0.218' 0.038 2 0.000 897 0.000657 0.2 42.566 0.002 32 26 17 99 16 .0 0 13.142 0.s' kJ/kg K s" kJ{kgK KrutifUl I Ugljicni dioksid CO2 para 0.140 Kap/jevifUl - - 56.6 78.6 5.000 661 para 0.007 52 0.198 -0.196 0.001081 0.05 14.85 39.388 1.25 .000 723 0.012 1 0.7 0.C v' m3/kg v" m3{kg h' kJ/kg h" kJ{kg .423 1.000 639 0.06 50.170 -0.000663 0.80 0.001417 0.119 0.7 108 140 - 50 40 30 20 10 0 10 20 30 40 50 0.000 642 0.371 1.000754 0.92 13.0142 0.896 .005 0.467 -0.101 1.72 45.0 27.002 156 2.006 0. .509 1.831 0.209 -0.072 2 -150 -319 1-373 -313 -117 -105 85.139 .197 0.186 8. v".001 048 0.4 0.328 13.607 -0.154 13.30 .108 27.928 0.091 0.045 0.046 0 0.2 0.000 738 0.93 57.000686 0.004 0.050 7 0.S 1.189 Sumporni dioksid S02 2.357 0.2 0.022 9 0.000 867 0.635 1.000674 0.079 41.001 223 0.905 0.277 1.263 0.860 0.557 1.465 1.000 697 0 0.049 8 0 0.252 1.429 61.398 0.18 6.014 1.84 10.027 0 0.768 0.60 4.0 0.56.6 .704 r 1.37.460 2 0 1 3 -1.9 0.554 2.410 -0.000 849 0.20 - .000 994 0.S 36.002 0.1 56.008 85 0.220 0.883 0.302 1.89 26.400 -1.7 .18 212 224 231 231 1.327 -0.998 0.0 24.67 22.001 166 0.296 3.0195 0.146 -0.S 0.000 931 0.3 58.378 50.150 0.180 1.0 0.000627 0.819 .15 .45 34.566 6.001 677 0.048 0.975 0.10 -100 I 0.380 0.507 25.663 0.248 -0.140 1.422 1.091 2 0.000 971 0.000 710 0.802 0.32 71.4 66.0104 0.81 19.47 30.097 1 -0.000 652 - 353 - 359 365 370 375 379 383 387 391 393 396 -0.336 0.072 2 0.059 55.676 -0.055 4 0.001 298 0.357 1.51 0.549 -1.089 -0.000 950 0.S 46.001019 0.284 4.10 5 0 5 10 15 20 25 30 31 - 231 233 235 237 237 237 237 237 236 235 232 229 223 214 198 172 140 1.101 0. specificni volumen t".33 64.130 -0.000 772 69.726 0.27 16.001 120 0. t.0166 0.7 0.460 13.245 1.951 0.328 1.40 .

756 4.9 31.001 680 0.643 0.111 0.903 5.001 401 0.175 0.'.903 2.399 1.206 0.331 1.486 1.001 490 0. III 11 \ I11 I' 111 III III ..487 0.f'.083 7 0.001 566 0.363 2.128 0.168 0.051 (melilklorid) 3 1 1 - 46.54 20.001449 0.237 5.521 3.345 8 -0.001 726 0.549 4.963 0.14.263 1.2 28.902 4.11 III III III .001 583 0.435 3 -0.232 189 .586 8.433 5.241 0.7 46.244 0.083 3 0.11 11.178 3 -0.001 550 0.061 4.001 109 0.8 47.hl..1658 0.827 4.693 0.423 1.001 022 0.371 III III tU II .f" h" klfkg s' klfkgK s" kl/kgK 1 '11 1111 .610 1.000 986 0.2 - - 91.5 358 2.294 5.I50 7.558 4.047 7 0.14 28.1704 -0.157 fi.5 240.62 1.469 0.0 15.622 4.516 1. .563 1.5 .42 0..091 3 0. specifina v' m3fkg v" m3fkg Amonijak 9.195 1.5 -114.299 0.1118 0.417 0 14.9 93.HI 0 0.063 5 enlropija h' kJfkg NH3 -310.702 Monoklormetan 0.001619 0.688 4.7137 -0.3 68.103 -0.219 11.61 0.0 0 23.3 III III III 11 III III III .000749 - 1.5 0 15.001 504 0.653 5.111 0.084 6 0 0.053 2 1.907 5 -0.8 117.1662 0.8 -136.0 -0. .01 4.057 8 0 0.03 11.120 0.750 2.7 64.67 15.5 69.0 363 368 372 377 0 0.001 063 0.409 11.247 8 0.177 1.378 4.llIlh Ivarl 1'01'.453 1.108 11.23.001 639 0.552 4.307 -1.001 134 0.001 601 0.1180 -0.797 6 7 8 0 5.5 190.419 0.772 1.6 141.395 1. '1'.001 042 0.158 4.718 1.3 . .001 476 0.70 2.55 0.354 0.496 4.297 1.0 1 154 1172 1189 1206 1222 1229 1237 1244 1250 1256 1262 1268 1272 1277 1280 1284 1287 1291 1292 CH3CI 388 394 400 406 411 416 420 424 -1.0 31.001 659 0.225.624 0.322 4.5 44.\.266 4.347 0.0 46.980 4..II1r<1rnIUri I.523 1.001 425 0.001 085 0.087 0.33 0.001 379 0.2 - -0.188 Diklormelan (metilenklorid) CH2CI2 353 4.001519 0.112 -0.257 4 -0.5266 -0.772 0.149 0.92 0.436 4.065 0.0559 0.35 .509 0.889 6.109 0.00 I 534 0.131 1.001 777 -180.3286 0.363 - 0.218 5 1.528 0.001 004 0.056 5 0.572 tU.290 0.2 -267.'IMnn cnlalpija P bar h'.283 H.909 .052 .408 0. h".

81.010 10 0.357 0.000842 0.000717 0.000773 4 0.394 11.462 19.84 89.031 0.042 0.000 8.2270 0.963 0.3 150.3 0 10 20 30 40 50 0.18 39.2 154.38 26.1613 0.1342 0.29 - 0.4 195.000646 8 0.000 651 9 0.005 49 0.000 12.05542 0.56 84.886 5 1.30 - - 44.616 - - 33.077 8.10 0 10 20 30 40 - 0.43 66.21' 0.748 2.57 11.374 0.18. specifi~ni volumen v'.43.6 130.123 4 .44 78.5 215.086 4.191 3.000 9.80 60 50 40 30 20 10 0 10 20 190 0.605 6 0.000769 0.86 64.5 200.000 796 8 dijluordiklormetan C F2 Cl2 0.457 17.007 47 0.4 163.20 25.45 22.19 31.000 962 0.58 51.70 25.000 658 0.00 16.051 0.0006167 2.6394 0.4 145.71 170.3 185.22 29.5 135.3 190.93 89.0006592 0.000 683 3 0.277 0.760 0.53 86.261 1.21 .000 626 0.2441 0.5 125.001 079 .15 19.03774 0.5 205.000672 5 0.510 2.140 0.000 894 0.000741 0.211 .50 43.157 0.256 0.092 0.99 82.405 0.332 6 1.26 .000695 0.18 54.000 695 0 0.582 R 13 0.9 159.103 0.402 1 0.78 0.8 171.000634 9 0.024 0.000734 2 0.230 5.3854 0. v"l ts °C R 11 40 30 v' m3/kg v" m3/kg h' kJ/kg C F Cl3 h" kJ/kB - - - 20 10 0.194 0.000 707 5 monofluortriklormetan 0.Zasleena parll Toplinska svojstvu tlak p.018 04 75 33 82 - - .000672 2 0.000 625 0 1.5 210.01889 0.43 15.02642 0.4 120.434 9.1107 0.05667 0. .46 - R 12 70 50 40 30 20 0 0.3 180.0007018 0.078 13 0.0007524 0.trijluormonoklormetan 0.96 88.000 661 9 0.126 .204 6.9 -100 - .005 1.8 167.3 175.000802 0.003 829 - 57.13 I .000 623 4 1.71 34.3922 0.0007173 0.051 8.58 35.00 33.40 C F3 a -100.40 74.000686 8 0.407 0 0.817 4.5 140.6424 1.533 - 0.59.01373 0.098 2.000642 5 0.92 9.0006335 0.667 7.04 25.68 86.52 28. 0.

000723 5 0.0007386 0.7 178.000 551 5 0.000767 2 0.200 3.1 216.54.2 191 0.25 88.000 690 3 0.000 679 8 0.000 479 5 0.55.3477 0.8 218.0258 0.31 22.69 94. h" v' m3Jkg v" m3/kg h' kJ/kg C F3 Br 66.008559 0.20 79.000 523 1 0.57 .03835 0.4 267.\11 III - 20.970 R 22 0.000695 0 0.560 5.955 16.323 0.014 91 0.96 69.20 96.458 7 CH F Oz III 1ft 11 1ft 111 \11 .55 82.2 202.011 25 0.020 04 0.0607 CH Fz 0 0.222 4.000 708 6 0.0008004 0.0929 0.7169 0.000 M.33 24.0006092 0.20 53.055 1.0654 0.0007785 0.71 .50 76.91 .22 22.Ill nil III 111 \11 111 III 11 III W \11 .30 0.246 0.36.000661 2 8.027 42 0.22.708 6 1.8 188.69 12.340 1.6472 0.0818 2.111 III III III 11 III III III .000758 2 0.9 183.283 5 0.2 257.4 - difluormonok/ormetan I till MII (.2 262.56 10.6 241.000 536 6 0.000587 2 0.35 18.568 6.205 0.4 271.8 214.000 10.8 168.1I11t1. .0.64 25.000 7.156 2.908 1 0.454 11.0346 0.111 .47 87.135 0.103 0 0.48 42.305 3 0.0804 0.2103 0.004 969 - 29.68 .0004996 0.3746 1.12 14.2 158.7 246.001 6.775 0.014 8 0.1 h'mpcraturi t.445 0.000 713 1 0.\11 R 13 B 1 .000635 2 0.52 53.959 3.67 39.85 42.292 8.000 568 2 0.047 1 0.dlllhtvarl (nastavak) 1'.83 R 21.0007014 0.6 198.51 0.457 6 - 61.532 2. 0.65 100.169 12.07 7.89 31.461 3.30 98.02 15.9 193.000 8501 0.0 210.006536 0.536 0.39 99.66.0194 0.0007255 0.000 752 5 0. .trifluormonobrommetan 0.000 510 8 0.020 6 0.0008830 0.48 0.000 462 0 1.11 \11 .1 III~nBentalpija p bar h'.647 2.90 86.7 252.126 2 1.000 708 4 0.76 91.855 9.19 15.34 11. H.1084 0.5 236.059 1.1491 0.9 207.000667 1 0.00 -108.01 h" kJ/kg Ill" .055 11 0.0006824 0.535 - .3050 0.47 20.077 18 0.70 33.92 .000 640 9 0.49 monofluordik/ormetan 0.33.0007405 0.36 .44.0008244 0.

pregrijana para Odgovarajuee temperature i ostale veliCineodredujemo iz tablica iIi dijagrama..Promjene stanja pare racunamo pomoeu tablica odnosno dijagrama za vodenu paru (Oznake velicinQ .v. = 1) .temperatura se pare pri prigu~ivanjumijenja (»Joule-Thomsonov efekt«) T * konst Ispod odredene temperature (»temperatura inverzije«) temperatura pare pri prigu~ivanju pada.135 " = 1.mokra para v" < v . str.30 u zasicenom podrucju . P = konst Apsolutni rad A p(V2 .Ix . upotrebljavamo p VX i kod para za izentropu jednadZbu = konst je podrucju cp gdje je " samo empirijski odredena vrijednost i nije ni u kojoj vezi sa specifienim toplinskim kapacitetima cp i Cv (u zasieenom Vrijednost " iznosi za vodenu paru: u pregrijanom podrucju (p < 25 bar) " = 1.sd c) Izentropa = - Kao kod plinova.75) d) PriguHvanje pare h = konst Za razliku od plinova.VI) Toplina Q = H2 . Temperatura inverzije iznosi ~esterostruku do sedmerostruku vrijednost kritiene temperature (K).035 + O. 192 . za koje pri priguSivanjuvrijedi T = konst.za suho zasicenu paru (x = 00).HI = m(h2 hI) T = konst Apsolutni rad A = fpdV Toplina Q = T(S2 . dakle. A = Apsolutni rad Q = m(h2 hI) V(P2 Pt) Toplina - ° - - - b) Izobara i izoterma 11 11 I U podruCju mokre pare svakom tlaku P odgovara tocno odredena temperatura Ts.za mokru paru (x > 0. dok se izvan podrucju mokre pare od nje bitno razlikuje. ovdje identicna s izotermom.= 1. a iznad nje raste. Izobara je. a) Iz 0 h0 r a V = konst v = lip = VIm = konst Za odredeni tlak P uz odgovarajuee vrijednosti v' i v" vrijedi: v < v' tekuCina v' < v < v" .SI) = mT(s2 . 157 do 160 i 168).

lccnosti se naru~ava promjenom temperature.\kl pr.ruCnik 193 .)Rv)p'/(p. Pri padu temperature pada i tlak zasieene I1 I ". 1'1 1111 I x (apsolutna vlaga) je omjer vodene pare mv i mase suhog S ..dija. Sve se nil I" ""1"111''Innja vlafnog zraka najbolje mogu pratiti u Mollierovu h. 11' I")' smjesa vi~ ne moZe zadrfati sve koliane pare pa se iz smjese I 1111'IdllrlVllli suvi~ak tekucine (ro~enje).1111111Ickucine (s~enje). "" I h.. 167).'ulllllllli Ilak vodene pare. 11vl1l1. te je sposobna primiti nove kolicine pare koje pocinje . smjesa postaje nezasicenom (a I'" 11111111 IIn~grijanom).I. 194.~. III 11v 11 v I a f nos t rp jest omjer parcijalnog tlaka vodene pare p' a - .1'1'11111 sir.1. . ~1. I" I It Icna entalpija smjese (kJ/kg*) u nezasicenom podrugu I. p p' = pz je - I .. p je ukupni tIak smjese.926kJ/kgK r = 2500kJ/kg loplina isparivanja vode (pri O°C) .~'.005I + x (1. H7kJ/kgK ~ Rv = Rm/mm= 8.' '"lIllIrO) Icmperaturi.622p'/(P...p') = O. za vlafni zrak (nezasieen) na str... na v I1 . 'I. Pri povecanju "'"1"""11111' rllsle tlak zasicene pare (Ps > p'). x .llIlIlcza zrak i vodenu paru /.'III~l1hrijednost odnosi se na 1 kg suhog zraka u vlatnoj smjesi. 111"1. + 2500) 'IW" . Ps) "11111111" 11rizasicenju (P' = Ps): Xs = O.kll svojstva suhoga i zasicenoga zraka pri raznim temperaturama su ." ~".926. .. To je stanje zasieenosti smjese.622P. "'. 1111111 izhodi~te pri ledi~tu vode.It.t(P 1IIIIIIIIII/IIsicenosti 1/1= x/xs I' .SMJESE PLINOVA I PARA t I~IIl'nl IllIk smjese jednak je zbroju parcijalnih tlakova sastavina smjese . 11.p') I "" I. Smjesa zraka i vodene pare (vlaZan zrak) . 195 do 197.314/18 0. odn. "'II'"IPlll1om zasicenju (P' = Ps' x = xs) je h = hs.005 kJ/kgK specificni toplinski kapacitet vodne pare cp' = 1.I. (gdje je h = 0) bit ce nil h = cpz' + x(cpvt+ r) specificni toplinski kapacitet zraka Cpz = 1.nomzraku . 'I ~Nvlnt.I 'lIIjcslI plinova .h"'II)1I Ps ffJ= p'/Ps ('" 1/1).IIIIIIUVU zakonu smjesa pare i plina u ravnoteZi s tekuCinom koja je '"1"1'11"1" kllCl1lparcijalni tlak pare p' dosegne tlak zasicene pare Ps pri . Iltlll.vidi str. '" ""l" III.ncsmjese.462kJ/kgK = I .. 11'"'lIll'crulura u °C pa je h = 1.Un. m)mz = (R. 'i~11I1 IllIk suhog zraka. """" '11 vlllfni zrak (str.1. ~1I1I. 198).'..

888 38.553 spec.6 .001 932 .01 0.44 85.925 0.07 0.171 2.916 48. volumen v Suhi zrak h " kJ/kg m'/kg -20.52 0.002 0.044 12 151'.801 8.057 - 194 .01488 57.823 0.24 0.043 9552 1.049 53 167.117 1106 0. spec.863 81.853 26.78 0.055 8.6 385.000 642 0.345 10.09 0.034 609.010 10 39.3.04 0.790 4.756 0.8 .18 0.398 1.1 1.03 0.06 0.71 0.796 6.6 0.011 51 0.25 0.005 098 16.852 1 1.78 0.922 50.26 0.000938 -13.72 12.6 123.28 0.2 0.062 27 0.856 0.371 5.900 0.008 841 34.727 0.09 0.154 7 464.42 29.804 0.10 0.2.6 0.013 10 0.7 0.18 59.762 .97 18.830 18.957 65.33 0.943 0.031 04 111.5 473.01 15.5 0.00 100.53 53.58 0.11 0.916 0.23 0.028 90.99 0.39 0.7 0.19 0.750 0.819 14.17 0.1162 1.733 -16.4 199.911 46.parcijalni tlak .47 1.024 42 90.773 .761 .50 1.22 0.810 29.4 157.007 727 0.021 62 0.01912 72.08 0.78 42.9 111.780 0.882 36.36 0.7 0.739 -11.774 6.99 91.3 p.942 60.807 10.745 .24 0.877 0.15 0.784 2.750 -10.1 845.810 2.6 578.170 1563 1.08 0.892 123.248 1.817 0.8.55 0.5 1.505 1.20 0.6 0.207 4 1.792 0.744 -12.60 37.20 0.6.41 1.778 0 0.000 1.849 65.006 740 24.876 34.390 2 1.798 20.870 0.01 0.12 24.934 205.733 0.5596 2351 0.0 0.813 12.005 868 0.36 0.18 0.847 22.7 0.001 128 0.07 0. - Subl I zaslcenl vlafnl zrak Toplinska svojslva pri temperaturi t pare p" vlamost x.04 0.899 42.738 -14.885 0.842 0.08 0.11 0.786 13.04 0.001 353 0.10 0.1 0.069 77 226.87 0.072 0.0 0.055 55 185.03 0.014 80.865 30.842 0.0 701.031 1.82 33.40 66.28 0.106 7.001619 .01 0.24 73.727 -18.953 0.4 2 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 30 32 34 36 38 40 42 44 46 48 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 t mbar 1.42 47.768 0.-1 311.684 4.8.6 0.0.087 52 277. entalpija h.971 70.039 28 137.13 0.985 75.002 300 0.2 250.37 26.003 821 9.963 0.836 20.316 3983 1.29 0.172 6.27 14.767 4.01688 0.003 234 0.06 0.17 20.870 32.000 777 -16.596 3.973 357.49 0.06 0. Zasieeni vlafni zrak x h v kJ/kg m'/kg kg/kg -18.027 55 100.77 0.53 0.459 1.097 3.928 55.034 94 0.235 0.836 51.859 28.129 9.31 0.30 0.C -20 -18 -16 -14 -12 -10 .756 .905 44.75 81.002 731 + 2.824 16.078 15 250.004419 0.893 40.21 0.281 6 811.77 0.829 45.62 23.02 0.6.80 0.14 0.25 0.418 9193 3.02 0.908 0.

8 16.00 4.1 .60 5.58 9.09 10.5 5 2.7 19.84 4.4 11.67 2.35 7.34 2.9 13.4 11.42 9.27 0.28 2.29 5.8 1.05 8.50 4.6 14.17 1.00 9.l /' 11 Relativna vlafnost 'P I .91 4.75 3.41 9.61 5.06 6.59 5.52 7.55 1'2 Z II.3 17.87 1.8 17.83 1.50 1.9 3 10.IH 0.8 11.r.56 4.32 5.36 8.0Z ~.30 2.1.3 I 0.28 6. I I.65 10.51 4.75 2.09 3.2 12.5 I 0..02 6.05 3.64 8. I \ 1.80 6.68 11.94 8.14 7.1 26.9 15.10 9.16 7.69 6.06 7.5 29.9 13.01 2.44 8.2 25.42 9. 3 II.55 6.80 2.0 34.70 5.6 11.8 19.60 11.9 14.6 24.0 39.I 1.69 5.50 8.40 3.4 18..48 8. IHIIIIII/lkpnre p' (mbar).89 3.03 4.8 32.2 I 0.0 1.23 2.9 I 1.23 2.5 29.2' 1 4.3 20.14 2.97 4. specificna "1111111.76 6.2 15.07 4.9 13.5 1 1 195 .81 11.70 4.25 4.07 1.1 0.84 /1 14.3 27. vlafnost x (gfkg suhoga zraka).14 3.73 11.1]/1 vlaznoga zraka " (kJf(1 + X) kg vlaznoga zraka) I In.53 3.8 I 0.22 4.65 4.67 6.44 1.33 2.29 5..17 6.1 21.07 I' 1nl \ /.59 9.5 19.13 2.'1' 1.62 3.7 2.82 11. I I" I" I 1/1 .55 7.5 27.35 1I.87 2.74 /1 I ').6 25.73 10.00 3.2 31.05 7.8 11.11.0 () I.60 4.94 5.7 29.35 4.03 7.7 21. I" 1.38 6.4I B 11.8 34.32 8.74 4.6 20.3 13.85 2.Vlaini zrak Toplinska svojstva pri temperaturi t I'.06 1.10 4.5S 1.82 9.09 10.52 3.9' .6 12.4 18.54 3.45 3.60 7.68 4.91 6.82 1. 11'71 1.07 3.45 8.87 '/.8 21.39 5. I ""'1 1 I 0..0 III 0.3 1'4012'8' \ () 11' 1'60 3'21 4.30 3.28 5.1 14.77 1.7 1.1 19.01 5.50 3.~5 6.68 5.00 2.53 2.12 1.05 3.92 3.10 4.8 14.7 I 0.4 37.1 " 16.06 9.4 I 0.81 ' 3.7 5 11.2 12.03 2.01 8.43 7.2 16.7 16.88 5.6 23.53 2.5 16.50 7.68 3.04 12.94 7.3 14.72 n.81 4.39 6.5 23.1 25.8 23.75 2.')3 1.0 ".36 6.50 3.HI.11 3.61 6.40 8.5 4.20 5.44 I 3.64 6.6 I 0.20 7.4 16.

8 196 .32 10.4 37.4 .41 4.8 43.2 24.0 20.2 70.8 .0 4.6 13.2 19.2 57.97 6.87 7.8 26.4 I 0.48 12.4 16.1 67.09 10.9 23.6 47.9 43.9 2.S .8 .1 30.3 42.36 6.4 16.9 .8 27.1 .4 16.85 U.6 4.4 16.4 h 21. specificna t .73 5.06 4.6 38.0 16.0 2.2 13.4 .57 3.S 26.02 12.S 23.4 86. 13.5 33.1 47.9 I 1.J.4 51.65 5.9 38.8 41.17 6.2 53.45 10.2 47.0 I I I I I I I I I " 5.6 50.3 36.32 8.27 9.51 14.28 2.4 18.97 9.4 77.8 17.25 10.4 50.56 11.6 .56 5.1 34.7 2.6 4.2 24.6 26.1 18.9 .5 65.2 69.8 47.9 13.1 13.1 16. 3.I .0 78.I .1 46.5 .1 vlainost rp p 16 x h I .5 18 x 1.S 38.2 60.1 29.2 .9 14.81 9.4 34.8 36.3 78.3 p' 20 x 11.7 42.41 11.9 71.5 18.0 21.9 52.75 9.3 15.I I 0.83 10.74 7.4 34.9 3.J 24.3 15.2 p' h p' Z81 x h p 30 x h .49 9.72 10.6 33.10 4.96 8.5 27.2 39.7 23.3 19.93 10.5 64.35 8.1 11.1 52.7 93.8 18.5 53.8 31.21 6.1 42.3 I 0.VIaiui zrak Toplinska svojstva Parcijalni tlak pare p' (mbar).3 27.34 21.3 33.0 44.7 17.6 11.12 6.7 2.47 7.2 64.9 .0 23.0 25.92 4.1 39.4 31.4 75.3 58.2 I 0.7 14.4 46.6 27.9 20.0 17.4 .3 43.7 38.5 I 0.9 15.97 5.36 4.9 3.9 38.7 I 0.6 .35 11.0 3.11 9.54 12.6 .0 2.4 28.7 5.3 5 I 3 p' 2.I .VV 7.4 57.6 .7 56.3 12.01 9.1 63.3 21.46 h 23.1 18.C I I Relativna 0.4 33.0 21.24 8.8 15.0 34.8 '. vlafnost x (glkg suhoga zraka).87 5.4 14.39 5.8 62.66 8.00 10.6 95.8 85.4 10.2 12.9 17.9 21.9 3.8 2.7 5.7 14.3 .8 58.8 103.45 7.2 19.8 I 0.7 42.5 30.95 11.3 36.5 30.2 .62 7.0 40.3 55.0 24.6 31.9 .8 30.71 6.4 .9 83.28 7.7 19.9 .7 13.5 21.2 71.36 8.30 4.6 I 0.4 11.78 7.67 7.19 8.09 10.2 15.1 34.6 22.8 15.1 47.

2 49.1 143.1 91.5 54.1 18.3 48.7 154.3 36..7 21.3 65.3 98.05 14.3 34.6 31..8 55.7 " 70.4 40.2 92.2 CI.1 I "3 " 14 10.U 64.3 7.7 K.5 40.1 89.7 250.6 21.5 17.8 153.4 65.9 42.6 47.4 ' "I " .7 30.6 23.7 52.IK 14. I'" " 11.6 17.9 123.3 I"" 1/' \ ' 27.3 114.4 26.32 1"(.3 41'61 47'8153'51 59.2 22.5 206.9 I 21.6 32.5 104.5 29. I.3 40.4 136.1 26.2 57.8 11.5 44.3 23.3 80.5 276.3 149.7 120.3 116.8 15.7 136.1 :" 6Z.4 110..2 39.0 123.7 72.6 55.0 49.5 23.3 88.8 104.0 139.2 75.0 10.7 49.0 '.111.2 170.0 49.3 51.6 226. 1'1'.4 78.5 1.0 77.3 151.1 50.34 14.0 76.9 44.2 104.4 153..6 29.h2 .9 70.3 61.7 168.7 21.U.8 167.8 156.1 115. III I I '.3 84.3 187.0 27.4 73.7 19.9 \.4 44.7 169.lO 16.8 1111\ 7.I.9 43.7 111.6 16. 59.0 26.0 140.'P 7.0 60.6 I 0.2 42.3 25.3 13.8 31.11 29.3 163.3 I 0.0 27.5 47.4 36.5 131.8 68.7 54.5 112.. 16.2 37.1 20.5 96.7 114.8 28.8 .\I I.t"' 111"1" 'IIIUI'I.6 29.49 H.6 55.2 123. I 46'41 53.0 36.0 '.6 32.9 32.0 78. '/11 I x) kg vlaznoga zraka) Relativna vlaznost Ip 11.7 74.5 81.4 33.9 53.9 49.3 26.2 35.4 45.9 20.6 73.4 ".0 66.2 33.8 62.1 103.1 178. .8 41.5 68.2 ' 35.9 23.8 100.6 251.8 I 0.0 187.6 90.0 19.7 " .0 84.' 5.0 44.8 12.5 226.1 70.5 I 0.9 'K.1' 11.3 100.3 34.2 24.9 17.1 69.6 23.0 59'61 66.7 101.8 81.9 185.0 86.7 87.4 95.4 I 0.4 68.4 I \ '96.2 89.1 I 0.75 15.1 127.0 69.4 22. 79.1.7 61. I 9.7 58.1 111.'! 113'2 .5 62.2 113.I 11.8 30.1 77.9 197 .1 39.35 12.2 CI(.7 73.2 37.8 39.9 95.5 86.5 .7 I 0.I.5! 33.1 59.0 227.66 1.8 67.8 I.0 15.71 11.8 82.6 I .5 82.9 37.1 0." /.8 "I 112'3 24.0 31.0 105. \.21 (.6 59.3 204.7 35.2 206.8 39.7 10.9 127.6 63.6 125.8 33.4 .8 44.0 13. IIIIOltdl" " (I.1 126.0 .3 19.9 I'IN.7 184.9 91.5 I 139.9 202.3 11)'1018.8 24.

..g. '< . 'El . 1"'1 . !! I 198 .

3.nim zrakom.Promjene stanja vlainoga zraka (hi I MIJdanje vlainoga zraka s vlainim zrakom '/'''M"I'IJr vlainosli Mljl!Auli se vlafni zrak. I'ri hladenju medu istim stanjima vlafnoga lIuku (od 2 do I) valja istu kolicinu topline () ndvesti.h.x'). (stanje u tocki 11 ~ vlut. pri eemu se vlafni lrllk ohladi do temperature I' « (1). + m2x2)/(ml + m2) h = (m. Hladenje do lemperature pod rosiStem Pri hladenju rashladnom povr~inom.. x2 x vlu1nost specificna entalpija temperatura u °C x = (m. mase suhoga zraka mz. Vlaienje vodom ili vodenom parom Dodavanjem mase mv vode Hivodene pare.OOS + 1. . + m2) I = (h . koja ima temperaturu 10 nau od tomperature rosi~ta (R).(x . + m2h2)/(m. Je masa suhoga zraka.x')IJ 4. Vlafnost se smanjila od x do . XI + mv/mz + hv mv/mz ]99 . koja je odredena omjerom M2IMI = mt/m2' ~. moze se smatrati da je nastalo mije~anje vlafnog zraka Ilnnja 2 i granicnog sloja na rashladnoj povr~ini stanja Ro.I.x. Promjena slanja pri x = konsl (izohigra) I'n zagrijavanju (od stanja 1 do 2) ugrije se vlaZni zrak za temperatumu tut. pa je stoga 1"tlrebno dovoditi toplinu Q = mz(h2 .h' . specificne entalpije hv vlaZnom zraku. h. a time i osu~i.926 x) five se te veliCine mogu direktno oCitati iz dijagrama h. '''lIIperature I. vlaZnosti XI i specificne entalpije hI> dobivamo: - vlafnost smjese X2 . "'IIIJljlrIlture 12i vlaZnosti X2 (stanje u tocki 2). mase suhoga zraka m2.xr)/(cpz + xc v) = = (h - 2500x)/(I.. i vlaZnostix.) "'. mase suhoga zraka "". x za stanje smjese 1Iltll'kl M. '" ~I' ~C'zu smjesu proracunati: x.specificnu entalpiju smjese h2 = = h. jer se izluCila masa vode mz(x .. Odvesti treba toplinu Q = mz(h2 I je konacna temperatura u cC.llku 12 . a specificna se entalpija povecava od hI do h2.

95 .koeficijent nine (= 0.P2)/(J S t v a r nab r z i n a is t j e can j a v je zbog trenja 0 stijenke i restica fluida medu sobom ne~to manja v = IpVo gdje je Ip Korisnost pri istjecanju s koeficijentom Ipje '1 = Koli/!ina istjecanja Koliana istjecanja (protok) mase qm a) pri svim razlikama tlakova "= . . = aAovo(J qm iznosi: = aAo(JV2(hl b) pri malim raz1ikamatlakova «(J konst) qm = aAo V2(J(P. konstantan. . JednadZba kontinuiteta stacionamog strujanja povezuje presjek A. vrijedi dQ dH = dWk' a pri izentropskom procesu (dQ = 0) jo~ i -dH = dWt> odnosno izrafeno specifimom entalpijom hi bninama v - . gdje ne dobivamo niti tro~imo rad (dW = 0). a je produkt koeficijenta smanjenja presjeka (kontrakcije) mlaza Jl i koeficijenta bnine Ip. Pri procesima strujanja.98 u dobrozaobljenihsapnica). avim fluidom) 2 2 - PI + (Jmed( VI 12) = P2 + Qmed( V2 /2) BniDa istjeamja V2 = vo): Teo re ts k a brzin a is tj eca nj a Vo (bez trenja) iznosi (za VI = 0 i Vo "= a) pri svim razlikama tlakova b) pri malim razlikama tlakova «(J = V2(h. 200 .STRUJANJE PLINOVA I PARA Pri s t aci 0 n a r n om s truj a nj u (pri kojem se na bilo kojem mjestll bnina ne mijenja s vremenom ni po veliani ni po smjeru) protok mase je q". - h2) konst) Vo = V2(PI . bninll v i gustoCu (J qm = A v (J = konst (vidi str. 160) uzmemo 11 Pr e t v 0 r b a e n erg i j e pri'strujanju Ako u prvom glavnom zakonu tennodinamike obzir i promjenu kineti/!ke energije Wk' vrijedi dQ gdje je: Q rad. . U kojoj moremo ra/!unati sa zanemarljivo malom promjenom gustoee. b qJ. H - - dW = dH + d Wk W - dovedena iIi odvedena toplina.vI2)/2 B ern 0 u 1I i j e v a j e d n a d z b a za plinove i pare vrijedi za male razlikc tlakova f1p = PI P2. s prosjemom gustoeom (Jmed"" konst (sli/!nost s nestla. - dobiveni iIi utro§eni tehni/!ki entalpija. tj. dok su druge veliane promjenljive od mjesta do mjesta.P2) - h2) Ao je asti presjek otvora sapnice.dh = vdv hi - h2 = (vl . 0.

.vukai najveca je brzina koja se mote pojaviti u najufem presjeku sapnice Vz = V"p!(!z S pomocu jednadtbe stanja plina mozemo pisati jo~ i (!z/(!.577 Pri kriticnom omjeru tlakova pIp. iznosi P'''Y(><--l) p ./(!.hz). = [2/(" + I W/I><--1) TiT. mozemo pisati h = konSI. = 2/(" + I) VZ= V2["/(.0. a u para T '*' konst (str. Prigusivauje Pri prigu~ivanju se suma energija ne mijenja h. postignuta brzina Vzjednaka je brzini I.). a u najuzem presjeku sapnice Tz' Pz' (!z. q max.... + vJ212 = h2 + vl/2 Ako je brzina slrujanja malena le je mozemo zanemarili (pri obicnom slrujanju u cijevima..40 0. 192).0.98 a = 0.30 0. tlak i gustoea ispred sapnice T. gdje je a koeficijent istjecanja i iznosi: " " kod dobro izvedenih sapnica pri o~trim rubovima a = 0. .'1[2/( + I )] .-I) Taj kriticni omjer tlakova ovisi samo 0 fluidu (..135 0. U (idealnim) plinovima je tada T = konst.64 . . 201 . armaturama. stapnim strojevima itd. .aA mmV 1t. dvoatomni plinovi 1.h2).) i iznosi za razlicite fluide: " pz/P. = [2/(" + I)r/(.. + I)] . a u konacnom presjeku tlakom P2 i = brzinom V2 = V2(h.546 zasiceni vodena para 1.65 Pro ~ire n a sap n i c a (De Laval) Stanje u najuzem presjeku je odredeno kriticnim omjerom tlakova P!Pl i Lavalovom brzinom Vz V2(h. (P. gdje su temperatura.Istjecanje iz sapnica IIrzina istjecanja Vose povecava ako se povecava razlika tlakova PI I postite najvecu vrijednost Vz (»Lavalova brzina«) pri kritickom P2 omjeru - Ilnkova pz/P. NajveCi protok mase qmax koji protjece najuzim presjekom Amin pri kriticnom omjeru tlakova pIp... Plo (!.95.530 pregrijana vodena para 1.) = V2["/(" + I)]RT.

u lakih: u < 1. Sastav goriva odredujemo s obzirom na jedinicu kolieine ..3 ..21.1.2 (u eistog ugljika: u = I. Omin + (H2'/2 + CO'/2 + CO2' + N2' + CH4' + C2H4' + O2') 202 .= 1./0. b) U plinovitih goriva iznosi najmanja potrebna kolieina kisika Omin = H2'/2+ CO'/2+ 2 CH4'+ 3 C2H4' O2' kmol/kmol goriva Najmanja kolieina zraka Zmin= Omin!0. C'/12. .«iznosi: za ruena lozi~ta A. sumpora S. kisika 0.6 .IZOARANJE Izgaranje je ekzotermni proces oksidacije goriva pri kojem se razvija ogrjevna toplina H..21.. b) U plinovitih u + (H'/4 + 0'/32 + N'/28 + v'/18) goriva) goriva nastaje dimnih plinova (kmol/kmol D = A.2 .= 1.4 za lozi~ta na ulje i ugljenu pra~inu za plinska lozi~ta A.Zmin gdje »faktor pretieka zraka A. .za kruta i tekuca goriva s obzirom na jedinicu mase C' + H' + S' + 0' + N' + p' + v' = 1 (kg/kg goriva) za plinovita goriva obieno s obzirom na jedinicu volumena H2' + CO' + CO/ + O2' + N2' + CH4' + C2H4'+ H20' = 1 (m3/m3goriva) Procesi izgaranja osnovnih sastavina krutih i lekucih goriva ugljika potpuno izgaranje C + O2 = CO2 nepotpuno izgaranje 2 C + O2 = 2 CO vodika 2 H2 + O2 = 2 H20 sumpora S + O2 = S02 - - Potreba kisika odnosno zraka a) U krutih i tekucih goriva iznosi najmanja potrebna kolieina kisika Omin = C' /12 ..6).05.. 1..1. 00 r i va su veeinom organski spojevi sastavljeni uglavnom od ugljika C./O.21 Stvarna kolicina zraka Z = A.. 1. vodika H.2 (u tdkih: u=I..3.6 A. 1.0 za mehanieka lozi~ta A. u ugljena: u= 1.u kmol/kg goriva u = »karakteristika goriva«: u = 1 + 3 [H' (0' S')/8J/C' U krutih je goriva 0 < u < 1.2. du~ika N te pepela (p) i vlage (v).1..= 1.2). u tekucih gorivaje 17> 1..2 - - - KoliCina dimnih plinova a) U krutih i tekucih goriva nastaje dimnih plinova (kmol/kg goriva) D = ).2. = 1.

11. 'Mill'"1111Imc (kaloricnu vrijedoost) mjerimo s obzirom na jedinicu koliI 'lit. . 1.IICI lIul.n pllllllvltll goriva kJlkg kJ/m3 (0 . 889 100 799 100 1 449 200 1 359 200 1 302 300 I 257 300 - - I hlllJII ogrjevna moc fizikalnih smjesa gorivih spojeva (plinovitih goriva) (u ~ 1/11111 "1 I IltOOCO' + 10800 H2' + 35700 CH4' + 60700 C2H4' I ItllI!1I ogrjevna '11111' "kIlRom.2000 H20' odrediti (u kJlkg) moze se toeno 1/.11" ..""l 11. 1..013 25 bar) I h '"1"111lIf.011 alkohol) '_'/ltllllllllllUkll . '.013 25 bar .~ «('.C. ugljeoa) Za kruta sluZi priblizoa formula .. Razlikuje se od gomje ogrjevne moo time ~to dimni .Irvlld moci koji dobivamo kad dimoe plioove ohladimo samo do I '''1'' "'Ill'" 11.11 . 204)..I uIIII'" I vUlIII (H20" . {Hi Hs {Hs H {Hs H' {Hs Hi I I 124000 296 600 286 700 241 700 3 273 900 3 138900 5 160500 4 980 500 10330 9260 142200 119900 41900 40 200 40 300 38 900 33 910 - 12800 10790 - - 1 365 100 1 230 100 282 900 29 600 26 700 12600 39 700 35 700 64 700 60 700 58100 56100 till I 41..1noo C' + 101700 H' + 6300 N' + 19100 S' . " "I .H'" . '1IIIyn .(IICCIII . I'U"" "' -)11" I 11111 Ogrjeme moCi 11g r j e V0 a 100 C Hs (gomja kaloricoa vrijednosi) fe sva VII Ill pr! izgaranju.C.ull d Mlllllpor).lrJcvna moc manja od gomje za toplinu isparivanja r vodene pare 'I'" 11'I I 11000 kJ/kmol = 2500 kJ/kg = 2000 kJ/m3 (O. .9800 0' .11. " moe sloZeoih i tekuCa spojeva goriva (opr. Izgaranje IWlllt1lnno izgaranje IItll"'" kJ/kmol 406 900 kJ/kg kJ/m' o .01325 bar) l'tllIl" 1I1I~t'vnc moei sastavina goriva ~I1I1I1Y gorlva 11111 ".C. str. 1.2500 v' 203 .h'II'". ukoliko .IIIIdrosi~ta vodeoe pare (i para sumpome kiseline.II.v.(ho I1zol) 111. " 11 r I I 11" 11111 11 j e v 0 a 100 C Hi (donja kaloriena vrijednost) je onaj dio ~ "'I' "_.11.11111 I'"II'UII< .n kllllll IlckuCa goriva . ( Il1flaHn) .

1.kod plinovitih goriva COt H20" N{ Ot = = = = (CO' + CO2' + CH..1. 0min) : D O{ = (.) : D (H2' + 2CH.. derpomoCu R os i n 0 v a i Fe h li n go v a hmD. = 1 i molnu entalpiju hmDoo pri .1. .1.izracunavamo relativni udio zraka u dimnim plinovima Z' Z' = (. Njihov sastav odredujemo kemijskom ana1izom(npr.. Iz tog dijagrama mozemo za svaku izabranu temperaturu odrediti molnu entalpiju hmDI za. .1) Omin: D . koliCine dimnih plinova D i poznatog faktora preticka zraka . 164): * Molnu entalpiju dimnih plinova za tehnicka goriva mozemo odrediti tako..hmDoo) . 1) Omin: D - Pri nepotpunom izgaranju sadlfe dimni plinovi jo~: CO. = Iz minimalne potrebne koliCine zraka Zmin. 0min) : D (.1. T-dijagrama (vidi str. Eutalpija dimDib plinova Molna se entalpija dimnih plinova hmD (kJlkmol) pri raznim temperatu. Orsatovim aparatom).1. rama moZe proracunati uz poznavanje sastava dimnih plinova i molne entalpijc njihovih sastavina pri tim temperaturama (vidi str.) : D (N2' + 79/21 .. f05).Sastav dimDib plinova .. + 2C2H.. C~ itd. 1) Zmin : D Otuda proizlazi molna entalpija dimnih plinova (kJlkmol) hmD 204 = hmDI - Z" (hmDl . + 2C2H. Sastav je dimnih plinova pri potpunom izgaranju s obzirom na jedinicu volumena CO2'' + H20" + N2" + O2'' = 1 (m3/m3 dimnih plinova) Udjeli pojedinih sastavina (kmollkmol dimnih plinova) iznose: - kod Cv1'stih i tekuCih goriva COt = C'/12 : D H20" = (H'/2 + v'/IS) : D N{ = (N'/28 + 79121..1.1. koji uzima u obzir i disocijaciju iznad 1500 qc. . 00 (Cisti zrak).

t/O. I..lIlIlIvlll1l\.."'1111111 ~J .t. ni dimni plinovi ne smiju sadrZavati gorivih ".In I Ickuca goriva s karakteristikom u pri pOlpunom izgaranju vrijedi (COn.IIOranje...11111 IUtlllU 11111111' 11111111' 1)1.).tI11 III ~ 11111111 111. CO.. 0 kod plinovitih gorivo na jedin!cu tvari I kmol goriva.Pretil!ak zraka kontroliramo sadrZajem CO2'' u dirnnim 1.I leak zraka.21-1)] I . 205 . I ~~ Kontrola izgaranja I NI pcpco.. to je manji udio CO2''. !ho je veei faktor pretil!ka zraka . oslataka (ne- I ".t (> I) mora biti ~to manji..." . sadrZaj CO2 u suhim dimnim plinovima (bez H20). 1/" ~llCClfil!neentaJpije goriva hg i molne entalpije zriUca hm Z prije iz_. ''''''11)" lopline.. /!ade. Z i D odnose se kod I!vrstih i tekucih goriva na jedinicu malIudvu.illrlnr H" hg. 11 200 LOO 600 800 1000 1200 HOO 1600 1800 T "C Dijagram Rosina i Fehlinga 'Teoretska temperatura Izgaranja ~IIIIIIII ontnlpiju dimnih plinova hmD odredujemo iz donje ogrjevne moei ~"'... Stvama temperatura izgaranjaje niu zbog .'ulI goriva. T-dijagrama..hIlIlIlOVD "mD. CH4 itd... Za ."II.111' lco(C02").. = 1/[1 + u(. ali ipak tolik da se osigura I"IIIIIIIU 11."""8 I' kolll!ine zraka Z i dimnih plinova D hmD = (Hi + hg + Zhmi)ID \'....t teoretska temperatura izgaranja T pomoeu Ro-I" I . Itublvonc molne entalpije hm D dimnih plinova odreduje se za odgova"11"'" IlIklor pretil!ka zraka. ..

drveta) suhom destilacijom. polut~ka (plinsko ulje) i t~ka (Iozivo ulje. treset i ugljen. . tj.1100 °C) u retortama bez pristupa zraka. ugljena ill koksa) rasplinjavanjem. (Dovodenjem zraka dobiva se »zracni plin«. deni plin«. zesta. katrana iIi ostataka nafte. Udio lakih goriva poveeava se krekiranjem (cijepanjem velikih molekula). Et i n yH2 (acetiIen) razvija se djelovanjem vode na kalcijev karbid CaC2' - - Goriva drvo. zagrijavanjem (pri 900. Laka pogonska ulja dobivaju se jo~ i hidriranjem (spajanjem s vodikom) i sintezom (rasplinjavanjem i zdruZivanjem molekula H2. njem iz ~kroba. odnosno polimerizacijom (spajanjem malih molekula u veee) iz zemnog plina (sintetski benzin). a dodavanjem vodene pare »vo. tj. ~pirit) dobiva se alkoholnim vre. tekuCa - naft" Pregled glavnih metoda preradeprirodnih goriva u umjetna i nacina njillOve upotrebe Prirodna goriva: Prerado : Umjetna goriva: teiko ulJe lmo:tut) poluteiko ulje (phnskoJ lako ulje lbenzin I Nacin upotrebe: vonjsko (u IZgoronjQ loii~fjmo ) 206 . Koks i drveni u'gljen su kruti ostaci pri suhoj destilaciji ugljena odn. Umjetna goriva dobivaju se preradom iz prirodnih goriva iIi drugih tvarl. drveta. a sadde jo~ i saY pepeo goriva.) iz ugljena. Kao gorivo su prakticki cisti ugljik.katran. E tan 01 C2HsOH (etilalkohol. Generatorski plin dobiva se iz krutih goriva (drveta. nepotpunim izgaranjem u plinskim generatorima. Pogonska u Ij a: laka (benzin. Pri suhoj destilaciji dobiva se jo~ i tekuci proizvod . iz kojega su proizvedeni.. . Smjesu obaju plinova nazivamo »mije~anim plinom«. mazut) dobivaju se frakcioniranom destilacijom nafte i katrana.Prirodna goriva jesu: kruta (zemno ulje) i plinovita zemni plin. benzen).) Re tor t nip Ii n (rasvjetni i koksni plin) dobiva se iz prirodnih krutih goriva (ugljena. CO itd.

1111111) 1"1.20100 27200.2 3 0.11..71 10800 54 1.171 56340 7 0.011 . ..10 1 kJ/kg 14700.34100 '17 0..1 I CO .moeH.53 19300 3 0. 1.~1i"1I"1 S 0 2..50 20 SOO 3 0. .12 6000 62 1..0 I I pepeo <0.11.. C2H2 29 4 32 4 0." .250 12620 0.1".." 1'14H 11I. .3 I Gustoea kg/m) 720 875 940 977 884 794 I Vreli!te °c < 120 <350 >350 I'.....12 vJaga 10.10. I'"11 . .11 "..10 1 1 I.I~ .10 3...(hlln...II..11.1. .Donja ogrJevna moe H.19 4800 60 1. C2H..o C2H.. I t IH I 6 7 5 1 1 ..5 3 0.5 0..7 15 11 11 6.. III nllvlln ."1 11~lftll . 1111' I HI ogr...20 12. . ' II'~II' vl'ijcdnosti..III~II) 1..lc.60 0.ld ." /0 '.2 52 I ! 7. 1""11 (11111 .... 1111 I "lIn / // 50 51 49 12 6 4 8 8 42 28 23 28 - H2 CO CH. C)H..16700 8400.0 8.0 8 1.. '""" ~O . ~ 11'" IInrlva ."" .0 I 1 0 N 43'9 0'1 20 1.Pregled goriva t~~udvu SaSlav' % (u 1 kg) Oista tvarI ..08987 10790 1.II'u goriva Sastav 82 % (u I m» CO2 I i CH.25 4000 I 207 .30300 1 I . I.019 92970 2. 218 80. III ~'11 Sastav % (u H I 1kg) C 85 86 87 93.1 '"n . 7 27800.H...0 1.7168 36080 1..H.1111 "". .356 63 500 2.8 0.7 1 1.I I ." .Ill "" ". IDOnja kJ/kgmoe 42700 41900 41 200 \ ..2 - 2 2 5 3 5 8 : Gustoea :Donjaogr. Ill.5 78.1111 .. . C.668 121800 1...260 60570 1.I. kJ/m) : kg/m) I O°c..013 S 2 bar Nz 0.8 13 I I I . I 'f..5 2.11110'"0 'C.3 38850 40270 26750 1)1 92."k.11.

60 16..15 5.1 65 >60 40....40 10..0 2.6 0.0 1....5 >60 33....6 0.120 35.3 2.16 3..10 0.60 15... .0 2.3 0.33 10..1 0.3 2..6 1.35 10....} 300 19800 19300 18 800 18 500 16400 10 500 18 000 17 500 17000 16700 15 700 15 700 Trbovlje Zagorje LaSko Senovo 208 .9 2.6 0...3 >60 35.1 1..18 3.3 >60 30.10 0..60 18...1 2...60 17..3 0.0 2...17 3.65 10.10 0...3 11 300 11 300 11 100 11 100 10 300 12000 18 000 17000 16 700 16 700 15 700 12 500 18 600 18 000 17 500 16 700 15 700 I.6 0......10 0.3 0.0 1..3 0...3 0.0 1..Doma~1 Rudnik Vrsta Velicina zma mm Kolicina sumpora vlaga pepeo va tvar % I I goriSastav u 43 43 43 43 43 43 20 22 22 22 24 34 21 22 22 24 24 32 19 20 21 22 26 36 19 19 19 19 20 20 8 8 9 9 12 5 12 14 15 16 17 19 9 10 12 13 17 18 7 8 9 11 13 25 13 15 17 18 21 21 49 49 48 48 45 52 68 64 63 62 59 47 70 68 66 63 59 50 74 72 70 67 61 39 68 66 64 63 59 59 0..6 0.8 1.4 2..35 0.4 % DOIija ogrjevo& moe HI kJ/kg Velenje komad kocka orah grah sitni prah komad kocka orah grah sitni prah komad kocka orah grah sitni prah komad kocka orah grah sitni ksilit komad kocka orah grah sitni prah >120 65.2 2..0 2..9 0.1 2...30 10.

8 2.7 0.Iolae KIIovo - komad sitni komad sitni I~ Slrojarski prirurnik .sitni .sitni .1 1.orah . kJIkg 28 100 27 800 28 400 28 400 26 800 18700 17600 16 600 16 200 21 100 20 800 20 200 19000 18 700 19000 18 800 18200 17400 15 500 14 100 15 100 12 100 10 900 17400 15 800 9600 9300 9700 6800 9800 8200 209 RaSa - Banovici - komad kocka orah grah sitni komad koeka orah sitni 2 2 2 3 3 17 17 18 20 8 8 9 9 9 14 14 15 16 18 33 32 30 30 20 19 48 49 43 36 45 41 12 13 11 10 15 16 20 21 22 21 22 23 27 28 16 17 18 20 25 9 15 20 25 16 23 10 12 14.3 2.7 0. Sastav u Rudnik Vrsta vlaga I % va I pepeo tvar gori86 85 87 87 82 67 63 61 58 71 70 68 64 63 70 69 67 64 57 58 53 50 45 64 58 42 39 42.6 0.4 0.9 0.prah .1 0.5 30 45 38 Koli<!ina sumpora % 9 8 8 8 8 1.IIgljen.5 0.5 1.4 2.8 0.5 2.4 1.orah .cnica komad koeka .2 2.prah .6 Donja ogrjevna moe H.4 0.orah .komad sitni komad sitni 'injskoI{csavski "olubara "".4 0.3 0.5 34 10 21 Kukanj /.sitni J\.komad -kocka - .3 1.4 1.2 0.2 0.komad -kocka .rcka .2 0.6 0.

6. iIi obratno.koeficijent toplinske vodljivosti [W/(m.volumenski koeficijent temperatur- - . = T. pare iIi tekuCine. temperaturi.). a . koji toplinu predaju krutoj stijenki iIi je od nje primaju.6. i povrlini A - a je k oefi cij e n t pr ij e I a za izrafen jedinicom W/m2 K. Toplinska se vodljivost mijenja s temperaturom.temperaturna nog rastezanja (K-.K). v . Prijelaz topline na slozen naCin ovisi 0 vrsti. .gustoca (kg/m3).brzina (mls) .= ~ (T1 - T2) A ).T2){3Iv2 Nu = ad/)' (K). Pr Gr = d3g(TI .koeficijent prijelaza topline (W/m2K).promjer (m).kinematicka viskoznost (m2/s). 212 do 217. tIaku i brzini plina. Re = vd/v Pr = (! cv/).PRIJENOS TopliDska TOPLINE vodljivost Toplinski tok <P(tj.je koeficijent top Ii n s k e v 0 d Ij i v 0 s t i a mjerimo ga jedinicom W/(m. Nusseltova teorija slicnosti omoguCila je odre\tivanje prijelaza topline pomocu bezdimenzijskih znacajki (brojeva): Reynoldsova znacajka PrandtIova znacajka Pecletova znacajka Grasshofova znacajka Nusseltova znacajka gdje su: d (T. v.81 mls2). Unatoc veoma opseznom istrafivackom radu. Prijelaz topline Toplinski tok <Pkoji prelazi s plinovite iIi tekuce tvari na krutu stijenku.T = T. a kod plinova i para jo~ is tlakom. prolaz topline Q u vremenu t) kroz tvar je po iskustvenim zakonima upravo razmjeran temperatumoj razlici . i povr~ini A.ubrzanje site teze (= 9.specificni toplinski kapacitet (u plinova je C = cp) [J/(kg' K»). po iskustvuje upravno razmjeran temperaturnoj razlici . a obrnuto razmjeran debljini ravne stijenke () <P= - T2 f. Nadalje. f3 . ). T2 T . . Pe = vd(!cI)' = Re . K»). C. 210 . Brojcane vrijednosti)' za razlicite tvari sabrane su u tablicama na str. razlika T2) . g . (! . prijelaz topline ovisi 0 obliku i kvaliteti povr~ine stijenke. toplinski je prijelaz opeenito jo~ i danas sasvim iskustvena vrijednost koja se moze izracunati samo u nekim posebno jednostavnim slucajevima.

40 .75/!1+ 0. PeO. Za pravokutni je presjek cijevi 2 ab/(a + b).35 (Pr .092.' < 2300) kroz duge ravne cijevi ad/A"" 3. .040. 0.7 c) Prisilno strujanje tekutina Laminamo strujanje (koje se javlja u tekutina u uskim cijevima ako je U.= 0.47 Strujanje kroz ravnu cijev Brzinu v treba uzeti na najuzem mjestu izmedu dV~ucijevi! ad/A = 0. ad/A. = 0. .I») Kucficijent prijelaza topline a iznosi: za plinove za tekutine 14. Vrijednosti za f3 navedene su na str. Reo. vrijedi: broj redova cijevi 2 4 6 8 10 vrijednost za ~ 1.46000 W/m2K 211 .43 1. a vrijednosti za (1.0396 Pr. A.37 . Za vodu iznosi: 3000.c. .= ~ . .65 Turbulentno strujanje ad/A. koje su jedna iza druge. 4000 W/m2K Pri promjeni agregatnog stanja ima prijelaz topline optenito mnogo vere vrijednosti. GrO.'/' '/'.kapljicastoj 30000.i v tekutina I pllnova na str.075 . PeO. PeO. PeO. = 0.za snopcijevi ad/A.: . 16000 W/m2K pri vrenju pri kondenzaciji .25 b) Prisilno strujanje pi in ova Strujanje duz ravne ploce duljine I pri v > 5 mls vrijedi aliA. 212 do 214.filmskoj 6000. * Najjednostavniji primjeri proracuna mncujke Nu = ad/A.. treba za d uvrstiti odgovarajuCihidraulicki promjer 4 A/O (A = povrsina.na tekuCinu ad/A. 40 W/m2K 2000. Ako cijev nije okrugla. Pr)O. 159.075 ..75 Strujanje okomito na os cijevi: za osamljenu cijev ad/A.00 1.36 1.12000 W/m2K .na zrak . 0 = opseg). . . (Gr. = 0. = 0..75 - ..23 1.: prijelaza topline pomotu Nusseltove 11) Slob od no strujanje plinova i tekutina I'rijelaz topline 5 vodoravne cijevi promjera d na miran zrak ili viskoznu tllkutinu vodljivosti A.75 IIllJcza cijevi u poretku sahovskog polja.25 .

2 39.030 t.968 0.720 2.596 0.164 1.318 0. - 50 0 50 100 200 - 14.534 1.8 137 181 227 278 332 69.048 0.4 21.147 0.674 0.925 0.017 1.6 19.025 0.0 212 .9 15.525 ugljieni dioksid CO.030 0.189 1.084 0.828 0.9 30.653 0.040 0.83 Spec.008 4 5 9 3 7 0 4 0 0 9 5 1 9 1 5 0 2 ).2 4.022 6 0.076 0.400 2.025 1 0.912 1.026 0.032 0.870 0.037 0.232 14.088 1.139 1.268 0.2 64.050 2 2.086 9 0.058 0.76 7.0 13.042 0.6 98.113 1.5 17. .092 1.723 0.164 1.198 2.23 10.508 0.168 2.6 35.916 0.425 0. kapacitet c.624 0. Kinemat.047 1.0 13.021 1.65 12.073 4 0.034 1.231 2. viskoznost v mm'Is 9.034 0.063 6 0.093 0.746 0.50 0 0.7 24.65 1.020 5 0.017 8 0.7 17.026 1.Toplinska Sfojstva tvari Toplinska svojstva plinova i para (pri tlaku 0.top!.391 0.229 0.6 25.358 14.013 1.106 4 0.1 97.540 0.649 0.0143 0.394 50 100 sumporni dioksid SO.004 1.616 1. 0.252 1.066 0.toplin. K) 0.980665 bar "= 1 bar) Plin (para) zrak Temperatura t .042 1.09 - 50 20 0 20 40 60 80 100 120 160 200 250 300 400 600 800 1000 1200 1400 1600 vodik H. vodljivosti W/(m.022 0 0.1 128 16 240 4.021 3 0.182 0.442 14. 0 50 100 200 0 50 100 200 - - - amonijak NH.373 1.5 42.5 23.101 0.276 0.004 1.010 9 0.023 7 0. kJ/kg K 1.029 0.030 0 - 12.C - - Gustoea e IcgJm' 1.204 0.013 1.027 0.218 Koef.021 1.875 0.232 0.176 0.626 0.202 0.059 1.009 1.789 0.2 49.

viskoznost v mm'/s 21.851 2.0.0.72 838 4. 240.0.337 0.364 2.65 6...529 0.20.14 4. kJ/kg K 2. toplin.0.0..041 2.162 2. 160. 300 320..0.0410.9 26. 20..043 1 0.841 2.33 3.32 3.89 6.. 220.0.734 Spec.998 2. topl.0.93 9.0.. 1...0. 260.040.30.789 1.199 2.0.316 0.02 6.045 2.0..0.0.33 0. 260.0.396 0.268 2.294 0.5 2. 2 0.371 2. Kinemal.3 13.25I 0.0. 0.8 19. 2.973 1..9 0.345 0.989 2.0.598 0. 9 0.. 260 280.3 .040.5 29. 180.10.0.2 0.0..999 1. kapacitel c.135 2.0..Top/inska svojstva vodene pare II.88 5.1 2.. 0.887 0..280.963 1.15 7.315 2.0. 160.3 4.710.277 0. 300 320.. 3.043 7 0.394 0.24 2.834 3. 20..78 2.4 0. 160.0.486 3.375 0.0.5 12. 280..88 20..362 0.161 2.394 4.610.32 1..998 1.50.345 0.647 1.3 7.569 2.380. 10.85 2..70..3 21..557 0...968 0.C lOO.0...0.318 0.974 5.58 2.4 14.0.876 3.964 1.0..5 4. 160.040..042 2 0. 4.k " hili I Temperatura I .0.0. 0\ I> 8 10 213 .35 6.715 1..368 0.8 0. 20.30.98 5. 220. 9 0.2 17.75 2.385 0.7 1.0.0.43 3..6 3.356 0...0.384 0.367 0.0.0.44 5.981 1. 2.70. 2.037 0.041 2.237 0.4 23.487 2391 4..186 2. Oustoc" e kg/m' 0. 0.040.123 2.481 0. 0..330.046 0.265 0..0. 140. 180.343 0. 240 260 280.0..339 3.460.144 4.84 7.042 0. 240.0.999 1.1 5.7 11..3 0. 200 220.48 6.30. 280..0.0.43 8.118 2.33I 0.0.872 1.10. 200 220.26 5..0..0.265 2. 120..50.13 8..964 2.4 32.160.156 2. 240. 180.290.164 2..593 2.. 0.0.58 7. 180.6 2. 180.226 2..650.067 1.. 0. 0.K) 0.58 5.585 3.78 4.446 0.16 0.047 3. 2. 180.0.147 Koef.857 4.216 2. 0.48 4.0. 240.0.13 4.8 16.0.110.2 35..356 0. vodljivosti lW/(m.10. 200 220.20..0.926 0..149 2. 140. 1.

642 mazivo uljc transfonnatorsko uljc ugljii!ni dioksid CO2 sumpomi dioksid S02 amonijak NH.179 0.69 5.44 1.123 0.199 4.91 36.540 0.934 2.S 16.507 1.693 1.681 0.223 0.Top/inska svojstva tekucina Temporalura t .360 0. vodljivosli A W/(m.172 0.627 0.199 0. 20 30 -20 0 20 -20 0 20 -20 0 20 0 20 GUSIOCa e kg/m' 1000 998 992 983 972 958 944 926 908 887 863 794 700 871 858 845 832 820 807 866 852 842 830 818 771 596 1485 1435 1383 665 639 610 997 960 921 13 595 13546 Spec.673 0.139 0.364 0. monoklormetan CH)Cl uva HS 214 - 1.212 0.684 0.119 0.892 1.383 0.071 Kinemal.054 3 0.478 0.646 4. 0.162 0.018 2.304 0.665 0.376 0.20 3.101 2.115 Tekucina voda c.144 0.500 4.142 0.219 4.138 0.137 0.269 1.395 4.644 0.143 0.249 0.555 0.131 15.185 2.220 0.093 2.295 0.850 1. kJ/kg K 4.562 4.178 4.993 2.79 1.loplin.140 0.198 2.256 0.494 0.7 8.40 2.195 0.141 0.390 4.217 0.C 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 250 300 20 40 60 80 100 120 20 40 60 80 100.182 4.120 0.310 0.125 0.190 4.122 0.93 4.585 0.591 0.0 7.321 0.685 0.189 0.94 3.163 10.140 0.232 4. viskoznosl v mm2/s 1.570 1.598 0.282 4.257 4. Koef. lOp\.564 0.772 1.658 0.K) 0.294 3.680 0.215 4.087 0.01 0.3 .0624 0. kapacilel .356 1.124 0.651 0.5 9.293 0.855 5.669 0.

500 0. lumin olok ron kosil (kalaj) .6%C - O.13 %Cr .234 0. lcljelO.Toplinska svojstva kovina i kovinskih slitina Temperatura t °C 20 20 20 20 Koef.502 0.I%C 20 20 20 0 400 8750 7130 8600 7850 - 0.ar ezij.460 0.465 181 116 65 143 ::::: 93 26 58 24 35 34 70 159 ::::: 58 417 - - 310 67 215 .017 0.383 0.381 0.502 0. cisti nov(» srebro ulov0. alumin.465 55 113 60 59 0.O. /!isti trgovacki hlO ca.. toplin. vodljivosti A W/(m .446 0.352 0.134 0.912 - 20 20 20 20 20 20 20 0 100 20 20 20 20 20 20 20 1800 7280 1740 :::::8600 8580 8800 11 340 21400 2600 :::::7250 10500 19300 19250 7850 0.18Cr 8 Ni 36%Ni IIlIr. II111g1 cisti I Il\Jcd (mesing) monel nlkaI.top!.2%C .226 1. cisto na plllti ~lIunin Alvilijev ro arcbl volfl 'am lhtte.607 0.129 0.477 0.419 kapacitet c alUl Ilnij hllk r.O.896 0.134 0.900 0.393 0. cisto 20 20 20 20 500 20 20 20 100 7850 7840 7750 7900 - 7880 8130 2700 - 0.419 0.voIIlijev ~IIII . kJ/kg K 0.377 0.Cr-Ni .133 0.K) 229 395 372 Kovina Gustoca I! I kg/m' 2700 8930 8300 7800 I Spec. - kositrena IIlnk ~'.385 0.540 0.460 0.460 0.128 0.628 600 - 44 37 50 47 29 14 21 20 16 165 .

9 0.2.710 0.800 (silika) snijeg staklo bmotna opeka tlo.880 0.30 "" 0. .09 0.60 - 1450 2650 200 500 0.880 0.30 = 2600 = 1700 1520 =2220 = 2360 "" 1850 0.750 - = 0.840 1.23 0.76 - 0.suha pijesak.75 0. 2.15 0.80 .Toplinska svojsiva anorganskih krutina Materijal azbestne plaCe azbestna vuna beton. kapacitet c kJlkgK - Koef.04 0. K) 0.840 = 0.. .750 0. top!.8 "" 0. . . . ilovasto vapnenac vuna od troske zid od opeke fbuka.043 0.130 0. vodljivosti }.10 0. .33 "" 1.7 0.710 1.8 "" 1.2 1.800 0.840 0.36 2. . suhi granit kotlovac karbonatni silikatni Temperatura t °C 20 20 Gustoea IJ kg/m3 2000 300 Spec.8 2.840 - sulfatni kremen kremeno staklo led (H2O) mramor opeka.930 0.840 0.2 2.06 1690 0. .036 0. .10 2. suhi pjenjak porculan silikatna opeka 300 50 20 0 -50 20 20 20 20 20 100 . . 2500 . 20 20 20 300 300 600 =2100 2900 1000 300 2000 - W/(m .08 1. 1200 .08 . zidna 216 staklena vuna 1000 0 20 20 20 100 1000 20 20 20 20 20 20 - 200 50 300 2700 = 1850 0. 0.28 2.840 0..7 . 2700 = 400 2210 917 924 .46 0.2 0.670 - = "" 1.9 "" 1.20 "" 1.15 0.0 1.840 0. top!.

059 0.14 0.300 0.16 k V' 1000 9 176 380 190 1.10 0.260 1. Koef.215 0.055 0.510 - 1.16 '" 0.05 '" 0.28 0.300 1.340 1.036 0.37 0.590 1.390 0.380 1.6 0.06 p 20 - .077 0.920 2.12 0.055 20 20 1400 '" 550 0.420 c g' gl k dl - 0.790 0.045 0.16 h P - 1. toplinske kapacitet vodljivosti c A W/(m .14 dl P pi u' I U: 20 20 20 20 20 20 30 0 0 50 100 20 20 - '" 700 '" 850 200 1000 200 '" 1200 730 1600 147 2. K) kJ/kg K 0.74 0.21 0.300 1.35 '" 0.060 '" 0.420 1. top!.920 1.260 - - 0.840 1.06 - - - 0.070 0.050 0.04 0.Toplinska svojstva organskih krutina Materijal Temperatura t °C 20 20 20 20 20 20 20 Gustoca (J kg/m3 2120 1270 81 245 330 1400 1190 1200 224 Spec.670 - 0.23 0.

Emisijski koeficijenti tehnicki vafnih tvari sabrani su na str. 300 (Lm(toplinske .&20'.8. . (A = A. Apsorpcijski koeficijent a jest omjer energije Wakoju tijeloapsor. Izmjena topline zracenjem peratura T. + W(I/62 -I)] Ako je ploha AI znatno manja od plohe A2 (co ~ 0).= £O'(T/loor A izmedu dvaju tijela apsolulnih koeficijenata &. i &2 (T 2/100)4] A paralelnih i ravnih ploha tem- gdje je & emisijski koeficijent sivog tijela. Ijine 0. ec toplinski »siva«: v o < Wa< W 0< a< 1 Emisijski koeficijent &jest omjer energije W. Stefan-Boltzmannov zakon Toplinski tok tI>koji pri zraeenju odaSilje apsolutno crno tijelo upravno je razmjeran povr~ini A i 4. > T2) i emisijskih gdje je 0": tI>= 0"[(Tt/1OO)4 - a) u vooma velikih. .66961./We<1 - Po Kirchhoffovu zakonu vrijedi (pri jednakoj temperaturi): E = a.infracrvene zrake).Toplinsko zra&nje (lsljavanje) Zraeenje topline jest odavanje energije elektromagnelskim valovima du. = AI> 0" = 0'/(1fe. + 1/£2-1) b) ako drugo tijelo (2) potpuno okruzuje prvo tijelo (I) u' = 0'/[1/&. blizu smjcltenih.67 W/m2 K4 Za »siva« tijela vrijedi tI>. bira (upija) i sve energije W koja dospijeva na povr~inu tijela a= Wa!W< I Wa= W a= 1 . 219. vrijedi: c) za proizvoljno 218 smjcltene plohe AI i A2 je 0" = &.toplinski »cmo« tijelo Wa= 0 a= 0 toplinski »bijelo« tijelo Stvama tijela nisu ni toplinski »bijela« ni >>cma«. koju odaje pominn »sivog« tijela i energije We koju odaje pomina »apsolutno crnog« tijela: &=W. potenciji apsolutne temperature T tI>= 0'0T4A gdje je 0'0 = 5.10-8 U tehnici se la jednadzba upotrebljava gdje je 0' »konstanta zraeenja apsolutno 0' W/m2K4 u obliku tI>= O'(T/loor A crnog tijela« = 5. i T2 (T. .

Iv' lijev .925 0.025 0.80 0.058 0.90 0.045 0.045 0.77 0.78 0.11 bronzir.93 0.85 0.05 0.hllo I I I tamno oksidiran oksidiran poliran oksidiran poliran tamno zardao lijevana povl!ina valjana pomina crveno zardao bruen sjajan.61 0.Emisijski koeficijent e povrlinskog zracenja POvrSina II1l1torljnl L 11v In.76 0.24 0. emajl IlIk za radijatore led mramor opeka papir porculan staklo svilena tkanina lamot gladak poliran gruba.025 0. MhlllllllU Emisijski stanje I I I I Tem:ratura 25 230 lOO 20 130 20 20 230 20 lOO 20 20 20 ISO 20 ISO 338 300 lOO 20 130 20 20 20 20 20 20 100 0 20 20 95 20 90 20 1200 I koeficijent & MIIIIII1.07 0.85 0.93 0. crvena .93 0.43 0.94 0. "MLIII oksidiran poliran namaz I 0.22 0.030 0. jetkan sjajan poliran oksidirana polirana poliran oksidirano polirano tokaren polirano polirano blanjano lIokovine: IIrvo krovna Ijepenka '"k.28 0.128 0.77 0.lnL <"Ilk I I klllltllr rnm 11\lnll nlklll u'uvo .90 0.966 0.93 0.25 0.30 0.06 0.rohro l.05 0.07 0.60 219 .

(T./IOO)4]/(T. i vodljivost AI> a drugi debljinu 152 vodljivost A2) koeficijent prolaza i topline k racunamo po jednadzbi I/k T.~Al~~~a .. i koeficijenta prijelaza 01:.) na stijenku.(T.k je koeficijent Koeficijent prolaza top line T2)A koji se dobiva iz jednadzbe kao i koeficijent I/k = I/Ot. + t5t/A. . te prolazi kroz tu stijenku (debljine 15i vodljivosti A) i s nje prelazi na drugu tvar (temperature T2 i koeficijenta prijelaza O(2)iznosi <P= k(T.k (I/Ot.T2). a temperaturu Ts. 220 T2)A . 219). iz jednadZbe TSI = T. Za vi~lojne stijenke (npr.~~a:~ prijelaza topline IX.(Ts..)(Tt- T2) = T.kla + a./AI + t5JA2 + I/Ot2 ~' 1 . kroz tu stijenku (debljine 15i koeficijenta toplinske vodljivosti l) te sa stijenke na drugu tvar (temperature T2 i koeficijenta prijelaza Ot~ iznosi za povr~inu stijenke A <P= Q/I = k(T. + t5.k (I /Otl+ t5. + t5p + I/Ot2 prolaza topline k mjerimo istim jedinicama ' a.tj.Prolaz topline a) Prolaz topline kroz stijenke pri dovodenju loplinskog loka dodirom Toplinski tok koji prelazi s neke tvari (temperature T.. 1j = 1/01:. - T2) = Tt.. u W/m2K. = Tt Ts Ts2 - k (1 /Ot.Koeficijent k racunamo iz jednadzbe I/k = 1/(Ot+ 01:1) t5/A + I/Ot2 + gdje je Ot= u'[(T/IOO)4. . i koeficijenta prijelaza 01:. .T2) b) Pro/az lopline kroz slijenku pri dOl'odenju loplinskog i dodirom loka zracenjem Toplinski tok koji prelazi dodirom s neke tvari (temperature T..) (T.)i istodobno zracenjem s neke stijenke (temperature T i emisijskog koeficijenta £) na drugu stijenku (emisijskog koeficijenta £s). Temperature na pojedinim mjestima stijenke mozemo odrediti trokutnim dijagramom (lijevo) Hi jednadzbama Ts.Ts\) Vrijednost 0' izraamavamo iz poznatih koeficijenata E i Es (vidi str. za stijenke od dva sloja./AI+ t52/A2) .. . od kojih jedan ima debljinu 15.

Tmed gdje su: k . Pri protusmjernom strujanju moze biti konacna temperatura tvari koji toplinu prima (grijuCi se) visa od konacne temperature tvari koji toplinu predaje (hladeci se).hukNJII.T")ftn (t:.l 11~" T 1t~ 7.T2" <P = k.T' = Tt' . !iIobzirom na medusobni smjer strujanja obiju tvari u izmjenjivacu... Pri istosmjernom je strujanju.' r =r:.koeficijent prolaza topline (vidi str.L -1 t72 fin T.T' = T1' .T' /t:. Unakrsno se strujanje po svom efektu pribliZuje protusmjernome. : To" :J. ri r L. Zato u izmjenjivacima topline protusmjerno strujanje ima uvijek prednost pred istosmemim. razliku11'1110 istosmjemo. 220).' . A . Prosjecna (»Iogaritamska<.T") Prosjecna (Iogaritamska) temperaluma razlika t:..Tmed = (t:.Tz" /:}. lstosmjerno stTujanje PTotusmjerno stTujanje L.. protusmjemo i unakrsno strujanje.Tehnicki Toplinski h'lIIl'0rulure " izmenjivaCi pocetne topline temperature Tz' i konacne Tt' i konacne nize tok tP prelazi s tvari Tt" na tvar poeetne temperature vise temperature I Tcmperatuma razlika izmedu obiju tvari na svakom je mjestu izmjenjivaca .T - t:.Tmed pri protusmjernom strujanju veca je nego pri istosmjernom.Tt = t:. medutim.Tz' liT" = Tt" . t:. 22] .Tmcd' A Toplinski tok u izmjenjivacu topline racunamo pomocu prosjecne temperatume razlike t:.) temperaturna r~lika iznosi t:.l T :1. konacna temperatura tvari koji toplinu prima uvijek nita od konacne temperature tvari koji toplinu predaje.povrsina izmjenjivaca.. t:.T" Ti".

mjerai! I]) toranj regulator I 222 .1..TOPLINSKIUREDAJI I STROJEVI - Simboli sirova voda nei!ista i!ista I \7 vode kemijska priprema parni kotao (}- turbina stapni pogonski stroj para - zrak dimni plinovi gorivi plin [J rtr- =ulje ugljen ventil n parni kotao s pregrijai!em isparivac (transformator pare) 0- elektromotor gonjeni stroj (opcenito) +t:-(}- redukcioni entil v odvodnik kondenzata otvoreni rezervoar tlal!:ni ezervaar r topline mijesanjem povrsinski izmjenjivai! topline povrsinski izmjenjivai! topline odvajai! pare odvajai! prasine (ciklon) ejektor izmjenjivai! .. IQ] (8) -0 -<D generator (za ulje) gorionik plinski turbopumpa stapna pumpa 6 t topline ispuh potrosai! 4J I-@ {19 turbokompresor ventilator stapni kompresor transportni stroj elektrii!ni generator +> I kondenzator na mijeSanje kondenzator I <$I: povrsinski -0 I $J kondenzator (s povratnim hladeniem) povriinski rashladni .

2800 kW/m2. u kojem se izgaraIIjcm oslobada kemijski vezana energija goriva da bi pre~la na dimne plinove. tj. u kojem toplina Ilrclazi s dimnih plinova na vodu odnosno paru. 330 kW/m3 . . 223 .. stepeniea- - . lozi~ta (prostora za izgaranje). .1600 kW/m2 700.plinom 900. 400 kW/m3 pri lozenju 170. u komori za izgaranje (za ugljenu pra~inu. Presjek loZi~ta Sk (m2) ocjenjujemo na osnovu »povclinskog toplinskog ol'lcreeenja presjeka loZi~ta« (tP + tPz)/Sk = B(Hj + Zhrnz)/Sk koji iznosi za loZi~ta na ugljenu pra~inu 2300. .ki lok tPz = B Z hmz IIdjc su: Z koliCina zraka za iz~aranje na jedinicu kolicine goriva (kmoVkg) (sir. 2500 kW/m3 Pri izgaranju pod tlakom (ulja iIi plina) dostize specifieno optereeenje l(Jzl~la i do 8000 kW/m3.molna entalpija zraka (kJ/kmol) (str. ro~tilju (ravnom rucnom iIi mehanickom. .izgaranje u lebdenju. 164). Pominu ro~tilja R (m2) odredujemo na temelju »povr~inskog toplinskog oplereeenja loZi~ta« tP/R = BHj/R kojc iznosi za: ravni rueni ro~tilj mehanicki ro~tilj stepenasti ro~tilj 600.. pomoenih uredaja za lozenje (ro~tilj. hmz . .).. 1000 kW/m2 900.izgaranje u sloju. dolazi s njime jo~ i toplin. za komadno gorivo). tj.uljem . 202).. gorionik itd. . .. . 2500 kW/m3 1600.. . stom i sI.ugljenom pra~inom . . b) izmjenjivaca lopline (parnog kotla u uZem smislu). ulje iIi plin). Toplinski tok tP koji s gorivom dolazi u lozi~te izrafavamo potro~kom jloriva B (kgls) i njegovom donjom ogrjevnom moci Hi tP = B Hi Dovodimo li u lozi~te zagrijan zrak za izgaranje. LoZiSta su gradena za: .. tj. 800 kW/m2 na temelju »prostornog Volumen loZi~nog prostora V (m3) ocjenjujemo Inplinskog optereeenja loZi~ta« koji iznosi: (tP + tPz)/V = B(Hj + Zhmz)/V za mehanicki ro~tilj 250.PARNI KOTLOVI Parni su kotlovi toplinski uredaji koji se sastoje od: a) uredaja za loienje.

224 . . nim stijenkama stvarale kiseline koje bi ih najedale). .h'). pri cemu MO pari poveea specificna entalpija na vrijednost h '(koja je odredena tlakOlIl pare p i temperaturom V pregrijacu n. Zato je takoder ha < h'. pari toplinski tok <Pc <Pc= q(h . 221.0.. i njenom isparivanju. Ta < Ts. Da se voda ne bi isparavala vee u zagrijacu.95 . U parnih kotlova koji upotrebljavaju zagrijan zrak J za izgaranje (Iozi~ta na ugljenu pra~inu. osobito ako sadrfe mnogo vlage. (Specificne entalplJ' h' i h" odredene su tlakom p. ulje ili plin) smje~ten je na krllJII puta dimnih plinova zagrijac zraka (koji vraea toplinski tok <Pz u lozi~tc). pri cemu joj nara~1I specificna entalpija na ha. paru zagrijavamo pri konstantnom tlakup koji odrZavamo regllh! cijom lozenja. rill' ' likujemo sI ijedeee dijelove izmjenjivaca topline: a) Zagrijac vode (ekonomajzer) u kojem se napojna voda temperatllr. Vodu odn.96 i entalpije hb = h' + x(h" . m01l1 temperatura Ta biti nifu od temperature zasieenja Ts (koja odgovara tlakll p u parnom kotlu). grijac pare te na zagrijac vode i zraka. S obzirom na razlicite uvjete prijenosa topline na vodu odn. Proracun velicine ogrjevnih povr~ina pojedinih dijelova izmjenjivacu dovodimo - topline .Izmjenjivac topline s dimnih plinova na vodu odnosno paru izveden je kill! sistem cijevi. Zbog odvodenja toplinskih tokova iz dimnih plinova na isparivac i pro.hb) Suprotno nacelu protustrujnog izmjenjivaea topline dimni plinovi prc' daju toplinu najprije isparivacu (buduei da voda koja se isparava dovoljlll) hladi cijevne stijenke pa ih mozemo smjestiti u podrucje najvi~ih tempern' plin slabo hladi cijevno tura). zatim pregrijacu (u kojemu pregrijana para stijenke pa ih stoga ne mozemo smjestiti u podrucje najvBih temperaturll) . paru. .) U zagrijacu vode dovodimo vodi toplinski tok <Pa <Pa= q(ha - hv) b) lsparivac je namijenjen daljnjem zagrijavanju vode do temperatulo zasieenja r.vidi str.) U isparivacu dovodimo vodi-pari toplinski tok <Pb <Pb = q(hb - ha) c) Pregriiac pare sluzi za su~enje pare do potpune suhoee x = 1 (suho 111' sieena para) i njenom pregrijavanju do temperature pregrijanja T. dimni se plinovi postupno ohladuju Konacna temperatura dimnih plinova. hoee X = 0. Tv i specificne entalpije hv zagrijava do temperature Ta. i konacno zagrijacu vode. II~ smije biti manja od 140°C (jer bi se kondenzacijom vlage na hladnim cijev. U isparivacu dobivamo mokru paru ~u. (Specificna entalpija 11' odredena je tlakom p. pri cemu napojne pumpe napajaju kotao protokom vode q (kg/I).

osim iz loplinskog toka 4>k.0..T. zbog IIcizgorjelihostataka goriva u pepelu Icteceg koksa i cade IIcizgorjelihplinova . do 8%. . ()sim toplinskog kllllovn tnkoder: 4>k 4>a + 4>b+ 4>c = q(h .. itd.77.) Najvecu korisnost T/k max postize pri naj- ~cAcemopterecenju. tj. 11Izoosi za razne kotlove: za manje (5 ravnim ro~tiljem) za vece (5 mehanickim ro~tiljem) za najvece (pri lozenju ugljenom pra~inom. naziv1/.Kapaci'e' (soaga) pUDog kotbl odreden je toplinskim tokom koji u svim tlll~lovima izmjenjivaca topline dovodimo vodi-pari .3/4 lIog kapaciteta kotla. - ho) Ukupna energija pare na izlazu iz kotla izrazena je dakle toplinskim tokom 4>0+ 4>k = q(h ICl Strojarski prirufnik .84 T/k= 0. IlIk 4>kovisi jo~ i 0 razlici entalpija h h) ogrjevna pov~ina izmjenjivaca A (~to je netocno jer toplinski tok ~ uz hlll~Cjcdnake ogrjevne povr~ine ovisi i 0 koeficijentu prolaza topline k i 0 pro.72.CO.. i 4> zraeenja i prijenosa topline na okolinu do 12%.. (Ovdje nisu uracunati dodatni gubici zbog pogonskih prekida djelovanja kotla.91 '! ./1koji dolazi u loZi~te s gorivom (~ < 4». tj. koji prelazi na vodu-paru bit ce manji od toplinskog toka . 11%. 221). pri 2/3. 0. - 1/2 31£ 1/1<1'.hv) toka ~ upotrebljava se za oznaku kapaciteta = parnih 11) proizvodnja pare q (~to nije tocno jer uz istu proizvodnju pare q toplinski hv). i to zbog gubitaka u parnom kotlu (lo1.1~Olloj lemperaturnoj razlici t.. CH.. topline dimnih plinova do 5%. vidi str...jo~ i iz toplinskog toka 4>0 ga je napojna voda primila ~to prije ulaza u parni kotao iz drugih izvora koji su joj poveeali specificnu entalpiju od ho pri temperaturi To na hv pri temperaturi Tv 4>0 = q(h. do 1%. . Korisnost parnog kotla T/kje omjer toplinskih tokova ~ T/k = 4>k /4> = q(h - hv)/BH. Korisoost pUDoga koda - Toplinski tok ~. 0. Energija pare 5 obzirom na temperaturu okoline To proistjece . uljem iIi plinom) T/k = 0.IAtui izmnjenjivacu topline). Krivulja ovisnosti korisnosti 0 oprerecenju I"cc u ~irokom pojasu opterecenja vrlo poloziIll.78 T/k = 0. 8 .ho) 225 .83.

6. lip = 0.0.jl>.81 mIs2.6q qp = 1.teoretska .kod turbopumpi.8..0. Pretoene gubitke fj.25q . lip korisnost pumpe. Po .5.9.geo~~ vis.za zagrijac vode (ekonomajzer). .Napojnc pumpe Svaki pami kotao mora imati najmanje dva uredaja za napajanje koji dobivaju pogonsku energiju iz medusobno nezavisnih izvora (npr.p~ + fj. 3 bar .gustocu vode pri temperaturi napajanja Tv. .ako pami kotao ima automatsku regulaciju.tlak u kotlu.p . razine vode u kotlu nad razinom u napojnom rezervoaru. - * Za visokotlacne pame kotlove.p + ghg] lip .. 1 bar . 2. . Za napajanje sluze ponajvise stapne pumpe i turbopumpe. benzinski iIi dizelski motor i sl.hr) tlaku Pa i tempera- . .9 . hv -. kod kojih moramo uzeti u obzir povecanje gustOCe vode pri napajanju. lip = 0..specificnu entalpiju vode pri atmosferskom turi ispred napojne pumpe. 2 ..97kod stapnih pumpi s neposrednim djelovanjem pogonskog stroja na stapajicu pumpe. K a p a c i t e t napojnih pumpi odabire se tako da bi pri kvaru na najvecoj pumpi sve preostale dobavljale protok qp koji je veci od najveceg protoka q vode-pare kroz pami kotao. elektromotor i pami stroj. . .pumpi.protocne - gubitke. 226 . Pot r e b n a s nag a za pogon napojnih pumpi iznosi: .inu.Dami kotao bez automatske regulacije.tlak u napojnom spremniku. . fj. (! .za otpore u cjevovodima Koristnost napojnih pumpi lip iznosi: lip = 0.0. racunamo teoretsku snagu pumpe pomoeu entalpijske razlike vode Po = qp(hv gdje znare: hr .kod normalnih stapnih.ako. i to: qp = 1. specificnu entalpiju vode nakon izentropskc kompresije u pumpi.efektivna gdje znaci: P Po = qp[ (p P =~ .).p ocjenjujemo s: 0. g = 9.5 bar za napojni regulator. a protok je q ~ 30 1/h.9 . hg . a protok je q > 30 tIh iIi je pogon neposredno s glavnog pamog stroja.

: pri srednjim tJako- - 2.poloziva za pretvorbu u mehanicki rad I. . U cjevovodu od parnog kotla do parnllll stroja para se ohladuje s temperature r nil Tl (T. i I. Medutim. i to: To malena III kod kondenzacionih je naprava temperaturna razlika Tz 1'1 .specificna entalpija odn. Temperatura TI i tlak PI odre5 So Ilnlll Il1ecificnu entalpiju hi pare ispred parnog . ho. hi < h. nego temperaturu T2 koja je vi§a Tz> To. tK.10 K) i prigu§uje ."nn60u je specificna entalpija pare n."h'110nn paCetnim stanjem (PI. .. . . Specificna eksergija pare e pokazuje koji bi se dio energije pare mogao looretski pretvoriti u mehanicki rad s obzirom na temperaturu okoline To. .15 bar). 180 QC) vhnn - I~ IlIludllovaraju i vi§i konacni tlakovi (pz = 2 . .donll lzentropom i temperaturom I1hd = hl-hz hz stoga vi§<!. .1 .". 11lapulnim vodovima (P2 = 1.). .0. citava energija pare nije na raspolaganju za pretvorbu u mehanicki rad.. . speciflena entropija vode pri stanju okoline. Eksergija pare je radna sposobnost pare (sposobnost za pretvorbu njezine unutarnje energije u mehanicki rad) s obzirom na temperaturu okoline To. 3 bar.llIuvurII konacnom tlaku P2 koji je vi§i od atmosferskoga za otpore tre"..T. So . 1'1kud protutlacnih je strojeva temperatura T2 jOhi§a(tz = 120... razlikom specificne entalpije hh koja konacne specificne entalpije hz. Specificna eksergija pare na izlazu iz parnog kotla iznosi e = (h-ho)-b b = To(s-so) adje su: b. h. = 5.2bar). pri najvi§im tlakovima Ill.It. .08 bar). . 104QC) I ". .04. 10 bar). speolficna entropija pregrijane pare.~II. T..specificna anergija pare. s specificna entalpija odn. Raspoloiiyi pad entalpije lHd Eksergija pare medutim nije u cijelosti rII. 1. koja Tz (tlakom P2): <e 227 .RADNA SPOSOBNOST PARE Energija pare je upotrebljiva u cijelosti samo kao toplina koju mozemo prenositi s jednog tijela na drugo (grijanje).III.50m/siznosip-p. ..apolo!lvi pad entalpije I1hd dan je I' .Iijedeeih razloga: I. t Na kraju izentropske ekspanzije pare ne postizemo temperaturu oka111111 "0. "lIka P na PI (uz brzinu protjecanja IU". 42 0c) i sluzi samo za prijenos topline spare na rashladnu vodu 11-lI1poruluri T2 orlgovara u kondenzatoru tlak P2 od 0. ~. . hI kod ispu§nihje strojeva temperatura T2 znatno vi§a (t2 = 102.

228 .h/t::.h = 'Iiq!1hd = 'IiPo £fektivna snaga stroja P (na pogonskoj osovini) manja je zbog vimjskih gubitaka stroja (mehanickih gubitaka zbog trenja u lezajima i zglobovima stroja. fJ.hd) = 11(" . fJ.) Snaga pamih strojeva proizlazi iz protoka pare q i razpolozivog entalpijskog pada Md (vidi str. $ gdje je h2.hd = q(h.. to su stapni strojevi i parne turbine. Teoretska snaga Po iznosi It Po = qt::. Jedinicni potro§ak pare nije naime ovisan samo 0 korisnosti "i odnosno ". vec i 0 raspolozivom entalpijskom padu fJ. i to s obzirom na unutarnju snagu - - qlP.hd. ili s obzirom na efektivnu snagu qlP = 1/(. stvarna specificna entalpija na izlazu iz stroja.-h2) Stvarni entalpijski pad t::. toplinska razmjena izmedu pare i stijenki stroja. pogona regulatora itd.h = hJ -h2. zivinim.. nepotpuna ekspanzija itd. a on ne ovisi 0 stroju.PARNI STROJEVI Pami strojevi su pogonski strojevi koji upotrebljavaju vodenu paru kao neposredno pogonsko sredstvo.hd 5. 227). Unutarnja snaga stroja Pi iznosi Pi = qt::.) i iznosi p = 'ImPi = 'I Po = 'Iqt::.) t::. < t::. npr.hd isko- pokazuje koji dio raspolozivoga entalpijskog pada parni stroj stvarno ri§tava i time oznacuje stupanj valjanosti stroja.hd gdje su: "m - mehanicka korisnost stroja " 'I='Ii'lm * - cjelokupna korisnost stroja Valjanost se stroja jo§ gdjekada u praksi izrazava umjesto pravilno korisno§cu »jedinicnimpotro~kom pare".h manji je od raspolozivoga zbog unutarnjih gubitaka u stroju (prigu§ivanje pare.hd) ~to medutim ne pokazuje stvame valjanosti stroja. Unutarnja korisnost stroja 'Ii pare = t::. (Iznimno su parni strojevi gradeni i za pogon drugim parama. .

On ovisi u prvom redu 0 ulaznom tlaku pare Ph punjenju 8 (dijelu stapaja za vrijeme kojega ulazi para u cilindar) i brzini vrtnje n.= 0. krizne glave i dijela ojnice (oko 2/5). Brzina vrtnje n ogranicena je inercijom masa mehanizama u translatornom gibanju. Pind stroja iznosi = (d2- db2)"::' meds2 in P 4 promjer promjer stapajice (u radnom pamog cilindra.. db Pmed . Danas su stabilne parne strojeve potisnule parne turbine. Korisnosti Indicirana korisnost ITind= Pind/PO ovisi u prvom redu 0 punjenju 8i brzini n. dok au brodske i lokomotivske parne strojeve zamijenili naroeito dizelovi moton.>parnih motora«. tj.. Najbolje vrijednosti ukupne korisnosti IT= ITiITm ispu~nih stapnih strojeva na pregrijanu paru iznose . a priblizno je jednaka unutarnjoj korisnosti: ITind" ITi' " Mehanicka korisnost ITm takoder ovisi 0 brzini vrtnje n. Iznimka su neke novije izvedbe brzih .broj cilindara (dvoradnih).75 Manje se vrijednosti odnose na male.. S stapaj. Prosjeeni tlak u cilindru izraZavamo kao dio ulaznog tlaka Pmed = «PI «< 1 Koeficijent « ovisi 0 punjenju 8 i brzini vrtnje n te raste s veeim punjenjem (8 = 0... n - - brzinu vrtnje.75 stapnih prstenova smanjujemo ogranieavanjem »prosjeene stapne brzine Vmed = 2 s n. indicirana snaga Pind priblizno je jednaka unutarnjoj snazi Pi Pind ~ Pi Prosjecni indicirani flak u cilindru Pmed odredujemo i7 indikatorskog dijagrama koji dobivamo indiciranjem. stapajice.1 .. a veCe na velike strojeve.Stapnl pami strojevi Stapni parni strojevi bili su prvi i stoga posebno znaeajni pogonski toplinski strojevi.prosjeeni indicirani tlak u cilindru. Zanemarimo Ii gubitak lopline cilindra na okolinu i gubitke pare zbog propustnosti stapa i ra~vodnika. Indicirana snaga Pind IIdje znaCe: dprostoru cilindra). - 1.0.55.: 0.25. a iznosi: «~ Tro~nje 0.8) i manjom brzinom vrtnje n. 229 . stapa. 1\ na feljeznici jo~ i elektricna vuea.0.

7 Turbina radi dakle s dobrom korisn~ samo u uskom podruqu obodnih brzina Uodnosno brzina vrtnje n..) Najvecu korisnost 7Juma.0.0. ona ovisi 0 omjeru obodne brzine i apsolutne ulazne brzine ulc. Apsolutne brzine mlaza . al . Pame turbine nisu prikladne za rad pri veoma promjenljivim brzinama vrtnje. U pamim se turbinama toplinska energija pare (raspoloZivi entalpijski pad l!.djelovanjem na . . pokretne lopatice rotora ..5 0. az izlazne brzine i obodne brzine. Pri naglom rastereeenju mogla bi da pobjegne do brzine koja odgovara omjeru (ulc.Cl na ulazu u rotorske lopatice i Czna izlazu iz njih . . u prvom redu jednoli~niji pogon i vecu moguCnost izvedbe od najmanjih do najveCihjedinica (0. 228). S n aga tu rb in e n a 0 b od u lopatienog kola Pu je Pu = qu(cl cos al + Czcos az) gdje mare: q protok pame mase. U obodnu brzinu kola (lopatica). npr. Izpu~na je para u njih prakti~ki bez ulja.4. ali zu zato jednostavnije i lalli te i u tom slu~ju dolaze u obzir. 230 .reakcijsko).)max "" 2(ulc1)opt(~to regulator mora sprijeati). U usporedbi sa stapnim pamim strojevima pame turbine imaju stanovite prednosti.dobivamo pri optimalnom omjeru (ulCI)Opt oji k iznosi: 0.. kod akcijskih stupnjeva kod reakcijskih stupnjeva 7Ju = Pu/Po = [(ulc. . Osim toga turbina se moze okretati samo u jednom smislu. . Stoga su idealni strojevi za pogon elektri~nih generatora.6.Pame su turbine brzi rotacijski strojevi koji rade povoljno pri konstantnoj brzini vrtnje. Kod manjih izvedbi. kao pomoeni strojevi.ovisne su od raspoloZivog entalpijskog pada u staroru samom (stalnotla~no djelovanje . .akcijsko) ili u statoru i rotoru (pretla~no djelovanje .pretvara u mehani~ki rad.hd) pretvara u kineti~ku energiju pamog mlaza koji se . - - - Obodna brzina U odredena je promjerom lopatienog kola d i brzinom vrtnje n U = dnn Korisnost na obodu lopati~noga kola 7Ju jest omjer snage na obodu Pu i teoretske snage Po (vidi str.5.200000 kW i vi~e). pame turbine imaju dodu~e manju korisnost nego stapni strojevi.kut kut izmedu apsolutne izmedu apsolutne ulazne brzine i obodne brzine.

231 .mehanicke iznose: korisnosti 'Im i cjelo- Vrsta turbine velike. . 450 Vrste tu rbi na: Kondenzacijske pame turbine iskori~tavaju say entalpijski pad (od tlaka svjefe pare do kondenzacijskog tlaka).70. (Upotrebljavaju se takoder za toplane.600 vrijednosti tlaka p i temperature mala srednja T pare ispred turbine: velika p (bar) 15.: . 236) upotrebljavaju se kondenzacijske pame turbine s odvojcima za paru.. . 228). Unutarnja snag a turbine Pj iznosi Pi gdje je Ah Unutamja = qAh gubitke trenja ..). . 0.stvami entalpijski snaga Pi manja pad (vidi str. Izvedene turbine vecinom su kombinacije osnovnih tipova. materijal!).protutlacne turbine koje iskori~tavaju samo gomji dio entalpijskog pada.0.72.68 < 0. 30 40. i ventilacije: Pi < P u' BuduCi da su ti gubici neznatni. srednjetlacnih i niskotlacnih) koji mogu biti rasporedeni u nekoliko kuCi~ta pa i na vi~e osovina.. . . . . .... imaju manji broj stupnjeva (visokotlacnih i srednjetlacnih) pa su razmjerno manje.86 0. .78 0. . 0.50 100.76 0. . 500 T ("C) 320.. no veee se vrijednosti lIIogu postiCi samo najboljim izvedbama (oblik kola. Industrijske parne turbine su turbine prilagodene posebnim potrebama.70 'Im 0.turbine na otpadnu paru (iz drugih izvora) imaju samo niskotlacne stupnjeve.985 0. 200 500. nekoliko stupnjeva osobito male Najuobicajenije snaga 71i 0.'i obzirom na Cvrstocu turbinskog rotora brzine vrtnje n ogranicene su maksiIIIlIlnimobodnim brzinama u koje iznose 120. uzimamo da je unutarnja snaga Pi priblizno jednaka obodnoj Unutarnja korisnost 71iiznosi 71i = Pi/PO"" 'Iu Najveee vrijednosti unutamje korisnosti turbina kupne korisnosti 'I = 71j'lm parnih 71j.0.85 0. mnogo stupnjeva srednje male.0. .0. npr... .60..97 0. je od obodne Pu za unutarnje snazi Pu: Pi "" Pu. .. Pri regenerativnom zagrijavanju napojne vode (str.58.79 71 . 400 mls. .80. . Obodnu brzinu smanjujemo stupnjevanjem brzine u vi~e rotorskih vijenaca lupatica (Curtisovo kolo) iIi izvedbom s vi~e akcijskih iIi reakcijskih stupnjeva. Upotrebljavaju se u parnim terrnoelektranama. 70 450. Imaju velik broj stupnjeva (visokotlacnih. .98 0.

..) . .Tk = 0. zbog eega rashladna voda mora uvijek biti hladnija od pare: Tv2< Tk.05 bar s vodom iz rashladnog tornja 0.0. . 4100 W/mz K.iz bunara 5 . U kondenzatoru predaje para pri konstantnom tIaku pz toplinski tok <P.08 bar U pov~inskom kondenzatoru. mora rashladna voda biti u odgovarajueoj mjeri oCi~cena (kemijski omek~ana). . 2.. 60)q u kondenzatora na mije~anje qv = (25. . iako je rashladna voda obicne prirodne CistoCe. . . Pri brzini rashladne vode u cijevima v = 1... 0. jezera iIimora O. Proracun prolazne povrsine kondenzatora vidi na str. . 35°C.5 K)..07. .5 . Da bismo postigli ~to vea podtlak u kondenzatoru.5 rnIs iznosi koeficijent prolaza topline k = 2900. u kondenzatora na mije~anje para i rashladna voda su u neposrednom dodiru pa se konacne temperature izjednacuju: Tv2 = Tk' Ulazna temperatura rashladne vode TVI iznosi: a) pri dovodenjuvode neposredno iz okoline Ivl . . U kondenzatoru na rnije~anje kondenzat se mije~a s rashladnom vodom pa cistoea takve mje~avine zavisi od Cistoee rashladne vode. koja se pri protoku qv ugrijava od temperature Tvt na Tv2' Ako je c specificni toplinski kapacitet vode.zbog cega se potpuno pretvara u kapljevinu (kondenzira) i obicno jo~ ne~to pothladi do temperature kondenzata Tk « Tz) i entalpije hk' !Tz .04. prelazi toplinski tok <Pna rashladnu vodu. a njezin protok qv zavisi od protoka pare q i iznosi u pov~inskih kondenzatora qv = (50.. dobivamo potpuno Cist kondenzat (destilacija!) koji je vrlo prikladan za napajanje parnih kotlova.. . (Prosjeeno mozemo za protok pare q = 1 kgls racunati s pov~inom od 75. Upotrebljavamo Ii tu mjdavinu za napajanje parnih kotIova. .30)q Ovisno 0 temperaturi rashladne vode postizemo u kondenzatoru tIak s vodom iz okoline 0. .Tvl) = U pov~inskih kondenzatora toplina mora prolaziti kroz stijenke. 221. 10K Zbog toga je potrebna vrlo velika koliCina rashladne vode.KONDENZACIJA Iz parnog stroja otjece protok q vecinom vec mokre pare (x > 0. .100 232 mZ. dopu~tamo samo neznatno zagrijavanje rashladne vode u kondenzatoru: t!J. . . . Zanemarimo Ii neznatan neposredni prijelaz topline s kondenzatora na okolinu. onda je <P q(hz.9) tIaka pz i odgovarajuce temperature Tz te specificne entalpije hz.. Zrak u pari (koji se u kondenzatoru ne kondenzira) isisavamo iz kondenzatora posebnim zracnim pumpama iIi ejektorima (vodenim iIi parnim mlazom). 15°C b) pri dovodenjuvode iz rashladnog tornja 20.iz rijeke..T = Tv2 - Tv! = 5. 25°C .hk) = qvC(Tv2.

h2') za ..hv) za -(h-h.-hk) - stanja: h.-. hk) za + (h. 6 Tk P2 hk Promjene specificne entalpije vode-pare !!r 11 6 "-T.- ---~S1.(h2.) za . veeinom za pagon elektricnih generatora u parnim termoelektranama. 1 i 2 u Ts-dijagramu gotovo identicne. Karakteristicna mjesta razlicitih toplinskih stanja oznaeena su u shemi brojevima od 1 do 6.PARNA POSTROJENJA Kondenzacijska parna postrojenja namijenjena su iskljucivo za proizvodnju mehanicke energije.) Za jednostavno kondenzacijsko parno postrojenje mozemo obicno uzeti daje Tk ~ Tr ~ Tv i hk ~ hr ~ hv pu su u tom slueaju toeke 6.(hi . Kod kratkih parnih vodova izmedu parnog kotla i parnog stroja (turbine) IlIkoder je T~ TI pll su toeke 3 i 4 takoder i P ~ PI i zato gotovo identicne. a tako i u Ts-dijagramu: Stanje TempeSpecifi~na na mjestu ratura TJak entalpija 1 T. 2 Tv P hv 3 T P h 4 T.: 1 5 zbog promjene 1-2 u napojnoj pumpi za + (hv 2-3 3-4 4-5 5-6 6-1 u parnom kotlu u parnomvodu u parnomstroju (turbini) u kondenzatoru u kondenzatnojpumpi - za + (h. PI hi 5 T2 P2 h2. h ~ hJ 233 . Jednostavno kondenzacijsko parno postrojenje s kruznim protokom vode-pare q prikazano je u siijedeeoj shemi: R Pk K C T G Ko Pko - - spremnik napojne vode napojna pumpa parni kotao parni cjevovod paroi stroj (turbina) elektricni generator kondenzator kondenzatnapumpa Voda-para na kruZnom putu mijenja svoje toplinsko stanje. Pa h.

= q(hz.hd = hI - hz odgovarajuCi toplinski tok odreduje teoretsku snagu stroja = 4>e - + <Pko) = q6.he) qTo(s . 4>. = 4>k + 4>e 4>0 = q(h = 4>. za zagrijavanje napojne vode.h = Pi + 234 . - ho) Od toga toplinskog toka za pretvorbu u rad sposoban je samo eksergijski tok = qe = q(h . = 4>d - tp.~I .. Osim toga cesto se iskori~tava jo~ i otpadna toplina ispu~ne pare iz pomocnih parnih strojeva itd. - smanjuju toplinski tok na 4>. ..i odreduje unutarnju snagu stroja P. jer je njezina temperatura Tv obicno vi~a od temeprature okoline To (Tv> To).. i to stoga ~to je temperatura kondenzata koji pritjece u spremnik napojne vode vi~a od temperature okoline (pogotovu pri hladenju kondenzatora vodom iz rashladnog tornja).hd = Po hz) Unutarnji gubici u stroju tp. - (<Pc + <Pko <Pi)= q6.So) Za pretvorbu u rad ostaje neiskori~ten jo~ i eksergijski gubitak zbog gubitaka u parnom vodu ~ i gubitak zbog kondenzacije pare pri temperaturi ture okoline To (Tz > To) <Pko Tz. = 4>. Zbog gubitaka u kotlu <Pkna napojnu vodu prelazi samo toplinski tok 4>k' Tome se pridruzuje toplinski tok 4>0~to ga dovodimo s toplom napojnom vodom. ~ "2. S ugljenom dovodimo u parni kotao toplinski tok 4>.he) Preostalom raspoloZivom 4>d padu entalpije (<Pc 6. Para donosi iz parnog kotla toplinski tok 4>. koja je vi~a od tempera- = q(hz .

pumpe itd. onda vrijedi <1>0=0 pa je '1'0' = 'Ik . Vlastiti potro~ elektriene energije u centrali Pp slu!i za pogon elektromotora za dizalice i transponne naprave (transport ugljena i pepela)..' 'I.. = lIi IIm = P.. < Pt). 235 ii . smanjuje se snaga Pe' §to je centrala predaje l1U'di..10% snage generatora p.Zbog dodatnih mehanickih gubitaka u pamom stroju 9'm smanjuje se unutarnja snaga pamog stroja Pi na efektivnu (stvarnu) snagu na osovini stroja (turbine) Ph a zbog gubitaka u elektricnom generatoTu 9'. .. 160 (. snaga generatora p. te!imo §to veCoj eksergiji pare. dalje za rasvjetu i grijanje te napajanje razlicitih elektricnih uredaja u centrali. BHj parne centrale p.Iq f>hd . tako da njihovu razliku motemo zanemariti (Ty ~ To). ( <1>0 ) Kad je temperatura napojne vode Ty pribli!no jednaka temperaturi okoline To.. lIi = Pi/PO= f>hlMd IIm = P. jo§ je manja (P. = 110) - eksergije raspolo!ivog pada entalpije ukupna 'le = e/(h'Id = !!.. 300 i vi§e) bara. 'lIb' '1.' - Pel Pg =- Pe.. dok su tlakovi gotovo neogranieeni i iznose 12. 650) . za ventilatore..ukupna (turbine) elektricnoga Cjelokupna generatora korisnost IIg = Pg/Pt Pe./Pi 11.'Ith''II''Ig'-=~ <I> p.hd/(h - ho) pamog stroja unutarnja mehaniCka ..hd/e 'I'b = 'I. BHj Najlo§ija je korisnost eksergije 'le' Da bi je popravili.C. . koju posti!emo §to vi§om temperaturom pare i odgovaraju~im visokim tlakom. 560 (. Za taj potro~. . Temperature su vrlo ograniCene (otpomo~u stijenki pregrijaea) i iznose 360.. '1'01= 'Ik+ -. koji iznosi prosjeeno priblimo 8. . Korisnost pamog kotla termicka 1Ik = ~/<I> q(h-hy)/BH.'Id = !!.

u spremnik napojne zagrijaCima ogrjevna se a kondenzat vodimo vode . koja prilazi - 236 .h2)] gdje su specifiene entalpije pare: hi . iz koje odvodimo kod prvog odvojka I (pri tlaku PI) protok qh kod drugog odvojka 11 (pri tlaku Pn) protok qlJ dok qlJ prelazi nakon preostali protok q ql potpune ekspanzije u kondenzator. Oduzetim protocima zagrijavamo napojnu vodu u zagrijaCima Cl in CIJ. . h2 .vidi sliku.na odvojku 11.h - [q(hl . bit Cc smanjenje unutamje snage turbine znatno manje od poveeanja topline koju regenerativno dovodimo napojnoj vodi.hr) + qn(hn . . 10% pare.na odvojku I.na izIazu iz turbine u kondenzator.- U povdinskim para kondenzira. se para Unutamja snaga turbine smanjila se zbog oduzimanja ogrjevne pare protoka ql i qlJ te iznosi Pi = q6.h2) + qlJ(hlJ. Toplinskom toku 4>0. prudrufuje se jo~ toplinski tok 4>g.Regeneratimo grijanje oapojne vode Iz pamog kotla dovodimo pami protok q u kondenzacijsku pamu turbinu s oduzimanjem. . U zagrijaCima Cl in Cn (te s kondenzatom ~to ga uvodimo u rezervoar napojne vode) prenosi ogrjevna para na napojnu vodu top1inski tok 4>g = ql(hl .hr) gdje je hr specificna entalpija napojne vode u spremniku R. Pri regenerativnom zagrijavanju napojne vode. hlJ . 234). Budue da je hr -< h2. Zato se cjelokupna korisnost poveCava i to prosjeeno za 6 do 12%.~to ga s vec zagrijanom napojnom vodom dovodimo u parni s kotao (vidi shemu energijskog toga na str. za ~to se potro~i oko 5 . voda se u jednom stupnju zagrijava za pribli!no 40 K. u za- grijaCima s mije~anjem ogrjevna mije~a s napojnom vodom.

a slijedeCi se odvodi smje~taju na drugu turbinu (T2). gdje je dovoljna i mala temperatuma raz1ika T2 .50% pare koja prilazi turbini. . Da to sprijeCimo.H.9. Proizvodnja U kondenzacijskom znatan toplinski tok elektrime i topIinske eoergije (toplane) odvodimo s rashladnom vodom parnom postrojenju 4>2 = q(h2' .3= q (h3 pri eemu je q h .9). tako da u svakom slucaju ostane njena suhoea x ~ 0. vidi str. U tom je slueaju prvi odvod pare u toeki stanja 2. bez odcijepa) unutarnju snagu Pi = q[(h1 .) Zajednaku snagu turbine je stoga potreban osjetno veci dotok svjeze pare (q) nego pri turbini bez regenerativnog zagrijavanja. nije upotrebljiva za grijanje (osim za grijanje koparnnih bazena itd. . opeenito. pa zato. 234. pregrijavamo paru u medupregrijaeu (dimnim plinovima parnog kotIa ili svjerom vrueom parom). Za medupregrijavanje treba nam dodatni toplinski tok 4>2.)] Medupregrijavanje pare je uvijek zdrufeno i s regenerativnim zagrijavanjem napojne vode.ho) koji se sastoji od dijela toplinskog toka q To(s u rad. ~to bi u niskotlacnim stupnjevima pamih turbina izazvalo nedopu~tenu er 0 z i j u lopatica. (Pri peterostepenom regenerativnom zagrijavanju dolazi do kondenzatora samo jo~ 75 .. U obim turbina Tl in T2 dobivamo pri jednakom protoko pare q (tj.protok pare pri ulazu u medu- - h2) + (h3 - h.v i od unutarnjih h. od eksergijskih gubitaka q(e stroja q(4hd . Medopregrijavanje Pri velikoj ekspanziji s visokoga poeetnog tlaka i temperature do vrlo niskog tIaka u kondenzatoru prdla bi para pri kraju ekspanzije u veoma vlamo podruqe (x < 0. 237 .h2) pregrijac. Taj se toplinski tok 4>2odvodi pri temperaturi T2' koja je u kondenzacijskom pamom postrojenju samo ndto vi~a od temperature okoline To.To).4h). - - so) koji se ne da pretvoriti gubitaka parnog Mt.turbini.

Dovod svjeze pare objema turbinama izveden je automatskim regulatorima tako da protutlaenom turbinom upravlja tlaeni regulator. prikladna je kombinllcija dviju turbina .Povi~enjem protutlaka P2 povisujemo i temperaturu T2 pare iza parnog stroja.ho). ali zato ostaje za grijanje upotrebljiv say toplinski tok <P2= q(h2. Pri razlicitim protutlakovima P2 post iremo slijedeee temperature T2 koje su prikladne za grijanje zgrada Hi industrijskih naprava (osobito u papirnoj. Tamo gdje se ne mofe vremenski potpuno uskladiti potro~ak elektriene energije i topline za grijanje. zbog rega para postaje prikladnom za grijanje. nije vge potreban ni kondenzator sa svim uredajima za rashladnu vodu. Povi~njem protutlaka P2 smanjuje se d04u~ entalpijski pad Ah. a time i unutarnja snaga stroja Pi = qAh.): P2 (bar) T2 eC) 1 100 2 120 4 144 6 1'59 8 170 10 180 12 188 16 201 'j . osim toga. Cjelokupno se postrojenje veoma pojednostavnjuje. kemijskoj i srodnoj industriji itd. dok kondenzacijska turbina dobavlja ostatak potrebne mehanicke energije. Protutlaena turbina daje toliko mehanicke energije koliko to odgovara potro~ku topline.umjesto u kondenzator . ! t ! 238 L . Zbog povi~enja protutlaka P2 postaje suvi~an niskotlacni dio parnog stroja (turbine). a kondenzacijskom regulator brzine vrtnje.k potro~cima topline Q. Ukoliko se say cisti kondenzat ne vraea od potro~aca topline u spremnik napojne vode. Stoga se znatno poveeava ekonomicnost pri skupnoj proizvodnji mehanickog rada za pogon generatora i topline za grijanj~. Zato takvu paru vodimo iz parnog stroja .kondenzacijske Tk i protutlaene Tp. Buduci da se. moramo manjak nadomjestiti oCi~cenom (umek~anom) vodom iz okoline. . . tekstilnoj. para iz stroja odvodi neposredno potro~ima topline.

Za motore s u Zare nom g I a v 0 m (»semidizelske m~tore«) up. Sistemi Otto i Diesel . koja se liZarena.radnom . .x :i 1 II .stapaju za vr~enje rada. a zatim se gorivo tek u cilindru pretvara u paru (plin) zbog kompresije i dovodenja topline sa stijenki. pripremljenu izvan cilindra. 240). .500 bar) ~trcamo gorivo kroz fine sapnice za raspr~ivanje u cilindar.11 bar). . a) plinovita goriva (rasvjetni.. Pri svr~etku kompresije smjesa se pali elektricnom iskrom. prouzrocen izgaranjem. na~to u cilindru poraste tlak (25 . U motorima sistema OUo upotrebljavamo: .usisni i ispmni. 700°C).slika na str. Posebnom visokotlacnom pumpom (350. Cisti zrak za izgaranje uvodimo u unutra~njost cilindra u kojem ga klip tako snaino komprimira (do 25 . .40 bar) koji pri slijedecem . U prvom taktu (I) klip se giba od unutamjeg (i vidi sliku indikatorskog dijagrama na str. gdje izgaraju i oslobadajuci toplinu povisuju tlak koji djeluje na klip i obavlja mehanicki rad.). tako da nastane uljna maglica koja u vrucem komprimiranom zraku odmah plane. . a zatim po izobari (Pm. . generatorski. . b) kapljevita goriva (benzin.S is tern Die s e I. .uz oba zatvorena ventila - i 2-taktni moton - - 239 . . benzen. koksni. 4-taktui . polute~ka i te~ka ulja (plinska i dizelska ulja). 100 bar).. smjesa odnosno cisti zrak U drugom se taktu (11) .MOTORIS NUTARNJIM IZGARANJEM Motori s nuiarnjim izgaranjem su klipni strojevi kojima dovodimo prikladna goriva (koja ne ostavljaju pepela. u tom trenutku ubrizgavamo u cilindar.radnom . 40 bar) da se pri koje kraju kompresije postize temperatura paljenja goriva (550 . koja se u rasplinjacu (karburatoru) raspr~uju (ne rasplinjuju!) u zraku za izgaranje kao fina maglica. zbog eega u cilindar ulazi smjesa goriva i zraka (Ouo» odnosno cisti zrak (Diesel).) zajedno sa zrakom za izgaranje neposredno u unutra~njost cilindra.Si s tern 0 t t o. 240)..radi lak~eg paljenja . U cilindru se stvara podtlak. smolastih ostataka itd. Izgaranje se zbiva najprije priblizno po izohori (Vk). koja se mijdaju sa zrakom u ventilu za mije~anje prije usisavanja ili u posebno konstruiranom usisnom ventilu.~trebIjavamo isto gorivo kao i za dizelske motore. grotleni ili slican plin). Gorivo se za vrijeme kompresije zraka (koja nije tako velika kao u dizelskih motora) ubrizgava u posebnu komoru za izgaranje. U dizelskim motorima upotrebljavamo jeftinija. Smjesu goriva i znika za izgaranje. uvodimo u cilindar u kojem je klip komprimira (do 7. Povecani Hak (60 . alkohol itd. Izgaranje u sistemu OUo zbiva se prilizno po izohori (Vk 1 iI - 1 1 I' t I I I vidi na str.ne hladi pa je zato 4 t a k t n i m 0 tor i imaju na svakom cilindru po dva ventila . 240 lijevo) prema vanjskom mrtvom polozaju (e) pri otvorenom usisnom i zatvorenom ispu~nom ventilu. sluZi pri slijedeeem . .stapaju slliZi za vr~enje rada.

a pri ponovnom stapaju (od e do i) istiskuje klip izgorjele plinove iz cilindra (eetvrti takt .zatvaranje . 2-taktni motori imaju samo kompresijski i radni takt.povr~inuklipa.komprimira (od e do i). potrebna je posebna pumpa za ispiranje (u malih su motora pumpe nadomje~tene pumpnim djelovanjem kartera).s~tak ubrizgavanja goriva 1 otvaranje ispu!nog raspora Pa E = Vc/Vi Barometarski tlak Kompresijski omjer = (Vk + Vs)/Vk Volumen kompresijskog prastora Stapajni volumen Vk Vs = As = 1td2/4 .Ill).poretak ubrizgavanja goriva 6 . Stoga su laki motori sistema OUo veCinoma 4-taktni.zatvaranje ispu!nog ventila ispu!nog ventila usisnog ventila usisnog ventila 5- paljenje elektricnom iskrom 2 . U njih se smjesa goriva sa zrakom (Ouo) odnosno Cist zrak (Diesel) tlaCi (pod malim pretlakom) u cilindar kroz raspore (za ispiranje). a zatim izgorjeli plinovi uz jo~ uvijek potiskuju klip (od i do e) i me nid (treCi takt .otvaranje . Svi se raspori otvaraju u odgovarajucem polofaju klipa.zatvaranje ispu!nog raspora 3 . U usporedbi sa 4-taktnim motorima imaju 2-taktni slijedeee prednosti: vew snagu uz iste dimenzije. d . zatvorene ventile Konacno se otvara ispu~ni ventil. ulafenje smjese odnosno zraka i ispiranje cilindra te istiskivanje plinova zbiva se za kratko vrijeme dok su raspori izmedu oba takta otvoreni. - - Indikatorski dijagram p p v Vs 4-taktni motori sistema alto 1 2 3 4 v 2-taktni motori sistema Diesel .s gdje znace: A . odnosno paljenje goriva ubrizganoga u vruCi zrak (Diesel).otvaranje raspora za ispiranje 4 . 240 .stapaj.t a k t n i m 0 tor i su veCinom bez ventila.promjer klipa.otvaranje . a tdki motori sistema Diesel obicno 2-taktni.IV). ventile nadomje~tene rasporima i jednolicniji zakretni moment.zatvaranje raspora za ispiranje 5 . nedostaci su pak: veee toplinsko opterecenje uz iste dimenzije. a izgorjeli plinovi se istiskuju kroz isp~ne raspore. 2 . s . a u sistemu Olto jo~ su i gubici zbog ispiranja izgorjelih plinova gorivom smjesom. Slijedi paIjenje smjese iskrom (Olto).

. Pri hladenju morskom vodom ra~amo s ugrijavanjem za 20.10K.potro~ak goriva u jedinici vremena . 80 .... koja se mote ugrijati za 40. Prosje~ni indicirani tlak Pmed krere seizmedu . Hi .. . IDadenje je u manjih motora obiblo zrablo. . topline ispmnib plinova i ostalih gubitaka odvodimo iz stroja toplinski tok 4>2. 350 "C.... do konable temperature a: ..2 5.100100. 80 GC.9 bar. z. .7080. Upotreba zrablog hladenja I ogranirena je zbog malog koeficijenta prijelaza topline a sa stijenki motora na s koeficijentom prijelaza I zrak. moramo motor hladiti.. Pri brzini rashladnog zraka v motemo ra~nati : v (mls) 1. ..EkonomiCnost motora 5 nntamjim izgaranjem S gorivom dovodimo u motor toplinski tok gdje su: B 4>1= BHi (kgls). . pa se zbog toga temperatura 1 stijenki cilindara ustali na 250 . Un uta r n j a s nag a motora Pi proizlazi iz raz1ike medu dovedenim i odvedenim toplinskim tokom Pi = 4>1 - 4>2 Unutarnju snagu Pi odredujemo neposredno pom~ prosjefuog nog tIaka Pmed u cilindru Pj Pmedd21f14 .. !]JII) pri remu efektivnu snagu motora P OOredimo korenjem. . 5. No motemo ga izra~ati iz efektivne snage motora P Pmed = P/(Vj . Zbog gubitaka pri izgaranju (nepotpuno izgaranje) samo dio te topline I prelazi na izgorjele plinove..broj klipa.70 K do konable temperature 70..30 40. hladenja stroja.50 60. . Daljnji gubici nastaju zbog prigmivanja i propusnosti klipova i ventila.. Mnogo topline odlazi iz stroja j~ uvijek s vrlo vruam ispmim plinovima.12 30.. ..brzina vrtnje. 40K i konablom temperaturom do 50 GC (iznimno i do 60 GC).640 Pri hladenju vodom najdjelotvomija je svjeta rashladna voda okoline... a u veah vodeno. 2n1z - indicira- = = gdje su: d-promjer i cilindara. 2n1z ... (dvoradni cilindar n.210 230.. I Budua da se u unutrdnjosti cilindra stvaraju veoma visoke temperature 1 (maksimalno do 2000 GC.. Pri cirkulacijskom (optoblom) hladenju vodom (vozila!) ugrijavanje je 7. vrijedi za dva).On se sastoji od eksergijskog dijela (neiskori~tene topline koja bi se teoretski jo~ mogla pretvoriti u mehani~ki rad) i dijela koji nije iskoristiv za pretvorbu u rad.donja ogrjevna m~ goriva.stapajni volumen svih Prosjecni indicirani tlak Pmed brzih motora ne motemo odrediti jednostavnim sredstvima. a prosjefuo matno ni!e)..Strojarski prirutnik 241 . 17 .350 350.s-stapaj.200 a (W/m'K) 6. 90 .150160..C. 2 snlz .. i Pmed Vi.. a mehani~ku korisnost !]mpogonom motora iz stranog izvora. Vi cilindara .. Zbog nepotpunog izgaranja.1020...broj taktova (4 ill 2)...

. 240): '1j = PjlBHj = [(I k/E"-I) = - gdje znaCe:k faktor. . . 0. 8 (...omjer specifiCnihtoplinskih kapaciteta (= cp/cv)' Unutarnja korisnost je dakle to veea §to je veei kompresijski omjer E.26 0.3\ . . a motora za vozila dosiZe do 12 mls (iznimno i do 18 mls).. . . Prosjebta brzina klipa v = 2 s n stabilnih motora ne prem~uje vrijednost od 6 mls. lakih motora za vozila 50...Brzine vrtnje plinskih i dizelskih motora iznose 2. Diesel:k> 1).ls (120. . . (efektivna snaga stroja motora P i brzine vrtnje n. 9) = 6. " . Unutarnja korisnost '1j je omjer izmedu unutarnje snage Pj i dovedenog toplinskog toka <1>1 BHj.27 .22.22 .100 okr. .12 glavom motora P iznosi = \2. gdje znace: tJm - - Cjelokupna korisnost tJ tJ = tJitJm = PIBHi pribli- uzima u obzir sve gubitke u motoru koji su. ventilatora za zracno hladenje Hi ventilatora i pumpe za vodu pri hla<1enju vodom itd. ovisan 0 naanu izgaranja (Ouo: k = 1. .10 = 8.4\ 242 . .. 25 (. .35 .35 0.25 0. . ovisi u prvom redu 0 kompresijskom omjeru E (vidi str.lmin). Mehanicka korisnost tJm uzima u obzir gubitke.40 okr. . dok u dizelskih motora taj omjer moze biti znatno veei (kompresija zraka!): - motori sistemaouo motori s uzarenom dizelski motori Efektivna snaga - benzinski plinski E E E E = 5. 0.6000 okr. . u prosjeku.. .ls (3000. .zbog trenja u mehanizmu elektricnog generatora za sistem paljemotora i pogon pomoenih uredaja nja (Olto) ili pumpe za ulje (Diesel). 35) P = Pi tJm= B Hi tJ mehanicku korisnost. 0.lmin). ostali unutarnji gubici Cjelokupna korisnost a iznosi u najpovoljnijem kod kod kod kod 2% zavisi od optereeenja podrucju rada: motora tJ = tJ = tJ = tJ = 'I = kod lakih benzinskih plinskih motora motora s uzarenom glavom malih dizelskih motora velikih dizelskih motora 0.34 0.cjelokupnu korisnost. . 0. On je u motora sistema Ouo vrlo ogranicen zbog opasnosti od detonacije (kompresija gorive smjesef). 2400 okr. . . tJ . 0.. . raspodijeljeni mo ovako: gubici hla<1enjem toplina ispu§nih plinova 28 % 30 % gubici zbog trenja itd..

I-ila' : P1 S2 :b - la SI rot 2. Pomoeu njih dobivarno kornprirnirani zrak koji sluii za pogon pneumatskog alata (6. kernijski procesi (do 1000 bar i vi~).n-l PI Konacna ternperatura .2' = mllh = mCp(TITr) = ~ PI VI 1.. Adijabatska kompresija(1. Prom~c Potrebni stanja pUna pri kompresiji kompresija (1-0) 1. ukapljivanje zraka (200 bar). Potrebni rad (a' 2' 0 b a') n Pz (--n/ WI.7 bar) iIi metaIurSkih peei itd. Daljn. i i :_.0 : .2') .ia upotreba kornpresora su: daljinski transport plinova (36 bar). Potrebni rad (a 20 b a) = mCp(TITz) = WI. lzentropska kompresija (1. Za vrijeme kompresije treba odvoditi toplinu (a lOb a) Qo = m To(sz sI) WI 0 =mRTo1n~ .-h2 !! h =h. rashladni uredaji -(12 bar).) PI Pz (K-n/ l S !!hd 4I.2) pri s = konst (tj.z = mllhd K K-l h =-PIVI Ilhd [ 1- (.KOMPRESORI Kornpresori su strojcvi koji kOmprirnirlUu plinove iIi pare na odredeni tJak.ia).. bez izmjene topline s okoli~em i bez unutarnjeg tren. lzotermna n rad (a lOb a) = m To(sz-sl) pz Konacna je temperatura To = TI = konst. (_-IJ/Ilh Tr=TI--=TI ~ cp PI [ () l () 243 .pOlitropska kompresija s eksponentom politrope n > K (postize se priblimo kod brzohodnih kompresora bez hladen.-h2' Konaena temperatura Tz= TI--= cp '1'1 PI () PZ (K-IJ/K 3.ia). o Ter-: - ~ 2" P2' 2 - i .

0 1.x = Vp2lp. Tlacni omjer svakog stupnja pri ukupno i stupnjeva je .4.0 100 1.71 1.56 1.42 1. Kompresija do visokih /lakova Pri kompresiji na manje tlakove (do 30 bar) racunamo s realnim plinovima kao da su idealni.98 1. W1.n-t)/n Usporedivanjem razlicitih promjena stanja dobivamo: W. a najblire smo joj pri obilnom hladenju (WI. Vi~tepena kompresiia s meduhladenjem poskupljuje uredaj to viSe sto je veei broj stupnjeva.I Odvedena toplina (a I 2" a" a) n < K (1- 2") (pasti- .C 100.03 300 1.2' > W.05 0..20 1. Za rafunanje sa zrakom kao pregrijanom parom villi str. Poli/ropska kompresija s eksponentom politrope re se priblizno kod hladenih stapnih kompresora).15 600 1.46 1.PI VI [1- (P2IPI)(n-I)/nJ Konacna temperatura Q = (K-n)/(K-l).39 1000 1.2")' Najveci je rad potreban kod nehladenih strojeva (Wt.09 1.2"/n T2" = Tl (P2Ip.y.ii je rad potreban za izotermnu kompresiju (Wt.2 > WI. bez obzira na vrstu kompresora (hladenoga Hi nehhidenoga) vrlo priblizimo izotermnoj kompre5iji. 169.C zrak* O.2"> Wt.C 100. . Tt lza svakog stupnja kompresije hladimo ugrijani komprimirani pi in po mogucnosti do paCetne temperature To.2" = nln .97 1. Time stedimo rad koji je predoeen u Ts dijagramu (desno) srafiranom povrsinom 2' I' 2" 1"2'" 22'. 244 .o)..0 1. Pri visim tlakovima moramo jednadzbu stanja korigirati faktorom k Vriiednosti faktora p O.33 1.2')' ViSestepena kompreslja Vi~tepena kompresiia omogucuje da se.80 .16 1.0 1..o T2' > T2> Tr> To Najman.07 1.C p v =?k R T k iznose: bar I 0 1. Stoga se obicno ogranicujemo na 2 do 4 stupnja. Potrebni rad (a I 2" 0 b a) WI.

vee. nl brzinu vrtnje u prvom stupnju.stapaj. potrebnim za politropsku kompresiju (vidi sIr.s gdje znaCe: A ci1indra. . a wpline (1 < n < le). Indikatorski dijagram iznosi Stapajni volumen V. .92 = WI. Stupanj dobave - - - .0.86 . 1. . 245 . I - A = Ao'lv odreden je ))volumetruskom korisno~u« 'Iv = V' / Vs (koja se znatno smanjuje poveeavanjem ~tetnog prostora) i faktorom Ao « I) koji uzima u obzir ugrijavanje plina pri usisavanju le propusnost slapa i venlila. v 0. za visoke peCi) kod kompresora za tlak do 7 bar Pogonska snaga za kompresor U nul a r n j a s nag a Pi slapnih kompresora s hladenim cilindrima pribliZno je odredena radom W1. i to pri brzini vrtnje n Pi r I I 1 A> 0.15) V.70 A = 0. d ~ prornjer .90 A = 0. .Stapnl kompresori l Jednostepenim stapnim kompresorima postizemo tlak do 5 (.04. 0.4. (Rad WI. s - presjek cilindra.32. Stetni prostor Vo = Dobavni volumen (pri tlaku PI): V' Dobava kompresora s obzirom na volumen plina pri poeetnom tlaku PI (ispred kompresora) iznosi kod jednoradnih kompresora qv = AVslnlil gdje znaee: A stupanj dobave. najprije pribliZno po izentropi (n ~ le).2" racunamo s eksponenlom Zapravo se kompresija ne zbiva po politropi n. il broj paralelno djelujuCihcilindara u prvom stupnju (dvoradni cilindri racunaju se dvostruko).82 . .38. a vi~tepeDim postifemo u svakom stupQju tlacni ornjer 3 . 0. VsI stapajni volumen u prvom stupnju (niskotlaenom).08 (.2"./' .= As = d2~/4.. 7) bar. . . . . Stupanj dobave iznosi: kod malih kompresora kod puhala (npr.0. 244 pod 4). .) s konslantnim eksponentom zatim uz znatno odvodenje Pri tom zanemarujemo neznatni rad ekspanzije prostora. . .n zaoslalog plina iz ~tetnog politrope n = 1. .

2'. Snaga za pogon turbokompresora Teoretsku Unutarnja gdje je unutarnja Stvarna snagu snaga odreduju izentropski rad WI.hd/tf pri eemu je mehanicka korisnost turbokompresora tfm = 0.98..7 (.' snaga za pogon kompresora iznosi I I P=~~ gdje je mehanicka stapnih kompresora tfm = 0. Turbokompresori Turbokompresori su radijalni (po konstrukciji su sliCni turbopumpama) iIi aksijalni (slicni parnim turbinama)..n = qi::..2 /V. a cjelokupna korisnost tf =tfitfm' ' Dobavna kolicina (protok mase) turbokompresora dobiva se iz stvarne snage P.hd/i::. U jednom se stupnju postiZu samo manji kompresijski omjeri do 1.hd q = tfP/i::. 243).. Pri kompresijskim omjerima preko 2.n = qi::.Unutarnju snagu za svaki cilindar odredu.2. Kompresija se u turbokompresorima zbiva po adijabati (slueaj 3 na str.0. .h zbog vanjskih mehanickih snaga jo~jeveCa P = Pi/tfm = Po/tf = qi::. .95.5 porast je temperature tolik da je potrebno meduhladenje. . Ukupna unutarnja snaga za vi~e cilindara iznosi Stvarno potrebna korisnost Pi=~P. u obzir da je VI = Vo + V. cjelokupne korisnosti tf i izentropske razlike entalpija i::. Za vi~e su tlakove potrebni vi~stepeni kompresori.4). 0.h korisnost '1i = PO/tfi gubitaka (trenja) = PO/Pi = i::.2 i brzina vrtnje n gubitaka Po = W. .hd je veCa zbog unutarnjih Pi = WI.) " Pmed .78.95 .hd protokom DObaVDU kolicinu mOZemo takoder izraziti poeetnim volumenskim qv i poeetnom gustoeom plina (! 246 .W 1.iemo takoder pomoeu prosjeenog indiciranog tlaka Pmcd U cilindru presjeka A i stapaja s pri brzini vrtnje n Pt' = pmcdAsn Prosjeeni indicirani tlak Pmed mozemo izracunati iz rada WI 2" (ako uzmemo .

Kompresor K tIaa zrak iz atmosfere u komoru za izgaranje C. a preostalom snagom generator'G.stvarno postignuta 247 L .pri otvorenom procesu .kona~a kona~a unutarnja korisnost kompresora.012 (kglkg) U komorama za izgaranje postiZu se kona~e temperature: u stacionarnim strojevima u mlaznim strojevima 700 . adijabatska ekspanzija (s tr~njem) u turbini od tIaka P na tIak Pa' odvodenje topline u okoli~ pri tIaku Pa. 243). . Promjene stanja zraka 1-2': 2'-3: 3-4': 4'-1. . komore za izgaranje i turbine. Krufni Proces plinske turbine motemo prikazati pojednostavljeno (bez vete gre~ke) pomoeu krulnog procesa zraka (vidi dijagram T. adijabatska kompresija od tlaka Pa na tIak p.C 650.TI)/'Iik = qcP (Tz' - T.0. dok protok dimnih plinova koji nastaju u komori za izgaranje i struje kroz turbinu iznosi q' = q + B = q a ujedno se nematno mijenja specificrri toplinski kapacitet cp' dimnih plinova. - patetna temperatura zraka.specificrri toplinski .. Omjer potro~ka goriva B i protoka zraka q iznosi Blq = 0.C Pri otvorenom procesu je q protok zraka kroz kompresor do komore za izgaranje. T. te!Dperatura zraka (vidi str. 700 . dovodenje topline u komori za izgaranje pri tlaku P.protok cp ... pomoeu kojeg rafunamo toplinski tok u komori za izgaranje'i snagu turbine. 'lit< - gdje su: q .) kapacitet zraka.008. u kojoj izgara gorivo ubrizgano neposredno u komprimirani zrak (pri konstantnom tIaku).. (T2 .od kompresora. Izgotjeli (dimni) plinovi struje nato kroz turbinu T koja dijelom svoje snage goni kompresor. obi~o petrolej iIi sli~o. Kao gorivo mozemo upotrijebiti jeftinija tekuCa goriva. Za adijabatsku kompresiju treba kompresoru snaga Pik = qcP zraka.PLINSKE TURBINE Plinske turbine u ~irem smislu su pogonska postrojenja koja se sastoje . s). T2 T2' temperatura pri izentropskoj kompresiji. . 850 .

potrobk goriva u jedinici vremena (kgls).0.T2. korisnost turbine iznosi l1it = (TJ - Td/(T3 T4) = 0. ima negativnu vrijednost). . . Hi donju ogrjevnu najvi~u temperaturu u procesu (pri zavrktku dovodenja moc goriva. a ona ovisi 0 temperaturi okoJine (stoga je korisnost veCazimi. T3 topJine). mora biti: materijaJa komore a) temperatura T3~to vi~a. .protok zraka dimnih dimnih plinova (=cp).Td topJinski korisnost kapacitet q' . npr. 248 . . Cj e I 0 k u p n a k oris 11 n os t postrojenja iznosi + Pik)/BHi = PIBHj = (Pit . l1e - - - korisnost gorionika. .temperatura Unutamja . u sjevemim zem1jamaiJi na veJikimvisinama).85.)/l1e gdje maCe: B .Unutamja koristnost kompresora l1ik iznosi = (Tt <1> T2)/(Tt - T2.unutamju temperaturu pri izentropskoj ekspanziji. T4 .18 0.kona~u - pJinova (=q). b) temperatura Tt ~to nib.90) U nut a r n j a k 0 r i s n a s nag a cjelokupnog postrojenja pJinske turbine iznosi Pj Pit + Pik = (pri Cemu upotrijebljena snaga u kompresuru Pi!. .) = 0.6 5. pogon regulatora itd. kod izIaza iz turbine.5 3.87 Komori za izgaranje dovodimo topJinski tok = BHj = qcP (T3 . Svakom omjeru temperatura pripada odredeni optimalni tla~ omjer pri kojem je 11maksimaJan.80. S t v a r n a k 0 r i s n a s nag a cjelokupnog postrojenja pJinske turbine je zbog vanjskih gubitaka (trenja u lebjima.24 temperatura.88 (. 0.0.specifi~ni . T31Tt (pIPa)opt l1max Da bi se postigao ~to vea omjer 2. . turbine.8 8.) manja P= Pjl1m gdje je l1mmehani~ka korisnost postrojenja. Pri adijabatskoj ekspanziji dobivamo u turbini unutarnju snagu Pit = q' cp' (T3 gdje maCe: T4' - T4)111it = q' cp' (T3 cp' l1it .22 0.a ona je ograniCenaotpomo~ za izgaranje i turbine.5 3 3.3 0.. l1m Cjelokupna korisnost 11 ovisi u prvom redu 0 omjeru obiju krajnjih temperatura T31Tt (i to tako da raste s porasto~ tog omjera) i 0 tIa~om omjeruplPa.

hladnjak. * MIami (reaktivni) motori koji slufe za pogon aviona imaju postrojenje 5 p1inskom turbinom otvorenog procesa. ~to daje potisnu silu F = q'v = q'tp'hl:1.T5) zbog kojega plinovi istjero kroz izlaznu sapnicu velikom brzinom v v = tpV2l:1.(To' . Na slici su: Kh K2 . E . 249 .To') Zbog toga iz turbine istjefu plinovi koji imaju jo~ matan pretlak spram okoline.Poboljlanje cjelokupne korisnosti Cjelokupnu korisnost pobolj~avaju: a) vi~stupna kompresija 5 meduhladenjem. l:1. a snage turbine i kompresora su: Pik Pit !. C .hd ' Za vrijeme leta ulazi u mlazni niotor zrak pod velikim dinamifkim pritiskom ~to smanjuje potrebnu snagu kompresora i poveeava potisnu silu mlaza. c) regeneracija topline. ~to smanjuje top1inski tok .kompresori. vidi str. ame smanjujemo potrebnu ukupnu snagu za pogon kompresora Pi!<.z. 200).koji moramo dovoditi. Turbina mlaznog motora goni samo kompresor i tro~i T Pit = Pik/7Jm p gdje je 7Jm mehanifka korisnost stroja u cjelini.turbina.hd (tp = koeficijent brzine. a njen ufin ne upotrebljava se samo za obavljanje vanjskoga mehanifkog rada na osovini turbine. za zagrijavanje zraka iza kompresora. b) vi~stupna ekspanzija 5 meduzagrijavanjem.Pa i zato imaju za ekspanziju do okolnog tlaka jo~ uvijek na raspolaganju toplinski (izentropski) pad l:1. tj. vet plinovi izgaranja stvaraju potisnu (reaktivnu) silu svojim mlazom na izlazu iz stroja kroz naroatu sapnicu.komora za izgaranje.p= Po . ~to poveCava ukupnu snagu nubina Pit.hd= ho' .izmjenjivaf topline. upotreba vruCih izlaznih plinova iz poslj~dnje nubine. Da bi postrojenje p1inske turbine (5 otvorenim procesom) postalo ~to jednostavnije (a uredaji ~to manji i jeftiniji) zadovoljavamo se a:sto samo 5 dva stupnja kompresije i jednim stupnjem ekspanzije. = qCp(Tl - T2') = q'cp(T3 . T .h5 = cp. R .

npr. Ec = 5 . . Eo = <pJP pokazuje koliko »ogIjevnog toka« <Pcdobivamo upotrebljavajua snagu P za pogon kompresora.isparivac.specifienu entaIpiju na kraju izentropske kompresije. refrigerator (za okolinu: hladnjak) . R 22 = = difluormonoklormetan CHF2C1 itd. Krutni praces u kompresijskim toplinskim pumpama obavljaju posebno odabrane pare.kompresor. Jednostavna kompresijska toplinska pumpa: K .regulacijski (prigusni) ventil. M . hI specificnu entalpiju prije kompresije.TOPLINSKE PUMPE energije Toplinske su pumpe uredaji kojima crpimo . . I/m - - . 1/. nadalje monoklormetan (metilklorid) CH)CI. za po go n k 0 m p re s 0 r a (stvarna) gdje znace: q protok pare.pogonski motor (elektritni iIi drugi).mehanicku tok - korisnost. sumporni dioksid S02. Pri malim tIacnim (i temperaturnim) razlikam8'taj je faktor znatno vea od I. stvarnu specifienu entalpiju iza kompresora. . Promjene stanja pare: 1-2': adijabatska kompresija (s trenjem) od tlaka Pr na tIak Pc 2'-3: kondenzacija pri Pc = konst (odvodenje topline pri viwj temperaturi u okalinu) 3-4: prigusivanje u regulacijskom ventilu od tlaka Pc na tIak Pr (h) = h.cjelokupnu korisnost. osobito rami freoni (npr. h2 . 15 (i vise).) 4-1: isparivanje pri Pr = konst (dovodenje topline pri niskoj temperaturi iz okoline). R . R 12 = difluordiklormetan CF2CI2.toplinu s nite temperature na visu. ugijitni dioksid CO2. amonijak NH) i sI.).uz dodavanje . diklormetan (metilenklorid) CH202. h2.h) Taj toplinski tok mote poslu1iti za grijanje okoline (»ogIjevni stroj«). 250 . Odvedeni Faktor grijanja to pi in ski <Pc= q(h2. Kompresijske toplinske pwope su strojevi za hladenje i grijanje. V .kondenzator (za okolinu: v s S n aga zagrijac). C .

512 0. Apsorpcijom nastaje jaka otopina (veliko . dobivamo upotrebljavajua snagu P za pogon kompresora.Dovedeni toplinski tok 4>. da bi nakon apsorpcije postigli temperaturu niZu od okoline.475 0. Za grijanje u apsorpcijskom rashladnom uredaju tro~imo znatno vire energije nego .140 0.0 1. * Apsorpcijske toplinske pumpe sluze za apsorpcijske rashladne uredaje.418 0. = q(hl Er = 4>IP .: ~ Ta kJ/kg I 0.294 0.615 0.5 0.071 +80 +100 ~II - - - 2.00 837 I 0.347 0. U tu se svrhu iskori~tava promjenljiva topivost nekoga rashladnog sredstva u odredenom apsorpcijskom sredstvu.ohladiti najprije na temperaturu okoline.062 .406 0.) iz koje opet izlucujemo amonijak grijanjem (vi~oj tempenituri odgovara manje .25 641 ~ 209 0. = NH3/(NH3 + H20) Najvecu topivost (zasicenje) prikazuje maksimalni omjer . koji ovisi o tlaku i temperaturi.2 0. " .max pri temperaturi (0C) -10 0 +40 +10 +20 +60 pri tlaku -20 bar 0. a voda (H20) kao apsorpcijsko sredstvo. Er = 3 (i manje) do 12 (i vi~e).pri istom rashladnom uCinu za pogon kompresora u kompresijskoj toplinskoj pumpi.566 0.306 0.max.483 0.067 - Za otapanje je potrebna toplina otapanja ra' koja je gotovo neovisna 0 tIaku i temperaturi.244 0.438 0. a iznosi: .0 0. Rashladni faktor pokazuje koliko »rashladnog toka« 4>.378 0.h4) Taj toplinski tok sluZi za hladenje okolice (»rashladni stroj«). Za otapanje (apsorpciju) amonijaka u vodi odnosno u blagoj (nezasieenoj) otopini (malo.0 - 251 .253 0. Najce~ce se upotrebljava amonijak (NH3) kao rashladno sredstvo.228 0.max)' Prije ponovnog otapanja moramo amonijak i preostalu blagu otopinu . ali je ovisna 0 omjeru . Jakost otopine izrafavamo omjerom koliCine amonijaka i cjelokupne otopine .701 0.225 0.75 42 Toplina isparivanja NH3 (pri +20 0c) iznosi r = 1189 kJlkg.) potrebna je znatna toplina r + ra koju otopina oduzima okolini (te je »hladi«).141 0.314 0.152 0.svaku posebno .0.325 0.068 0.202 0. Pri malim tlaCnim (i temperaturnim) razlikama i taj je faktor znatno vea od 1. npr.364 0.155 0.

4 % NaCl' 20.1 °C -55.2°C -33.9% Na2CO) 10.CI KNO) H2O NH.9 % NaNO) 2. Eutektiena vodeDa otopiDa NaCl ima (pri 15°C) gustofu (! = 1170 kg/m) i specifiCnitoplinski kapacitet cp (pri temperaturi t): 0 I °C -20 +20 3362 3320 3341 Jlkg K cp 252 - . Hp HCI H2O HNO) H2O CaCl2 I 5 2 I 3 2.6°C -37.7% KCI 18.6 % MgCI2 35.I°C -158°C -17.) snijeg duicna kiselina (razr.7% NH.O°C .NO) HNO) NH. I \ J 0 0 0 0 0 0 I I I I I -20 -25 -30 -32 -35 -40 8 5 7 4 4 5 kalcijev klorid I I I I I Najnifa ledista vodenih otopina (eutekticnih) 5.NO) Na2SO.NO) HNO) NaNO) H2SO.CI 41.9% CaCI2 -18. Na2SO.) snijeg solna kiselina (razr.9°C -l1.5 % K2CO) 29.4°C 36. H2O Na2CO) NH.Rashladne smjese Sastavni Sastavine voda amonijev klorid (salmijak) kalijev nitrat (salitra) voda amonijev nitrat duicna kiselina (razr. H2O Temperatura poeetna °C +10 } J J I I dijelovi (tezinski) 16 5 5 I I 2 3 4 5 I I I 4 5 6 2 konacna °C -12 -15 -20 -20 -22 -40 I I I +10 +10 +10 +10 I } I I I } +10 natrijev klorid (kuh.) sumporna kiselina natrijev sulfat voda natrijev karbonat (soda) amonijev nitrat duicna kiselina (raze.sol) snijeg kuhinjska sol salmijak snijeg sumpornakiselina(razr.NO) - 2.5°C -21.) amonijev nitrat natrijev sulfat snijeg H2O NH.2% NH.9 % KNO) 19.CI H2O H2SO.IoC 2.) natrijev nitrat (cilska sal.) snijeg NaCl H2O NaCI NH.

dobivenu iz 5lanja ulamog (4) i stanja izlamog (I) zraka. Konacno stanje smjese na izlazu iz hladnjaka (stanje 3) ovisno je 0 njegolIOj korisnosti. Klimatizacija obuhvaea niz postupaka pO kojima se iz klimatiziranc prostorije P izJazeCi vlami zrak (stanja 1) mijda u mjeIKu M sa svjezim zrakom iz atmosfere A f5lanja a) u smjesu stanja 2 (koja je ovisna o omjeru mijdanja 3: 1 .KLlMATIZACIJA I SUSENJE KJimatizadja Svrha klimatizacije je odIiavanje temperature i vlage zraka u zatvorenoj prostOriji u granicama teljenih vrijednosti. a rashladna se voda zagrijava.) x ~3 . U hladnjaku H prelazi toplina sa smjese (stanja 2) na rashladnu vodu temperature pod rosi~tem smjese).) - - pri mirovanju i bez fizickog rada: - \ ~ ~ ~ ~ vlagu my = m. U dogrijacu G2 osu~na' se smjesa zagrije do odgovarajuce temperature T (stanje 4).t u stanje 1 smjesa preuzima iz prostorije toplinu Q=m. . Ax = m(Xt-x. nuto je ventilator Vt tIaei u prostoriju P. a cada je ventilator Vt tlaci u prostoriju P. a) Ljetni pogan Vanjski zrak treba hladiti i su~iti.vjek odaje toplinu i iz/ucuje v/agu koje (po VDI2078 Izlucivanje vlage Temperatura zraka Odavanjc toplinc QC W ~ I I 18 12S 3S 20 120 3S 22 120 40 24 liS 60 26 lIS ~ pri polutdkom radu imosi odavanje topline 270W. Stanje zraka u prostoriji P uzimamo kao toeku mijdanja p.. 1977) iznose o. Pri prijelazu m (kg) smjese iz stanja . pri Cemu se smjesa hladi i su~i (od 5lanja 2 do stanja 3).. nakon cega Ccta smjesa u hladnjaku H (Ijetni rad) Hiu zagrijaCu Gt i ovlaZivacu V (zimski rad) proJDijeniti svoje stanje do stanja 3. dok su zagrijae Gt i ovlazivac V iskljuCeni. da bi se u dogrijacu G2 zagrijala do stanja 4.6: 1). Stoga je ukljuCen hladnjak H.Ah=m(ht-h.

lu =' m(x. 254 . Stoga su ukljureni zagrijai:! G. Uzagrijafu G. Optok treba ponavljati do zatrafene suhore tvari. Za zagrijavanje mz (kg) zraka potrebna je toplina Q mv = m.. nja 2 do stanja 2'. Tako zagrijan zrak nato u su~ionoj komori prima vlagu koja ishlapljuje iz viable tvari te se hladi po izentalpi (h = konst) do stanja 2. Ta se smjesa zagrijava do stanja 3' i mof«: u su~ari preuzeti vlagu do stanja 4.b) Zimski pogon Vanjski zrak valja zagrijavati i vlafiti. koja saddi stanovitu kolianu vode. dok je hladnjak H iskljuren. a iz viable tvari je zrak preuzeo vlagu Pri optoi:!nom postupku mijdamo izlazni zrak (stanje 4) s ulaznim zrakom (stanje 1) u omjeru koji daje smjesu stanja npr. Taj se postupak vi~ puta ponavlja (2 Xi X 2' i 2' - 3 i 3' - 4) do izlazne specifii:!ne entalpije h.hv) = mz(x.= m . . - X4) Suieaje v1aine tvari zagrijanim znkom Vlabloj tvari. zagrijava se smjesa sta. Zrak za smenje (vanjski) neka ima ulaznu vlablost Xv i ulaznu specifii:!nu en(h) talpiju hv (stanje 1). treba smanjiti tu kolianu vode do f«:ljene vrijednosti. Pri prijelazu m (kg) smjese sa stanja 4 u stanje 1 smjesa predaje prostoriji toplinu a preuzima od nje vlagu m. 3". Nakon toga se smjesa dogrijava u dogrijafu G2 do stanja 4. u ovlafivafu V se vlafi i hladi do stanja 3.xv) . i izlazne vlablosti Xi koja treba biti ~to veeom. .(h. i ovlafivai:! V. ZagrijavajuCi ga po izohigri (x = konst) do najvi~ dopmtene temperature Tmax on prelazi u stanje 1'. a tada je ventilator Vt tlaa u prostoriju P.

. osiguraf @ @ @ generator istosmjerni generator izmjenifni motor istosmjerni motor izmjenifni CD frekvencije mjeraf ---. ventil izvor voltmetar 0.. rasvjetno tijelo w vatmetar brojilo uzemljenje spoj s masom 4-=- 1 255 .zJotpor promjenljivi ommetar -E3. elekt.--11-- namot @ @ -J- 8 I I . tri paralelna = vodifa """'-' izmjenifna + +.ELEKTROTEHNIKA 51mboU - struja struja istosmjema - vodif vodifa krifanje ----1.L istosmjema i izmjenifna struja "'"'-' trofazni sistem vodifaspoj fusti spoJ rastvljivi vodifa D Y =w trokutni spoj zvjezdasti spoj o @ @ I +-!-D- ispravljaf.sklopka otpor -111) galvski struJe (£) ampermetar vatmetar o-c.mjeraf cos registrirajuCi namot s odvojcima kondenzator kondenzator polarizirani troilo struje..

Specifi<!ni otpor PI pri temperaturi TI povetava se pri temperaturi T2 na P2 po formuli P2 = PI[l + a(T2 TI)] a = je temperaturni koeficijent elektri<!nog otpora mjeren u K-I. Koeficijent a takoder se mijenja s temperaturom. ~2) ili izvedenom jc:dinicom Q mm Im (A u mm'). zbroj svih struja jednak je nuli .=1 Vi =. P = s P e ci f i <! n i 0 t P 0 r koji je karakteristi<!an - Speaficni otpor P i presjek vodica A mjerimo koherentnim jedinicama medunarodn~ s'!stava jedinica (SI): Q m (= Qlm . i nd istosmjeme struJe S nag a P istosmjeme struje jednaka je umno§ku napona V i struje I P = V I = ]2 R V21R Ra d W istosmjeme struje jednak je umno§ku snage P i vremena t W=Pt= VIt=I2Rt 256 . Specifi<!ni otpor P ovisi 0 temperaturi T.=1 t t Ij =0 zbroju o U svakom je zatvorenom krugu zbroj narinutih napona jednak umnofaka struja i pripadnih otpora (tj. tj.=1 = t (I R)i Snag. a sabrani su za najvamije materijale na str.A za svaki materijal. 257. no te su promjene pri prakti<!ki vamim temperaturama tako nematne da ga Cesto mofemo smatrati konstantnim.C = 293 K. Dj e I a t n a (omska) v 0 d Ij i v 0 St G je recipro<!na veliana omskom otporu R G l/R = Alpl - = Specificna KirdIholrovi moDi vodljivost je y = 1/p. zbroju padova napona) .ISTOSMJERNA ObmOY mon definira otpor R kao omjer napona STRUJA V i struje ] R = UtI V =I R I = VIR je razmjeran s duljinom Dj e I a t n i (ohmski) 0 t P 0 r R upravno I i obmuto razmjeran s presjekom A vodi~ R pHA P = Rll = . Specifi<!ni otpori PI i temperaturni koeficijenti a odreduju se obi<!no pri temperaturi TI = 20. I Zbroj struja -koje dolaze u neku to<!ku elektri<!ne mrefe jednak je zbroju struja koje iz te to<!ke odlaze.

.0040 0.00392 0.0036 0.00099 1.006 0..00393 0.071 0.958 10 17 4.029 0.13.3 . ZIiI. 0.00006 -0.aman .17 1..0013.. .7 3..0.00005 0.mdo 8Ieti . - ..6. .0006.kosiuena _I .42 0.12.040 0.5 10 1.. -Iimni -ti<:a 88tII: -.00001 -. 4 7 7. .-..0 8.-pain 8ibI .03 0. a za morsku je vodu {!= 3 .0040 - .12 0.uIfram zIato icIjc:zo(&10) an --- 0.028 0.srebro -..3 61 18.7.4 36 Tcmperatumi koeficijcnl olpora a Malerijal K-' 0.63 0. . ..08 0.45 1.017 8 0.0045 .-lijcvani .7. .0055 0.07.6 0.27.060 0.043 0.odoama«lim 0.3.1.0048 0.055 0...0052 0.005 - 5 0.5 5.8 2.0.8 10.001 0.67 0.0040 0.017 5 0.s .. .Iijcv sdIro .~ orpori {!.aJuminijska =-- ..023 0.43 0.00052 0.specifiCne yodJjiyosti y i temperatumi koeficijenti elektriCnog otpora a razliCitih materijala (pri 20 oq Specifian olpor (! Qmm' m 0. .08 0.925 16.. ..1 43.001 9 0.lijcvana . .6.0041 0. .21 0.00392 0.0 .5 ..12 0.9 0..32 14 14.38 l.5 57 56 7.00014 0.97 1.10 0. 105 Q mm2/m.meki - ..894 0...0041 0.29 0. 0.5 2.04 Za desti1iranu vodu iznosi {! = 1010 Q mm2/m.09 0.0041 0.7.3 23 2..13 0. .38 0..004 0.0.25 0. .142 0.0165 0.059 11 0.0045 0.Strojarski prirurnik 257 ..1.0041 0. -Iijevani .0278 Specifima vodljivosl y m Qmm' 25 36 34. 0..wrena 0.1..00008 0.0 ::IIIIiI..0002 0.0045 0.10 0.00007 0.rvrdo wreni vureni ..69 2.0040 0. 0. .

=1 f lIRj = lIRI + lIR2 + . + lIRn jednaka je sumi Ukupna struja I koju propmtaju struja Ii kroz pojedine otpornike ~ . a dobiva se iz jednadZbe ~ . I = i=1 f Ij = 11+ h + . + R2 = RdR23 + R3d RI2 + R23 + R31 :!S8 .R' I I I lIR R. = In b) Paralelno spojeni otpomici pojedinacnih otpora Ri imaju ukupan otpor R koji je reciprocna vrijednost zbroja reciprocnih vrijednosti svih otpora (te je manji od najmanjega otpora). 3 R ' =. . . . . .Spajuje djelatDib (omsldb) otpora a) Serijski spojeni otpornici pojedinaCnih otpora Ri imaju ukupan otpor R jednak sumi pojedinaCnih otpora (koji je vea od najveeeg otpora) R =i=1 Ri = RI f + R2 + . . + In c) Elektrieni spoj triju otpora Spoj u zvijezdi (T-spoj) Spoj u trokutu (IT-spoj) Otpor medu stezaljkama R 1i2 Otpor medu stezaljkama R 1i2 = R. +Rn te propu~taju struju Ii koja je u svim otpornicima jednaka I = I. . = 12= . .

"'idi str. -3.94. (}o tu QC. .841 .716 3560. +0.159 3763. a = (3907.876 3502.20 0 +0.67 .114 3416.318 3705.239 3734.478 3647.557 3618.091 4023. Oni rastu s porastom tempe-0 rature. Ciji j~ temperatumi mdicijent elektrienog otpora a lineamo ovisan 0 temperaturi. (T .841 t °C -220 -200 -150 -100 .523 3994.77 +0.194 Termonaponi ° Termitki se naponi pojavljuju na lemIjenim mjestiut ma dviju kovina ill slitina. = 273 K. -1.specifiCni otpor pri temperaturi .035 3445.796 3531. +0.7 -3.080 3792.47 .67 +0.80 +1. .04 -1.000 t °C 150 200 250 300 350 400 450 500 .602 3965. +0.56 .88 +2.0. .578 t) 10-6 K-1 a 10-6 K-1 3821.682 3936. .955 3474.20 259 . TermoelektriCni naponski niz (s obzirom na platinu) za temperatumu raz1iku medu lemIjenim mjestima 100 K (100°C i 0 0c) iznosi: Kovina (zlitina) Bi konstantan Ni Pt platinrodij (10% Rh) W Termonapon mY -7.:ermonapon mY +0.65 +0.72 . .~erenje temperatnre otporom Termometri na otpor iskori~Cuju ovisnost djelatnog otpora PTO temperaturi =. .90 Kovina (slitina) Ir Ag Cu Au Fe kromnikaJ 1. +0. . . .921 3850. to = 0 °C.To)] gdje su.761 3907. .65 .79 +0.50 0 50 100 a 10-6 K-1 4035.637 t °C 550 600 650 700 750 800 850 a 10-6 K-1 3589.To) je dakle temperatura To = NaroCito je pogodna za termometre na otpor platina. 3878. 256) PT = po[l + a(T . ~to se iskori~tava za mjerenje temperature. . .398 3676.

935 15..570 10.000 0.41 13.224 5.36 46.45 44.56 19.152 10.108 4.43 32.09 0.75 -2.36 39.37 8. 750 -9.40 18.32 7.912 1.eljezo- Kromnikal nikal 20°C I Platinrodij .868 .763 8.530 0.10 6.25 45.778 3.186 0.90 12.619 4.62 35.56 38.65 -5.20 -7.884 9.00 2.224 14.33 9.039 10.251 3.60 -4.755 2.29 16.223 11.025 1.11 26.60 4.35 41.51 42.336 11.85 21.16 47..80 29.935 12.56 -1.64 39.04 48.822 12.67 41.457 10.319 8.65 22.89 50.13 8.14 31.11 23.36 11.203 2.51 0.13 10.113 0.605 5.55 40.17 48.66 0.822 14.58 52.95 13.36 22.436 1.216 7.790 7.31 21.423 13.60 17.876 8.87 45.91 27.63 53.260 6.732 4.59 38.67 36.78 24.221 4.625 14.24 48.628 11.643 1.00 2.72 42.16 12.33 7.46 -0.51 18.89 51.03 29.75 16.665 3.14 260 .025 13.147 6.316 2.738 14.625 6.02 4.2.65 5.23 28.323 1.536 13.34 37.15 10.138 3. 52.22 3.80 -3.741 11.941 I 800 850 900 950 1000 1050 1100 1150 1200 1250 1300 1350 1400 1450 1500 .51 20. 46.34 30.00 27.677 7.997 9.09 49.10 9.85 30.31 43..432 8.05 1." Termoe/ektricni noponi pri temperaturi T za razlifite kovinske parove s obzirom na baZdame temperature 0 i 20°C Temperatura t °C -200 -150 -100 konstantan O°C -8.92 20°C O°C 2.30 35.49 15.80 1.22 49.75 33.21 14.50 34.71 19.054 -0.70 32.98 24.95 26.23 33.70 15.329 7.299 0.718 5.69 .54 36.15 -6..738 6.111 5.337 14. platina O°C 20°C I 50 0 50 100 150 200 250 300 350 400 450 500 550 600 650 700 .138 13.16 25.30 5.

1260 0.10-18 As F= NAe = 96353As/mol Elektrokemijski ekvivalent a odreden je molskom jom v elementa te Faradayevom konstantom F masom mm i valenci- kg/A s Vrijednosti elektrokemijskog o Materijal* I ekvivalenta nekih materijala a (u mg/A s = 10-6 kg/A s) °a I zluminij bakar - jednovalentni dvovalentni ciok blij tositar - - dvovalentni retverovalentni magnezij aatrij llikal dvovalentn i - trovalentni a mg/A s 0.6812 0.658 8 0.0395 0. odnose se medusobno kao kvocijenti relativnih atomskih masa A i kemijsklh valencija v tih tvari ml m2 =~ = AJ/vJ a2 A2/V2 261 .1929 2.1023 mol-I I - elementarnoga naboja e = 0.289 3 0.093 2 0.6151 0.078 9 1.Faradayevl zakonl Faradayeva konstanta F je umnozak Avogadrove konstante - NA = 6.010 44 * Valencija se odnosi na vezu kovine u kemijskom spoju. zlato fiva olovo platina srebro !eljezo - - - * kisik (anion) vodik (kation) dvovalentno trovalentno jednovalentna dvovalentna mg/A s 1. izlucene Istom strujom u istom vremenu.160. Drugi Faradayev zakon Mase ml i m2 razlicitlh tvari.0735 0.329 4 0.3041 0.1180 0. Prvi Faradayev zakon Struja I koja protjeee elektroJitom izlucit ce na elektrodi u vremenu t masu m m = alt gdje je a - elektrokemijskl ekvivalent.405 2 0.202 7 Materijal* .02205 .338 7 0.238 4 0.307 5 0.0829 0.505 7 1.

) Gustota magnetskog toka (magnetska indukcUa) B (T = Vs/m2) materija- je magnetski tok <P(V s) na jedinicu povr~ine. Za feromagnetske materijale prikazujemo ovisnost gustoce magnetskog toka 0 jakosti 'magnetskog polja »krivuljom +8 magnetiziranja« B = f(H). Relativna permeabilnost Pr (bezdimenzUski broj) ovisi 0 materijalu i jakosti magnetskog poIja H. Na slici struja ulazi okomito u ravninu crteZa. b Prvo magnetiziranje Celika prikazuje pOCet" na (»djevieanska«) krivulja (a). U vakuumu (a to vrijedi prakticki i za zrak) relativna je permeabilnost Pr = 1. (Znak ~ znaci da promatrac gleda u smjeru struje. Permeabilnost Jlo = - - - permeabilnost praznog pro- praznog prostora Po je konstanta 1. iznosi - na okomitoj udaIjenosti r od beskonacno dugog vodica H = 1/2rrr u sredini kruZnog vodiea (= 1 zavoj) promjera d H = l/d u sredini svitka sa w zavoja na cilindru promjera d H = lw/d u sredini svitka sa w zavoja na zatvorenom (npr. Po stora (vakuuma). Jakost magnetskog poija H (A/m). kruznom) prstenu (obodne) duljjne I H = lw/I Smjer magnetskog polja odreduje se »pravilom desnog vUka«: podudara Ii se smjer aksUalnog pomicanja vUka sa smjerom struje U vodicu. Smanjimo li zatim jakost magnetskog polja do nule. a znak 0 znaci da gleda suprotno smjeru struje. 10-6 Vs/A m. ~to ga u razIicitim lima izaziva magnetsko polje jakosti H B = <P/A= pH = PoPrH gdje su: A presjek. Magnetiziranjem Celika do zasicenja u jednom (b) i drugom smjeru (c) krivulja magne-B tiziranja opisuje petlju (»histereza«).257. magnetsko ce polje imati smjer okretanja vUka.relativna permeabilnost. P permeabilnost. ostat ce u Celiku remanentni magnetizam BR. 262 . koji +H -H mozemo poni~titi samo suprotnim magnetskim poljem jakosti HK (»koercitivna sila«).MAGNETSKO I ELEKTRICNO POUE magneta ili oko vodimjerenjem Magnetsko polje nastaje oko polova permanentnih ea elektriene struje. koju najlakSe odredujemo elektricne struje I. Pr .

80 T \60 = f(H) za meki celik i sivi lijev B = f(H) za meki celik (1) i sivi lijev (1l) .0 .00 B 0.-/ lY" 060 0.-' .: \'0 L-----.? . telici za permanentne magnete (magnetski tvrdi relici) imaju vrlo ~iroku aillereznu petlju.-' .. 263- Energija svitka iznosi . Induktivitet svitka sa Zeljeznom jezgrom zavisi od nagiba krivulje magoetiziranja (PoPr = B/H)./ 1.I 1aII.:zici) imaju vrlo (prakti~ki zanemarivo) usku histereznu petlju.20 .-'/ / / / .-' / ..dinamo-/im transformatorski /im cd- eelieni /ijev sivi /ijev Nosivost magneta Na nosivim polovima magneta magnetske indukcije B i povdine ~ iz8DSi nosivost magneta F F = B2A/2po Induktivitet Induktivitet L nekog svitka sa w zavoja moZe se prikazati kvocijentom promjene magnetskog toka tP i struje I koja ga stvara L = wdtP/dl Svitaksa w zavoja kojemuje presjekA i duljina I ima induktivitetL L = PoPr w2A/I Induktivitet svitka hez Zeljezne jezgre (za zrak: Pr = 1) je dakle konstan./ - V 1. telici pogodni za izmjeni~ne magnete (magnetski meki .'0 020 ) o '00 I---1--160 250 '00 630 1000 H 1600 2500 / Looo Aim 10000 ab ..-./ /'" 1/ . Krivulja magnetiziranja B Krivu/ja magnetiziranja 1.---:.

0. ..006.... .30 8 .2 ..S.. 10-12 A s/V m Dielektricnost izolatora 8r zavisi od materijala (izmedu ploea) i izoosi za vakuum Br = I. . 1012 6 .. 2. iznosi gustoca naboja D (C/m2) Q D=-=8E=80BrE A ~ gdje su: E .3 S.... za zrak 8....tvrda kremen mikanit asfalt - 8.40 1050 - 1.S 20 ..3 100 SS..4 20 .. +80 . . 2. .8 8 . 80..4. .. 9 2 .....7..meka . Er.relativna dielektrienost izolatora. 4 10" . 38 12 . 4 3 .107 4 ...10" 6 . 6 10" 2 SO SO 30 .7 10< .. ...Elektri&to polje nastaje izmedu medusobno izoliranih vodiea pod naponom (i opcenito: oko svakog statickog naboja).dielektricnost.854 .8 20 2..... izoosi E=!! a Na ploei koja ima naboj Q (C) na povrJini A (m2). 10.S 0.....dielektricna konstanta (dielektricnost vakuuma).IO" 10"..17 10" 2.. S. 3. a njihova udaUenost a...... 20 - - 7S . 6.. 4.elastini tvrdi porculan staklo lak kriljevac tinjac tvrda Ijepenka ulje (Iransformalorsko) 3 .30 7 .S 11'8. 10" 10" 10" mramor parafin 4. ... Dielektricna konstanta praznog prostora 80 izoosi 80 = 8.. 30 4 ..10 10".. +60 3 2..8 -40.20 650 6S 60. 1S. .60 10 . 30 -30. Vrijednosti za razlicite izolatore sabrane su u slijedeeoj tablici.7 3. 100 2.8 3S . 1012 S . Specificni elektricni otpori.. . relativna dielektricnost i probojna cvrstoca elektricnih izolatora Specifibli otpor e Relativna dielektrinost Probojna vrstoCa kV/mm Doputena maksimalna temperatura Materijal am bakelit guma .. 2. = 1.C 10" 10" S.... 70 - polivinilklorid - .10" S . 8 10<.12 I 130 8S 264 .9.. 7 10.... .... Jakost elektricnog polja E (VIm) izmedu dviju paralelnih ploea medu kojima je napon U.

Ta se sila F iskori§tava u elektromotorima. se napon Vj = -w(dtPjdt) Na tome se induciranom naponu Viosniva djelovanje elektricnih generatora. a razmak medu njima . iznosi F=BII Sila F je usmjerena prema manjoj gustoci magnetskog potia koje rezultira iz magnetskog poUa gustoce B i magnetskog poUa §to nastaje oko vodiea struje jakosti 1. + C. na duljini I (m). Ako se magnetski tok tP mijenja u vremenu t.DCtskompolju gustoce B (T). F Inducirani napon Vj uzrokuje struju takvoga smjera da se 'IOdic giba brzinom v prema veCoj gustoci magnetskog polja B loje rezultira iz magnetskog poUa gustoee B i magnetskog poUa nastalog oko vodiea struJe jakosti [. .Kapadtet Kapacitetom C definiramo omjer elektrienog naboja Q sabranog na dvjema dektrodama kondenzatorai napona V medu njima C = QIV Kondenzator kojemu je povrSinaparaleInih ploca A. daje ukupni kapa- enet C C = L C. Spoj vile kondenzatora a) u paralelnom dielektricnosti Br materijala spoju (povecava se pOvrSina ploCa). ima kapacitet C C = BOBrAja Kapacitet kondenzatora ovisi dakle 0 relativnoj medu ploeama (izolatora). B 2.= Cl + C2+ . m 265 l . Sila F (N) koja djeluje na vodic elektricne struje jakosti [(A). . . U vodicu duUine I (m) koji se giba brzinom v (mjs) kroz magnetsko poUe gustoce B (T) inducira se napon Vi (V) Vj=Bvl . . u ma!. I-I b) u serijskom spoju (poveCavase razmak ploCa)daje ukupni kapacitet C premajednadfbi IjC = L IjC. . + IjC.. u svitku sa w zavoja koji llliruje inducirat Cc.= IjCI + IjC2+ . I-I Energija kondenzatora Wc = CV2j2 Vodlc eIektrlcne struJe u magnetskom polju 1.

.5 5 600 20 40 10 10 12 8'h 500 24 48 6 Kruma frekvencija (pulzacija): w = 21tf Otpor za izmjenimu struju Brzina vnnje n okr. struja vremenski zaostaje za naponom. Pri niskim freitvencijarna.125 4. 3.5 2Y" okr. + XCn + .+ XLn Xc b) u paralelnom spoju lIX =i=1 t = XCI + Xa + . .5 150 125 R - Cjelokupni (prividIrl) otpor Z (impedancija) iznosi: Z = V + X2. ta je razlika neznatna. - Djelatni otpor za izmjeni(!nustruju . . 266 . ako je XL < Xc.lmin 375 300 250 187.nije jednak djelatnom otporu za istosmjemu struju (vidi str... .Xc)/R Ako je XL > Xc. + lIXLn Kut faznog pomaka rp izmedu struje i napona tan rp = X/R = (XL . .25 5 4Y.ls okr . .Imin p 2p p 2p 1 2 50 3000 8 16 25 2 4 1500 10 20 3 6 16'h 1000 12 24 4 8 750 16 32 12.ls 6. lIwC = XL Xc Jalovi 'je otpor X = wL gdje su: induktivni otpor (induktancija) XL = wL - - kapacitivni otpor (kapacitancija) Spoj vile jaIovih otpora: a) u serijskom spoju X XL Xc = lIwC =. lIXcn lIXi lIXc = lIXc1 + lIXa lIXL = lIXLI + lIXL2 + . 256). X jalovi otpor (reaktancija). Njoj odgovaraju slijedeCi brojevi pari polova p i brzine vrtnje n koje se najvi~ upotrebljavaju: .IZMJENICNA STRUJA Izmjenibri napon ~to nastaje u vodiama elektribrih generatora izaziva u zatVorenom strujnom krugu izmjeni/!nu struju odredene frekvencije.=1 L n Xi = XLI + XL2 + . medutim. struja prethodi naponu za kut rp.zbog potiskivanja (skin-efekta) .. gdje su: R2 djelatni (omski) otpor. Broj Broj Broj Brzina vrtnje Broj pari pari n polova polova polova polova okr. F r e k v e n c i j a f izmjeni(!ne struje ovisi 0 broju pari polova p i brzini vrtnje n generatora f = pn Normalnafrekvencijaizmjeni(!ne struje u Evropi je f = 50 Hz.

izmjeniene struje namotu transformatora .92 za velike snage (npr.ezdi Spoj u trokutu p.= 0. UI P =V3. = V3. = PIU I = W=Pt=UltcoslfJ Trofazni sistem izmjenicne struje ima 3 napona kojima su faze medusobno pomaknute za kut 21t/3 (= 120°). UIsinlfJ Rad W W=Pt = V3. 1000 kVA) .UlcoslfJ jalova snaga p. tj. razmjerno je dobra (transCormatori nemaju gibJjjvih dije]ova): za male snage (npr..Jednofazni Struja I Snaga p sistem prividna snaga djelatna snaga jalova snaga faktor snage - RadW Trofazni sistem I = U/Z= U!VR2+X2 p. P = UlcoslfJ p. Transformacija - prividna snaga vrijednosti Inducirani naponi Uj u primarnom i sekundarnom odnose se kao njihovi brojevi zavoja w Napon Uz na stezalikama Uj t/UjZ = wdW2 sekundarnog namota je zbog gubitaka manii Uz < UI (WZ/WI) Korisnost transjormatora ".= 0.985 267 i . omjer snage Pz = U2/2 (V A) sekundarne strane i snage PI = UI/I (VA) primarne strane. 1 kVA) . = UI . = UIsinlfJ COSIfJ PIP. UltcoslfJ Pri racunaniu s~age P i rada W Caktor snage cos IfJodnosi se na fame djelatna Ur i If. = 3 UrIr= V3.. Linijski napon Linijska struja Spoj u zvijezdi U I I -S fa2Di napon fama struja Ca2Di napon Uf = u!V3 If = I Uf --------- Spoj u trokutu =U fama struja Snaga P If = 1!V3 snaga Spoj u zvi.

b) za radne temperature do 1350.C slitine reljeza.C drugi) .35 1. taljenje i temperovanje te peei u atmosferi sumpornih i drugih plinova.000 17 0.45 1.08 1. kantal itd.40 1.06 1.C elektrografit za elektrode elektricnih peei itd. kroma.za laboratorijske peei. d) . e) za radne temperature do 2300.00006 0.za radne temperature do 1700.za peei za farenje. nikla i kroma (cekas. peei za taljenje.) . aluminija i kobalta (cekas ekstra. 1100.00025 0.za peei keramicke industrije. - Osnovni podaci idce upotreb/javanih otporniik ih materijala za grijanje Temperatumi koeficijent otpora K-1 0.00009 0. I c) za radne temperature do 1450..00008 0. industrijske peci.) . nikrom itd.C Talite . peci.66 - - 930 - I 0.C. volfram (Mo i W u redukcijskoj atmosferi!) .00005 0. silikarbon do 1400. .97 cekas 11 cekas ekstra nikrom nikrom V kanta1 A kantal A. kvarcilit do 1450. omaks 1.C rodij. molibden.C slitine feljeza.C 1370 Materijal cekas cekas I Specifini otpor Omm'fm 1.08 0.ELEKTRICNo GRIJANJE Jouleova toplina Q (J) je toplina koja se razvija u vodicu otpora R (Q) kojim teee struja I (A) u vremenu t (s) Q = J2Rt Za elektricno se grijanje upotrebljavaju ponajvi~e slijedeei materijali: a) za radne temperature 800. laboratorijske peci itd.za kuhala..C karborundni ~tapovi (silit.12 1.000 035 1100 1300 930 1100 1300 1350 - 1400 1500 1350 1400 1530 1530 1500 268 - .000 52 Maksimalna radna temperatura .

31 okrugle fice cekas 11 na §amotnoj podJozi pri tem- I I Dulj. struju I odabere se iz tablice odgovarajuci promjcr RI za duljinu fice 1 m (o.2 3.10 13.58 0.006 Dopu§tena optereeenja ycraturi fice oko 800.7 4.81 1.8 9.76 1.0 1. .3 ficc R.60 6.90 0.2 1* A Struja 8. U fice i njezin otpor b.* mm aIm Promjcr I Otpor j 0. 0. masa gfm 5. 0.50 0./m). .20 1.80 2.!!. masa gfm 0.C Jls mm' 0.58 1..02 1.6 2.Toplina q (J/s mm2) §to je otpornicka fica za grijanje predaje u jedinici wancna s jedinice povriine pri razlicitim temperaturama fice imosi priblifno: Tempcratura lice Toplina I .40 9.1 .008 0.29 fice R.10 0. Za traZenu snagu elektriCnih grijalica P uz napon U odredujc se struja I = !.62 0.65 1.3 6.C: 1* A Struja 1.76 7.1roracuna se potrcbnao duljina odabrane I=.50 5.10 0.35 12.0 2.70 3.55 4.) U2 R=- P lice I (m) .90 1.45 7. . 800 900 I 1000 1100 0.7 21.00 1.88 4.C. .40 0. * mm aIm PromjerI Otpor 0..8 1.75 2.0 '12.35 2.45 1.25 23.22 1.82 1.21 I 2.004 .37 Dulj.02 0.00 0.44 3.60 0.00 0.51 17.30 16. .30 0.60 0.3 1.C Toplina q Jls mm' I 700.5 7.46 10.10 1.95 2.7 3.4 0.99 4. Pri800.65 3.16 6..50 0.006 I .80 3. Iz ukupno potrebnog otpora R (0.21 18..08 29. RI 269 .09 12.81 15.06 5.08 25.30 0.01 q Temperatura fice .8 14.00 0.90 21.50 0.7 16. Proraam pea .3 11.80 2.52 5.6 0.0 26.48 1.25 0.

6 15.55 indirektna razvjeta 11= 0.. fina mehanika. graviranje. zemljani radovi i sI.8 8. montah..1 18.7 12.kovinskom niti snage P (kod 220 V) P{W) 15 25 40 60 100 200 300 500 1000 1500 2000 tlI{Im) 112 194 322 555 1070 2500 4070 7550 17100 27500 42000 tlIlP(1mIW) 7. zidanje i sI.rad na strojevima. .5 7.1 9.1 17.r I I ELEKTRICNA RASVJETA Svjetlosni tok 4> (Im) je ukupna koliana svjetlosti koju rasvjetno tijelo emitira u svim pravcima. Svjetlosna jakost I (cd) je svjetlosni tok 4> na jedinicu prostomog kuta w I = 4>lw Prostorni kut w je dio prostora koji obuhvaea pla§t isjetka kugle polumjera r ako je A osnovica isje~ka w Alr2 = Rasvijetljenost (osvijetljenost) E (Ix) je gustoCa svjetlosnog toka 4> kojom izvor svjetlosti osvjetljuje povrsinu A E 4>IA = IIr2 = Rasvijetljenost opada dakle s kvadratom udaljenosti od izvora svjetlosti..3 21.0.15.. Luminancija (sjajnost) B (cdlm2) je svjetlosna jakost koju izvor svjetlosti zraa s jedinice svoje povdine. 40 80 Lokalna i opb rasvjeta opb na na)nepoosrednja volj. 150 150. precizni.. .....3 10.1000 100 1000.0. atanje... 40. kovanje. mjcstu 20 10 30 15 40 20 50 30 75.. 100 20 100. .5 13. pisanje i sI.. * Potrebna rasvijetljenost E (Ix) prostoriia Opta rasvjeta Vrsta rada grubi osrcdnji Iini vrlo Iini osrednja 20. normalni rad na alatnim strojevima.. 300 50 300.40..300 na najneradnog povoljnijem mjesta mjestu 10 50.0 270 ... Potreban svjetlosni tok 4>za osvjetljenje povdine A rasvijetljenoSCu E 4>= EAI1I gdje korisnost rasvjete 11 ovisi0 narlivii naanu postavljanja rasvjetnog tijela te o obliku i boji zidova i stropa (veta je pri svjetlijim zidovima): direktna rasvjeta 11= 0. cnanje i sI.35 Svetlosni tok 4> farulje s. 5000 Pod pojedinim se vrstama rada razumijevaju: grubi rad osrednji rad fini rad vrlo fini rad lijevanje.

Trofazni asinhronimotori djeluju na principu okretnog magnetskog polja. takoder veei bd nazivnoga. Krivulja A vrijedi za ukIjueene otpore pokretaCa. Pokretni je moment znatan (120. Serijski motori (imaju uzbudni namot vezan u seriji s rotorskim namotom).250% nazivnoga). ' "~ n Pri opterecenju . 3. a brzina vrtnje n pada. Trofazni asinhroni motor ima tvrdu karakteristiku. Kompaundni motori su kombinacija serijskog i paralelnog Upotreba: za veee snage (npr. motora. Serijski motori imaju »meku karakteristiku«.na otpore pokretaea. dizala itd. i to: koluta . To je najjednostavniji motor i zato u veJikoj upotrebi. Pri porastu optereeenja raste moment M na osovini. Paralelni (poredni) motori (imaju uzbudni namot vezan paralelno s rotorskim namotom).tj. za pogon u valjaonicama).. a rotorski je zatvoren U svomu krugu. Statorski i rotorski namoti medusobno su odvojeni: statorski je vezan na trofaznu mrefu. Upotreba: elektricna vuCa (elektricne teljeznice. 1. Pokretni je moment M. Obrnuto: rastereeeni motor teZi da »pobjegne«. pri poveeanju momenta M - brzina se vrtnje n mijenja samo n~znatno.. Motorf izmjeol~ne struje . B za kratko spojeni rotor (otpori iskljueeni). trolejbus). 2. a) ko/utni asinhroni motor ima rotorski namot spojen - preko kJiznih b) kavezni asinhroni motor ima £otorski namot U obliku kaveza kratko spojen. * Promjenu smjera vrtnje motora istosmjerne stroje postiiemo zamjenom stezaljki uzbudnog ili rotorskog namota. znatno veei od nazivnoga (300% i vi~e). - - "t:L M 271 . tramvaj. Brzinu vrtnje istosmjernih motora reguJiramo mijenjanjem uzbude (ekonomieno) ili otpornikom u seriji s rotorskim namotom (neekonomicno) ili mijenjanjem prikIjueenog napona. Paralelni motori imaju »tvrdu karakteristiku«. Pokretni je moment M.ELEKTROMOTORI Motorf istosmjerne struje 1.

Sinhroni motor ne moze sam krenuti (osim u specijalnoj izvedbi). posebnim motorom). redovno neekonomicno). a pokretni moment iznosi 30 . prikljueenim na rnrero. Upotreba: tamo gdje je potrebna potpuno konstantna brzina vrtnje. Kolektorski rrwtor ima kolektor (komutator) (poput istosmjernih motora) koji omogucuju regulaciju brzine vrtnje u ~irokim granicama (aIi je skuplji od asinhronih motora). Karakteristike kolektorskih motora slicne su karakteristikama motora istosmjeme struje: serijski kolektorski motor ima meku karakteristiku. i rotor s nizom polova - permanentnih magneta (za manje snage) iIi elektromagneta napajanih preko kliznih koluta istosmjemom strujom iz posebnog izvora (za veee snage).sinhrona. Jednofazni motor ima takoder tvrdu karakteristiku. Brzina se vrtnje regulira: - . 4. pri znatnijim optereeenjima i za korekciju faznog pomaka. Kod kaveznih motora veee snage struju pokretanja smanjujemo posebnom preklopkom »zvijezda-trokut«.f . Upotreba: gdje god je potrebna regulacija brzine vrtnje kod motora izmjeniene struje (papima i tekstilna industrija. ovisna samo 0 frekvenciji rnreze. pomicanjem eetkica.). a zatim otpore postupno iskljueujemo. dizala. t 1 Struja pokretanja trofaznih asinhronih motora je vrlo velika. Brzinu vrtnje mozemo regulirati otporima u rotorskom krugu (samo kod kolutnih motora. 3. Gruba regulacija brzine vrtnje moguea je. a neovisna 0 optereeenju (momentu M). paralelni kolektorski motor ima tvrdu karakteristiku. elektriene zeljeznice itd. Upotreba: kao maIi motori u industriji i kueanstvu. koji pokreeemo uz ukljueene otpore (manja struja pokretanja!).regulacijskim transformatorom prikljueeni izmedu motora i rnreze. Trofazni sinhroni motor ima stator s trofaznim namotom. Brzina vrtnje n je konstantna . Pri optereeenjima veam od granienoga (MmaJ sinhroni motor ispada iz koraka te se zaustavlja. Kod kratko spojenih rotora (kavezni motori) moze postia osmerostruku vrijednost nazivne struje. medutim. mijenjanjem broja statorskih polova preklapanjem (kod kolutnih i kaveznih motora).. 200% nazivnoga. 2. Smjer vrtnje mozemo promijeniti medusobnom zamjenom bilo kojih dviju faza na stezaljkama statora. Jednofazni asinhroni motor stvara okretno magnetno polje radnim i posebnim pomo6um namotom statora.. Treba ga dovesti na sinhronu brzinu (npr. Zato se za iole veee jedinice upotrebljava kolutni motor. odvojcima na statorskim namotima. 272 .

.. t . . 0..90 0. To . Prekidni pogon Motor radi u kraCim periodima rada i mirovanja. Tlmot iznose: Vrsta struje istosmjerna jednofaz. 267).0. 180°C (ill i vi~e). tako da za vrijeme rada smije postiCi dopmtenu maksimalnu temperaturu.93 0. 0. trofaz.temperatura okoline. = Tlmoty?' Ulcosq.0. . .85.91 50. 155..78.86. T .88 0..88. ... .86 0.. 120. 105.. . Kratkotrajni pogon Motor radi kratkotrajno (npr. 10 10. .65.30 ill 60 min). sistem do 1 0. Razlikujemo razne vrste pogona motora.91. . sist.vrijeme): 1.90. 130..80 Za snagu motora P kW 2. .. Trajni pogon Motor radi bez prekida i postiZe konaenu stacionarnu temperaturu koja ne smije prem~iti dopu~tenu maksimalnu temperaturu..0. v. . 3. a za vrijeme mirovanja potpuno se ohladi na temperaturu oJwline.. iznosi: za istosmjernu struju za jednofazni sistem za trofazni sistem Korisnosti elektromotora P P = TlmotUI P = TlmotUlcosq. 10.Strojarski prirutnik 273 .0.0..----- To' dostiCi vrijednosti: S obzirom na klasu izolacije motora moZe temperatura 90. od kojih su najkarakteristienije sIijedece (prikazane dijagramima u kojima su: P . tako da smije za vrijeme rada postiCi dopmtenu maksimalnu temperaturu.100 0.Soaga elektromotora Snaga elektromotora koji iz mreze tro~i struju jakosti I pri naponu U (linijske vrijednosti.78 0.temperatura. ali se za vrijeme prekida ne ohladi na temperaturu okoline. 2. str. Zbog toga mozemo motor kratkotrajno opteretiti znatno vi~e nego je njegova nazivna snaga u trajnom pogonu. 19.snaga.92 boor elektromotora Pri izboru snage motora za odredeni pogon odlueno je zagrijavanje motora. 50 0..

specifiCni otpor materijala p (C mm2/m) te jakost struje I(A). M = VL (MD2tD)/t gdje su: M za izbor motora odIuean jednoliki moment vrtnje u vremenu t.8 0.2 1. 267!).8 2. duljinu voda (ne fice!) I (m).32 1.7 I I 50 1. u ne!to veci zbog dodatnog induktivnog otpora.9 2.7 1. Icosrp = (IIA) eP/U Iz tih jednadzbi mofemo izracunati presjek zice A za odredeni dopu!teni pad napona u. U tom slueaju valja proraeunane vrijednosti za pad napona u pomnoziti faktorom iz tablice: Presjek zice mm2 cosrp 0.1 I I 16 1. Kod niskonaponskih je zracnih vodova za izmjenicnu struju pad napona .6 1.6 I Dopu!teni pad napona izrazen u postocima nazivnog napona mreze iznosi: za skupni dovod od uvoda do elektricnog brojila za rasvjetne instalacije od brojila do koje god svjetiljke za motorne instalacije od brojila do motora - 274 . odn. If.9 I I 70 1. struje peW).15 i I 25 1.4 1.2 I I 35 1.7 I 10 1.3 1.24 1.2 2. Uz priblizno iste brzine vrtnje vrijedi to i za snagu P - - ELEKTRICNI VODOVI NISKOG NAPONA Pad napona u u vodu je razlika izmedu napona Uo na izvoru elektricne struje i napona U kod potro!aea u = Uo - U Uzmemo Ii presjek fice A (mm2).36 1. snagu el.5 1. napon U(V) i fazni pomak 'P na mjestu potro!nje (za trofazni je sistem U linijski napon. If. iznosit ce pad napona u (V) u vodu niskog napona polofenom u cijevi iIi kablu: za istosmjernu struju u = (21/ A) e 1 = (211A) e PI U u za jednofazni sistem = (211A) e I cos rp = (21/ A) ePIU za trofazni sistem u = (1IA)eJf3.9 0.2 95 1.15 1.5 1. MD pojedini momenti vrtnje u pojedinim vremenima tn.Pri izboru snage motora za neki pogon vrijedi pribliZno Ifl. vidi str.

goIi vodovi presjeka do I Sve vrijednosti navedene u tablici vrijede za temperaturu okoli~a do 25 'C. vi~ezilni savitljivi prikljucni vodovi.ZaStita vodova Vodovi moraju biti zaStieeni od preoptereeenja kama) da se ne bi prekornjerno ugrijaIi. Pri vi~im temperaturama vaIja ove vrijednosti pri vodovima. kabelski iIi vi~ezilni vodici koji nisu poIOZeni u cijevima.5 4 6 10 16 25 10 16 20 25 35 50 63 I II III Nazivna struja 80 100 125 100 125 160 200 225 260 300 125 160 200 225 260 300 350 500 10 16 20 25 35 50 63 80 16 20 25 35 50 63 80 100 240 - - 350 430 430 I: izoIirani vodici istoga strujnog kruga. topline i :ill:mijskih utjecaja. slobodno poloZeni u zraku. II: cijevni (oklopljeni) vodici. Za napone preko 250 V potrebne su z~titne mjere u -u:om slueaju. 18%. U postrojenjima s mponom od 65 do 250 V prerna zemlji zaStitne su mjere potrebne tamo pIjc je prelazni otpor covjeka prema zemlji smanjen zbog vlage.DUb konstrukcija itd. izoliranim pIIIlom iIi termoplastom. . 42 %). 275 1 . ZaStitne mjere u niskonaponsklm postrojenjirna I OSteeenjem elektricnih strojeva i naprava mogu vanjski dijelovi postrojaIja doei pod napon i time u sluCaju dodiradovesti u opasnost osoblje koje IIiima rukuje. III: jednozilni izolirani vodici. izuzev kod rucnih svjetiljki i drugih elektrimill naprava u kotlovima i slienim tijesnim prostorima.5 2. odgovarajuee sniziti (pri 40°C za 25 odn. u prostorijama s kamenim iIi betonskim podom. pO 55°C za 62 odn. Po propisima JUS 0 postrojenjima s naponom do 65 V prema zmlji nisu zaStitne mjere potrebne. jednozilni postrojenjima. kod me'. spojni vodovi u rasklopnim 50 mm2 Cu iIi 70 mm2 AI.5 4 6 10 16 Al I rastalnih siguraCa Presjek vodiCa mm' Cu 25 35 50 70 95 120 150 185 Al 35 50 70 95 120 150 185 240 I rastalnih siguraCa I II III Nazivna struja - 2. osiguracima (iIi rasklop- Najveea dopuitena trajna struja u vodicima (= nazivna struja osiguraea) Presjek vodiCa mm' Cu 0.75 I 1. poloZeni u izolacione cijevi.

vew se troAila na »sistem zaStitnih vodova« (meta1ne konstrukcije zgrada. struja defekta kroz uzemljivae prouzrokuje aktiviranje sklopke. kad vanjski dijelovi dodu pod napon. traarice i sI. 4. 5. pri kojoj je troAilo uzemljeno kroz samu sklopku. Nulovanje. 1 'b: L--~ -' YT s T R 3. . Nulovanje je spajanje dijelova postrojenja koje Zelimo zaStititi na uzemljeni neutralni vodie.. Uzemljenje (a) ima zadatak da se u slufaju kvara na troAilu. 6. a kod istosmjerne struje akumulatorom. Kod nap 0 n s k e sklopke. ZaJtitne sklopke. rudnici) s vlastitim generatorima ill transformatorima (s odijeljenim namotima) gdje je vafno odrZavati pogon i u slufaju dozemnog spoja jedne faze.U niskonaponskim zaStitne mjere: postrojenjima (do 1 kV) primjenjujemo slijedete 1. Primjeno malog nopono. Tune se postiZe da svaki spoj sa zaStiCcnim dijelom ostane kratki spoj i da struja kratkog spoja izazove isklapanje defektnog troAila. pri kojoj je troAilo uzemljeno. Da bi se to osiguraio. . garazama i sI. U vlafnim prostorijama. »mali napon«. Vafno je da strana malog napona bude galvanski potpuno odvojena od primarne strane i da ne bude uzemljena.. 3 . Valja paziti da vodovi budu dimenzionirani tako da pri kratkom spoju izmec1u faznog vodifa i nulvoda uistinu t~ struja koja Cc sigurno isklopiti. ruace polumih prekidafa itd. kotIovnicama. otpori uzemljenja moraju biti dovoljno maleni. Obifajno ga dobivamo transformatorom (s odijeljenim namotima!). Uzemljenje.) upotrebljavamo napon najviAe do 42 V. tzv. prevlaCimo ih izolacijskim materijalom ill polafemo po tIu prostira~ od gume ill plastiarih masa. dolazi do isklopa kad se na kuaAtu troAila zbog defekta pojavi odrec1eni napon. U prostorno ograni~nim mrdama (tvornice. Treba onemoguati istovremeni dodir eventualno bliske vodovodne instalacije. strujni krug zatvori kroz zemlju i da ta struja izbacivanjem osigurafa (b) sama prekine napajanje defektnog troAila. ZaJtitno izoliranje. Primjeno siste1TllJzaJtitnih vodova. Kod s t r u j n e zaAtitne sklopke. vodovod. Zato se uzemljenje yeah troAila iz ekonomskih razloga izbjegava.) koji je uzemljen.). 2. Da bi se u slufaju kvara na elektriarim postrojenjima izbjegla opasnost od dodira onih metalnih dijelova koji bi tom prilikom mogli d08 pod napon (kuaAta skIopki. male motore i dr. a osobito za prenosiva troAila (ruene svjetiljke. 276 .

mu je potrebna elektriena oprema koja se sastoji u prvom redu iz.akumulatorske baterije (B) pokretaca (Z) generatora (G) s regulatorom (R) z pri . 255). 0 eem se brine pose- I I I 277 . vozila samo za vrijeme pokretanja. Nazivni napon instalacije je 6. iznimno i 1000 A).ELEKTRICNA OPREMA MOTORNIH VOZILA Motoma vozila gone gotovo iskljuavo motori s unutamjim izgaranjem sislema OUo iIi Diesel (str. pokretac bni rasklopni ure~aj. Valja ih pokrenuti posebnim pokretacem. indukcionog svitka (T). Posebno je zimi optereeenje najveee kako za akumulatorsku bateriju (u kojoj niske temperature smanjuju brzinu reakcije elektrokemijskoga procesa). Potrebna 'pokretna struja je veoma velika (nekoliko stotina A.. motorima sistema Otto jo~ i iz . Zbog velike pokretne struje smije pokretac biti u pogonu samo kratko vrijeme. tj. Za njihovo djelovanje i za dodatne svrhe . v M 5 Pokretai! Motori 5 unutarnjim izgaranjem ne mogu krenuti sami od sebe. elektromotorom ili pomocu komprimiranog zraka i 51.. Pri motomim vozilima je pokretac redovno istosmjemi serijski elektromotor kojega nlipaja akumulator. 24 V. Uklapanje pokretacke sklopke (tzv.j paljenje goriva). 12. .potro~ca u vozilu (V). prekidaea (P) s kon- denzatorom (K). »brave«) (z) redovno je na elektromagnetski nacin. tako i za motor (u kojem niske temperature poveeavaju trenje u lefajima zbog viskoznijega maziva i koee rasplinjavanje . Kad se od njega odvoji. .ure~lija za palje~e. . razvodnika (D) i svjeeica (S). Pokretac je u spoju 5 motorom motor samostalno krene.

Generator i regulator Generator motornog vozila sluii za punjenje akumulatorske baterije u kojoj se skuplja za pokretanje potrebna elektricna energija. Za vrijeme pogona motora nastajanje iskre prilagodava se brzini vrtnje motora centrifugalnom regulacijom. da generator proizvodi vrlo promjenljivi napon. Generator je vezan neposredno s motorom vozila. Razvodnik je vezan s motorom tako da iskrenje na svjeeicama odgovara potrebnom rasporedu djelovanja pojedinih cilindara motora. koje su od volframa iIi slicne kovinske sHtine) smanjuje kondenzator koji uz to inducira vi§i napon. Stoga je njegova brzina vrtnje isto tako promjenljiva kao i brzina motora. Pri Otto-motorima generator dobavlja i struju za uredaj za. a u ovisnosti od podtlaka u usisnoj cijevi motora. zvucni signali. generatoru je prikljueen generatorski regulator koji upravlja njegovim pravilnim djelovanj. Preveliko iskrenje na kontaktima prekidaCa (na »platinama«. Prekinueem primarne struje smanjuje se u svitku za paljenje magnetsko zbog polje. §to znaei. Struja visokog Iz- - - napona vodi se nato u razvodnik koji je prenosi na svjeeice. Generator moZe biti istosmjerni (dinamo) iIi izmjenicni (alternator). koja sama ne moZe inducirati napon u sekundarnom krugu.7. izgaranjem izveden je uredaj za 278 .m. Ureofaj za paljenje Motori s unutarnjim izgaranjem sistema Otto trebaju jo§ i uredaj za paljenje kojim se stvaraju iskre na svjeeicama motora. 0. Elektrode na svjeeicama su razmaknute za 0. lndukcioni svitak je u stvari transformator s primarnim (p) i sekundarnim (s) namotajem.. Kroz primarni namotaj teee istosmjerna struja (nazivnog napona instalacije).5 .).Ci u vozilu (signalne svjetiljke. Za to je potreban prekidac struje tako vezan s motorom. farovi itd. §to je prilagodeno mogucnosti preskoka jake iskre.. mjenicni generator mora imati jo§ i ispravljac.mm. Pri savremenijim motorima s unutarnjim paljenje na principu elektronike. U tu je svrhu potrebna struja visokog napona koju proizvodi indukcioni svitak. Trenutak nastanka iskre (pretpaljenje!) ude§ava se relativnim pomakom prekidnog batiea s obzirom na njegov pogon s osovine. Da bi se dobio potreban jednoHki napon. paljenje. a njom se napajaju i ostali potro§a. §to izazove u sekundarnom krugu inducirani napon koji je velikog broja sekundarnih zavoja veama visok (do 30 kV). da prekine primarnu struju u trenutku potrebne iskre na svjeeici.

Pri 2..27..0 1.8 V.8 a . na negativnoj dektrodi (kao katodi) Cisto olovo Pb (sivo). dok se u elektrolitu poveeava koncentracija sumpome kiseline H2S04. mofe dati pri pramjenju. Obje se dektrode u elektrolitu oblofe olovnim sulfatom PbS04. = 2 V.26. Kao elektrolit slufi kaIijeva lufina (KOH).5 . - Za vrijeme punjenja i pramjenja mijenja se gustoCa (! elektrolita: stanje akumulatora gustoCa(! prazan normaIan 1. da bi se potom ustaIio za dulje vrijeme pramjenja na 2 V.k a. ~ 0 b 120h) t I I 279 Ii .2 V.32. aIi pri poeetku pramjenja mjesta padne na = 2. a negativna elektroda kao anoda) proces je suprotan. vaIja pramjenje prekinuti. On je ovisan 0 veliCini i kakvoCi aktivnih povdina olovnih ploCa i njihovom broju u svakoj akumulatorskoj eeliji. 1.) najrdireniji je olovni akumulator.4 V.. = 2..17.. aIkaInih sa eelienom odn.14 kgldm3 '1Je 15.20.1 ..2 U 2. Osim posebnih izvedbi akumulatora (kao npr.prainjenje Cinom elektriciteta (A h) koju akumuJator..7 PrikljuCni napon akumulatorske eelije je kraju punjenja dostife napon do 2.285 29. Ni k a 1.. Nazivni je napon 1.d m ij s ki a k u m u I a to r djeluje po elektrokemijskom sistemu Ni-hidroksid-Cd te mofe biti hermetski zatvoren. 1. Pri punjenju akumulatora (dovodenjem istosmjeme struje) nastaju na pozitivnoj elektrodi (kao anodi) olovni dioksid Pb02 (smedi). 1...24 24. Pri pramjenju (kad pozitivna elekaoda djeluje kao katoda. a pramjenje vaIja prekinuti pri napon 1 V.0 1.8 ..u svakoj akumuJatorskoj eeliji po dvije dektrode od olova u razrijedenoj sumpomoj kiselini kao elektrolitu.9 pun 1. bdmijevom i nikalnom elektrodom i dr.15 V.punjenje Kapacitet akumuJatora je odreden kolib . Nazivni je kapacitet odreden strujom pri kojoj se napunjeni akumulator prazni 20 sati. o I 0 v n i a k u m u I a tor ima .. Kad napon padne do 1. Kapacitet akumuJatora se smanjuje s porastom struje tokom pramjenja.12.Akumulatori ElektriCni akumulatori su sabiraCi elektriene energije u kemijskom obliku.

dok su u prostoru cijevi iom Zivinih para..0. . a pri upravljanim elektronkama jo~ i mreZica za upravljanje M. Struja u Zivinim ventilima matno je veCa nego u elektronkama: J = 10 . ~to maa da elektronka propu~ta struju u smjeru od anode (+) prema katodi (-). Elektronke su zrakoprazne (evakuirane) cijevi u kojima su ugradene anoda A i katoda K. lOs A. S obzirom na razne izvedbe elektronki moZe tea medu anodom i katodom struja J = 10-2.. I u Zivinim ventllima t~ struja samo u smjeru od anode ka katodi. dok je u suprotnom smjeru spretavaju (pri velikom otporu).ELEKTRONIKA ElektriCni ventlli Elelctriau ventlli posjeduju svojstvo da provode struju u jednom smjeru (pri malom otporu). 106V.l.5 . i to pri naponu U do 106 V.106 Izolatori porcuIan "" 1018 Pod razliatim utjecajima imaju poluvotinjae "" 1020 dia svojstva vodi~ ill su bliZe izolatorima. . Vee i mala promjena napona UM na mreZici izaziva veliku promjenu struje J kr. 280 ...1010 Vodia srebro Ag "" 10-21 Poluvodia Zeljezo Fe "" 1O~1 germanij Ge 102. Prema izradi mozemo ih podijeliti na glavne skupine: elektronlce. nama) i izolatorima. "Paljenje« (elektriau spoj medu katodom i anodom) treba izvesti posebnom napravom. elektronku. Primjeri specifi~nog otpora (! u Q mm2/m: sillcij Si 102. Napon na mreZici za upravljanje vrlo jako utj~ na tok elektrona.: 102 A pri matnom naponu U = 10. P 0 I u v 0 d i ~ i su tvari koje se po vodljivosti nalaze medu vodi~ima (kovi. Iz tdarene katode giblju se u praznom prostoru elektrom prema anodi.. Zivine ventile i poluvodi~ke ventile. Zivini ventili su zrakoprazne cijevi u kojima je katoda Ziva. PoluvodiCki ventili . dok je u suprotnom smjeru ne propmta....

Zbogkarakteristi~og svojstva dioda.samo u jednom smjeru. ako je u monokristalu 4~ntnoga poluvodi~ prisutan S-valentni elemeEt (npr. vrste ventila na . koja s daIjnjim povi§enjem !'. zaporni sloj Cc se rmiriti i propustiti samo malenu struju (pri Ge u J1A.zona P nastaje. upotrebljavaju se u prvom redu za ispravljare. kristainoj re§etki negativan naboj. In). . Tada uzrokuju slobodni elektroni . 281 .4 V. smanjit Cc se zaporni sloj.0. ++ -m- + + --- + -- N - ~ci Pri neposrednom dodiru zona PiN u jednostrukom kristalu nastaje na obiju zona »zaporni sloj«. ako je u monokristalu 4Y:!Ientnoga poluvodi~ (npr. Time nastaju u kristale 8Dj rcletki elektronske prazoine. tiristori) su zbog svojih dobrih 5izitalnih svojstava i razmjemo niske cijene nadomjestili druge.0.nti~o svimpodruqima. Pri difuzijskom naponu (pri Ge diodi: 0. Na strani zone P ima dioda anodu A. .6. oapona UA raste vrlo brzo. Ge) prisutan 3-vaIr:&tni lemenat (npr. . pri Si diodi do SOOA i vi§e. (Plosnata izvedba mA dioda omoguQ1je struju: pri Ge diodi do 100 A. Pri visokom (»probojnom«) naponu poraste struja IK skokomice (te moZe uni§titi diodu). zona N nastaje..2 . da izrazito provodd struju . a na strani zone N katodu K. sastavljeni od dvaju slojeva poluvodi~ P . koje daju kristaIu pozitivan naboj. tranzistori. priSi diodi: 0. Sb). Diode Diode su neupravljani -zone P i zone N: ventili..) Zaporni smjer PrikljuQ li se na anodu prema katodi negativni napon UK. "A '.Poluprovodi~ki ventili (diode. Porast temperature zapomog sloja smanjuje napon U A i povefava struju h.8 V)pojavit re se struja lA. pri Si unA). Smjer provodnosti PrikljuQ li se na anodu prema katodi pozitivni napon UA.

U - - izlazni napon transformatora izlaznu struju transformatora snagu transformatora istosmjerni istosmjernu otporno optereeenje napon (V) struju (A) (VA) I Uc R.Ispravljal!i Izmjenicnu . > 3. Brzo istro~nje dijelova smanjuje ekonomicnost tih ispravljaea koja ogranicuje njihovu upotrebu jedino na podrucje jacih struja (I = 103.22 U I. . ~ 1.85 U . Kontaktni ispravljaci su elektronicke sklopke. IOSA pri naponu od U = 50 .L U.73 U 1 ispravljanje) 282 .. 2. .1 U I (poluvalno 0. kondenzatora i prigu~nice (induktiviteta). Spojevi ispravljai!a Ispred ispravljaea gotovo redoVDo je najprije transformator koji transformira struju i napon na vrijednost. Nepofeljne vremenske oscilacije ispravljene struje smanjuju se ispravljackim filtrima koji se sastoje iz otpora. Jednosmjerni spoj i istosmjernim R. Za elektronske ispravljaee se upotrebljavaju pretdno poluvodicki ventili. 103 V). znaCe: (V) (A) I. motorima).571 p. U slijedeeiin shemama U. L - i induktivno suprotnim optereeenje naponom (kondenzatorima. ~ 2. pomoCu motor-generatora. - akumulatorima I. napose diode (za struje do 2000 A pri naponu do 4000 V). Jo~ veca stabilnost struje postiZe se pomoCu dodatnih elektronickih stabilizatora napona ili struje. p. prikladnu za ispravljac i ujedno izolira izlaz ispravljaea od mrefe. koje su sklopljene samo Z' vrijeme jedne polovine perioda izmjenicne struje. .1 I 1.struju ispravljamo u istosmjernu kontaktnih iIi elektronickih ispravljaea. Sklopkama upravlja bregasta osovina koja se vrti sinhrono s frekvencijom u]aznog napona.

57 VI "l'rofazno poluvalno ispravljanje) 5.24 V I 1. = 0. Mosni spoj R.48 V I [Punovalno Vc 0. : tt tu.2.86 V . L e.8 V Ir.>1. Mosni trokutni spoj ~ ~ . u I + .8 V 1.48 V I ispravljanje) 3.58I P.78 I P.74 V '" I.= 1.111 1. = 0.82 I 0. > 1. I 1.05 V I 0. L Vc 0.82 I p. 8[t .82 I P. - 283 .75I 1.11 V I.57 I p.111 1.24 V I [Punovalnoispravljanje) 4.05 V '7rofazno punovalno ispravljanje) ~ 4 I u J + I ju.35VI 0. Mosni zvjezdasti spoj R.82 I.74 V 0. = 1.L Vc I ~ ~. > 1.74 V I. = 0. = 0. Sredi§nji zvjezdasti spoj U.05 V I 1. = 0. !U' + e. = 1. > 1.77 V 0.11 V ] '" R. Sredi§njispoj R. = 0. = 0.74 V 0.05 V I '7rofazno punovalno ispravljanje) 6. IUt - ~L ~ e.L Vc t'. . > 1.

Tranzistori snage pojaeavaju (iIi preklapaju) struje do 100 A pri naponu od vi~ stotina V. Razlikujemo dva tipa tranzistora: Tip PNP Tip NPN c c +p+ 8 : N: +P+ E Poluprovodne elektrode ~ 8 - _8 T E ~ + - E - sredi~nja zona: vanjske zone: baza (B) emiter (E) kolektor (C) Baza je elektroda koja sluzi za upravljanje. Tranzistori se upotl'ebljavaju ~ 1/8 UCE ~ .Tnmzistori Bipolorni tranzistor (ukratko: tranzistor) je monokristalni germanijev i1i silicijev poluprovodni element s tri zone. 300./ef6. . koje slijede jedna drugu. Njenom strujom lB upravlja kolektorska struja le. razlicitog tipa vodljivosti../B) = = 30 . (Pri tom moze struja IB biti 100 Hi vi~e puta manja od struje le. 1< 500 MA) uz faktore pojaeanja P( = 6. kolektorska struja le je ovisna od bazne struje IB i napona izmedu kolektora i emitera UeE: IB = I. le = O.) Emiterska je struja lE zbroj bazne i kolektorske struje lE = IB + le Bazna struja IB ovisnaje od napona izmedu baze i emitera UBE. Tranzistor kao sklopka (sklopka S isklopljena): le = 0. (Lijeva shema je pojednostavljena i samo naeelna. ' za pojaeala i kao sklopke.12 UeE) (lB. (UBE) le = . ) Niskofrekventni tranzistori pojaeavaju niskofrekventne (kao i istosmjerne) struje (U < 100 V. Tranzistor kao pojaealo (sklopka S uklopljena): le =1(lB).

isldjueeno« i »ukljueeno«). .1kQ 100 kQ .. . Bazni spoj Rc + \ 1~2 100 .uIazni . oprem~ni elektrodom za upravljanje. 500 500 Q . 10000 10 Q . .. . a po djelovanju sliCni sklopkama (sa stanjem . . 5 kQ 10 Q . . 500 10 . .otpor kolektora .snage Otpor . 10000 < 1 100 .istosmjerni napojni napon . ..napona . . . 285 . .struje . . 10000 10 . 500 kQ 180° Fazni pomak lednostavni stupanj pojaeanja napona <lQ. 10 MQ 0° Pojai2nje Poja~nje struje ~ " I1 E B U2 '2 c U2> U1 lz = 11 'J'imtori Uz = U1 lz > 11 Tiristori (upravljane diode) su eetveroslojni poluprovodni elementi. . . . . . 500 1000 . .izIazni Pojai2nje ~ IU. Upotrebljavaju se zareguJaciju pri upravljanim ispravljaama i za isklapanje velikih snaga (svaka jedinica po vi~ desetina kW). 5 MQ 10 Q .ulazni izmjeniCnisignal Uz . .Osnomi tranzistorski U1 . 100000 <1 10 . .izIazni izmjeniCni signal RE otpor emitera Rc Us spoji - . . .. 1 kQ 0° 100 .

1500 V) motesepoveeatin-puta dodavanjem predotpora R R = Ro(n 1) Ro - - unutamji otpor mjerila.l 0. Efektivna vrijednost u je kvadratni korijen iz sUme kvadrata trenutnih T vrijednosti Ut = f(t) USl = ~ Jolf(t)ldt mjerila Elektrieu8 1.i) Ro.0 286 .5 :t1. naponski reduktori Tofuost mjerila Mjema ~e~ka % Klasa tofuosti :t2.MJERENJE ELEKTRICKIH VELIClNA S obzirom na vremenski promjenljive pojave pri mjerenju elektrifuih veliCina valja razlikqvati pojmove: Trenutna vrijednost Utje vrijednost izmjenifue veliCine u bilo kojem promatranom trenutku.istosmjemog napona (voltmetar) Mjemo podruCje mjerila napona (45 mV. Prosjecna vrijednost Us. Kod njega je otklon kazaljke a upravno razmjeran Sistosmjemom strujom I kroz mjerilo: a = cl (c = konst).0 :t1.5 Mjerilo-pokazuje prosjefuu vrijednost koja je jednaka efektivnoj samo u slueaju Cistih sinusnih veliCina. . .2 :to.5 1. . Mjerilo istosmjeme struje (ampermetar) Mjemo se podruCjemjerilastruje (1 mA A) more poveeati n-puta ukljuCivanjem porednog otpora (shunt) R . je aritmeti~ka prosjefua vrijednost apsolutnih iznosa trenutnih vrijednosti. Mjerilo. Pri mjerenju izmjenifue struje upotrebIjavaju se pri velikim strujama ili visokim naponima strujni odn.2 0. .O 1. Upotrebljava se kao mjerilo napona i struje. Mjerilo izmjenifuog napona ili struje mora biti opremljeno ispravljarem. :to.1 .unutamji otpor mjerila. Mjerilo s okretnim svitkom mjeri lineamu prosje~nu vrijednost istosmjeme struje. :to. - ~ .(transformatori).5 :t5.5 2..O 5.5 0. 1000 R = Ro/(n .

O*lon kazaljke ex = cIII2 (c = konst). U/I.gaIvanometar (mora pokazivati 0). Upotrebljavaju se u prvom redu za mjerenje frekvencije. Elektronska Najpoznatija mjerila elektronska mjerila su: trenutnih vrijednosti = ~.2. dobiva se njegova mirujuCa slika. Toenost brojenja iznosi 10-7. dok se pri mjerenju struje (ampermetar) ne upotrebljavaju poredni otpori v~ se umjesto toga podijeli magnetski namotaj na me odsjeka za me mjemih podmqa). Kod prikazivanja periodickih pojava uz vremenski pomak.poznati otpor. b) Osciloskop (katodni osciloskop) je kat(\dna cijev u kojoj se otklanjanjem elektronske zrake dobiva na zaslonu s ftuorescentnim slojem dvodimenzionalni prikaz trenutnih vrijednosti mjerenih velicina. SkaIa za dektivnu vrijednost je kvadratna. Elektricni otpor R mote se mjeriti pomoeu Wheatstoneovog mosta Rx Ro G S. a) Oscilograf je brzo pisalo linija za registrlranje velicina pri frekvencijama do nekoliko kHz.om mjeri kvadratnu prosjetnu vrijednost odnosno efektivnu vrijednost mjerene veliane. c) Brojila impuJsasu uredaji pomocu kojih se mote prebrojiti broj periodickih pojava (ako ihje moguee prikazati elektribtim impulsima). Otklon kazaljke a upravno je razmjeran s kvadratom struje I kroz mjerllo: a = cP (c = konst). RllRz se izmjeri. uskladen s frekvencijom pojave. Mjerenje elektricnog otpora Elektribti otpor R odreduje se mjerenjem struje I i pada napona t::. 10-8. . Pri mjerenju napona (voltmetar) mote se mjemo podruqe poveeati predotporima. Upotrebljava se za mjerenje snage (vatmetar). Mjerilo s okretpim teljezom upotrebljivo je za istosmjemu i izmjeDibtu sttUju. 3. . U kroz otpor: R = t::. Mjerilo S okretnim ielje1.RI R2 . b) Ferrarisovo mjerilo koristi se vrtlotDim strujama za mjerenje energije izmjenicne struje (elektricna brojila). 4. 287 . . Elektrodinamicka m}erila a) Elektrodinamicko mjerilo mjeri umnofak dviju velicina.

710 0.= 555 nm) i raspoznavanje boja A DID Boja Relativna osjedjivost na svjedost 0.323 0. .00012 400 .175 0.. 10fm A= 10 .. .1000mm mikrovalove (televizija) radiovalove A= 1 .870 0.995 0.dijeli na: . .417 288 .. 106 rnIs C C = (176 .. 390 nm ultravioletno zrafenje A= 390 .631 0. .:.333 za staklo n = 1.1.139 0.. . . 770 nm vidnu svijetlost . 195) 106 rnIs = 122 .inasvjetlosti: .0004 0.740 za dijamant n = 2. 1000fm gama zrake rendgenske zrake .= 0.EL sm a2 C2 S obzirom na zrak iznosi indeks loma: za vodu n = 1...= 1 . I 450 VlOetna 480 500 520 540 550 555 modra modro-zelena zelena zeleno-tuta narandfasta narandfasto-crvena crvena tamno crvena Bl7.061 0. prema valnim dutinama A .381 0.035 0.1. 1...= 1 .0041 0.1000pm A= 1 ..1.995 1. kozmifke zrake A= 0.1.OPl1KA I AKUSTIKA SYjedost Vidljiva svjetlost je dio elektromagnetskih valova koji se . .000 A DID 560 580 600 620 640 660 700 750 tuta Boja Relativna osjedjivost na svjedost 0. 1000!lm infracrveno zrafenje ..77.954 0.520 . .. . 10000m Osjetljivost na svjetlo oka (najveea (koje se prelijevaju jedna u drugu): = 1 pri .1 ..u praznom prostoru (vakuumu) u vodi u staklu u dijamantu - Co C = 299792 458 rnIs = 224 . 106 rnIs Lom svjetlosti Clt I Indeks loma n je omjer sinusa upadnog ku!3 al i kuta loma a2 te je jednak omjeru brzina svjetlosti n = s~n at =.

.jIT (vidi str.! 2 2 1 (- rosa L ) Pri malim upadnim kutovima a je cos a'" ZYUk ZvuQU valovi dijele se po frekvenciji f na: I. r/2 B17. Brzina zvuka u zraku iznosi 332 mls pri 0 GC.uItrazvuk f < 16 Hz f = 16 Hz ... a napete silom F. Brzina zvuka u kapljevinama i krutinama (pri 20 GC): Tvar c mls I Tvar c mls 5100 3800 5200 1430 4900 1300 2600 3700 voda led (-4 GC) drvo .tvrdo pluto guma opeka staklo 1485 3200 4500 3400 500 50 3600 5000 AI Cu Fe Hg Ni Pb Sn Zn Osnovna frekvencijaf titrajuee strune od materijala gustuee (J. . 341 mls pri 15 GC.meko . iznosi f= 1121.ina zvuka infrazvuk Q1jni (fiziolo~ki) zvuk .prereza A. .B17.ina valovnog gibanja c je umnotak c =fA frekvencije f i dufine vala A Refleksija Pri refleksiji valova od ravne plohe je kut refleksije fJ jednak upadnom kutu a fJ=a Na konkavnoj kuglinoj plohi s polumjerom r upadni se valovi reflektiraju kroz Zari~te (fokus) F. 201). 20 kHz f> 20 kHz Brzina zvuka u plinovima iznosi c = y. YF/A(J 20 .Strojarski prirutnik 289 . dufine t.. koje je udaljeno od tjemena plohe za razmak t 1= .

50 70 80 90 100 110 120 130 o kt (stupnjem a v a je podruCje 21/12 tonova od poeetne frekvencije f do konaene frekven- cije 2f.002 Pa Pa gIasan razgovor 0.Zvucni tlak Efektivna vrijednost zvuenoga tlaka (pri f = 1 kHz): Pa kIavir 0.26 1. . 10-5 Pa).50 1. a Po zvuCni tIak na granici .00 1.35 Hz.b h C Stupanj 1.60 55 70 .440 880 1760 3520 7040 Hz .89 2.. .12 1. buka ~apat razgovor gIasan govor vika automobilska sirena pneumatski bat zakivanje kotlova reaktivni avion granica bola Tonska skala L dB Dozvoljena granica buke u prostorijama koncertna dvorana bolesnicka soba Citaonica uCionica studijska soba ..L Po enjnosti (2 gdje je P zvuCni tIak.00002 ~apat 0. soba za sjednice kongresna dvorana ured (sa strojevima) L dB 30 30.059463): des Ton C ~ d ~ es e f ges fu g ~ as a .02 Jakost zvuka L odredena je izrazom L zajakost zvukaje 1 decibel = 20 Ig . . Jakost zvuka L u raznim okolnostima: Sum. . . Frekvencije fa tonova a u n-toj oktavi su 2n f: Ro fa 290 27. f75 10..06 1.0002 Pa razgovor 0. 30 40.00 Ishodi~te tonske skale je oktava na granici enjnoga zvuka frekvencije tona c: fe = 16.41 1.33 1. . Jedinica (dB).5 1 55 2345678 110 220 . Stupnjevanje frekvencije tonova u oktavi po 12-stupanjskoj skali = 1. .59 1.78 1.19 1. . .2 Pa orgulje 2 Pa sirena > 20 Pa granica cujnosti 0.68 1. 35 35 40 40 50.

Nelinearni odnosi trafe posebne postupke." '" > >c fo f 0 f xj{t) = f[x. \. Prenosna se funkcija P postupno priblifava koeficijentu pojafanja K. pes) = Xi« Xv s S» = 0 e -SIXj(t) j dt jj 0 e -SIX. Laplaceovom transformacijom prikazane veli&le oznafuju se velikim slovima.(t) dt ri I' Ij I .(t)] Vremenski je odziv za pojedinu vrstu regulacijskog flana karakteristifan. Prenosna funkcija P je odnos medu vremenski promjenljivom izlaznom i ulaznom veliCinom. stacionarnom stanju. U veani slufajeva izrafen je diferencijalnom jeOOadfbom koju jeOOostavnije IjeSavamo u obliku prenosne funkcije P. l 29] . o a Ovisnost izlazne veliCine od ulazne nazivamo vremenski odziv Lc ffi i" t. Njen je zadatak utjecanje na ulazne veliCine na taj naCin. ul aznih i izI~~lveIiCina vazd:iS ~ t r ~< ~ 0 ~ fo ~. da se dobiju feljene izlazne veliCine. Dinamicka karakteristika regu/acijskog clana U ovisne 0 vremenu Promjen:. a more biti linearan (K = konst) ill nelinearan (K ~konst): X. REGULACUSKI CLANOVI Regulacijski clanovi su prelazni flanovi regulacij~ stog sistema u kojima se dobivaju iz danih ulaznih I ~Cina Xv odredene izlazne veliCine Xi' Staticka karakteristika regu/acijskog clana U svakom su regulacijskom flanu ulazna i izlazna veliCina medusobno ovisne: Koeficijent (statickog) xi = I(xv) K Xi = K Xv oOOos izlazne i ulazne veliCine poja.UPRA VUANJE - REGULAWA . U regulacijskoj tehnici obraduju se linearni odnosi.~'e je s Laplaceova varijabla. a u uZim se podrugima festo uzimaju priblifno lineamima.canja = Xi/Xv je . O"'''''' Xi o. Prorafunava se pomotu Laplaceove transformacije 1 1 i I.AUTOMATIZACUA Regulacijska tehnika obraduje oOOose medu uzrokom i posljedicom u tehllifkim sistemima.

7) Primjer: pneumatski bat s povratnom oprugom - .2.: '"1 --~ d2x' dxi Tp2 dt2' + 2dTp . Vremenske odzive kod kojih je vremenski tok ulazne veliCine udama funkcija (»step«-funkcija) (kao funkcija x. x. T: ~n) + . Proporcionalni clan s usporenjem ...(t) x (f) .) x. tlak i protok kapljevine u cijevima ~--~. stupnja (PT2) x.1. Tt xi + xi = Kpxv o 292 Primjer: regulacija temperature ..e-IIT) Primjeri: o 3.!!~-1L-o 2. Njihovi su najmal!ajniji primjeri: 1. . x. clan (P) x. x. (f) Xi = Kpxv Primjeri: f poluga. 4. tlak i protok plina u p1inskim cijevDim sistemima clan s usporenjem .. . stupnja (PT!) x. X. dopl'" 0. 201) nazivamo prelaznim funkcijtmUl. T T(j( dxi + Xi= Kpxv ~V--f- xi = KpXv (1 .Vremeusld odzM Vremenski odzivi prikazuju vremenski tok izlazne veliCine u ovisnosti o nekom vremenskom toku ulazne veliCine. Proporcionalni clan s usporenjem ~ - vi~eg stupnja (PT. . Proporcionalni f temperatumo rastezanje..(t) na str. Proporcionalni x.d t + - ~-~ PXi = Kpxv Tp nepngukno tltraJno vnJeme d taktor prigmivanja (npr. x.

X. 8. x Tn I Xi = KI f xvdt K( = KplTn Primjer: ~~~I I razina kapljevine u posudi I I I 6.mrtvo vrijeme Primjer: transportna traka aT. x.::~~--- t < Tz xi = 0 t > Tz xi = Kpxv Tz . Clan s mrtvim vremenom i usporenjem X.!)_. X. zagrijavanje 293 . x.1 5. Integralni clan (I) 1 x. Clan s mrtvim vremenom bez usporenja x. 7. Derivabilni cion s usporenjem (DT1) x. o T.(I) >< ~!. Primjer: mije~anje u posudi.

= PIP2Xv Xi =~ Xi = PXv P = P.P2 = PIXv Xi Xii = Xv2 = P2Xv2 2. 1. X v X Xi = P. koje su omjer. (Xv :t XR) XR = P2Xi 4. po Laplaceu transformiranih.osnovni spoj regulacijskih petlji Na slici: + faznost .faznost + protufaznost XiI Xv3 = Xii = PIXv Xv3 :t Xi2 Xi2 = = P2Xv Xi (P. Sastavljeni paralelno-serijski i-I =+= 'P2 P U jednadzbi: spoj . :t P2)Xv Xi = P~v3 = (PI :t P2)P~v 294 .protufaznost P. Paralelni spoj Xi = XiI :t Xi2 Xii = PIXv Xi2 = P2Xv Xi = (PI :t P2)Xv Xi = PXv P = PI :t P2 3. izlaznih signala Xj(s) i ulaznih signala xv(s). Xii P. Serijski spoj P. Povratna veza .SpaJauje reguJadjsldh CIauova Spoj clan ova u reguladjskim sistemima najlak~e se prikazuju prenosnim funkcijama regulacijskih clanova(P).

frekvencije i sI. 295 L .T ZamjeCivuje veliCiDa Veliane i njihove vrijednosti zamjeeujemo osjelnicima djeluju neposredno. vremena. brzina vrtnje iz centrifugalne sile. krakovi a.Primjer: mjemi davat temperature rastezni ~tap 1 duljina I1 temperaturna rastez1jivost al 2 pla!t duljina 12 temperatuma rastezljivost a2 3 poluga . elektritne struje. induktivnom itd. i Reguiacione veliane su veCinom samo posredno mjerljive (npr.l2 Xj2 = Prenosne funkcije p. M2) = (a + b)/a Pomak poluge u totki N t:. protoka.. tj. tIaka. - = (11 al - l2a2) .l1 XiI = t:J. toplinskom. t:J. . b - - - Promjena temperature Temperatumo rastezanje Pomak poluge (3) - - rasteznog ~tapa pla!ta (2) u totki M u totki N t:J.l.). kapacitivnom. Mjerenje mora biti veoma totno.l2= Xii .T= l2a2 P3 = Xi/Xv3 = t:J. uan iz izmjerenog izvrknog rada i utroknog vremena. specifitni toplinski kapacitet iz izmjerene topline i temperaturne raz1ike itd.T= Xv t:J.a. site.s = Xi t:J.s/(t:J. Podaci se dobivaju posredno preratunavanjem iz odgovarajuah izmjerenih veliana (npr. Za daIjnju obradu su narooto podesni signali slijede6h veliana: puta. kontaknom.l. razlike izmedu stvame i zeljene (poredbene.T = l. elektritnog napona. . a to su: (senzorima) koji - ticala (za duljine i neke druge veliane) mjemi davaei (za veCinu veliana). Odgovarajua mjemi davaa djeluju na raznim principtma: mehanitkom.t:J. referentne) veliane.-. = Xii/Xv = t:J. itd. jer regulatori obraduju vrlo mala odstupanja velitina.l1/t:J. P2 = Xi2/Xv = M2/t:J.). temperatura iz temperaturnog rastezanja.s .prikaz promjene temperature a+b P2)P3Xv = Xi = (P.Xi2 = Xv3 t:. duljinu puta odredujemo iz izmjerenog vremena i brzine.

puta iIi kuta i 51. a to je . Zeljena veliCina je Xo.RegaladJska petlJa Povratnu vezu kod regulacije prikazuje regulacijska petlja.obicno elektricni .Z U objektu regulacije se ulazna veliCina Xv pretvara u izIaznu veliCinu Xi Xi = PoXv gdje je Po prelazna funkcija objekta regulacije. ReguJirana i teljena veliCina sistema mogu biti fizikalno i dimenzijski razliCite. . Na sve clanove regulacijske petlje mogu uticati vanjski uplivi.oblik. - veliCine diskriminator pretvarac poremeeajne veliCine Regulirana veliCina je izIazna veliCina objekta regulacije Xi. u izIaznu veliCinu Y. Da bi se omoguCila medusobna komparacija. ReguJirana veliCina Xi mora postiCi ill odrZavati odredenu vrijednost teljene veliCine Xo. Izvrina naredba Y i smetnje Z daju ulaznu veliCinu objekta regulacije Xv Xv 0: Y + Pr.) - 296 .pretvarac zeljene 5 6. 1 . a ta mote biti: konstantna.objekt regulacije (staza. (npr.PY(i on ga pretvara Regulacijsko odstupanje X je ulazna veliCina regulatora.da se nakon odredenog vremena promijeni.zvrIna naredba Y = PR X prieem je PR prelazna funkcija regulacijskog uredaja. Njihova je raz1ika regulacijsko odstupanje X 0: p"xo . moraju se signali osjetnika promijeniti u jedinstveni . proces) 2 regulacijski uredaj 3 pretvarac regulirane veliCine - 4 . . a uzimaju se u obzir kao smetnja (poremetajne veliCina) Z. U diskriminaloru se mora signal reguJirane veliCine Xi komparirati promijenjenom teljenom veliCinom Xo. a to se postiZe pretvaracima. Karakteristicne veliCine objekta regulacije mogu se u veCini slueajeva odrediti jedino ispitivanjem.da slijedi odredenu promjenu.

2 . regulacijski uredaj mora obavljati. .S obzirom na povratnu vezu: I : upravljanje nema povratne veze (npr. prirem je pomoena energija elektrima. 3 . koje su (opCenito) postupak kojim utiremo E \'C!iCinuXv na taj naCin. prirem izlazna velicina more biti: (npr. ABtomatizacijaje zdrufivanje niza regulacijskih postupaka s automa' ~jem. Oznake za naan djelovanja regulacijske naprave su (po DIN 2481): otvaranje pri porastu regufuane veliane e eq:. 2. tako da pri odredenoj uziaznoj veliani dobivamo reljenu iz . l ~O . koja je opet ulazna veliCinaslijedeteg postupka. alatni stroj koji radi po modelu . pojaeanje signaia . upravljanje stroja za pranje koje...' !'ri 1Ipravljanju i regulaciji.postavni clan Granitne reguIacijske naprave spreeavaju kao sigumosni uredaj !ir. _Ct--" 3 -.. pd8aku velianu. regulacija stalne brzine vrtnje turbine)..-: H 2 1--- H - 1 --~-~-6-{==J-~ - . 3. :. popravak regulacijskog odstupanja X odgovarajuam regulatorom.pojaCaio. ~m - unapred obradeno).a&Iu nekog postupka. odredivanje regulacijskog odstupanja X s kom: ~e i reljenje veliCine. hidrauliCb pneumatska.zatvaranje pri dosegu gomje gramme vrijednosti V' zatvaranje pri dosegu donje granime vrijednosti . u ~ joS i slijedete funkcije: 1.'OeIDenskiustaijena (npr.regulator. - L Y J I I I I L J rl.otvaranje . 8zme veliane iz regulacijskog objekta) Xi> odredivanja vrijednosti ~ Xo. reguiaciju koja ima povratnu vezu.. Regaladjsld Osim zamjeCivanja i mjerenja stvame urec1aj vrijednosti regulirane vliCine .posebno pri regulaciji koja trafi velike sile i b pojataJom.mje donje i gomje granime vrijednosti regulirane veliane. namje!tanje vrijednosti izvr!ne naredbe Y postavnim tlanom. pretvaranje regufuane i reljene veliane u fizikalno i dim. da imaju izlazne veliane Xi feljene vrijednosli. "=' - otvaranje pri padu regulirane veliane otvaranje pri dosegu gomje gramme vrijednosti pri dosegu donje granime vrijednosti A>.SablOlli) <RIIlCnski nepromjenljiva .

- -~ Z Y ..regulator PI: 298 . Primjer: regulacija razine kapljevine y X. Regulatori bez pomocne energije su jeftine naprave. Vrste kontinuirano djelujuCih regulatora: P I y = K. X - Cina) pad razine (regulacijsko odstu- -1-I. Regulatori s kontinuiranim djelovanjem Kod njih je izlazna veliana Y ovisna 0 ulaznoj veliCini X. pneumat- Regulatori s pomoenom energijom (elektrienom.=+ KDdx/dt y Kpx + + - L y-----Kpx + = + KDdx/dt Prelazna funkcija: ide~ realmhregulatora .Jxdt y = Kpx + P.-1Je>-+ K.otjecanje . Primjer spoja . Za takve regulatore vrijede zakonitosti regulacijskih clanova.panje)(poremeeajna veliCina) """'.- regulatora - Navedene diferencijalne jedna<Ube vrijede za idealne regulatore.. skom) djeluju kontinuirano ili diskontinuirano. ("'j~ wHZ hidraulickom.Regulatod Regulatori su dijelovi regulacijskih naprava koji preraduju signale regulacij'skih odstupanja X kao svoje ulazne veliane. . .fxdt PD I D y y= Kpx I = KDdx/dt PID PI [J L + K.Jxdt l ---. prikladne pri malim izvriuim silama i brzinama.zapomiventil(izvrinanaredba) x. Kod njih utjeee regulacijsko odstupanje neposredno na izvrinu naredbu. .

.. a to su: . D D serijskom spoju. pomitnoj vezi.paoratna veza s pojacanjem: s regulacijskim clanom PT!> .rsra povratna veza: s regulacijskim clanom P. regulacijskih 299 . I Na sliean se nacm mogu stvarati najraz1iCitije kombinacije dBIova u regulatorima.~ ~ vezi regulatora !'~. . povratnomvezom.~tna veza sa slabljenjem (derivaciona): s regulacijskim clanom D.c. ~ . ..Na rad regulatorautjere vrsta regulacijskog - pamitna veza s pojaeanjem i slabljenjem: s regulacijskim clanoViina PTt .AjuO vremensko ponaSanjegotovo svih vrsta regulatora postizava se .c'"lSta povratna veza !'U9ratna veza s pojaeanjem Povratna veza sa slabljenjem Povratna veza s pojaeanjem i slabljenjem .

Primjer: relejni regulator (npr. 300 . a znakom »-« neprikladno podruCje primjene. regulirana veliana x raste .. I + + + ++ Znakom »+« oznaceno je prikladno. Pri vrijednosti Xo izvdna se naredba ponovno uklapa do vrijednosti Ymax.Diskontinuirano djelujuci regulatori Kod tih regulatora nema kontinuirane ovisnosti medu izIaznom i uIaznom velianom." ". vec je moguc samo ograni~n broj izIaznih veliana koje odgovaraju ulaznim veliCinama. 0 "m.. Y = Ymax y=O . Podrulja primjene nekih regulacijskih naprava Vrsta regulatora P I PI + + + + + ++ I I Velicina temperatura tlak protok razina kapljevine brzina vrtnje PlD + elektricninapon . Xmax y=O (pri Xrnax:iskIapanje) X=Xma:l~Xmin "- X (pri Xmin: ukIapanje) djelujuCih regulatora s preklopnom Vremensko ponah"iije diskontinuirano raz1ikom(uzimajuCiu obzir vremensko zaostajanje Tz) "m "0 " y yo Izvrina naredba Y izaziva pri vrijednosti Ymax porast regulirane veliane x.uz vremensko zaostajanje Tz . Cim ona dosegne vrijednost xm' izvdna se naredba iskljua.je do vrijednosti 0. bimetalni) ~~O=' "s Y Yrn&II .. : tnL I I . x < Xs X> Xs x Y = Ym. = Xmin ~ x=xm.dalje do vrijednosti xmax'a tek tada poCinjeopadati. regulirana veliana x i dalje opada te poCinje rasti tek nakon vremenskog zaostajanja Tz. y=O s preklopnom razlikom x < Xmin x Y = Ym.

U tu su svrhu oznareni znakovima arojkama. toplina. u prikladnom kodu.ELEKTRONICKA OB RADA PODATAKA "'formacija je vijest 0 zbivanjima u okoli~u promatranog sustava i u sustavu _.zaporeo i naan opafnja. . Prenos podataka oznal!ujemo kao signal. . dakle 0 mjerenjima njihovih vrijednosti i promjena. SignaIi . procesa i tokova. U velikom opsegu upotrebljava takoder opec priznate metode . ICZIIIih na zbivanja. Prosti oblik signalaje harmonijsko titranje (opisano krumom frekvencijom . slovima ill posebnim znakovima) ill funkcijama kao matematil!kim jllftlpisima 0 vrijednostima. 1894-1964).u skladu s vremenskim donose podatke. Za signale se veCinom upotrebljava elektricna t muja i napon (aIi i put.. Prerada podataka je praces pri kojem se iz uIaznih podataka po odredenom JRradbenom propisu dobivaju izIazni podaci. Wiener. tlak. karakteristil!an za kibemetiku (koju je i utemeljio N. Informatika je grana znanosti i tehnike koja obuhva~ metode i postupke aade podataka (dobivenih u prvom redu automatski).. Potonji se sastoje od analognih i digitalnih sastavnih ~elova. . prerada (mozak) dekodiranje (organi pokreta) upotreba informacija (okoli!) Tehnika automatizacije bavi se oblikovanjem automatski reguliranih procesa u fizikalno-tehnickim sistemima. sillmolilll izvor informacija (okoli!) kodiranje (osjetila) pam~Dje. kontinuirani iIi diskretni: - lontinuirani signali teku vremenski neprekidno . Obra!1cue podatke treba nato opet dekodirati u uporabivi oblik informacije. To postize u prvom redu racunarskom tehnilcom.. Vijestiprimamou oblikupodataka0 mjerenjima pojedinihveliana.po opecm priznanju 30] . . Podatke obradujemo elektronil!kim ral!unarima koji mogu biti analogni. obliku prikladnom za obradu. Elektronil!ki rafunari mogu preradivati samo one signale podataka koji su izraZeni u prikladnom obliku.). . svjetlost itd. Stoga valja signale I13jprije kodirati.igitalni iIi hibridni. amplitudom). P'odaci se prikazuju u ovisnosti 0 njihovim vremenskim promjenama I(t) i U(t).. Kodirane podatke motemo spremiti (u memorijama). tj. Stoga podaci sadrle u prvom redu broj~ne -osjednosti zbivanja. tokom veliane prekidno 0 kojoj (poje- s~ - t diskretni signali nifu se vremenski dinamo) i mnofinom impulsa daju podatke 0 opaZanoj veliani. koji je nosilac informacija.

ana- logno fizikalnom procesu. q = U(t) elektricno titranje = Primjeri analogriih veliCina: Koliane put kut (analit.T U v brzina kutna brzina volumenski protok maseni protok toplinski tok el.TI<t> R = VII f:r. Bit programiranja analognog racunara sastoji se u postavljanju analognog fizikalnog modela kojega treba preoblikovati u matematicki model te ga pretvoriti u radni sistem ra(. slienost medu mehanickim i elektrienim titrajnim sistemom: my + Dj + ky F(t) mehanicko titranje Lq + RiJ + lIC .) volumen masa toplina el. kapacitet F dvldt M dwldt U ct/ldt = . napon Kapaciteti C = Fls Protoci s a m Q Qc) F T. struja Otpori konstanta prigu~ivanja v w qv qm <P = = = = = = ds/dt dlildt dVldt dmldt dQldr dQeJldr I Potencijalne razlike protocni otpor toplinski otpor el.plqv ilK = 6. Takva je npr. otpor masa moment tromosti el.p 6. Analogni raeunari djeluju kontinuirano (pa se i raeunane veliCine mogu kontinuirano mijenjati). Analogni raeunari sluZe u prvom redu za simulaciju tehnicnih problema. nazvanim po analognom naeelu djelovanja. moment tIacna razlika temper. prikazuju se kontinuirano dva razIiCita fizikalna sustava veliCina jednakim matematskim odnosima.~ Tromost konstanta opruge { cr = Mla m =- J L el. razlika el. induktivitet {~r : ~v = 6.Prindp analogne tebnike Analognim raeunarima. naboj sila okret. Za rje~avanje posebnih i zapletenih zadataka moraju biti pojedini sastavni dijelovi analognog racunara medusobno vezani odgovarajuCim redom . * Najjednostavniji analogni racunar je opCe poznati logaritamski racunar pri kojem brojeve mnoZimo i dijelimo zbrajanjem i odbijanjem njihovih logaritama (predOCt:nih duZinama). Njihovo je djelovanje brzo pa se stoga mnogo upotrebljavaju u tehnici regulacije. 302 .unara.M 6.

Primjeri: - - Decimalni sustav B = 10. 81 + 0 . Kod digitalnih raronara je narOCito .510 .9: brojeva. E (14). 8-1 = 80. Sadanji digitalni raronari mogu obaviti vire od 107operacija u sekundi. 303 . h. 103 + 9 . N = 0. F (15) X = 20C416 = 2 . 161 + 4 . 10° . 3. 6. broju ima svaka brojka svoju vlastitu i svoju mjesnu vrijednost s obzirom . 2. 7. 2° + 1 . . 82 + 2 . N brojka u sustavu.5.6.510 .9.Oktalni sustav B = 8. 6. 8° + 4 . 22+ 1 . 23+ 1 . N = 0.numeric control).Prindp digitalne teluUke ~ ligitalnom su raronaru informacije prikazane konaaum nizom brojki 8IIip8ros)kojima zapisujemo brojeve.8Ibrani brojfani sustav.. 102 + 8 .akladan binarni sustav.48 = 1 . Oktalni i heksadecimalni sustav su namijenjeni laJcloj predodfbi 4-bitni binami zapis (kod) decimalnih brojki O. 5. . 8. 162 + C . jer tehnil!ki potpuno odgovara dvjema stanjima s oznakama: »prolaz otvoren« . .osnova brojbmog sustava.. 3. 4.k. D (13).4. Optenito vrijedi za svaki broj X: x= fNiBi .=m ~ je B . 24+ O. 1. 9 X = 198710= 1.3.7. 163 + o1 0 .»prolaz zatvoren«. 101 + 7 .Heksadecimalnisustav B = 16. Brojka o 1 2 3 Zapis 0000 0001 0010 0011 Brojka 4 5 6 7 Zapis 0100 0101 0110 0111 Brojka 8 9 Zapis 1000 1001 Primjer zapisa broja 1988: 0001 1001 1000 2000 Matematske operacije tako zapisanih brojeva ureduje program raronara.2. N = 0. 2. B (11). 5wako od tih dvaju stanja mac 1 bit (binary digit).8. Z-I = 22. I. Preradu prvenstveno brojl!anih podataka upotrebljavamo pri regulaciji nfunarom (NC . C (12). 16° = 838810 U opeoj je upotrebi decimalni sustav. 5.Binami (dua/ni) sustav B=2 N=O 1 X = 10110. 1. 21 + 0 . A (10). 7 X = 120. 4.12=' 1.

1. b.= M > N I ? 0 . a rasporedeni su u znakovnim nizovima. .002 bitova b7 .. DEL). !.. podatak »Srijeda 19. . 2..Kodiranje cIigitaInihpodataka Digitalni raeunari preraduju digitalne podatke. Osim ovih znakova postoje i regulacijski lnakovi (NUL. - U 7-bitnom binarnom zapisuje znak »K« odreden nizom bitova: 1001011.. I . takve podatke koje motemo oznaati samim znakovima. . Znakovi proizlaze iz dogovome skupine znakova. . < L .1982) sastavljeni su iz 0 I I I I 0 0 0 I I DLE DCI DC.brojcane (numericke) podatke koji se sastoje iz brojki. a. ... brojki i posebnih znakova. tj. redak Y 0 I 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 0 NUL SOH STX ETX -EaT ENQ ACK BEL BS HT LF VT FF CR SO SI stupac X 2 4 3 Z SP 0 ! I A 2 B # 3 C S 4 D % 5 E F & 6 7 G H 8 ( I 9 ) J : + K .: niz decimalnih brojki (cifara) nizvelikihlatinifuihslova niz malihlatinifuihslova niz posebnihznakova A. Znakovi la (ISO-) 7-bitne kode (JUS I. Tako razlikujemo: .30« zapisom: 101 0011 111 0010 110 0101 110 0100 1100001 0100000 011 0001 011 1001 010 1110 011 0011 011 0000 304 . . 0.. B.. b\: 0 : 0 0 I I . I b... b. bl 0 0 0 0 0 0 0 I 0 0 I 0 0 0 1 1 0 I 0 0 0 1 0 I 0 I I 0 0 I I I I 0 0 0 I 0 0 I I 0 I 0 I 0 I I 1 I 0 0 I I 0 I I I I 0 I I I I ) I b. npr.B1.. b.. C. DC. C. DC. #.. .slovno-brojcane (alfanumericke) podatke koji se sastoje iz slova. NAK SYN ETB CAN EM SUB ESC FS GS RS US I 0 I I 0 0 0 I 5 P Q R S T U V W X Y Z S f) C C I 0 6 Z a b c d e f g h i j k I m n 0 I I 7 P q r s t u v w x Y z d C C DEI I b. .

STARTOF TEXT .poni~titi .GROUP SEPARATOR END OF TEXT FORMAT FEED ~K ~lJL WS '0 >: SOH SI' STX SUB SYN l'S ". .-" .L'Q .DATA LINKESCAPE - END OF MEDIUM znace: .pomakninatrag .END OF TRANSMISSION BLOCK .c .ENOUlRY EOT .prelaz - kraj medija .SUBSTITUTE CHARACTER zamijeniti . Elementarne funkcije Booleove algebre Funkcija NE (NO) ILl (OR) I (AND) Simbol Funkcija NE-ILl (NOR) NE-I (NAND) Simbol Funkcija implikacija ekvivalencija antivalencija Simbol :::> $ v A v i\ Pomoeu elementamih funkcija Booleove algebre moremo u naeelu prikazati svaku logicku kombinaciju.E .lOakza odvajanjepolja vertikalno tabeliranje HORIZONTAL TABULATION LINE FEED .DELETE IX.START OF HEADING .potvrdaispravnog primitka .pomaknosaeanatrag .SYNCHRONOUSDLE I .prazan lOak .RECORDSEPARATOR lOakza odvajanjeslogova .izostaviti .SHIFT-IN .slijedilOakposebnog lOa~nja .horlzontalno tatiuliranje - odredivanje pozicije na slijedecu liniju - - Logickozaldjucivanje Booleova logicka algebra sluti se skupom od dva elementa: 0 (krivo) I (pravilno).svrielakprenosa .potvrdaneispravnog primitka NULL .is . - .DEVICECONTROL DE.lOakaIanoa .srnetak prenosa .poeelakleksta .odredivanje J)Ozicije za .poeelak zaglavlja .lOak za odvajanje datoteka znak odvaJanJe blokova .lOaciza kontroluuredaja . a 0 0 1 1 b 0 1 0 I a I 0 b 0 I a v b 0 I I I Booleove funkcije a Ab avb aAb 0 I I I 0 0 0 0 1 1 0 0 a:::>b 1 I 0 I a=b I 0 0 I a$b 0 I I 0 305 21.BACKSPACE :.BELL .srnelak teksta bloka .T NEGATIVEACKNOWLEDGE .".SPACE razmak ..SHIFT-OUT .upit .ESCAPE Em "'F ~ !Fa J ~ ETX V4 Znakovi upravljanja u 7-bitnom kodu rx .CANCEL ->I: .END OF TRANSMISSION ESC .povralakna standardnolOa~nje .Strojarski priru~nik .CARRIAGERETURN ::.FILE SEPARATOR .lOakza sinkronizaciju .ACKNOWLEDGE ~ .nailaza!<lOakova s promijenjenim lOa~nJem .VERTICALTABULATION UNITSEPARATOR .

.32 x 82. pre~e od feromagnetskog materijala (u obrure pravokutnog presjeka).). Izmedu redaka je niz manjih rupica za transport trake... r r . 10-2 J1II1. razvurenima u nizove. nanesenih na nosivu podlogu.Pobraujivauje podataka Kodirane podatke moiemo pohraniti u memorijama i to za stalno (za ~to su prikJadne bmene kartice i trake) i1i s moguCno~ mijenjenja (~to omogueuju magnetske memorije). Te slojeve moiemo lokalno (tol!kasto) magnetizirati i to u dva suprotna magnetska stanja..uz isti kapacitet .. a njihov broj mora odgovarati upotrebljenom kodu. mnogo su uZe od kartica (npr. Magnetske rnemorije iskori~ju magnetska svojstva vrlo tankih (= ll!1lll) feromagnetskih slojeva (NiFe.55 mm) obil!no je podijeljena: po visini na 10 normalnih redaka (0 . U magnetskim mamorijama spremljeni podaci mogu se . " Magnetske memorije razlikujemo po nosivoj podlozi: Magnetske kartice su od plastil!ne umjetne tvari. 12 koluta skupljeno u izmjenjivi kolutni slog. x 106 bit/so "Druge izvedbe magnetskih memorija su: Magnetski koluti (diskovi) (promjera 500 .stanjima 0 i 1. po duljini pa npr. 250mm) imaju kapacitet do 1. smje~taj znakova obje strane i stoga zauzimaju . Na presjeci~tima stupaca i redaka su mjesta za rupice.. BuJene kortice i trake upotrebljavaju Na nje buknjem zapisujemo dva stanja: se za jednokratnu 0 - snimku podataka. 80 i1i 90 stupaca. 9) i na dva dodatna retka. 1. 12 mm).. ~to odgovara .Magnetske obrul!ne jezgre.Magnetske trake su takoder od plastiCnih umjetnih tvari (debljine 50 !1Ill). Brzina odvijanja je npr. 1000mm). veliane npr. veliane 187. 20) . NiCo itd. .. na 45.bri- sati odnosno zamjenjivati... - . Mali magnetski koluti (diskete) (promjera 80 .znatno manji prostor od bubnjeva. nebukno i 1 ... ali znatno dulje (npr. Bukne trake su na veliku duljinu razvurene kartice sa stupcima u razmaku po 2. 1500 mm) iskori~tavaju za - Keramil!ke plol!e s magnetskim slojem (NiFe) koji je u vakuumu parom nanesen u debljini od samo (2 ..nalik na bu~nje . Bukna kartica (od kartona bez elektril!ki vodljivih dijelova. sadrZei do 107znakova. Njihova prenosna brzina iznosi 106 bit/so - . 80 x 350 mm. . Svaki stupac pripada jednom kodiranom znaku.po potrebi :. Sttujnim udarom preklapaju se izjednog u drugi magnetski smjer. 306 . a svaki redak u stupcu jednom bitu (0 i1i 1). 3 ..Magnetski bubnjevi su od slitina lakih kovina (promjera 500 . = . 750 m).7m1s. Obil!no je 6 ..6 .bukno.5 mm i recima.

organizacijske operacije (prenos podataka i naredbi medu funkcijskim jedinicama rai!unara). bubnjeve).plotter«. .8 = 1 bajt (byte). Broj demenata Vezivanje 10. ekran. Iz/Qzne jedinice (~tampal!. i I I I L I. 12.). 64 i vi!e bitova). . Peri/erne jedinice obuhvaiaju procesne jedinice (procesnu periferiju.aritmetil!ke operacije ( zbrajanje. Podaci i naredbe preraduju se u pojedinim jedinicama ral!unara u elektronil!kim spojevima koji su sastavljeni od logil!kih (pOluprovodil!kih) elemenata. dijeljenje).~.J . Digitalni ral!unari upotrebljavaju se za rjehvanje svih zadataka koji se 8DgU oblikovati u programima.) predavaju korisniku rezulDIe ral!unara. <. 48. velika gustOCa vrlo velika ) .logil!ne operacije usporedivanje (>.6. Broj u epu zdrufenih elemenata omal!uje se . Pri abradi podataka u njima se redaju odredene operacije serijski.. Podatke i naredbe predstavljaju u digitalnim ral!unarima binarni makovi toji so obil!no zdrufeni u rijel!ima stalne duljine (4. Ral!unska i regulacijska jedinica zajedno sa&ljavaju procesor. tastatura . 307 . mnofenje.. Karakteristil!an le za nju kapacitet za spremanje informacija (jedinica kapaciteta sredi~nje 210 = 1024 rijel!i) te brzina za njihovo un~nje 8eIIlorije je 1 kilobajt = i apljenje. funkcionalno vezanih (u velikoj gustoCi) na III3Iim ploacama -lipovima (chip). 32. Regulacijska jedinica dirigira izvodenje naredbi po programu.500 MSI > 1000 LSI > 10000 VLSI Osnovni sastav (Small Scale Integration) (Medium Scale Integration) (Large Scale Integration) (Very Large Scale Integration) digitalnog ral!unara rijetka osrednja . . =. kolute. . 16. . odbijanje.. Ralunska jedinica obavlja sve zahtijevane operacije: .100 SSI 50. .jnt~gracijskim brojem«.!: 3 5 I I I I :. .. trake.Aparatuma oprema Aparatumu opremu &le elektriCni (elektronil!ki) i mehanil!ki sklopovi. periZme memorijske jedinice: memorijske kartice. 1 2 3 4 5 - - ulama jedinica perifeme jedinice sredi~nja memorija ral!unskajedinica regulacijskajedinica } procesor 6 - izIame jedinice UlDvul jedinica prima podatke i naredbe korisnika (etal!. 60. SrediInja memorija sprema informacije-podatke i naredbe. ~. *) i odluevanje. ..

Programski su jezici: . Za zadatke iz prirodoslovlja i tehnike festo su potrebni sistemi diferencija1nihjedna~bi.svaki algoritam sastoji se iz vi~ pojedinih koraka. trigonometrijske i druge funkcije koje spremati i po se javljaju u praksi veoma resto. da ih rafunar more »razumjeti« i izvesti. . nastaje i programski izradak u vi~ faza od kojih su najznafajnije: - specifikacija. tj.funkcija svakoga koraka mora biti izvodljiva. . usporedbene naredbe za logifke operacije itd. Izrada programa ovisna je 0 strukturi i izvedbi elektronifke naprave za preradu podataka (rafunala). tj. . Program je potpuni niz uputa za rjebvanje danog zadatka. Na1ik na materijalne proizvode. S Porastom kompliciranosti zadataka rastu i ~kovi za programsku opremu. po svom su sastavu prikrojeni problemima koje treba rje~avati. odredivanje uporabnih funkcija ulaznih i izlaznih poda- taka.strojno orijentirani. svaki korak sadrfi osto upute za slijedea korak. Programski jezik oblikuje skup svih uputa za opis algoritama. Programi za korijene i eksponente. sastoje se iz uputa koje imaju jednaki ill slifni sastav kao i naredbe odredenog rafunala. tj. a nisu ovisni 0 uredaju rafunara. Algoritam je temelj programa te je takav popis svih uputa kojima se omogufuje rjeknje odredenog zadatka po koracima. . izvedba: moduli se dalje detaljiraju i kodiraju (zapisuju u odredenom programskom jeziku). Te upute sadrfe rafunske naredbe za aritmetifke operacije.: . Jednostavni zadaci rjebvaju se jednostavnom jedna~bom.planiranje: program se dijeli na programske module (pojedine komponente veCihprograma). . U Diem su pojedini k6raci odredeni tako. - - - svaki je korak algoritma izvedljiv jednoznafno.Programska Digitalni rafunar je automat u kojem oprema teku informacijski procesi po tofuo odredenimuputama. da je s konafnim brojem elementamih operacija ostvarljiva svaka funkcija. Naprave za elektronifku obradu podataka mogu obaviti samo osnovne rafunske operacije i odredene usporedbe po kojima moraju biti izgradeni algoritmi. mogu se posebno izradeni potrebi ukljuati u drugi program kao potprogram.problemsko orijentirani. ame je osigurano. Za - 308 . a svaki korak iz rafunskih propisa koji predstavljaju neku funkciju. a isto tako jednoznafan je i nastavak. tj.

.kacijska veza Povezivanje NapoeDa Z Sortiranje CD bubanj Magnetni --{ 309 .aIgoritme je karakteristieno stoga. Dijagram toka programa je raeunska shema kojom je dan cjelokupan tok aIgoritma (programskog niza).004 -1971) ~ D DJ Operacija opeenito Odluka Potprogram o V . Modifikacija programa operacija Ruena Ulaz/izIaz 0 C) Linija odvijanja programa PriIdjuena toeka Ganieno mJesto <::> o Simboli za dijagrame protoka podataka i dokumenata D D '0 Obrada opeenito Pomocna funkcija Ruena operacija Rueno o '9 o Ulaz/izIaz ovisnaod Memorija postrojenja Memorija odvojena od sistema Dokument @ Magnetni disk Matriena memorija izIaz Dustrirani to c::J unDje CJ - o Linija podataka Transport Dosa V 6.FO.. da se komplicirani zadaci rje~avaju korakom. Pojedine korake upisujemo u odgovarajure okvire (blokove). putem jednostavnih operacija.. Dijagram toka ra~a se samo pri odluci da ne Simboli za dijagrame od\jjanja operacija programa (JUs A. medusobno ih povefemo i ucrtamo smjer toka. Zdrufivanje RazluCivanje Zdrufivanjel IrazluCivanje o t:::] Q kartica BukDa traka BukDa traka Magnetoa 0 protoka podataka Telekomuni.:s:.

svr~tak = v'idi.2 = (-b :t e)/2a.Pr i mj er: kvadratna jedna~ba ax2 + bx + c AnalitiCko rje!enje:xl. svr~tak racuna IzraCunatiXI. Izracunati d [d = 07] Izraamati .2 = Algoritam: Karak 1 [a = 07] Karak 2 Karak 3 Karak 4: Karak 5 Karak 6 Karak 7 Karak 8 Karak 9 Karak 10 Karak 11 Dijagram =0 - :a :t fa Yb2. IzraCunati 4 ae. prelaz na karak 6 da: prelaz na karak 7 ne: prelaz na karak 8 x e = -b/2a. = b2 - s~tak raCuna. smetak raCuna. prelaz na racuna karak 9 da: prelaz na karak 10 ne: prelaz na karak 11 IzraCunatiXI.4ac da: prelaz na karak 2 ne: prelaz na korak 5 da: prelaz na karak 3 ne: prelaz na karak 4 da: jedna~bu ne: jedna~ba zadavaljava svaki X je pratuslovna [b = 07] [e = 07] Izraamati X = -db.2 = (-b :t ei)/2a. toka programa: [d> 07] 310 .

Iz njega su se razVili specijalni jezici: ExAPT-l . nato ALGOL 60-68. ~PT 2 za obradu tokarenjem. slovima. (Poretak: 1972. Posebno vaZni su naredni: -'aDA(nazvan po »prvoj programerki« Augusti Adi Byron) je jezik za programiranje u prirodoslovlju i tehnici. simbolima la rijeCi). REDUCE. prirodoslovnih i tehni~kih problema - - (paretak razvoj: 1958 .) PASCAL (imenovan po francuskom matematilaru) sluZiza rjehvanje numeri~kih i nenumeri~kih problema. 1983. DIN 66027. SYMAP itd.) Ostali su programski jezici: CORAL. - - (Nastao je 1957. PEARL. (Standardiziran u SAD g. 1969. a narooto za rje~avanje numeri~ko-matemati~kih. na ETH.Programski jezld Svaki je programski jezik (tj. 311 . GPSS. SNOBOL. RTL.) _~L (A Programming Language) sluZiza opis algoritama.) PT (Automaticaily Programed Tools) namijenjen tehnologiji obrade. (Po~etak razvoja: 1957.za obradu bu§enjem. Standardiziran po ISOIR 1539. (Standardiziran po ISO/R 1989 i DIN 66028. skup uputa za opis algoritma) jednomaato sasravljen po odredenoj »gramatici«. Standardiziran je po DIN 66025 - za sastavljanje programa za ra~unarom regulirane alatne strojeve za odvajanje restica. posebnim znakovima. a upotrebljiv je i na komercijalnom podruqu.) PROLOG (PROgramming in LOgic) razvijen je za potrebe umjetne inteligencije. LISP. Prvi puta upotrebljen za ra~unare IBM 360.) ALGOL (ALGOrithmic Language) upotrebljava se za prikaz" ra~nskih propisa. Marseille. (Standardiziran po ISOIR 6160 i DIN 66225. Programskih jezika ima vrlo mnogo. daljnji razvoj: FORTRAN 77. (Standardiziran u SAD 1978. Ziirich. Veoma je rasprostranjen pri malim osobnim ra~unarima. RPG.) roBOL (COmmon Business Oriented Language) sluZi za potrebe trgovine i ra~unovodstva.. (Poretak: 1954.) PL 1 (Programming Language 1) upotrebljiv"za vi~namjensku primjenu. Standardiziran je u: ISOIR 1538 i DIN 66026. FORMAC.ALGOL 58. Znakovi kao elementi jezika odredeni wodabranim nizovima (brojkama. LTR. (Postanak: g.) FORTRAN (FORmular TRANslating system) upotrebljava se u prvom redu za programiranje problema iz prirodoslovlja i tehnike.) BASIC (Beginner's All purpose Symbolic Instruction Code) prikrojen je u prvom redu za probleme prirodoslovlja i tehnike. EXAPT 3 za obradu glodanjem.

procesor 3. U skladu s ustanovljenim odstupanjima procesor nato utice neposredno na proces.procesni mikroraeunari veCim su dijelom sastavljeni i programirani za odredenu svrhu. - - 1 .izvrSna naredba 5 678- 10 - Procesor dobiva (stalno ill u odredenim vremenskim razmacima) informacije 0 ulaznim veliCinama (sirovinama i energiji).proces 2 .Procesui nCunari Procesni raeunari (procesori) su naprave za elektronicku obradu podataka pri raznim tehnickim procesima. 20000 jednopolnih tranzistora na Cipu povrline od 35 mm2). Pomoe nCuDara Brzina.sirovina 4. Razvoj tehnologije poluvodiea omoguCio je izradu raeunara znatno manjeg miniraeunar i mikroraeunar. U procesoru se usporeduju mjemi podaci sa zeljama. Tako su se razvili znaeajni radni sistemi. (Computer (Computer (Computer (Computer (Computer (Computer Aided Design) za konstruiranje (planiranje) Aided Manufacturing) za izradu (produkciju) Aided Engineering) za optimiranje izradaka (produkta) Integrated Manufaturing) za sastavljenu (integriranu) izradu Aided Programming) za programiranje (planiranje rada) Aided Quality Ensurance) za osiguranje kvaliteta 312 . U njima je na vrlo maloj volumena (i cijene) povr~ini skupljeno mnogo tisuCa sastavnih elemenata (npr.informacije iz procesa 12 . To su analogni signali koji se u pretvaraCima pretvaraju u digitalne signale. 0 toku proizvodnoga procesa (i mjerljivim smetnjama) te 0 izlaznim veliCinama (proizvodu te 0 sporednom i otpadnom materijalu). vodeni raeunarom: CAD CAM C~E CIM CAP CAQ itd. Mikroprocesori .energija nemjerljive smetnje mjerljive smetnje proizvod sporedni i otpadni materijal 9 trafene informacije 10 informacije s drugoga raalDara 11. toeoost i preglednost rada s raeunarom su uzroci za sve opseZniji rad u tehnici pomoeu raeunara.

nakon prestanka djelovanja sile ne vraea se 'riSe na prvotnu dimenziju. 313 . postotno produljcnje materijala (pri jo~ nepromijenjenom presjeku S = So). Nap r e z a n j e 0 je odnos sile F i presjeka ispitnog uzorka S (okomito na SIIIjer site) 0=- F S 0) ispitni re se uzorak Zbog djelovanja site F (i time nastalim naprezanjem 5 prvotne duljine Lo rastegnuti na duljinu L. naprezanje lea:nja Rp 0.DRUGI DIO ISPITIVANJE MATERUALA DUAGRAM 0.01.L = L . L Tj.L = ~L L Lo Lo Dijagram 0. naprezanja vraea se na prvotnu dimenziju). postotno je produljenje upravno razmjemo naprezanju). nakon prestanka djelovanja sile -£ odn. Epokazuje medusobnu ovisnost naprezanja i postotnog produljenja. trajno. E U ispitnom uzorku (pokusnom ~tapu) materijala. Pr o-d u I j e n j e epruvete iznosi 6. ModuJ elastiCnosti E je odnos naprezanja i postotnog produljenja (u po- prvotnu duljinu Lo Cl Eet »Granica elastienosti« je naprezanje pri kojem osjetljiva mjerila osjete prvo primjetno.vidi sIr. E nastavlja se u smislu tlaCn1b naprezanja. nastupaju naprezanja 0 koja izazivaju rastezanje. optererenom silom F. . Poeetno je rastezanje lineamo (tj. drugu elastienosti) E = !!n.= -6. postotno produljenje. vec ostaje stanovito..Lo - P os t otn 0 prod u Ij e nj e epruvete je produljenje 5 obzirom na E. kad tlaeno naprezaDje -0 izaziva relativno skrarenje -E. U podruqu linearooga rastezanja materijal je elastiCan (tj. Povrb te granice (obieno na koncu lineamoga rastezanja) materijal se rastefe plastilno (tj. 316. :I presjek se suzuje: S < So). Dijagram 0. trajno.

~ mi<ro. Ispitni uzorci za limove i trake.j4 proizvoljni kruZni 5.65 So Lo = 5 do Lo = 11. (~".-.ukupna duljina ispitnog uzorka duljina ispitnog dijela ispit. .. uzorka ~ . s poCetnom mjemom duljinom Lo (50.A4. Pri upotrebi ekstenzometra: mjerna duljina mjera~a produljenja Le (ekstenzora) Leo po~etna mjerna duljina mjera~a Leo mjerna duljina mjera~a nakon ki- t .1 . 2. . . . 3 mm izrezuju se na §irine b (12. uzorka Le L . 120 mm). Dimenzije ispitnih uzoraka danja Pri proporcionalnom ispitnom uzorku je po a mjema duljina Lo razmjema s korijenom poeetnog presjeka So:Lo = k pa je kod ispitnih uzoraka kruznog presjeka proporcionalna promjeru: ~ Lo = kvSo = k -. 20 mm).002-1985) Za vlaeno ispitivanje slure ispitni uzorci koji imaju rame oblike s obzirom na veliCinu i oblik raspoloZivog materijala i s obzirom na zahvatne eeljusti stroja za kidanje.poCetna povrlinapresjeka So najmanja povrlinapresjeka(nakon L. ojo.A4."".150 I Somm2 314 1 Lomm 100 :t 1.3 I dugi 11. .040 I 19. 1.80 mm) i ispitnim duljinama Le (75 odn.- S .0 110 10 :t 0.. debljine 0. . .." k. Oznake dlmenzlJa ISpltnlh uzoraka 50 Lt .::.5 55 5 :t 0. do Uobicajene pocetne duljine Lo su: 4 za proporcionalni ispitni uzorak za presjek ispit.6 25 :t 0.075 78. = 10 do do mm 20 :t 0. Ispitni uzorci za Zice i §tapove.65 5 Lo = 5.- ~ -. 314 .MEHANlCKO ISPITIV ANJE METALA (JUS C.~' - - .001-1986) Vlamo Ispitivaoje (JUS C.mjerna duljina' - ~ !J ~ Lo Lt Le -.25 I 28 Pri neproporcionalnim uzorcima poeetna mjema duljina Lo nije ovisna od presjeka So (odn.". ."'~m_. promjera do 4 mm moraju imati poCetnu mjerou duljinu Lo = 200 :t 2 mm ili Lo = 100 :t 1 mm. . . Vi Lo kratki (normalni) k k y.5 SO :t 0.povrlmapopreenogpresjekaISpltnoguzorka So .5 odn.. promjera do). d kidanja) L.3 10 Primjeri kratkih ispitnih uzoraka: VS.

.postotno sqZenje Dijagram sile F u ovisnosti od produIjenja /)"L snimamo neposredno na stroju za kidanje F (vla~a) sila najveCa sila Fm - suZenj~popre~og presjeka najveee suZenje (nakon kidanja) = (/). poretne mjeme duljine Lo JIII. /)"L * Nazivna naprezanja R izrafena su silom F." = c = A = Omaka A ~ona1nog L Lu . 100 = 50 - -5 5u mm2 mm2 % .pri kratkim ispitnim uzorcima As pri dugim ispitnim uzorcima Alo. Aso).5u/50). .65.:-ke velicina pri rastezanju i sutivanju !'ri rastezanju vrijede oznake: ~ = . E = FISo = FdSo (vlacno) nazivno cvrstoca naprezanje - (vlacna) 3]5 .postotno produljenje (/)'LufLo) .Lo mm . treba ozoaki A dodati kao indeks vrijednost poretne - .~u vrijednosti npr. (kontrakcija) n l. 100 % . ( PO suZivanju presjeka vrijede ozoake: .cr. E dana su nazivna naprezanja R u ovisnosti 0 postotnom produIjenju E.). Pri proporcionalnim -mm kruZnog presjeka ozoa~ujemo postotno produljenje nakon kidanja: ..Lo mm .produljenjenakonkidanja - produljenje (/)'L/Lo)' 100 % .[ ' h J. .. An.' I I I I LA Dijagram R. Pri ~ -. --71 I I I I L - l1L Pri odredivanju najveee sile Fm mora brzina razmicanja reljusti stroja za kidanje izoositi ~ Le mmlmin (Le V mm).1S tJ1 = 50 = (/).postotno produljenje nakon kidanja vrijedi za postotno produljenje nakon kidanja u slueaju upotrebe ispitnog uzorka s vrijedno§fu koeficijenta k = 5. Dijagram F.5150) . 100 % . PO upotrebi neproporcionalnog ispitnog uzorka. V dijagramu R. dijeljenom s poretnim presjekom 50.3).postotnosuZenje nakon kidanja .valja u k A dodati tu vrijednostkao indeks (npr. sukladno s dijagramom sile F u ovisnosti od produljenja /)"L.ILLo = 80 mm). 11. vu""'" SIa I naZlYnI naprezan]a Z ~ . R Rm .li.ti proporcionalnih zorakas drugimkoeficijentom (npr.

1 j I I I I rL * Rpo. d K r b k i materijali se po poretnom elastiQiom rastezanju kidaju bez (zna~jnijeg) plastickog rastezanja (npr. R:l----11 I I I I I I . c . Znatajna postotna produ/jenja Ag..L (npr.: gomje.ol pri E = 0. kOO mekib relika) R Re" R. 2 Dosada zvana »granica plasticnosti« Tok rastezanja u ovisnosti od naprezanja je za razne materijale razliCit i za njib karakteristiCan. d . Rpl pri E = 1%. RpO. Tako po obliku dijagrama R.2 %2).2 pri E = 0. E povuremo iz (odabrane) tDtke x na apscisi paralelu s poretnim (linearnim) dijelom krivulje rastezanja. E motemo raz1ikovati materijale: R Z i I a v i materijali se nakon poretnog elastiQiog (lineamog) rastezanja rastem do prekida vrlo plab stiQio. J ~. Presjek paralele s krivuljom rastezanja odreduje konvencionalno naprezanje terenja pri postotnom produljenju E = x%.neproporcionalno postotno produljenje pri najvecoj sili .~ 5. i to kontinuirano (npr. bakar) iIi u diskontinuitetu s pojavom terenja pri stalnom naprezanju (npr.bakar - 316 .RoB donje.. Naprezanja telenja Naprezanja prirodnog telenja R. npr.01 %1).ukupno postotno produljenje u trenutku kidanja .postotno produljenje nakon kidanja .6. olovo) ili su gotovo neelastiCni (npr. meki relik). I To je »tehnicka granica elasticnosti«.R.ukupno postotno produljenje pri najvecoj sili " 11 /I Ag A. A . Konvencionalno naprezanje telenja Rp (za materijale s kontinuiranim rastezanjem) U dijagramu R.sivi lijev asfalt) . sivi lijev). a tvrdi celik t mebki celik b P I a s tic n i materijali se rastem samo neznatno elastiQio (npr.

odnosno dok se na boku ne pojave pukotine. .005 . odnosno do pojave prvih pukotina na vanjskoj strani uzorka. a 1 i I = (D + 3a) :t T Za savijanje slllte dva oslooca s polu. . . Uzorak se tlaa lakim i a:stim udarcima rekieem ill prerom. koje aslanjamo 0 dva vaIjkasta oslonca s razmakom I (izmedu osi oslonaca promjera D). 15 25. PreporuCllje se da duljina I ispitnog uzorka bude . 30 50. Za nekovine uzorak je obieno kocka. .1 do3 OsIonci promjer D 20.1954) Polumjer pritiskivaea r 10.IspitinDje saYijaDjem (JUs C. kvadratni ill okrugli presjek. . . promjera do i visine ho = 2do (izuzetno je ho = do . a ispituju se i &avi profili. a u sredini ih opterefujemo silom F do prekida. u vrueem stanju do ho/3).1973) u mm Duljina ispil.A4. . . . Sirina pravokutnih uzoraka imosi 25 do 50 mm. * Sivi lijev ispituje se u pogledu fvrstoa: oa savijanje sirovim ill obradenim 2lDrcima u obliku posebno odlivenih ravnih okrug1ih ~tapova promjera do.A4. Pri tome se pojavljuje (tlaau stoiac« po kojem se materijaI ~iri u stranu.A4.1985) Ispitni uzorci imaju pravolrutni. Uzorak se tlaa do odredene visine (u hladnom stanju do ho/2.006 Za tlaau pokus slufi ispitni uzorak koji je za kovine redovito okruglog presjeka. Debljina a neka bude veea od 30 mill. 30 Mjere uzoraka i uredaja (prema JUS C. .014 . Savijanje mora biti polagano i neprekidno do odredenog kuta savijanja a. Cvrstoea sivog lijeva na savijanje 0sm slijedi iz najvete site Fsm pri lomu 0sm Promjer ispit.mjerimaR: za a ~ 12 mm R = 25 mm za a > 12 mm R = 50 mm Promjer D vaIjka kojim savijamo uzorak uzima se prema posebnim propisima D materijaI koji se ispituje. IJUIila 317 . uzorka do 13 20 30 45 = Fsml/4W Ut = ndo3f32 '" 0. 3do). uzorka 300 450 650 1000 11ablo ispitivanje (JUS C. 60 razmak 1 260 400 600 900 .

.5 3.ls) .1962).0 25 35 50 75 100 Zieu pregibamo preko valjaka od kaljenog celika..5 0. Kao mjera sposobnosti materijala za izvlarenje navodi se postignuta dubina.1986). Slobodna duljina Zice 1 i najveCa brzina sukanja n iznose: premjer fiee d (mm) slobodna duljina 1 brzina sukanja n (okr.0 20.0 50. Karakteristiene su mjere pokusne naprave (u mm) d D h d D h 0..1 mmls) utiskuje u uzorak do pojave prvih pukotina.1. 1....0 40...A4. (5 100 d 1 1 5. Broj pregiba do prekida Zice mjera je sposobnosti Zice za izmjenicno pregibanje.. Kuglica se polagano i jednoliko (brzinom oko 0. 4. 318 . Sposobnost materijala za izv1arenje ispituje .5 Broj okretaja Zice do loma mjera je njene sposobnosti pri ispitivanju torzijom.0..A4.0 2..Ispitiyanje ilea torzijom (JUS C...3 .0 6. odn..0 7. (7 50 d 0.0 4.5 100 d 1 2 1. (3 100 d 1 1. (1. Ispitiyanje sposobnosti za izt'lacenje (JUS C.7)..~ se utiskivanjem reliene kuglice u limeni ispitni uzorak.5).5 10.. lspitiYanje ilea lzmjeniCnim prepbanjem (JUS C.0).021 .0)..A4...1986) U posebnom uredaju suremo Zicu oko vlastite osi do loma.0 15... 8. Da bi Ziea pri tom ostala ravna. . .0).5). 5 % evrstoCe Zice od nereljeznih kovina.2..10. 3..018 . Za limove i trake debljine do 2 mm sluZi naprava po Eriehsenu..7 0.pri Cu i Cu-Iegurama 0..A4.5 5..0).5 3.0 1.0 30. optereeujemo je vlacnom silom koja u Zici ne smije izazvati naprezanja veeeg od 2 % evrstoee reliene Zice. (1 200 d 3 5 1.019 .1986) Ispitivani komad Zice stegnemo u pokusnu napravu u kojoj pregibamo iicu naizmjence u jednu i drugu stranu do njezina loma.0. koja se stastoji od kaljene reliene kuglice za utiskivanje.pri reliku . Jednim pregibom smatramo savijanje iz pocetnog (srednjeg) polofaja za 90° u jednu stranu i natrag do poretnog polofaja (a obavljamo ga u 1 s). Ispitiyanje ilea navijanjem (JUS C.0).0 3.5 0. matrice i drfa~ limenog uzorka.5 1.6.3..5.0 15 15 15 20 20 2.0).016 ..0 8.

A4. poduprtogana oslonce. I~ } se uzorak prelama batom (njihalom) koji pri padu udari u sredinu .5 (5) mm. T 319 . aeznatno Zilave su krhke materije: staklo.1984) (JUS C. 100) J.standardno + 0 11 mm mm b = 7..pri uzorku s V-zarezom: KV Udama Zilavost u opeem slu~ju raste s temperaturom. austenitni relik (I). pri niskoj veoma krhki. vrlo tvrdi retici (11). U ~irokom su temperatumom podrugu udamo vrlo Zilave kovine koje moteIIlO gnjeati: AI.025 . + 0 09 b = 10 mm .1984) 55'0.IspitivaDjem udarom po Cbarpyju Zz ispitivanjem udarom na savijanje po metodi Charpyja upotrebljavaju se -morci sa zarezom.~m' / / I i Y- I \ \.: pn YiSojsu vrlo Zilavi.-la.A4.-etika ovisnost udame Zilavosti od temp.S obzirom na utjecaj zareza).'. . Tim se postupkom odreduje zilavost materijala pri JIIIOift. K = G(h. Za obi~e retike . keramika.standardno ~~I~ - = :3(2)mm plit~i zarez ~tni }-.nelegirane i malo legirane (Ill) zna~jna je.h2) Oznaka udamog rada pri nazivnoj e8ergiji 300 J i pri standardnom ispit80IIl uzorku je: .uskiuzorak -.pri uzorku s U-zarezom: KU . Udama energija bata Ghl = 300 (ISO. koji !*la s visine hI te dospije pri lomu na ~u h2 iznosi ~ ~ . \. Cu. lspitni uzorak s V-zarezom /spilni uzorak s U-zarezom .004 . L~i rad njihajnog bata teZine G.' b ~ ~ = ~ mm .rus C. Ni.

320 . Vremensko naprezanje telenja Rp . Ta naprezanja mogu biti: I a) istosmjerna (primjeri »c« i »d«) b) izmjenicna (primjeri »e« i »f«). vet nejednoliko (primjer »b«). u ovisnosti od temperature.1966) Cvrstoea je materijala matno manja ako materijal u toku vremena t nije jednoliko optereeen (primjer »a« na donjoj slici). Vremenska statilna lvrstoca RmtlT je najvete naprezanje koje materijal podnosi odredeno vrijeme t (npr. Dugotrajnim je pokusima (100000 h) ustanovljeno. Odrediti moremo u svakom slueaju samo vremenska staticka svojstva evrstote koja vrijede za odredeno ogranieeno trajanje optereeenja. zaustavlja. 1%) za odredeno vrijeme t (npr. Ispitivanje dinamiCke Cvrstoee (JUS C.ISPITIV ANJE TRAJNE CVRSTOCE Ispitivauje trajne statiCke evrstoee Konstantnom (statickom) sHorn dugotrajno optereteni materijal pocet te se pod odredenim optereeenjem. Rezultati kratkotrajnih ispitivanja ne mogu se jednostavno upotrebiti pri dugotrajnim opteretenjima.035 . Stoga je preporucljivo trajanje statickog ispitivanja za kovine za plastiene materijale t t = = 100000 h 10 000h. pri eeliku od 200°C nawe. ~to bi se za navedeni slucaj napisalo Rp 1/100000I400. Ova se pojava. koju nazivamo puienje. Najvete naprezanje kod kojega se pri odredenoj temperaturi konstantnom silom optereeeni materijal \lire trajno ne rastere (ne ptde) nazivamo trajnom statiCkom lvrstoeom materijala. dok se u protivnom nastavlja do loma. 600°C).A4.d (Tm. 100 000 h) pri odredenoj temperaturi T (npr.ltlT je naprezanje pri kojem se materijal rastegne do odredenog postotnog produljenja E (npr. Zato odredujemo dinamicka svojstva evrstote materijala za sinusoJ idna opteretenja. U navedenom slueaju omaenjemo to Rm lOOOOCl600. ako se materijal pri rastezanju uevrsti. Temperatura pri kojoj se pojavljuje ptdenje ovisna je 0 materijalu (npr. postupno rastezati. 400 0c). kod kojih naprezanje koleba za otklon (amplitudu) u. 100000 h) pri odredenoj temperaturi T (npr. ruM:{Jl U1b Potpuno nejednolika optereeenja nisu prikladna za usporedivanje ispitnih rezultata. (Ta>od1 srednjeg naprezanja Um.d) (primjer »c«). da stvamu trajnu staticku evrstotu ni nakon !ako dugog vremena ne moremo odrediti. pri olovu ili plastici vec kod okolimje temperature).

. 22 .za njihajuce optereeenje..ik 321 . pri kojem se materijal ni pri bilo bkvom povetanju broja titraja optereeenja ae bi vi~ slomio. ~je :: nihajuce iti kolebljivo dinamicko opterecenje (primjer »f«). Udaljenosti od nje prema gore ili dolje do gomjega odnosno donjega granienog naprezanja jesu otkloni naprezanja. . Ua pri cemu je srednje naprezanje Umed = = ~..za pulzirajuee opterecenje / rn -av'" . W6hlerova se -. trivulja« (na slici desno).... pri kojem U koleba za amplitudu Uaizmedu vrijednosti -Umax i + Um. ---o ~ ~ logNo ~. = Umed = Umax12. . ~ pri kojem naprezanje utitra (pulzira) za amplitudu Gaizmedu vrijednosti t . Smanjivanjem amplinaprezanja u. Na dinarnicku evrstocu veoma jako utjeee djelovanje zareza (nejednolika rclZdioba naprezanja). oko srednjeg naprezanja umed. .2je tom granicom u dijagramu dinamicke evrstoee ogranieeno podruqe dopmtenog opteretenja.2 .Strojarski prirua. .ulja pri odredenom broju titraja ND (107 .iiagram) prikazuje dinamicku evrstocu av . ~ Trcljnost materijala ovisi 0 broju titraja opterecenja. 108 za lake kovine) priblihva stal8Ij vrijednosti <1i>.. koje -=ijal podnosibez loma..01 I 00' . -0. ~to mofe evrstoeu znatno sniziti ispod vrijednosti koju materijal ima bez zareza.u. . 1 av' = RpO. = f(N) prikazuje »W6hlero. av" .. + av'" -00..za mimo optereeenje DO. Crta koja u dijagramu ide iz izhodi~ta pod kutom od 45° prikazuje srednje optereeenje. Ovisnost u. BuduCi da materijal u konstrukcijama po pravilu ne srnijemo optereCivati iznad naprezanja teeenja RpO. ojom definirctmo »dinak 8fku evrstoeu«. Dijagram dinamicke cvrstoce (Smithov ..tdik. pri dinamickom optereeenju povecava se broj titraja N.Od raznih sinusoidnih opteretenja posebno su zna~jna: : pulzirajuce i/i titrajno dinamicko optereeenje (primjer »d« na slici na str. Zato je dinarnicka evrstoea zavarenih spojeva (zbog zavamog »zareza«) ili predmeta 5 grubo obradenom povriinom (koja se zapravo sastoji od mnogih sitnih »zareza«) IDDogo manja. = O. ovisnosti 0 srednjem naprezanju umed za nzna dinamicka optereeenja: d tJ. DinamiCka cvrstoca <1i> najvete napreje zmje Um.

2 (40) 196.25) . d mora trajati U Cistu se i ravnu povrlinu pokusnog materijala (kovine) utiskuje odredenom silom F(N) kuglica promjera D(mm). Sila pritiska F mora rasti do nazivne 2 .7 (100) 2452 (250) 1226 (125) 612..26 (1.5) 12.5 1.003 -1985 i 032 -1986) ~ ~ .29 (6.5 (31.25 (1500) 9807 114710 (1000) I 4903 (500) I 2452 (250) I 1226 (125) 980.5) 306.807 (1) Primjeri omaka tvrdoee po Brinellu: 350 HBS 5n50 - maCi tvrdofu 350 HB pri upo1£ebi b:liroe kuglice prom- jera D = 5 mmipri vrijednosti pritiska F = 7355 N).23 (4) 98.03 (5) 39. 1. (Tvrdoea iznad 650 HB ispituje se po Vickersu . 8 s.s1£.03 (5) 24. IspitmmjetvnIoeepo BrineDuHB (JUS C.102 F 1tD(D .102 F) 10 I 29420 (3000) 1 294.d2) HB = ~ gdje je A povrlina otiska (kalote).61 (7. 11il 11' II! Upo1£ebljavaju se slijedeee sile pritiska F (N) odn.5) 306. Mjera Brineliove tvrdoce iznosi 0.2 (15. Vrijednosti Brinellove tvrdoa: HB za pojedine promjere otiska d sabrane su u tablicama na s1£. OdlufujuCa je prosjefua vrijednost koja je rezultat barem dvaju mjerenja. .52 (2.102 F D' 30 15 10 5 2. Kuglica je: do tvrdoee 450 HB od zakaljenog b:lika. 15 s.2 (30) 612.8125) 61.ISPmY ANJE TVRDOCE Mjera za tvrdofu ovisi 0 postupku ispitivanja.102 F 2 / = 0.5 (31. pri sill 322 .2 (25) I FN (0. a djelovanje nazivne sile 10 .07 (10) 49.9 (62.07 (10) 49.102 F1D2: - I 0. 324 i 325.102 F= 750 (tj. . 392.25) 9.625) 76. Mjeri se promjer otiska d(mm).102 F (u zagradi) i promjeri kuglica D (mm) vrijednostima 0..25) 245.25) 153.1 (20) 98. odgovarajuCe vrijednosti rasporedene u skupine po 0..A4. do tvrdoee 650 HB od tvrdog metala.VD2 .9 (62.326). 0.

.34 1..102 FID' ." '.6 '..18 0.4 5. d 1 0.58 0.2 .5 Dmm 2.3 .-.33 6.67 0.83 6.102 FID2 odabiremo s obzirom na vrstu materijala ispitnog Tvrdoea HB 0. za ugljiCnieelik za legirani eelik .7 0.08 4.46 1.5 5 10 15 10 15 1 1.00 .5 .83 1.8 ..19 1. feljezo -i bakrene slitine JIIi£tovine i slitine "IIiIRnkositar i Najmanja debljina uzorka (u mm) u ovisnosti od promjera kuglice 1J : promjera otiska d: .0 5.9 .37 0.A .17 1.8 .2 :. ..40 0.25 .n i njegovoj vrdoa: t Materijal ..8 6.A 0..92 3..70 4.92 1.8 3.200 > 200 < 35 35.53 0.38 2.4 3.50 1..5tt.6 3.O 2 Za eelik mozemo iz pomate 1IqOvu evrstofu Rm (N/mm2) 0.3 .33 0..00 .60 .36 5.84 2.2 5.34 3..6 2.46 2.08 0.5 5 d mm 2..6 i..91 5.69 0.32 1.:.2 3. 80 > 80 10 30 5 10 30 1.00 3.4 4.54 0.86 7.0 3.43 4.38 1.6 5.67 0..6 HB Rm = 3.6 4.48 4. 322 i 323..05 1.25 2.67 2.42 8.4 HB Usporedbena tablica (pribliZna)izmedu evrstoee i tvrdoee eelika nalazi se .9 .5 HB .Cr-Ni Rm = 3.25 0.86 1.8 5.02 1.23 1.10 2.07 1..51 0.2 4.a 30 < 140 > 140 < 35 35.80 0.Vrijednosti 0.0 hi .4 2.00 10 1.29 0.0 4.Cr 323 .68 3.04 Brinellove tvrdoee HB pribliZno odrediti Rm = 3.72 2.60 1.8 4. .80 2 .0 Dmm 5 2.

95 0.42 0.54 0.0 47.9 230 154 76.2 12.4 36.50 3. 109 54.36 0.4 12.4 10.05 0.58 0.5 17.9 12.70 0.77 9.95 4.8 33.28 0.5 22.53 1.3 39.6 10.3 15.1 33.3 15.30 0.1 25.49 8.06 6.60 0.1 301 200 100 50.4 26.7 48.0 10.2 20.1 24.8 28.10 3.20 0.8 17.97 8.75 2.75 3.00 3.1 23.60 0.4 14.85 2.2 165 110 55.8 10.0 18.3 121 80.26 8.1 19.40 0.3 46.60 3.90 0.2 188 125 62.1 278 185 92.1 37.50 2.43 7.8 25.61 1.84 0.60 0.8 17.62 0.7 42.25 3.00 0.3 20.53 111 74.3 16.1 16.7 194 129 64.88 6.6 16.52 0.3 13.82 0.5 23..4 19.0 117 78.35 0.39 I 30 653 627 601 578 555 534 514 495 477 461 444 429 415 401 388 375 363 352 341 331 321 311 302 293 285 277 269 262 255 248 241 235 229 223 217 212 207 201 1 21.48 0.51" 1.6 35.64 0.61 101 67.0 44.72 0.4 11.2 18.1 9.45 0.3 14.71 324 .7 11.38 0.56 0.3 257 171 85.29 109 72.4 248 165 82.81 2.6 41.80 0.1 11.45 3.78 0.2 43.55 1.68 0.50 0.90 3.5 1.5 215 143 71.10 4.59 1.7 11.80 3.3 200 134 66.7 13.4 156 104 51.41 0.15 3.50 9.6 182 121 60.2 142 95.63 1.9 24.5 2 1 1.9 20.5 13.26 0.95 3.70 0.8 20.9 13.5 30.0 151 101 50.32 0.4 14.3' 38.35 3.23 8.75 1.04 7.8 38.65 3.7 170 114 56.6 21.3 37.2 313 209 104 52.25 Promjer otiska d.90 2.80 2.5 27.25 0.00 1.37 0.5 35.102FID': 15 10 5 2.6 17.2 222 148 74.74 0.9 15.4 11.6 147 97.65 2.3 48.8 13.24 0.5 135 89.Tvrdoca po pri 10 2.00 4.2 10.8 8.65 0.85 0.2 26.1 176 117 58.83 2.1 9.65 0.1 11.6 9.3 23.60 2.05 106 70.9 42.75 0.20 3.55 3.76 0.82 103 68.9 138 92.6 46.8 34.5 15.6 32.6 41.25 0.1 267 178 89.65 1.3 17.25 327 218.8 14.70 3.4 16.31 0.6 39.1 10.1 18.2 8.67 1.6 124 82.72 8.9 21.85 Tvrdoea po Brinellu HB za vrijednost O.6 239 159 79.69 1.5 12.9 207 138 69.55 2.95 0.40 0.05 3.2 131 87.34 0.9 22.7 44.7 10.15 4.8 160 107 53.6 29.30 3.55 0.70 0.77 1.73 1.24 7.79 114 76.49 1.85 0.30 0.1 34.8 19.40 2.1 19.3 20.20 4.33 0.3 25.75 0.71 1.39 0.83 7.40 3.57 1.05 4.4 21.1 27.45 2.79 2.1 289 193 96.4 12.50 0.85 3.80 0.27 0.63 7.3 18.70 2.mm promjeru kuglice D mm: 5 2.66 0.5 31.4 17.9 127 84.29 0.1 9.6 8.0 19.6 9.90 0.4 40.80 0.05 0.10 1.35 0.

7 24.9 56.2 17.25 .95 3.4 12.15 0.6 15.15 1.24 3.2 30.19 4.8 12.58 103 101 0.9 14.10 8.65 5.10 I.44 7.19 1.50 1.8 71.7 33.10 0.10 5.6 18.5 64.25 32.99 7.1 74.6 13.59 99.57 3.1 23.3 5.30 5.13 1.89 0.4 35.13 5.9 93.9 65.51 0.2 14.47 18.64 4.8 55.40 ~.49 0.92 8.60 95.3 11.65 4.9 63.81 5.20 1.3 59.75 5.8 41.5 16.44 30 197 192 15 Tvrdoea po Brinellu HB za vrijednost 0.5 52.3 81.5 60.4 20.70 5.40 2.28 4.7 35.57 5.60 ~.55 116 114 0.24 5.2 39.75 4.3 66.8 16.55 4.25 1.0 51.94 6.16 1.40 5.3 8.00 5.5 44.Hrmellu H lJ Promjer otiska d mm pri promjeru kuglice D mm: 10 5 2.9 9.20 1.0 34.4 72.5 15.0 31.20 1.1 62.45 179 174 0.65 2.91 0.95 5.95 5.0 40.55 4.87 ~.18 98.52 0.9 13.68 5.30 5.90 0.8 7.55 6.78 6.46 4.8 61.8 76.37 3.85 2.69 5.38 4.5 45.9 50.59 8.80 5.26 8.30 1.5 50.3 11.70 ~.53 0.98 0.5 58.3 53.5 95.37 4.7 10.90 2.14 1.95 6.1 26.4 89.45 1.6 77.00 1.6 53.6 22.5 49.30 2.35 2.35 0.7 42.8 68.11 0. 5.92 0.3 69.75 ~.50 3.13 4.7 31.6 37.46 4.2 85.93 4.1 21.5 17.19 7.85 5.5 10.20 2.6 91.1 57.3 12.80 ~.2 16.46 5.5 10.55 2.35 1.07 1.60 2.05 5.34 6.18 1.81 5.09 1.3 65.97 0.3 33.80 7.66 18.94 0.5 47.09 5.00 1.31 3.1 32.9 23.01 1.79 3.9 59.2 13.10 6.48 0.8 17.60 5.96 0.70 2.9 37.55 ~.05 1 6.45 2.5 14.0 16.73 4.54 156 152 149 146 143 140 137 134 25.9 9.03 0.20 6.50 2.8 27.6 48.8 55.0 25.6 47.3 87.1 28.43 5.24 6.99 1.15 2.2 83.88 0.86 3.03 4.UO 2.06 1.1 10.56 III 109 107 105 20.45 5.1 19.9 41.1 56.5 2 1 .64 3.04 128 126 123 131 121 118 0.46 170 167 0.90 ~.35 5.34 5.9 10.55 5.7 54.9 20.43 3.4 22.8 11.93 0.15 1.4 24.90 5.12 1.19 5.25 2.83 4.39 6.48 6.62 7.10 4.102 FID2: 10 5 2.21 4.6 48.5 46.8 16.3 9.40 1.28 9.94 3.8 21.95 0.29 4.5 54.8 29.57 0.4 27.7 9.07 4.1 36.63 6.80 2.65 ~.75 2.4 60.75 8.5 51.9 13.85 4.17 1.02 1.96 4.8 11.4 32.71 3.3 0.27 7.4 79.5 1.7 49.86 0.50 ~.42 8.2 97.4 38.08 1.07 5.50 5.4 187 183 0.43 ~.50 0.85 19.96 3.5 29.86 4.ll 1.55 5.7 62.2 15.98 325 .05 1.6 43.02 3.45 ~.47 163 159 0.00 5.94 5.

.OOl mm. 50 N. .1891 -.3 5U HV 50 980. 326 do 329. .102 F dodajuCi ih (za prikaz upotrebljene sile pritiska) omaci tvrdoee po Vickersu HV: F N 0.F Tvrdoea po Vickersu HV je do vrijednosti 250 HV broj~o po Brinellu HB 250 HV = 250 iiB 420 HV "" 400 HB Tvrdoca po Vickersu HV 5 pri sili pritiska F = 49. 0.2 30 HV 30 490. pri mjerenju mikrotvrdoee (tvrdoee sastavina zmatih materijaIa) i manje sile od 2 F.1 20 HV 20 294.09.A4.05. IspitiVIIDjetvrdoee po Vkkersa HV (JUS C. HV 100) sabrane su u tablicama na str.033 . 1 145 1 2412 2 336 2 264 1 789 1 740 1 693 1 379 I 346 1 314 I 096 I 072 1 049 326 .102 F HV 49.03 N (0.. Za jednake otiske nekon drugom silom F iznosi Vickersova tvrdoea HV' = HV . Vrijednosti Vickersove tvrdoee HV (HV 5. .. koje su rasporedene po zaokrutenim vrijednostima 0. Vickersova tvrdoea HV se rablna iz sile p..2. 0.099 mm 4 5 2 195 1 648 1 283 I 027 6 2 957 2 129 1 605 1 254 1 006 7 2 854 2 066 1 564 1 225 985 8 2 756 2 00$ I 524 1 197 965 9 2 664 2 948 I 486 I 171 946 dmml 0.08.ritiska F (N) i povriine utisnutog pluta piramide A (mm ).102 F = 5) za promjere otisaka d jednaka tvrdoCi povrh ove vrijednosti raste Vickersova tvrdoea btfe nego Brinellova.[2 DijagonaIe dl i d2 mjerimo tOCn~ od :tO.03 5 HV 5 98. HV 10. 1 892 0.I.06' O 1 2492 1 839 1 413 I 120 2 3 2 576 0. Debljina ispitnog uzorka mora iznositi najmanje 1. Po pravilu upotrebljavamo slijedeee sile pritiska F.102 A F A = 2 sin (136/2) d=~ 2 HV "" 0.7 100 HV 100 Pri mjerenju tvrdoee veoma tankih slojeva upotrebljavamo sile pritiska od 2.07. tako da je = 0.1984) U povriinu ispitanog materijaIa utisnemo dijamantni ~iljak u obliku piramide (5 kutom 136°) proizvoljnom silom F..07 10 HV 10 196. koju odredujemo mjerenjem dijagonaIa d1 i d2 (mm) F d2 HV = 0.5 d. 1 449 0.056 .

1 71..5 78.5 34.9 73..0 84.0 72.9 69.8 78.2 62.3 7.9 .2 73..5 86.2 80.2 76.0 . 514 441 454 450 446 437 433 429 425 ". 322 279 276 294 292 290 287 285 283 281 25. 74..7 84.£5OID I .6 ' ....1 85. 247 240 238 251 249 245 243 242 254 253 ':1.8 90.6 76. 131 130 130 129 134 133 133 132 135 135 . 100 99.3 . 205 191 189 186 185 183 182 193 192 188 187 .7 .07 N (0.5 66. 160 159 158 145 144 151 149 148 147 146 146 151 150 ..38.6 A9...4 1855 1818 1782 1748 1715 1682 1651 1620 1590 1561 1533 1505 1478 1452 1427 1402 1378 1355 1332 1310 ..0 89.32.3 67.5 94..9 82.6 87.4 63.8 . 170 154 159 157 156 155 153 152 .. 95.946 933 734 813 803 792 782 772 762 752 743 '.4 98.4 94.Tvrdoca po Vickersu HV 10 pri sill pritiska F = 98..3 71.5 98. 63.0 66.3 63. 464 459 417 405 401 397 394 390 387 ':1.5 .2 79.2 . ..5 81.7 62.0 46.8 79.549mm .48.6 89.8 67....8 81.. 824 690 681 673 665 657 649 724 715 707 698 :6.9 86..0 AS.102 F = 10) za promjere otisaka d = 0.1097 1081 1064 1048 1033 1018 1003 920 907 894 882 870 858 847 835 .7 75.24.0 64.8 99. . 181 180 167 163 162 161 169 168 166 165 164 L33.. 421 413 409 380 376 373 370 366 363 360 357 354 383 339 336 333 330 327 325 351 348 345 342 23304 302 299 319 317 314 311 309 306 . 91.4 72. 68.8 .i. .31.7 96.4 92.8 61.9 77.j.9 .0 .1 62.4 90.6 97. 297 256 272 264 262 260 258 274 270 268 266 ':6. . 1288 1267 1246 1226 1206 1187 1168 1150 1132 1114 988 974 960 3.8 65.3 64..100 .. 80.7 72.S 65.4 75.50.2 82.. 71.4 88.6 63..3 86.8 .4 69.9 62..0 83.9 76..5 67..1 96. 116 115 108 107 106 106 110 109 109 108 107 -1.1 61.8 2.37.. 592 585 579 634 627 620 613 606 599 642 542 536 530 525 519 572 566 560 554 548 S. 71. 84.6 68.5 70...0 65.9 98.5 . 224 235 230 228 227 225 222 ':8.5 80.9 94.2 90..2 77..1 67.1 .3 68.2 88. 0.2 92.5.3 73. 508 503 498 493 488 483 478 473 468 9.4 62.3 65. . 327 .35..6 73.51.. 66..8 85.8 95. 87. 110 101 101 104 104 103 102 102 105 105 103 1.2 78..2 . 221 199 198 194 206 203 202 201 197 195 39.8 74.8 64.6.3 76.6 91.7 69.6 83.1 68.7 70.0 70..8 92..2 69.1 74..6 64.6 93.0 75.53. 126 125 124 124 123 123 128 127 126 .. 237 233 232 216 215 210 209 207 219 218 213 212 29. . 140 138 137 136 143 142 142 141 139 138 .8 66..8 88.36.1 93. 174 173 179 178 177 176 172 171 t. 112 111 115 114 114 113 113 111 AO.3.5 82. 77.2 81..5 79..0 97.4 85. 128 117 116 121 121 119 119 118 118 122 120 39.

9 43.2 48.7 22.8 28.1 43.2 29.6 19.1 29.2 35. 0.3 20.5 21.9 29.1 23.3 21.6 22.3 25.3 41.56. 0. 0.9 34.1 24.1 27.7 35. .5 29.0 18.6 21.94.0 26.1 19.0 31.91.2 39.7 25.0 49.93.9 2 60.84.2 30.1 19.2 19.3 44.1 32.5 28.3 31.1 21. 0.0 57.5 47.1 ~. 0. 0.6 21.3 38.1 34.6 58.9 53.3 37.7 51.9 32.1 55.8 19.0 37. 0.5 20.8 29.62.0 29. 0.2 41.0 30.6 42. 0.0 20.4 37. 0. 0.9 50.1 39.69.6 20.4 30.1 30.1 36.60.1 22.5 23.85.9 26.1 28.1 37.7 8 59.8 46.0 36.7 48.3 36.2 52.2 29.4 26.4 22.9 39.3 35.5 26.3 21.4 31.7 56..6 27.8 57.6 52.3 ~~ 25.70.9 28. 0.82.5 27.3 51. 0.7 53.8 30.2 40.7 52.0 44.7 40.6 41.0 48.5 36.6 31.3 28.1 27.3 26.7 6 60.4 31.2 21.87.8 41.3 45.6 .81.1 DA 23.9 22.98.8 24.7 21. 0.3 D.8 42.5 DA 32.96.8 19. 0.4 38.6 '24.8 5 60.6 51.9 .2 28.3 20. 0. 0.5 31.4 20.5 51.4 24.9 55.7 39.8 40.97.5 19.5 20.3 27.2 18.5 25.2 18.1 51.76.7 22.3 54.8 37.1 20.7 7 59.3 22.8 31.0 26. 0.0 33.4 19.5 30.3 20. 0.6 43.1 41.7 47.2 22.0 22.1 46.9 24. 0.6 D~ 32.4 41.Tvrdoea po Vickersu BV 10 pri sill pritiska F = 98.6 26.9 20.6 29.65.8 21.4 25.5 35.6 19.8 52.6 34.5 25.2 31.57.1 39.7 D~ 32.3 28. 0.2 19.5 39.6 26.2 46.7 21.4 50.8 26.4 45.0 21.5 19.4 46.4 19.9 42.2 19. .9 21.4 24. 0.1 26.5 20.7 19.8 44.2 D~ 32.59.86.64.6 27.3 56.90.0 28.3 55. 0.3 19.9 56.8 49.4 21.4 42.4 44.7 26.0 18.8 D~ 33.0 50. 0.92. 0.0 18.2 34.6 45.58.6 24.0 45.5 19.4 D~ 23.2 21.1 35.5 22.71.8 4 60.8 22.8 24.6 37.9 19.8 39.6 22.7 27.9 27.7 41.9 31.1 21.2 24.4 26..2 26.9 35.0 20.9 40.8 34.9 22.7 43.6 40. 0.1 40.7 28.5 56.6 28.9 26.8 35.5 38.9 ~~ 24.5 53.4 36.2 22.0 ~.8 19.6 36.3 43.0 28.4 22.2 26.6 20.8 38.5 27.0 24.3 D~ 23.4 22.4 28.3 34.6 29.7 37.79.9 45.3 27.2 20.63.78.999 mm dmm 0.9 ~~ 24.5 37.95.89.3 18.8 48.3 48.2 21. 0.5 34.4 52. 0.9 27.72.6 38.6 46. 0.8 22.4 20.2 49.3 57.9 54.6 44.0 38. 0.2 47.07 N (0.9 29.4 29.8 20.5 48.8 28.5 25.0 42.. 0.6 39.0 19.80.4 40. 0.2 40.0 30.9 46.9 31.1 57.8 36.7 20.3 53.9 38.8 31.7 24.7 24.7 45.1 31.9 51.3 49.7 55.2 DA 23.9 30.3 39.6 28.0 41.2 45. I 61.73. 0.2 38.1 44.1 D~ 32.1 18.5 21.0 35.550 . 0.1 32.8 25.6 57. 0.9 20.8 21.5 46.3 29.5 22.1 24.7 50.0 24.0 21.3 43.0 34.5 54.0 43. 0.61.6 30.4 58.7 54.9 58. 0.1 54.8 20.3 59.0 19.2 D~ 23.5 42. 0.83.7 49.4 34.4 21.7 30.67.4 30.55.7 44. 328 0 61.0 33.3 40.2 ~.4 27.8 27.7 34.5 32.3 22.74.7 26. 0.1 56.0 32.2 27.4 35.7 29.6 35.9 34.1 18.99. .2 37.6 9 59.2 58.9 54.4 D~ 23..5 22. 0.0 52.66.0 22.68.8 3 60.3 19.3 D~ 23.6 47.5 55.2 36.9 19.0 23.3 30.0 ~.1 38.0 36.2 18.0 27.1 20.7 36.2 ~A 25.77.9 47.5 49.4 20.4 43.2 42.6 50.5 24.4 D.88.7 31.7 20.2 20.9 21.0 19. 0.7 19.5 D~ 23.3 18.7 29.2 50. 0.75. 0. 0.102 F = 10) za premjere otisaka d = 0.0 47.3 19.1 58.4 32. 0.4 47.1 53.9 20.

978 0.06 0.006 1.025 1.056 0.0 85.062 1..028 1.1 67.013 1.053 1..15 0.9 162 156 159 135 133 131 I11 115 113 98.04 0.8 49.2 71.015 0.961 0.14 0.989 0.ofmm :":1.952 - - 1.895 1.3 73.6 50.11 0.3 46..977 0..8 50.958 0.99 .942 x dijagonale otiska pod 45° s osi uzorka + jedna dijagonala otiska para1elna s osi uzorka 329 ..3 79.961 0.3 48.954 0.030 1. .8.4 64..963 0.917 0.973 0.905 0.0 55.071 1.005 0.853 - - 0.977 0.941 0.9 53.5 57.2 53.. 1..024 1.2 74..4. :.956 0.964 1.4 72.085 1.036 1.915 0.991 0.900 0.6 82.0 68.995 0.3 100) mm .045 0.873 0.990 0.896 0.6 182 175 171 165 178 168 151 148 145 143 140 138 127 125 123 121 119 117 108 106 105 103 102 100 92...8 47.9 59..069 0..980 0.0 90.945 0.3 80.4 d Tvrdoea po Vickersu HV 100 pri sill pritiska F = 980.12 0.0 93.966 0..4 88.141 0. :.6 59.959 1..018 1..009 1.7 N (0.031 1.0 185 153 129 110 94.7 69.910 Kon/aumi jakJori dijagonala otiska.988 0.969 0.9. D promjer ispitnog uzorka - .8 .21 0. .019 1.7 62..104 1.20 0.148 0.17 0.7 89.4 54.950 0.006 1.858 0.2 78..903 0.932 0.8 97.2 57.953 0.7 83.925 1.08 0.5 51.2 51.9 47.968 0.946 0.884 0.949 0.2 58.025 0.143 konveksna x Valjkasta povdina° konkavna konveksna + konkavna - 1.8 84.16 0.2 87. 1.096 1.024 1.srednja konveksna 0.8 69.015 1.10 Kug1astapovdina konkavna 1.974 0.2 76.2.07 0.986 0.089 0.037 1.140 0.3.013 1. .8 48.992 0.118 0.049 1.027 1.8 .0 61. .020 1.012 1.19 0.5 70. 1.076 0..085 1.3 63.059 1.082 1.9 56.111 1.068 1.035 0.890 0.944 0.5 65.878 0.100 1.006 1.01 0.009 1.980 0.987 0.3 49.4 .1.5 75..118 1.038 1.122 1.05 0..4 96.047 1.09 0..02 0..6 56.4 62.949 0.3 60.032 1.2 .6.126 1.966 0.863 0.985 0.983 0.982 0.868 0.18 0.00..945 1.016 1.133 1..3 .043 1.021 1. . .045 1.948 0..956 0.978 0..972 0.1 .iD 0.910 0.940 0.8 54.03 0.973 0..994 0.7 .7 64.102 F = za promjere otisaka d = 1.4 66.943 - 11 - - 1.060 1.920 0.994 0.13 0..951 0.930 0.5 .... :.22 o 0..0 52..924 0.2 77.983 0..103 1..5. : .3 81.935 0.

1 HR30T 29. JUS C. = 98.4 13(1-500 e HRG 98.2 100-1000 e HR45N 29.4 100-500 e b) Odredivanje tvrdote kuglicom .42 117. a) Odredivanje tvrdote swlcem )t .42 411.07 490.7 1373 1471 HRI5T 29.6 980.42 264.7 HRF 98. broncu).9 441. pri eemu se ne mjeri pomina otiska..031-1980) Pri Rockwellovoj metodi utiskuje se odredenom silom u pominu ispitivanoga materijala posebni utiskivac. N FN HR. HRG (za slitine bakra s fosforom) te HRI5T..u posebnimslueajevimao~ i postupci j HRA (za tvrde metale) i HRI5N. Utiskivac je dijamantni stofac mnoga kuta 120..2 mm) ill eeliena kuglica promjera 1.. HR30T i HR45T (za vrlo tanke uzorke ill male ispitne plohe). vec njegova dubina. bakar). Nato se poveCa pritisak utiskivaea (u vremenu od 4 do 8 s) dodatnom silom Ft na ukupnu silu F.0«.3 588. = HRB 98. N FN HR.A4. mjed. Debljina ispitnog uzorka mora iznositi najmanje 8 e.42 264. (i polumjera zaolcru!enja 0.8 294.3.7 147. Pritisna sila i trdoea su: Postupak: FoN Sile F.42 411. za posebne svrhe jo~ i postupci HRF (za bladno valjani tanki lim.3 588. I ' .7 147. . Vrijeme optereeenja ukupnom silom F ovisno je 0 naklonosti ispitivanoga materijala pufenju i traje od 2 s (za materijal bez pojave pufenja) do vi~ od 30 s (za materijal s pojavama pufenja). .3 '" Postupak: FoN Sile F. HR30N i HR45N (za tanke uzorke ill male ispitne plohe). Pritisna sila i odgovarajuCatvrdoea su: HRC 98.07 1373 1471 HRA HRI5N 29. pri eemu se dobiva otisak dubine ho. Najvi~ se upotrebljava postupak HRB (za nekaljeni eelik. Potom se ukloni dodatna sila Ft te se pri optereeenju poeetnom silom Fo oCita na mjerilu dubinu otiska e (mm).42 117.8 294.07 490. 'i Najvi~ se upotrebljava postupak HRC (za kaljeni eeliki slitine).3 330 - .5875 mm.9 441.2 100-1000 e HR45T 29. To je ishodi~ni polofaj za koji valja mjerilo za dubinu namjestiti na ishodi~nu vrijednost . lspitiv8llje tvrdoee kovina po RockweDu (ISO. Utiskivac se prisloni na pominu ispitivanoga materijala poeetnom silom Fo..07 882.1 HR30N 29.

5 41.5 44.5 80.130 0. 331 I ) 11 .Podrueja upotrebljivosti e mm 0.5 52..0 60.0 21..0 80.5 60. 25 HR.0 90.0 50.5 22.0 30 40 - 50 60 70 80 90 100 HRT 20 30 40 50 60 70 80 90 65.0 71.5 60.0 61.5 81.020 0.0 51.0 21.5 80.0 51.5 90.0 32.0 80. lij lspravljene vrijednosti tvrdoce po Rockwellu pri ispitivanju tvrdoce no valjkastim (konveksnim) plohama promjera d HR.0 102.0 71.5 82.090 0.030 0.5 63.5 91.5 51. HRC HRA 20 10 d(mm) 16 .5 31.5 61.0 83.5 63.0 72..5 .5 70.0 21.0 90.5 80.5 91.5 34.5 70.0 90.5 80.150 0.060 0.5 101.180 0.0 61.5 42.100 0.190 HRC HRA HR 15N 90 80 70 postupka za ispitivanje tvrdoce po Rockwellu razlicitim dubinoma otiska e HR 30N 80 70 60 50 40 HR 45N HRB HRF HRG HR 15T 90 80 70 60 50 100 95 90 85 80 75 70 65 60 55 50 45 40 35 100 95 90 85 80 75 70 65 60 100 95 90 85 80 75 70 HR 30T 80 70 60 50 40 30 20 10 pri HR 45T 1 i I! 70 65 60 55 50 45 40 35 30 25 20 90 85 80 75 70 65 60 70 60 50 40 30 20 70 60 50 40 30 20 10 I1 .5 61.010 0.0 41.5 90.0 41.0 100.5 31.0 22.0 53.5 90.0 41.5 52.170 0.120 0.5 32.0 71.0 70.050 0.0 22.040 0.070 0.0 80.5 31.140 0.0 32.5 71.5 62.5 90.5 90.5 51.0 72.110 0.5 32.5 81.5 81.0 71.160 0. .0 41.0 91.5 93.080 0.0 43. HRB HRF HRG 10 d(mm) 16 25 30 40 50 60 70 80 90 HRN 20 30 40 50 60 70 80 90 42.0 62.0 74.0 52.0 50.5 70.0 42. .

1270 1220 1190 1160 1120 1090 1060 1020 1000 970 940 920 890 870 840 820 800 780 760 740 332 .PribliZan odnos razliCitlh mjen Brinellu HB Tvrdoca po Rockwellu Vickersu HV HRB HRC 70 1175 1085 68 66 1000 64 930 845 790 735 692 645 608 575 546 520 496 473 454 62 60 58 57 55 53 52 50 49 47 46 45 115 114 114 113 113 112 111 111 110 109 108 107 107 106 105 104 103 102 101 100 99 98 97 96 44 42 41 40 38 37 36 35 34 33 32 31 30 29 28 26 25 24 23 22 21 20 19 18 CvrstOCaeelika u N/mm2 C 2720 2680 2560 2460 2350 2260 2160 2080 2000 1920 1850 1780 1720 1660 1600 1550 1490 1440 1400 1350 1310 1270 1220 1190 1160 1120 1090 1040 1030 1000 970 940 920 890 870 850 820 800 780 760 Cr 2640 2610 2490 2390 2290 2200 2100 2020 1940 1870 1800 1730 1670 1610 1550 1510 1450 1400 1360 1310 Cr-Ni 2560 2530 2420 2320 2220 2130 2040 1970 1880 1820 1750 1680 1620 1570 1510 1460 1410 1360 1320 1280 1240 1200 1160 1130 1090 1060 1030 990 970 940 920 890 870 840 820 800 780 760 740 720 400 388 375 363 352 341 330 321 311 302 293 285 277 269 262 255 248 241 235 229 223 217 212 437 420 404 389 375 363 350 339 327 316 305 296 287 279 270 263 256 248 241 235 229 223 217 212 .

Brinellu HB 207 201 197 192 187 183 179 174 170 167 163 159 156 152 149 146 143 140 137 133 131 128 126 123 121 118 116 114 III 109 107 105 103 101 99 97 95 92 89 86 Tvrdoea po Rockwellu Vickersu HV HRB HRC 17 207 95 201 94 16 197 93 15 92 192 14 187 183 179 174 170 167 163 159 156 152 149 146 143 140 137 133 131 128 126 123 121 118 116 114 111 109 107 105 103 101 99 97 95 91 90 89 88 87 86 85 84 83 82 81 80 79 78 77 76 75 74 73 72 71 69 68 67 65 64 62 61 59 58 56 54 52 Cvrstoea relika u N/mm2 C 750 720 710 690 670 660 640 630 610 600 590 570 560 550 540 530 520 500 490 480 470 460 450 440 440 430 420 410 400 390 390 380 370 360 360 350 340 330 320 310 333 Cr 730 700 690 670 660 640 630 610 600 580 570 560 550 530 520 510 500 490 480 470 460 450 440 430 420 410 410 400 390 380 380 370 Cr-Ni 700 680 670 650 640 620 610 590 580 560 550 540 530 520 510 500 490 480 470 460 450 440 430 420 410 400 390 390 380 370 360 360 11 .. 11 :1 .

Utisnu iglu utiskujemo u uzorke oprugom.5 10 2.25 5.525 -1984) Ispitni uzorak (debljine > 6 mm.8 h Tvrdoea H po postupcima Shore AiD odredena je dubinom otiska h: H = 100 .5 50 1.5 N (Shore A) odnosno 50 N (Shore D).10 a = 350 fi=3W Pritisnom plofum pritisnemo epruvetu na podlogu silom 12.70 5.125 -1986 i 0.30 4.45 2. Ispltivaoje tmloie tvrdote plastiCllih tvari termoplasta i gume upotrebljavaju se postupci: Za ispitivanje la meke ispitne uzorke - postupak Shore A la tvrde ispitne uzorke .40 h ~ mm tako da je: H = 0 Sh pri h = 2.81 31.05 8.25 20 2.05 .5 90 0. 8.60 7.3.S2. aja se oprufna sila F (N) mijenja s dubinom otiska h (mm) prema jednadZbama: la postupak Shore A: F = 8.06 26. 334 Jcdinice Dubina tVrdOCe otiska po Shorn F(N) 0 2.5 d = 0 1. kroz koja utiskujemo utisnu iglu odredenog oblika: Shore A Shore D F ~ a = 0 3.8 mm:H = 68 Sh A. Temperatura ispitivanjaje 23 °c :t 2 °c.0 30 1.4.79 r .postupak Shore D.15 6.31 40.25 do = 0 0.90 2. Za tOCnijaispitivanja upotrebljava se postupak IRHD. a) PostupciShore A i Shore B (JUS 0.006 h la postupak Shore D: F = 44. promjera > 30 mm) pritisnemo na podJogu pritisnom plofum s rupom.80 4.0 70 0.75 80 0.35 3.25 100 0 Oprufna sila F(N) Shore A Shore D 0 0.305 22.805 13.50 - 17.25 60 1.S2.065 .75 40 1.555 17. = 0.00 b = 0 16.0 c = 2.5 mm H = 100 Sh pri h = Primjer oznake tvrdote po postupku Shore A pri nastaJoj dubini otiska h = 0.065 44.56 35.55 1.50 .

95 11.1 45.9 3.6 2.80 12.7 30.1 90. Poeetna sila pritiska na kugijcu iznosi 0.45 1.S2.40 0..50 1.00 34.95 2.3 97.8 47.0 2.80 20.60 24.8 0.20 16.641.9 1.35 15.30 2.45 14.4 mm.6 34.4 0.60 1.10 0.7 25.8 0.34 0. . 90.18 0.5 1. 8. glicerinu. u parafinu.1 0.44 VJC8tu h mm .5 0.0 2.28 0.6 80.30 28.65 13.4 3.6 31.2 5.8 30.16 0. odredenog promjera D.15 1.0 68. temperature smekSav8Dja termoplasta (JUSG.35 1.75 1.40 1.85 11.02 0.50 2.3 50.7 0.60 1.32 0.1 83.65 1.0 0.4 40.6.5 1.4 2.015 mm utisne 1 mm duboko u uzorak pri optereeenju koje imosi 9.00 18.30 15.30 0.36 0.03 N po metodi B.45 1.0 2.0 D= Imm h mm IHRD 0.7 35.0 2.80 IRHD 48. ~ se dubina otiska h koji odreduje tvrdocu IRHD po slijedecoj tablici.90 11.70 21.1986) Po tom se postupku ispituje u prvom redu tvrdoea (meke) gume i 10 IIIisoom dubinom h (mm) reliene kuglice.1 42.9 37.75 22.C 962 95.1 94. bridova 10i debljine 3.24 0. promjera krufnog pesJtb 1.40 14.1 2.55 1.000 :t 0.95 19.4. b) Postupak po medunarodnoj skali za tvrdocu za gumu IRHD (Intenu:rtiRubber Hardness Degree) (JUS G.6 32.8 92.9 30.7 K *-'i sillpritiska.15 J.50 14.15 17.00 11.45 0.3 0.2 65.22 0. a ukupna 5.7 41.s 98.81 N po metodi A iIi 49...12 0.20 32.3 97.1 2.10 17.0 73.42 0.2 77.2 2.25 2.7 1.9 1.60 1.2.05 1.143 .8 2.3 :.2 89'--" 88'87.20 0.0 23.5 2.1 1.40 0.0 .35 27.2 0.40 26.70 1.6 98.65 0.9 92":' 91.5 mm D=lmm D . dodatna 5.).00 1.6 97. a Z2 ilpitivanje kuglicom promjera D: za manju tvrdofu za veliku tvrdofu D=5mm h h IRHD IRHD mm mm - za osrednju tvrdoeu D=5mm D = 2. 335 .U IRHD: H = 70 IRHD .S2.5 mm h .90 1.8 36.14 0.6 58.po Upotrebljavamo ispitni uzorak oblika kvadratne ploace.15 33.85 20.05 1.85 2.75 1.26 0.9 71.3 N.2 52.6 2.1970) .0 0.75 12." 94.7 0.25 16.05 Primjer oznake tvrdoee po postupku Odrectivanje .3 56.3 N.25 29.6 33.30 1.6 93.0 60.55 0. transfoI-_torskom iIi silikonskom ulju i sl. .65 1.2 1.35 0.55 1.70 12.4 0.20 1.8 0.70 22.1 38.05 18.50 0. pri odreIspitne uzorke pri~mo na podlogu pritisnom plorom silom 8.6 87.6 85.38 0. Ispitni uzorak zagrijavamo u tekuCini (npr.4 N.55 13.3 2.6 44.10 0.3 31. 100 99.5 86. Odredujemo temperaturu pri kojoj se utisna igla.25 1.5 63.80 2.20 1.90 10.IRHD mm 100 99.4 13.10 2..10 1.06 0.

U homogenom materijalu nastaje jednoliko magnetsko polje. . ali se ultrazvukom moze prenositi mnogo veca energija.. Otklon magnetskog polja osobito je jak ako su pogrdke okomite na smjer magnetskog polja. tj. koju iskori~tavamo za ispitivanje materijala. Magnetsko je polje usmjereno uzdm predmeta te otkriva popreene pogre~ke. dok pogre~ke u smjeru polja na nj bitno ne utjefu. kako bismo mogli otkriti sve pogre~ke. eelik) premaiemo slojem rijetkog ulja (petroleja) kojemu smo dodali zeleznog praha te ih magnetizi. a) Za popreeno smje~tene pogre~ke magnetiziramo predmet pomoeo magneta ill elektrienog svitka. 1500A). U biti'on ima ista svojstva kao i fujni zvuk if = 16. strana tijela) ili sitne. Kombinirani uredaji omogueujo pregled na oba naana (desna slika). Nastat re mehanicko titranje . One re se pokazati iako su pod povr~inom.. on re se rastezati i stezati s frekvencijom napona. ramo. za oko nevidljive pukotine. Ako je predmet ~upalj. popreeno) magnetsko polje. ~to se oatuje u nejednolikoj raspodjeli Zeljeznog praha oa povr~ini i time se otkrivaju pogre~ke. Ispitivanje ultrazvukom Ultrazvuk je mehanicko titranje frekvencijom{> 20 kHz. Za ispitivanje materijala najCdre upotrebljavamo piezoelektriCni efekt kremenog kristala.. njegovu deformaciju zbog djelovanja elektrienog polja. Svaka nehomogenost u materijalo (~upljine. pri eemo se i zeljezni prah raspodijeli jednoliko.20000 Hz). IzloZimo li takav kristal djelovanju izmjenienog elektrienog napona. provlaamo elektriCni vodic kroz ~upljinu.ultrazvuk. . b) Za uzduZne pogre~ke ukljufujemo predmet kao otpornik u elektriCni vod kojim tea: jaka struja (200. Ultrazvuk dobivamo na razliate naane. .ISPITIV ANJA BEZ OSTECIV ANJA MA TERDALA Magnetsko ispitivlllQe ~ Predmete koji se mogu magnetizirati (sivi lijev. koje otkriva uzduZne pogre~ke. Suplji predmet mOZemo upotrijebiti i kao sekundarni namot transformatora pa time u njemu otkrivamo popreene pogre~ke (lijeva slika). Zato predmet treba ispitivati u magnetskim poljima koja su medusobno okomita. Ta struja izaziva okomito na svoj smjer (tj. uzrokuju otkloo magnetskog polja. E8~ - ~ ~ 336 . .

trosku itd. Po~u tih zraka mOZemo ispitivati materijal do debljine 250 mm. 2Ipitivanje materijala. koje se zasniva na svojstvu rendgendo zraka.Strojarski priruenik 337 . finostrukturno ispitivanje.an opliZamo bez ostetivanja materijala - pogreske u nutrini materija. se odbija. Wadgenske zrake.ana ih manje apsorbira. N~ taj .ODDultrazvukom) ne mOZemozapaziti rendgenskim zrakama.timo se uredajem u kojemu je !adgenska cijev pod naponom od 80. Ispitivanja rendgensklm zrakama ~enske su zrake etektromagnetski titraji valne duljine 0.dIaj atoma u kristalima i smjer osi kristala.pukotine.r od samo 10-3mm) za ultrazvuk su . Najmanji prekidi u materijalu (vet i zraCniraspor -. :3 .000 5 nm (= 0.skoro nepremostiva zapreka. ~dgeriske zrake.- . to la~e prodiru kroz ~ .obojna moe iznosi: pri 200 kV 60 mm Fe pri 80kV 40mmAl pri 230 kV 60 mm Cu pri 110 kV 100 mm AI l I - - - Ispitivanje y-zrakama y-zrake su elektromagnetski vaIovi duljine oko 0. i)' grubostrukturno ispitivanje.pomocu reftektiranog zvuka c debljinu predmeta. Pri ispitivanju rendgenskim zrakama slu. . ar ~ deblji materijaI kroz koji treba da prodru. koje izviru gotovo iz toeke i sire se pravocrtno. Energija rendgenskih zraka mora biti to veta. te -'u novije vrijeme. to -=-.. ~ .~ ~ ultrazvuk ihotkriva.Ako je dovoljno jak. Na tim se zaprekama ultrazvuk odbija.002 11& Znke vere vaIne duljine (oko 0. Sliku st~ je daju zrake dobivamo na fotografskoj ploei.:'""Ibzzmk prenosimo na okolinu prisnim dodirom kremenog kristala predmeta. Na taj naCin mOZemo. da se u kristaJima ogibaju i odbijaju. prodire do suprotne plohe predmeta (stijenke) iI8Ii .5 pm).2 do 0. upotrebljavamo .1 nm) nazivamo »mekim«. a one manje duljine »tvrdim«. ~je sivog lijeva ultrazvukom gotovo da ne dolazi u obzir zbog apsorpcije zvuka u njemu. da ih tvari manje gustoce slabije apsorbiraju nego gu&:e tvari. Time nam otkrivaju razw. St~ su rendgenske zrake tvrde. y-zrake dobivamo iz radija iIi mezotorija. i to za: a'. bacaju .tome je li tvar gu&:a iIi rjeda. 300kV (iznirnno i do 600 kV). -:5upljine. a osvetljavanje traje i po nekoliko dana. i tako otkrivaju njihove oblike.osobito fz izotopa kobaIta 60. Te su JOke tvrde od rendgenskih i stoga dublje prodiru u materijaI.loo je frekvencija zvuka vi~. koje dobivamo rendgenskim cijevima. koje se zasniva na svojstvu rendgendi zraka.3uorescentni zaslon Hi na fotografsku ploeu sjene rl!Zlicite jakosti. Kroz homogeni materijal prodire ultrazvuk veoma ~ Damna prodiranja ultrazvuka ovisna je 0 njegovoj frekvenciji i 0 r.. Najfinije pak pukotine (Iroje ustanovlju. P.. pre.).

Spektralna je analiza ogranieena na veoma usko podrucje uZarenog mjesta na povr~ini materijala. W po njihovoj tamnocrvenoj boji (brzoremi eelici!} Tvrdi metali imaju vrlo kratke iskre tamnocrvene boje. Cr. njihove su prikladne dimenzije 30 x 5 x 1 mm. S porastom kolicine C mnoZe se i za nj karakteristicne zvjezdice.01 % i manje. bez zvjezdica. Ispitivanje iskrenjem pri br~ju Za brzo. mozemo je primijeniti i na gotovim predmetima. Osjetljivost je toga postupka veoma velika i !la taj se nacin mogu ustanoviti elementi kojih kolicina iznosi 0. medutim. 80 pri brzini bru~nja 20. Za brzo ustanovljivanje pojedinih elemenata u materijalu sluzimo se raz1icitim postupcima karakteristicnih povr~inskih reakcija. Odgovarajuce spektralne crte ovise samo 0 kemijskom sastavu. Za ispitivanje iskrenjem upotrebljavamo polutvrdu brusnu ploeu velicilJl: zma 60. Za olak~je raspomavanja sluZe komadi za usporedivan~ toeno poznate vrste eelika. Meki eelici daju snop iskara u obliku buzdovana s rijetkim zvjezdicr ma. 339). U imimnim slueajevima pri analizi male kolicine nel!istoea i do I kg. Za odredivanje glavnih sastavina dovoljno je nekoliko grama materijala. Zato je taj postupak osobito prikladan kod manjih koncentracija. je po zutocrvenim iskrama. koje medutim otkrivaju samo sastav pov~inskog sloja. Ispitivanje iskrenjem ne mOZemo primjeniti na neZeljeme kovine i slitine. za odredivanje primjesa i nel!istoea potrebno je IO do 50 grama. sivoga i temperovanog lijeva te tvrdih metala sluZc" nam slike i boje pri bruknju. koje su karakteristiene za pojedini materijal (vidi str.. To. SpektraIna analiza t U uZarenom stanju atomi emitiraju svjetlosne zrake koje imaju za svaki element karakteristicne valne duljine. . Ako pak za spektralnu anaIizu izradujemo posebne ispitne uzorke. Ugljicni konstrukcijski eelici se mogu po iskrama razlikovati za svakilo. . Cr se u eeliku razazna. Spektralnom anaIizom mo!emo nadomjestiti kvalitativnu. Ni: W u eeIiku smanjuju broj zvjezdica unatoe prisutnosti C. .1 /~ C. a grubo. 0.ISPITIVANJE SASTAVA MATERIJALA Kemijska analiza Kemijskom analizom odredujemo kvalitativni i kvantitativni sastav materijala. Raspomavanje eelika i srodnih kovina po brusnim iskrama zahtije\'2 veliko iskustvo. Za nju dostaju veoma mali djeliCi materijala. a da ih time ne o~tetimo. 35 m/so 338 . omogucuje i anaIizu sitnih stranih primjesa u materijalu. razlikovanje pojedinib ~ta eelika. a u ogranieenom opsegu i kvantitativnu kemijsku anaIizu. dok "njihov intenzitet ovisi 0 udjelu pojedinih elementa u ispitivanoj tvari.

Slike iskara pri bruIenju Uglji~ni ~elici meki polutvrdi tvrdi Manganski Ner4ajuci ~lici ~lici Cr-W-alatni ~lici Brzorezni ~lici Tvrdi metali Sivi lijev Temperovani lijev 339 ..

0. za bakar i bakrene slitine za bakar i Ot-mjed: 109 amonijeva 'pcrsulfata otopljenog u loocmJ vode (otopioa mora biti uvijek svjefe pripremljena). .za otkrivanje fosfomih segregata: Oberhofferovo sredstvo . trosku. 12cm3 soloe kiseline(I. . 2. 5OOcm3 destiIirane vode i 5OOcm3 alkohola.otopine amonijaka da se prije nastaIi talog upravo otopi).. pOgre§ke u valjanju itd.za otkrivanje sumpornih segregata Bauroannov postupak: fotografski se papir (srebrni bromid) stavi kratko vrijeme u 5%-tnu sumpomu kiselinu. 20 puta) otkriva §upljine. i to uvijek finijim. . . Sredstva za jetkanje ovise 0 vrsti materijala i svrsi pregleda. . . mjehure. Za otkrivanje pojedinih sastavioa strukture mora se poliraoa povriioa jetkati.za oerdajuce kromne eelike: alkoholna solna kiselina. zatim 5 %-tna du§icna kiselina: 340 za magnezij i magnezijske slitine razrijedena alkoholna dU§iena kiselina. .5 g kositrenog klorida SnCI2.40). te konacoo najfioije polirati.za bakar. Na sloj pritiskujemo pomno oCi§Cenu bru§enu plohu ispitivanog dijela I do 10 min. Najuobieajeoija sredstva za jetkanje pri metalografskim ispitivanjima su: za celik . a potom papir kratko is~ remo vodom i konaeno fiksiramo u normalnoj fiksimoj kupclji (Na2S203). za olovo i olovne slitine otopina od 16 (iIi 8) cm3 du§icne kiseline (1. koja je ovisna 0 kemijskom sastavu i uvjetima skrucivanja te 0 naknadnoj obradi matenjala (toploj i hladooj). Metalografski pregl~ Makroskopski pregled (pri poveeanju do npr.0 g bakrenog klorida CuCI2. Ot-p-mjed i broncu: amonijaena otopina bakrenog kloridz (lOg bakrenog amonijeva klorida otopi se u 120cm3 destiIirane vode i dodz toliko. moramo povriiou pokusoog predmeta izbrusiti smirkom. a za tim oa staklenu ploeu sa slojem prema gore. 3 cm3 koncentrirane solne kiseline i 0. 30cm3 solne kiseline (1. Mikroskopski pregled (pri poveeanju do 1000 puta i vi§e) otkriva strukturu (raspored. Da bi struktura postala vidljivom. 1.4O). 8 cm3 koncentrirane du§icne kiseline.19). oblik i velicinu kristalnih zma). za aluminij i aluminijske slitine - I - - - najprije I g natrijeve luzine u lOO cm3 vode. . pukotine. 30 g Zeljeznog klorida FeCI).za nelegirane i legirane eelike: 2%-toa (za poseboe slueajeve 4%-tnaj alkoholna du§icna kiselina. .5 g bakreoog klorida CuCI2 (to se sredstvo moZe samo krat~otrajoo oddati). za austenitoe eelike: alkoholna zlatotopka (carska vodica) sastava: 8 crW du§ieoekiselioe(I. 16 (iIi 8) cm3 octene kiseline i 68 (ili 84) cm3 gIicerina.19)i lOOOcm3alkohola iIipakam~ ricko sredstvo: 7.

Sr.295 0.266 0.272 0.302 As.C Fea Fey: 91O.350 Takader: COp.318 Promjer atoma d 0. Rb. Tc.356 0. Promjena modifikacije . Re.javlja se pri odredenoj aemperaturi.320 Takader: Zr.288 0. Ta Dimenzija a 0.pretvorba .gere Unm): Kubna prostomo I centrirana reIetkD Kovina Fea Dim~ozija 0.C Fey .251 0.352 0. Ag.Tip: 882 .520 Promjer atoma d 0. Ba. Njeni najCe~ oblicl .320 0.405 Promjer atOIQ3 d 0. Coa Cop: 420 .495 0.248 0.C - - MD i In kristaliziraju kubno i ortorombno.473 0.407 0. npr. 341 .256 0. Ir Kovina COa Ti" Zn Mg Dimenzija a c 0. Ce.362 0.250 0.286 Kubna ploJno centrirana reIetka Kovina I"'" Fey NI Cu AI a Heksagonalna reIetkD Pb 0. Gd. Pd. Ru.Feo : 1390 .583 0.314 0.260 0. Rh. Os.274 :ID .294 0.252 0. Cd. Tip.262 0. Sb. Neke se kovine mogu pojaviti u vi~ kristaInih oblika modifikacija (pOlimorfizam).{. Te i Bi imaju kompleksnu kristalnu strukturu.286 Promjer aloma d 0. Tl T etragonalna reIetka Kovina ~'a - Sn Dimenzija a c 0.KOVINSKI MATERUALI KristaIDa straktura koYiDa Sve kovine u krutom stanju imaju kristalnu strukturu.250 0.b--/ :~ : Cr Mo V W 0. Pt. Au.C Tia .303 0. Nb.248 0.316 a Takader: Feo.292 0.

eutektik. odn.kristale mje§ance pine B u kristalnoj re§etki A. a u slueaju djelomicne topivosti samo .zasicenja. Komponente koje se medusobno otapaju i u krutom stanju stvaraju kristale mjeiance. uglavnom u malim kolicinama. nekovina iIi spoj. Slitina se do tog sastava sastoji od homogenih kristala mje§anaca (exin P). Potpune netopivosti nema. ali podrucja kristala mje§anaca (exi P) mogu biti tako neznatna (sastav kristala mje§anaca pri zasicenju gotovo je jednak cistoj kovini) da djelomicnu topivost mOZemo u tom slueaju zanemariti.komponente slitine. Kovinske materijale koji sadrZe nenamjerno dodane (npr. U slijedeeim dijagramima osnovnih binarnih sistema znaee: - - . Slitine nastaju od komponenata koje se u tekucem stanju taljevini medusobno otapaju. Slitine takva sastava koji prelazi granicu zasicenja (otopinska praznina) mogu se sastojati samo od smjese kristala mje§anaca. Eutektik E je sitnozrnata smjesa kristala ex i p u toeno odredenom omjeru. do odredenog sastava . ubrajamo u neeistoCe. Binarni sistemi slitilla (sistemi slitina s dvjema komponentama) Binarne (dvojne) sisteme slitina prikazujemo faznim dijagramima temperatura-sastav. Mnoge slitine tvore (pri najnizoj temperaturi skruCivanja) osobito sitnozrnatu smjesu kristala mje§anaca . svojstva koja ciste kovine nemaju. a inaee od heterogene smjese kristala (ex. A i B . E . t (oto.PiE). ex i p . Sistem djelomicne topivosti Komponente A i B otapaju se jedna u drugoj samo do odredenog sastava (zasicenja). Slitinama nazivamo samo takve kovinske materijale kod kojih nekoj kovini namj er no dodajemo druge (kovinske iIi nekovinske) komponente. i to u slucaju potpune topivosti u svim omjerima (koncentracijama) sastavina. A u re§etki B). pri dobivanju) druge komponente. Slitina je sastavljena od samih homogenih kristala mje§anaca (ex).eutektik. -%8 E 342 . dok je druga kovina'. Legiranj~m postiZemo mnoga mehanicka i druga fizikalna.Slitine (legure) Slit i n e su sastavljene od najmanje dviju komponenata od kojih je barem jedna kovina.taljevinu. Sistem potpune topivosti Komponente A i B otapaju se medusobno u krutom stanju u svim mogucim omjerima sastavina.

Krista1na je - - struktura za obje modifikacije ista reSetka.C. Cisto ieljezo u fvrstom stanju kristalizira prema tome u dva oblika: Fea (koje obuhva61 krista1no jednake modifikacije Cl. Zbog male fvrstoee i skupog dobiv . koje saddi ma i nematnu kolianu ugljika. strukturno identiCiu modifikaciji fJ (nemagnetiCia).omafuje promjenu kristalne strukture y u modifikaciju 6. .A4 .910.ZEUEZO I NJEGOVE SLITINE Cbto zelJezo Pri zagrijavanju astog ieljeza primjeeujemo tri temperaturne (stojne) lOCke.oznafuje promjenu kristalne strukture fJ u kubnu plo§no centriranu re§etku..06%. namjerno dodani radi postizanja odredenih svojstava.40%). Ugljik ima najveCi utjecaj na nelegirano tehni~ko ieljezo. . - Tehni&o ieljezo Tehni~ko ieljezo saddi uvijek ugljik C i nematne primjese.. (elektro1iza!) njegova je primjena u tehnici nematna. veC u dije postotka snaZno utjete na njegova svojstva. a u y-ieljezu moie se otopili do 2.Fey izmedu 910 i 1390 'C. koju nazivamo modifikacijom y (neI118gnetiCia). Najvi§e iskom' . b) lijevano ieljezo sa C > 2. priliCio je mekano (45.06% (pri 1147 . njegovu izvanrednu sposobnost za magnetiziranje. - kubna prostorno centrirana kristaloa ~ 8 Totka pretvorbe. U a-ieljezu otapa se samo vrlo malo ugljika. a iznad te granice fJ (nemagnetiCio). a) kao ieljezo a fJ i 6). .C. b) kao y-ieljezo . jo§ i (stojnu) totku Al Prema sadIfaju ugljika tehni~ko ieljezo dijelimo na: a) telik sa C < 2. Totka pretvorbe A3 . T~te je astog ieljeza na 1534 . Modifikaciju ieljeza do te granice I13Zivamo a (magnetifno).55 HB). ~ N/mm}) i vrlo rastezljivo (50. Cisto je ieljezo pri temperaturi okoline (Fea) razmjerno veoma otporBO prema koroziji. . pi u procesu proizvodnje . u kojima odredeno vrijeme zastaje porast temperature (zbog unutamjih bista1nih promjena): Stoji§te A2 768'C (»Curiejeva temperatura«) omafuje temperatumB ~cu do koje je ieljezo magnetiCio. op 723 . koje je magnetiCio do 768 .C . toji .06%.stalne pratioce mangan (Mo) i silicij (Si) te ne-fosfor (P) i sumpor (S). nemagnetiCio izmedu 768 i 910"C (C izmedu 1390 i 1534 'C.C .C. - 8 Legirane vrste tehni~kog ieljeza sadrie j~ i druge elemente.1390 .C). male je fvrstoee (180. Pri ugrijavanju ieljeza. nemagnetiCio.

Strukturni sastojci u sistemu ieljezo-ugljik: ferit je kristalni oblik cx-zeljeza. . '/. f - ferit.30 % C) eutektoid zeljeza i cementita (0. austenit cementit ledeburit perlit graftt je je je je je rastopinski kristal y-zeljeza i ugljika (0. perlit grafit 344 ledeburit I Cm.03 I I 3 .L. a - austenit. 700.I ) 1201 HO ) ...900 20 Tvrdoo.30' '.6~ % C) eutektik u sistemu zeljezo-cementit (4.. 600 500 K'..primami i sekundami cementi' ..C (ieljezo-grafit) 153 1500 -I..... -:- " 1000 910 900 T 800 768 ...300 750 700.. . i C I I I I I V I+c...02 /0.C 6..ledeburit. p . perlit ////I..)o 35 60 10 ...perlit - taljevina. / '.69 '-P(f+-... sastavina (prosjetne I Mehanicka svojstva struktumih vrijednosti) Sastavina ferit austenit cementit. 2....Sistem zeljezo-ugljik Pune linije: metastabilni sistem Fe Fe)C (zeljezo-cementit) Isprekidane linije: stabilni sistem Fe .30 "IoC 6..80% C) kristalni oblik ugljika C./ ....J..53 a #' /f '/ a+ Cs ..801 0'9 . t+a lE 1 1 I I I 1+ a+Cs .69 1.06 % C) kristalni oblik ieljeznog karbida Fe)C (6..d.C J uoo :N 1390 I 1300 - : B "'" ""- f!J' t . ..I Pics . 38 . c" i c.HV 90 210 850 220 I postO(..! )0..s _.\1.too..burit 2..80 -.25 ferit 2 jI/'1'/////// ! t 0 0. (N/mm') 250..3 '-5 II+Cp .06 '...I I( P+js 2... r-. -t +'cp 1 320 . .06 r! .

On nastaje (bijeli lijev) pri skrucivanju taljevine sirovog ieIjeza u okolnostima koje sprijeeavaju njegovo raspadanje. a ugIjik otprije otopljen u austenitu. Ni. V. Lijevano se ieljezo sastoji od strukturnih sastavina obaju sistema: metastabilnog i stabilnog.poeetak . tj. koji sam sadrzi dio ugljika. izluet re se i pojaviti u perlitnom cementitu. Pri polaganom ohladivanju (iIi duzem iarenju) ieIjezni se karbid raspada. pri razmjemo brzom ohladivanju i u prisutnosti izvjesnih elemenata. . u kojem zrna grafita sadrie say ugljik (feritni sivi lijev). a samo se ostatak ugljika izlucuje kao grafit (perlitni sivi lijev). P).. (723°C) u perlit. Martenzit pri ugrijavanju iznad 200°C raspada i prelazi postupno preko struktumih oblika trustita i sorbita iznad 600°C u zmati cementit..2eljezni karbid Fe3C (cementit) u ieljeznom Iijevu ima metastabilan karakter. 345 i - .*) . Martenzit (prezasireno Ot-ieIjezo) je vrlo tvrd (~66 HRc) sastojak zakaljenog eelika. Ohladivanje velikom brzinom (3) sprijeeava u kriticnom temperaturnom podrucju (~ 550°C) raspad austenita pa se potife podrucje n~to stabilnijeg pothladenog austenita (~250°C).ta martenzitne pretvorbe sv akJ Austenit raspada pri polaganom ohladivanju (I) u grubi perlit PI' a pri briem (2) u fini perlit Pr.. M Ms r ~- tak * Time - Temperature - Transformation. Bainit je cvriCi i tvrdi (50. Sliku raspada pothladenog austenita prikazuje Bainov dijagram (»TTT-diagram. Pri polaganom ohlacfivanju raspada austenit pri perlitnoj temperaturi ..x. osobito Si (te AI. §to omogucava izotermni raspad (3') u bainit 10 10's Irf t (b). Cr. a manjom (3") iIi prvotnom (3"') 1 brzinom ohladivanja promjenu u martenzit (m). Pri potpunom izlucivanju ugIjika osnovna se masa sastoji od rerita.. a ugljik se izlucuje u obliku kristalnih zrna (listiea) grafita. alOO. Utjecaj brzine ohla4ivanja austenita DB strukturU Celika a-ieljezo nema gotovo nikakvih sposobnosti za otapanje ugIjika.60 HRc) od perlita. Pri djelomicnom izlucivanju ugIjika osnovna se masa sastoji od perlita. Taj raspad olak~va prisutnost nekih elemenata. i to u obliku rastopinskih kristaIa austenita.sv". osobito Mn (te Mo.Skrucivanje po metastabi/nom i/i stabi/nom sistemu ze[jezo-ug[jik CeIici se sastoje od struktumih sastavina metastabilnog sistema. dok ga y-ieljezo moZe prilieno dobro otapati. . Co. S).k I raspada austemta I 1 11 80 .

Celici jako legirani s Cr in W koji sadne vi~estruke karbide ("Iedeburitni relici«). ali ti celici pri vetim detormacijama a u hladnom neobicno otvrdnu i postaju vrlo otpomi prema x -I. Elementi koji suzuju austenitno podrucje Neki elementi stvaraju neposredno sa C karbide. Uz brzo ohladivanje pri kaljenju se ti karbidi ne izlucuju. Si. 15~ vet imamo na svim temperaturama samo a-strukturu 1390 . Ugrijani do austenitnog podruCja otapaju se u njemu polagano. Ti. Takve celike nazivamo "teritnim celicima«.' ne mogu se kaliti. istezljivost u hladnom I" I stanju manja je nego kod austenitnih relika pa zato pri Y ". Ti itd.. Austenitno je podruCje suzeno. Mo. otpomi su prema koroziji. 1390 Znacajna su svojstva austenitnih celika da nisu magne910 }' ticni. vrlo su tvrdi i veoma otporni prema habanju. 11 Karbidi tih kovina su znacajni zbog tvrdote i velikog utjecaja na polaganiju promjenu strukture relika. AI. 346 . Iznad stanovitog sastava y. Takve celike "~ nazivamo "austenitnim celicima«. austenitnu strukturu postojanu i pri obicnoj temperaturi.terit. Time smanjuju kriticnu brzinu hladenja potrebnu za nastanak martenzita (~to omogutuje kaljenje u ulju ili na zraku) te povisuju temperaturu postojanosti martenzita pri napu~tanju. U tu skupinu spadaju Be. W. Ni in Co.m. V. ni pri kojoj se temperaturi vi~e ne pojavljuje austenit. Elementi koji prosiruju austenitno podrucje U tu skupinu spadaju naroCito Mn. W. Cr. vet ostaju otopljeni u martenzitu. 3. Elementi koji stvaraju karbide ~ ~ 2. i to stoga ~to karbidi u isti mah sprecavaju raspadanje martenzita i zadnavaju tvrdotu (kaljenog) celika i pri radu na vi~im temperaturama (brzorezni relici). dodanog za legiranje.Utjecaj elemeoata DBstruktoru eelika 1. V._I-m habanju. Spreeavaju rast kristala i time podupiru nastanak finozmate strukture. evrstota i tvrdoca su im dodu~e razmjerno male. zadnavaju dakle raspad tvrde martenzitne strukture i na vi~im radnim temperaturama.I.) Austenitno se podruCje pro~iruje i postiZe temperaturu okoline pri odredenom sadnaju x (%) elementa. Mo. Cr. hladnom gnjerenju i manje otvrdnu. dakle. Slitine sa sadnajem dodanog elementa vetim od x imaju. Pri tome su osobito vaZni Mn. (Ugljik pro~iruje austenitno podruCje samo u ogranirenom opsegu. otporni su prema koroziji. naginju gruboj kristalizaciji. P. 910 1 Znaeajna su svojstva teritnih celika da se ne mogu kaliti.

. + + + + + + + + + + + + + + + + + + + ..- + + .+ + + - ..Josobnost 5!Josobnost za kovanje bnost za zavarivanje .- Jiposobnost za rezanje (alat) OIpomost pn:ma poptanju + + + + + + + + + + + + + U tablici »+« maci-utjecaj u smislu poveeanja odgovarajueeg svojstva :ita. utjecajima ORffia vatri za izvlal!enje - - OIpomost 5!.+ + + + + + - .+ Sposobnost za obradivanje + + + + - ..rstoCa (pri viim IaDpCraturama) + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + :Jiaamieka eYrstoCa OIpomost prema - tan..vanjc tog svojstva.. Dvostruki znakovi maCe :l8jaeaD utjecaj.+ + + + + + + + + + + - + + + + + + + + + - statieka e.- + + + + + + + + + + + ..+ + + Sastialost Z. ..- . a »-« maci smanj.. 347 .+ + + .+ .::una tilavost + .Utjecaj legirnih elemenata na svojstva ce/ika Svojstva eelika :1UtoCa T1OIdoCa '"8IoIno produljenje + + + + + + + ..

vidi str. perlitno-feritnoj strukturi takoder grubozmata. i gruba struktura u velikim otkovcima. - 3. Raz1iatim postupcima pri farenju postifemo izjednarenje kemijskog sastava i kristalne strukture. Zato je pa!ljivost pri farenju za kovanje osobito vama. Difuzijsko hrenje jedugotrajnofarenje relika pri visokim temperaturama.. Pri pravi1nom gnjerenju mora materijal biti temeljito prognjeren do sdi. To se farenje redovno izvadi veC pri proizvodnji relika.TOPLINSKA OBRADA CELIKA . koji se kovanjem ne mogu do sdi prognjeati.kao donja granica austenitnog poc) norma1.80 2. Oni mogu postati mnogo finijim gnjerenjem u toplom stanju. a sluZi izjednarenju nejednolike strukture nastale pri lijevanju. koja otefava obradu i smanjuje vrijednost proizvoda. napetosli Za legirane su relike odgovarajuCe temperature navedene u tablicama za relik. :tarenje ugljilnog (nelegiranog) Pri farenju relika vrlo su vame tempe&/ika rature strukturnih promjena: A3 (linija a) difta. ostaje pri ohladivanju ispod granice austenitnog podruqa A3u novoj. pove6mje filavosti..06 . valjanja itd.C odstranjenje unutamjih napetosti.zacija d) iarenje radi omeldavanja druqa.ijsko iarenje G-O-S u sistemu uljezo-ugljik. i AI (723. ZareDje CeIika Zarenje relika je postupak kojim relik grijemo na odredenoj temperaturi odredeno vrijeme i zatim ga na odgovarajuCi naan hladimo. pove6mje mekoee relika ill 0.) Kristali relika nastali iz taljevine primamom kristalizacijom ill narasli difuzijskim farenjem su grubozmati. Ijene struktume promjene.C za ugljifue relike) e) f. stanju ill nOIDIalizacijom. Gnjerenje dopire dublje pri valjanju i prdanju nego pri kovanju. koji se zbog odrfanja oblika ne mogu gnjeati. Z are n j e radi toplog gnjecenja (kovanja. prdanja. 348 . smanjenje veliane kristalnih zma. 2. b) iarenje radi kovanja 344) . Tu strukturn moumo nOIDIalizacijom uaniti finijom. Normalizicija Gruba struktura u reliClim odIjevcima. Grubozmata struktura nastala prilikom difuzijskog farenja mou se odstraniti gnjerenjem u toplom . 1.arenje 2a odslTanjivanje kao granica r¥pada austenita u perlit. da bismo time postigli u.

c) kod nadeutektoidnih ::Gature A I' 5.6(0). 4. Zarenje radi omek§avanja Stanovite VTSteeelika Zari'gO da bismo dobili C!eliku §to ~ stanju.et ZO'iIoperiiIi popuca. . Mek§e stanje postizemo: a) kod podeutektoidnih C!elika duljim grijanjem pred meta (2.. . Pri toj se pretvorbi stvaraju novi fini ~tni kristali. izazivaju napetosti u predmetima. 650. izvlacenje) itd. Xormalizacijom se pobolj~vaju svojstva cvrstoCe..L- a I ' ! [ I .C IT --- _A.zt roliko da se struktura upravo promijeni opet &85tenitnu.C i zatimpolaganim 8tladivanjem predmeta. koji se zatim pri normalnom ohlaIPo8ju na zraku raspadaju u kristale ferita i perlita.. va'jmje.: relik moZe ispravno provedenom normalizacijom opet popraviti. I 349 !I . hladno gnjerenje (kovanje. i to kratkovrijeme T . Unutarnja naprezanja u eeliku odstranjujemo la- ~ - 11 -1 .00 unutarnjeg naprezanja (oslobodena naprezanja iazivaju plasticne deformacije). Pregrijani se grubozr.1 .zadrZavajufinu strukturu i pri temperaturi okojar I Pri previsokoj temperaturi iIi predugom grijanju u austenitnom podrutju aisali bi opet narasli te bi korist normalizacije propala. . prikladnom za w:baniCku obradu. =.kojima se granica plastii:!nosti materijalasnizuje -.. .50.C temperature pretvorbe A3.lRdmeti vitopere pri ugr ija vanju sve do temperatura .pri eemu brzina daljnjeg ohladivanja nije osobito vama). . . 20 h) na Zl8j)eraturi tik ispod perlitne temperature AI' a zatim ohladivanjem (pri !mm brzina ohladivanja nije osobito vazna.8Ije polazi§teza ispravno kalje. Zbog tih se napetosti .. Ujedno je to . obrada rezanjem.. T "C 500 taljem pri priblimo500(.. ali mora biti jednolika). b) kod telika oko eutektoidnog sastava jednolikim ugrijavanjem predmeta iD perlitne temperature AI' zatim pOlaganim ohladivanjem na 600. bez opasnosti da se predJr.~ TIIII se postupkom C!elik zagrije za 30. Zarenje C!elika kolebanjem temperature oko perlitne tern- rad i odstranj ivanja unutarnjih napetosti Nejednoliko ohladivanje.

Time osiguravamo kasnije stvaranje martenzita.OO~~ ~80 "I. a za jako legirane /!elike za ugljifni &lik dovoljno je veC ohladivanje na zraku. Zato nikada ne upotrebljavamo sredstva za hlac. Posebni postupci pri kaljenju a) Prekidrw kaIjenje upotrebljavamo za komplicirane predmete. Ato zbog razliate temperatume rastezljivosti naprezanja i opasnost od pucanja. a kad se dovoljno ohlade (Ato osigurava nastanak martenzita). On nastaje pri daljnjem ohladivanju koje molemo izvditi na zraku (vidi krivulju 3" u Bainovu dijagramu na str. hladimo ih dalje u rashladnom sredstvu koje bla!e djeluje i time smanjujemo naprezanje. ugrijavanjem do 180. Prvo hlac. UgljiC!nii neki malo legirani /!elici imaju vrlo veliku kritiC!nu brzinu ohladivanja..1enje koja djeluju br!e nego je to potrebno. Temperature kaljenja treba za pojedine vrste T /!elika odabrati tofuo prema podacima u tablicaOC 1 ma. U tu se svrhu preporufuju uljene ili solne kupelji (najmanje V. Grijanje do tih temperatura treba da bude 11" OCjednoliko i takvo da prodre kroz cijeli presjek. Ohlac. - - 2. tj. ~ C postia samo hlac. 350 . pri /!emu se stvara posebno tvrda struktura (martenzit). Pri brzom ohladivanju pojavljuju se raz1ike u temperaturama na povdini izaziva i u dubini predmeta.h).1enje obavimo u solnoj ill kovinskoj kupelji pri temperaturi blizu Dad martenzitnom.1enjem u vodi. koju molemo .C kaljenja najmanje . Za dobivanje tvrde strukture kaljenja (martenzita) treba predmet ohladivati s temperature 723.kritiC!nom brzinom ohladivanja«.C (gdje /!elik joA ne gubi tvrdoeu). i to neposredno nakon kaljenja Go~ prije nego se predmet potpuno ohladi do temperature okoline). Velika UDutamja naprezanja koja nastaju pri kaljenju ublafujemo popuAtanjem ill napuAtanjem. Srednje legirani /!elici imaju takvu kritiC!nu brzinu ohladivanja da TemperalUre Icaljenja je molemo postia u ulju. Obi(!no kaljenje Kaljenjem nazivamo top1insku obradu brzog ohladivanja kaljivib /!elika s odredene temperature kaljenja (s podrui!ja austenita). b) Stupnjevito kaIjenje (termalno kaljenje) upotrebljavamo za komplicirane dijelove od legiranog /!elika.1ujemoih najprije u sredstvu koje brfe hladi. Za izradu predmeta koje treba kaliti odabiremo po moguClosti vrstu /!elika koja ima manju kritiC!nu brzinu ohladivanja pa se zato mole kaliti u rashladnom sredstvu koje bla!e djeluje.KalJeaje CeIika 1. 345).

S. .lljemo predmet s temperature kaljenja nepo8Cdoo u $Olnoj i kovinskoj kupelji na temperaturi iJIIbolj~vanja i zatim ga ostavljamo dufe vrijeme . A l- = = 7contrakclja = postotno p'rodulj.2. pri remu martenzit raspada u finozmate ~ture (trustit. 345).3~ Poboljhvanje ~a rn-store relika pobolj~avamoposeb. upotrebljavamo cementiranje. a onda jo~ pri temperaturi kaljenja za pougljireni povdinski sloj (4). 10 h za cementirani sloj dubine oko 1. b) plomenom acetiIena i kisika. L 351 . $Orbit)do zmatog cemen-. Posebnim postupkom pobolj~vanja ohla. .". wiIi krivulju 3' li Bainovu dijagramu na stt. U tekuCem iIi plinovitom sredstvu cementiranje je mamo traCe.6 mm koji sadrfi oko 1 % C. tj. koje mofe biti kruto (drveni ugljen s dodatkom BaC03).. c) visokofrekventnom strujom. i to sloj toliko tanji koliko je vi~ frekvencija. Povr~insko kaljenje Grijanjem posebnim naeinom kojim vrlo brzo ugrijavamo povriinu predg:ta do temperature kaljenja i neposredno zatim ohladivanjem (dok su dublji sIojevi jo~ hladni) zakalimo samo povr~inski sloj. Time postifemo tvrdu povr§nu. koja zbog unutamje indukcije ugrijava samo povriinu (skin-efekt).toj temperaturi ("izotermno pobolj~vanje«. Cementiranje (uglji~enje) Da bismo dobili na filavom (mekom) reliku osobito tvrdu povr~inu. S3 taj naan nastaje razmjemo tilava struktura ~ svojstva rn-store izmedu zaka- £00 500 600 'C 700 T Primjer poboljlavanja Rm RpO. 1. Na kraju predmet popu~tamo (5) pri najvi~ 180°C. 4.. farenje pri 870. aje78£a ostaje tilava. tekuCe (specijalne solne kupelji na bazi NaCN) iIi plinovito (CO).2 = l!vrstoca naprezanje lelilea te&nja "irainit)..?OSWpkom se sastojiod obimog kaljenja koji : ~tanja pri vi~im temperaturama (do 8O"'C). )zmedu oba kaljenja mofe biti ukljureno jo~ i medufarenje (3).Izborom temperature poptdtanja mofemo ]I8IIiCi sva feljena i meko menog stanja. Cementiranje traje u krutom sredstvu 4. i to nakon cementiranja (I) ga ohladimo i zatim kalimo najprije pri temperaturi kaljenja za meki relik (2). Potrebno brzo ugrijavanje povriine mofemo postici: a) potapanjem predmeta u solnu kupelj na temperaturi mnogo imad temperature kaljenja. 930°C u sredstvu za cementiranje. Nakon cementiranja treba predmet toplinski obraditi.

koji su neophodni za predmete s veam zahtjevima.0 mm debeo. 1100 HV (koja se naglo smanjuje prema jezgri predmeta~ Cijaniranje je nitriranje u posebnoj solnoj kupelji (na bazi NaCN\. Nitriranje Specijalne eelike za nitriranje zagrijavamo 10. ~to moze izazvati jake unutarnje' napetosti.. Time dobivamo 0. . Ako je materijal razmjerno zilav. Tvrdel i legirane eelike. Odatle dalje eelik postaje mekaniji pa ga zato mOZemo i brze zagrijavati. a) Zivini termometri se mogu upotrijebiti do 500°C (iznad 350°C u specijalnoj izvedbi punjeni s N2 iIi CO2 pod tlakom). I Celik se pri zagrijavanju rasteze. 352 . Osim navedenih instrumenata za mjerenje temperature. 530°C u toku I. . prirodno tvrd povr~ins1i sloj tvrdoce 900. temperature razlicitih dijelova predmeta. mozemo za jednostavmje predmete i s manjim zahtjevima ocijeniti temperaturu po boji uiarenog eelika (vidi skalu boja uiarenog eelika!). 500°C. OpCe upute za toplinsku obradu &Iika 1. Isto se tako u praksi eesto ocjenjuju' temperature eelika pri popmtanju u temperatumom podruCju od 200 do 350°C po 'oksidacijskim bojarna (vidi Ijestvicu boja pri popu~tanju eelika!)..PtRh (lO%Rh) do 1500°C c) Opticki termometri (pirometri) upotrebljivi su od ~OO°C do najvi~ih temperatura ...konstantan do 800°C Pt .3. b) Termoelementi za razIiCita temperaturna podruCja. npr. Boje koje odgovaraju pojedinim temperaturama popu~tanja vrijede dodu~e za vecinu eelika..se pojavljuju to vi~e ~to jCl! eeIik vi~e legiran. Temperatura zagrijavanja ! Da bismo postigIi ~to bolje rezultate toplinske obrade.. 0.NiCr (9%Cr) do 1000°C Fe . kod kojih su temperature ~to pripadaju pojedinim bojama znatno vi~e. Toeno mOZemo temperaturu odrediti samo razlicitim mjerilima temperature. no ne vrijedi za nerdajuce celike.: - CU . Zato celik treba zagrijavati to opreznije.125 mm tvrdoce 1100 HV. potrebno je ~to je moguce toenije postici temperaturu. Naglo je zagrijavanje uzrok nejednolike.6. dok se kod tvrdeg materijala pojavljuju pukotine. & 2. One. odredenu za pojedini postupak. 100 h u struji amonijakZ (NH3) pri 500°C. Zagrijavanje . 3 h dobivamo nitrirani sloj dubok. jer je toplinska vodljivost pri jacem legiranju manja..konstantan do 400°C Ni .1. u kojoj pri 500.. moramo zagrijavati polako od temperaturel okoline do 400. . . koji obradujemo (tanji sei ~iIjasti dijelovi i rubovi brze ugriju do vi~ih temperatura). napetosti se ublafuju plasticnom deformacijom i izvijanjem odn... vitoperenjem predmeta (predmet se »baca«). ~to je vi~e sklon pucanju. osobito alatne.

zOOgrega tada more izostati uvjet za tok odredenog xesa toplinske obrade.. 4. a popu~tanje).C (npr.Strojarski primrnik - 353 . Oni su veei u elektricno grijanim komornim :ima nego u pceima na plin ili naftu. prema potrebnoj brzini ohladivanja (vrsta relika!) Pri g~enju u vodi kaljenje veoma ovisi 0 temperaturi i gibanju vode. vodijivosti i 0 sredstvu u kojem predmet grijemo. Sredstva za zagrijavanje Ako zagrijavamo predmete samo pri niZimtemperaturama do 180..ako vodi dodamo natrijeve lufine . Naj~e upotrebljavamo: solne kupe[ji: za 770. . Ako temperatura mora biti visoka.NaOH. 900. (Rashladno se djelovanje vode znatno poveeava.C Ba02 za 600. Zato su ~peraturne napetosti pri zagrijavanju u kupeljima veee. koji mora biti potpuno suh. Otuda gubici materijala zOOgizgaranja. Pri osobito sporom hladenju ukopamo predmet u pepeo ili ga ostavimo u peei da se zajedno s njom ohladi..C nema znatnijeg utjecaja na brzinu hladenja.spreeavaju prijelaz topline. . Vafua je Yiskoznost ulja. .) Pri gaknju u ulju (repicnom ili mineralnom) temperatura ulja u podruc- - - ~ od 40 do 70..50) mm2fs.. To ovisi 0 debljini stijenki predmeta. Ako je pak grijanje predugo. Pri hladenju zrakom upotrebljavamo zraeni mlaz. koji .C treba da iznosi oko 16 (.C 1 dio NaO kovinske kupe/ji 1 dio KCI za 250. 6OO. 5. Ako je grijanje prekratko... lOOO. Potreboo je jako mij~je iIi mlaz vode da bi se odstranili nastali mjehuri pare. Oksidacijskom utjCCliju atmosfere pri visokim temperaturama najOOlje Ijegavamo zagrijavanjem u kupeljima. -- 14. ~to pri nifim tempenturama (manja filavost obradivanih predmeta) poveeava opasnost od vitoperenja i pucanja. ugrijavamo predmete veeinom u Zarnim :ima. ulje ili zrak.. 770. more se pojaviti Dbozmatastruktura i smanjivanje koliane ugljika u reliku. Trajanje grijanja Za toplinsku je obradu veoma vahlo 'i trajanje grijanja predmeta na edenoj temperaturi. koja pri 20.C 2 dijela Pb 1 dio BaCI2 3 dijela Sn 2 dijela Ca02 za 550.C Pb Zagrijavanje u kupeljima je brfe od zagrijavanja u Zarnim peeima. redovito upotrebljavamo mineralna ulja. 550. iIi pak predmet naprosto hladimo na zraku.3.C 3 dijela BaCI2 za 250. .C 1 dio KN03 2 dijelaKCI 1 dio NaN03 iznad lOOO. Sredstva za hladenje Za gaknje (brzo ohladivanje s visokih temperatura) upotrebljavamo vee vodu.. nutrina se debljih predmeta ne ugrije do Irebne temperature. U njima su izvrgnuti oksidacijskom djelovanju kisika iz zraka. njegovoj toplin.

GustOCa kg/m' SL 10 SL 15 SL 20 SL 25 1I 11 SL 30 SL 35 I " 1\ 11 " SL 40 . Standardni CvYstoCs savijanje odnose se na neobradene ispitne uzorke.5 20 32 20 32 uzorak izraden Pokus savijanja razmak simetrala oslonaca (min. mm 30 13 20 20 45 13 20 30 45 13 20 30 45 20 30 45 20 30 45 30 45 je ispitni Oznaka VIaCniposkus promjer obravlana cvrstoa denog Rm ispitnog uzorka (min.020 1973) - 11 I1 Nelegirani i malo legirani sivi lijev Promjer neobradenog ispitnog uzorka. u kojemu je ugljik saY iIi vea dio po cijelom presjeb izIueen kao grafit (C). Mn. PiS. 3.J2. Sivi lijev Nor m a I n e vrste sivog lijeva s Ijuskastim grafitom (ISO) (JUS C.06%). b) t v r d i (b ij e li) lij e v.) mm rstoa na savijanje (min. K<iir ina ugljika C iznosi obicno 2. 100 230 180 150 110 280 230 200 160 330 280 250 210 330 300 260 380 350 310 400 360 od poscbno 260 400 600 900 260 400 600 900 340 320 300 270 410 390 360 330 7200 400 600 900 460 420 390 600 900 480 450 - - 7350 600 900 600 900 odlivcnog 540 510 600 570 uzorka dcbljine 30 mm. a razlikujemo: a) si v i lij e v.5 20 32 12.) mm N/mm' 20 8 12..LUEV ANO ZEUEZO Lijevano zeljezo dobivamo lijevanjem sirovog zeljeza (C > 2. na .5 20 32 12...5 .5%. u kojem je ugljik po cijelom presjeku Ddredenom dijelu presjeka potpuno vezan kao zeljezni karbid (Fe3C)' Lijevano zeljezo sadrZi redovno osim ugljika jos i manje kolicine drugt primjesa: Si..5 20 32 8 12.5 20 32 8 12.) N/mm' .. 354 .

silikokalcijem AI.J2. produIj. postupkom Qijenja (vi~m temperaturom 'pregrijavanja) i cijepljenjem . si vi Hjev je: prema babanju . Sivi lijev s kuglastim grafitom dobivamododatkomMg(Ce.s velikim . Tvrdo6l HB Zmatost 240 280 350 400 450 380 420 500 600 700 17 12 7 2 2 140. = 140 . 150.. Cr...022 . ~to postiZemo promjenom sastava.5%) Si. 210 . As % min. izvrgnute babanju. Austenitni sivi lijev mou sadrlavati Ijuskasti grafit (Rm N/mm2) ill kuglasti grafit (Rm = 380 ..1974) Oznaka NL 38 NL 42 NL 50 NL 60 NL 70 Legirani a) otporan Naprezanje teeenja Rpo~ N/mm2 min. manje grafitne Ijuske i bolju osnovnu strukturu. B i j e Ii Ii j e v saddi ugljikpo cijelompresjeku vezan kao uljezni karbid. koje unosi u taljevinu klice: izlueujese kuglasti grafit (nodulami ill sferoidni ill duktilni sivi lijev itd. i cjepivana bazi Si. Upotrebljava se za valjke i dijelove... Vlabla I!vrsto6l Rm N/mm2 min.95 T K v a lit e t n i si v i Ii j e v ima manje ugljika.. a upotrebljava se za m1inskekugle. 180 Tmti 6jev Li j e v s t vr d 0 m k 0 r 0 m ima ugljik u jezgri izluren kao grafit.. 2. 420 N/mm2). Ca~ i dr... Nodulami lijev (JUS C. 36%) i ne~to Si.. Mo.. koja djeluju kao tllDjetneklice i pospj~uju sitnozmato izluavanje grafita). Ca).. 170. Cr. Qjepljenjem postiJlcmorn-stoa: od 300 . 400 N/mm2 (modificirani lijev). Cu.. 190.modificiranjem I'qepivima: ferosillcijem..40 0. Postot. koji dezoksidira taljevinu. b) austenitni i prema koroziji - otporan prema oksidaciji na visokim temperaturama dodatkom Ni (12 ... 180 200 240 290 300 feritna pretemoferitna feritno-perlitna perlitno-feritna perlitna Udarna Zilavost nodularnog lijeva NL 38 iznosi: KV = 12 J..60 0. mIaznice za ~trcanje pijeska i sI.). Ni.80 0..Sivi lijev posebnih magnetskih svojstava Oznaka ESL 10 Vlabla I!vrsto6l Rm N/mm2 100 Magnetska indukcija B u magnetskom polju H: H = 1250 2500 5000 10000 AIm B = 0. a u pominskom sloju (kori) vezan kao uljezni karbid.s manjim dodacima (do"" Mo. 355 .

..13 400 C Te L 45*... .35T B = 1. Magnetska svojstva temperovanog lijeva Tcmpcrovani lijcv bijcli cmi 356 H BrincUova tvrdo6l HB 150 A.13 370 C Te L 38* 15 13). .13 13). 9 9 12 9) . ..18 18).... Rm % HB mm mm N/mm2 B Te L 00 B Tc L 35 - - 340 5 3 3 2 10 5 3 3 Postol. ..30 B Te L 40 Crni ) temperovani 9 12 15 18 9 12 15 18 380 200 lijev VIafna Promjcr evt'sto6l Dcbljina ispitnog Omaka uzorka Rm mm mm N/mm2 4 .. 9 9 12 9).18 18 18).10 1.40 * Fcritni lijcv. Promjcr tvrdo6l evt'stOCa produlj....021-1958) Temperovani lijev dobivamo od bijelog lijevanog uljeza temperovanjem.20T 1..Temperovamilijev (JUS C.. % 8 12 140 5 250 = 2500 Magnctska indikcija B u magnctskom polju H 5000 10000Nm 1. 9 9 12 9). Dcbljina ispitnog Omaka uzorka A. Crni temperovani lijev ima nakeD tarenja u neutralnoj atmosferi crni prijelom (zbog ugljika izIul!enog u obliku grafita).25 1.J2.18 18 18). .15 . 15 13)..40 4 .. Bijeli temperovani lijev BrincUova VIafna Postot. Bijeli temperovani lijev ima nakeD tarenja u oksidacijskoj atmosferi bijeli prijelom (zbog oksidacije ugljika)...18 18 18). 9 9).. 13 330 C Te L 35* 15 13).. . -. 250 200 4 . Perlitni lijcv.. . .. produlj. .00 B = 1..40 4 .

obicne (ugljicne iIi malo legirane) celike za opee svrhe (masovna upotreba).8% i Si < 0. Pri veeem saddaju dodanih elemenata za legiranje moze saddaj Gb biti i nclto veei od 2. .30%.20%. Razlikujemo: .). =) plemeniti celici dobivaju se rafinacijom iIi rafinacijom i legiranjem u elektricnim peeima (>>elektroeelici«). AI < 0. V. W < 0. a jako legirani vi~ od 5 %.. V itd. Plemeniti se celici redovno toplinski obraduju. ~ !'::ana upotrebi: L konstrukcijski celici su ugljicni eelici (obicni iIi plemeniti) sa sadrZajem C < 0. Razdioba cellka Pmna postupku proizvodnje: z) obicni celici dobivaju se veeinom iz Siemens-Martinovih peci (»SM eelici«) iIi iz konvertera (BessemerovihiIi Thomasovih). Co < 0. Upotrebljavamo ih za izradu alata. ugljicni celici su one vrste eelika u kojima odlucujuci utjecaj na svojstva eelika ima ugJjik. Upotrebljavamo ih za izradu eelicnih konstrukcija. oni koji se namjerno dodaju da bi se postigla odredena svojstva). Co itd. malo legirani eelici imaju do 5% do- - - - danih elemenata. tJlatni celici su plemeniti ugljicni eelici sa sadrZajem C > 0.VRSTE CELIKA iIi i s drugim Celici su kovke slitine zeljeza s ugljikom do 2. Si.06%) iIi legirani (uglavnom sa Cr.10%. Prema sadrZaju: a.05%. Cr < 0.30%. PiS.05% Si < 0.). a upotrebljavamo ih redovno bez toplinske obrade. Sve vrsteeelikasadde . V < 0.05% Cu < 0. Ni. 357 . a drugih elemenata ima samo u kolicinama Itoje nemaju bitnog utjecaja. tj.05%. Mo < 0. :. legiranicelici su one vrste eelika u kojima odlucujuci utjecaj na svojstva eelika imaju legirni elementi (tj.plemenite (rafinirane) ugljicne iIi legirane celike za dijelove s veeim zahtjevima (dijelove strojeva itd. :. Celike koji sadrZe Mn < 0.6% iIi legirani (uglavnom sa Mn. sastavnih dijelova sttojeva. Mo.60%. Mn < 0.05% Ni< 0.6% jo§ ne smatramo cpanim.iz procesaproizvodnje jo§ i manje kolicine *. SadrZaj PiS gotovo je uvijek nepofeljan. Cr. obicni celici su nelegirani (ugljicni) iIi malo legirani. Mo.6 % « 2.80%. Si.06%. Ti < 0.). aparata i razlicitih uredaja. . W.06 %C dl:mentima.

. 44 .simbol na 2. 99 .. za simbol na 2. .. . Ugljitni i legirani telici s garantiranim sastavom Simboli na 1..ugljicrri b:lici s ogranil!enim . .320 1 7 690.slovnogsimbola C I osnovne oznake od b:tiriju ill petero brojfanih simbola dodatne drugih oznake dodatnih od jednoga oznaka ill vi~e slovtanih ill brojfanih simbola ~ Osnovna oznaka oznabIje vrstu b:lika: 1. 680 . . mjestu: oznaka drugog (po redu) jednostruko Element: Oznaka: legirane b:like brojfani je simbol 1..780 330 .480 9 890. (. . i 4.. . i 2.580 0 6 590 .~ ~ - Omafuanje VIStaee6ka prema JUS (JUS C. 350 2 790. smatrat Ccse najutjecajnijim elementom onaj kojemu oznaka ima vi~i broj. . . . . 79 . <::RN.002-1986)" Oznaka eelika sastoji se od tri dijela: C.ugljicrri b:lici s negarantiranom astorom 45 .ugljicrri b:lici s ogranib:nim udjelom neastoCa udjelom SiP te propisanim 80 . . C Si MD Cr Ni W 1 2 3 4 5 6 Mo 7 V 8 drugi 9 Pod najutjecajnijim legimim elementom razumijeva se onaj kojemu pripada najvea umnolak saddaja u b:liku (%) i faktora vrijednosti: Element Si MD Cr Ni W' Mo V Co Ti Cu AI drugi Faktor vrijednosti 1 1 4 4 7 14 17 20 30 1 1 30 Ako visestruko legirani l!elici imaju viSe legirnih elemenata s istim umnoskom. Si i Mn. . mjestu: oznaka najutjecajnijeg - legimog elementa legimog elementa. . mjestu : 0 Simbol na 2. 380 8 3 4 390.BO. X .9% jest 9. XXXX. mjestu: a) kod ugljicrrih l!elika simbol na 1.elici s negarantiranim sastavom Simbol na 1. Osim ovog standarda telici se po JUS-u omablju posebnim oznakama (npr. Mr. mjestu oznabIje grupu minimalne viable ~tOCe: tvntOOl tvntOOl Simbol Simbol N/mm2 N/mni2 5 490. . . udjelom C.) mjestu oznabIje redni broj b:lika: o . MD itd.. mjestu: deseterostruka vrijednost maksimalnog postotka ugljika zaokru!ena na desetine: brojfani simbol za C = 0. 2. mjestu: 1 . . Simbol na 3. . 880 360 . CRY.) 358 . (i 5. - b) kod legiranihl!elika .CRO. .simbol na 1. .

i to santo u dokumeDtaciji u vezi s dobavom. . 2C. . . a dobiva se zamjeDom broj~rib simbola oSDovne broj~e omake b:lika odgovarajurom bojom. 2B. H. .29 30. . 7 . 69 70 . . . .003 .1957) . Po s e b De 0 ZDa k e mogu se dodati u pojedinaaum slu~jevima Oznaeivanje leliko u skladiItima bojom (JUS C. 6 IjuSteD. i to: .) mjestu oma~ju O. (i 5.39 40. Z. .. . V.BO. . .kemijski otporni i vatrostalni felici. . . i 4. 8B.b:lici koji nisu DamijeDjeni toplinskoj redni broj b:lika: - obradi. . uputama. o 8 kODtroliranohIadeD 9 obradeDpo posebnim 3 Dorma1iziran. .brzoremi felici. . . . S.799) . b:lici za cemeDtiranje.59 60. . . a izmedu dijelova omake za b:lik imosi dvostruku ~irinu obojeDe trake. D od a tD a 0 ZDak a oma~je stanje felika: o bez odredeDe toplinske obrade. Ta se omaka upotrebljava santo za poluproizvode. 80. K. . . 5 hIadno preoblikovan. 79 (201. Ne OdDosi e Dagotove ugradeDedijelove i DeUDosi e s s 11 crtere.fareDdo Dajbolje bradivosti. - - Dodatne su oZDakejo~: 2A. . BA. Neobojeni pojas izmedu :aka imosi poloviDU ~iriDe obojeDe trake. 699) (701 . 1 fareD.felici za automate. ugljiau i malo legirani aIatni b:lici.999) . .od dodatne omake koju aoe jedna ill dvije trake. oSDovne i dodatne - 359 .299) (301 . 89 (801 . .99 (901 . Oznaka felika bojom sastoji se od dva dijela.bru~D 2 . SiriDa obojeDe trake treba da je prilagodeDa veliani proizvoda. . . DO po lOgufnOSti treba upotrebljavati ~irine 5. 599) (601. 4 poboljhn. : 199) 20. b:lici za poboljhvanje. 899) . . . 2D. . .Simboli Da 3. 90. 16 mm. . . a dobiva se zamjeDom )roj~b simbola dodatne broj~e Brojl!ani simboli 0 1 2 3 4 Boja trakc crna bijela crvena naranfasta futa omake b:lika odgovarajurom Brojl!ani simboli 5 6 7 8 9 Boja trake zeleDa modra Ijubifasta smeda siva bojom. b:lici s posebnim fizikalnim svojstvima. 9 (101. 399) (401 .od oSDovne omake koju aDe b:tiri trake.

.007 - 0.0270..0562.009 :..05 0..22 0.20 0.045 0.009 0..0482.0561 t.0371.007 0.OOOO CELIK celici (JUS C.0645 - 0. .05 0.500 .0461 t..009 t..25 0.0481 t.0261..0362. t.900 1150.05 0.0471 t.0463 (.06 0.05 0. (. smireno spec.045 0.05 0...900 .0645 (.045 0.20 0.045 0. smireno nesmireno nesmireno smireno smireno spec. . 930 1150.05 0.045 0.007 0.05 0.0482 t. (.1970 i 1972) C p males.0562 t.007 0.05 0.. - 0.007 t...05 Upotreba Toplinska obrada i upotreba Omaka Kovanje ..25 0. .0463 t.. smireno nesmireno smireno spec.05 0. smireno spec. (.05 0.20 0..0563 t..007 0. <::.0000 (.045 0.0481.. .. (.. (.20 0.0361.0363 t...17 0.05 0.007 0.0361 t. 840 780.009 0..0563 (.007 0.17 0. 0.30 0.C Normalizir.05 0.17 0.05 0.0371 '.06 0. 860 810.. .0483 t.05 0.045 0.20 0.05 0. smireno spec.045 0.0462 (. (.007 0.0745 smireno 0.06 0.0362 t.06 0..045 0.06 0.0370 t.007 0.009 0. .17 0.C - za sporedne svrhe meki telik 900 .0261 t. S maks.15 0.900 1100.045 0.0271 (.0471 (.22 0.0483 1200.. 810 polutvrdi relik tvrdi telik vrlo tvrdi telik (.KONSTRUKCIJSKI Opci konstrukcijski Sastav (0/0) Omaka t.05 0.0545 t...0745 360 . smireno smireno smireno 0.50 0. N maks.0461.nje (.06 0.0462 t.045 .20 0.045 0.20 0.15 0. smireno spec... (. (.0271 t. (.05 0.17 0.045 0.BO.0545 (.045 0. smireno smireno spec.0363 (.009 0.045 0..05 0.045 0.0370.. Stanje = 0.0561.0270 t. (. :.0460.22 0..0460 t.. (.05 0.06 0. 880 830 .06 0.40 smireno nesmireno nesmireno smireno spec.850 850 .

.420 370. .) J' . .48 0...32 0.50.50.600 22 20 D = 2a <':. .0561 <':.1601 (. .30.35. UgljiCui koDStrukdjsld lelid 5 ganntlrllDlm sastavom (JUS C.S ~ 0.C % <':.036J <':.0482 <':..80 0.1300 (. .0483 <':. .80 0..1100 (.70 0.15 0. 361 .1958) Sastav.0.0645 <':... D . 500 Udama iilavost Pokus Postol.0.52.1501 0.10%. .0463 = la 260 420.B2.. Vlana vrstofu Rm N/mm2 330 ..BO.0460. . .58 0.. <::.35 0. . 0. . KV produlj. .60 0.0.1500 (.12. 0..1701 0.22 0.58.60 0.1209 (.30.35 . .0.14.kut savijanja.0. 0. a . .35 0.0745 <':.35 0. - - .. Svi ti relici imaju jD! Pmax = 0. ..0562 <':. .0.1700 0.48. 0.. 0.debljina Nelegirani retici za vijke i zakovice: JUS C.1974. 0.35 0.0261 <':...30. 0.. 0. .38 0.. 0..0.08.62. . % Si Omaka MD C Mn C maks 0..Mehanil!ka svojslVa Oznaka Naprezanje terenja Re N/mm' min..80 0. .50.. .25 0. .0.0000 210 240 28 25 D = 3a D = O.60 0..14 0.50....50.35 0.35 0. ..promjer pritiskivafu.0545 340 370 300 600.0461 <':.506 .0363 <':. Smax= 0.60 0.08.0.06%. 0.0.10. P +. 540 22 D 360 520 .. . . . . 850 15 10 a - - ispitnog uzorka. . ..18 0..80 Oznaka (. .0270. .. .25 0..0..1210 (.020 . . .18. 450 28 28 28 28 - +20 +20 0 -20 <':.50...0362 <':..80 0.35 0. .60 0.1101 (.0.0481 <':. .0471 <':.40. savijanja.0271 340. <::.1600 (. . <::.30.1400 0.0. .60 0..80 0...1211 (.500 22 D = 2a = 2a 28 28 28 28 28 28 28 - +20 +20 0 -20 +20 0 -20 <':. As (a = 180.60 (.<::.65 0.32.30.60 0.55 0. 0.42. .12 0.1302 Si maks.35 (.45 0.50. ..0462.06%..38.. % Sastav.1301 (.. . 0.30...720 700.80 0. .5a D <':.18.0371 <':. . . 620 500.0.35 (..26... .0.0370. 0. 0.35 (.0.0...0563 290 440 .

. .030 0..a 362 .040 0.18 0...40 0..20 0.promjer pritiskivata.035 I. RV {. I {.1979) Yrste: CRO.040 0. RV - - - (. 50 250 240 250 270 280 280 310 300 310 350 340 350 380 370 360 400 420 410 460 450 440 470 500 480 kut savijanja.040 0. % uzdut. nja' a = 180' D A..22 0.040 0.035 0.40 0. - debljina ispitnog uzorka.035 0.040 0. RO 250 {.50 0.45 0.50 0.. 480 390.0.. .040 0.0.035 S males. 630 500 . .040 0. 730 610.22 0.45 0.030 0..10. RO 500 {.40. RO 460 {. 0. .60 P males..osnovni relik CRY. RV {.90.. RN (.. 250 . 650 530.. 500 okoline) evrstOOi Rm N/mm' pri debljini do 50 mm 360 .5a 17 3a 4a 3a 4a 16 .35 35). . RN 460 0..030 0.420 ...22 0...502 . 560 490 . 1.5a 2a 23 2.040 0. 1..30 0.90.. Pokus savijaprodulj.50 0. RO 350 {..18 0.030 0.680 560 . .040 svojstva (pri temperaturi Naprezanje tetenja Re N/mm' (min.60.5a 3. D Postot.18 0.040 0. .040 0.1. .030 0. ... RN {.1.035 0. RN 420 {.16 0. .1.22 0. RN Plemenili i!elici (.RV 460 {.50 Mn 0. 0. relici za visoke temperature CRN . 1..5a 19 2.. RO 420 {.22 Si maks.18 0.040 0.040 0. . . RO 310 (...040 0.70.) pri debljini (mm) . RN {. RN {.16 0.23 0. . CRV.035 0. .50. . .40 0. RV {. 25 la la 24 2a 1.035 0.. 510 440 .770 a - - - 0... reliciza nisketemperature Sastav (%) Oznaka K va/iterni i!e/ici C males.BO.40 0. . .030 0. .. popr.40 0. 1.040 0. .. 380 .030 0. . . .5a 3.Sitnozmati konstnkcijski ieHk (JUS C.16 0. 250 250 280 280 310 310 350 350 380 380 420 0. CRN. .. 460 .50.10. .22 0.30 0.. . . RO 380 (.60 0. . . .23 {. RV {..1. RO 280 {..030 0.035 0.310 ..040 0.RV 500 {. .40 0. 280 . 0. 350 . . ..60..5a 22 2a 3a 20 2.16 16). RN 500 Mehanilko Oznaka 'CRO. RV {.

KV (J). Pri debljini ispitnog uzorka do 50 mm. temperaturi r:) -40 -20 0 48 34 48 34 48 34 48 45 62 41 55 38 55 38 55 41 51 41 48 41 62 45 58 41 55 38 +20 62 41 62 41 55 41 62 41 58 41 55 41 62 45 62 45 62 41 } } uzdutno popreroo uzdutno poprdno uzdumo poprdno uzdumo poprdno uzdutno poprcblo uzdumo POPrcQ1o 34 24 41 31 38 27 34 27 stanju.) Zilavost celika pri niskim temperaturama Oznaka telika Smjer ispitivanja -60 tR0310 tR0350 t RO 380 t RO 420 RO 250 RO 280 t RO 460 t RO 500 tRV310 t RV 250 380 . (Pri debljinama do 35 mm su pri temperatu- :l.i1avost. mm pr.Naprezanje tecenja celika za visoke temperature Oznaka telika 100 t t t t RV RV RV RV 250 280 310 350 220 240 260 290 320 350 390 410 150 200 230 240 270 300 330 360 380 Naprczanje tetenja R.(NImm').180 220 240 260 290 310 350 120 140 160 200 220 230 260 280 400 110 120 140 170 190 210 230 250 t t RV 380 t RV 420 RV 460 t RV 500 rama 100 i 150°C naprezanja tetenja Wa za 10 N/mm2.. Pri debljini do 50 mm i u Dorma1iziranom 363 . pri temperaturi (0C) 200 250 300 190 210 230 250 280 310 340 360 170 190 210 230 260 280 310 330 140 160 . t t tRV350 RV 280 420 t RV 460 - t RV 500 41 55 38 51 34 48 31 t t RN 310 RN 250 380 t t RN 350 RN 280 420 } t t RN 460 RN 500 pop 31 24 27 24 .

1300 1100.45 0.45 Mo 0.25 0.45 Mo 0.7480 C.45 Mo 1. 4321 C.45 Mo 0.25 Mo 0.25 1..26 0. .75 0. .50 0.4520 0.. .5420 C.40% Smax = 0. .Celici C. 900 800.. ' .50 1..5421 Si.45 0.50 1.20 0. 650 16 14 14 11 ' - 600.1100 1000 .1200 1200.7420 C.035%..26 0. 7421 C..045% i svi ostali celici imaju Pmax = 0.95 1.450 207 217 207 217 600 700 600 700 800 800 800 600 700 600 700 650 800 10 1000.020 .045%.15 1.15 0. 1120 i C. .. 1281 C.B9. .4120 C. 1220 C.25 1.50 1.1100 0. 4381 C. 4382 0..18 - - 131 146 146 300 360 360 500 .92 1.55 Ni 0.75 0.25 Mo l 217 0.800 700 . 1121 C.05 0.kaIjena vlacna evrstoea Rm N/mm' C.35% 364 .. .15.50 0.45 0.800 600. 1300 900.55 Ni 1.95 Ni 217 207 217 207 217 217 235 C. .10 0. .16 0.0.40 0.20 0.15 1. .20 0.1100 1000 . 1300 800..Svi nelegirani celici imaju jo~ 0. Si.50 Cr drugo Za- Jezgra . % Mn 0. .035% i Smax= 0. 1221 C.7481 C.30 MO 229 1.15.4721 C.15 0.20 0.55 0..4781 C.. 4320 C.17 0.15 1.tend za cementinmje (JUS C. .05 1. 1450 I 8 10 8 8 7 7 10 8 10 8 9 7 - C. legirani 0.16 0....0.75 0.40 0.. 1400 800..lka svojstva Omaka C Sastav. ' . 1220 imaju Pmax = 0. .75 0. .25 0.21 0.55 1. .15 0. 1300 800..15 0.15 0.95 - 147 1.1974) Sastav i mehani. 1100 1000 . 1400 1100..20 0..65 1.1120 C.. Navedene su prosjecne vrijednosti..1350 1100.

4382 I. 4721 .u peCi.C. k 850.472(t. .C. .7480 t. k -U solnoj kupelji 160. .. 1221 KaIjen!e jezgre ) . u -U ulju...1121 .z-na zraku.k 170.C 890..1220 C. .C .k - 810. v.. 210 870. 4381 Tvrdoea HRC. .. 4382 C. .830u.1120 C.5 47 39 49 41 48 40 50 42 49 41 52 44 47 39 49 41 3 46 35 49 39 48 40 50 41 47 35 51 41 47 38 49 41 na 5 44 31 48 36 48 39 49 39 43 30 50 37 46 36 49 40 udaljenosti 7 9 41 37 28 24 46 33 48 38 48 38 40 27 47 33 45 35 49 39 44 31 47 37 47 36 36 23 43 30 43 32 49 39 od eeone plohe (mm) 12 15 20 25 30 34 21 33 31 30 29 41 28 46 35 45 34 32 39 26 41 29 49 37 40 25 46 34 44 32 29 36 24 39 26 49 36 37 23 44 32 42 29 26 33 21 31 24 48 35 35 21 43 31 41 27 24 31 35 22 47 35 34 42 30 40 26 23 30 34 21 47 34 35 28 33 41 29 39 25 22 29 34 20 46 34 40 27 31 41 29 38 24 21 28 33 20 46 33 t.4) Hladenje: p. 4320 C. 7420 C.7480 t.800.2) Ugljieenje pri 900. 920 t..250 .870u. 950 ... 880 u.u vodi.C.3) Gdenje: v.4 520 C. 5420 C. . 7421 C.. 4320 C.5421 I I .. k 890 . I I I I I I I C..180 170... .C PopuAtanje .7420 t..4781 C. 365 ..840 u 150. 920 Medufarenje4) .. 900 v.180 150..4120 v..210 170.... 4321 C . Prokaljivost Oznaka eelika t.4781 t.7481 C... .210 840..Toplinska obradal)2) Oznaka :.1281 .850 . . Gomji i donji broj oznafuju granible vrijednosti rvrdoee. 5421 p ..C Kaljenje povriine3) . . U C.. 5420 t.7421 t.4520 t.. k 1) Kovanje pri 1100.7481 C. .. .4381 C. 4321 t.

55 0.65 0.22 217 217 217 217 212 217 217 235 248 248 217 217 235 217 235 248 640 600 680 640 600 680 780 800 1050 1050 680 780 800 800 900 1050 800 800 900 800 800 900 1000 1000 1250 1250 900 1000 1000 1000 1100 1250 13 14 12 13 14 12 11 10 9 9 12 11 10 11 10 9 - 0.56 0. 1330 t.4731 t.36 0.40 0.22 0.4130 t.05 1.65 0.75 1.65 0.5431 t.05 1.42 0.4781 t. A.65 0. su prpsjecne vrijednosti.0.22 0.55 2.55 0. C.4134 - - 241 217 223 211 217 207 207 500 550 500 600 680 450 550 800 800 700 800 900 700 800 13 14 15 14 12 15 14 0.65 0.65 0.05 1.75 0.45 0.48 0.1630 i C.25.35 0. t.75 0.035%.05 1. Omaka HB Rp02 min.B9. N/min2 N/mm2 t. 3230) imaju jos .05 1. 1530 t.38 0.75 0.021 . - Svi celici (osim t.34 0.75 1.4782 t.75 0.95 1. 1630 0.1680 t.38 0.5430 t.4738 t.65 0. za sve druge relike po 0.30 Ni - 0.045%.65 0. C..00 0.tend za poboljiavuje (JUS C.25 0.35 0.05 0.33 0.45 - - - - - - t.32 0.61 0.4132 t.4830 t.40 0. % C Mn Cr Mo drugo max.1331 t. 1580 t. .51 0.1430 t.1974) Sastav i mehanicka svojstva Poboljsano" Zareno I--Sastav.05 2.-" PmaxiSmaxsuzasvecelike C.42 0.1530. prod.55 0. 1330.75 0.4181 t.22 0.00 V Ni Ni Ni okoO.56 0.35% Si.65 0. 0.1731 t.05 1.38 Si - - - t.42 0.05 1.65 0.4733 t.50 1.50 0.22 0.22 0.1431 t.65 0.napr.40 0.34 0.33 0.5432 0.05 1.65 0.65 0.4732 t.55 2.90 0.50 3.4184 t.46 0. C.65 0.1480 0.35 0. 3130 i C.45 0.38 0.05 1.1531 " it ~I t.75 t.22 0.05 1.15 V 0. vlacna postot.4730 t.05 - t.4133 t.46 0.22 0.05 1.65 0.61 0.05 1.34 0.22 0.1780 t.20 0.75 0.1730 t.1730 po 0.4734 t.15 1.4180 t.1631 t.65 0.30 0.30 Navedene - - - 156 156 183 183 207 183 300 300 370 370 500 500 590 590 22 22 19 19 370 420 590 670 19 16 16 16 14 14 14 14 14 207 207 229 229 229 241 241 420 420 470 470 470 500 500 670 670 750 750 750 800 800 - 3130 3135 0.50 0.4131 t.22 0.65 0.46 0. tvrdo.42 0.56 0.61 0.28 0.75 0.46 0. % ca taenja evrst.05 1. 366 . 1430.

. . . 860 840 . ..900 830.. .. 4130 C..900 1050. . . 860 830 . .120 680. .850 C.720 680. 865 840 ... .720 680. 1531 1100.C Meto !arenjc Normalizacija Poboljanje. 890 840. . ..5431 C.. 870 830. 890 800.720 680.. 860 850... .1331 C. 1431 C.860 820. 850 1050 . . .. . . 4133 C. 4184 820. . . .C 650.870 - 850.890 840. ..830 820 .. ..C.. .. . 870 C. Popmtanjc nakon kaljcnja pri 550.850 1050. 1580 C. .. . .810..4180 C...860 830. .. .850 1100. 850 1050. ..900 850 .850 1050. . .. 4734 C. 700 830 .. 880 840. 4181 C. 865 C. . 3130 C.885 860..720 680. 855 830.. 4738 C... .3139 C. 880 820. . 880 820..880 845.850 1050. . 1730 C. 700 840. 1680 C.850 1100... .1530 C. 880 850 .. . . .... 860 1050.850 1100. 4782 C. . .. 860 840. .. . 4132 C. . .880 850.. . 860 . 870 830 .. . .C . 700 820 .. . 835 830 . . . 855 840 . ..850 1050.720 650 .. .. 4134 C... 920 840. .. . ... . .1630 C.. . kaljcnjc uvodi kaljcnjc u ulju . 890 .. . 4830 C.. 700 840 .860 820. . . a za produl]enje manje (vea:)..850 825.. 850 1100. .860 820. 4732 C. . .. .720 680.720 840. . .850 1050..880 830.850 860 . .. ... . . .4730 C.. 880 - 830. .700 .. .870 845..900 1100.. . . . 700 650 . . 1731 C... .700 650 . . . ..660 . 860 820. . 850 650.... .870 830. . 850 850 . . 4733 C.720 680.. .850 1050. 870 830 . 5432 850. ..850 650 .Toplinska obrada Oznaka Kovanje . 850 1050..... . 850) 850. 850 680.. ... . .. 4731 C.900 880 ..4131 C. 850 680. .860 830 . 880 850. .. .860 835 .860 835 . . . .. 860 815. 870 1100. . . .870 830 . .. . 890 870. 850 650 .1780 C.. ..720 680.. . 5430 1050. .. . 850 680. . .. ...860 830.850 825 .. 700 650 . . .720 680..720 680.. . . . .. . 700 1050.. . 870 830 . .... 880 860 . .1480 C. .860 850. . .. 850 1050.. 845 1050...720 680.910 860 . . .700 680.850 820 . 366) vrijcdc pri dcbljinama matcrijala 16. 880 840 .885 850.C 880.720 650 . .. .. .850 830 ... .. Pri manjim (v~ debljinama vrijcdnosti su za naprczanjc tea:nja i ~toCu yea: (manjc).. 890 840 .700 650 .840 830 .. .1430 C. 1330 C.900 840.. 850 650...C C. 860 1050 . ... .. .. Vrijcdnosti za mehani~ka svojstva u poboljbnom stanju (str.. 850 1050 ..880 840. 850 805 .. .50 mm.880 860. 4781 C.850 (820.. .850 1050. . 850 ..720 850 . 367 ... . 1631 C. 850 1050 . ... 880 840.

45 44 56 56 56 55 55 48 47 47 46 46 40 50 27 26 33 31 37 35 22 20 24 22 28 26 35 33 31 40 25 47 32 53 37 50 36 54 45 54 38 5] 36 55 43 55 45 31 39 24 45 32 52 36 48 34 53 44 53 37 49 33 55 41 55 44 n Gornji i donji broj oznatuju granitne vrijednosti tvrdoee. C.5431 C.C.C.5430 C. 4732. C.3139 C.C.Kaljivost celika za po.1 I C.4738 I I C.37 35 30 27 23 2] 20 40 55 52 46 42 39 35 30 27 25 38 21 35 32 30 27 41 38 35 24 22 20 33 31 51 48 42 39 37 34 31 26 24 22 44 41 37 35 33 30 23 21 20 53 521. 48 45 43 38 34: 30 28 27 59 58: 56 53 51 46 43 38 35 34 61 60 59 57 55 49 46 42 40 39 56 55 54 53 52 45 44 41 39 38 57 57 56 55 55 47 46 46 46 46 62 61 60 58 56 51 48 44 41 40 57 56 55 54 53 46 45 43 ~] 39 57 56 56 56 55 48 47 46. 36R .4133 I C. Oznaka eelika C.4734 C.4131.5 55 46 57 49 61 53 59 5] 63 54 59 51 52 44 57 49 61 53 64 56 56 48 57 49 65 57 59 51 58 50 57 49 na udaljenosti 3 5 7 9 54 51 48 45 . 4180 C.4181 C.5432 .4781 C.4830 C.4132 C. 4782 C.boljlanje Tvrdoea"RC.4733 I C.4731.4184 I .43 37 31 27 57 56 54 52 48 45 41 35 61 60 59 58 52 50 47 44 57 54 49 43 46 37' 29 25 61 57 52 46 49 40 32 28 59 58 57 55 50 48 44 39 52 51 50 48 43 40 37 34 57 57 56 55 49 48 45 42 61 61 60 60 53 52 51 50 64 64 63 63 55 54 53 51 56 56 56 56 48 47 47 46 57 57 57 57 48 48 48 47 65 64 64 63 56 56 55 53 59 58 58 57 50 49 49 48 58 58 58 57 50 49 49 48 57 57 57 56 49 49 49 48 od eeone plohe (mm) 12 15 20 25 30 40 37 33 3] 29 22 47 44 39. 4130.4730 C.4134. ].

0 I 1. 980 14 900 Tvrdota oitrirane Normali- Oznaka I Koyanje °C I 2arenje °C I ziranje °C C.- 1..57 1.. N/mm' N/mm' A. 4531 0.391.34 1 1.00 5..650 1 - I Kaljenje °C I Popultanje °C I 1 I Magnetskl lim za transfonnatore (JUS C.20 0.63 1.86 0.40 6.92 0'8611 I 1.40 1. K5. 720 860. 850 650.4739 / 1050. 4739 0.34 1.80 2.17 369 25 . 900 ulje 1050..02 0..57 1.87 0.1 0.34 1.930 870.33 1.93 . povrIine tet.01 2.15 V 248 248 U poboljlanom stanju naprez.00 0.. .> I!vrstota prod.. ..92 0.39 1. 4734 C.2 t. .80 1.1 ostalo j HB ! t..00 2..30 ' 2.70 1.87 1'36 1'55 1.87 0...34 1.30 2.660 850.. .2 Toplinska obrada ' .35 3. . 980 13 950 980.55 1 1.34 1. . 4734 0.2 t. 700 580.25 3. 630 1050.16..80 8.20 0.34 1.7 0.92 0..87 0. 3. .20 1.20 0.34 1.0 Ni 245 0.10 1. ....09 2.87 0.70 1.. 2. 1180 11 750 785 590 780.710 900. .70 4.910 yoda 580.40 1.5 0.Strojarski prirufnik .63 1.Celici za nitriranje Sastav i mehanilka svojstva l i Oznaka po JUS C er Sastay 0/0 Mo AI 0.00 .00 .63 1.. 850 680.1 0. . 850 680.70 MD MD MD MD 200 140 280 700 1. vlabla post...45 0.55 1. ...10 2.7. 0/0 HV 590 780.09 2.08 2. Rp.39 ..5 Transfonnatorski MT93 MT 100 MT 110 MT 125 MT 135 MT 145 Dinamo-lim MD 170 I Magnetska indukcija B (T) 40 1 u magnetskom polju H (Aim) 160 11000 15000 1100001500001100000 lim 0.4531 C.75 1.45 .08 2.55 1.08 2..55 1.020 - i elektrifne 1955) strojeve Gubici (WIkg) za B (T) 1.17 2.. .60 1.01 2. 880 ulje 580.75 2.17 2.20 0. 900 850.34 1..30 2.75 1.55 0.

% min. C. . 370 . 710 > 350 460.32 1.0..0.0. 3991 ... 1190} ni relik C...90.25 0.25 0. .0... 1.07 cementiranje 0.90 0.32 svojstva (pri debljini 16.0.42...0. 9 25 8 23 8 18 16 7 14 13 8 20 8 23 8 23 l . 3990 .10. .35Pb Postotoo produlj.18.05 do 0. .90.11 0. 3993 225 > 370 23 Toplinska obrada telika zaautomate pri cementiranju Mcko NormaliToplinska obrada Ugljirenjc Oznaka hrCDjC zacija Dakon ugljireDjaO .650. . ..60. 0.40 0...800 510.30 0. kup..1290 (zavure..24.505 Sastav % Si Mo do 0. .1190 C. 600 580 .32.20 C. .07. . 930 2.11 0..14.18 0. C.. 920 u sol.. 3990 0. 830 580.. 930 1.40 0.760 > 380 460. .. u .. .15 C.. 800/v.60.C .40 mm) Stanje hladno vureDO normalizirano hladno vureno normalizirano hladno vureno normalizirano poboljo hladno vureDO Dormalizirano poboljano hladno vureDo normaliziraDo hladDo vureDo DormaIizirano hladno vureno normalizirano hladno vuceDo oormalizirano Naprezanje teanja Re N/mm2 355 215 375 225 315 285 365 375 325 410 410 250 375 225 Vlaroa evrstoea N/mm2 460 . . .11 0.90 0. ..1490 C. .60. kaljcnje890. 1190 C.40 0.0. .. ..10. . . . 920/v..u mcduiar. 3991 0...26 0.1984) S Upotrcba P za max.0.0. .C 650.07 poboljanje 0. 0.0.40 0.25 1. 920 poputanje 150 (1 h) ° Gdcnjc: v 390 225 375 460. 1.30 0. ..0.08.C . .40 0.12. 730 640 . .740 > 370 C.890.0. .10.0. kaljenje770.15.90 0.1.24.25 0... C.14 C.710 8 C.08. .14 1290 1490 1590 3190 Mehanitka Omaka 0.0.07 poboljanje 0.25 0.05 . .710 > 370 540. .710 > 370 490.15...1590 C...740 480 ...39 0.620 u plinu 900.0.20. . .60. 700 660.C C.15.10.00 ..3190 600....1.780.07 cemcntiraoje 0.. .0. 3993 0.BO. 680 C. .50 0.. .u vodi.0.0. . .3190 C.0. 700 u prku 850.0.05 do 0..0.90 0.. . .40 do 0... .10. .. ..0... 0. 1290 . . .10. .Celici za automate (JUS C.30.u ulju.u C.50 0. .12 0. 0.18. C. 0.07 cementiranje 0. . A. . . . .. Omaka C C.. .

890 840 .C Meko tarenje .50 t.. 245 255 255 255 248 241 naprez. 1590 650 ...05 - 0.. N/mm' vlaa. 1370.za poboljlanje PoboljAanje* Omaka Meko farenje . 880/u 830 . 1570 1320 .1973... 1320 ..C Norroalizacija .'<: '§ 0 6 0..551 Sastav i mehanii!ko svojstva Sastav (prosjeroe vrijednosti) % C Zarenje PoboljAano Omaka tvrdoea HB maks.. 1490 650 ..51 0....60 1.0...C poptanje .. 2430 0.30 0.... 670 530 '" 670 .25 0. 1370 ... 850 640 .65 0.85 .65 0... 371 . 870 t...15 - - 255 1130 1130 1130 1180 1180 1180 1130 1320 .85 t. 4830 0. u .. 4830 } 1100 .C 530 . e Q.05 0. 860/u poptanje .C t...45 1..u uIju.... tenja Rp. 2330 t..90 Toplinska obrada Omaka t..55 1. 2133 t. 680 850 . 860/u 350 .za lance: JUS C. 680 830 .. 2332 t.u vow.. 2430 1050 ... * Celici.C Norroalizacija .85 - 0.. 860/u 350 ...C 860 .85 t. 4332 4230 t.65 0.25 0. 1370 . 2133 t.. 6 Si Mo Cr V .50 0.67 1.. 4230 0.. 2332 t. 880 830 . 550 t.. 850 640 . 870/v aIi 850 . 700 t.BO. 4332 0..507 ..BO.. 1570 1570 1620 1620 1670 1320. 1570 - 6 6 6 6 6 Kovanje .. Celld (JUS za oprage .C PoboljAanje* kaljenje ..60 1....1984) C.Toplinsko obrada i!eliko .a rn-stoea Rm N/mm' -0 . 700 * GaAenje: v gaknje OC 840 . 550 * GaAenje: u - u ulju.64 1. 2330 } t.za automate - .30 0... 860 830 .55 0.85 1..

0147 i <::.za opCu upotrebu.0147. 380 .50 0. N .fO O.050 0.za duboko izvlaeenje.a oo-stoCaRm N/mm' 300 .e vrijednosti.30 0...50 : 0.B6.. 550 Postot. .011 .~40 0. .030 0.01O .420 320 ..030 0.~5 0.0145 .B6. maks. % 25 23 16 10 5 3 2 } Upotrebljivost ) izvlaeeDje izvlaeeoje !tancanje probijanje Skupina A Z8N 0maJea ticc. 0145 t. Tvrdoea tDja C Mo P S A.1980) Vueena lelilna iica za posebne svrhe (JUS C.1977) Sastav(%). Z8U VaIJ.45 0.. maks.050 0.025 Co 0.0maJea.~8 0.040 0.0148 .. .za veoma duboko izvlaeenje IIJadDO vaIJme CeliCDe trUe od malOUgljiClOg jjelika (JUSC. maks. .... 400 550.1980) 372 . .0145 do <::.B6. <::.BO.050 O.015 er } 0.95 ..58 O. ..040 PZ90 I 0..neumireno.~40 . 0.016 .1967) Vrste jjelika: (. 410 280 280 - - - .030 0.B3..CeIiCIIalea i (JUS C.521. U ..015 Ni * Vulena obilna lelilna iica (JUS C.~8 0.~40 0. 650 >600 . C Si Mo PS drugo O.018 . (. <::. prod.~5 O.0148: dodatna oznaka N: neumireoo Pri <::. N/mm2 N/mm2 0/0 HRB HRJOT 0. Sastav(%) oo-stoea produlj. . 0146 t.0148: j~ i dodatna oznaka SU: specijalno umireno Upotreba: <::. 500 280. Al.umircno.0147 . 280 250 220 200 . R.12 0. Z22N PZ12 . <::.B4. 500 450 280 .030 t.20 0.440 400 .050 O.za izvlaeenje. 0148 - .0146 .~O O.0148 VIaa.45 0.15 0. Rm maks.040 0. IIJadDO vaIJani CeIibd Bm od malougljiClOg jjelika (JUS C.~40 0. Naprez. Z22U O. ..60 0.040 B O..1980) Vueena lelilna iica za op'"ge (JUS C.0146..10 0.. Prosjea.a Postot.501 . Dopunska 0maJea Hf28 Hf30 Hf32 Hf40 Hf45 Hf55 Hf60 Stupanj tvrdOCe meko ojai!ano 1/8 tvrdo 1/4 tvrdo 1/2 tvrdo 3/4 tvrdo tvrdo (..22 O. 360 28 32 36 65 57 50 60 55 50 Pri <::.1978) VIaa.08 0. 0147 t.

7100 C. . 700 Normalizacija DC 900 .. 750 360 520 .850 1100..0.1.04 0.021 .04 0.35 0. 1215 C..0.1...50 Sve vrste felika le skupine 0...900 910. N/mm' % Nlmm' min.. . Postot.700 680 .22 ...36 % Mn min. .- 1100.5 0. ..04 svojstva Naprezanje lefenja R. Naprez. .7400 0. 780 910..1212 C.940 - 650 . .05 0.. .10. . min.0. .35 0.04 0.1964) Sastav.40 do 0... .850 1100.05 0.17 do 0... 540 22 147 440 . .. 700 650 . .1965) Sastav (%) Oma... 240 350 .0 0.45 0.40 0. 550 550 .0. .0.55 imaju P .. 570 22 20 186 440 .35 0.22 Si 0.17 do 0..40. ..7100 0.10..35 0. 650 300 400 650. (JUS C.40.. . 960 z - - 660.I213 C.. .80 C. Vlaena Ieb:nja R. Si Postot.7100 285 295 C.15 Mehanilka Oznaka - - 0.0..0. ...CeIici Z8 valjane djeYi propisanih mebanifkih svojstava Oznaka C C.50. DC popuJtanje DC - 340 . 720 680 . . .. .022 .1214 255 206 186 157 137 128 108 255 235 206 275 255 235 245 235 226 naprezanje tefenja 186 177 167 216 206 196 216 206 196 i ~rstoCa razabiru 20 235 200 186 pri temperatuti "C 250 300 350 400 167 137 118 108 Nlmm' 450 88 500 % min C. . ka C.602...7401 .0.05% teHd Z8valjanedjeYi za vi~ temperature (JUS C.22 do 0.1215 C.35 0... 0. 590 se iz lablice na sIr.0.A. ..15. .1402 C.0.04 0.10. .1214 C. 373 . Omaka Oblikovanje u vrum DC kon oblikOV..7401 265 Vremensko ..0. 720 730 .20 0.0.25... 930 C. . 0.50 Mn do 0. .04 0. . . 0.18 C. . 0. 780 z hladenje na zraku.7400 C.35 0. 570 176 440.0. .10.35 0.850 1100..B5...10..05 0. 440 25 Toplinska obrada brenje na.40 do 0. Vlaen& fvrslota Rm prod. . .40 = 0.1 0. 940 z 900 . ..7401 do 0. ..05 - - C. . 620 is. N/mm'. .. . ..2. .9 .0... 0.10.12.05%. .. 450 260 450 . C. 21 440 ..40 0..0.10.... Inls.1215 C do 0.700. 25 21 17 12 22 .15.850 1100.3100 do 0. u hladnom DC 650 .7.40.10.35 0.. 1.50 0..850 - 870. ..0. 1502 C.45 er Mo P males.' fvrslota Rm produlj A. .0.7400 C.B5. .35 0.15.1214 C. 375. POboljAanje kaljenje.

. pri 650 .3 43.15 < 0. - U telici t.0 42.. t. 1204 t.30 3133 0. As % 25 22 21 18 19 21 20 400 175000 .30 1.5 13.-u telikt.1206 C.35 > 0. 570 300 185000 Post.5 a 35 D = 3a 42 D =3 a 42 D =3 a .CeUkzakodovsld1im Sastav i top/inska obrada Omaka C Si Sastav (%)' Mo Cr (JUS C.050% PiS. .05 < 0.7 40.940 }600.. t.2 43.650 }550 . ..1206 t.1 .14 0.1204 t.490 430 . . .8 34. 440 400.940 890 ..45 1202 1000 880..35 > 0. 620 600..B4.6 39.16 0.5 49.8 48..940 °Ci popu!tanjem Naprezanje terenja R. 3105 t.9 31.50 1.promjerpritiskivaea.30 3105 0. .40 < 0.. 520 510.0 48.50 < 0...910 .2 43. . 7400 34..1 39.. 720 0.3 47.kut savijanja.3 pri temperaturi °C 300 400 47.9 45.. t. .5 40.1202 t. .3105 54. prod. W/mK 200 50.4 44.3 53. N/mm' Omaka t.30 1204 < 0.55 < 0..30 7100 0.4 39. .9 37. 880.5 44. 7100 t..60 7400 0.910 850 910.5 a 49 D = 2a 42 D = 2. . a .1 12.610 460 .1202 t.:1 t.2 48.22 < 0.D .. < 0.6 51. K) 374 100 200 300 400 500 600 11. t.040% PiS.5 a 35 D = 3.5 52.0 Toplinska vodljivost ).9 41.1 12.9 14.85 0. .2 500 40..30 0. t.2 100 52.55 0. napetosti °C t. . 3133 pri temperaturi °C 20 200 300 400 450 500 215 245 265 315 275 285 295 177 206 226 265 245 255 275 137 157 177 226 206 206 235 98 118 137 176 157 177 206 78 98 118 156 136 167 147 196 176 20 210000 Vlab1a tOCa N/mm' 340 .30 1206 < 0. 550 440 .3 44.20 0.7 45. 1202 do 1206 imaju najvi~ po 0. MehaniCka svojstva . a Temperatura Modu1e1asti~nostiE °C N/mm' debljina ispitnog uzorka..17 0. 500 165000 600 155000 Top/inska vod/jivost i temperatumi koeficijent rastezanja 0::-1 20 t.20 < 0.. .1 45. 720°C.35 > 0.25 0. 650 650 . 570 440 .9 13. 920 Zarenje za popu!t.7 53.ature °C Temperatumi koef.. .014-1977) Mo VmCa obrada °C Normalizacija °C 910.3 600 C. dmgi relici pa najvi~ po 7400pobo1j~vaseka1jenjempri 910..25 0.. t. . t.7 37.5 34. rastezanja a lUJII(m.4 Izmedu 20°C i temper.. 7100 7400 ZilaPokus vost savijanja KV/3 (a = 180°) J 56 D = 0.16 < 0.9 51.7 50.

C 420 440 460 113 91 72 42 74 57 127 100 158 103 79 59 89 67 48 135 107 82 92 69 51 200 156 121 75 136 103 119 89 65 Temperatura .' C...1206 C. 3133 hRm Imm2 R .1215 C.7100 C..110000 R:.Vremensko naprezanje telenja i lvrstoea Vremensko naprezanje postotno produljenje 10/0: tecenja Rp!/.1214 C.v 200000 h Oznaka eelika C./10000 R:.. 3105 C./10000 R../200 000 R ./100000 R./100000 R./10000 R..../10000 R./200000 R . 1204 C.II 00 000 380 164 118 229 165 145 R.1202 C../10000 R:.IlOOOOO C...v 100000 h Rm1200000 ./100000 R../10000 R.IIOOOOO R./IOO000 R./lOOOO v 10000 h Rm/l00000 .7401 R./10000 R:.. je naprezanje koje izaziva lom: R./10000 R:./200000 R ./IOO000 R.. je naprezanje koje izaziva trajno Rp1/l0000 Rp1/l00000 Vremenska -v ./100000 R..v 100000 h - 10000 h Cvrstoea Rm/./200000 460 199 147 279 211 193 227 167 338 252 229 400 136 95 191 132 115 167 118 250 177 158 480 166 107 228 143 121 192 133 284 190 167 179 130 240 184 170 Tempera!ura .C 500 520 540 132 99 71 74 46 28 86 177 127 93 59 38 74 45 28 157 122 90 70 46 98 172 230 125 137 94 61 115 76 47 119 147 94 103 78 58 157 123 196 142 78 108 128 95 68 480 53 30 75 42 33 63 38 90 53 44 560 500 520 38 21 54 29 24 49 39 29 22 69 54 39 30 32 26 580 600 ./200000 64 30 86 40 31 73 41 95 56 47 57 30 74 41 33 44 23 59 29 24 375 . 7400 R .II 00 000 Rm/10000 R.

20 17.0 + Ti 205 500.. 750 35 Prokron 11 ex. Gaknje: Boje popu~tanja za te eelike ne vrijede (vidi str.4583 e Cl. . 750 650.. C.15 13.. z..950 14 600 800 .08 13..... . 4170 do C. .4170 C..750 1050.700 16 Prokron I 0.750 35 Prokron 11 spec."<: Zr:::. ..5 12. .20 13.4582 C. 0. Cvrstoca pri viIim temperaturama Cvrstoea N/mm' Oznaka 20 C. 1000 u. 700 40 0. evrstoea Zelezama Si.. 720 . N S Vlaena . 1150. 0.5 Prokron 12 205 500 .iNs z . Austenitne ~elike (C. 750 700.0 Mo + Ti 225 500. 800 16 Prokron 3 0. . . 750 35 Prokron 11 Nb 0. 4583 u ga~enom stanju. .1030 u.0817.4171 C. 950 14 Prokron 2 spec.0 11.5 2.5 2. . 750 Zarenje °C 750. . 700 45 + Nb 205 500. 4570 100 700 700 200 650 650 300 600 600 pri °C 400 550 550 500 500 500 600 340 340 700 240 240 800 65 65 . }750 750 Toplinska obrada Oznaka C. 750 . .Z 950. 4172 C.u ulju.tend otporni prema kemijsldm utjecajima Sastav i mehanicka svojstva* JUS C...700 630 . . 750 . 1100. .. a gasimo pri 376 .4171 C. ..4171 C. . . 4570 C.na zraku.0 Prokron 12 Nb 0.0 Mo + Nb 225 500.800 750. Za eelike od C. ..0 10. 1150.10 18.Z 980. 1030 u.0 550 800. 352). 4572 C. 4573 C. .. 1100 °C u vodi. 4570 u pobolj~anom stanju... . za austenitne eelike od . .0 12.. . .0 Mo Prokron 12 spec..0 185 500 . .10 18. QC. 4571 do C.. . Rm C Cr Ni OSlo i"Q Ravne Mo c. 1050 u Popmtanje'" °C 700.o.0 10..07 18..800 750. 700 Kaljenje" °C 950. 0..4172 C. . 0.Z 1000. . 4580 C.400 550. . 4570 Kovanje' °C 1150.0 2.0 2. u ... 4583) kujemo pri 1150. .. .4170 C. . 4571 do C.512.08 18.4574 C. Polagano zagrijavati i polagano ohladivati.0 Prokron 2 0. 750 ..4172 C. 750 35 % Oznaka Sastav ><..0817.0 450 650 . . . N/mm2 .800 660 .

21.. 4970 1100.7 1. 2 b na zraku. 820') 700. 4270 Prokron8 0. 700 550 . .680 700 . 1.1100 685 880 .3 - .1150 N . 10 12 30 30 1. .5 280 N Vlatna tvrstoea Rm N/mm2 520 .60 1. . 4972 C.21. 1030 700 800.. .0 V. 820 820 .035. 860 Kaljenje2) 'C 830 .0 Nb.40 N.8 0..... . 750 750..\2 1.1080 1100..0 0.12 1.. . .0 20.0 4.4581 C. 720 700 . ..45 3.u " - ] Co o . .. .0 24. 12 14 5 10 10 .2) Oznake: »u« i »Z« znate gaknje u wju.50 .15 1.5 16. 750 - - C.0 1.0 1... 4973 X 10Cr AI 180. 1100 C. . 800 Toplinska obrada i upotreba Oznaka Kovanje Zarenje Ga§enje u vodi Upotreba postoj. 900') 1100. 1180 v Popmtanje 'C 620. 9001).850 C. 900.12 1. . .800 800 . 9501) iarenje 'C 680 . .0 Mo. . .. . .. . 4973 1100. odn... .1180 u.750 ') Ohladivanje u pepelu...... 1100 1500. . 4870 Prokron9 21-4-N 28-30-4-N 0.0 1.. 850 u 1000.5 25. .13. 4578 C. . postoj.4870 770.80 2. Ra zraku. 2331 4270 4581 4588 Kovanje 'C 1050. ne podnosi 377 .2 9.1050 u 1050..0 3.0 .2331 2Si C. 4578 1150. 1150. 4579 1100...0 X 10 Cr Al 13 0.... VatrostaJoi celid Sastav i mehanicka svojstva Oznaka po JUS C.0 20. "-.0 250 270 230 230 450. 4579 Zelezarna Ravne C Sastav % Si Mn Cr . "-. e Co 15 C:4970 Prokroni(j Prokronl9 Prokron 20 C.telid Sastav i mehanicka svojstva za ventile stanju) (u pobolj~anom Oznaka po JUS Zelezarna Ravne C Si Sastav % Cr Ni C. Takoder: 1.. .4 0. 0.. .u B Ni NE go oS AI ZQ::"2 1. 850 1500.. . .... C. z 1140. . . u vatri do 850'C podnosl postoj. 820 1140.850 - }postojan do 1200 'C }S austenitn. C. . 850 C. C. ..u vatrido 1150'C .0 C. Toplinska obrada Oznaka C. 1180 u. . 650 500 .0 - - o . 1. ..o oS drugo ZQ::"2 685 880 .') Ohladivanje 1 . .40N 540 9... 1130 980 ..5 0.0 0..0 18.. u vatri do 1000'C } S C.800 800 . . 4972 1100. 4588 C.0 0. .20 2. 800 550 .7 - Vlatna N"'S tvrstoca Rm N/mm2 f... telik. . 720 ..) 1100. . 1180 O. z 650.. .. .OMn' 600 950. 850 C..

. 3160 Oznaka Zelez. Zareoje" . Kovaoje. 374! Sastav i mehanilka svojstva (u pobolj~anom stanju) Oznaka po JUS VIama Naprez..3134 t. tetenja Rpo. 7431 t. 1050. 950 u. % V t. 7431 7432 320 360 dijelovi pamih turbina (osovioe...7432 u Ohladivaoje u pepelu.. prema babauJu .. N/mm2 % 1200.... A..C) t...oje: z .2 C!vrstoa Rm N/mm N/mm2 Postot..C 680. t...- . 7432 t.C .930 870.. . teteoja Rpo.. Austenitni relik t. Za standardirane vrste l!elika C.0 g. . 3160 1050. 7100 i C.2 N/mm 1050 350 VIana Postot. rod.u - ... .C 480.520 Popmtaoje g.na zraku. ..C .CeHd postoJ8IIi pri viSim tempentunma .. Ravne 2Mn 12Mn Sastav C I I Staoje relika Naprez.. .. 2 600. Popmtaoje .C u vodi. 660 900.u ulju. . Kaljeoje".900 u 600. 850 Normalizacija . 850 15 16 Trajna lvrstoca pri viSim temperaturama Oznaka 400 550 (~ Upotreba (do 530 .no rstoca Rm prod. A.710 .. CeHci .2 poboljAano 1..8 12.700 .. 3134.C 1 1 t. otpomi Sastav i mehanilka svojstva po JUS t... 7400 vidi podatke na str.C 900.850 i ~ l Zarenje . . 680 CC Normalizacija Ohladivaoje u pea. diskovi) Toplinska obrada Oznaka t. 378 . . O. 7431 0... .850 t.930 900.nje u ulju.5 1.. 3160 gasimo pri 1050 .850 660.C 830.1400 7 800. 730 1100..C 1100...1000 30 Top/inska obrada Oznaka Kovaoje . 800 700.. Mn 0.2 500 550 650. 850 700.

2 I 1. 720 690.720 na zraku.. . C % 0. J!Ofevi.1% V..80 1. . 1944 } 1.800 1000 . . . . . . C. 1840 1941 1943 1944 1841 1050. 690.45 0. t v rd i tclik za aIat koji treba da jc prilimo Md i odgovarajure tilavosti polutvrdi tclik za aIat koji trcba da jc osobito Md uz manju tilavost t. ...720 680 . . Nakon kovanja ohladivanje :tarenjc 3 . 200 "C.. 1948 . 800 C. 0... .800 v 65 65 760. 800 1000 . Toplinska obrada Oznaka Kovanjc. . sjcldrc. 810 0 760. 1948 .70 0.. .800 1050. . . .700 690.. ... . . . ... 1731 t...30% Si i Mn.720 197 231 180 190 1000 . 800 1050. .3 turp" t.. . C.720 690. t.C Meko tarenjc" tvrooa. 800 650.800 1000 . Svi ti tclici imaju najvik po 0. .. ..720 690 ". 850 t. Cclicit. . .. . t. .720 690 . ". 379 ..0" 1.ALATNI CELlCI UgUlCui alatDi Celid Sastav i upotreba Oznaka Zclczama Ravnc CK45 CK60 OC70 OC80 QC 100 QC 100 extra QC 120 OC 120 cxtra Kosc QCP 135 Sastav. 1944sadde joi 0. . . 10 b.. HB t. 1943 t. . tVrdo6t . C.. . 850 v 54 800 .790 v 760. .. . 720 690. . 780 v .C Kaljcnje (u vodi)".. 930 0 61 770 .. Popu!tanjc pri 100. pilc. . 800 v 64 65 760. 1531 1740 1940 1100. 1941it. ..svrd1aza drvo tekia za kamcn.700 650. .2. 1941 t..80 JUS Upotrcba kia.800 v 65 780. .. 200 200 210 210 175 210 65 . 800 v 63 770 . 850 1050.790 v 65 760. ddaIa za aIat mcki tclik za vrlo tilav alat t i la v i c Ii k za aIat za obradu mekog matcrijala til a vo. t.60 0.C IIRC 820 .: . t.. 800 1000. 1531 1731 1740 1840 I t. 1940 t. 1841 t. C. t.

.850 820. . . ... 880 .. .50 11. 820 800 .. 900 720.15.3 145V 33 1..15 0.1040 U.65 940. .250 100... . ...850 770.66 780.--Ozoaka JUS C. 1000 u.50Mo 0.4650 C.9 Ni - 1.. 1020 u.450 150.65 1000.4 2. . . .66 820 ... 450 150.4 1.lermalna kupka. .50 0. z 61. 380 .55 0.800 1050.LegiraDi alalni CeIki .32 0. . - - O..1020 u...7440 - 3.67 780 .850 700... hI..850 840. .850 760..400 150.1Mo - p Popu!lanje . . 58 950.. .. ...66 980.5 0.67 800 .45 . . 800 720.. z 44. .850 760... z 53. .C 1050 . ...20 0.41702 C. 400 150. .. . .70 1. 850 1100.5840 C.4150 C. 800 225 1000 .. .. . . .0 0..I.10 0. .. . 7440 C.. . 810 v 65. . 840 U 64. ...760 220 1050. 850 800.9 Mo C..1020 U. . 850 720.300 150..4141 C.4172 C..... .hIadenje pri kaljenju: v . 1020 u..--.C Meko wenje tvrd.800 1100.5 11.800 1050... 810 U 65.47702 C.. . .. . .. 760 220 1000 .C HB Kaljenje tvrd.70 0. 840 1050.5 12..0 14... . .. 47702 C..41704 Legirani alatni retici z a r a d u h Ia d nom Sastav 0/0 C 1... 5840 C...4143 C. 60 780 ..1 1..250 150.4850 C. . .760 220 250 250 250 250 220 225 225 250 220 240 230 ..850 770. 4750 C. 1 .ulje.6Mo 1.1020 u.. OCR 12 extra OCR 12 VM Prokron 3 Pronon 4 Prokron 4 ex Prokron 5 84NiV4 OH 49 Upolreba 0...voda.. .4145 C.66 950...45 0.67 840. 820 770.zrak.85 0.0 13.45 0.. 840 v 64.. ..800 720. ...8140 C.5 11.4145 C.880 1100.67 840 U 63. ..... 350 z Toplinska obrada Oznaka C.2 62.4650 C.41702 C.400 150.10 W ostalo Zelezama Ravne OCR 1 OCR 3 OCR 4 extra OCR 3 extra OCR 12 OCR 12 spec.850 770. .. 8140 Kovanje .67 940. { u ..I.4149 C.4150 C. 860 v 63.. 800 1050. ..4149 C. .15 1..4172 C..4750 C.. ..4141 C. .15 0. 950 u 64. .66 v 65.. ...0 13. 980 u.2 63.53 950. ... . .C 150. ..600 180.760 { { { 1050.250 150. ... ..450 100.740 1050.63 v 64.. 770. 41704 C..64 950.0 13.l 63. . z 52.. . .67 790.2 0.550 150.4143 C. 850 800. 850 800 ..z 53 .250 100..60 er 0... .l 64.3.1 2.0 1. :840 1050 .. . 840 1050.400 150. 4850 C..70 0. hI.' HRC v 64.0 V 0.58 990.65 1.. . 980 u. .

. . 6443 t.400 150..5 Toplinska obrada Oznaka t.u.67 820 . 6440 t. 890 u 61. .850 720... . .. 4844 :: 6443 t. 720 230 Kovaoje .0 0.0 2.750 1050..65 830.400 160...400 100. ...20 1.720 C..850 720.90 1...zrak....0 Mo Upotreba : "54 pir 2.68 ..10 0. .25 4. .65 u 5"6-..C hI. t. 4754 4755 4756 4835 4844 Meko fareoje tvrd.30 1. 6440 C.2 1. ..05 1. .rashladno v .. . . ..ulje. 381 . 6444 C: 6445 { 1050..30 0. .15 0. 870 250 1050..60 0.66 790.66 v 65. . t .. .. 980 z.. 6850 Zelezama Ravoe CRY CRV2 OA2 31 Cr V 3 OL 2 spec.. . 820 800 ....80 0.300 150.65 770. 860 780. OSIKRO 2 OSIKRO 4 OSIKRO sp..720 220 1000. . . 900 u 60.. 6842 t.0 Si 0.0 0..... 900 v 61.0 0. 6441 C.. 840 t 63..0 Mo 1.25 0. 830 u 63..850 720.66 800..:. u .750 250 220 C.850 690.60 Si 2. 250 t. .1 Mo 0.850 720.. . . 6441 t. 63 1000.0 0.9 Si. ..2 1..45 0.0 2..... 860 v 52.0 8.53 1.. .. ....66 780.Legirani aIatnHelici S8stav i upolreba Oznaka po JUS 755 : 4756 . .750 230 Kaljeoje tvrd..750 1050... 6840 t. .. OW5 C 1.t 62. 870 250 1050. 1....termalna kupelj. 64 890. . .2 1. ..2 Mo 1. .750 sredstvo: { 230 { 230 { 230 { 2.C 150.0 1. .' Popmtaoje .55 800..C 1050..10 0.. 6444 t.. 830 v 65. .. . 6445 t 3840 t. .400 150...1020 u 61. .. ..50 1...850 680. .10 1...C HB 1050.850 840 ..80 0.0 1. .20 0. 750 1050..1 1.64 860..0 0. t.1020 u 59.. 810 u 63..67 v 65.750 1050. 870 250 1050.0 0. ..60 0.550 150.... 6850 1050. 860.... . 830 800 . 830 v 66. . .2 1.300 150...30 { 270 . HRC 1000. .. ...850 830 .. hi.250 100. 4835 .550 100 . 6840 C....400 150. . .33 0. ...voda.4 Cr 10. 840 u 63.2 V 0. 860 u 64. 3840 1050. .850 720. 59 .65 u 64. .. 800 t 63. ..0 Mo 1..3 0.65 u 63.550 150. ...20 0.250 150.0 1..63 940. ..850 720... .900 840. . .20 1.67 760. 6842 C. 930 860. t.25 0.0 0.800 680 .850 720.50 0. ..5 5. 820 800...0 1. .65 760.850 720.10 za r a d u hi a d n 0 ID Sastav % W ostalo 1. t. 750 240 1050. ... Merilo Merilo extra OWl OW3 OW spec.. 300 100. z .

.80012501 800..810 1050.40 0..0 5. 56 . 57 750.. 5742 C..10 0... 55 u.0 Si 0.. . 1040 I { 1000..1040 z 59. 4742 C.9 5.4 1.. t 52. 474211080.. .....54 {1010..0 Si 1.. 9750 Zelezarna Ravne Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop Utop N Mo 1 3 Mo 2 Mo 4 Mo 6 extra 1 extra 2 1 2 33 Co 2 C 0. . 6450 C...1040 U 46.40 0.0 1. . .' tvrd. 1040 z 52.30 0... . HRC Popu!tanje . . .0 Co utopi..... 1030 1000. .55 0.35 1.20 0.680 C....700 {1000.2 1.0 Si 1. 1000 v 49.411. .700 1050.700 1080.termalna kupka.. 4758 C. .0 1.47 49.900 1100.50 {1080.3 1....32 0. 700 z 50.850 250 1000.C Meko farenje tvrd..zU 42. 4753 C.40 0..1040 { 890. 4752 C.. 8301 250 I { ~:~:::~~~ \U ~L:~~ { 980.0 Si 1. 4757 C. 4752 C. .50 1. 4758 C.. 900 960.10 0.1060 42.72 0..0 5.C HB Kaljenje .. 4757 C.. . . ...1 1. 900 780.32 Cr 1. 850 800. 1030 { 1050..850 1000... 850 670 .. 4751 C.. 6450 C. 63 450. 900 780.55 0.z t 47... 870 U 57.. t 54.46 U 1 ..30 0.1050 {1020.62 670.. 6451 C.. 1160 u..900 1100.0 3... ..7 Ni 4.....z t 49.. t 50. .840 250 250 250 58.. matrice tmovi. 1030 u. 700 250 830 ...850 800.. .0 3~ 3~ 3..0 5.0 Si 9.. .70 1...t 54.850 740. 561570 .36 0..... 5742 C.. 7450 C.. 4751 C..5 1.5 3.. 61 400. 382 .700 250 1100. ..830 1100.0 0.C hI...650 z 52 .7 Ni 0.. .. 53 500. 5741 C.50 Upotreba 1 drugo 0. . ..1040 890.30 1.. 4753 C.... 700 u. 760 250 1100.C 600..581400...40 0..0 Si 1.8501700. 5741 C..0 Sastav % ~ 0... 650 1000.. U. 1050 z 52.850 830.561550.. 55 1000.1050 t.. .211..50 0...... 83012501{ 1000'...53 550.600 1080..700 1010.uIje. .1160 42.8301250 u... 870 z 54.. ..5862 400.700 1020..0 2..50 0.3 1.. .0 5. 700 860. .Legirani alatni retici z a r a d u v rue e m SasWII i upolTeba Oznaka po JUS C. .. ..5 Mn 1.40 0.1060 u.65 0. t . 850 800 . z .46 500..7401230 C. t 60.58 1450 1100..25 1. 9750 1100... bl. . .zrak....5 0.. kokile Toplinsko obrada Omaka Kovanje .rasbladno sredstvo: v .. { 830..53 550.voda.1040 u.. 7450 C.6451 C.

.. . . osobito za nofeve i glodaIa (za grubu obradu) t..5 I 4. .65 540.860 780.0 11..66 550 .76118.. . 9880 I OSV I 1...C 800 .67 540 . 383 . . . . . Ga!enje u ulju. 9682 1 BRC 3 0. .. .5 I 5.9880 1230.0 14. 1290 1260. . .5 I 5.C 1150..7 11.. .7 11. 520 62. .... 830 tvrdoo HB 300 300 300 300 300 300 300 KaljenjeO . 570 64.900 1150.. 9683 1 BRU 1. .66 530 . . 6980 1 BRC 0. .C tvrdOOl HRC Toplinska obrada Oznaka Kovanje . . .C). . 9780 I BRC Mol 0..900 1150 . ..5 I 4.9 Mo-brzorezni telik za obradu kovina pri veCimudarnim opteretenjima.9683 C. . .550 . 560 63. 570 63..7680 C.830 780.65 1100.91 Co-Mo-brzoremi telik za najtefu grubu obradu gdje se posebno zahtijeva tilavost C.92 6.80118.25 9... glodaIa nofevizaobradu i kovina Popultanje . .810 870 .0 I 3. . . . .5 6..6880 C..014.1300 1180.0 5. 810 800 .90 6.6980 C.0 I 3.66 480 . 1240 1180.. .. ..900 1100.Brzoremi teUd v Upotreba W1 standardni brzoremi telik za sve VlStebrzoremog alata t.0 I vrlo optereteni alat.. 900 Zarenje .9682 C.. 1260 530. .C C.514.0 I 0...0 I 5.2 I univerzalni brzoremi najveteg ueinka gruboj obradi t..1250 1200. probija- a. . 7680 1 BRM 2 t. 900 . .5 I 0.0 I 5. .5 I 4. .900 1100. .560 63.011..580 63.9780 C.0 I 5. .. 900 800.. na zraku ill u termalnoj kupki (540. . 900 1100. 1310 1210. .51 Co-brzoremi telik za rezanje tYrdih materijala velikim brzinama 5 debelom Strugotinom 0.0 I 9.0 telik pri finoj ill C.1230 1250.67 540 . . 590 63. 830 800.51 jakolegiraniCo-brzoremiteIik za najve61opteretenja i za rezanje najtvrdih materijala 110. .5 I 3.

Oznaka teenja Re vrst.42 0. Svi odljevci moraju biti toplo obradeni i to: urenjem ranjem ili normaliziranjem i tarenjem na meko. 0401 27 CL. 590. UgljlCni (nelegirani) cellCni IIjev Vla. 890 880.50 1. 245 390 510 665 245 315 Vlaroa ~rstOCa Rm N/mm' 400.1973) Kon. .1. Postol..45 1.25 0. 35 30 34 2a 1. min. 0601 CL. Rm produlj. 740 740.33 0.35 1.50 Mehanicka svojstvaSu poboljsanom Oznaka po JUS CL. CL. D 2500 5000 1000c:. na meko iIi normalizi- Sastav Legirani cellCni IIjev za poboljSauje Oznaka po JUS CL. .25 0. vost savijanja pri jakosti polja Z% KUI3 (a=1800) AIm min..0603 345 CL. CL.40 1. CL.. N/mm' N/mm A. CL. A S% 22 16 12 9 22 20 Upotreba CL. 0301 CL." 1. 0300 CL. Naprez. 0602 CL..% po JUS min..0 1.0500 CL.40 0. 1330 I stanju) i upotreba PostOI. te~enJa ~e N/~m mm. 1330 4730 4731 4732 7130 7431 Zelezarna Ravne Lg-C 25 CrMo 60 L CrMo 80 L CrMo 100 L LgZ-45 Mo GS17CrMo55 C 0.60 1. 4730 CL.25 0. min.0700 410 - 685 14 - - - - - .0400 185 225 375 440 25 22 u martenki..55 l. konverteru. 590.'7f 1..20 0.18 Sastav % Cr 1.J3. CL.0H . 540°C) ja optereeeni dijelovi . CL..30 1.21 0.CELICNI LIJEV Celiau lijev je svaki eelik dobiven postupkom taljici ili elektrienoj pea i lijevan u kalupe.'5 - - CL.0 1.0 1. CL.1030 440.3 Mo 0. CL. CL.. 384 4731 4732 7130 7431 Naprez.55 1. produlj. J min. indukcija T trak. 0501 255 295 510 590 610 18 15 15 12 25 - 3a 4a 1. (JUS C. 590 490. ..Pokus Magn.25 0..ila. 640 ventili (do 450°C) } optereceni dijelovi statiki i dinamiki ventili (300.65 21 14 - - CL.0600 CL.

1 J.. As % 12 20 20 20 20 Upotreba otpomost prema rdi i kiselinama 250 .Strojarski .0 1..12 0... 4572 a.5 13. 4571 CL. Re . 385 ~ . 4171 . . . 4573 CL.2 1. 330 HB 200 .640 440.0 1.08 0. 230 HB }pea dijelovi industrijskih u vatri do 1100 . cr.30 Mn 1.5 +Nb 2.5 1.2 1. (v) !areno fareno fareno as. 4574 "3!rOstalni lijev 1.0 12. 3161 CL.6 3. g. L. 7362 tI.0 13.640 440.0 2.640 440 . 4771 Zelezarna Ravne 2 Mn L V 12 Mn L N 12 Mn L V 12 MnCr L 12 MnCr L 12 MnMo L V 12.3 0. terenja Re N/mm2 440 175 175 185 185 Tvrdoea 4. "mIajua lijev CL..5 1.0 29.2 1. .20 0.Sastav Oznaka JUS I Kemijski otporan ceDtni Djev Sastav % C maks.3 0.0 13.0 18..0 12. 7361 tI.8 17.0 11. 4758 CL. 4271 4273 4576 4577 I Prokron 16 L Prokron AS L Prokron10L Prokron 15 L svojstva i upotreba Stanje Naprez.0 12.45 1.0 2... .. 4571 ..6 As 1.postotno produljenje (%).6 poDoIJ .3 2. 3134 lL. 0.40 0. 300 rOO.C u vatri do 1150 .0 12. 790 440.8 2.7 1.0 +Nb cr.45 1..granica naravnog te~enja (N/mm'). 4573 a. (v) gas... 300 HB 150.C CeDtni Djevotporan prema babanjo Sastav i mehanitka svojstva Oznaka JUS CL. 640 Postol.08 0. L 12 L 12 sp.0 27.4273 CL.Iriru~nik j .0 1I Mehanitka : pobolj.0 1.8 15.. .0 15.7 1.0 1.0 10.0 0.0 25.4171 CL.. prod.. 3460 CL. (v) g... (v) g. 4574 A. cr.0 18.0 9. .0 29. . 0.8 13. 4759 CL.5 1. 4577 Oznaka JUS a.MnMo L 15...0 2.l. 4576 CL. 3462 CL. .3 LC-L 15-3 HC-L Prokron 3 M-L C 0.(v) Vlana rstoca Rm N/mm' 590..0 10.0 18.3160 l1. (v) ga.5 18.4271 CL.. 4572 tL.0 2..35 Si Cr Ni Mo ostalo ZelezarnaRavne Prokron Prokron Prokron Prokron Prokron 2L 11 L 11 sp.12 0...0 Sastav % Cr Mo Ni 11 Svojstva toCe' 1.

1601 SI 60-2 SI 70-2 C.RS113 RR SI 14 U SI 35-2 R SI 35-2 U SI 36-1 (6 PlO) (U 7 S 10) U SI 36-2 U IOS6 RS134-2 UQ SI 36-2 U 10S 10 U SI 34-1 U St 34-2 R SI 36-2 U SI 38-1 U SI 38-2 R SI 37-2 SI 37-3 (SI 37-3) UQ SI 38-2 U SI 37-1 U SI 37-2 R SI 38-2 R SI 44-2 (6 P 20) R SI 42-1 R SI 42-2 SI 42-3 (SI 42-3) U SI 42-2 R SI 46-2 SI 46-3 (SI 46-3) SI 50-2 (SI 52-3) SI 52-3 (SI 52-3) C.0257 C.0265 C.0261 C. 1301 C. 0255 C.1580 C.II90 C.llOI C. 1331 C.0146 C. 0271 C.0362 C.1530 C.1480 C.1502 C.1430 C. 0463 C.lloo C.1206 C. 0745 C.0210 C. 0365 C. 0245 C.0545 C. 1330 C.16oo C. 0445 C. 1302 C.1540 C. 1121 C.1220 C.1402 C.1290 C.0355 C.1204 C.0361 C. 0483 C. 0482 C.0275 C. 0371 C.0471 C.0148 C. 0246 C.0375 C.1214 C. 1400 C.1212 C.1590 C.1431 C. 0460 C. 1300 C. 0563 386 CIO Ckl0 (lOS 20) HI HII HllI SI 35-4 SI 45-4 SI 35-8 SI 45-8 CI5 Ck 15 Cm 15 15S 20 C22 Ck22 SI 55-4 C35 Ck 35 Cm 35 35 S 20 C45 Ck45 (C 45 W 3) Cm 45 45 S 20 .I211 C.0370 C.1501 C.0000 C. 0462 C.1531 C. 0247 C.1490 C. 1120 C.1210 C. 0270 C. 0345 C. 0562 C.0145 C. 0645 C. 0411 C. 1202 C.1281 C.1500 C. 1215 C. 0446 C.OZNAKE CELIKA JUS Omake eelika prema standanlima JUS i DIN DIN JUS DIN SI 00 SI 10 U SI 12.0461 C. 0363 C. 0267 C.0561 C.0147 C.1209 C. 0211 C. SI 12 US113.0481 C.1213 C.1221 C.

4130 C.4145 C..2132 C.4581 C 4582 C:4583 C.4570 115 Crv 3 140 er 3 IOOCr6 (140 Cr 2) X 210 Cr 12 X7Cr13 X15Cr13 X20Cr13 (X 40 Cr 13) X42Cr13 34 CrS 4 41 CrS 4 37 CrS 4 67 SiCr 5 X 45 CrSi 9 3 16 MnCr5 20 MnCr 5 16 MnCrS 5 20 MnCrS 5 17 CrNiMo 6 ' AIN 7 34 Cr X 22 CrNI 17 X12CrNil88 X 10 CrNiTi 189 X 5 CrNiMo 18 10 X 10 CrNiMoTi 18 10 ~ ~.3133 C. C. C.4733 C. ~.3811 C.4750 C. C.4171 C..3100 C.4578 C.4131 C.4572 C.1731 C. C 55 Ck 55 On 55 C60 Ck60 (C67W3) (C 67 W 3) On 60 (C 80W 1) (C 105 W 1) 100 W 1 (C 125 W) (C 125 W) (CIIOW2) (C 135 W 2) (38 Si 7) 46 Si 7 51 S! 7 55 SI7 66 Si 7 . 4531 C.1701 C.4134 90 MnV 8 9 SMn 28 15 Cr 3 34Cr4 41 Cr 4 38 Cr 2 46 Cr 2 37 Cr 4 C. 1943 C.2330 C.4520 .4650 C.4184 C.4132' C. 1941 C.4382 C.1946 C.4149 C.4571 C.4180 C. 3990 C.3111 C.4588 C.4751 25CrMo4 34 CrMo4 42 CrMo 4 50 CrMo4 30CrMoV9 32 CrMo 12 34 CrAIMo 5 X 165 CrMoV 12 X 38 CrMoV 5 1 387 .4574 C.3105 C.4181 C.4175 C.1840 C.1780 C.4580 C.4734 C.1940 C.4381 C.1700 C.3112 C 3130 .4141 C.2134 .4173 C.3840 C.4230 C.4721 X 15CrNiSi2520 X 12 CrNiSi 36 16 X 5CrNi189 X 80 CrNiSi 20 X 10 CrNiNb 189 X10CrNiMoNbl810 (X 53 CrMnNiN 219) X 210 CrW 12 20 CrMo 5 C.1680 C.2130 C.O:make celika prema standardima JUS i DIN (nastavak) JUS DIN JUS DIN C.2133 .1740 C.2131 C..2331 C.3134 C.1944 C.4573 C.4133 C.4730 C.3139 C.4320 C.4170 C.4731 C.4270 C.4739 C.316O C.4143 C.4150 C.1730 C.1948 C.4738 C.4321 C.1630 C.4732 C.1631 C.4172 C.3190 (6OS!Mn5) (65 SI 7) St 52-4 19 Mn 5 4OMn4 17Mn4 50Mn7 28 Mn 6 (X 120 Mn 12) - C.1741 C.4120 C..4579 C.

7481 C.6441 C.3 05-52 05-52. 4782 C.5420 C.L.4972 C. 4730 CL.3 05-60 05-60.7362 5 6-5-2-5 05-38 05-38. \.6980 C.0700 CL.3 05-45 05-45.4755 C. 4572 CL. 4576 CL. 0601 CL.4830 C.3 05-70 05-C 2S (05-36 Mo S) (O-X 120 Mo 12) (O-X 120 Mo 12) (O-X 120 Mo 12) (O-X 120 Mo 12) O-X 20 cr 14 O-X 40 Cr5i 29 O-X 130 Cr5i 29 O-X 10 CrNi 18 8 O-X 7 CrNiNb 18 9 O-X 10 CrNiMo 189 O-X 7 CrNiMoNb 18 10 O-X 40 CrNi5i 27 4 O-X 35 CrNi5i 2S 12 (05-25 CrMo 4) (05-34 CrMo 4) (05-42 CrMo 4) (O-X 300 CrMo 15 3) 05-22 Mo 4 (O-X 125 MoMo 122) (O-X 125 MoMo 122) ~ . 0600 CL.7432 388 42 CrMoS4 50CrY4 58CrY4 31CrY3 (X 155CrVMo121) X 10CrAI24 X 10CrAII3 15CrNi 6 18CrNi 8 36CrNiMo4 34CrNiMo6 30CrNiMo8 55NiCrMoV6 56NiCrMoV7 105wcr 6 (IIOWCrV5) 45 WCrV7 60WCrV7 80WCrV8 X 30WCrV4 I X 30wcrv 9 3 120WV4 100WV4 (142WV 13) 5 18-0-1 518-1-2-5 15Mo3 13CrMo4 4 10CrMo 910 20 MoCr4 25 MoCr4 22 CrMo44 24CrMoV5 5 C. 7361 CL. "" .7100 C.644O C.4759 CL.4577 CL.3 05-62 05-62.7431 C.4970 C.7480 C. 7420 C.0603 CL. 4571 CL.7130 CL. 0501 CL.7680 C 9682 C: 9683 C .6451 C.6880 C. 4273 CL.4781 C.6842 C.5432 C.5421 C.4758 CL.5430 C.4771 CL. 0301 ~.684O C.7401 C.6450 C. 4171 CL.4757 C.4753 C. 4731 CL.4831 "" \ 4835 C.5742 C.. ~~OO CL. 4573 CL.6444 C.4771 DIN X 40 CrMoV 5 I (X 50 CrMoW 9 11) X 100 CrMoV 5 I (X 50 CrVMo 5 I) X 55 CrMo 14 JU5 C.6443 C. 0602 CL. 6850 C. 0300 CL. 9750 DIN 20 MoCrS 4 2S MoCrS 4 56-5-2 518-1-2-10 5 10-4-3-10 11 III III C.4811 C. 3462 CL. C.4754 C..978O CL. 6445 C.4770 C.4756 C.5741 .5431 C.4850 C. 4574 CL.Oznake celika prema standardima JUS i DIN (nastavak) JU5 C. 4732 CL. 1330 CL 3134 CL' CL' ~:~ "" .7421 C. 460 3 CL.7400 C. 4271 CL.

Solar AK 2 spec. 6882 BRW BRW2 WKW4 SuperRapid Extra S.4145 OCR 4 extra C.Omake domaCih i nekib stranib alatnih eelika* JUS t. 6980 7680 9682 9683 9780 . 4XI3 P 18 PI8KS<I>2 PKJO t. C.R.1944 TSWextra 6 5 EZH EZH spec.1948 C. mittel hart 11S Poldi (CsSR) I I (SSSR) (rush siova !) GOST t. FS FS YI2A Y7 Y8 YII - C.spec.4149 C.1941 C.4650 C.4751 OWl OW3 OSIKRO2 OSIKRO4 Utop Mo I Utop extra I Utop extra 2 Utop2 Merilo Merilo extra Prokron 3 Prokron 4 SpezialK SpezialKR SpezialKNL WV. Max. EMS45 Extra weich Extra zah Extra zah hart 100 Extra S Extra zah hart Extra zah hart Prima weich Pr.194O C. 5742 C. 1S40 1740 2elezarna Ravne OCSO OC70 OC80 OCIOO QC 100extra OCI20 OC 120extra Bohler (Austrija) MS45. 6443 C.1741 OCP65 OCP 110 OCP 135 VCV130 Prima hart T5P K2 2 - Y13 CV. sp. t.6841 C. Gex.R.5741 C.4141 OCRI C. t. o M CC Mo RapidEx. t. t.R. BRC BRM2 BRC3 BRU BRCMo S.4150 C. 1200 p MK - Max. Max.4173 C.4143 OCR3 C.E.4835 C.3840 XBr 2X13 - - - C.4750 - KlSO C. 212 Stabil spec. 2002M X05 XI2 - - - XI2M BI 5XB2C 6XBC SXHM 45 XHM <I> 3X2B8 MY extra KL US ultra GNM GNME WKZ MST Amutit WKW2 SPS TenaxN TenaxNB TLH TBMI TBM Extra I HPS.6840 OCR 3extra OCR 12 OCR 12spec. OCR 12extra - C.184O C. C.6440 C.HVN AK 3 spec. 6880 t.6451 t.4172 C. . 500 Mo RaDid Ex.E. SSC RCRI KLZ - C.SS - 389 - Usporedba sli<!nih <!elikaje po kvaliteti samo priblitna.6444 C.1946 C.E. SSWY RCRI 2002 2002spec. 00 5 S.1943 C.spec.4770 Prokron5 C.

. aIi s poveeanom Zilavoscu . . vodice otpomost prema habanju i dovoljna Zilavost. profilirane matrice. Bitno su utjecali na razvoj tehnike obrade. Ne mogu se kovati ni valjati. . 2. koja iznosi 1400. aIi s povecanom Zilavo~cu aIat za odvajanje Cestica.1250 N/mm2). ali smanjuje Zilavost.17%) s pribliZno 0. Njihova tvrdoca.. Svoju prirodnu tvrdocu zadrtavaju do visokih temperatura (pri 750 .1974) Oznaka G05 G 10 G20 G30 G40 G50 G60 390 velika otpomost rila Upotreba prema habanju. Sinterovani tvrdi metali oblikuju se u plocice. Upotrebljavamo ih za navarivanje. 1926) pod nazivom »widia«. koje se sinteruju. 025 . Sinterovaui tvnIi metali Nastali su u Njemackoj (Krupp.djelomice zamijenjen sa Fe. Kasnije je bio Co .5% C te lijevani. TiC je tvrdi od WC. sinterovanjem i bru~enjem. Sastoje se od kristala WC.. Cr (25.. .65%). mje- otpomost prema habanju. ali su krhki i vrlo osjetIjiv prema udarcima. Tlacna cvrstoca je vrlo velika (oko 4250 N/mm2). za nozeve u ~tancama.. manja Zilavost. za matrice. matrice za duboko izvlaCenje alat za preoblikovanje pecatanje i odvajanje cestica..C znatno tvrdi od brzoleznog celika pri temperaturi okoline. Veoma su otporni prema habanju. za za jednaki alat kao pri G 30. za matrice. Sinterovani tvrdi metali sa TiC jos su na 700. savijanje. opada do 1000 . TVRDI MET ALl Tvrdi metali sastavljeni su od jednog iIi vi~e karbida kao nosilaca tvrdoee i od kobalta kao veziva. TiC (TaC. Tvrdi metali nisu Celici i njihova se struktura ne moZe mijenjati nikakvom toplinskom obradom. LlJevaui tvnIi metali Pojavili su se najprije u USA pod nazivom »stellit«. . prdanje (u hladnom i toplom stanju) za jednaki alat kao pri G 50. A9..C tek za 10%.C mogu imati jo~ tvrdoeu do 750 HV). 1750 HV. kovanje.. Njihova je zilavost takoder znatna (cvrstoca na savijanje iznosi 2500. oblikuju se samo lijevanjem odn. matrice za izradu cijevi. MoC) te Co kao veziva.32%) i W (6. Tvrdi metali za alat za preoblikovanje (JUS K.. 1. Sastavljeni su na bazi Co (33.zbog visoke cijene .

papira. ali 5 velikim presjekorn strugotine.1.020 .. Obrada austenitnih relika... aljenogrelika. Odvajanje restica rnalom "brzinorn 5 vearn presjecirna strugo1. slitina Al i Cu.1 mmlokr. Odvajanje restica velikom brzinom 5 ma1im presjekom stru- ~ "'.. Odvajanje restica 5 relika dvostrukom brzinom brzoreznih relika 5 veam posmacima do 3 mm/okr. I ~ '" . :. ~ tine. '§ 1.. brzinom brzorez- ~ ~ ~ o brzinom brzorez- nib relika 5 osrednjim posmacima do 2 mmlokr.~ Odvajanje restica 5 relika ~terostrukom Odvajanje restica 5 relika retverostrukom nib relika 5 najmanjim posmacima do 1 mmlokr. os- K 40 t~ 11 o C Odvajanje Cestica 5 drveta.. . lijeva. Obrada neieljeznih kovina M 10 I ~. Tokarenje i odvajanje restica na autornatirna rnalorn brzinom. ukorenib drvenih ploea i 51.1966) Oznaka P 01 PlO PZO P30 I Upotreba Najfinije tokarenje i bu~nje relika velikom brzinom do 1. keramike. osobito na autorna0..~ ~ Odvajanje restica osrednjom brzinom s osrednjim presjekom :i.. slitina AI i Cu.porculanaI k arnen]a.aluminijskihlitinasa silicijem. keramike i kamenja. Tokarenje i odvajanje restica na autornatirna malorn brzinom rezanja i velikim presjekorn strugotine..~ Odvajanje restica sa sivog lijeva (nad 220 HB). M ZO I. cv~to~. ~ stakla. vurenje i valjanje. plasticnih tvari.7 os . Obrada tvrdog Mn-eelika i austenitnih relika.~ os 0 u... tvrdog I ~. strugotine.A9.g. Blanjanje sivog :Q :I P40 PSO KOl :[ . Odvajanje restica sa sivog lijeva i relika manje evrstoee. keramike i kamenja (udarna svrdla).: gotine.!!.. > M 30 t.. Matrice za vurenje tvrdog relika. vlaknastih tvari. .~ M 40 t~:J OdvajanLe "~st~~ Ee~k31 !I1_alcr. Odvajanje restica 5 tvrdog i sivog lijeva vea: tvrdoee (do 60 ~ K 10 HRC)... K ZO t~. Odvajanje restica s tvrdog sivog lijeva (nad 220 HB).: m/s (100 m/min) 5 posmakom od 0.!!.: tima. Obrada tvrdog Mn-eelika.~. .Tvrdi metaIi roDalat roDodvDjanje lestica (JUS K. .plas k stiauh masa. VruCe i hladno ] ~ K 30 t. plasticnih tvari.~ ~ 391 .: relika (Rm > 1800 N/mm2).

05 Ga ostalo 0. Stanje aluminija Postot.10 Ti 0. .3.00 AI 99.C2.05 Mg 0.05 0. 400°C.05 0.7.02 0. Aluminij ima takoder veliku toplinsku i elektrienu vodljivost.meki (hreni) valjani I .05 0....03 0. Oznaka AI 99.25 0.40 0.100 .00 AI 99. Mehanitka " svojstva aluminija (AI 99. 170) I 5 3 I 7 4 I 20 28 35 Najbolja svojstva u meko Zarenom stanju dobivamo.polutvrdo meki (prelani vureni ill 1areni) I . cijevi i profiJi .7 0.05 0.03 0.tvrdo vureni 100 70 130 (. fvrst.00 ukupno 0.18 22 I A. ako nakon ~to vece plasticne deformacije (70.0.tvrdo - 100 130 6 I 7 5 20 valjani 4 18 35 Iipke. produlj.04 Gustoca aluminija iznosi od 2560 kg/m3 (lijevanog) do 2750 kg/m3 (kovanog..07 0. * Zice za aluminijsku uzad moraju imati postotno produljenje dina se Zica prije pletenja ispituje na pregib i torziju.02 0.02 0.. 25.00 AI 99.02 0.10 Mn 0.0 Cu 0.8.00 AI 99.05 0.3 0.2 0.05 0.03 0.32 20 30 I 25 .. .03 0.7 1. . Tvrdoea HB 24.15 0.05 Si 0.120 70 Al. .S) VIae.25 0.1986) Osobite prednosti aluminija su mala gustoea i velika otpornost prema koroziji i kemijskim utjecajima. 500°C. ..07 0.5 Fe 0.15 0.10 0.polutvrdo I .05 0..20 0.7 0. 90% smanjenja presjeka) zarimo Al pri 360 . lice.06 0.05 0. valjanog ili vurenog). .8 Zn 0. Sastav i upotreba Dopu!tene neastoee (%) maks. > 2%. Najvecu kemijsku otpornost postizemo Zarenjem pri 450 . Poje- 392 .5.03 0.05 0.03 0.03 0. lijev trake i limovi Rm N/mm' 90. .5 0.LAKE KOVINE Aluminij (JUS C.03 0.

2 Mg. 0. . 0..1..4 Cu.6 MD 2. 0.4.Aluminijske sUtine Aluminijske sJitine imaju stanovite prednosti pred cistim aluminijem.2 MD 0. AIMgSi) umjetno . O. AICuMg i AIMgSi mogu se bliti (oevr~ivati).6.6 h) pri.5 Mg.0.. . \. 9 Mg.... ..2...5 Si.35. AICuMg) prirodno ..25. 15 h pri 100.... O.. .3.8. Alu"C 3inij moze u podrucju oko 500°C dobro otapati 660 le elemente.. Starenje je kod nekih slitina (npr.8 Mg 2.35 Mg slitina Si. .5.45 MD 12. .1. Neke aluminijske *IDe dosezu svojom znatnom cvrstoeom svojstva felika.65 MD..5.pri okolnoj temperaturi.. temperaturi odredenoj za svaku slitinu (oko 500.3.3.12.. ma. .13..6..etem... ... 0.1 MD. ..4.. 0. 1.OSi...5. 0.0. .0.. O.25.4..5. 0. Kaljenje aluminijskih sJitina Aluminijske slitine na bazi AICu. 1.3.. i ID U pogledu cvrstoee i sposobnosti za Jijevanje i gnjeeenje.2 Ni.2. I MD.0...1 Si. Kad se vi§ak otopIjenih elemenata s m:menom izluci u kristalnim zmcima iIi medu njio x ..5 Mg. u drugih pak (npr.1.3 Ti 12.2 Mn 3.) u aluminiju.. 0.5 Mg 0.12 Mg. Si. 0. sJitina postaje znatno cvr~ (starenje). 0. .1..6. Ako krutu otopi8U pri 500°C brzo ohladimo.1 Ti 393 .'. dok mu je sposobnost za otapanje na liZim temperaturama neznatna.5 Mn. 0...3. . 0... pa ostaju u prezasi. Kaljenje (oevr~ivanje) aluminijskih slitina se esniva na promjenIjivoj topljivosti stanovitih eleT menata (npr.. §to im daje svojstva cvrstoce sJicna onima felika. Aluminijske slitine sa Cu slabo su otpome prema koroziji. 0. ... 400 QC.7Mg. Mg itd..8.1..2 Mg........1.. 570°C) i ga§enjem u vodi te naknadnim starenjem. Cu..8Mn.2Ti 3.. AICuNi..0... . Primjeri poznatijih Naziv antikorodal duralumin duraJumin K duralumin W duranalij duranalij 2S bidronalij silal silalK silalV silumin silumin y tr g 0 vac k i h n a z i v a aluminijskih Sastav ("/0)A1+ 2.5.7 Si.0.6 1. x = dodatni element Kaljenje (oevnCivanje) aluminijskih slitina poIX= kruta otopina stiZemo dakle iarenjem (4.2.0.5 Cu. Kaljene se slitine omek§avaju pri 360.I. 0.. 0.5 Si. Kaljene slitine imaju mnogo bolja svojstva cvrstoee i mogu se upotrebljavati pri temperaturarna do 120°C.6 Mg..5 Cu.. 200°C).. otopljeni se elementi IX mogu pravovremeno izluciti. 1.0. cenoj otopini.0.2. 0.7 Si.pri povi§enoj temperaturi ~8.0.75 Si. 2. 0. 0..5 MD 3.0.O.5 Mn 1.

4 0.1 1.5 0.8 0.100 ..7 2.20 0.05 0.5 0. Cu - I Mg - I - Si I Fe - I Zn - I Mn 0.5 0.3 1.10 0.2 0.2 0.1 0.5 0.6 0.2 0.10 0.2 0.25 0.8 0.3 0.35 0.0 0.25 0.3 0.0 3.6 2.2 0.5 - 0.7 0.2 0.0 3.5 1.20 0.2 0. 0.5 4.3 1.2 0.3 1.0 0.35 0.20 0.9 3.8 0.2 0.4 0.8 - 0.15 0.8 1.C2.4 0.5 0.8 0.5 1.10 0.40 2.2 0.2 0.5 AIMglSICu AICuZMg AI Cu4MgSI AlCu4Mgl AI Cu4SIMg 0.4 2. Gornji i donji brojevi zna~e grani~ne vrijedno5ti sadrtaja.7 - 0.7 0.7 - 0.3 0. dok su druge saddane U gore navedenom standardu.1 0.2 0.8 4.7 3.35 0.7 - 0.2 0.7 0.5 3.5 0.6 4.5 0.6 3.2 0.8 5.35 0.5 0.2 0.8 0.1986) Sastav (%)* Oznaka (ISO)"" AI Mal AI Ma 1 Cu AlMgl AIMgZ AIMg3 AIMg4 AIMgS AI Mg3Mn AI+ I .2 1.2 0.2 samo neke zna~ajnije slitine.7 0.35 0.2 0.10 0.7 0.5 1.5 0.4 0.2 0. 0.35 0.6 1.5 0.6 0.10 - 0.5 0.8 1. Uzete su U obzir .5 AISI1 Mg AI Ma SI 0.20 - 0.5 0.2 -.2 0.2 0.5 0.4 3.10 0.2 0.1 0.15 0.6 1.2 0.2 0.4.Aluminijske slitine za gnjefenje (JUS C.3 1.5 l Cr - ITi + Zr 0.2 0.4 1.0 1.5 4.3 1.2 0.2 0.10 0.0 1.9 0.0 0.2 0.2 - 0.10 0. 394 .4 0.2 0.6 0.15 0.5 0.2 0.10 0.5 0.10 0.5 5.0 0.5 0.

". tvrdo 220 280 2 3 75 kali. zQ:. [ . I I 150 170 3 4 55 100 200 11 13 60 210 1110114117135180 290 8 10 50 I I I I I dobrose kaIi. I 250 I 380 I 10 I 12 1100 I.stareno pri temperaturi okoline (bladno). I kaljeno.Mehanitka svojstva i upotreba nekih aluminijskih slitina za gnjeeenje (prosjecne vrijednosti) . 80 450 3 70 neotpoma AICu4 SiMg I meko!areno I 3201180 1102 1121 120I vrlodobrose I I I I I I I AI Cu 5 Pb Bi I kaljeno . t. dobro 150 118120 4 I 42 se zavaruje 3 90 221 otpomaprema I I I I I I 140 230 7 8 55 koroziji 180 1180 1133 1154 I 45 I otpoma prema 80 260 65 (morske vode) I AIMg3 1 I polutrdo tvrdo meko!areno I I I I 65 75 421 I veQ otpomost 1 I AIMg4 I polutvrdo tvrdo meko!areno polutvrdo meko!areno tvrdo kaljeno I AIMg5 I I AISi1 Mg I I prema koroziji (i u morskoj vodi). % Tvrdata Smjemicc za HB upotrebu polutvrdo tvrdo meko!areno I I AIMg2 I I polutvrdo tvrdo mekofareno 100 120 40 I 120 5 6 35 koroziji.. . otpo.h. 160 270 7 9 72 s porastam%Mg 220 310 3 4 85 1100 1230114 1161 521 smanjujese I I I I I I sposobnost zavarivanja 200 340 1130 1240 1147 1168 1 90 I 65 I I I I I I I 140 230 8 9 180 1180 1141161 4 3 80 260 I I I I . prema kOroZlJI .t.prema kaljeno. I..h.h. I I . Pre!ane aIuminijske slitine za gnjeeenje inlaju priblimo jednaka mehanicka svojstva kao u meko itarenom stanju. . 395 .stareno pri poviknoj temperatoo (toplo).:z AlMnl I t A. Alo % 'U --:z 2 B Q:.-g. meko!areno .h. Co. .bladno gnjeeeno.:'N Oznaka Stanje* Postat. 260 400 10 12 100 koroziji kaljeno. prod.m automate * h. g.. :.

00 AI Mg 10.5 0.2 0.01 0.3) (0.5 9.r5) (0. .3 (0.20 0. O.10) 0.00 AI Si 12 Cu (Fe) .01 0.15) (0.2) O.5) (0.00 AICu4Mg Ti .01 0.10 0.2 2.3 1.3 0.8 \.U zagtadama su najvece dozvoljene vrijednosli saslavina kao netisloca.3 (0.00 AI Mg 3.r AI uminij Sastav (%)* Oznaka Slitine za lijevanje u pijesak iIi kokilu ske sli tine za lij ev anj e (JUS C.15) 0.1) 0.0 13.05) (0.15) (0.0 5.5 0.00 AI Si 6 Cu 4.20 0.18) (0. 0.15 0. O.0 1\.5 7. O.2Pb.0 0.3 \.1) (0.15) 0.15) (0.2 2.0 7.5 8.05) 0.2 0.15) (0.05) (0.00 AI Si 8 Cu 3.5 5.5 (0.01 0.20 0.0 0.05) 0.15) (0.5 9.2Ni.05) (0.5 3.01 0.2 0.00 AISi6Cu4 (Fe) . .2 4.C2.5 1.0 0.3) (0.5 3.01 0.5 0.01 0.00 11.01 0.0 0.2 0.1983) AI Si 12.2 0.5 9.0 13.07 1) 2) 3) Slitine za tlacno lijevanje AI Si 12 (Fe) .50 0. .4 (0.5 3.2 0.ISn.20 0.15) (0.3 0.0 6.10 0.00 AI Si 10 Mg (Fe) .3) 0.0 5.05) (0.10 0.50 0.5 11.5 3.3Ni.10 0.00 AI Mg 3 Si 1.2 0.8 4.3Pb.3Ni.4 0.2Pb.1 0.5 (0.20 0. 3) 0.0 (0.5 9.2 0.1 0.0 3.6 0.4 0.4 0.0 2.0 10.5 1.0 11.0 (0.05) 4.5 0.1 1.05) (0.0 3.15) (O.4 0.1 Sn.ISn.4 0.50 0.0 5.0 13.5 0.10 0.3 1.8 2.3 \.300 .00 AI Si 5 Mg .00 AI Si 8 Cu 3 (Fe) .5 11.9 (0.5 2.00 AI Si 12 Cu .15 0.01 0.0 0.5 0. - 396 .3 0.8 0.2 2.4 0.01 0.05) (0.5 7.9 1.00 11.00 AI Mg 5 Si . O.3 0.4 0.1 2.10 0.01 0.5 0.0 13.4 0.5 5. .01 0.10 0.00 AI Si 10 Mg .0 0.5 1.01 0.5 2.3) 0.50 0.10 1) 2) 3) Gomji i donji brojevi znate granitne vrijednosli.0 7. 0.9 1.05) (0.15) (0.5 5.1 1.30 0.6 0.5 0.

....5 . ... 8 .90 70. . .12 SO. 8 ..100 60..130 150. 75 65.. ..240 170..350 6.320 .400 350.....240 6 . 160 80.120 210. . .190 200.. 90 90.100 60.. 115 s velikom tvr- 95.. 220. . .. manje otporan vik temperalure vik temperalure veea tvrdo6l. 70 70. 2 ... 300 160..120 100. 160 160..... .MehanilkD svojstva i upotreba slitina za lijevanje u pijesak VIaa. 200 210.01 02 AI Si 8Cu 3.. .180 80... 85 80..110 180. ..10 .. SO....01 61 81 02 62 82 AlMg5 Si . 300 8 260 ... 60 80. 61-lijevano u Pijesak i kaljeno (utvritivano) 62-lijevano u kokilu . .. dijelovi otpornost prema mor.... prehrambena industrija za motore. ..110 60. .2 N/mm' N/mm' % AI Si 12 ... 60 02 80. ... ....270 260.. 4 4 3 3 3 3 6 4 6 4 SO.220 200.01 70.12 100..100 SO... 397 ..420 350. 60 AI Si 12 Cu .5. dekorat........ 1 .100 120.. 180...100 120.200 170. . vodi.100 150.115 2 . 80 85. .10 . 75 70... .. .. ...260 2 160. 60 63 80.... .... SO. 290 110.. Naprezanje lo6l Tvrdo6l lerenja prod..320 180.240 240..... ..18 .. .420 320.. Mg ... 1.. ... 1 .100 90.. 380 300...... .. 3 2 4 3 3 5 3 5 2 4 8 3 4 SS. . . prehrambena industrija otpornost prema morskoj vodi vik temperature. kem. 02-lijevano u kokilu.200 ..12 SO.240 6 ..180 180.100 70.. 150 80.210 6 . 60 64 80..01 02 80.... za motore...210 5 .. 130 110.. . 2 ..150 100.100 180. ..110 180....... . ....01 02 AI Mg 3 Si 1. 200 2 .150 120.. 180 220 .. SO. 220 ...... ....10 ..110 160..01 02 AI Si 10.220 160.. . .12 AlCu4MgTi..190 150.. 65. 2 .. 81-lijevano u pijesak i kaljeno s na. 82-lijevano u kokilu } } ravoim slaranjem. . 60 90 65 90 60 60 5 140.100 60.12 SO..... 160 100... 0. .. 65. 300 140.100 160..01 81 02 82 AlSi5 Mg ....85 SO. Oznaka. .. 1 . 1 .280 150....... . s prirodnim staranjem. . dobra kemijska otpornost tanke stijeoke.. dekorativni dijelovi 1 .. .280 100... .. .190 240 . . 290 120... 280 81 240... 130 dorom 95 ......a POSIOI..... 180 70.200 220 ...15 90. .260 90... . 1 .200 180.01 81 02 82 AI Mg 3. ..115 .320 140. 160. ...01 02 AlSi6Cu4. 8 .. 1 ..440 5 3 8 3 . 125 za dijelove } 63-lijevano u pijesak i meko !areno 64-lijevano u kokilu le galeno......250 240 ..240 2 . SO...10 45 ..... ..... .... . . .. 220 1 180.. 65 75 ili kokilu Upotreba tanke stijeoke odljevaka.. 1 . .. HB Rm As RpO.61 Dodatne oznake znare: 01-lijevano u pijesak. 65. 80 70.

.100 ° Dodatna omaka OSma/3 tlaati lijcv. 2S0 220..5% Si.S 7. .S.1 Si O... MllgnezlJske slitine Sam magnezij je premekan za neposrednu upotrebu.1 Cu 0.. djelovi AISitOMg.OSCu 0. 3 SO...ISO 140...220 MgMn2 MgAI6Zn 398 160.5% Zo.0S AISi6Cu4{Fc). . .3 0.. 90 motori. do 2.OS AISit2Cu{Fe).S 1. 60. prelrra. dobra kem... Gomji i donji brojcvi mare gramme vrijcdnosti saddaja...2 6.. dobiva tek legiranjem. OS AISiI2{Fe).... otpornost.. dobro se zavaruJe djclomice se more zavarivati mofc se kaliti (titi) S..0 7.. . Dopmtene Omaka Mg+ ne&tore DIN 0/0.. 310 O. 300 220 .. .5 0...OS AISil2Cu.. 10 ~ I.2 O.S 1. 240..... .240 ISO. A.... Magnezijske slitine za gnje~enje Sastav i upotreba Sastav 0/0.200 AISitOMg(Fe). .S. ....OS AISi6Cu4. Mehanicka svojstva Napreztee... dekor.OS AISiSCu3(Fe). 110 vUe temper..0 O. 220 VIaC!na ~tob Rm N/mm' 220 .2 2.OSCu . VIae.OS 140.. 2 S. . Potrebnu ~toe. ~t. iU"a upotrcba .220 I..4 0.mw. 300 O. Prema koroziji nisu naroato otporne. otpR v!Jc temperaL... do 4. AI Zn Mn MJMDZ MgAl6Zn MgAJ8Zn (DIN 172911-1982} Smjernice za upotrebu otporna prema korji. slaba kem. . industrija kem. 3 70...S 9. S 70..1 Si 0.IS 0. prod. .. .upotreba 220. SO tankc stijcnkc.12 0.OS 140. oko 1800 kg/m3..S. .2% Mo i do 1. 2S0 .l1 Tvrdob HB 40 SS 270. 190 1 .. 300 Postot.S.OS AIMglO.OS Naprezanje terenja RpO. Omaka Rm Rp. 300 1...MehaniCka svojstva i upotreba aluminijskih slitina za tlacni lijev Omaka° AISit2. Magnezijske se slitine odlikuju osobito malom gustooom.160 200. SO tanke stijenke.OS AISiSCu3. .Elektron« je zajedni~ki naziv za me magnezijskih slitina koje osim ~ sadde uglavnom do 10% Al.2 N/mm' 140.. N/mm' N/mm' 100..3 Tvrdob HB 60.100 220 . 0/0 I .3 70. ..1 Si O..2 O.. . Postotno produljenje ~ l.220 160.

.. . . .''I AI 8Zn 1 r. Vlaroa. .4 220.10 240 ..Al8Zo1 ~-\I..01 0. ...6 2.6 160.220 2. .90 55.-ltIgAl9Zn2 m-MgAl9Zn2 7.310. } I 0.. .. .:. .5..2010.. .5.5 160. ...D.170 90 .2 " .170 160. } 1...lijevano u kokilu.. ...2 240. 1. 250 0..5 200 .loplo u~rsnulo.85 55.. G-MgAI8Znl GIC-MgAI8Znl . Tvrdo6l prod. I.GD-MgAI9Zn I G-MgAI9Zn2 GK . HB Dinam..4 240 .Al8Zo1 Q8 ..Mg AI 9 Zn 2 oD-MgAI9Zn2 90. rsl..220 2.100 80.. ...220 200. OK -lijevanje u kokilu.2. k .. Poi!etni dijeloYi omaka mate: 0 -lijevanje u pijesak.120 90.-~Al9Zo1 Q-:MgAl9Znl Q-)!&Al9Znl '-MgAl9Zn2 a..60 80.70 60. ..5 .3510.250 0. 130 t 140. ...30 I 0.3010.5.150 1 150.. 280 6....70 65.. 240 1. p -lijevano Pri 50 u pijesak. lOO 40..3.homogenizirano.0. .85 50... 130 P k 90 .ami lijev. ...0 I 0.5010..5 } 0..Mg AI 8 Zn I G-MgAI9Zn GK-MgAI9Zn I I . ..65 50..10 240.0. . .... tilraja.90 40.280 2..) Si I Cu lostale o. .. . .. . savij. h .20 ..3.. 10.5 160 .... . .90 70.na :!:N/mm' 50.0.120 140..65 60.. .. ... .1.220 2..130 Pu 140. 280 2. . 10. . Mdumilka Omaka DIN . 1.15.... ...100 80. OD svojstva Naan lijeIvanja p k I Naprez..100 80.130 h 140..150 k u 110.0 10.5..90 50.20 7. .9...90 70...20 I 0...70 65.tlaroi li)ev.. . Rm N/mm' POSIOI.70 50.85 70..310..3. . .!aezijske slitine za lijevanje (DIN 1"'2912-1973) Sastav % -~ i sastav Omab DIW AI Zo 9.-\I..31 0. . .xe (maks. . .20 8. tdenja Rp. .160 h 110.50 N/mm' A. . .90 65...... . . . 399 .0 10. .50 70. ...280 6...0 MD ne&l.15.15. ..

Cu 99.001 0... dobiven pretaljivanjem katodnog bakra.99 EB2-Cu 99.015 . S obzirom na naan rafiniranja raz1ikujemo: talioniCki bakar. taljen u wtitnoj atmosferi ill vakuumu.04 0.95 Sakar bez kisika EB1.99 EK2-Cu.015 . pri 20 .. . 0. svojstva bakra t.003 0..1986) Omaka Katodni bakar W Sastav. Mehanilka Stanje meko polutvrdo tvrdo VI... S obzirom na kisik u bakru razlikujemo: bakar bez kisika..90 DNP-Cu 99.. Bakar Katodni bakar je elektrolitifki rafinirani (na katodi izlufeni) bakar....005 .. dobiven pirometaludkom rafinacijom - elektrolitski bakar. namijenjen u prvom redu za pretaljivanje u elektrolitski bakar. ET1-Cu.05 bakar nije odlubn } elektrolitski } za lijevanje bakar elektrolitski bakar talioni~ki bakar elektrolitski bakar s malo P ET2-Cu in ED-Cu). } s moogo'p .0.005 .08 .90 DVP2-Cu I 99.005 . Standardne vrste bakra (JUS C. I 99. (% o P r Napomena 99. 0.D1.01 0. 0. 0. 0.90 Tl-Cu 99. s kisikom ETl-Cu 99.90 DVP1-Cu 99. .005 . Za elektrotebniW kemijski sastav (EB1-Cu.BAKAR I BAKRENE SLITINE . dobiven upotrebom kovinskih ill nekovinskih dezoksi- - danata.04 0.002 ...70 I Dezoksidirtmi bakar ED-Cu 99.90 > 90 ..70 'EKJ:CU } za katode 0.C: najmanje 58 miC mm2)... 210. taljen u oksidacijskoj atmosferi. Rm N/mm2 Post.04 0. 0.90 T2-Cu 99. EB2-Cu.95 I Saka..60 60. 300 > 300 400 . bakar s kisikom.90 ET2-Cu 99. prod. As % > 38 > 10 > 6 Tvrdota HB 40..014 0. v~ samo elektrima vodljivost (u mekom stanju.250 250 .. dezoksidirani bakar.

vijci najvafoija sliOOaza bJadoo oblikovanje (vul!eoje.0 89. . So.2 Pb ostale ukupoo 0. .00 meka 250 40 55 30 70 polutYr 320 tYrda 400 15 90 250 40 55 CuZn 15. .0 Zn oeastOCe (malts.0.3 (Al.0..I: svojstva (prosjetne vrijednosti) i smjemice za upolrebu Vlaata % prod. 64.0..00 Ca C.0.00 Ca Za 10.0 66.4. .5 .91.65. cijevi za toplo i bJadoo oblikovanje. A. preianje).0 84. duboke posude pove6ma sposoboost za bJadoo oblikovanje.00 45 52 26 80 14 100 45 55 18 90 6 115 48 60 28 75 17 95 33 70 18 95 12 125 Cu Zn 40. 68.3 Ni.Rm sliOOe N/mm' A. h .00 meka polutYr tvrda meka polutYr tYrda meka polutYr tYrda meka polutYr tYrda meka polutYr tYrda 250 320 380 260 340 430 280 380 500 290 350 410 340 410 480 Cu Zn 30..00 Cu Zn 37. . fifane mrefe.0.00 Za 40.5 } O. cijevoe zakovicc.S 59. . 96.00 Mehanitka Cu 94. . % % Cu Zn 10.D2. valjanje. 86. Mo. Sb) "il 63.2 Ni ostale ukupoo 0. dijelovi za preianje u toplom staoju 401 Cu Zn 28. instalacijski dijelovi za elektrotehni1ru. .00 Za 36.ukrasni predmeti cijevi za manometre.90 tYrda 420 15 Omaka Smjemicc za upotrebu - iostalacijski djelovi za elektrotehni1ru.g Staoje t.0 69.S ostatak 0.Bllkreneslitlne Z8glQeCenje (JUS C. . .1.0 69.00 27 ... vijci....Strojarski prirutnik . .00 Ca Za 28. 0.0. Ca Ca Ca Za 30.00 40 30 18 40 24 12 40 15 5 45 25 15 30 15 10 45 32 20 50 70 90 Cu Zn 33.0 62. ultrasni predmeti vrlo dobra za bJadoo oblikovaoje. 71.00 meka 70 30 polutYr 320 tvrda 400 15 90 Cu Zn 20.100 -1982) S lit i n e b a k r asci OZ1lQ/CQ i sastilv n k 0 m (»Mjedi«) Sastav % Omaka Ca Za 5. .0. mote se platirati l!elikom.) ICa Za 20.00 ZII 33.0.61. cijevi.73.0. .0..00 79.00 Za 37. . Fe. .81.00 meka 260 40 55 30 70 polutYr 330 . Ph.00 Ca Za 15.

..5.. 1. .8 55.00 Co Zn 40 AI 1.5..3.0.0. ..63..0 Cu Zn 39 AI Fe Mn.5 57.0. .02.00 CoZn38A12Mn3Ni.0 I 1 1 ostalo 0.00 Co Zn 38 Sn 1. 3.2.7 Fe. . slitine bakra s cinkom (»Posebne mjedi«) Sastav % Oznaka i sastav Omaka Cu Zn 20 AI 2.5 0.0. .00 3 .5 57...0 1.3 70.59.00 Cu Zn 40 AI 2.5. .0 1.1..3 0...0 0..0.. ..3 0.2 .61. .0.7. . tvrda Posebne Cu Zo 39 Pb 2...0..5. 62.0 0. ..0 0 Mehanicka svojstva (prosjeate vrijednosti) i smjernice za upotrebu EN PostoL ..1.a:: e prod.4.5.00 2 ..00 3 . 64.0 1.5.2.5 1.0 57.5 2.0 . 1.. ..7 .5 2.5..2.5 59. . .70.O.. .0.5 .0 Pb 0.2.. 402 .0 56. . .3 0. .4.0.) Ni ostale 0. . .5 0.00 meka polutvr.. .2.5 I 1.00 340 410 .59. 3.3 1...2. 59.0 53. .5 0.0.') Takoder 0.61.00 2 .3...5 Fe I) Takoder 0.4 So 1. .59.5. 1.0..00 1.7 .5 56.00 Co Zn 40 Ni 2.1. ... ..5 0.5 1.0.5 Ni" 0...5 1. .3. 2....61.5..5.0.0. 2.0.5 Zn ne&toee (maks.0 M. . 2. .0.. .035 As.5.5..035As 0.79.6 0. .3 So" 0.58.011.. .0 2.0 Ni 0.63..8.0.. tvrda meka polutvr ..00 Co Zn 28 Sn 1.3 .0 59.0 1.0 ..5..5 0..3.3 0.00 Co Zn 40 Mn 2... 56.0 I0.. .4 56.00 Cu 62. 18 95 dijelovi za prdanje u toplom m 12 125 stanju 28 75 ] za 12 105 ] 'a 6 125 .5 .OO Cu IAlIMD 'I I 76. .5 0.00 Co Zn 31 Si 1.0 Ni 0. .. 2. .480 370 440 510 33 70 za toplo i bJadno oblikovanje. .§ Smjernice % Oznaka z 'EX slitine za opotrebo A. 1.0.4. 30 15 10 25 10 5 Cu Zo 36 Pb 3.2.0 60....1.SIitine Oznaka i sastav bakra s cinkom i olovom (»Mjedi s olovom«) Sastav 0/0 Oznaka Co Zn Co Zn Co Zn Co Zn Co Zn Co Zn 36 36 38 39 39 44 Pb Pb Pb Pb Pb Pb 1.. 73.0 3.2.00 Co Zn 35 Ni 2.59.02. . A. '8i:Q Stanje .9 .2.. .0 61..3 .0 58.3 Si 2.0. . 1...0.5 1..

.00 Cu So g.00 CuAllOFe5Ni5.5 0.0....00 6.8 se.0..5.0 Sastav % P 0.11. ..6.5 (i na poviknoj pomost prema kiseIinama i mor.00 Cu AltO Fe 3. 403 ..00 CuSo4Pb4Zo4...0.0..5. JDrdc za sita opruge.8. prema ]! C! selini sump..0..5.4 0.0.0..0.0.4 ostatak Cu Upotreba vijci.0.8 osciIacija Mn 0.0.1.. ..3 0.5..0 3.0.01.8. .OO Cu AI 8.0..0. cijevi veCe otpomosti prema habanju i koroziji Slitine bakra s kositrom (»Crvena kovina«) Sastav % i cinkom Oznaka...0. .9.3.00 Cu AI 5 As.0.4 0. .0.0.0 8..0 Zo 3. Fe Cu Upotreba As za kotne poja0..5 4.0 0..5 -= otpor. za elektr. .10.8 0.0 2.5.site opruge } tatt za manometarza k1iznelefaje Slitine bakra s aluminijem (»Aluminijske bronce«) Sastav % Ni Oznaka..OO So 1.9.11.5 7..0. vodljve opruge opruge.5 0.5 8.0 Fe 0..0. .0.0 7.Slitine bakra s kositrom (»Kositrena bronca«) Oznaka. i oct.00 Cu So 6. sastav i upotreba Omaka Cu So 2.2.1 0.5..00 Cu AI 9 Mo 2. prigu!iva6: 0..00 So 3.4.0. . .5..0 As. 1.4 Cu Upotreba os a.5.01.2. .. .. opruge..6.0.3 3.. . ..5 5.5..6. sastav i upotreba Omaka Cu So 4 Zo 4.8 1. . .0.5.0 Pb 3.0 P maks 0...0..0. ...5.0...0 2.5.3.. savitIjive cijevi za maoometre..5. .0.0 1...5 8..0. sastav i upotreba Omaka Cu AI 5.0. kivelika evrstoea Cu AI 8 Fe 3. ..7. .01. vodi le vatri r"P"" .0..00 AI 4.0.0 4.5 1.

C 13...0.. cijcvi za kovaninovaei platiranje velika otp..C i cinkom Pb - Zn Upotreba dobro se lijeva i prea..sluZi za oprugc koje su clcktriari vodia... ..65.3..0 .0..0 17....32.19.0.22..0.0.0.5.3.11.0.00 CuNil8Znl9Pbl..OO Cu Ni 18 Zn 20.0.Slitine Sastav i upotreba b a k r a s n i k 10 m ("Niklena bronca«) Mo -Fe 6..0 - dobra spos.. .3. za open upotrebu 61..00 24. korozJjii kavit. Saslav "10 .0( Co bakra s niklom <"Novo srebro«) Sastav "10 Ni 8..5.5 0.00 Omaka [ Ni -4..5"10 Si.!'. * Slilina bakra sa silicijem (»silicijska bronca«) .. I Upotrcba za cijcvi i aparatc osobita ot. korozlji I kavit.2...1.8.(2. sposobnost oblikovanja. kuje 0 i obraduje dobra sposobnost ob!. za ukrasne predmete optenito za finu mehaniku i optiku: Idiurevc - 59. ..66..0.00 Cu Ni 15 Zn Zl..0...00 CuNilOZn4ZPItZ.0 Cu Ni ZO.1. ..5 0. .5 Poznati trgovacki nazivi za novo srebro: alpaka.1. prema eroziji.0 1.0 63.13...0 Cu Ni Z5.0 - Slitine Sastav i upotreba Omaka Cu Ni 10 Zn Z7.0 11.1.0. pruge. argentan.. ..48.0 62..C 17. pakfong.0.2... . ost. .OC 19. .0 59.0 60.. 26.0 - 0. obl.OO 19.lako se kali 404 .00 43..1.(1.OC 9. .0 0.1.0.0. . 16.5 0..0.. 1 . arhitekturu dobro se preb i kuje. lako oksidira Cu Ni 30 Mo 1 Fe . to 13 Cu Ni 10 Fe 1 Mo . . ..0.64.5.0 Cu Ni 44 Mo 1.... Co) ...19.4..0 sposobnost za duboko izvlarenje..0.0 0.0. za pribor za jelo :3 dobro se prcla..0.22. Cu Ni 5 Fe 1 Mo .5"10 Be) .0 0...0. .. ame se postiZe tvrdoea do 400 HB.45.2.1.0.00 Cu Ni 18 Zn 27.0( Cu Ni 12 Zn Z4. za 0.O. 1.U 0.0. Slilina bakra s berilijem (»berilijska bronca«) (otvrdnjava)..5..11.5"10 Mo.19.0. za unut.... 3. ..8 1..2.0..5 0. platiranje Cu Ni ZOMo 1 Fe .11.5..63.67. »Kitajsko srebro« je starije ime za posrebreno novo srebro..0 S za kondcnzator.0 9.5 17.0 45..0 0.0.5 0. prema eroziji.. 63. .. kovinska sita itd.5.OC 29.4.0. .

2. Cu Zo 35 AI Fe Mo . T. Cu Zo 35 AIFe Mo .3. Ozuaka toja HB Upotreba A.02 } 300 170 200 600 450 475 18 20 18 1500 rn-stOOl i tvrdOOl 1100 1100 umjereoa klizna mebani&a svojstva.5.. brodski propeleri 405 ..0' 0..04 konstrukdja 300 600 P. HB A. ..5.0.D2.02 .0 2.0 0..01.0 0.67. Cu Zo 35 AI Fe Mo .01 C.66.00 . . prod.0 os .. Co Zn 33 Pb 2. prod. Cu Zo 33 Pb 2.5 0.0 MeJumiCka svojstva i upotreba Naprcz. Cu Zo 25 AI 6 Fe 3 Mo 3. Cu Zo 25 AI 6 Fe 3 MD3. Cu Zo 39 Pb . 101100( Rm Nmm> N/mm> % Rfn°" 400 725 10 1800 statiai jako opteP. 0.0 1.5.66.5..Slitine OZ1Ulka i sastav BlIkroye slitine za lijeulQe (JUS C.05 P.00 57. .. m a n g a nom ("Posebne mjedi za lijevanje«) O:t.2.. MD 3.0 tatak 60. 1011000 Rm Nmm> Nlmm> % Rfn°" 70 80 120 180 250 250 12 25 15 450 750 750 Upotreba oost prema korOZl)I.8 Zn ostatak 63... Cu Zo 39 Pb .63.0.0.04 P. .00 60.0 Cu AI Sastav % Fe MD Zn } C..3. Cu Zo 35 AI Fe Mo .01 18 1400 velika stati&a 1 .00 .0.4..300 -1980/1986) bakra sa cinkom i olovom (. P...0 MehaniCka svojstva i upolTeba Naprez.4. Postot.4.5.0 58.03 N.. Cu Zo 40 Pb .02.5.0. okovi.2..1Ulkai sastav OzuaJca } 120 60.5.01 dijelovi 10 400 740 1900 reteui C. Cu Zo 26 AI 4 Fe 3 Mo 3. .01 K. .65.Mjedi za lijevanje«) Sastav % Cu Ph 1.0.0.0 Omaka .CuZn39Pb . Tvrd06 rn-st.4. CuZn40Pb. 2. Postot. Cu Zo 40 Pb .0..01... TvrdOOl rn-st. Cu Zo 35 AI Fe MD ..0.. Cu Zn 35 AI Fe MD ..5.. Cu Zo 25 AI 6 Fe 3 Mo 3..5 AI 0..armature armature Z8 plin ivodu armature. teljezom i.7.0 4.2..03 N.0 0.0 'CoZo26A14Fe3MD3.03} N.... Vlaf...01 - 220 280 15 IS 750 precizna mebanika K.05 Slitine bakra sa cinkom te aluminijem.5. .1.05 T. teoja OzuaJca Vlaf.. AI MD 3..5.02 T.63.0.04 K. Cu Zo 26 Al44 Fe 3 Mo 3.5 0.

5 11.. 02.0 4. Cu So 14..89. Cu So 10. Cu So 12. Cu So 14... . CD So 12 Ni 2. .0 7.. Co So 12 Pb 11 P. CD So 10..OO (01.04 P.00 CDSo 10 P. . .0 P.0. 78. Rm 1011000 Nmm2 N/mm2 % RA.15. CDPb 910So 5.05.9. 12.0.0 13.87.0 75.23...5 10. Cu So 12 Pb 2.87.01 C. .0. Cu So 12. Cu . K... . vodu 800 velika otpomost pre950 ma babanju...5 2 6 4 4 4 12 8 10 4 5 7 5 7 7 " Upotreba F r 850 950 velika otpomost oa 950 kolOziju i mor.. Cu So 12 Ni 2. 82..2 0.40 0. K.OO Cu So 12... Cu So 12 Pb 2. N.0 70. Vlaf.0.0 9. 13.87.0.0 Sastav . CD Ph So to..05.10.-SI i ti n e b ak r ask Oznake i sastav Oznaka 0 si t rom (»Kositrena broncaza lijevanje«) So Sastav % Ni Pb 1.0...5 84. ot950 pomost oa koroziju 900 i morsku vodu Slitine (P. ..5 0.5 11...0.5 10. HB A. 6.5 . 1.2 140 150 150 130 150 15Q 150 160 180 180 130 150 150 130 150 150 200 220 220 240 270 270 270 280 300 300 240 280 280 240 270 270 3 1.0.17. Cu So 10. Cu So 14.01 K.03 N.5.. ..0. 10.0.0.5 - .. ..0 9.40 0.12. 13.03 N.CD Pb 15 So 8. .2. c.0.0 .0. Cu So 12 Ni 2.0 78.8.7 87.00 .0.00 406 . . koroziji i morsiCoj vodi. . . .. Cu So 10. Slitine bakra s olovom i kositrom (»0Iovno-kositrena Oznaka bronca za lijevanje«) Sastav % Pb 8.0. .0.00 Cu P < 0. kolOziji 900 i morskoj vodi 900 dobra otpomost pre1000 ma babanju..01 C.... So .OO .0.0. 11.03 N.. N..00 .. Cu Sn 11 P..04 P.0 12..0.0..04 Naprez.89. Cu So 12 Pb 2.91.04 P.2..03 N.03 N.05.0 So 4. CD Ph 20 So 5.0.01 C. 04) su otpome prema habanju.0.0 88.0 86.. koroziji 1000 i morskoj vodi 800 dobra otpomost pre900 ma babanju..0. .OO MeJumiCko 85..0 18..04 P.87. kolOziji 900 i morskoj vodi 700 velika tilavost.11.). Cu So 12. .15. 03.0 8.5 i upotreba svojstva Omaka P.00 Cu 80..2 .00 ... prod.0.0 85.510.0 ..88. C.OO i Cu Sn 10 P.01 C.. Postot rrvroCa tefeoja fvnt.40 0.0 1. 9. Cu So 12. 6.0.0.. Cu So 14. Cu So 12 Ni 2.0.1.79. . .8 84. C N P C .02 C. ..00 2..11. P.

.0 78.0.otpomost na morsku 250 16 . Cu Sn 3 Zn 9 Pb 7..0 4. Cu Sn 10 Zn 2. 6.03 ) 130 lOO 120 90 100 90 lOO P. 407 .. Cu Sn 5 Pb 5 Zn 5. .02. 200 5 80 ..0 2.2 Nmm' P. Cu Sn 10 Zn 2.ni lehji 230 9 130 80 180 7 650 dobra otpomost pre140 220 3 700 ma habanju i korozi110 220 6 700 ji.02 -c. .00 Cu Sn 3 Zn 9 Pb 7. Tvrd06 C!vrst.a Omaka s kositrom.otpomost na korozi7 80 160 .0 6. Cu Pb K.03 130 N. . ..03 15 Sn 8. Cu Pb 9 Sn 5. 5..0 2.0.89.0.01: 3. - por.pumpi 270 5 210 12 650 otpomost na mrozi260 12 750 ju i morsku vodu 200 13 600 otpomost na korozi.0 Mehanitlal svojstva i upotreba Naprez..91.02. (. CuSn 5 Pb 5 Zn 5.0.01 10 Sn 10.03 10 Sn 10. cinkom .01 C.03 5.Crvenilijev«) -Pb 3....0 i olovom Sastav % Sn Zn 1..0..0.00 . . . Postot. klizni lehji 170 5 80 600 dobra kIizna svojstva..04 10 Sn 10. 6.0. 220 8 100 650 otpomost na sumpor.02 9 Sn 5..01 9 Sn 5.03 VIa.00 9.11. Cu Sn 7 Pb 7 Zn 3. Tvrd06 HB Upotreba Rm A. Cu Sn 7 Cu Sn 7 Cu Sn 5 Cu Sn 5 Pb Pb Pb Pb 7 7 5 5 Zn Zn Zn Zn 3..03 149 N.0.0 4.0.01 5. Cu Pb 20 Sn 5. tnja HB Upotreba A.armature i ku&ta 230 4 .ju (za pare sumpor..82..04 140 P.2 Nmm' N/mm' % .. N/mm' % 10/lOO( 12 750 umjereno optereteni 240 270 7 850 klizni dijelovi.04 P. Cu Sn 3 Zn 9 Pb 7. Postot. 8.CuSn7Pb7Zn3. Cu Sn 10 Zn 2. .i solne kiseline).00 . Cu Pb N.. . Cu Sn 8 Pb 2.5 Cu 86.5.0 81. Cu Pb C. prod.0. 10/100e Rm Rfn°.01 120 C. ." 3) Takoder K...04 15 Sn 8. 3.0... terenja Oznaka O. C.0 .0 7.01 15 Sn 8. kliz220 6 80 . prod. .2) Takoder N. Cu Sn 8 Pb 2. 6. Cu Pb 20 Sn 5.. 4.0..0 0.ju i morslru vodu 250 13 200 18 500 201 16 550 j! . 8.1. Cu Pb C..0. na KOrOZt] Sliti!1e bakr..04. .vodu i koroziju..85.8.0 4.0 84. Cu Sn 7 Pb 7 Zn 3. 9.04. C!vrst.Mehanillal svojstva i upotreba Oznaka P.5. . Cu Sn 8 Pb 2.6. Cu Sn8 Pb 2..0 82. .J I) Takoder K. Cu Pb N. Cu Sn 10 Zn 2.4) Takoder N. Cu Pb P.03 9 Sn 5. 220 8 100 650 i solnu kiselinu 60 80 P. otpor. VIa. P.10. Cu Pb C. Cu Sn 5 Pb 5 Zn 5. 7 270 800 na morsku vodu .01 N.86.01 130 130 K. . Cu Pb P.0 5. za 220 2 . Cu Sn8 Pb 2..00 .0.. Cu Pb N.04 Naprez.0 6. .0. C.04 150 180 5 7 500 .

0 83.. .01 3. A.0 76 Sastav % AI Fe 8.03 N. Vl. .0.02 3.5..03 3.0. .6. 10/1000 Rm Rp.Slit i n e b a k r a s a I u m i n ij e m (»AIuminijska bronca za lijevanje«) Sastav Omaka Co AI 9.5. Co AI 10 Fe K.. 200 750 30. 90 180. CD AI 10 Fe 3.> % N/mm' N/mm' 120 140 180 200 } 250 300 600 600 680 10 12 12 1400 1500 1600 320 450 500 550 15 15 13 15 800 850 1150 1150 Upotreba otpor.7% Ni za anode. 450 Postot..5 svojstva i upotreba Postot.za kemijske aparate (osobito za platiranje). Co AI 10 Fe 5 Ni 5.6% Ni ..5.0.45 1 408 . CD AI 10 Fe 5 Ni 5.5. CD AI 10 Fe 5 Ni 5. Co AI 9.0.0% Ni .. tea:nja I!vrst. prod. % Tvrdo6l HB 80.0 2..01 K. imad 98. CD 5. CDAI 9. industrijo onito za mehanieki opterea:ne dijelove (pri temper.02 P. za brodske propelere Oznaka P.02 C.5 Ni 3.0% Ni svojstva Stanje meko tvrdo Vlaa. na koroziju..10..0 3. .92.za opCu upotrebu (i za slitine).01 K. - Mehanilka S6tina 98. prod...00 CD AI 10 Fe 3..11..00 CoAlIOFeSNiS.. .OO Mehanilka Cu 88..89.04 P.5. HB A. . imad 98.11. . Tvrdo6l Naprez. -200 do +200DC) otpomost na korozijo i velika I!vrstoQi. ..0 8. 5. CD AI 10 Fe e.. za prehr.04 } 280 NIKAL I NIKLENE SLmNE Cisti DikaI TehniC!ki asti nikal sadJfi: imad 99.a I!vrsto6l Rm N/mm' 400 .5 8. CD AI 10 Fe N.

.. Upotrebljava se za kODdenzatorske cijevi.68 61.5Mn.7 0.2Cu..5 0. O...6.OC .OFe..1. 120 160 350 220 350 500 320 340 500 450 650 750 12 10 3 25 10 1 80 85 180 120 220 260 Upotreba } ziji.. lopatice vodnih turbiDa. vodi * Monel je slitina 5 prib1i!no 66% Ni.5 Neastoec: I) 2..5.1.4.7. 1.1.5 1.N'ddeDe slitine za lijevanje (DIN 17730 . dobraotpomostpremakoro- I (i kavitacijskoj).5 0. I.OSi.OIS. Mehanilka Oznaka slitine G-Ni95 G-Ni 93C G-Ni90Si G-NiCu30Nb G-NiCu30Si3 G-NiCu30Si4 svojstva i upotreba Naprez.0 razno . 27..1971) Sastav Omaka po DlN G-Ni95 Sastav % Ni > 95 Cu Fe Mn Si ostaIo G. 27.0.5 2. koroziji. 1.. min. C).... 0.OFe. ..3.33 1.0.0.. - - I) 26. l. Vlaaaa Postot. za armature..5AI 4) 4) .5 3. l.Ni90Si G-NiCu30Nb G-NiCu30Si3 G-NiCu30Si4 > 93 > 90 62..5Mn. . 1. . 1.2. . O. O.19 ostalo ') 2. min. dijelove kUCallskih aparata i sI.OIS.2Cu. .OSi..2.5. l. . 0.> N/mm' N/mm' % min.68 - - - 5.5 C ') 3) I. ve} dobra otpomost prema eroziji lika postojanost u mor.Ni93C G.31 1.33 1.Oe..5 0.19 ostalo 4) 1.5Mn. 1. ..1. a vcoma je otpoma prema koroziji.19 ostalo 3) 1.. tOOi prod. 3% Mn (+ Si.5.0. Fe.2Cu. 1.5.5 .5Nb 4) . . aparate i 51. min.5. .68 60.2.OFe.. TvrdOOi tea:nja HB Rm As Rpo. 1.OlS. 409 .5..0 . l. 2. 29% Cu.

5 }os!. 2 Co 1 Co 1 Si: 2 Co 5Co dijelovi otporni 2 Co.20 1.6 45 44 0.5 16 3 1.5 1. 17743. dijelovi otpor.5 31 1. na koroziju 3.5 22 2 7 20 1.0 21 2. 1.5Ti 1 Si.Nildeue sHtlne Z8 gnJeCenje (DIN 17741.0 4 15 2 5 16 5 4 16 1 47 47 1.7 20 15 8 18 1. aparati motorske svjeCice termoelementi.5 5 1.e i zaokrufene .1983 i 17745 -1973) ostalo Upotreba otporni termometri kem. Sastav i upotreba Omaka po DIN Ni99.5 54 48 0.5 vrijednosti.4 0.0 47 0.2 2 Si ) 39 38 79 76 76 51 47 48 46 41 50 51 53 53 28 27 1.4Ti } vatrosta1ni dijelovi 1.5 1 Si 1 Si 2 Si 3.O.0 1 0.5 15 21 1 0.6 2. 4 W na koroziju 1 Co.0 3.0 20 0.3 TI trajno opter.6 46 0.5 1.6Ti kaljivo . % Ni Mo Cr Cu c Fe AI min 99.5 1 30 1. mretice za elektronke tice za grijala } otpornici otpornici 1.4 Fe NiMnI NiMn2 NiMn3A1 NiMn5 NiCr8020 NiCr7030 NiCr6015 NiCr20AlSi NiCrl5Fe NiCr23 Fe NiCr20TI NiCr20TIAI NiCu30Fe NiCu30Al NiMol6Crl6Ti NiMo28 NiCr22Mo6Cu NiCr22 Mo7Cu NiMol6Crl5W NiCr22Mo9Nb NiCr2lMo6Cu NiCr21Mo NiFelSMo NiFel6CuCr NiFel6CuMo NiFe48Cr NiFe47Cr Ni49 Ni48 Ni42 NiFe47 NiFe46 NiFe4S NiFe44 NiCo2918 NiCo2823 Sastav.4 O.5 16 5 22 0. 17742. 410 Prosjea.kem.0.0 5.0 30 0.4 1 Si.5 9 3 0.0 21 2. 2.5 28 2 6 20 1.0 15 0.9Ti } slitine magnetske meke utaljivanje u mekom staklu 18 Co 23 Co .apar. 4 Nb 1 Co 1Co.4 98 97 94 94 76 60 59 73 72 58 72 65 63 63 0.0 22 2 1.0 16 0.0 6 1 49 51 57 1. 17744 .0 23 0. O.0 O.0 20 5 1.

.po JUS: T. 3. Zn AI 4 T..95 99..5 2 0.. zalijcvanje.05 0.020 .005).0. TYrI.99 99.06 3.5.02.007 Pb 0.003 So 0. svojstva i upotreba Naprcz.Zn AI 6 Cu 1 3. .005 Cd 0..009 Pb + Cd } 0. Zn 99.040-1963 i DIN 1743/2 -1967 Oznaka i sastav Oznaka JUS DIN Netis 0/0 males.03. Cineane ditine Z8 6JevauJe (JUS C.0.005 0. .0.6. . . za slitine } no galvansko i toplo cinanje.3 2..1.0. S no netistata. min.Zn AI 4 Cu 3 GK . Zn AI 4 Cu 1 G-Zo AI 4 Cu 3 GK-Zo AI 4 Cu 3 G-Zo AI 6 Cu 1 GK-Zo AI 6 Cu 1 daarl odIjcvci toaJih dimenzija daarl odIjevci tankih stijenki odIjcvci u pijesku odIjevci u kokili }Ijevafld odIjevci u pijesku odnosuo kokili 411 . ..5. min.995 99.08 Fe 0...06 5. cini!aza bjelilo itd.2 0.995 Zn 99.99 Zn 99.4.3 0. izvlafcnje za cinane slitine za damo duboko za bakrcne za galvansko cinanje.5 2.5. '! S }0.5 1.01 0.5 Upotteba }slitine s cinkom (i niklom). .002 Sn 0.2 3.2 0/0 min. min.CINK I CINCANE SLITINE Cisti dnk Tebnifki asti dnk .6 « 0.. .075 Fe .S Zn 97.S Zn 98. tcfcnja prod. slitine s cinkom.06 0. .5 0.2.4. .po DIN GK .5 0. data As Rm HB Nmm1 N/mm1 Rfn°..5 97.6..5 99.u ploauna (JUS C. males. - Sastav 0/0 AI Cu Mg Zn .El.1970) Sastav i upotreba Sastav 0/0 Oznaka netist Zn min.5. VlafDa POSIOI.5 1 1 1.J6. . Zn AI 4 T.3 0.5. Zn AI 4 Cu 1 . .95 Zn 99.4.0. 200 220 170 200 150 170 250 270 220 240 180 220 1.5 70 80 90 100 80 80 Mehanilka Oznaka Upotteba T.02. .5 98.0 1.1.

El.ITINE tisto olovo Rafinirano olovo .El. armature plore za wtitu od radioaktivnog zrarenja }za akumulatore 412 .95 99.kabelskepla!teve za kemijske aparate pri povi~nim temperaturama . O.90 Cu neCistore males.0.95 99.985 99.trake.030 Sastav % .l01 Tiskarska oznaka slitine 3/4 4/15 5/12 5/14 9/17 30/6 5/28 Sb 4 15 12 14 17 6 28 Upotreba .El.06 Slltine olova s kositrom i antimoDom Tiskarske slitine Sastav i upotreba Sastav Oznaka % Pb Sn 3 93 GPbSn3Sb4 4 GPbSo4Sb15 81 5 83 G Pb So 5 Sb 12 5 G Pb So 5 Sb 14 81 9 74 G Pb So 9 Sb 17 64 30 D Pb So 30 Sb 6' D Pb So 5 Sb 28' 67 5 (JUS C.9 Cu Sb So Sb Cu - 0.05 0.fire Upotreba .85 0. 99. . za telefonske kabele meko.90 99. 99.u bloku (JUS C.040 .1978) Sastav i upotreba Oznaka Pb Pb Pb Pb 99.1966) Pb H.El.04 I - - 0. za posebne svrbe vrlo meko. za opti~ko staklo.20' - - Pb > 99.99 99. akumulatore za kemijske aparate } { za slitine.015 0.1963) } I Slitine alava s antimanam Sastav % (JUS C.OLOVO I OLOVNE SI.QI 0.9 0. ~ po Dodatne slitine.985 99.10 0.90 ostatak I Upotreba vrlo meko. za brodske kabele .cijevi.9 Pb min.035 l limovi..10 Upotreba . elektri~ib Sastav % Sn Sb kablove (JUS C. za open upotrebu tvrdo.1963) Slitine za pl~teve Sastav i upotreba i E E E E Omaka Pb Pb Pb Pb 99.04.40 0.99 99.

370 420 .. So 80 Pb L.5...1. ..420 450..5 13.. . .4. 520 L.. 520 l!potreba t: ~::~ L. Pb So 5 za I Je d0bre kIime sposo oostipn UDlJerenun opte oJUDa 413 tdleo optereteoe letaje uz povi!eou temperaturu za dinamieki teAkoopterereoe le!aje . 16.420 480. ..75.3 8. . .75.. 450 L. ... L... .75...5. So 89 24.S 19 27 20 241....1.460 L. ....5 14. .1...5 Sb ost.. 5.4 7.90 3.16.1.. Pb So 10 9. .7 11. .5.... 354 L.5 So 0.460 L. So 80 Pb 27 20 10 182... Pb So 9 Cd }za dinamilli } } ... ...10.. .C 424 . 81 5.5.0 0.7 0..C ....0. Pb 4.400 440. ..5 0..5. So 80 10 230. 5. 15 0.6 ost. 520 L. . . .. Pb So6 Cd 26 21 15 245 . -~-' b L.. ..8 79. 400 440.10 11.1.5..0 0.0 0. Pb So6 Cd za I Je d0bre kIime sposo oast!pn velikim opte oJuna .6 ost. .5.. So Cu Sb So Cu Sb So Cu Sb Pb So Cu Sb Cd As Ni Pb So Cu Sb Cd As Ni Pb TvrdOOlHB pri . Pb So 10 b L.0. .81 8. .0 0. 450 L. . .400 450 .. .E1.1.. So Cu Sb Pb 23 16 9 235.5.... . .5 Cu 14.1. .PbSoS 22 13 6 240.16 0.PbSo9Cd 28 23 15 240. 1.5 ost. ..4 ..1963) 20 Temperatura lijevanja . 12 79.5 14.C 50 100 12 Talilte ...10 0...75..100 (»Bijela kovina«) Omaka Sastav % 88..13 1..Kositrene i olome slitine za leiaje (JUS C.

S.. 25% Sn slitina: 50% Bi.) %: 0. . 13 0.e 275 257 249 242 237 223 200 185 185 I J 1 J .02 Fe.LEMOVI Tvrdi lemovi Mjedeni lemovi (JUS C.02. 0..tamte 94 ..1957) Oznaka S. S. . 25% Pb.64 59. S.0..4 ..2..041 Oznaka S. .. * Slitine Woodova s ekstremno niskim talihem: Roseova slitina: 50% Bi..0.05 5 .0. 0.0..1963) Upotreba lemljenja.005 Zn. S. 414 .e. S.25 Bi.. ... 12. 1eljezo }jevano 1eljezo slitine i Ii. . 0.2.E1.61 53.. . 1083 1083 1040 990 } za nelegirani relik }slitine i niklene za 1eljezne Meld lemovi (JUS C. 0. Cn 42 Zo Bakreni lemovi (DIN 8513/1 .e Upotreba 0.. S.5% Cd . . . 13 35 38 44 50 56 Si .49 41. P lemljenja . Co 85 Cn 63 Cn 60 Cn 54 Cn 48 Zo Zo Zo Zo Zn Co 84.D2. .e Upotreba LoCu Ill! IIf LoSF Cn L-Cu Sn6 LoCu Su 12 0.4 -. 1020 910 900 890 870 845 } i lijevano bakrene slitine.43 Sastav % Zn min. lemljerija . relik za bakar. S.90 86 Sastav I I % So Temper.1979) Oznaka po DIN Co > > > 99. Sn 20 Sn 25 Sn 30 Sn 33 So 35 So 40 So 50 So 60 So 75 Sastav' % Sn Pb 20 80 75 25 70 30 33 67 35 65 40 60 50 50 60 40 75 25 Najnifa temperatura . 0. S.. IJenJ p.2.90 91 99.c. Dopustive neastore (maks.2.55 47. S.4 .4 . 0.5% Sn. .005 AI. S. 0.tamte 70. S.4 Temper.306 .0.0..86 62. .05 As.4 11. 25% Pb.8 O. za bakrene i niklene za bakrene i nikleoe slitine S. 12. S.0.

26 43 S. .. 96. Cu 43 Zo Ag 20 Cd .0. CD 19 Zo Ag 45 Cd 48..kao lem otporan prema morskoj vodi.. CD 43 Zn Ag 25 Zo TaIi!tc .46 19 18.. ... \3 52 5.. S..5 11..50 18 690 8 MD.. 615 595.340 }!ami leD 265.5 } 1 } za aluminij (DIN 1707 - 1981) Omaka po DIN Sastav % So Zo 8.Cu55ZnAg8 11.D2. .8. .0.. Aluminijski lemon Tvrdi lemovi za aluminij (DIN 8513/4 S. CD 32 Zn Ag 50 Cd Upotreba Srebrni so lemovi oamijeojeni oJXenito za lemljeoje b:lika.70 L-CdZo 20 L-ZoAI5 30.51 32 3.250 - - ....21 43 13.2 ostatak 1 9. CD32 Zn Ag 44 44... 13.1957) Sastav % Omaka Cu razno Cd Ag aks maks.. .0.45 17.39 42 4 So 800 S..9 S..... ..Srebmi lemon (JUS C.605 590.14 700 S. ... S... CD42 Zn Ag25 Cd S.92 L-SoZn 40 55. lemljenja 'C Upotreba !. . CD44 Zn Ag30 Cd 24..7 29.. ...... . Cu 32 Zo Ag 50 Cd . premak 4.... CD49 Zn Ag 15 Cd 19. CD 36 Zn Ag 30 Cd 37. CD 18 Zn Ag 49 Mn 49. Cu 52 Zn Ag 12 Cd 14..C 870 830 800 770 750 770 3..u1 komio 415 - 200.7 700 S. S.za lemljeoje b:lika (i platiranib b:Umih Umova)s bakrom.390 lemlj. ...kao vatrosta\ni lem. Ujeveoog:reljeza.12 S. CD 43 Zn Ag 20 Cd 24. .: '" !! 780 730 840 - 1981) Temperatura Omaka po DIN L-AI Si 7. 6 Ni ::. Co 52 Zn Ag 12 11.-So Zo 10 85.O....31 36 10.28 29.45 730 32 S. S.10..0 75. . 7..16 - - 10 MD..25 94..5 L-AI Si 10 L-AI SI 12 Meki lemovi Sastav % Si AI lernljenjo 'C 605..307 .26 26... Cu 32 Zo Ag 44 . . 1 8.16 49 8. . . S. bakra i bakrenib sUtina.6. . CD 42 Zn Ag 38 Sn 43.8 -1 200. CD40 Zn Ag27 Mn S..17 S.600 Upotreba oJXenito za aJomioij (oaroeito za slitine AI Mo) 6.280 manje . Cu 42 Zo Ag 38 So . S..15 Cdl drugo Temper...31 42 40 44 12.. .13 52 S. a osobito: S. Cu 49 Zo Ag 15 Cd..9 55 S.OAI380. Cu 40 Zo Ag 27 Mo za kemijski otpome b:like i tvrde metaJe..kao lem otporan prema koroziji..22 620 S... .. 5 Ni S.. Cu 52 Zo Ag 12 Cd.

otpomike 0.49 os\. .5 < 0.1 SHtine Z8 permaoentDe magnete Co 49 16 Sasta u % Mo Ni AI 9 1.44 1.49 0.ost.125 0.130 0. SHtine posebDe elektrieue permeablJoosti Naziv slitina »1040« Sastavu % Ni 72 I Co Mo MD 14 permalloy A permalloy B permalloy C Naziv permeDdur koerzit 15 Co 70 78. .12 1.C..20 1.49 0. 3 Co i ost.48 1.50 - 0.C 300 "C 500 "C 0.C 400 .44 Q mm'/m. ..ll 1. 1.39 1..28 .50 0.26 Ni Cr 30 20') 20 30 1100 er Ni 25 20') ost.22 CrAl255 25 5 os\.C 100 .13 1.4 - 27.') »Cekas«.S 52 18 0.') »Cekas 0«. reciz. Fe. 31.1 - <0.49 } za. 1. 5 AI.S 24.68 Co. 1.04 1..13 Zo. 0.49 1300 CrAl205 20 5 os\.5 48 78.45 - - 1) »Cekas n«.C 1200 . .417 0.44 1. 0.7 2) 416 10 7.17 IS OS\.17 1.432 otpomike 0. 1200 1. a ima specifiari elektriari otpor 0.1 I 11 21.8 Co Ni 30 Mo 3 30 5 1.95 1050 25 20 I. 22 1150 Ni Cr 60 15') 1.5 - I Cr 3 3 - I C Fe <0.C 800 . 0.37 1200 1.50 } za opec - .-POSEBNE SHtine Z8 e1ektriCne SLITINE ZA ELEKTROTEHNIKU otpomike (DIN 17471 - 1983) Sastav Oznaka % po DIN MD Ni AI 2 Cu Mo 12 Ni' 12 Cu Ni 20 MD 10 10 20 Cu Ni 44" 1 44 CUMD2A1 2 0. .40 '0.45 1.50 Upotreba 0.22 1.43 0. Kanlal je slitiDasa (%): 30 Cr.2 Cu MD 12 Ni AI 12 Co Specifiari elektriari otpor Q mm'/m 20. .43 0. NikeUn je slitina sa (%): 55.. -') »Cekas 1«.5 14 6 - 4Cu + Cu + Cu O5t.405 0. SHtine Z8 elekrieue ike Z8 vIsoke tempenture (DIN 17470 1984) Oznaka Sastav Specifiari elektriari otpor Upotreba % Q mm'/m po do"C DIN er Ni AI Fe 20.14 1.S 26 27 - - razno 2V Fe 49 - 4.15 1.40. .6 - - koerzit30 Co 90 500 koerzit 120 700 koerzit 160 slitine Misbima: 1) 31 - 4. »Konstantan«..49 mJeme p 0. 0.49 0.49 0.5 - 0. a upotrebljava se do 1350.C Ni Cr 80 20') 20 os\. .8 Ti 13 11. »Manganin«..32 Ni.

7035 0. oji kristalizira u kubnoj prostomo centra1iziranoj rdetki. . uzd.05 N. popr.08 0.7065 0..13 0. Upotreba: za kemijske aparate i u zrakoplovstvu..10 > 320 > 350 460 ..08 C. Njihova znama evrstoCa i razmjemo mala gustoea omogueuju konstruiranje najlak~ih dijelova (zrakoplovstvo.13 T1 0.6.25 0.10 I (DIN 17864 1973) I os.. Fe.C do 500 OC - 760 820 790 890 10 8 - Titanove slitine dobro se zavaruju.7025 nON mw.0. postojan u morskoj vodi i morskoj Idimi..200.06 0. 0. 28 .20 0.0. . 540 3. 0.07 I 0... AI 5.TITAN I TITANOVE tisti titan SLITINE Titan kristalizira u dva krjstalna oblika: pod temperaturom pretvorbe 82°C je Ti" koji kristaJizira heksagonalno.25 I 3. . = Sastav (%) C H maks. 6. V T1 ost. I - Poslol.75 4. mw.10 0.020 .0. 3. Tvrd<Xa Wav..% HB uzd. Dozvoljene ne&t06: (%): 0.015.08 0. E produij.7035. 1itIUIove slitine (DIN 17851 - 1973) Oznaka TtAI 6 V 4 TtAI 5 Sn 2 0.50 Mehanitlw Oznaka TtAI 6 V 4-F89 TiAI 5 Sn 2-F79 svojstva tifQnovih slilina (DIN 17864) VIafua Naprez.06 0.20 3. otpome su prema koroziji.10 > 390 > 410 540.35 0.. N mm2 N/mm2 Rfn0'> Rp I N/mm2. nad tom temperaturom nastaje Ti.05 0. 740 0. Modui evrsl<Xa Postol. . 0. 590 3. svemirska tehnika). lea-nja Oznaka evrsl<XaR. Rm Rpo.10 > 180 > 200 250.5.10 >250 3. 0. lea-nja e1ast.10 3.> N/mm2 % Nlmm2 N/mm2 111000 ZiIavosI KU/3 J 31 Upotreba do 480 ..30 I Meluutitlw svojstva lcQvanog titana VIana Naprcz...30 0.13 0... (20°C) fl = 4505 kgfm3 T'IJ (900°C) fl = 4320 kgfm3 Tehnitki tisti titDn (DIN 17850 - 1985) Oznaka 3.7065.30.7025.Strojarski prirufnik 417 .7055 0..13 0.410 > 270 390 .0 Sastav (0/0). produij. qustoea titana lefi medu gustoeama te~kih i lakih kovina: T. popr.7055. 30 25 120 85 60 22 20 150 40 35 170 28 16 35 25 16 15 200 25 20 Tehnicki Cisti titan je otporan pr em a koroziji. GusI<Xa kg/m' 4450 4500 H. maks. KU/3 J A.

6 222.0 10.3 4..2 219.9 141.6 17.0 23.1961) Razredo Nazivni lIak bar Ispitni tlak bar za DN (mm) za DN (mm) 50.6 313.5 10 16 20 25 20 30 15 20 15 25 c Nazivni promjer DN mm 50 65 80 100 125 150 200 250 300 350 400 450 500 600 700 800 900 1000 1100 1200 - g 12. 4 j.5 96.0 25.0 11. .3 265.4 - I Masa Ikol~ka cijevi° l kg kg/m l 8.J1...6 9..8 147.3 8..7 18. 6S !80.600 ! 600)-- .3 7.8 22.0 11.5 10.9 8.3 116..0 59. I I D2 ' ! mm I mm .6 24...9 11.0 66.8 182. k" graVltaCljs I Ij'" I p I D.2 10. .2 31.0 3. 65 2 i3 80.. - 25.7 6.3 9.5 centn 'f. .8 22.9 8. 1169 1177 1256 1273 1281 I D3 Dimenzije ~~(mm) h I mmlLAI I pri razredu A I B 77 80 84 88 91 94 100 103 105 107 110 112 115 120 122 125 128 130 135 140 6. B k LA h L A c c g c - 16 - 12.3 21.6 28. OBLICI KOVINSKIH POLUPROIZVODA ODUEVCI OD SIVOG LIJEVA za tla~e cjevovode Cijevi 5 kolMom (JUS C.5 46.0 89.2 7.0 17.8 26.0 165.3 76.7 9. Mase cijevi za razrede A i B su prib1izno za 10 odnosno 20% veCe.3 56.4 5.5 mm m 418 -.2 8..5 13.7 12.9 12.4 19.5 7.3 613. 1200 .9 ° Masa cijevi vrijedi za razred LA.0 16.1 712.9 24.3 14.. Nazivni promjeri Duljine L DN 50.8 13.1 22.9 29.3 116.0 27.0 13. g uga . .8 17.5 24.0 15. 150 3.7 15.0 19.2 20.2 25.6 14.0 14.8 11.0 31.5 10 12.0 12.2 10.1 11.101 r'Ijev.1 44.8 7.8 14.9 431..6 7.2 11.9 7..-.5 19.8 283. 4 j 5 200 .0 21.2 354.0 9.5 16.5 7.8 518...030 .0 29.1 9.mm 84 66 I 78 82 I 94 100 98 110 116 118 137 131 157 163 144 170 183 189 222 235 241 287 294 274 326 339 346 378 398 391 429 442 449 480 494 501 532 546 553 650 657 635 738 753 760 842 857 865 945 968 960 1048 1064 1072 1152 .8 37.2 15.

5 853. 3 iIi 4 m.0 1000 1048 1111 1230 47.0 ..033 1961) NaRaz. 600.0 300 326 367 445 27.0 139.0 9.tlak I Ispitni tlak (bar) za DH (mm) I = (bar) .0 10..6 619.g gravitacijski lijev (u pje~ I kalupima).0 23.5 11.0 50.9 52.0 173.600 1600).0 1100 1152 1221 1340 29. Vrijednost c na slici iznosi: DN = 50. .300 1300).0 19.0 27.5 32.2 423.2 iIi 3 m.5 8.5 169.0 800 842 904 1015 41.3 3. .0 25.6 120.0 125 144 183 250 22.9 80.0 28.7 35.5 21..1 44.0 250 274 395 319 26. Nazivoi promjer DH mm mm I mm I mm I mm I mm D b 6 50 66 98 165 20. .0 8.. 250 300.7 3.zivni red.5 25 20 .4 114.0 33.0 429 400 477 565 30.65 i 80 mm: 1.3 12..3 6.5 31.3 22.0 945 1004 1115 900 44.2 5.n - broj rupa.0 450 480 615 528 31.6 91.4 26.5 23.0 14.0 SOO 532 582 670 17.0 200 222 264 340 24.0 196.Cijevi s prirubnicom (JUS C..5 150 209 285 170 23.0 I ~ .1200 5 mm mm Duljinc L iznose za DN = 50.0 14..Jl.7 262.7 4.0 98 80 133 200 21..5 13.0 600 635 682 780 36.4 13.1 70.0 700 738 797 895 38.3 21.8 19..5 16. za sve ostale ~9 j .0 59.0 12. B g 12.0 1n125 145 160 180 210 240 295 350 400 460 515 565 620 725 840 950 1050 1160 1270 1380 4 4 4 8 8 8 8 12 12 16 16 20 20 20 24 24 28 28 32 32 I :m 19 19 19 19 19 23 23 23 23 23 28 28 28 31 31 34 34 37 37 40 kg prirub-I kg/m..0 350 378 427 505 29..7 9. 2.5 139.0 15.0 1200 1256 1329 1455 52.5 9.0 65 82 118 185 8.500 c = 3 4 l>N: I.6 100 118 153 220 22. - I I I 15 L Dimenzije Rupe za vijke Masa nice CIJCV1 10.1 516.9 338.2 731.7 17. 2.8 94.

042) s prirubnicama (JUS C... = b2= 1= 65.1200 DN = 50.1200mm 50..l1..Fazonski cijevni komadl (JUS c.062) DN = SO.500 b = 9. ..1200 DN= 50. .515 10= 40. .3.. .06O) (JUS C.500 1= 155.3.Jl. ... .J1.1400 40.800 (Sve su mjere u mm) Redukcijski komadi s koleacima (JUS C.. .1200 DN = SO. .33. ..1200 DN= b = 10.04I) 040.1200 9.050) s prirubnicama (JUS C.155 10= 40....8 mm 200.06I) '.600 mm DN = dn= b.. 19....051) DN = 50..040) (JUS C.2 mm 9.. ...Iuk (JUS C. .1100mm 9.3.J1..s kolcacima '.8 R = 110.36.. . .Iuk '.600 mm "32luk (JUS C. .2 1= 100..3.3.1400 R=250.36.J1.2 mm 9.2 1= 150....0 b = 9...3..2 b = 9.36.8 mm 200.3.36.J1..33.210 1= 400..3...7..J1.. .Iuk (JUSC.1200 b= 9.JI... = <h = I~ 65.1400 R = 250.36.....063) Lukovi.2 b = 9...043) 50..85 DN= b= R= 10= 50..2 250.1200 DN= 50..J1.2 b = 9.1200mm 50.1.... .. ..36. .7..155 (Sve su mjere u mm) 420 .155 10= 40.081 - 1961) s prirubnicom (JUS CJl. ..3. .. .. Spojni komadi s koleakom i s koleacima prirubnicom (JUS C..1100 mm 9. ..36...J1. 38..900 DN= dn = b.36.

..JI. .940 mm DN = SO.1400 mm I.3..36. .~ ~~ DN = SO.3. .1200mm dn =' 50.3.12oomm /j = '9.12oomm /j = 9..1780mm Krifni komadi s kolacima (JUS C.36. . .1145 mm .155 mm s prirubnicama (JUSC. .. ..2 mm 1= 110. ... . .JI.. ....JL068) DN= 50...2 mm 1= 300.081) DN = 50.= 40..072) 6 DN = 50.071) DN= /j = R= I.3... ..080) s prirubnicama (JUS C.luk (JUS C.600 mm /j = 9..600 mm 9.. = 40..3..2 mm R = 110.36.22.12oomm /j = 9..22.940 mm DN mm mm mm = SO...JI.2..5 prirubnicama 'i.3.2mm 1= 110... DN = SO.22.JI.. ...11oomm 421 .1..3.2 mm 1= 300.. .. .95 mm Odvojci s kolacima (JUSC. .JL065) luk sa stopalom (JUS C.36.1200 mm dn = 50. = -llij 50.064) - '/. . ...J 1.1200mm /j = 9.1200 mm /j = 9.155 mm ~..070) s kolcacima i prirubnicom (JUS C..1700 mm F~ ...600 /j = 9...36.605 mm 40.luk (JUS C.600 do = 50.2 1= 111.2 mm 110.2 mm R = 266..JI.

25.74 7.1 26.4 19. mm okrugli 13 9.58 2.5 34.617 0.8.JUS0.2 41.8 65.00 2.22.260 0.5 30.91 Nazivna debljina mm 40 .86 3.4 46.7 78.04 9.3 22.4 20.80 4.1-1984) Nazivna debljina mm 5.1 26.2 38. 6.6 22.5 31. (Za telike debljine skupine B koji se upotrebljavaju samo iznimno vidi gore navedeni standardl) - Okrugli betonski lelik (JUS C.5 49.302 0.9 61.187 0.2 37.15 1.42 5.785 0.55 5.3 18. Preporufuje se upotreba deblje tiskanih promjera.5 28.01 2. Ce6kaiipbmavrufe valjan: ofaugli kvadrami (JUS C.5 26.3 72.0 28.6 47.49 4.6 14 10.74 2.8 52.44 3.6 20. okrugli 0.63 9.16.5 8 10 12 14 16 18 20 22 24 25 27 28 30 31 32 35 37 38 Duljinska masa kg/m kvadr.44 8.75 4.024 .14 3.32.33 1.B3.7 23.83 5.020 .52 6.502 0.55 8.5 30.CEUCNI POLUPROIZVODI Mase materijaIa po jedinici duljine (kglm) iIi jedinici povriine (kglm~ izraamane su s obzirom na gustoeu felika 7850 kglm3.36.98 3.55 3.395 0.222 0.5 16.47 2.9 15 11.5 35.53 1.92 6. 422 .20.54 J.6 12. 42 44 45 50 52 55 60 65 70 75 80 90 100 110 120 140 150 160 180 200 220 7.58 10.1955) Promjeri: 5.86 12.13 1.30.K6.40.5 42.7 22.28. 7.5 113 88.5 18.18.5 74.20 2.31 7.12.6 58.85 4.9 16 12.07 8.14.888 1.21 1.5 39.62 Nazivni Duljinska masa kg/m zijev klju kvadr .5 6 6.90 1.5 50.5 67 247 72 298 78 83 88 93 98 103 ! 'JUSi-I984J Duljinska masa kg/m 1.1984) leslOOkutni .5 7 7.5 39.2 15.5 18 15.54 2.8 52 55 121 57 139 62 158 200 62.347 0.7 33.2 25. 10.1 Navedeni so samo telid debljine skupine A koji se obimo upotrebljavaju.

13 7.5 44.611) 23 0.785 3 11 0.JUS C.5 0.0 14.B3.83 0.92 6.2 24.17 4.99 8.5 13 13.5 14 14.283 2.31 6.14 Masa kg/m 3.6 61.411 ISO b 9 (JUS C.8 96.412 .1984) i - wfeDi u tolerancijskom polju ISO b 11 (JUS C.5 13.815 25 0.44 Promjer d mm 38 39 40 42 44 45 46 48 50 52 55 58 60 63 65 70 Masa kglm 8.55 3.5 44.6 15.49 4.55 7.Vu~eDi Okrugli vuleni lelki ~elici u ~ipkama .47 Masa kg/m 2.91 5.5 Dimeozije u zagradama upotrebljavaju se jedino u iznimnim sluCijevima.9 12.80 4.B3.3 31.5 15 16 17 18 19 20 Masa Promjer d mm kg/m 21 0.196 1.98 3.5 12 12.6 23.5 49.5 26.39 33 1.963 27 1.90 9.9 11.15 7.B3.159 1.950 (24) 12 25 3.5 11 11.7 39.62 10.30 32 1.7 20.12 30 1.1984) Promjer d mm 10 10.2 12.07 8.21 31 1.7 28. " Standardizirano samo u tolerancijskom podrutju ISO b 11.23 37 2.72 6. 34.1986) wfeDi u tolerancijskom polju ISO b 11 Masa Debljina a Masa Debljina a Debljinaa mm mm mm kg/m kg/m 2 10 22 0.38 9.7 74.B3.7 18.52 4.0 30.54 0.4 16.888 26 0.2 38.126 1. Kvadralni vuleni lelici (JUS C.385 40 8 (19) 2.58 34 1.617 22 0.502 20 9 45 0.86 10.7 22.0707 0.55 5.83 5.2 78.01 6 0.78 35 2.5 0.33 (27) 14 28 0.85 4.441 .54 4.2 50.6 88.77 (15) (30) 32 16 5.1984 (wfeDi u tolerancijskom polju ISO 423 .2 15.2 Promjer d mm 75 80 85 90 95' 100 110 120 125 130 140 150 160 180 200 Masa kg/m.04 9.421 .26 3.636 3.2 33.0314 0. * b 11).71 7.9 Debljina a mm 50 (55) (60) 63 (65) 70 (75) 80 100 Masa kg/m 19.74"6 24 0.27 (17) (35) 7 18 36 2.3 104 121 139 158 200 247 I' .04 28 1.72 2.00 36 2.9 55.237 2.0962 1.13 13 4 0.5 5 0. Sesterokutni vuhni lelid .

4 11.92 - 2.41 - - - 1# - 13 38 40 45 50 55 60 65 70 0.26 1.393 - 7 18 20 22 25 26 28 30 32 35 0.65 9.90 - 3.14 3.83 3.36 2.14 3.02 1.4 11.88 4.42 10. .86 3.40 4.85 8.77 4.38 1.PIomati CeIik ~ Sirina a mm 10 5 vru~e valjan (JUSC.64 9.96 2.2' 11.88 2.2 14.785 0.85 4.769 0.754 0.565 - - 8 - - - - 0.41 1.98 3.07 7.04 2.51 1.75 2.91 6.08 3.04 2.77 4.01 2.16 2.20 2.57 1.40 4.65 - 14 - 1.628 0.93 1.4 m.50 - - - 5.981 1.63 6.12 2.879 1.32 4.18 1.848 0.57 1.00 0.24 4.08 4.36 2.1 - - - 8.2 13.83 1.75 3.30 3.85 - 1.2 12.28 6.32 1.57 1. najv~: 12 m.59 2.659 0.1 13.14 3.71 5.83 3.49 1.27 3.0 - - 11.63 1.47 2.94 3.50 6. . 424 .53 3.48 9.96 2.10 5.75 2.13 1.942 1.10 1.89 6.18 7.10 5.77 1.24 4.54 1.91 7.54 8.36 2.16 8.89 11.22 1.77 4.50 10. ostale su izvanredne.02 5.42 10.37 1.95 5.65 2.64 10.10 1.95 5.18 1. dimenzije.025-1984) Debljine 5.04 7.879 0.14 7.65 - 1.45 3.942 0.26 1. .27 1.64 2.42 9.88 2.01 3.77 8.57 3.73 1.18 1.24 4.471 0.06 3.12 2.2 6.30 3.53 - 4.707 0.864 0.58 3.47 2.16 7.08 4.12 6.28 7.3 12.45 2.550 0.42 2.07 2.59 7.26 1.36 7.30 3.2 11.54 8.79 9.51 2.21 1.52 3.18 4.59 5.30 75 80 90 100 110 120 130 140 150 2.589 0.61 6.8 130 12.707 0.824 0.65 1.39 2.13 1.48 9.2 6.14 2.76 1.53 3.04 1.50 1.06 3.53 3.86 3.71 5.3 - 14.55 2.12 2.B3.88 2. .25 2.37 1.38 1.83 3.41 1.71 1.59 - - - 4.40 4. 14 mm Duljinska masa kg/m za debljinu b mm 9 10 11 6 12 14 15 16 0.77 5.07 7.20 2.79 1.43 1.18 8.93 4.0 9.71 - 2.75 3.20 2.51 2.36 2.55 2.3 165 153 Debelo otisnute mase vrijede za obiajne Duljina plosnatog relika: nonnalno: 3.65 6.18 5.

12m.1 17.0 25.87 7.B3.30 5.1 15.77 7.6 12.6 11. maksimaina 12 m...18 10.95 - - 9.71 5.5 31.B3.3 13.7 17.47 4.7 17.8 20.B3.4 15..B3.7 14. vru~ va1jan (JUS C.65 6.1986): lirinaa debljinab fuina a debljinab 60.97 7.7 3.27 - 17 35 40 50 -.3 31. Plosnati &Iik s rebrom . Sirold plosnati &Iik . 5 mm..030 .lamele.6 23.42 10.2 9.Vrute valjani plosnati &1ik (JUS C.3 16.S30 .07 8.06 3.1 40.07 7.42 10.6 14.4 - - 22.0 23.7 16.3 16.3 14...0 13.50mm.3 37. 1. vru~ va1jan (JUS C. duljina I 2.S 8. 16mm.2 23.36 16 22 25 26 28 20 2.24 8.28 6. 10..46 4.0 - 11. . - - 30 32 35 38 40 45 50 55 60 65 70 75 - 3.48 9. vru~ va1jan (JUS C.50 6..5 10.6 25.53 3.42 5.83 10.--Sirina a mm Duljinska masa kg/m za debljinu b mm 20 25 30 18 15 2.120 mm.65 7.6 29.77 4.5 33.0 9..6 23.52 3.4 35.08.5. .85 5.89 6.1967): .3 39.0 27. 5.0 - - - - 15.28 5.SS0 .S 13.64 10.5 17.. 80mm. . . .S 21.7 17. 0.0 14..0 20.6 25.91 7.8 13.8 14.12 4.4 m.B3.B3.4 22.6 7.16 8.83 10.85 9.77 5.0 16.0 - 130 140 150 15.025 .40 4.8 15.1 15.1966): Vuleni plosnati lelik (JUS C..02 4.50mm.2 22.3 IS.S 14.4 35.48 7.89 11.0 18.5 17.02 6.7 12.3 30.0 47..14 3.5 44.SI l1.3 12.96 4. 5 .54 8.031.79 11.-.1986): fuina a ISO .190 mm.3 43.07 7.2 55. debljina b 40.1 9.. 10.77 4.6 - 12.--.5 18.0 mm. .02 5.za lisnate opruge.1960): lirina a debljina b H1adno valjiIM &1ilne /rake (JUS C. 1250mm...7 19.7 - - - 8.6 27.-.94 3.7 15.71 5.6 21.8 13.5 IS.6 20.9 2S.1 5S. I.24 4.65 8..8 51.9 Duljina plosnatog C!elika: normalna 3 .0 80 90 100 110 120 9.1 18.7 47.431 ..28 - - - 5.4 34.42 l1.67 3.3 16.8 - 3.0 12.1984) .1 2S.8 19. 425 fuina a debljina b Tralauti (obrulni) lelik. do 600 mm.59 2.S9 6.

70 0.9 1.8 9. masa kg/m Stati~ke veli~ine e (" = Iy I 1()4 mm4 I I.7 5.61 0.41 8.58 0.7 4.39 7.24 1.48 0.59 5. 431! kutni profili Oznaka Presjek S mm2 I --rbXbXd mm 20X20X3 25 X 25 X 3 25 X 25 X 4 30 X 30 X 3 Dulj.0 0.57 3.35 1.80 2.37 0.96 11.24 7.40 0..18 2.B3.38 3.36 1.15 0.8 7.CeUmi kutni proIDi Jednakokracni kutni profili 1962) - vruee valjani Raznokracni :.78 2.61 4.101 - (JUS C.0 14.7 6.6 5.4 1.32 2.7 5.10 2.8 15.18 0.65 0.22 3.6 10.111 - d I I i Stati~ke veliane: I moment tromosti plohe W moment otpora i - .31 0.18 1.43 3.2 2.7 8.56 1.40 1()3 mm3 I Wo I i - 0 mm 0.24 (= cm3) 0.7 30X30X4 30X 30X 5 35x 35"x4 40X40X4 4OX4OX5 45X45X 5 50 X 50 X 5 50 X 50 X 6 55 X 55 X 6 112 142 185 174 227 278 267 308 379 430 480 569 631 6.43 12.7 4.1 kutni profili 1962) (JUS C.47 4.45 0.6 17.vidi str.8 7.= Wy 0.8 5.2 4.97 3.6 1.79 7.3 426 .8 7.28 0.05 3.0 11.57 0.5 12.48 11.81 9.B3.12 1.83 14..88 1. I w.18 1.28 mm 3.25 4.91 2.88 1.45 1.polumjer - tromosti mjere Konstrukcijske Jednakokracni .86 1.30 0.04 1.42 2.01 8.7 9.16 10.95 (= cm4) 0.86 2.91 1.0 2.3 0..77 4.76 0.

3 78.0 58.6 130 X 130 X 14 3470 27.3 121 133 m.5 21.0 22.3 78.1 13.5 46.6 24.5 10.1 25.2 78.l 80X 80X 8 1230 9.34 75 X 75 X 8 1150 9.3 15.3 87.6 17.3 L Pre.3 13.4 58.9 45.2 69.0 21.2 160X 160X 17 5180 40.4 37.0 22.7 95.4 21.0 50.9 71. masa kg/m 10" Staticke velicine mm \ Ix =(= cm4) e Iy I 16.4 18.3 22.6 1l0x 1l0x 12 2510 19.9 17.3 64.7 200 X 200 X 16 6180 48.4 29.6 150X 150X 16 4570 35.4 31.4 42.9 120Xl20XlI 120X 120X 13 2970 23.3 37..6 6.0 II '\ li I! Normalne duljine jednakokracnih kutnih profila: 3.55 14.2 30.9 44.5 18.2 98.4 25.27 12.1 22.Dulj.83 65 X 65 X 7 940 7.6 116 140 162 194 223 282 318 347 391 453 506 943 1050 103 mm] IWx= (= cm3) Wyl W I mm i 5.7 55.7 31. 427 17.7 4.2 140x 140x 14 3720 29.2 40.5 21.2 18.95 1I.1 39.0 24.5 19.6 34.4 24.6 15..5 33.09 60X 60X 8 870 6.59 13.4 26.2 29.9 43.8 57.7 29.1 33.7 2540 19.42 60X 60x 6 903 7.2 150X 150X 14 4030 31.5 9.4 29.7 39.43 10.5 19.1 100x 100x 12 2270 17.4 52.9 42.2 90X 90X II 1870 14.2 88.2 28.6 108 162 181 3.1 73.5 23.5 23.3 130 x 130 X 12 3000 23.15 .6 9.4 25.5 12.3 31.0 47.5 200 X 200 X 18 6910 54.6 21.3' 27.7 lOOX 100X 10 1920 15.84 lI.6 15.9 80X 80x 12 1790 14.1 29.4 71.6 58.7 7.9 160x 160X 15 4610 36.7 55.7 18.4 72.1 42.1 90X 90X 9 1550 12.43 12.8 1I0x 1I0x 10 2120 16.0 30.5 33.7 42.2 140X 140X 16 4220 33.6 8.8 17.4 12.1I 14.88 7.8 29.5 27.3 86.5 19.4 29.9 15.1 35.66 80X 80X 10 1510 ll.4 49.8 29.6 35.4 36.6 lI.6 5.2 40.6 22.7 20.18 8.29 6.O 13.38 70X 70x 7 70X 70X 9 1190 9.31 13.03 75X 75X 10 1410 lI.5 102 116 138 177 207 239 280 341 394 472 540 692 775 845 949 1100 1230 2340 2600 I mm4 9.6 23.7 26.lednakokracni Oznaka kutni pro/ili (nastavak) I sjek s bxbxd mm2 IT!m 691 5.25 15.2 56.3 39.

14 689 5.31 8.1 40.0 21.25 5.78 17.5 20.4 21.9 12.31 6.4 12.0 24.0 40.7 92.2 111 128 0.4 19.5 80X 120X 8 1550 12.02 2.6 16.35 14.0 20.4 40.41 9.6 90 X 130 X 12 2510 19.0 48.3 38.44 0.91 2.6 100 X 200 X 12 3480 27.S 21.12 8.41 40X 80x 6 50 X 65 X 5 554 4.4 10.0 44.7 39.7 17.66 65X 100X 9 1420 11.8 42. 15 m.8 33.Raznokracni kutni profili Oznaka L bXhXd mm 20X 20X 20X 30 X 30X 30X 40X 45 X 3 4 3 4 PreDulj.17 5.8 Norma1ne duljine raznokracnih kutnih profila: 3.8 19.7 20.7 13.2 80X 120X 10 1910 15.03 5.9 34.2 23.62 0.3 71.61 7.0 5.11 7.5 40.38 0.1 28.7 11.9 15.2 9.9 14.96 65X 80X 8 1100 8.1 23.4 22.47 2.7 15.39 11.29 0.07 7.0 16.8 25.46 40X 60X 7 655 5.ll 9.4 10.0 100X150X12 2870 22.1 29.11 6.2 20.9 24.2 68.18 4.6 34.S 48.1 20.1 64.3 41.1 I Wy I.7 14.8 5.8 98.99 22.80 60X 90X 6 869 6.8 30.3 2.59 11.30 0.3 100 X 200 X 14 4030 31.3 1.7 12.6 48.38 2.6 75 X 130 X 8 1590 12.4 31.1 141 167 321 276 226 276323 358 420 552 650 1440 1650 0.25 1.1 65X 100 X 11 1710 13.7 55.9 71.0 10.9 23.9 27.08 1.2 15.4 40X 60X 5 479 3.05 6.79 8.35 50 X 65 X 7 760 5.4 25.59 2.7 46.45 10.1 55 X 75X 7 866 6.1 46.5 28.1 31.4 24.0 14.6 24.5 38.1 20.2 16.6 7.52 11.4 65X130Xl0 1860 14.S 8.7 13..4 4.25 14.3 18.1 114 141 165 198 232 247 282 I Iy I Wx 103mm3 (= cm3) 0.73 5.76 40X 60X 6 568 4.74 2.82 60X 90X 8 1140 8.6 9.9 70.. sjek masa S kg/m mm2 142 185 172 287 Staticke velicine Ix ex mm I ey I 104mm4 (= cm4) 1.S 14.6 31.9 1.3 80.3 36.0 141 47.3 36.8 90X 130 X 10 2120 16.97 50 X 100 X 10 1410 11.2 21.2 19.32 5.44 3.7 100X150Xl0 2420 19.0 54.91 4.8 23.1 54.3 33.3 21.5 43.2 19. 428 .81 1.79 5.S 68.55 0.0 80X 120X 12 2270 17.0 25.

S 14.0 17.36 41.141 Stati~ke veli~ine: 1962) W I moment tromosti moment otpora tromosti: ix plohe Polumjer = VI.5 10.3 1350 114 1910 148 2690 197 248 317 399 495 17..3 3740 29. 15m.4 206 29.3 3600 25. Treba se kloniti dimenzija u zagradama..5 IS.4 2040 16.8 5880 46. -'" .2 20.9 5330 41.64 1350 10.3 22.2 14.4 ( = cm4) ( Wx = cm3) I Wy 57.0 3220 25.8 18.3 364 43.07 26.09 1100 8.1 21..S 6.7 57.4 19.5 13 10 14 10 15 10 16 5.7 5.2 8.0 8030 23'614820 .6 47. 0 .)A iy= VIy/A Konstrukcijske mjere - vidi str.0 2400 18.5 11.2 605 62..5 9 12.5 8 8.4 27.7 86.2 4830 37.1 106 19.0 33.4 4230 33.CelibJi profili vruce valjani (JUS C.5 9.5 7 9 7 10 7.6 1700 13. "" .5 6 6 903 7.6 39.8 22.B3.2 mI 14.7 925 85.S 16.4 116 150 191 245 300 371 448 535 11. 15 Dimenzije mm Presjek s mm2 . 431! Statike veliine e Ix ly 1()4 mm4 .49 60. 429 .5 8 11 8.1 14.5 18.. Normalne duljine ~Ii~nih profila [: 4.2 67.5 '5 Cl I 1()3mm3 I C 6.8 2800 22.3 6280 27.5 8 10 12 14 16 18 20 (22) 24 26 (28) 30 65 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 42 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 7.

T os c N 0 os -'" Dimenzije mm t Presjek S mm2 masa kg/m Dulj.5 21.2 16.4 2280 17.4 11./A iy = VIy/A Konstrukcijske mjere - vidi str.1 14.5 34. Staticke velicine I" Iy IO"mm4 I Wy W" 103mm3 I I 8 10 12 14 16 18 20 (22) 24 26 (28) 30 (32) 34 (36) (38) 40 h I 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 bid I (= cm4) 5.6 77.CeliCni pro61i I 1962) b :.2 13.4 119 10.2 54.7 155 14.8 26.1 4610 38..4 114 131 149 42 50 58 66 3..88 7.2 72.1 125 10.0 61.5 20.7 81.1 5..7 81.1 8680 68.9 2790 21.3 3960 31.5 137 12.8 7.8 171 328 573 935 1450 2140 3060 -.1 15.5 10. Normalne duljine eelicnih profila I: 4.15 m.3 18. 4250 5740 7590 9800 12510 15700 19610 24010 29210 6.2 143 13.7 113 9.7 14.0 33.95 1060 8.2 1830 14.5 5.B3.2 10700 84.8 19.7 8.3 117 162 221 288 364 451 555 674 818 975 1160 (= cm3) 19.2 54.3 82 6.7 .2 7780 61.1 vruce valjani (JUS C.5 98 8.8 131 11.13I Staticke velicine: d I W - - moment tromosti plohe moment otpora tromosti: Polumjer i" = VI..5 35.0 11 800 92.32 1420 11.7 51.1 106 8.3 19..9 90 7.9 6.3 12.1 9710 76.4 .. 74 6. .6 758 5. 782 923 1090 1250 1460 Treba se kloniti dimenzija u zagradama.0 149 13.00 4.9 117 161 214 278 354 442 543 653 3.2 84..9 6110 48.6 9.2 17.3 12.2 5340 41.7 98.1 41. 430 . 431! .9 4.9 3350 26.2 21.0 6910 54.41 10.

17 17 21 21 21 23 23 23 hI 208 225 241 258 274 290 306 323 22 28 32 34 40 44 48 52 56 431 .4 11 11 13 13 13 17 hi 59 75 92 109 125 142 159 176 192 b 113 119 125 131 137 143 149 155 C 60 62 64 70 74 76 82 86 do max.4 11 11 13 13 17 17 8. 33 46 64 82 98 115 133 b 75 80 85 90 95 100 C 40 45 45 50 50 55 do max. C2 max. 11 13 13 17 17 21 21 h.4 8. 6. C. b 25 " 15 17 18 30 35 - - 4. C.Konstrakcijske mjere celimih profila (po DIN 997) Sve mjere u mm te/icni kutni pro/ili b b do C. h h 20 12 do max. 23 23 25 25 25 25 hI 151 167 184 200 216 222 cl I 45 'F 'I 1.4 75 80 90 40 45 50 60 70 80 90 95 105 - 23 23 25 40 45 50 55 60 65 22 25 30 30 35 35 - 100 110 120 130 140 150 45 45 50 50 50 50 25 25 25 25 28 28 <:11 H I 70 40 21 21 160 200 60 60 115 28 150 28 I te/icni pro/ili C b 42 C 25 25 30 30 35 35 40 do max." ii 1I 50 55 60 65 70 te/icni profili I b 42 50 58 66 74 82 90 98 106 C do max.4 6.3 6. - c.

ZeljezniCke

traCoice (duljinske (JUS C.K1.021

mase vece od 20 kg/m) - 1963)

Oznaka tipa tracnice 22 45 49

Dulj. masa kg/m 22,12 45,44 49,43

Presjek S mm' 2818 5784 6297

Moment tromosti Ix 104 mm4 (= cm4) 375,5 1552 I 819

Momenl olpora W 103 mm3 t= cm3) 73.6 215 240

Tip 22

Ttp '5

~ ~

~ g

J Tip'9 432 L

Ce6Coi limovi

CeliCnidebeli limovi (JUS C.B4.110 - 1972)
Dcbljina u skoko400) . . . 700 vUnapo 5 ... 7 0,5 mm " skokovUn mm po 20 mm 7)...301 30) .. . 50 2 !DID " skokovUn 50) .. . 60 3 mm 5 mm po 50 mm 60) ... mm SiriDamm
700) . . . 1500 1500) . . . 300

Duljina mm .. .6000 6000) . . .

u skokovima po 50 mm" u skokovUna skokovUn skokovUna u skokovUna po 100 mm po 500 mm po 1000 mm po 100 mm

Celicni osrednji limovi (JUS C.B4.111 - 1956) Debljina 3, 3,5 4, 4,5 4,75 mm .. . 1200... 1450... 1700mm Sirina Duljina . . . 4000. . . 5000. . . 6000 . . . 7000 mm Trgova/!ki formati 1000 x 2000mm 1250 x 2500 mm Celicni tanki limovi (JUS C.B4.112 - 1962 in 113 - 1978) Debljina 0,4. . .0,8 mm u razmaku po 0,05 mm 0,9 .. .1,1 mmu razmakupo 0,1 mm 1,25. . .2,75 mm u razmaku po 0,25 mm Sirina 550. . .600, 750. . . 1000, 1100, 1200 mm Duljina 1500...2000,2250,2500,3000 mm Plo!na masa celicnih limova
DcbIjina mm 0,40 0,45 0,50 0,55 0,60 0,65 0,70 0,75 0,80 0,85 0,90 0,95 1,00 1,25 1,50 1.75 Plmna masa kglm2 3,14 3,53 3,93 4,32 4,71 5,10 5,50 5,89 6,28 6,67 7,07 7,46 7,85 9,81 11,78 13.74 DcbIjina mm 2,00 2,25 2,50 2,75 3,00 3,25 3,50 4,0 4,5 5,0 5,5 6,0 6,5 7,0 7,5 8.0 Plona masa kglm2 15,70 17,66 19,63 21,59 23,55 25,51 27,48 31,40 35,32 39,25 43,18 47,10 51,03 54,95 58,88 62.80 DcbIjina mm 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 Plona masa kglm2 70,65 78,50 86,35 94,20 102,0 109,9 117,8 125,6 133,4 141,3 149,2 157,0 164,8 172,7 180,6 188.4 DcbIjina mm 25 26 27 28 29 30 32 34 36 38 40 42 44 46 48 50 Plmna masa kglm2 196,2 204,1 211,9 219,8 227,6 235,5 251,2 266,9 282,6 298,3 31'4,0 329,7 345,4 361,1 376,8 392.5

.1

Pocincani lim (JUS C.B4.081 - 1984) Debljina 0,45. . .4 mm; §irina 1000 mm; duljina 2000 (2500) mm.
29
~

Strojarski prirutnik

433

Celime

beSavne cijevi (ISO)

Materijal cijevi: celik C. 0000 (JUS celik C. 1212(JUS celik C. 1213(JUS celik C. 1402(JUS eelik C. 3100 (JUS
Nazivni promjer mm 10 Vanjski Debljina promjer slijenke mm mm 16 17,2 1,8 1,8

C.B5.226 C.B5.122 C.B5.123 C.B5.124 C.B5.125 Dulj. masa kg/m

1968) 1968) 1968) 1968) 1968)
Nazivni tlak (bar) C. 14021 C. 3100 100 100 100 100

C.OOOO C. 12121 C. 1213 100 25 100 0,632 100 25 100 - 0,688

-

15 20 25

-

32
40

20 21,3 25 26,9 30 33,7 38 42,4
44,5 48,3

2,0 2,0 2,0 2,3 2,6 2,6 2,6 2,6
2,6 2,6

0,890 0,962 1,13 - 1,41 1,77 - 2,01 2,29 2,57
2,70 2,95

-

25 25 25 25 25 25 25 25
25 25

I---

100 100 100 100 100 100 100 100

-

100 100 100 100 100 100 100
100 100

-

100 100 100 100 100 100 100
100 100

-

100 100 100 100 100 100 100
100 100

100 100

100 - 100 - 100 -,100 100 80
100

50 65

57 60,3 76,1

2,9 2,9 2,9 3,2

3,90 5,28 5,80

25 25 25

100 100

80

88,9

3,6
3,2 3,6

6,49
6,81 7,63

100

108

4,0
3,6 4,0

8,43
9,33 10,3

25 25

-

-

80

100 100 100

100 64

-

-

100 100 100

-

100

80

80

80
100

100
80
100

100
80 100

100

4,5 5,0

11,4 12,7

-

64

-

80

100

-

-

-

434

(:elicne belavne Nazi~ni promJer mm Vanjs,ki D~~ljina promJer stlJenke mm I mm . 3,6 Dulj. masa kg/m . 9,90

cijevi (nastavak) Nazivni tlak (bar)

"

I

,

C.ooooC. 12121C. 12131C. 1402/ C.3100 I
25

,

lOO

114,3

4,0 4,5 5,0

11,0 12,1 13,5

-

40

-

80
I

64 80 lOO

80
I

I

100

100

lOO

-'~'~I2.82S~
133

'~I---SOllOO
64 80 lOO 80 . lOO 80 40
I

125 1-1
139,7

4,5 5,0 5,6 . 6,3
4,0 4,5

14,2 15,8 17,6 19,8
13,5 14,9

80
lOO

lOO

40 64

lOO

5,0 5,6 6,3 5,0 5,6 6,3
4,5 5,0 5,6 6,3

. 16,6 18,5 20,8 19,0 21,1 23,8
18,1 20,1 22,4 25,3

-

25

-

80 lOO 64 80 lOO

-

80
1

80
lOO

1

-1-'---:t,S17,12S~~
159

---S0 '---SO
I

lOO

1

lOO

150 I-I~~~~
168,3

-

40

64 80 lOO
I

-

25

25

-

40 64 80
.
I

-

I

80 lOO

80

--~~~~I~,-,(175).1193,7 -'-1-1-1_1-1_1-1-

1s,4...8,825...40,
6,0" 6,3 31,1 32,6

-

40

40

200 I 216.. I 7,1 8,0

36,6 41,0
45,0 50,8

64

..
;.

.

-

8,8 10,0

-

-

80

80 lOO

64
I

80
I

80
lOO

lOO

I

lOO

Nazivni promjer 175 mm JUS ne preporublje. Dimenzije nisu prema ISO. 435

Celicne be!avne cijevi (nastavak) Debljina promjer promjer stijenke mm mm NazivniI Vanjski mm Dulj. masa kg/m Nazivni tlak (bar)
1 C,OOOOC,12121 C,I213 I.C,1402 1 C.3100

200

219,1

5,9 6,3 7,1

31,0 33,2 37,2

25

S,O
S,S 10,0 6,3 7,1

41,S
45,4 51,6 40,6 45,6

-

267

25

-

40

-

40

-

64

SO

- 100
40

SO

-

-

64 SO

SO 100

100

100

-

40 64

-

-

S,O S,S 10,0 7,1 S,O

250

-

11,0 69,7 6,3 41,6
46,7 52,1
57,1 273 S,

50,9 55,S 63,4

25

-

-

40

SO

-

64 SO

100 40

-

10,0 11,0

-

31S* 300 -

12;5 SO,9
7,5* S,O S,S 10,0 11,0 12,5 14,2 7,1 S,O
S,S

64,9 71,4

16

-

64 SO 100 40

SO 100

100

-

-

- -

-

-

40
64 SO

-

SO

I

64

64
SO

-

SO

-

100
I~

100

64 SO

57,4 61,2 67,1 76,0 S3,3 94,2 -106 55,6 62,1
6S,l

100 40

100 40 SO 100 40

-

-

40
SO

SO

100

-

100 -

-

- 100

40

-

16

-

40

323,9

10,0 11,0 12,5

14,2 109

77,4 S5,3 96,7

-

-

-

-

64
SO

SO

SO

-

100

-

100 -

100

SO

-

100

-

-

* Dimenzije nisu po ISO. 436

.;.."IIi

telicne Nazivni promjer mm Vanjski Debljina promjer stijenke mm I mm

besavne cijevi (nastavak)

Doli.
I

I

.
355,6

.

8,0 8,8
10,0

Nazivni tlak (bar) masa kg/m ' C.OOOOC.12121 I C.1213~C.I402' C.3100 40 64 68,3 1~ I 40 40 74,9 80
85,2

-

-

-

I

80

I

100

I

11,0

93,9

-

-

80 100 100

12,5 14,2 16,0
350 1-1

107 120 133 70,8 77,7
88,3 97,3

80 100 40 40

40

1

8,0 8,8
368 10,0 11,0

16

-

80 100

64
80 100

64 80
100

,

80 100

12,5 14,2 16,0

110 124 138
97,8 108 122 138

-'-'
406,4

S:S
10,0 11,0

85'916~~ -

4()

I

12,5 14,2

-

80

-

-

-

I

64
I

80 100

80 100

80 100

400 I~I

17,5 168
10,0
11,0

16

100
40

40

101
111

--

40
64
I

80
100

-

80 100

64 80 100

419

12,5 14,2 16,0 17,5
12,5 14,2 16,0 17,5 20,0
22,2

126 142 158 173
154 173 193 211 241
266

80 100

-'-'Il.0135
500 508

J04040I
64 80 100 80

;W80 100

40 64 100

I -

I

100

Od pojedinih vrsta eelika je ozn~ nazivni tlak.

dolaze U obzir cijevi onih dimenzija za koje 437

..

--

Predme

Celieue cijeYi

~

vub:ne ill hladno vaIjane (JUS C.BS.2S0 - 1983)

LW
Vanjski promjer D mm 10 12 16

+
"

.

Polami moment tromosti

1p = 21x Wp= 2 Wx
Moment Moment tromosti otpora W Ix 10' mm' (= cm') 10' mm' (= cm') 0,028 98 0,057 96 0,037 30 0,074 60 0,052 0,069 0,133 0,181 0,219 70 58 1 5 9 0,087 0,116 0,166 0,226 0,274 0,215 0,296 0,363 0,270 0,375 0,463 0,536 0,596 0,331 0,463 0,576 0,672 0,752 0,435 0,614 0,770 0,905 1,022 0,552 0,785 0,992 1,174 1,334 83 0 4 9 9 I 3 0 I 4 7 9 8 4 8 9 7 9 0 1 2 6 9 7 I

x Polami moment otpora
Presjek S mmz 28,3 40,0 34,S 49,S 47,1 68,3 88,0 53,4 77,7 100,5 59,7 87,2 113,1 137,4 160,2 66,0 96,6 125,7 153,1 179,1 75,4 110,7 144,5 176,7 207,3 84,8 124,8 163,4 200,3 235,6 Duljinska masa s mm 1 1,5 1 1,5 I 1,5 2 1 1,5 2 1 1,5 2 2,5 3 I 1,5 2 2,5 3 1 1,5 2 2,5 3 1 1,5 2 "2,5 3

Debljina

m,
kg/m 0,222 0,314 0,271 0,388 0,370 0,536 0,690 0,419 0,610 0,789 0,468 0,684 0,888 1,079 1,258 0,518 0,758 . 0,986 1,202 1,406 0,592 0,869 1,134 1,387 1,627 0,666 0,980 1,282 1,572 1,849

18

0,193 6 0,266 8 0,326 7 0,270 0,375 0,463 0,536 0,596 0,364 0,510 0,634 0,739 0,828 0,543 0,767 0,962 1,132 1,278 I 4 7 9 8 5 2 6 9 2 8 6 8

20

22

25

28

0,774 0 1,100 1,389 1,644 1,867

438

Precime

eeliCne

dJeYi

wrene Vanjski promjer D mm Debljina s mm 1 1,5 2 2,5 3 1 1,5 2 2,5 3 1 1,5 2 2,5 3 4 1 1,5 2 2,5 3 4 1 1,5 2 2,5 3 4 1,5 2 2,5 3 4 1,5 2 2,5 3 4

30

32

35

38

ill hladno valjane (nastavak) Moment Moment Prcsjek Duljinska masa tromosti °tPOra S m, I" W" mm1 kgfm 10' mm' (= cm') 10' mm>(= cm') 91,1 0,715 0,958 9 0,639 3 134,3 1,054 1,367 0,911 3 175,9 1,381 1,733 1,155 1,695 2,059 216,0 1,373 254,5 1,997 2,347 1,565 97,4 0,764 1,171 0,731 9 143,7 1,128 1,675 1,047 188,5 2,130 1,480 1,331 231,7 2,538 1,586 1,819 273,3 2,145 2,904 1,815 106,8 0,838 1,545 0,882 9 2,219 157,9 1,239 1,268 207,3 1,627 2,833 1,619 2,003 255,2 3;390 1,937 301,6 2,225 2,367 3,894 389,5 3,058 4,757 2,718 0,912 1,991 1,048 116,2 2,869 1,510 172,0 1,350 1,935 226,2 1,776 3,676 278,8 4,414 2,323 2,189 329,9 2,589 5,088 2,678 427,2 3,354 6,259 3,294 122,5 181,4 238,8 294,5 348,7 452,4 205,0 270,2 333,8 395,8 515,2 228,5 301,6 373,1 443,0 578,0 0,962 1,424 1,874 2,312 2,737 3,551 1,609 2,121 2,620 3,107 4,044 1,794 2,367 2,929 3,477 4,537 2,331 3,367 4,322 5,200 6,007 7,419 4,854 6,258 7,563 8,773 10,929 6,727 8,701 10,551 12,281 15,405 1,166 1,684 2,161 2,600 3,004 3,710 2,157 2,781 3,361 3,899 4,857 2,691 3,480 4,220 4,912 6,162

40

45

50

439

weene Vanjski promjer D mm Debljina s mm 1,5 2 2,5 3 4 1,5 2 2,5 3 .4 1,5 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4

56

63

Predme ceUene djevi iIi hladno valjane (nastavak) Moment Moment Presjek Duljinska masa tromosti otpora S ml 1% W% mm' 10' mm' (= cm') 10' mm' (= cm') kg/m 256,8 2.016 9,543 3,408 339,3 2,663 12,384 4,423 15.066 420,2 3,298 5,381 499,5 3,921 17.595 6,284 653,5 5.129 22.217 7,935 2,275 13.710 289,8 4,352 383,3 3,009 17.846 5,665 475.2 3,730 21,777 6,913 565,5 4,439 25.510 8,098 741.4 5,820 32,409 10,289 322,8 427.3 530,1 631.5 829,4 369,9 490,1 608,7 725,7 955,0 552.9 687.2 820,0 1080,7 615.8 765,8 914,2 1206,4 678,6 844,3 1008,5 1332,0 741.4 922,8 1102,7 1457,7 2,534 3,354 4,161 4,957 6,511 2,904 3.847 4.778 5,697 7,497 4,340 5,395 6,436 8,483 4,833 6,012 7,176 9,470 5,327 6.628 7,916 10,456 5,820 7,244 8,656. 11,443 18.942 24,717 30,235 35,504 45,326 28,505 37.296 45.746 53,866 69.145 53.550 65.823 77.670 100,127 73,952 91,054 107.624 139,215 98,971 122,028 144,435 187,351 129,080 159,334 188,809 245,476 5,412 7,062 8,639 10,144 12,950 7.126 9.324 11.437 13,467 17.286 11,900 14,627 17,260 22,250 14,790 18.211 21.525 27,843 17.995 22,187 26,261 34,064 21.513 26.556 31.468 40,913

70

1,5 .

80

90

100

110

120

440

Ce6me cijevi za cijevni oavoj Celilne cijevi propisanih mehanilkih svojstava (JUS C.B5.222 - 1968) Nazivni promjer mm col" 1/8 Vanjski promjer mm 10,2 1...50 debljina stijenke mm dulj. masa kg/m Nazivni tIak (bar) 80 debljina stijenke mm dulj. masa kg/m 100 debljina stijenke mm dulj. masa kg/m

13,5 10 17,2 15 21,3 20 26,9 25 1 33,7 32 1 1/4 42,4 40 1 1/2 48,3 SO 2 60,3. 65 21/2 76,1 80 3 88,9 100 4 114,3 125 5 139,7
150 6 165,1

.8

6

-

1/4 3/8 1/2 3/4

-

.

17,8 21,2

-

-

-

-

5,4 5,4

2,65 2,9

0,493 0,769

5,4
7,1 8,0

-

-

14,4
23,3 30,9

2,9 3,25 3,25 4,05 4,05 4,05 4,50 4,50 4,85 6,3
8,0 8,8

1,02 1,45 1,9 2,97 3,84 4,43 6,17 7,90 10,1 16,8
25,9 33,8

Celilne cijevi bez propisanih mehanilkih Nazivni promjer col mm 6 8 10 15 20 25 32 40 SO 65 80 100 125 150 1/8 1/4 3/8 1/2 3/4 1 1 1/4 1 1/2 2 21/2 3 4 5 6 Vanjski . promjer mm 10,2 13.5 17,2 21,3 26,9 33.7 42,4 48,3 60,3 76,1 88,9 114,3 139,7 165,1 debljina stijenke mm 2,0 2,35 2,35 2,65 2,65 3,25 3,25 3,25 3,65 3,65 4,05 4,5 4.85 4.85

svojstava (JUS C.B5.225 - 1968) Teke cijevi debljina stijenke mm 2,65 2,9 2,9 3,25 3,25 4,05 4,05 4,05 4,5 4,5 4,85 5,4 5,4 5.4 dulj. masa kg/m 0,493 0,769 1,02 1,45 1,90 2,97 3,84 4,43 6,17 7,90 10,1 14,4 17.8 21.8 dulj. masa kg/m 0,407 0,650 0,852 1,22 1,58 2,44 3,14 3,61 5,10 6,51 8,47 12,1 16.2 19,2

Polutdke cijevi

" Nap~tena stara oznaka. 441

Ceuma iica OkruglDVuCelUl &licna lico (JUS C.B6.110 - 1982)
Nazivni promjer mm 0,1 0.12 0,14 0,16 0,18 0,2 0,22 0,24 0,26 0,28 0,31 0,34 0,37 0,4 0,45 0,5 0,55 0,6 0,7 0,8 0,9
.

Tolerancija mm :t 0,005 :t 0,01

Presjek mm2 0,00785 0,0113 0,0154 0,0201 0,0254 0,0314 0,0380 0,0452 0,0531 0,0616 0,0755 0,0908 0,108 0,126 0,159 0,196 0,238 0,283 0,385 0,503 0,636 0,785 0,950 1,13 1,33

Dulj. masa kglkm 0.0617 0,0888 0,121 0,158 0,200 0,247 0,298 0,355 0,417 0,483 0,592 0,713 0,844 0,986 1,25 1,54 1,87 2,22 3,02 3,95 4,99 6,17 7,46 8,88 10,4

Nazivni promjer mm 1,4 1,6 1,8 2 2,2 2,5 2,8 3,1 3,4 3,8 4 4,2 4,6 5 5,5 6 6,5 7 8 9 10 11 12 13 14

Tolerancija mm :t 0.04 :t 0,06

Presjek mm2 1,54 2,01 2,54 3,14 3,80 4,91 6,16 7,55 9,08 11,3 12,6 13,9 16,6 19,6 23,8 28,3 33,2 38,5 50,3 63,6 78,5 95 113 133 154

Dulj. masa kgIkm 12,1 15,8 20,0 24,7 29,8 38,5 48,3 59,2 71,3 89 99 109 130 154 187 222 260 302 395 499 617 746 888 1040 1210

:t 0,08

:t 0,015

:t 0,02

:to,IO

1

:t 0,03

I'-I 1,2 1,3 :to,04

:to,15

*
I

I'

OkruglD

vueelUl celiCna lica od malougljiCnog

celika za posebne

svrhe

(JUS

C.B6.011 - 1980) Nazivni promjer 0,1. . . 14 mm. OkruglD &liCnalica, VuCelUl bruIelUlu tolerancijskom polju ISO h 11 ili (JUS C.B6.111- 1982): Nazivni promjer 1...9,8 mm

442

(

3..::-. . .
"';

::.,/ \

:..:- \ .: ,./ t" v .' ..{ :--:..,..1...........

.
Celi\!na
..,-~{:.'(._~:~.-.,\ ,

eelima

uiad

za opCe svrhe

uiad

bez

jezgre

-r),
'.:

i

Diad bez jezgre (srZi) je spletena od Zica istog promjera. Oko srediAnjeZice sukano je u prvom
sloju 6 ill u drugome 12, ill joA u treeem 18 Zica.. Sukanje prvog sloja moZe biti desno (tj. nonnalno) ill lijevo. S~anje u.slije~~ slojevima uvijekje suprotno sukanJu u sloJu pOJe toga.

;:"", ,:<

Zice za uZad bez jezgre su od relika nazivne vla\!ne \!vrstoee Rm

= 1570 ili 1770 N/mm2

Zice mogu biti gole ili pocin\!ane.

Uie 1 x 7 (JUS C.H1.060 - 1982); Izvedba Dieta: 1 + 6 Zica DZe se sastoji od sedam Zica od kojih je §est ovijeno oko sredi§nje Zice. PrekidDa sUa Fr rafuoska, FmiD Dajmaoja Nazivoi Duljioska pri DaziVDoj toQ Hca promjer masa uteta Rm 1570 N/mmz Rm = 1770 N/mmz FmiD d FmiD Fr Fr ml kN kN kN mm kN kg/m

-

-

I1 .11 " I

=

0,6 0,8 1 1,5 2 2,5 3 3,5 4 4,5 5 6 7 8 9 10 12 14 16

0,00181 0,003 21 0,005 02 0,011 3 0,020 1 0,031 4 0,045 2 0,061 5 0,080 3 0,102 0,126 0,181 0,246 0,321 0,407 0,502 0,723 0,984 1,29

0,342 0,608 0,950 2,14 3,80 5,93 8,55 11,6 15,2 19,2 23,7 34,2 46,5 60,8 76,9 95,0 137 186 243

0,308 0,547 0,855 1,92 3,42 5,34 7,69 10,5 13,7 17,3 21,4 30,8 41,9 54,7 69,2 85,5 123 167 219

0,385 0,685 1,07 2,41 4,28 6,69 9,63 13,1 17,1 21,7 26,8 38,5 52,4 68,5 86,7 107 154 210 274

0,347 0,617 0,963 2,17 3,85 6,02 8,67 11,8 15,4 19,5 24,1 34,7 47,2 61,7 78,0 96,3 139 189 247

'I J I

443

Vie 1 x 19 (JUS C.H1.061 - 1982) U~ se sastojiod 19 (1 + 6 + 12) fica od kojihje oko sredi§njefiee ovijeno u prvom sloju 6 fica, a u drugom 12 fica.
Nazivni promjer u!eta d mm 1, 1,5 2 2,5 3 3,5 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 Fr Duljinska mass m( kg/m 0,004 95 0,011 1 0,019 8 0,031 0 0,044 6 0,060 7 0,079 3 0,124 0,178 0,243 0,317 0,401 0,495 0,599 0,713 0,837 0,971 1,11 1,27 1,43 1,61 1,79 1,98 2,18 2,40 2,62 2,85 3,10 Rm Fr -kN 0,937 2,11 3,75 5,86 8,43 11,5 15,0 23,4 33,7 45,9 60,0 75,9 93,7 113 135 158 184 211 240 271 304 338 375 413 454 496 540 586

- rabmska, Fmin- oajmanja
pri nazivnoj tYrstoa fica Rm = 1770 N/mm2 Fmin kN 0,825 1,86 3,30 5,15 7,42 10,1 13,2 20,6 29,7 40,4 52,8 66,8 82,5 99,8 119 139 162 186 211 238 267 298 330 364 399 436 475 515 Fr kN 1,06 2,38 4,23 6,61 9,51 12,9 16,9 26,4 38,1 51.8 67,6 85,6 106 128 152 179 207 238 271 305 342 382 423 466 512 559 609 661 Fmin kN 0,930 2,09 3,72 5,81 8,37 11,4 14,9 23,2 33,5 45,6 59,5 75,3 93,0 112 134 157 182 209 238 269 301 336 372 410 450 492 536 581

Prekidna siIa

= 1570 N/mm2

11

444

5 .4 51.. Celitna uiad za izvozne uretlaje u rudarstvu JUS C.1968) .1983) Stremenje (JUS C.9 92.5 104 150 204 267 338 417 505 601 705 818 939 1070 1210 1350 !. u drugom 12 tica i u treeem 18 5ca.306 .H1..044 0 0.2 80.5 51. I.Vie 1 x 37 (JUS C.1 29..1 33.32 14...H1.rabmska.122 0.051 Spojleeza &libzu uiad (JUS C.34 .83 4.oajmDja Fr kN pri nazivnoj 00st0a tica Rm = 1570 N/mm2 Rm mm 3 4 5 6 7 Fr kN 8..3 59. Fmin kN Prekidna siIa Fmin .958 1.58 1.37 2..- -- 5"- .31 3..39 16. -' 5:: -.H4..03OJOS1AIS5'Q .. 7.H1.01 5. i3.1975) - .25 1.5 133 181 237 .489 0.5 116 158 206 261 322 389 463 544 631 724 824 30 1040 9.5 65.3 45.96 2..2 74.82 3.300/301 1975) V/lee za &libzu uiad (JUS C.240 0.9 20..1980} CelillUl uiad za vitw i slilno (JUS C.40 5.1 66.1 37.8 23.8 84..1-'.062 - 1982) Ufe se sastoji od 37 (1 + 6 + 12 + 18) tica od kojih je oko sred&je ovijeno u prvom sloju 6 tica.H1. &:9'::'lOO I.65 6. 300 370 448 533 625 725 832 947 1070 1200 = 1770 x.396 0.080 .0 39.176. Fr tice Nazivni promjer ufeta d Duljinska masa ml kg/m 0.7 26. 3:. 0.= FiN 8 9 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 30 32 34 36 .313 0..704 0.078 2 0.24 12.H1.

0.7 99.8 71. str.61 5. v.032 2 0.1 84. ovijenih oko vlaknaste jezgre.4 115 151 191 235 285 339 397 461 602 762 941 * Obitno uie 8 x 7 (JUSC.73 2.1 94.Hl.175 - - Fr kN FmiJI kN 2.72 37.iitani struk y .6 47.129 kg/m 0. - N/mm2 Rm = 1770 N/mm2 m.1 28. DuIjinska masa Rm NaziVDi promjer llteta d mm 2 Fr - = 1570 Prckidna sUa FmiJI najmanja pri nazivnoj crrstoa tica rafunska.1982) 446 .8 37.5 16.2 63.4 42. moZe biti desno .3 2.16 1.3 79. 88.80 3.515 0.701 0. Sukanje fiC!anih strukova (normalno) iIi lijevo.9 58.43 1.1 .1 46.089 4 0.42 2.29 9.1 83.1982) Izvedba uZeta: 6 strukova po 7 (1 + 6) fica.1 110 128 167 212 261 316 376 442 512 669 847 1050 21.7 23.66 4.Hl.9 65.0572 0.915 1.vlaknena jezgra Uie 6 x 7 (JUS C.432 0.070 .1 75.06' 2.229 0.014 3 Fr kN 3 4 - FmiJI kN 5 6 7 0.5 32.63 5.35 5.0 70. s .CeliC!ria uhd s jezgrom (du§om) Utad s jezgrom ima 6 fiC!anihstrukova (u izvedbi kao kOOuZeta bez jezgre.41 '14. 443 do 445) sukanih oko vlaknene ill C!e1iC!ne jezgre. .604 0.6 58.4 97. Prema tome da Ii je gomji sloj struka sukan desno ill lijevo moZe me biti sukano krifuo (normalno) iIi istosmjemo.080 .88 10.1 102 134 169 209 252 300 353 409 534 676 835 Pri reliCioj jczgri su duIjinska masa i prekidna sila nc!to vere.289 0.0 41.8 52. 8 9 10 11 12 13 14 16 18 20 22 24 26 28 32 36 40 0.2 52.357 0.9 114 148 188 232 280 334 392 454 593 751 927 33.

678 0. Nazivni promjer uteta d mm Fr DuljiDska masa ml kglm 0.90 8.1982) Ule Seale 6 X 19 (JUS C.1982) 447 .54 6. u drugom 12 Dca.5 91.7 34.38 1.1982) Ule Warrington6 X 19 (JUS C.1 54.0 40.71 3.Hl.170 0.2 63.4 65.3 76. FmiD.9 80.0865 0.8 44.l00 . a strukovi su ovijeni oko vlaknaste jezgre.H1.585 0.najmanja pri nazivnoj /!vntoQ tica Rm = 1770 Nfmm2 FmiD kN Fr kN FmiD kN Prekidna sUa = 1570 Nlmm2 Fr kN 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 16 18 20 22 24 26 28 32 36 40 44 48 52 56 3 0.5 94.Hl.1982) Ule Seale 8 X 19 (JUS C.9 45.6 26.072 .031 1 Rm -raamska.34 2.9 39.1982) Ule 8 X 19 .6 19.8 22.096 .48 5.99 2.090 .H1. Ule 6 X 19 .H1.9 107 139 176 218 263 313 368 426 557 705 870 1050 1250 1470 1710 35.280 0.1 48.346 0.36 10.221 0.8 78.69 10.886 1.9 - - - 5.70 7.8 31.086 .4 56.125 0.5 81.54 4.419 0.67 1.5 51.8 94.ispunjeno licoma (JUS C.498 0.088 .ispunjeno licoma (JUS C.0554 0.1 15.3 91.Ule 6 x 19 (JUS C.70 13.1982) Ule Warrington8 X 19 (JUS C.6 124 156 193 234 278 326 378 494 625 722 934 1110 1300 1510 .1 67.1982) Ub: se sastoji od 6 strukova po 19 (1 + 6 + 12) Dca od kojih je oko sredgnje Dee ovijeno u prvom sloju 6 Dca.97 9.l04 .H1.12 1.2 58.H1.8 110 144 182 224 272 323 379 440 575 727 898 1090 1290 1520 1760 30.4 69.1 107 124 162 205 253 306 364 428 496 648 820 1010 1220 1460 1710 1980 4.

2 63.585 0.48 5.078 .1982) Vie Warrington-Seale8 x 36 (JUS C.498 0.3 56.71 3. FmiD najmaoja pri oazivnoj evrstOCitica Nazivni promjer ufeta d mm 6 7 8 9 10 11 12 13 14 16 18 20 22 24 26 28 32 36 40 44 48 52 56 60 64 Duljioska masa Rm - - = 1570 N/mm' Rm = 1770 N/mm' !I .l08 . mm kN 18.36 10.6 33.4 42.2 90.Hl.1 107 124 162 205 253 306 364 428 496 648 820 1010 1220 1460 1710 1980 2280 2590 F.074 . u drugom 12 lica.9 45.8 94.419 0.67 1.1 88.112 .54 6. mm kN - Fr kN 22.0 40.Hl.38 1.Vie 6 x 37 (JUS C.1 67. u trecem 18 zica.1982) 448 . a strukovi su ovijeni oko vlaknaste jezgre.1982) Vie Warrington-Seale6 x 31 (JUS C.S 46.Hl.9 80.99 2.170 0.125 0.8 25.6 78.8 110 144 182 224 272 323 379 440 575 727 898 1090 1290 1520 1760 2020 2300 29..S 51.Hl.70 7.1982) Vze se sastoji od 6 strukova po 37 (1 + 6 + 12 + 18) lica od kojih je oko sredisnje lice ovijeno u prvom sloju 6 lica.076 .Hl.0 66.5 91.l02 .l06 . Prekidna sUa Fr raeunska.5 142 Fr kN - F..280 0.2 63.346 0.1982) Vie Seale 6 x 37 (JUS C..Hl.084 .221 0.4 56.Hl.54 4.1982) Vie Warrington-Seale6 x 36 (JUS C.1982) Vie 6 x 12 + 7 vlaknastihjezgri (JUS C.886 1.1 75.3 76.12 1.678 0.1982) Vie 6 x 24 + 7 vlaknastihjezgri (JUS C.6 37.7 118 150 185 224 267 313 363 474 600 741 896 1070 1250 1450 1670 1900 * Obitno uie 8 x 37 (JUS C. m) kg/m 0.2 102 134 169 209 253 301 353 409 534 676 835 1010 1200 1410 1640 1880 2140 35.Hl.34 2.97 9.8 31.9 12.3 52.

.

0 Opteretenje dozvoljeno ispitno mm 13 16 18 20 23 mm 36 45 50 56 64 15.1978). bn min.6 10.80 4.80 7.4 8.7 16.5) 18 (18.H4.80 5.7 24. kg/m 3.8 12 13.1978). 450 .75 7.2 21.6 27 30.9 39.78 0.35 0. Dimenzije u zagradama treba izbjegavati.H4.50 0.4 49.2 49.0221023/024 .25 2.021 .70 3.40 1.1978).5 98.H4. Lanci za transportere s dugim clancima (JUS C.77 1. 6.54 .6 54. * Komadni lanci za opeu upotrebu s kratkim clancima (JUS C.75 2.1 61.07 1. h mm 12 15 (18.40 5.0 5 6 6 7.1 Lanci za dizala (JUS C.5) 21 (22) 24 27 28 31 36 41 45 50 Sirina l\lanka vanjska unutarnja b maks.Lanci za dizala (JUS C. 0. Lanci za transportere sa srednje dugim clancima (JUS C.30 9.031 .2 23.2 47.H4.2 8.2 7.00 12.1978) kvalitetni razred: 5.30 .H4.8 19.4 44.9 16. 8 Nazivni promjer.025 .8 78.05 1.4 34 37.2 20.6 23.030 .6 Duljinska masa ml kg/m 0.5 30.4 63.4 9.6 16.9 20. mm mm 13.1978) (kalibrirani) Nazivni promjer d Korak h Sirina l\lanka b mm 42 52 58 65 74 Duljinska masa m.1 31. d mm 4 5 (5) 6 (6) 7 (7) 8 9 10 11 13 14 16 18 Korak.2 15.

069 8.305 36 38 38 40 40 - 1018 6.00305 0.91 2.6 615.4 22 380.63 0.0 3.13 7.03 0.785 1.172 78.131 1.0641 28.5 113.27 38.158 7.104 0.06 3.142 3.0 6 8.33 490.543 0.sl I prclano 1 1 1.39 .6.545 0.18 .0 4 4.43 1.00477 0.00416 0.0 9.212 0. (Nastavak na sir.8 2.076 3 0.5 706.5 1.9 962.17 2.5 23 24 452.0 254. 452) Vrijednosti »al.4 jek mm' Dulj.0339 15.65 6.1 415.6 1.J 1.2 2.03 1.0103 0.22 1.74 4.539 1.30 5.2 907. a vrijednosti »51.7 0.8 3.78 1.5 7.8 4. mm vureno al sI al.0 - 0.12 1. 451 .935 1.358 153.00212 0. 51 I mm' II vureno preSano 20 20 20 314.54 52 52 53 95.41 14 15 15 16 17 18 19 - - - 15 132.030/031/130!131 .ALUMINIJSKI POLUPROIZVODl Mase poluproizvoda po jedinici duljine (kg/m) iIi jedinici povrsine (kg/m2) izracunane su sobzirom na prosjecnu gustoeu aluminija od 2700kg/m3.vucene ili preiane (JUS C. .0217 0.7 0.621 11. 2376 2.9 0.5 283.62 0.011 3.34 0.006 87 - - -5 6 7 8 10 - 26 27 28 29 30 30 32 32 34 35 35 25 25 - - 25 - Dui' kg/m 0.477 201.45 2.5 2.90 0. masa kg/m mm I esjek m.4 2.1 1.767 2.48 50.0133 0.613 0.1 56 57 58 58 60 60 65 65 70 70 75 75 55 60 65 70 15 2463 2642 2827 3318 3848 4418 2552 0.5 3.27 42 42 45 45 48 48 50 50 45 50 55 40 63.801 4.C3.766 7.1963) Promjer.687 0.848 0.75 3.0 5 5. aI.0 11 12 13 10 8 10 12 23.96 10.73 2206 2290 5.0 2 2.416 176.76 0.9 6. vrijede za poluproizvode od aluminija.0429 19.89 5.4 11.66 1. za od aluminijskih slitina.55 1.29 4.042 9.0166 0.9 572.0191 0.60 11 - 12.00543 0.136 0.053 0 0.57 0.00848 0.030 6 al 51 omjer.96 6.2 21 346.2 3.3.257 54 55 - 1134 1257 1385 1590 1810 1963 2124.909 6.8 660.0260 0. Aluminijske sipke i tice Okrugle sipke i fiee od aluminija i aluminijskih slitina.1 227.2 1.89 J - poluproizvode .9 30 35 - 530.63 8.9 804.5 5.

0108 slitina.173 35 40 15 16 .56 1.8'75 - - 14400 22 500 4225 11.3 30.19 20 - 15 - 10 - - 20 196 225 256 289 324 361 400 0. 451! i lice od aluminija i aluminijskih (JUS C.S 35.8 210 120 - - - 130 140 150 160 120 13273 15394 41..31 4.72 .8 17672 20 106 - 220 230 240 250 34 636 45 239 49 087 38013 103 41548 112 122 133 93.25 36 0.C3.9 60.97 2.sl 80 90 95 100 Dulj.0675 0.6 47.75 8.2 mm al Promjer* 51 al.sl vureno prebno Presjek I - 80 90 - 80 90 7088 11310 7854 9503 5027 6362 - - 100 110 100 110 19.7 54.5 6 7 7 8 8 9 '10 10 -11 12 12 .47 6.691 0. masa kg/m 0.69 30 900 1.5 5.7 - I 170 180 190 200 mm' 22 698 25 447 28 353 31416 Dolj.7 76.25 25 30.273 0.3 38.0432 0.0243 0.132 0.1 21.0547 0.32 40 - - 65 70 75 - 7!} 80 100 120 150 0.780 0.0817 0.219 0. 1963) vucene ili preiane Kvadratne Iipke Debljina* mm Presjek mm' vureno al 51 I pre§ano al.3 10000 27.31 1.sl IPre§ano 22 22 484 24 576 Dolj. vucene ili preiane (nastavak) - Promjer* mm Presjek mm' vureno al 51 I pre§ano al.034{035{134{135 Dolj.975 1.389 45 50 55 60 - - 50 60 1024 1225 1600 2.43 j 49 81 100 121 144 64 0.S . 451! .529 0.17 18 .4 4900 13.08 0.6 17.2 25.17 9. masa kg/m 25 - - 25 27 - 28 30 30 32 - 625 729 784 1.Okrugle Iipke i lice od aluminija i aluminijskih slitina.76 3.14 - -6 -8 9 16 20.608 0. 452 Vidi opasku na sir.6 84. masa kg/m 13.327 0.sl 2 4 5 -6 3 4 4 5 4.097 2 Debljina* mm Presjek mm' vureno al 51 al. Vidi opasku na Sir.12 2.2 6400 17. masa kg/m 61.3 68.2 5625 15.8 2025 2500 3025 3600 5.

3 280.115 0.86 3.73 4.458 0. .5 6 8 26.60 104.sl 25 25 27 27 28 Presjek I 0.85 7. poluproizvode od aluminijskih slitina.6 346.234 0.032 0.027 0..3 678.46 80 100 120 150 I 8660 12 470 19481 5542 14.0 419.C3.3 631.5 5.1963) Presjek I mm Otvor al 51 aI.081 0.0210 0.54 21.200j201 .96 23.) .283 0.1963) res)e mml DuIj.07 17 18 17 - - 20 19 19 20 22 22 24 24 - - Vrijednosti »al« vrijede za poluproizvode od aluminija.C3.4 169.39 2. vucene ili prelane (JUS C.4 DuIj.55 2.61 13.0 1060 I 122 2.7 146.kI 10 15 20 12 18 I 0.844 1.5 5 6 7 8 5 6 7 8 - I mm' 7.0374 0.8 0.18 0.I 541.93 50 1527 1753 1833 2165 2620 4.10 5. masa kg/m !.084 2 - I - 30 32 30 32 30 mm' . 454 i 455.8 943.70 52.70 1. 250.337 0.- - 60 70 3118 4243 8.526 - 41 41 42 45 46 46 50 50 55 - 40 - 1250 1384 1456 3.794 10.041 0. a vrijednosti »51«za .74 3.65 I DuIj.13 0.750 0.Sesterokutne Iipke i lice od aluminija i aluminijskih slitina.6 312..83 2. 51 II 3 3 3.9 779.054 0.20 31.934 1.5 4 4 4.394 0.0286 0.043 0.86 17.38 3.036j037jI36j131 .5 3.irina X debljina vuceno preno resJC l pmm k .44 55. DuIj. Otvor al 51 pres.047 3 0.065 0.7 194.42 36.065 0. masa kg/m mm vueno klju. masa kg/m 1. vureno klju.43 36 36 - 9 9 10 10 11 11 10 - 12 12 13 14 14 - 15 70.irinaXIdebljinaI p vuceno prdano 5X2 mm 5x3 5x4 6X2 6X3 - - .058 5 0. vucene ifi presane (JUS C.8 0.8 124.5 4.676 0.086 453 (Nastavak na Sir.150 33 35 38 886.15 86.0707 0.35 60 - .189 0.03 42.95 5. masa kg/m mm !. pres.2 498.42 11.049 6X4 6x5 8X2 8X3 8x4 - I I - 24 30 16 24 32 0.60 I Plosnate sipke i lice od aluminija i aluminijskih slitina.46 1. al.12 4.

30 1.338 0.08 1.08 1.518 0.648 0.30 1.405 0.648 0.62 2. masa kg/m 8x 6 8x 6 10X 2 10x 3 IOx 4 10X 10x 10x 12x 12x 12X 12X 12X 12X 12X 16x 16X 16x 16X 16x 16x 16X 16X 20X 20x 20X 20x 20X 20X 20 X 20X 20X - 10x 10x IOX 12x 12x 12X 5 6 8 - 5 6 8 2 3 4 5 6 8 10 2 3 4 5 6 8 10 12 2 3 4 5 6 8 10 12 16 5 6 8 48 20 30 40 50 60 80 24 36 48 60 72 96 120 32 0.259 0.864 1.108 0.135 0.130 0.35 0.972 1.162 0.081 0.540 0.086 4 5 25x 5 6 25X 6 8 25X 8 25x 10 25X 10 25X 12 25 X 12 25 X 16 25 ><'16 25 X 20 25x 25X 25X 25 X 25 X 3 - 0.054 0.162 0.08 1.324 0.03 0.162 0.346 0.405 0.540 0.864 30 X 12 30 X 16 30 X 20 40X 5 40X 6 40X 8 40X 10 40x 12 40X 16 40X20 40x25 40x 30 30X25 30x 12 30 X 16 30 X 20 - - 40x 5 40X 6 40X 8 40X 10 40x 12 40X 16 40X20 40X25 20x 20X 5 6 - - 20x 8 20XI0 20X 12 - 50X 50 X 50X 50x 50 X 6 8 10 12 16 50X 5 50 X 6 50X 8 50 ><..130 0.259 0.Plosnate sipke i lice od aluminija i aluminijskih (nastavak) Sirina X debljina mm vuceno preano 8X 5 8X 5 Pres jek nim2 40 Dulj.62 2.810 0.432 0.16 - 30x 30x 30X 30X 30x 4 5 6 8 10 30X 30X 30X 30X 5 6 8 10 16X 5 16X 6 16X 8 16X 10 48 64 80 96 128 160 192 40 60 80 100 120 160 200 240 320 0.130 0.202 0.70 3.216 0.324 0.108 0.24 0.216 0. masa kg/m 0.540 6.216 0.810 1.270 0.675 0.73 2.097 0.173 0.486 0.648 0. vucene i presane Sirina X debljina mm vuceno preano Presjek 75 lOO 125 150 200 250 300 400 500 120 150 180 240 300 360 480 600 750 200 240 320 400 480 640 800 1000 1200 250 300 400 500 600 800 mm2 I Dulj.065 0.270 0.810 1.675 0.35 1.324 0.432 0.194 0.16 2.108 slitina.10 50X 12 50 X 16 454 .

32 160 X 20 160 X 25 160 X 30 160X40 80X25 80 X 30 80 40 80 X 25 80x30 80X40 2000 2400 3200 5.86 60 X 25 60X30 60x25 60 X 30 1500 1800 - 160x 10 160 X 12 1600 1920 4.40 6.60 25.59 masa kWm DoIj.24 4.40 5.80 2.86 180X 12 180X 16 2160 2880 5.44 0.83 7. vucene i preSane (nastavak) !iirina X debljina mm mm2 masa kWm vueeno preano Presjek I DoIj.20 - .70 3.28 21.20 21.10 10.05 4.P/OS1Ulte Iipke i lice od a/uminija i a/uminijskih slitina.64 80 X 50 100 X 10 100 X 12 100X 12 100 X 16 100 X 16 100 X 20 100 X 20 IOOx25.13 1.73 2.70 3.48 8.16 2.50 16. 125X 10 1250 2.18 60X4O 80X 10 80X 12 80x 16 80X20 60X40 80X 8 80X 10 80X 12 80X 16 80x20 2400 640 800 960 1280 1600 6.32 5.45 4.58 19.75 8.94 125 X 60 7500 20.48 1.50 125 X 50 6250 16.60 455 .32 5.40 6.48 200 X 16 200 X 20 I 200 X 25 200 X 30 1200X4O 3200 4000 5000 6000 8000 8.62 125 X 40 125 X 40 5000 13.96 17.91 8.15 14.50 16.30 125 X 30 125 X 30 3750 10.40 6. mm mm2 vueeno I prno !iirinaXdebljina I PresjekI 50X20 50X20 1000 50 X'25 50 X 25 1250 50 X 30 50x30 1500 50X40 2000 360 60X 6 60X 8 60X 8 480 60XIO 60XIO 600 60 X 12 60X 12 720 60xI6 60x 16 960 60 X 20 60X20 1200 - I - 3.44 5.38 3.24 4.64 10.87 1.25 2.72 12.40 125 X 20 125 X 20 2500 6.05 125X 16 125X 16 2000 5.78 100X30 100X40 100 X 30 100 X 40 100 X 50 100 X 60 3000 4000 5000 6000 8.05 4.80 13. 100 X 25 4000 1000 1200 1600 2000 2500 10.92 4.59 3.75 - 160X 16 160X20 160 X 25 160 X 30 160X4O 160X50 160 X 60 180X 10 2560 3200 4000 4800 6400 8000 9600 1800 6.80 13. 180 X 20 180 X 25 180 X 30 180 X 40 200 X 10 200 X 12 3600 4500 5400 7200 2000 2400 9.80 12.972 125 X 25 125 X 25 3125 1.38 125 X 12 1500 4.64 10.

612 160 12 16 160 DuIj.828 307.513 3 235 0.594 4 291 0. Ijina eSJ~ masa mm mm \ kg/m 3 175 0.204 .634 4 311 0.304 125 10 0.5 30 3 4 30 I Pres' k 19.328 0.5 159 0.76 3763 10.5 2 2.466 140 14 0.0761 0.256 10 lOO 0. k DuIj.472 3 220 0.099 3 50 4 5 50 0.785 2.3725 10.2 36.C3. preiani (JUS C.-.391 0.32 1549 4.18 1920 5.C3.5 20 2 20 2.8 23.53 2885 7.0 387 1.6 2 2 3 1.0626 0.264 0.1532 6 80 0.394 Sirina noge mm 30 30 30 40 40 40 40 50 50 50 V.264 0.055 5 485 1.5 2 10 I 12 12 1.78 3245 8.6 43.169 0.429 3 190 0.0745 60 5 60 6 0.2 56. resJ~ mm I noge I ISlDa Ijina mm I mm I mm masa kg/m 20 20 20 20 25 25 25 25 30 30 I 456 1. _ 20 20 30 30 16 16 25 25 30 30 DebI p . masa kg/m DuIj.324 12 140 0.6 2 2 2.216 0.0 I Profili T od aluminija i aluminijskih slitina.8 0.L Aluminijski proflli I Jednakokracni kutni pro/iIi od aluminija i aluminijskih slitina.2 15 1.212 0.202 .310 ' I .1963) Sirina v.2 28.0 172.5 2 15 15 2.2 27.5 62.. masa J2 mm Pres'ek I kg/m 156. k DuIj.839 3 295 0.18 2420 6.565 691 1.8 70. I ISlDa mm 30 45 45 25 25 40 40 50 50 50 I DebPr . preiani (JUS C.86 931 2.261 12 125 0.318 0.6 78 98 145 64 80 98 121 118 146 0.8 95.06 4915 13.5 20 3 25 2 25 2.1165 0.8 96.207 lOO 8 0.15 .045 480 1.173 0.796 4 391 1.423 0.0518 40 4 0.8 120.296 580 1.8 227.27 krakova Ijina DuljinaII Debmm mm I 10 10 1.189 8 80 0.1963) m krakova IJlDa mm Duljina I mm b-I 40 2 0.0 76.0 112.51 1229 3.

38 6.228 140 90 90 2. Isma .84 10.52 11.772 125 4 455 1. Presjek J.59 6 1143 3.055 125 125 1.235 80 50 2 122 0.50 10 3441 9. 100 80 2.77 13. 1991 2441 2915 2241 2675 3275 3804 3035 3524 4364 4969 m kg/m Dulj 5.24 160 160 4. preIani (nastavak) i.30 12(10) 4219 11. * Vrijednosti u zagradama vrijede za debljinu noge.59 7.kg/m 4 693 1.27 8.416 . 60 40 4 391 40 485 60 5 60 5 60 585 6 699 60 60 80 50 5 635 50 759 80 6 80 80 6 939 1242 80 80 8 8 1562 100 100 10 100 1941 125 80 8 1602 100 I I J.- .5 215 0.05 7.C3.05 250 I I Sirina DebI Dulj.87 90 140 140 90 1.33 Ijina mm Deb-/ 10 10 12 10 12 12 14 12 14 14 16 resJ Pmm kl . 457 . preIani (JUS C.53 3. II I .21 8 2778 7.23 160 160 5.203 .1963) Dui ' 11 Vlsma mm noge mm 25 16 32 16 32 20 40 20 40 25 40 30 40 40 50 25 50 30 50 40 60 30 60 30 60 40 60 40 80 40 80 40 I " Sirina I Deb.71 140 140 2. Visina IJma 2 masa mm .05 140 140 2. masa Ijina* Presjek mm mm2 .39 16(12) 6121 16.51 4 535 1. mm Sirina Deb-Imm .372 . 100 50 2 154 0.08 6 1653 4. noge mm mm \ mm kg/m 80 50 1.15 I I 1 ~Il 11 n.1 0.53 16(12) 5921 15.19 9.60 100 4 455 1.87 5 860 2.329 50 2 138 0.64 10 3041 8.47 8 2178 5.58 1.44 100 200 5 660 1.66 250 100 125 5 760 2.228 160 160 100 5 560 1.5 240 0.22 8. masa noge Isma mm mm I kg/m Sirina I V" Dui' 80 1.21 8 2458 6. PresJek 2 noge mm IJma mm I v' ..78 125 200 4 615 1.6 87.64 10 3041 8.581 125 80 3 286 0.648 140 3 316 0.88 8 2458 6.41 Proftli [ od aluminija i a(uminijskih slir/na.853 160 80 80 4 495 1.35 160 100 160 100 4.32 5 960 2..335 1.99 16(12) 6721 18.87 6.310 125 125 125 1.Proftli T od aluminija i aluminijskih slirina.

0 108 do 10000 mm.46 621 1.316 135 0.050/J50 -.5 16.J963).5 54.8 13.C4. 458 .1963) Sirina mm Debljina 4 5 6 8 10 12 Duljine: I mm do do do do do do 2 500 2500 3 000 3 000 3 000 3 000 I PloIt.17 12.C4.6 2 2 2.2 0.01 23. HIadno valjoni lim od aluminija i aluminijskih slitino (JUS C. k lour 1.C4.4 mm Debljina 15 20 25 30 40 I Sirina mm do do do do do 3 000 3 000 I 000 I 000 1 000 PloIt.50 V" Toplo valjani Urn od aluminija i aluminijskih slitina (JUS C.1963).57 9.473 218 0.5 4 3 3 5 4 4 5 4 5 4 5 5 6 6 88.80 23.33 8. masa kg/m Dulj 5.2 21. resJe noge IJma mm2 mm I Deb-Ip mm I Sirina .54 1171 3.0 67.72 8. masa kg/m2 10.68 871 2.238 117 0.42 10. ma mm2 masa mm kg/m Deb-IPr .96 7.85 14.6 1.C3. * Hladna valjane trake od aluminija i aluminijskih slitino (J US C.90 18.5 81.02 7.861 439 1.205 .74 1668 4.364 175 0.95 5. masa kg/m2 40.64 11.051 /151 .947 541 1.245 319 0.16 1471 3.84 31.588 461 1.35 941 2.90 6..019 .0 32.86 11.60 15ma mm noge mm V" Sirina 16 25 25 25 30 20 30 30 40 40 50 50 50 60 60 60 80 80 80 80 100 100 125 25 40 30 50 50 40 50 60 50 50 80 80 100 100 80 I r' esJe J.:r I Pro/ili I od aluminija i aluminijskih slitina.1963) 15ma mm 125 125 125 140 140 140 140 160 160 160 160 200 200 200 200 250 250 250 250 .98 18.6 27.12 15. presani (JUS C.89 871 2. kI 80 8 2205 6 2208 125 125 8 2925 8 2485 90 3083 90 10 8 3285 140 140 10 4083 100 8 2805 100 10 3483 3765 160 8 160 10 4683 125 125 200 200 160 160 250 250 I 10 12 10 12 12 16 12 16 4383 5231 5883 7031 6671 8820 8831 11700 .35 701 1.97 1758 4.185 721 1.

21.5 176.025 0.21.2 1.80.49 113.049 0.82 74.066 1.5 3 3 4 4 - - 59.41 97.52.80.318 0.64 0.61.2 1.80.212 0. .-I 0.61.086 14.6 2 2.161 70.32 1.5 3 3 0.371 0.04 .5 - 18.vueeno po kg/m "'= kg/m al 51 ai.477 0.61.040 25 0.12 55.015 0.9.10 0.413 0.80. 51 al 51 ai.191 0.0 0.110 32 0.034 0.63 0.6 2 2 2.7 207.314 0.2 1.38 0..6 2 2 2.52.80.61. 51 S .5 231.21.55 12.104 0.0 mm2 masa 'C'.164 0.72 117.9 30.39 116.2 1.22 50.15 1.8 I I 16 1.78 18.50.250 0.029 0.C5.030j03Ij130jl3l .>E .1 603.032 0.069 32.27 33.6 2 2 2.093 0.5 4 0.92 23.49 8.97 0.390 0.str.1 152.5 5 0.204 0.61. §E Okruglc cijcvi od aluminija i aluminijskih slitina.80.170 10 1.40 89.8 I I 1.690.8 188.2 1.50.50.80.63 (Nastavak .8 .2 1.1 490. Q.560 0..130 0. 6.61.738 0.52.136 0.83 24.305 0. 460 i 461.059 25.2 1.083 48.8 I I 1.049 - 0.6 0.2 1.52.28 62..076 0.8 I I 1.6 2 2 2.42 7.3 351.5 3 3 0.8 8 I I 1. E jcnkc" mm Prcsjck Dulj.72 52.17 0. vucene i prelane (JUS C.263 0.07 10.1966) 0.) 459 .4 160.238 106.50.8 1 I 1.vueeno pno mm2 masa "C'.21.950 "-- - 22.8 I I 1.61. E Dcbljina stiDcbljina stijcnkc" mm Presjck Dulj.80.151 0. 87.195 - 5 6 8 5 6 8 424.21.2 38.50.019 20 0.7 273.12 28.49 60.2 1.4 78.103 0.509 0.35 0. .5 3 12 '-- 0.80 72.6 144.01 0.6 2 2 0.27 0.626 0.20 47.15 34.50.2 1.076 0.286 38.1 137.46 40.87 92. Vrijednosti »al« vrijede za cijevi od a1uminija.6 2 2.114 0..50.6 2 2 0.127 0.5 3 4 I I I I I - Uzcti su U obzir samo promjeri standardnih brojeva osnovnog reda RIO.141 0.5- - -- 5.57 11.18 42.21.21.5 0.06 28. a vrijednosti »sl« za cijevi od aluminijskih slitina.8 -I I 0.062 0.242 0.022 0.26 0.80.433 0.090 0.

56 8 8 1.8- 1 I 1.6 640.9 0. mm2 asa >- 98..17 80 2.0 4 578.1 5 5 1178 6 6 1385 8 8 1810 1010 2199 -615.9 183.63 3.9 804.11 4.795 0.-3318 8.497 2.7 0.833 383.5 2.Okrugle eijevi od aluminija i a!uminijskih slitina.73 -4.1 3 444.5 3 4 5 2.9 452.8 -914.645 - 63 - 6 8 - 10 1..2 4 4 1206 5 5 1492 6 6 1772 8 8 .5 373.2 1.5 3 4 5 1 1. e Q.01 1.4 8 1055 1.00 2.2 565.6 549.395 193.85 3 3 4 4 125 5 5 6 6 8 8 10 10 12 12 490.. >- 'e Debljina stiE jenke" mm Presjek Q.03 4.04 1.657 3 3 0.53 2.91 10 10 2.46 - 4 5 4 5 .6 0.6 2 2 2 - .68 0.6 2.78 6.11 1.5 3 4 5 6 8 50 - 153.8 -765.9 6 829.331 146.814 4 4 1.18 3.3 301.942 1.7 4 955.- 2.73 2.74 4.5 741.9 243.2 911.5 3 3 4 5 233. al 51 mm g/ro jenke" pres.50 1.20 100 5 5 6 6 1.6 2 I 2.0 0.47 3.52.94 9.6 2 2 - 6 8 10 1074 1382 -1665 394.61.5 1.96 2.2 1.52.31 1.2 1.1 5 706.2312 1010 2827 - I 2. .66 2.5 0.2 1.629 308.26 4.0 vueeno preS.7 348.416 2 2 0.94 1.8 727.28 1.0 0.24 7. Vidi primjedbe na sir. vucene i preSane (nastavak) .6 2 2.06 7.5 3 4 5 6 8 294.6 1.3 0.09 6.1 608.06 40 I 2.21.90 3.5 3 3 4 4 5 5 6 6 8 8 1 1.58 3.07 2.521 238. 459.61.266 122.2 1.64 1.3 0.5 3 4 5 6 8 -. mm2 'c"'co: al 51 al 51 0.89 5.3 475.96 5.1 2.24 -2.48 1.6 2 2 63 - -10 0.0 masa kg/m 'c"'co: vueeno I al 51 IPreSjekl Dulj.1 -1150 4 4 1521 5 5 1885 6 6 2243 8 8 1010 122941 3613 4260 12.76 11.22 1. 460 .'"e Debljina stiee Dulj.

10 4..2.. 8 5... 8 2. ]2 4.5 ..4 20.2 Vidi primjedbe * Okrugle cijevi od aluminija i aluminijsk(h s/itina.. a1 51 vueenoI > 3456160 8- -4 4 5 5 6 6 8 8 1010 ]24 4 5 5 200 10 12 - ..8 .. 45- 's S Presjek Dulj.00 1960 5. 3 0.5.. 8 0..5. 8 - - iii ... 8 2... 5 ]. ]2 5..87 13. 3 0. .. 3 1. S Ss e Debljinasrimm ai...4 ]6. 8 3.slitine I preMne aluminij I alum. .10 461 - - 1.2. .. 2 0. .slitine ]4 ]8 22 28 30 36 38 45 56 70 90 110 140 180 220 0.2. ... 8 4. ..5. > 1480 4...2. 8 2..19.0 16. .5. 8 5....... 10 4.. vucene i prelane Debljina stijenke" mm vueeno I ai.... 3 1.....4 24. 8 5..5...1 ]0. . 8 5.. 2. 51 pre....1 .5..8.1 250 2463 6....10 3.. . masa mm2 kg/m 3657 4824 5969 7087 3849 4599 6082 7540 8972 9. 8 3.. 8 5... 5 1...6. .. .2 0.2.. 2 0...5 0..3 4712 12.Okrugle cijevi od aluminija i aluminijskih (nastavak) .. 51 alsl prcl..84 3820 10. ]. 4 1.12 - - 1.4 12.3 0. .2..2 0. 4 0. .12 0. 6 1.7 5580 15. 66 6 8 8 81010 10 12 1256810 12 5 5 6 6 8 8 ]010 12- Presjek Dulj......8.65 3063 8. jenke" o 0c-.8 . 8 2.6.. 3 0.8....6.8 1.. 4 5J. 2.. 8 1.27 na sir.8 .55 200 2903 7. koje imaju promjere standardnih brojeva osnovnih redova R 20 i R 40 Vanjski promjer mm R 20 R40 6 Debljine stijenke mm aluminijvune alum.29 2425 6..... 8 3.6.. 6 1..10 5.. ]2 4.. 8 2. 459! . 12 4........8 ..: 6 2.12 5..6 0.8.5 0..5.8. s/itina.1.8. masa 6' mm2 kg/m '2'.

0 1.1 25.0137 0.16 9.75 7.699 0.0 1. .20 2. hlildno valjani (JUS C.8 38. vutene (JUS C.D3.5 2.D3.00447 0.0 0.3 44.37 1.37 5.8 3 3.25 3.2 14. hladno valjani (JUS C.1982) debljina: 2 .VU (I':.26 2.06 11. masa kg/m 0.8 2.141 0.5 0.2 1.0548 0.60 8.5 21.2 2.175 0.01 1. .. . Tanki limovi.6 1.1972) otvor klju~: 3. .30 3.35 4.23 ' .5 1.60 mm Sesterokutne Iipke. Iim i iiea C.u Sirina: 1000 mm.79 Promjer mm 22 25 28 32 36 40 45 50 56 60 63 70 75 80 Dulj.295 0.0 1..211 0.D3:520 - 1982) Promjer mm 0. 40 mm.5 5 5.2 0.60 I .48 7.00699 0.8 1.112 Promjer mm 4.90 0. masa 'kg/m2 5.520 -1972) Debljina mm 2.5 1.2 39.1 0.0 0.0629 0. . .846 1.521 . vutene (JUS C.252 0.4 1.80 4.6 34. masa kg/m2 16.523 .5 0. ~irina: 4 .0 2.1972) Plot.4 29..00252 0.D3. masa kg/m 3.79 2.50 1 SI 0.80 0.5 0.96 3. 60 mm Plosnate Iipke.D4.53 2. vutene OD BAKRA I'BAKRENIH Babene (JUS SLITINA Sipke.7 Kvadratne Iipke.1 12.0175 0.40 4. duljina: 20000 mm.9 25.0338 0. . vutene (JUS C.45 5. 200 mm Limovi.5 4 Dulj.2 27.0279 0.9 21.38 4.342 0. masa kg/m2 1.447 0.30 10.527 .566 0.POLUPROIZVODI Okrugle Iipke. masa kg/m 0.D4.7 34.0101 0.0226 0. Debljina mm Plot.11 2.0 0.1 17.0856 0.0 42. . .6 0.70 0.1972) debljina: 2.3 462 .45 9. .5 6 6.0437 0.00175 0.91 6.89 2.38 3. ? Debljina mm Plot.5 7 8 9 10 11 12 14 16 18 20 Dulj.7 1.525 .

Zica.09 0.0 8 9 10 11 12 14 16 18 85.5 6.40 Kvadratna 3.5 4.2 2.0 6.60 0.8 2.18 0.47 5.2 1.0 3.5 4.52 3.42 4.9 71.068 9 0.437 0.6 3.0 3.08 0.50 0.9 22.1 109 142 180 222 269 zica 69.0 5.6 28.548 0.0 4.7 17.05 0.8 43.5 5.179 0.99 10.4 94.0 5.36 I mm Debljina I kglkm Dulj.06 0.7 54.5 5.025 I 0.42 1.2 1.0 3.0 4.5 7.66 6.5 zica 0.16 0.20 0. vucena (JUS C.017 5 0.4 1.0 1.629 0.6 112 142 175 211 252 295 342 447 566 699 846 1010 1370 1790 2265 11" 6 7 8 9 10 11 320 436 570 721 890 1077 12 13 14 16 17 1282 1504 1744 2278 2572 Sesterokutna 3.101 0.90 1.8 3.5 6 7 8 9 10 11 277 378 493 624 771 933 12 13 14 17 1120 1303 1510 2238 463 .044 7 0.4 123 156 193 233 0.0 5.45 0.12 zica 80.75 2.22 0.280 0.330 0.0 4.D6.906 1.07 0.5 4.masa I I 0.30 0.137 0.10 0.14 0.masa Okrugla 0.80 0.12 0.56 0.19 2.056 6 0.1 13.02 0.5 2.002 8 0.034 2 0.0 33.520 - 1972) 1 mm Debljina kglkm Dulj.5 5.70 0.25 0.8 62.masa mm kglkm Debljina I Dulj.226 0.0 2.6 1.28 0.

69 0.80 - 3.ll 0.- 0.53 1.20 1.10 2.16 0.78 1.42 0.Vidiprimjedbu str.86 - 1.36 0.715 0.12 7 7 7 7 19 19 19 (19 + 18) I I .50 0.10 3.92 - I 1.70 1.00 10.28 0.40 24 25 28 I - - pri 1.79 2.1 2.05 0.53 1.57 1.11 0.40 1.94 1.12 1.27 0.53 debljini stijenke (mm) 3.75 0.5 3.08 1.01 - - .29 4.25 5.51 0.03 1.08 0.64 0.26 0.15 0.95 2.22 0.94 .30 0. Bakrene cijevi.Konstrukcija uzeta Bakrena uZad (za elektricne yodice) I Vanjski Ukupni promjer presjek promjer broj iica uzeta kg/km zica x Bee mm mm mm' I Dulj.57 2.13 0.5 2.48 0.78 0.26 2.20 0.12 2.30 7.31 0. 501-1973) Vanjski promjer mm 4 5 6 7 8 9 10 12 14 15 16 18 20 22 Duljinska masa cijevi (kg/m)I 0.22 1.68 2. 2.26 1.32 .24 2.14 0.76 2.48 - 4.17 5.0 1. 3.43 1.08 0.09 0.70 2.37 3.17 0.12 0.97 - 3.59 6.8 2.36 0.13 0.ll 1.15 1.52 I 48 50 - - - - 4.10 6.78 0.40 2.03 2.50 14.17 0.15 0.39 0.31 036 0.50 12.77 5.0 0.73 0.500-1972.75 0.22 0.19 0.25 4.28 1.35 2.80 - 0.89 1.10 0.23 1.00 16.99 1.19 0.89 5.57 0.48 2.68 2.29 1.24 0.52 0.19 0.06 0.01 42 44.36 0.11 0.5 45 - - 1.masa x x x x x x x x 1.25 0.95 1.87 0.50 9.50 16 25 35 50 70 95 120 150 143 222 311 443 620 844 1064 1340 Omski otpor (20 .67 0.94 2.81 I. 465! na 464 .0 0.44 0.07 0.0 4.09 0.5 2.52 3.85 30 32 35 38 40 0.61 0.59 - 0.24 I - 0.0 2.85 2.82 1.20 0.27 3.59 0.45 1.87 0.D5.92 2.62 2.45 0.94 3.68 2.09 1. yucene (JUS C.56 0.32 0.50 0.0 5.67 0.5 2.68 1.27 2.57 1.91 3.61 2.10.C) O/km I.36 - 1.

Bakrene Vanjski

cijevi,

vucene

(nastavak)

Duljinska masa cijevi (kg/m)"
I

promjer mm 54 55

1,5 2,20

2,0 2,91

pri debljini stijenke (mm) 3,0 2,5 4,0

5,0

56 57 58 60

-

-

-

3,67

-

4,45

5,93 6,04
6,26

65 66 70 74 75 76 80 84 85 86 89 100 105 106 108 114 120 130 133 150

64

2,62

-

3,24 3,47

-

-

3,80
4,03

-

4,02 4,37 4,72 5,07 5,14
5,42

3,81

4,53

-

7,27 7,41
7,69

4,78

5,28

-

8,05 8,50

9,09 9,93 10,5

6,12

4,59

-

-

-

4,64

5,48 -

-

5,77 6,05
7.16

-

6,96 7,21 8,14

9,51

11,7

-

-

-

8,64 8,81 9,31

8,21

159

-

170 .190 194

-

200
219 267 273 324 368 419

-

-

-

-

-

11,6 12,3

14,4

-

-

-

10,9

-

-

-

-

-

-

-

14,4

16,1 17,5

17,3
18,6

-

20.3 21,5 25,9 27,3
23,1

21,2

-

24,0 29,4 30,1 40,7
46,4

35,8

" Standardizirane su one cijevi, za koje je u tablici navedena duljinska masa. 31 - Slrojarski prirufnik 465

Cijevi od bakrenih slitina, vUCene (JUS C.D5.520 Vanjski promjer mm 4 1972, 522 1973)

Duljinska masa cijevi (kg/m)" 0,50 0,05 0,75 0,07 1,0 pri debljini slijenke (mm) 1,5 2,5 3,0 2,0 4,0 5,0

5 6
7

0,08

0,06 0,08

-

0,09 0,11

-

0,11 0,14
0,17

0,27

0,34

0,52
0,66

8
9

0,10 0,13
0,16

0,15 0,19
0,24

0,20
0,22 0,31

-

-

-

-

-

-

-

10
12

0,25 0,36
0,39 0,42

0,36
0,44

0,45
0,56

0,59
0,75

-

0,89

14
15 16 20 22

0,19
0,20 0,22

0,28
0,30 0,32

0,52
0,57 0,61

0,67
0,73 0,78

0,80
0,87 0,94

0,92
1,01 1,09 1,26 1,43

1,12
1,23 1,34 1,57 1,79

- i -

,

18 25
28 30 32 35 38

0,24
0,27

0,36
0,40

0,48
0,53

0,69
0,78

0,89
1,01

-

-

0,45
0,51

0,59
0,67 0,75 0,81

0,86
0,99 1,11 1,20

1,12
1,29 1,45 1,57 1,85 2,01

1,22 1,57 1,78 1,92

1,82 2,10

1,59
1,85 2,10 2,26

2,01
2,35 2,68 2,91

2,38

-

-

2,80 3,22 3,50

0,87
0,95 1,03

1,28
1,40 1,53

1,68

-

-

-

-

2,27 2,48

2,68 2,94

3,47 3,80

4,19 4,61

42
44,5 45

40

-

1,09 1,15

48
50 55 57 58 60 64 65 66 70

56

-

-

-

1,61 1,70 1,80 1,82 1,95
2,03

2,12 2,24 2,38 2,40 2,57
2,68

2,62 2,76 2,94 2,97

3,32

3,10 3,27 3,48 3,52

4,03

-

4,89

4,92 5,14

-

-

1,37

-

-

-

3,94

3,67

-

4,36
4,45

-

6,29

6,99

-

2,33
2,45

3,08
3,24 3,47

-

-

-

-

-

4,02 4,37

3,81

4,53

-

-

-

2,87

3,80

-

4,78 -

6,04 6,26

-

-

-

I

7,69

4,72

5,28 5,62

7,38

9,09

" Vidi primjedbu na sir. 467! 466

Cijevi od bakrenih s/itina. vucene (nastavak) Vanjski Duljinska masa cijevi (kg/m)O
I

promjer mm 75 76 80 85 86 89 100 104 105 106 108 114 120 125 130 133 150 159 160 168 170 190 194 200 219 267 273 324

4,14 4,64

2,0

2,5

pri debljini stijenke (mm) 3,0 4,0 5,0 6,12 6,46

6,0

-

5,07 5,14 5,42 5,77 6,05 7,16

4,87 5,48 5,70

-

-

-

8,50

-

10,5 11,2 13,3

6,96 7,21 8,14 8,64 8,81 9,31

10,7

7,31 7,79
8,21 8,56

11,6

-

-

-

-

-

13,5 14,4

-

9,12

-

10,9

-

-

10,9 11,6

13,1 13,8

-

-

-

13,4 -

-

17,3 17,5 18,3

16,1 16,8 17,5 17,9 20,3 21,S 23,1 25,9

-

16,0 18,1 22,1 22,6

-

-

368 419

-

-

-

-

-

21,9 24,0 29,4 30,1 35,8 40,7 46,4

27,3 29,9 36,6 37,S 44,6 50,7 57,9

53,3 60,7 69,3

!I

11

° Standardizirane su one cijevi la koje je u tablici navedena duljiDska masa. - Masa je prorafunana la gusto6J od 8900 kg/m'. Pri gustoCi slitine (J kg/m' valja vrijednosti tablice pomnoHti s faktorom (118900.

I

I

Cijevi za kondenzatore

i izmjenjivace

topline

- JUS

C.DS.S21

- 1981.

467

POLUPROIZVODI

OD MJEDI, CINKA I OLOV A

MJedui poluproizvodi

Mjedne !ipke, istiskane Okrugle ~ipke (JUS C.D3.522 - 1982) Plosnate ~ipke (JUS C.D3.524 1956) Kvadratne ~ipke (JUS C.D3.526 - 1956) Sesterokutne ~ipke (JUS C.D3.528 - 1956)

-

Mjedeni kutni profili jedTUlkokratni,pre~ani (JUS C.D3.529 - 1956) duljine krakova 10 x 10... 60 x 60 mm raznokratni, pre~ani (JUS C.D3.530/531 - 1956) duljine krakova 10 x 20...25 x 50, 15 x 20... 30x45 nllD Mjedena zica (okrugla) prdana (JUS C.D6.5:h - 1956), .
Pri odredivanju 7180 kg/m3. mase poluproizvoda - 1970)

promjeri 5. . . 15 mm
od cinka ra~namo s gustoeom od

CiDauu poluproizvodi

Ci n ~ an i I i m (JUS C.E4.020

debljina lima 0,2...6 mm veliana plOCe 1000 x 2000 (3000) mm
OloYDi poluproizvodi

Pri odredivanju 11400 kg/m3.

mase poluproizvoda

od olova ra~namo

s gustoeom od

010 v nil i m (JUS C.E4.030 - 1963) debljina lima 1 . . . 4 mm ~irina 1000 mm duljina do 10000 mm Olovne cijevi dovodne cijevi (JUS C.E4.040 - 1963)

-

unutamji promjeri 10. . .26 mm debljina stijenki 2,0. . . 7 mm - odvodne cijevi (JUS C.E4.0411963) unutamji promjeri 30. . . 125 mm debljina stijenki 2,0. . .2,5 mm

010 vn a zi ca (JUSC.E6.050- 1965) promjeri2. . . 20 mm

468 .

,-

StaIdo

NEKOVINSKI MATERUALI ANORGANSKI NEKOVINSKI MATERUAU

Staklo se sastoji od natrijskih i kalcijskih (te kalijskib i bornih) silikata. Posebna mu svojstva daju dodaci oksida nekib kovina (Pb, Mg, AI, Zn, Te). Staklo je amorfno (nema kristaIiie strukture) i zato bez odredenog tali~ta prelazi iz tekueeg u kruto stanje. Pri temperaturi 1300 do 1500 .C moire biti tekua ta1ina (lijevanje!), pri temperaturi 1000 .C je gusta tekuCina prikladna za preradu (pubanjem, vurenjem, valjanjem, prdanjem). Temperatura smekhvanja (prelaza u krutinu) je oko 500 "C. Kremifno staklo - Si02 - smekhva se pri 1200 .C.) Pri temperaturi okolih je staIdo u amorfnom stanju pothladene tekuCine. Njegova je tIafna ~tOCa 400 ... 1300 N/mm2, vlafna ~tOCa iznosi 30 . . . 90 N/mm2. Najmaa.jnija su svojstva stakla: propustivost za svjetIo (85 . . . 90%), kemijska otpomost na zrak, vodu i kiseline (osim fIuorovodifne HF) i neprovodnost za elektrifnu struju. za armature manjih zabtjeva; bomo za Upotreba: natrijsko staklo aparate 5 veCim zahtjevima; kremicno - za dijelove kod vi~ihtemperatura. Brzim ohladivanjem vruee staklene ploce javljaju se na pomini tlacna naprezanja koje povecavaju cvrstocu na savijanje. Takvo se staklo pri lomu raspada na pruinu. Staklene plore, 5 obih strana obljepljene folijom od prozime plastike, upotrebljava se kao sigumosno staIdo (npr. za automobile). Beton Cementni beton je umjetni kamen od cementa, betonskih dodataka (pijeska i ~Ijunka) i vode, a nastaje skruCivanjem cementnog veziva (mjehvine cementa s vodom). Portland cement se sastoji od 1 dijela Si02 + Ah03 + F~03 i najmanje 1,7 dijela CaO. .

-

-

.

Volumensld omjer mjeiavine cement: pijesak 1: 4 1 :5 1: 8 Nakon 28 dana.

11ama ~toCa betona. N/mm' 22.. .30 18.. .22 9.. .12

Volumensld omjer mjeiavine cement: pijesak : !Ijunak 1:2 :3 1: 3: 5 1: 4: 6

11ama ~toCa betona. N/mm' 22.. .25 13.. . 18 10.. .12

Zbog male vlafne ~tOCe (u odnosu na tIafnu) ojaa.vaju se vlafna podruCja u betonu relicnim ulo~ma (armirani beton). Ako su reliCni ulo~ci prednapregnuti, izazivaju u neopterecenom stanju u betonu tlafna naprezanja radi kojih je moguee, da se pri optereeenju uOpCe ne pojavljuju vlafna naprezanja (prednapregnuti beton).

i I I

469

Pjenasti beton Normalni (te~ki) beton gustoee 2200. . . 2600 kg/m3 provodi toplinu razmjemo dobro. Lakim dodacima (npr. mljevenom drvenom piljevinom, drvenom vunom i 51.) te odgovarajueom obradom stvaraju se u betonu pore (zrak) koje veoma snizuju njegovu gustofu (na 300. . .500 kg/m3) pa mu zbog velikog smanjenja tlafne fvrstoee smanjuju nosivost, a1i mu veoma poveCavaju izolacijsku sposobnost. Po/imemi beton Polimarni beton je umjetni kamen pri kojemu umjesto cementa upotrebljavamo kao vezivo razna Ijepila na bazi plasitke (MMA, UP). Polimerni beton (5 5 . . . 15% veziva) postizava nakon jednog dana slijedeca mehanicka svojstva: tlafnu fvrstost 70...150 N/mm2, modul elasticnosti 15000...30000 N/m2, fvrstocu na savijanje 20... 40 N/mm2, temper. rastezljiv. (15...20) 10-6 K-1. Upotrebljava se za temelje strojeva i konstrukcija, mjerne plaCe. I polimerni OOton more biti pjenast. KeramiCld materiJaIi Keramicke tvari sadne veCinom okside. Svi Cisti oksidi su kemijski vrlo

I
I

postojani i imaju visoka ta1i~ta: A1203: 2046 .C Si02: 1702.C

BeO:
Zro2:

2530.C
2700.C

Sinterovani korund Ah03 odlikuje se velikom tvrdoeom 3800 RV 30 I i velikom tlafnom fvrstoeom. (Dodatkom Cr203 Cistom Ah03 nastaje sinterovani rubin tvrdoee 4000 RV 30.) Sinterovani korund upotrebljava se za izradu dijelova koji moraju biti posebno otporni na habanje (matrice za vurenje :fice, dijelovi tekstilnih strojeva) i postojani u visokoj temperaturi (svjeCice motora s unut. sagor. i sl.). Tvrdoea, koja se ni pri visokim temperaturama (do 1200.) bitno ne smanjuje te mala toplinska provodnost su svojstva sinterovanoga korunda koja su narocito znacajna za izradu alata za rezanje (tokarenje. glodanje) i bru~enje.
Sastavljeni keramiCki materijaI Al203

. Si02

je veoma

otporan

na habanje

(upotreba npr. pri dodirnim plohama mjerila). MaterijaI MgO . Al203 . Si02 (kao i MgO . Si02) vrlo je otporan na temperaturne promjene.
Od kvalitetne gline koja

- osim

Ah03

- sadm

i Si02 te alkalne

okside

(kao

i posebne dodatke) izraden keramicki materijal (kamen~tina) ima vlacnu cvrstocu 6.5...13 N/mm2, tlacnu cvrstocu 320...350 N/mm2. Zbog velike otpornosti prema kiselinama upotrebljava se U kemijskoj industriji za aparate i strojne dijelove (za pumpe. ventilatore, mjdaIice i sl.). Opeka Opeka je pri temperaturi 900. . . 1300.C perena glina (prven. Ah03)' llafna evrstoca opeka iznosi (po kvaIiteti) 10.. . 25(. . . 35) N/mm2. Normalni je format opeke: 240 x 115 x 71 mm.

470 ..

Vatrostalni

keramifki

materijali

Tali~te mora biti najmanje 1580.C. Za kvalitetu su odlucni jo~: temperatura na kojoj se materijal pod tlakom smek~ava; propustljivost za plinove; otpomost prema temperatumim promjenama i prema kemijskim utjecajima. Vatrostalne keramicke materijale dijelimo na: a) kisele

b) bazicne (MgO), c) neutralne

-

-

gIavna sastavina:

kremen (5i02),

glavna sastavina: dolomitna (CaO. MgO) Hi magnezitna

-

glavna sastavina: glina, kaolin (AI203' 25i02), glinica
(Cr203) iIi ugljen (C).
'' Tamte .C

(AI203)' kromit 5astav %

Otpor- I

Naziv

I
i

I

silika I silika 11

> 94,5 8iO: < 2 AI,O < 3,5 Cao > 92 5i02

:
1720
JUIV
I

i

nost prema' . tIaku i do.C '
I

Upotreba te§ko optereceni dijelovi pri

1630
a.Juv

,visokim

temperaturama. ve-

kremeni bmot (polukiseli) bmot (bazini) silllnanit

'" 905i02 +AI2O, 1650 +Cao + Fe2O, SS . ..60 5i02 36 .. .41 AI2O, >1580
0,8. .. 0,6CaO I 0,2. .. 0,2 Fe2O,

In_. ----nsrednje optereeenidijelovi manje optereeeni dijelovi loti§ta (dimni kanali) otporan prema troski i temperaturnim promjenama za peeis bazinom oblogom, velikaosjetljivost rematemp peraturnim promjenama
otporan prema visokim temperaturama, brzim temperaturnim promjenama i utjecaju troske
\

1470

1300 1620

magnezit

.
kromni magnezit karborund ugljen

55.. .60 AI:O, ost. 5iO: 85.. .88 MgO 4... 65i02 1. .. 2Cao I... 2AlzOj 4... 5 Fe20j
> 42 MgO > IS Cr:O, 45.. .808iC 10. . .25 8i02 9.. .20 AI:Oj + FezOj 85.. .90C

I '" 1875
>2000

1400

'" 1960

1560

>2000 >2000

1700 1750

neosjetljiv prema temperaturnim promjenama; iznad
dirajucih plinova

1

16oo.C raspada zbog lonci, peei, elektrode oksi471

DRVO Drvo se odlikuje malom gustoeom, razmjerno velikom ~toeom i lakom obradom. Drvo upotrebljavamo kao gradivo (u gradevinarstvu, brodogradnji, za vozila, u tekstilnoj industriji itd.) ili kao sirovinu (za izradu papira i celuloze).
Vrsta drveta brijest bukva GUSlota kg/m' 500...850 500...900 Smjer S obzir. vlakoa
11

vla 60...210 4 60...180 7 50 . . . 200 6 30 .. . 220 7 50.. .180 5 lOO 4 40 .. . 190 3

.L
11

tvrstota N/mm2 tlaena oa savij. 30...60 50.. .160 10 40.. .80 10 40.. .80 10 30...60 10 40...60 10 40 . .. 70 10 60...180

.L
11

-

smia 7 25 5 . .. 20

35
to

grab jaseo
brast

500...850 500.. . 900
400 .. . 950

.L
11

50...140 50...180 70...100

30
7 5.. . IS

.L
11

.L
11

-

30
-

orab
bor jeta

600.. . 750
300 .. . 900 300...700

.L
11

80...140

.L
11

.L
11

smreka

.L Na zraku su~eno drvo ima njem vlage ~toCa se osjetno Oplemenjeno dTVO
slepljivanjem.

300.. . 700

30 . .. 80 40. .. 200 5...15 10 90 20 50.. .120 30 .. . 50 40 . . . 100 5 2 4 25 40 . . . 240 30 .. . 70 40.. . 120 5...10 3 25 5.. . 10 oko (10)12. . . 15(20) postotaka vlage. Poveeasmanjuje.

- i njihovim

Svojstva drveta moiemo pobolj~ti rezanjem na tanke plate Ukoleno drvo su sljepljeni tumiri i to:
kao lamelirani nosaa s jednosmjernim vlaknima (dobra ~toCa

- furnire
u smjeru

kao vezane plate s vlaknima pod kutom 45 ili 90. (u svim smjeroviUla jednolika ~toea). Stolarske plole (panel-plole) imaju u unutra~njosti sljepljene letve, pokrivene s' obiju strana furnirom. Vlaknalice (Iesonit) su (razmjerno tanke) plate, izradene valjanjem drvene kak od piljevine i Ijepila. Iverice su (razmjerno deblje) plate, izradene valjanjem drvene k$e, obljepIjene obostrano tumirom. Oplemenjene drvene plate su ~ i prakticki se ne savijaju.

-

vlakana),

472

PLASTICNE

MASE

Plastifne mase (plastika) su umjetne tvari cja su glavna sastojina polimeri (str. 96). S obzirom na karakteristifna svojstva razvrstavamo ih u slijede6: glavne skupine: 1. Termoplasti Termoplasti su umjetne tvari od polimera koje imaju medusobno fizikalno vezane makromolekule. Po stanju su \'Be ill manje viskome temane. Mogu biti amorfne ill djelomifno krista1inifne. Pri temperaturi okolaa su tvrdi, a pri zagrijavanju se smekJavaju (povratno). Lako se mogu preoblikovati i zavarivati. Redovno su topivi u posebnim organskim otapalima. Njihovi se otpaci lako regeneriraju i ponovno upotrebljavaju. Ovamo se ubrajaju npr.: amorfni termoplasti (koji se skrucuju odnosno smek~avaju do taline kontinuir8!10 u ~irokom temperatumom podruCju) -

PVC - polivinilldorid

PMMA polimetilmetakrilat
PC CN

PS - polistiren (polistirol) ABS akrilnitril butadienstiren

-

-

- polikarbonat - celuloid

djelomilnokristalinilnitermoplasti koji se skrufujuiz taline u uskom (
temperaturnom

PE PP

SAN - stirenakrilnitril POM polioksimetilen 2. Elasti

- polietilen - polipropilen
-

podruCju

-

"tali~tu«)

PTFE - politetrafluoretilen PA poliamid PETP polietilentereftalat (poliester)

-

Elasti su umjetne tvari od polimera, koje imaju medusobno labavo vezane makromolekule. Dobivamo ih iz termoplasta vulkanizacijom (tj. kemijskim postupkom omretivanja). Uvijek su amorfni. Pri temperaturi okolaa su meko &Umeno elastifni. V~.i najmanja naprezanja izazivaju velika elastifna produijenja. Ovamo ubrajamo npr.:

.~

NBR akrilnitrilbutadienski SBR stirenbutadienski kauCuk kaueuk BR butadienski kaueuk SI - silikonski kauCuk 3. Duroplasti Duroplasti su umjetne tvari od polimera koje imaju kemijski mre!om vezane makromolekule (nepovratni proces). Uvijek su amorfni. Oblikuju se (i uCvriCuju)preko taline, a preoblikovanje je omedeno. Tdko se tope i zavaruju. Njihovi otpaci nisu upotrebljivi (ill samo kao dodatak). Ovamo spadaju npr.: PF - fenolna smola (fenoplast) UP poliesterska smola UF - uratna smola (aminoplast) EP epoksidna smola MF - melaminska smola PUR - poliuretanska smola

NR -- priro~ni kaucuk

PUR - poliuretanski auCuk k

IIR - buti1ni kauCuk

-

-

I I
I

I

-

473

S obzirom na broj polimera te dodatak j~ i drugih organskih iIi anorganskih tvari dijelimo plaste na slijedeee skupine: 1. Homogeni plasti sastoje se iz samo jednog polimera. Mogu biti u amorfnom, kristalinicnom ili (kristalno) mijesanom stanju. Udio kristalne tvari u cjelokupnoj tvari (mjeSavini amorfne i kristaliniene tvari) odreduje »stupanj kristalizacije« od koje ovise svojstva tvari. 2. Heterogeni plasti sastoje se od polimera i jos jedne iIi viSe kemijski razliCitih tvari koje su s polimerom vezane kemijski iIi fizikalno. Ovamo se ubrajaju i medusobno mijeSani polimeri. 3. Ukruceni plasti sastoje se od polimera i jos jedne ili vise kemijski razIienih tvari koje mogu biti organske ili anorganske te se vecim dijelom osjetno razlikuju od polimera. Tvari su medusobno vezane fizikaIno (rijetko kemijski). To su punilima ukruceni plasti. Kao punila koja se dodaju u tekuCim plastima dolaze u obzir u prvom redu: staklena vuna i predivo kameno br~no tinjac azbestna vlakna i vrpce drveno br~no celuloza pamuena vlakna i tkanine umjetna svila. ,

Svim vrstama plasta mogu se dodati svakakvi dodaci, npr. boje. S obzirom na izbor jednog iIi viSe medusobno mijesanih polimera, kojima mofemo dodati brojne druge tvari, dobivaju se plasti veoma raznovrsnih svojstava, prilagodenih zahtjevima upotrebe. Plasti se (pre )oblikuju raznim tehnoloskim postupcima (lijevanjem, presanjem, istiskavanjem, zavarivanjem, ispuhivanjem, izvlaeenjem, predenjem itd.) u: - poluproizvode (cijevi, plaCe, folije),

-

- pjene,
-

dijelove

strojeva i aparata (kuCista, strojni elementi), tvrde i meke (uloSci za blazine pokuestva, spufve

za CiSCenje,

podne obloge), vlakna (za predivo u tekstilnoj industriji) iIi se upotrebljavaju kao pomoena sredstva: lakove (za zaStitne iliIi ukrasne predmete), ljepila (za keramiku, kovine, drvo, papir).

474

MehaniCka stanja plasta Mehanicka stanja plasta su ovisna 0 temperaturi. Ovu ovisnost pregledno prikazuje dijagram modula smika G pri raznim temperaturama T.

3

~
ogranicena elasticna

T

U dijagramu se razabiru slijedeca podruCja stanja:

Tvrdoelasticno podrucje (1) obuhvaca niske temperature. U tom su podruCju plasti (umjetne tvari) tvrdi i krhki pa je za njih karakteristicna
deformacija
koji pada

velikog

modula
temperature.

elasticnosti

(E

= 200.

= ",' ,

. .4000 N/mm2),

s povi~enjem

Stoga uzev~i kod plasta ne postoji Cista elastiena deformacija, jer se dodatno uvijek javlja u ovisnosti 0 vremenu, temperaturi i opterecenju

-

.: i visokoelastican

udio preoblikovanja. malo mijenja s temperaturom (G

=

Modul smika se u tom podrucju 102...104 N/mm2).

=

I :1 I J " 'I

- Podrucje smekSavanja (2) obuhvaea temperature pri kojima je vec omoguceno pomicanje molekula (koje u tvrdoelasticnom podrucju - kad su molekule jo~ »smrznute« - nije bilo moguee). U podruCju smek~avanja prelaze plasti iz krhkoga u Zilavo stanje.

-

Gumielasticno

podrueje

(3) rasprostire

se od podruCja

smek~avanja

do

taljenja plasta. Za to je podruCje karakteristiena vrlo velika elastiena deformacija uz mali modul elasticnosti (E = 2. . .600N/mm2).

Modul smika je u tom podrucju neznatno ovisan 0 temperaturi (G = ;= 0,1...100 N/mm2). Smek~avanjei gumielasitcno podruCje se javljaju samo pri amorfnim tvarima. Pri kristalnim tvarima>tvrdoelasticno stanje seze sve do podruCja taljenja; pri djelomicno kristalnim tvarima, smek~avanjei gumielasticno podrucje su ovisni 0 stupnju kristalizacije.

! '11'

- Podrucje taljenja(4) se pri amorfnim tvarima izrazava postupnim prijelazom tvari iz gumielasticnog stanja kroz plasticno stanje (s izrazitim tecenjem tvari) do potpunog taljenja. Pri djelomicno kristalnim tvarima se taljenje zbiva u uzem temperaturnom podrucju, a jo~ izrazitije je talgte pri kristalnim tvarima.
*

, , I

!~ I ~I

.
Tennoplasti Amorfnitennoplasti Djelomitno kristalnitermoplasti PVC,PMMA,PC, PS,SAN,ABS PE, PP, POM,PA, PTFE,PETP

T T Smek~vanje i gumielastitno poSmeksavanje i gumielastitno podruqe su izraziti druqe su manje izraziti Uobitajeni stupanj kristalizacije djelomitno kristalnih termoplasta: PA 35...45% POM 70...80% PE 45 . . . 80% PTFE 60 . . . 80% PP 50 . . . 80% PETP 30 . . . 40%
Mehanii!ka svojstva termoplasta

'~

\.

'

t
-

~

Termoplast polietilen
polipropilen

Oznaka -HD PE-LD
PP PVC tvrdi. mek. PS SAN ABS pMMA pOM PTFE pA pA pA pA PC 6 66 11 12

Zarema Modul tvrstoea elast. vlaflta nasavi filavost kN/mm' N/mm' N/mm kJ/m' 36 0,7...1,4 18.. . 35 0,2. .. 0,5 8.. . 23 1,1... 1,3 1,0...3,5 21...37 43 3...17

TvrdoCa (kugl. ! N/mm 40...65 13...20
36.. .37 75. . . 155

polivinilklorid polistiren stirenakril-nitril akrilnitrilbutadienstiren polimetilmetakrilat polioksi-metilen politetrafluoretilen poliamid polikarbonat

-

50.. .75

10.. .25"

110 90 100 75 105 110 18 27 50

2.. .50

-

-

3,2. .. 3,3 3,6 1,9...2,7 2,7...3,2 2,8.. . 3,2 0,41 1,4 2,0 1,0 1,6 2,1...2,4 2,4 2,2 1.6
> 400%. -..

45 .. . 65 70.. . 85 32 . .. 45 50...77 62...70 25 .. . 36 70 .. . 85 77.. .84 56 56...65 56...67 39 28" 26"
Naprezanje

2...3 2...3 7. .. 20 2... 6 3...9 13. .. 15 8. .. 16 15. .. 20

120...130 130.. . 140 80...120 180...200 150...170 27 .. . 35 75 100 75 75 110

-

30...40
10...20 20...30 4... 5 15 30...35

100 80 44 38

polietilenpETP tereftalat eelulozni acetat CA eelul. aeetbutirat CAB
" Postotno produljenje

50 35 .. . 43

teeenja Rp 0.2'

476

Toplinska svojstva i upotreba termoplasta Ispit. Podruge Temper. Topl. Oznaka po Vicatu tali!ta rastez. vodljiv. Upotreba .C 10-' K-' W/(m. K) .C 70...75 125. . . 135 2 0,50 Cijevi, profili, plate, Collje, PE-HD < 40 -LD 110. . . 150 2,5 0,35 pjene, vlakna. Preani dijelovi otporni na vodu, lutine, 95 157. .. 170 pp 1,6 0,22 blage kisellne. 0,8 0,16 Cijevi, profili, Collje, pjene. PVC tvrdi. 70.. .90 mek. 40.. .60 1,5 0,13 Dijelovi kem. apar. (pumpe). PS 86.. .91 0,7 0,17 KuCita i dijelovi kuCnihapaSAN 100.. .110 0,7 0,15 rata, uredske tehnike, vozila ABS 90...105 (karoserije), eamaca. 1,0 PMMA POM P'IFE PA-6 -66 -11 40.. .108 173 50.. .60 220 225 .. . 265 0,7 0,9 1,6 0,8 0,9 0,19 0,22 0,24 Cisti bezbojni dijelovi (pleksistaklo) ill obojeni. Habanju podlo!. dijelovi. Klizni lefaji, zupeanici. Patentni zatvaraci. Brtve gibljivih dijelova. Lefaji (bez maziva).

\

-

-

12

172...180 145.. . 150 220 .. . 260 80 74.. . 110 65...111 255 .. .258

0,9
1,1 0,7 0,8 1,0 1,2

0,23 . Dijelovi otpomi na habanje, 0,27 udarce i dinamicko optereee-

0,23

nje. Kuffita, klizni lefaji,

0,30 0,21 0,24 0,22 0,21

PC PETP
CA

zupCanici. Ploee, . Colije. Providna kuCita. Prozime Colije,Cvrste i filave. - uo I I iIg p

:~
'.

.I

~I
..

CAB

.

.

Ukruceni termoplasti UkruCivanjem termoplasta se osjetno mijenjaju njihova mehanicka svojstva: gustoea se poveeava, evrstoea jako raste, rastezljivost se veoma smanjuje. U vezi s tim promjenama mijenjaju se i druga mehanicka svojstva. Primjeri mehanickih svojstava nekih termoplasta, ukrueenih staklenim vlaknima (sv = 30%) (zaokrufene prosjeene vrijednosti): PP PP + sv SAN SAN + sV POM POM + sv Termoplast Gustoca 906 1114 1360 1080 1410 1560 kg/m' Cvrstoea N/mm' 29 71 75 110 66 130 600 4 2 6 45 3 Post. produlj. % PA PA + sV PC PC+sv PETP PETP+sv Termoplast 1135 1400 1330 O 1200 1520 75 180 65 100 39 93 30 3 3 100 225 2 p

;1

477 !!..

01 . .0. evrst. dinam. . Vremenska s/a/icka cyrs/oca tennoplasta pa se s optereee- Trajanje opterecenja min Vremenska staticka cvrstoca N/mm2 PE tennoplasta PVC PS ABS 10-6 60 210 90 135 10-3 35 90 65 80 1 20 60 45 45 103 15 40 30 25 106 10 35 25 20 109 8 32 22 18 Naprezanja u tennoplastu s vremenom popuStaju (relaksacija). npr.04.. Trajna dinamicka cyrs/aca tennoplasta Tennoplast Broj titraja Trajna dinamicka CvrstoCa N/mm2 PE 108 17 SAN 107 20 PA6 108 30 PC 107 6 Vremenska dinamicka cyrs/oca polivinilklorida PVC Broj titraja 104 IOs Vremen. a time je i smanjena sposobnost odvodenja topline trenja. .03 I Dozvoljeni pritisak N/mm2.0.25 0. Trajna cyrs/oca /emwp/as/a CvrstoCa tennoplasta vrlo je ovisna 0 trajanju optereeenja njem izrazito smanjuje. . ..14 I 0. Prvotno se naprezanje uz konstantnu defonnaciju smanjuje (~to valja uzeti u obzir u stanovitim slueajevima..25 0.01 . 10 19 20 .08 0. pri kojem je .0.03. Umjetna tvar PE PA PA z MoS2 478 Koeficijent trenja bez podmazivanja s podmazivanjem I 0.. .s obzirom na trajanje osigurana njihova funkcionalnost). . koje je ovisno 0 velicini opterecenja i njegovom trajanju (stoga treba pri projektiranju - puZenje . . N/mm2 28 17 K/izayos/ 106 10 107 5 Termoplasti posjeduju dobre klizne sposobnosti za leZaje i vodila (u kombinaciji kovine i umjetne tvari).. Uz konstantno opterecenje deformacija raste javlja se p u zen j e materijala. Mana je u maloj toplinskoj vodljivosti tennoplasta..08.18.07 0.0.0.0. pri brtvama).za odredeno odabrati takvo optereeenje dijelova.

45. ..100 \ Termoplast PE PP PVC PS SAN ABS PMMA POM PTFE PA PC PETP vodi + + + + + + 0 + + 0 + + Otpomost' prema 1' slanojotop. . 85 POM PP ...~ Ovisnost vlacne cvrstoce termoplasta 0 temperaturi { I Vlacna cvrstoca N/mm2 -50 59 83 88 -25 49 88 76 80 0 39 75 69 72 pri temperaturi "C 25 50 75 100 30 59 62 64 20 38 49 58 14 34 52 10 40 125 8 27 12 150 . . j Termoplast PE PVC PS PC Temperaturna upotrebljivostumjetne tvari (u .165 -100. 479 . kemijske tvari itd. PTFE je negorljiv.120 -100.100 -100. vi~e temperature... Kemijsko raspadanje termoplasta koje pospje~uju uzrocnici starenja mogu trajati vi~e desetljeea. elektricna stnija. 80 PC PMMA -100. Starenje obuhvaca sve promjene u sastavu tvari ~to ih izazi~ehaniCka opterecenja. .. + -o I velika otpornost .. 70 PETP Kemijska postojanost termoplasta -100... zraeenje.30.145 -100..... ...nedovoljna malaotpornost otpornost U zagradama su oznaeena odstupanja od vrijednosti odredene otpornosti.C) PE -100. kiselinama bazama oksidacijirastapalima J' . + + + (-) (+) + + + (+) + (+) (+) (-) + + + (-) ~ + 0 + + 0 + + 0 0 (-) I + 0 (0) + + + + +" 0 0 (0) I + (-) (-) I I 0 + (0) I 1 u . 110 PTFE PVC ..... 80 PA PS -100..

Postojan je u mineralnim uljima. mastima i tekuCim gorivima. gumene opruge. elektricne izolacije. produlj. luZinama i kiselinama. Tipicni termoelasti: prirodni kaucuk s vi~eod 10% S G t5'IR <ooe Elasti kaueuk T .. ali neotporan prema vrueoj vodi.) Butadienski kautuk BR (buna CB) vrlo je otporan prema habanju pa se zato upotrebljava za vozni sloj pla~teva kotaea. membrane. gipke cijevi. amortizeri. utVr. ali nepostojan u kloriranim ugljikovodicima.10% S. uredaja.70.110 . letajne blazinice..C . . profili..45.) 480 .) Silikonski kautuk SIR je izvanredno otporan na temperaturu.. .120 Mehanitka svojstva elasta Modul elastienosti E "" 700. Temperatura upotrebe . brtVe. 85 -100 .. manje postojan u mineralnim uljima i mazivima. (BrtVe prehr. ..C Gumielastieno podruCje poCinje vec pri temperaturama do 20 . 200 Prirodni kautuk NR ima odlicne elastiene sposobnosti i vrlo dobru udamu filavost. trake.100 . Gc Postol. pri dinamickom optereeenju se jako zagrijava.EIasti TipiCnj elasti: prirodni kaueuk s 1.C T Gumielastieno podruCje poCinje vec pri temperaturi pod 0 .. brtve. dobro upotrebljiv samo do temperature 50 .) Po/iuretanski kautuk PUR vanredno je otporan prema habanju. % 600 450 500 450 600 450 250 <20.) Akrilnitrilbutadienski kautuk NBR (perbunan) postojan je u minenilnim uljima. brtVe.. Postojan je u ulju i mastima... . (PIMtevi toekova za osobna vozila. oznaka NR PUR SBR BR HR NBR SIR 930 1260 940 940 930 1000 1250 22 20 5 2 5 6 1 28 32 25 18 21 25 10 prirodni poliuretanski (meki) stiren-butadienski butadienski butilniakrilnitril-butadienski - - . (Zracnice kotaca za vozila.) Stirenbutadienski kautuk SBR (buna) veoma je otporan prema habanju i veam temperatumim optereeenjima. transportne trake. ali nepostojan u vrueoj vodi. gibjive cijevi.c.35.110 silikonski - -100 .30. Cvrstoea Gustoea N/mm2 kg/m) neutvr.. (Valjni koluti.20. Postojan je u vodi i kiselinama. ugljikovodicima. (Pla~tevi kotaca za teretnjake.C . lezaji. (Gibljive cijevi za benzin... Butilni kautuk HR vrlo je otporan na vremenske uplive i starenje te vrlo malo propu~ta plinove. 50 .. 1000 N/mm2..

26 0..24 0.C. elektricne instalacije).) Epoksidna smola EP se takoder polimerizira s ukruCivacem. vlaena tlaena rastez. plast (pletivo) kg/m' N/mm' N/mm' na savij. mehanicki su znatno poboljbni.) Uratna smola (aminoplast) UF slufi za malo opterecene predmete (sanitamu tehniku. . Temper.15 0. Upotrebljava se za dijelove s veCim zahtjevima. posude. na savij. Taljenja nema jer duroplasti prije raspadnu. obloge koenica. izolacijski . 32 . T Mehanicka svojsrva duroplasta Duroplasti smola fenolna . profili. Poliuretanska smola PUR je u prvom redu elektrotehnicki materijal. dijelovi pokuctva. Temperatura smek~avanja (koja nije izrazita) leZi nad 50 .(tvrda) oznaka PF UF MF UP EP PUR Zarez.Duroplasti puroplasti su amorfni (kristalnih podruCja nema). elast.26 pred- 11 I 'i . viae.26 0. l >500(: .C 1400 1500 1500 1200 1200 1500 700 - - 900 3500 3700 - 25 30 30 45 55 85 70 80 80 85 105 170 1. Fenolna smola (fenoplast PF) upotrebljava mete. npr. dijelovi vozila. (Cijevi. Ima natprosjecnu adhezijsku sposobnost (araldit). filav.(aminoplast) melaminska poliesterska epoksidna IIOliuretanska . N/mm' 10-6 K-' W/(m. letjelice. kJ/m' upotrebe kg/m' N/mm' N/mm' N/mm . ukrueeni punilima.5 1. Top!. 5000 10000 19000 28000 10000 18000 30000 70 200 300 500 220 350 700 120 220 350 550 280 400 800 120 160 280 400 220 300 600 35 18 15 12 18 15 12 0.(fenoplast) uratna . lopatiena se za manje opterecene dijelovi kola. K) N/mm % UP 25 50 65 65' 1350 1600 1800 1800 1600 1800 1800 plctiva.26 0.5 15 12 25 < < < < < < 125 100 120 200 80 130 I I Mehanicka i toplinska svojsrva ukrucenih duroplasta Svi duroplasti.Strojarski prirutnik 481 .bakelit. Gust. vodljiv.24 0. Dodatak Modul tvrsto6I Temper. Durostakla elast. U vezi sa prehranom je neupotrebiva! Melaminska smola MF namijenjena je za predmete 5 v~tereeenjem.EP 50 65 65' .5 1. camci. Poliesterska smola UP polimerizira se s ukruCivaCem. Modul tvrsto6I Gust. Uzdutni smjcr (Armature. za dekorativne ploCe (ultrapas).

041 0.1 0.9 0. . orlon.za odjevne predmete (diolen. 100 0. . .045 -70.C N/mm' W/(m.5 0.vinilni (ko)polimeri 482 - ..15 20.038 20..0 50.25 0. za tehn.8.5 > 0. .. .15 0. transportne trake itd. ... ..021 < 100 meko-elastieni: 25.036 0.032 tiJavo tvrdi: PS 80...80 15. 50 -40. .. 45 ceHje.033 < 60 PVC 50. 0..06. trevira. 40 0..K) 40. 85 -70.045 0.polistiren .. ..za odjevne predmete (perlon. . najlon.. za- za vrpce.0.akrilnitrilni polimeri poliamidi poliuretani politereftalni kiseli ester ~tita) .) .. . .1. 130 0.1. Temperatura Gustoca Pjenasti vlaena tlaena vodljivost upotrebe plast kg/m' N/mm' .Posebni proizvodi od plasta Pjenasti plasti Oni se proizvode posebnim tehnolo~kim postupkom (pjenu~anjem plasta u filavo-tekueemstanju). -" Pretezno - - otvorene ceHje. zilavo tvrdi (pod tlakom se dijelom deformiraju) i meko-elasticni.1....1 0.5 ..2..1.0.100 < 80 PUR 0.. .110 -60..0...za odjevne predmete (dralon. . upotrebu (remenje.1. .05 0.. . 100 zatvorene Vlaknasti plasti Vlaknasti plasti (sinteticka vuna) proizvode se od odgovarajucih vrsta plasta i to iz njihove taline Hirastopine (suhim HivlaZnimpostupkom). 0.. Za proizvodnju vlakana dolaze u obzir u prvom redu: .0...0.7. 70 0. .0. .3. .) ..036 PE' { PVC' .za elasticne odjevne predmete (earape.033 > 0..1. .01 . .0..85 30.. Pretezno PUR" { 30. cesto mije~ano vunom i pamukom. mreze (ribarske.200 0.03 70.. .85 > 0. . .. 50 -60.za vlakna promjera ~ 10 I!m .. Karakteristicnisuzanjihmalagustoca(S.9 < 130 meko-tVrdi: PF 0. polipropilen . 30 0..polietilen.05 0.. 60 80. 400 kg/m3) i sastav eelija. kupace gaace) . 15 0.. 70 0..2.2 0.).0. 35 > 0.6 100.. Mehanicka i toplinska svojstva pjenastih plasta Cvrstoca Toplin. .3. .2 ..3 100 0. Sastav celija je Hi s otvorenim celijama (s neposrednim prelazom plinova i tekucina) Hi sa zatvorenim celijama (pri kojima je prelaz plinova i tekucina moguc jedino difuzijom).za kemijski otporne proizvode (filteri.025 < 90 UF 5. Pjenasti plasti mogu biti krhko-tvrdi (lome se).5 0. plivaju na vodi) .1.) . .5 { 40. . .6 0..4 0..

25 8.12 1. 5) lzvedeni redovi nastaju ako se iz nekog osnovnog iIiizuzetnog reda standardnih brojeva uzme svaki drugi.03 109 1'15 1'22 1'28 1'36 ' 1.25 9.00 8.70 7.60 6. RIO. upotrebljavaju se pri/agodeni brojevi: 1. 6.75 4.45 5.00 5. Akoje upotrebastandardnih brajeva potpuno iskljueena. .12 1.2 2.12 224 2'36 .ELEMENI1 STROJEV A Standardni brojevi (JUS A.5 .4 4. Standardni brojevi su zaokruune vrijednosti clanova geometrijskih redova sa stupnjevima VIO.00 2.AO.) RIO(.: R"l0/3 (.0 1.10 7.30 5. : 4.90 2.25 3.80 1.65 1.40 1..95 206 2'18 ' 2.80.5 4.24 2.15 3.80 2.granicnim cIa.50 2.4 3.75 5.15 3.18 1.15 5. I I I I ~ f O 4 12 25 ' 483 .32 1..00 3.90 3.60 1. 2.01> 2.30 6.00 1.50 8.1 2.87 4.1 2.00 1..60 1..50 2.00 4.2 I.50 . R5(16.70 7. drfi svaki treei clan iz osnovnog reda RIO. 1'10 i1i "VIO Razvrstani su u osnovne redove R5. .30 6.32 140 1'50 1'60 1'70 1'80 1'90 2'00 . OsnovO! rcd aVI R5 I RIO I R20 I R40 I 1.00 . n-ti clan.00 5.80 1. Osnovni redovi imaju prednost pred izuzetnim iIi izvedenim redo.00 9.25 3.12 1.00 6.400) R 20(2.00 1.00 8.00 10..62 4.60 1.45 3.50 1.50 2. napon itd.65 2.55 1.87 5.00 10.75 1.75 9.00 1.35 3.30 6. Izuzetni cd .60 5.50 4.061.60 1. 2OVIO.8 1.10 7. Ogranieenje reda oznaeujemo- .72 2.30 243 28 2. 4' SO 4'75 5'00 5'30 5' 60 6'00 .00 5..00 8.50 10.06 1. vima.37 4.50 2.00 2.80 1. npr.OOI-1983) Za broj~ne vrijednosti razlicitih velicina (duljina.. 2.30 6.80 6.00 4.36 2.75 ako je potrebno. ali mora sadrfavati standardni broj 80. R20i R40te izuzetni red R 80.15 3.80 3.15 6 50 6'90 130 175 ' 8.25 1.nom u zagradi.6 3..40 1.55 3.) upotrebljavamo standard ne brojeve (prema Renardu..35 3.50 9. 3'00 3'15 3' 35 3'55 3'75 .5 1.25 1. treCi.45 1.50 4.55 3.30 6.00 4.00 1..25 1.2 2.70 1.8 7.6 5.07 3.50 800 8'50 9'00 9'50 10:00 1.2 3.) je red koji sa. prijedlog ISO). 'VIO.3 2..65 3.10 7.18 1.12 2. Njihove broj~ne vrijednosti za decimalni interval od I do 10 vide se u tablici (desno).25 1.00 9.85 1.05 2.24 2.00 10.. npr.

0710 0.125 0.500 0.0500 0.8 3.0560 0. 484 .00 5.0630 0.560 0.25 1.400 .0100 0.6 3.32 1.160 0.4 3. 0.2 4.50 8.00 ** »iz.710 0.11 0.0315 0.50 2.00 10.00 0.100 0.5 7.06 1.315 0.00 3.75 4.055 0.24 2.15 3.032 0.0400 I0.12 0.70 8.140 0..100 0.0250 0.060 0.00 6.800 I 1.0125 0.0500 2.« * BrojeYi desno - = izuzetne yrijednosti.30 6.200 0.70 1.035 1.0160 0.0450 0.55 0.50 2.0900 0.0 6.00 6.00 4.8 5.0400 0.030 0.4oo I0.35 2.0100 I0.0800 0.000 11.800 0.vr.5 0.0112 0.00 8.30 5.36 2.05 1.** 0.2 3.012 0.250 I 3.400 0.00 9.630 0. 0.100 10. .630 0.30 0.15 4.90 2.30 0.65 2.2 2.70 7.0800 I 0.280 0.80 1.12 2. .010.0250 I0.25 0.0160 I0.112 0.yr.125 0.18 1.355 0.1 mm R20* 0.250 0.160 10.015 1.60 0.022 0. 10.50 2.6 0..10 mm I RIO I R4O* 1.036 0.200 0.011 0.0315 I 1.75 2.36 0.30 5.25 4.35 3.0200 I 0.450 0.15 3.0 0.224 0.00 1.0224 0.160 0.12 1.60 0.50 4.55 3.50 10.00 4.900 0.22 0.0160 0.00 Q.40 1.60 6.0250 0.Standardne duljinske R5 0.00 1.1 2.3 1.000 11.4 2.180 0.00 1.10 7.1 1.15 1.2 1.0125 I RIO I I 0.0630 I0.0100.00 liz.80 3.50 9.5 6.50 1.60 0.250 0.315 5.0355 0.630 I0.35 6.0200 0.32 0.0140 0.070 2.00 I0. yr.000 su pritagodeni brojeYi.0280 0.** R5 1.500 I 0.00 4.0630 0.60 1.0180 0.0400 liz.

. ! 160 160 20 200 21 22 23.5 50 53 56 60 63 67 71 75 80 85 90 95 1100 32 .6 10.2 22. .4 23.2 11 11.5 35.2 12.5 24 250 26 250 .5 28 m 12 13 125 16 16 " 111 .. »iz. 25 25 31.5 11.5 40 42.ala 10.8 11.5 33. liz. mjere u mm (JUS A.vr. 1000 1000 1000 ..« = izuzetne vrijednosti. .5 37.100mm R5 10 1959) 100..5 12.5 I 13. I 100 Brojevi des no su prilagol1eni brojevi. I RIO I I R40..1000mm ~. 485 .6 25 26. . 100 106 105 112 110 118 115 125 120 132 130 140 150 160 170 180 190 200 212 210 224 220 236 235 250 265 280 300 315 320 10 I 10 10. w.5 45 47.5 I 31. 315 34 36 38 42 48 35 400 400 335 355 375 340 360 380 40 40 I 01 50 500 55 630 65 70 800 630 ~406 425 420 450 475 480 500 530 560 600 630 670 710 750 800 850 900 950 60 63 80 100 . R5 I RIO I 100 100 R40.Aa..5 14 15 16 17 18 19 20 21.

a odredena je brojcanom jednadzbom i = 0. Obicno je to zaokrufena mjera (vidi standardne duljine na str. a mjeru tolerancije i u J.DOSJEDANJE STROJNIH DIJELOV A Sustav dosjedanja ISO medunarodno diziran.001N u kojoj mjerimo nazivnu mjeru N u mm. 486 . 484 i 485). koja ovisi 0 nazivnoj mjeri N. b) Osnovne tolerancije Tolerancije su podijeljene u 18 osnovnih redova. Prema tome moze gornje odstupanje biti pozitivno. a moze cijelo biti ispod nul-linije Hi iznad nje (vidi donju sliku).n) sve mjere u okviru tolerancije crta u graficki prikazanom tolerancijskom polju. I mjera koju unosimo u crtere. Mjerimo ih medunarodnom jedinicom tolerancije i.1l0/11l/1l2 pojmovi a) Osnovni Nazivna mjera N Stvama mjera Nd Granicna mjera Najveea mjera Nmax Najmanja mjera Nmin Gomje odstupanje x. U toj je mjeri ukljucena i netocnost mjerenja najveea iIi najmanja mjera koju jo~ dopu~tamo veCa od obiju granienih mjera manja od obiju graniCnih mjera N) razlika izmedu najveee i nazivne mjere (Nmax N) razlika izmedu najmanje i nazivne mjere (Nmin razlika izmedu najvete i najmanje mjere (T = Nmax Nm. Donje odstupanje Xi Tolerancija mjere T Polje tolerancije Nul-linija (0) I h~: ~I "'=' . mjera. a donje negativno. koja odgovara nazivnoj mjeri Tolerancijsko polje moZe se rasprostirati s obje strane nul-linije.45VN + 0. Hi pak mogu oba odstupanja biti pozitivna Hi negativna:- - - - o -x.1968) mjera prema ISO (JUS M. a u nas i standar. Tolerancije je opeenito uveden.lm.A1. koju odredujemo mjerenjem na izradenom predmetu. Temperatura pri mjerenju: 20°C.

i 2.. 488 do 491 dane su vrijednosti onih toleraneijskih polja za provrte i rukavce koje. Medutim. prema iskustVuu strojarstvu. IT 5. Na str. IT 3 i IT 4 su gcomctrijski stupnjcvane izmedu redova IT I i IT 5. IT 11 IT 12.. Tolerancijska polja a do h IcZeispod nul-linije (polje h se dotiee nul-linije).M N P R S TUVXYZZAZBZC. i to malim sloVlma: toleraneijskog mjcre (rukavec) oznaeen je s obzirom na nul-liniju - a b e cd d e ef f fg g h j Os) k m n p r s t u v x y z za zb ze za unutarnje mjere (provrtc) velikim slovima: AB C CD DE EF F FG G H J(Js)K. te svako sa svim osnovnim toleraneijama od ITOI do IT 16. 487 . ITB 250..tolcrancijc Red IT 01 ITO IT I IT2 I T 0 IcranclJa .A1. dok su polja k do zc iznad nje. ITI2 lOO. s obzirom na potrebu da broj mjerila bude !to manji.Ol2N 0.. Polje i seZc s obje strane nul-linije.2001201/202l203 . Sustav dosjedanja ISO obuhvaea toleraneijska polja u svim poloZajima od a do zc i od A do ZC.Vrijednosti za redove tolerancija IT 2. Polje j seze s obje strane nul-linije. polja slovima.008 N 0. npr.8 + 0. H 7 . za veCe tolcraneije pri obradi. 640i .5 + O. Upotrcba IT 01 osnovnih tolcrancija: IT3 IT4 ---- Red toleraQcijc IT5 IT6 IT7 Tolerancija 7i 10i 16 i ITS IT9 25 i 40i Red I T 1cnI -0 DCIJt tolerancije ITU lOO.3 + 0.znaei toleraneijsko polje za provrt koje se rasprostire od nul-linije navi~ za vrijednost IT7 (= 16i). veCinomsvuda zadovoljavaju (a odgovaraju 1. IT 16 c) Polohj za vanjske uglavnom za dosjcdc elemenata strojeva. upotrebljavamo u praksi samo nekoliko najprikladnijih tolerancijskih polja.1968).020 N ITIO 64i IT 16 1000 . Toleraneijska polja A do H leZeiznad nul-linije (polje H se dotiee nul-linije).. . IT 6 - ugtavnom za preciznu mehaniku i mjerila. stupnju prednosti dopu~tenih dosjedanja prema JUS M. . I IT 14 IT15 400. 0. d} Oznake toleraneijskih polja Toleraneijska polja oznaeujemo slovom (oznaka poloZaja tolerancijskog polja) i karakteristicnom brojkom reda toleraneije.. dok su polja K do ZC ispod nje.

290 .600 -390 -120 .80 .).96 -44 0 0 -115 -290 250). .30 -10 .480 -290 ..56 -17 - -10.470 -280 .=w :=to -4 3).25 -9 .180 .950 -530 -740 -.40 .'770 -460 -245 . -385 450..8 - -32 0. .25 .345 -145 -60 .. - -214 - -119 - -54 - -36 0.. 0 -320.. -230.45 .. .74 -190 - - - - - -72 .60 I h9 I hll . -760 -1500 -440..22 -12 280I=iij..43 -14 -148 .40 .=260 -170 200).30 .550 -340 80).820 225).315 . -40 -97 -400 488 .355 -1560 -720. .90 - - - - 0 0 0 0 -11 -27 . . 0 315).100 ..330 -120 .140 -460 -450 .250 -1110 -280 -570 -1030 -285 65).. - -110 -191 .830 -480 -660 =wr 180). -210.62 -18 355). -140 0.580-=230 160)...36 .50 .530-330 .400 -205 .310--120 30). .120 .65 -40 . -81 0.50. -54 . -320 -650 -360.370 .59 . -480.30 .920-300 -1240 -1050 -1370 1200 - - -49 - 0 0 -130 0 0. . -1350 -400 -350 -1710..160 ...320 -130 -142 .6 -2 270 60 . -232 -PI -60.28 -14 1-170 . .50 -25 40).20 -7 18).. . .28 -16 -8 .. -89 0.200 .18 ..- 0 0 0 0 -22.47 '..50 -32 -16 -6 10). 65 -340 -140 -lOO .76 ..50 -IS -172 .450.630 -400 -200 120).41 -20 . '-880. -135 ...50).520 -::no -145 140).70 =-fa.89 ....75 ----0 --0 --0 0 0 0 -14 -25 .710 .400 -620 -190 -330.80 .73 .=E . -125 .95 .Tolerancije rukavaca (ILm) Nazivna mjera (mm) I a 11 20 -14 .85 . -155 - -360 0.280 280). . -1900 -840.52 -130 - - - - 0 0 0 0 -16 -39 ..34 -17 -300 -110 .83 -39 0 0 0 0 -25 -63 -lOO -250 - - - -29 0 0 -72 - -lOO .68 -20.60 .62 -160 - - ...270 ..500 -20. .10 . .430 -240 -117 .38 .. - 400).225 -550 .36 -12 -126 -71 -34 - -.380-170 0 0 0 0 -19 -46 .410 -180 -207 lOO).43 -110 0 0 0 0 -13 -33 ..50 .. -1650...13-=-s 6).6 .3 - I - ell I - d9 I c8 I f7 I g6 1 h6 -6 0 I h8 --0 -8 --0 -9 ----0 --0 ----0 -18 .87 -220 - - - ..360-ISO -174 -106 -60 -29 .

..30 30).ISO.....225 225)..160 160).500 I I +6 I I 06 r6 0 +9 + I +10 + I +12 + I +15 +2 +4 +10 + 8 -:m+10 +23 +12 +28 +15 . .450 450).. +236 +350 ---:+:i1i9 ---=t:TS9---:j:33O +4S7 + 80 +130 +258 +385 --:j:ITJ +169 +497 + 84 +140 +284 +425 +126 +190 +396 +556 + 94 +158 +475 +315 -:mo --:j:202 --:j:43"1 +606 + 28 -to 41 + 35 +48 +rso +114 +I66 +126 +172 +132 + 98 +I44 +108 -20 +20 +170 +350 +226 .6 -2 +7 6).200 200).80 80).. ... .120 120).76 +198 +264 of 54 + 79 +144 +210 ---:j:88 +233 +3I1 + 63 +170 +248 + 92 -:ms +343 +E3 + 65 +lOO +190 +280 ----:j:133 +273 +373 + 68 +108 +210 +310 +308 +422 + 77 +122 .14 + 8 -3 14).. ...10 -2 10).18 18). . . ..158 - 1968) k6 mjera (mm) j6 Nazivna +4 .(JUS M.315 315).50 50).. ...250 250).4-252 +540 +525 +679 +590 +749 +660 --:rnr +740 +917 +820 489 I j I .. .355 355)...140 140). .+479 +lOO +390 +244 +S24 +208 +435 .100 100)..+272 +S87 +490 +232 +292 +637 .280 280). .. .. +17 of 16 + 20 + 10 + 14 ----:j:23 ----:t27 + 19 + 15 +32 + 19 + 23 + 34 + 39 + 23 + 28 I 06 u8 x8 I + 32 + 34 + 18 + 20 +41 ----:j:46 + 23 + 28 +SO ---:j:S6 + 28 + 34 +67+40 +60 + 33 +72+45 +74+41 +87+54 Ij.~1 +11 -5 +12 -7 +13 -9 t}+21 +2 +25 + 3 +39 +20 +45 +23 +14 -11 +28 + 3 +52 +27 +16 -13 +33 +4 +60 +31 +16 -16 +18 -18 +36 + 4 +40 +4 +45 + 5 +66 +34 +73 +37 +80 +40 +81+48 +97+64 +99 +119 +60 + 80 + 5a + 59 + 34 + 43 -:ti09 -:tTI6 + 70 + 97 ---:j:6O -:j:72 ----:j:133 +I68 + 41 + 53 + 87 +122 +78 +148 ----:j:T92 + 43 +146 + 59 +102 +T78 ---:j:232 + 51 + 71 +124 +178 -:j. . .3 -2 +6 3.65 65)... .....+33 . .... .40 40).400 400).180 180).24 +9 -4 24)...A1...

... ..400 400)..160 160).500 + 270 + 345 + 270 .3 3).355 355). . 280 280).. . . .80 80).+ 370 + 280 +400 + 290 + 430 + 300 + 470 + 310 +480 + 320 + 530 +340 + 550 +360 +600 + 380 -t 630 + 410 + 710 +460 + 770 + 520 . ..22S 225). . ..6 6). . .18 I' I' 18)........50 50).40 40).180 180). prDPrla F8 07 (lUll) Nazivna "1 lIliera{mm2. . .65 65).. .+ 830 + 580 + 950 +660 +1030 + 740 +1110 + 820 +1240 +920 +1370 +1050 +1560 +1200 +1710 +1350 +1900 +1500 +2050 +1650 + 330 ..l Al1 .. CII Dl0 E9 +120 +60 +145 + 70 +170 + 80 +205 + 95 +240 +110 +280 +120 +290 +130 +330 +140 +340 +150 +390 +60 +20 + 78 + 30 + 98 +40 +120 + 50 +149 + 65 +180 + 80 +220 +100 + 39 + 14 +50 +20 + 61 + 25 + 75 + 32 + 92 + 40 +112 + 50 +134 +60 +159 +72 +20 +6 +28 + 10 + 35 +13 + 43 + 16 + 53 + 20 +64 +25 .30 30). ....+450 ' +200 +460 .100 100).+ 76 + 30 +90 + 36 . .. ..250 250)..200 200)...120 120). +12 +170 +400 +180 . . 450 450)... TD/nanclle \. +210 +480 +230 +530 +240 +550 +260 +570 +280 +620 +300 +650 +330 +720 +360 +760 +400 +840 +440 +880 +480 +260 +120 +305 +145 +185 + 85 +106 + 43 +54 +14 +355 +170 +215 +100 +122 + 50 +61 +15 +400 +190 +440 +210 +480 +230 +240 +110 +265 +125 +290 +135 +137 + 56 +151 +62 +165 + 68 +69' +17 +75 +18 +83 +20 490 . .10 10). .+ 2 +16 +4 +20 +5 +24 +6 +28 +7 +34 +9 +40 +10 +47 +12 ...-.140 140). 315 315).

120 120).(JUS M... .177 Nazivna lI1iera (mm) I -1968) H7 H6 H8 +14 0 +18 0 +22 0 +27 0 +33 0 +39 0 +46 0 +54 0 H9 + 25 0 + 30 0 + 36 0 + 43 0 + 52 0 + 62 0 + 74 0 + 87 0 Hl1 0 + 75 0 + 90 0 +110 0 +130 0 +160 0 +190 0 +220 0 6 J +60 .10 10)../ .180 180).250 250). . .400 400).280 280).. . ..AI. .355 355). .. . ...18 18).80 80).225 225).30 30). .6 6). . . . . .......40 ...450 450)...O +25 0 +30 0 +35 0 +25 0 +40 0 +63 0 +100 0 +250 0 I +29 0 +46 0 +72 0 +115 0 +290 0 +32 0 +36 0 +40 0 +52 0 +57 0 +63 0 +81 0 +89 0 +97 0 +130 0 +140 0 +155 0 +320 0 +360 0 +400 0 491 . .100 100). 50 50).. .3 3)..... .. 40).500 0 + 8 0 + 9 0 +11 0 +13 '0 +16 0 +19 0 +22 0 + 6 +10 0 +12 0 +15 0 +18 0 +21 .200 200). . . .65 65).140 140).160 160)...I70.315 315). .

31O ..iznose: odstupanja novog mjerila -z:t HI2 gomje odstupanje istro~nog mjerila +y - - - - - Mjerilo »ne ide« (odrnetak) - oznacujerno ga crvenorn bojom srnije ici preko rukavca. .5 3 4 4 2 1. z i Y (!-lm) mjerila za rukavce Red tolerancije IT Nazivna mjera Vrijednosti mm 6 7 8 I 9 I 11 H 2 2 3 3 4 z 5 10 1). .5 1.ierila»ide« iznad najvece J11.6 z Y H 6).5 0 0 3 Y 1.80 80)..5 ---xs -.) H tolerancija izrade mierila za rukavce z .---07 5 ---w8 6 9 6 .ierilo »ide« ispod najveCe J11.najveee odstuparlie istro~enog J11.5 1.5 2 4 3 3 4 3.. .Tolerancije To I er a ncij mjerila e mj eri I a za ruk a vce (JUS M.30 30).5 3 5 2 1.iere rukavca Nmax. .5 3 3 -. najmanja mjera rukavca tolerancija mjere rukavca T( = Nmax Nml. Odstupanja tog rnjerila rnjerena od najrnanje rnjere rukavca Nmin iznose: :tHI2. 180 492 .3 2 1.------s.120 z Y H z Y H z Y 4 3 6 5 4 8 6 4 S- 5 4 7 -6 5 ---n22 0 4 3 -r5 4 8 6 4 ------g-------g. .5 2. .-----s2:5 2. .5 2 3 3 3.18 18).A1..r2 1.-----g-- 50).najveCa mjera rukavca Nml.0 " 15 13 25 0 ---rs"28 0 32 0 0 18 0 120).iere max N y .50 z Y H z Y H z Y H z Y H 2 1..5 3 2.5 2...5 H -.iere max N Mjerilo »ide« (dobro) mora ici preko rukavca.1983) Nmax.r7 0 8 0 9 0 7 11 0 6 0 12 0 3 3 14 0 16 0 19 0 ------s. mjerena od najveCe Odstuparlia tog mjerila neide J11.-.10 10).r. Vrijednosli H. . ..5 - - - ne 3)..poloiaj tolerancijskog polja za novo J11.r.

.S 6 0 2.---:r-9 9 19 3 5 3 4 0 0 0 ---:r-.50 50).S 6 0 7 0 4 10 0 12 0 -S -r- 8 8 4 4 0 0 ---:r-.S 7 -0 2 5 0 2. d t..---s.5 2.5 2. Odstupanja tog mjerila--=.5 2.5 2 3 2.5 2 2 5 0 2.3 3).J tolerancija mjerc provrta tolcrancija izrade mjcrila za provrt H polofaj tolerancijskog polja za novo mjerilo z »ide« iznad najm~e mjcrc Nml. . z y H z y H z Y H z Y H z y H z y H z y H z y H \ 1.S 2.---s. z i y «(.liznose: odstupanja novog mjerila +zt HI2 donje odstupanje istro~nog mjerila -y - - - - ~ - Mjeril~ »ne ide« (odmetak) - oznaeujemo ga crvenom bojom tog mjerila mjercna - ne smije pristajati u provrt.S 2 3 3 1..Tolerancije Nmax- mjerila za provrte (JUS M. Odstupanja mjerc provrta Nmox iznose: tH12..r -----n-11 22 6 11 3.6 6).mjercna od najmanje mjere provrta Nmln-.---.---:r-. .5 3 1.5 1 1.---:r-.5 1.30 30). .5 2.310-1983) najveCa mjera provrta Nmln najrnanja mjera provrta T( = Nmo.18 18).10 10). .5 2 1.5 2 4 3 3 5 2 2 2 1. 1 mm rlJe nosI 6 i 7 I 8 I 9 I I!I l 11 1).. 1.. .---s4 7 13 25 13 0 0 0 3 5 14 0 ----s 16 0 -n- 5 4 8 6 15 0 15 0 28 0 4 3 g6 4 ----g ----g ----g ----rs9 18 18 32 6 0 0 0 493 . - od najveCe . .S 2 3 3 1.120 120). Nm.180 z y H. .5.. najveCe odstupanje istro~nog mjcrila "idc« y ispod najmanje mjerc Nmln Mjerilo »ide« (dobro) mora pristajati u provrt.A1.80 80).5 5 0 0 0 3 ---s. . Vrijednosti H..Ut1)mjerila za provrte Nazivna mjera Red tolerancije IT v ..5 2.5 1 2 2 1.2 1 1 1.. .5 2.

ima uvijek prisnost (-z). Prisnost (preklop)-z - Najveea Najmanja prisnost -Zm. b) Vrste dosjeda . s/.. razlika izmel1u najmanje mjere vanjskog dijela i najveee mjere unutarnjeg dijela. .".ima uvijek zraCnost (+ z). .Dosjedl (nalljeganja) a) Osnovni Dosjed pojmovi omaka medusobne l'Odudarnosti dvaju strojnih dijelova. odrel1ena »zraCno~u« iIi »prisno~u«. /. Tolerancija - razlika izmedu najveee i najmanje zracnosti (prisnosti).ovisno 0 stvarnoj mjeri obaju dijelova . rukavca).x prisnost -Zmin dosjeda »negativna zraenost« . I I I Cvrsti dosJed l 494 . razIika izmedu unutarnje mjere veeega vanjskog dijela (npr. Jednaka je zbroju tolerancija vanjskog i unutarnjeg dijela.razlika izmel1u najveee mjere unutarnjeg dijela i najmanje mjere vanjskog dijela. . provrta) i vanjske mjere manjega unutamjeg dijela (npr. Labavi dosjed Prelazni dosjed evrsti iIi prisn i dosjed Lobavi dosjed Prelazni dosjedi ~ . . . razIika izmel1u najveee mjere vanjskog dije- Zraenost Jzazor) z - Najveea Najmanja zracnost Zmax zracnost Zmin - la i najmanje mjere unutarnjeg dijela. E E .ima ..zraenost (+ z) iIi prisnost (-z).razlika izmel1unajmanje mjere unutarnjeg dijela i najveee mjere vanjskog dijela.. .razIika izmedu vanjske mjere veeega unutarnjeg dijela i unutamje mjere manjega vanjskog dijela (prije sastavljanja obaju dijelova)..

.labavi dosjedi J . 496 do 499. 05. nisu ovdje navedeni. H6. . E9. f8. c8 . H8 - G7 CII. le. pS. . R7. r6 .g6. DI0.c9. le .h9. j6. HI3 DI1. koji se preporu~ju samo za ogranicena podruCjapromjera. h6. P6. D9.all. F8. K6. jS. 010 1- All. M6.200/201 .labavi dosjedi j . N6. mS..d9. E8.h9 .. m6. i 2. H7 F8.n.c) Sustavi dosjeda Sustav jedinstvenog provrta ima provne 5 tolerancijskim poljem u polofaju H. ell. sabrane su na str. u8.dl0.prelazni i evrsti dosjedi. i to A. M7. dll - H12 HI3 Prednosni dosjedi u sustavu jedinstvenog rukavca -h12 . U tom su sustaVlrdOsjediodredeni polofajem toleraneijskog polja provrta A.(6. hll . . predoost G6. F7.j6. K7. prednost I I I - 3.ell. Tolerancije dosjeda 5 1. 495 .- F8. 87 B9. N7. s6 (6. P7.. prednosti. 1- - H12 BI1.. h . hS. H9 H9 II I . predoost I.ooZe. ze . H8 HII HII 1- CII. J6. k6. rS H7 .. D9.1968) prednost imaju slijedeei dosjedi: Prednosni dosjedi u sustavu jedinstvenog provrta 3. h8 . .AI.h9 H9 .gS. prcdnost hS h6 h8 h9 hll h12 hl3 I i 2. kS. H9 Neki dosjedi 5 3. predoost 2. prcdoost H6 . C9.hl3 I. H . prednosti. h8 HII . J7. 06. d9. d) Izbor dosjeda Prema preporuci ISO (JUS M. x8 . R6 F7. hll bll. Sustav jedinstvenog rukpvca ima rukavce 5 tolerancijskim poljem u polofaju h.. p6 H8 . k6 . Dosjedi su u tom sustavu odredeni poloiajem tolerancijskog polja rukavca a. c9.prelazni i evrsti dosjedi. f8. i to: a.

5 +64 + 45 + 34 + 26 1...120 120)..280 + 820+ 280 +1560 940 + +1400 + 860 - -+750 + 280 + 685 . 225) .10 + 80 +40 + 80 +40 +25 + 13 + 13 + 510 + 315 +230 + 248 +163 +118 + 86 + 70 + 54 + 290+ 95 + 50 + 95 + 50 + 32 + 16 + 16 + 16 18). + 560+ 370 +279 + 292 +201 +144 +105 + 86 + 66 .0 - .450 +1500+ 440 +880 +440 +635 +445 +320 +262 +205 +2450+1280+230 +1035+230 +135 + 68 + 68 + 68 450). ....160 + 520+ 210 +145 + 210+145 + 85 + 43 + 43 + 43 + 580 + 230 4 160)..65 + 340 + 140 +410 +140 +294 +208 +150 +122 + 95 65).-- - - - .-. .. .. .rn) -3).200 .-- 100). 0050 .140 + 850+ 620+120+ 487+120+72 + 36 + 36 + 36 + 410+ 180 + 180 [+ 960+ 700 + 550 +460 + 200 + 200 +1020 +555-+ 560 +405 +285 +206 +169 +131 ' 140).. . .- 40). .80 + 360+ 150 + 150 . .30 + 300+ 110+ 65 + 110 + 65 40 + 20 + 20 + 20 + 630+440 + 342 30). . . + 740+ 530 +100 + 414 +100 +60 + 30 + 30 + 30 . 0018 - ..003 + 270+ 60 + 20 + 60 + 20 + 14 + 6 + 6 + 6 + 420 + 220+fIT + 175+108 + 80 -+58 + 46 + 36+270+ 70 + 30 + 70 + 30 + 20 + 10 + 10 + 10 + 460 + 44 6).100 + 380+ 170 +480 + 170 +347 +246 +177 +144 +112 I I I I I I I I I .-7 1 8 23 .. F8 07 h6 mjeramm A 11 ell D 10 ell D 10 E9 FB F8 hll hll hll h9 h9 h9 h9 h8 h6 ' 'D Nazivna + 390 + 180+120 + 145 + 8.. 00400 496 .40 + 310 +120 +340 + 120 +242 +174 +126 +103 + 80 +640 + 450 + 80 + 352+ 80 + 50 + 25 +25 +25 + 320+ 130 + 130 + 720 + 520 +404 50)....Tolerancije dosjeda u sustavu jedinstvenog rukavca (".... .355 +1200+360 +800 + 360 +580 +405 +291 +240 +187 +2070 +mo +210 +900 +210 +125 + 62 + 62 + 62 + 1350+400 +400 +2300+1240 + 995 400). .315+1050+ 330 + 330 +1920+1080 + 860 315)..1080+ 730 + 580 + 230 -200)...+477 + 820+ 610 80).-- 355).. .. 250 + 920+ 300 +720 + 300 +530 +370 +267 +218 +169 +1690+ 970 +190 + 780 +190 +110 + 56 + 56 + 56 280).500 +1650+ 480 + 480 250).6 10). + 280 + 260 +188 + 206 +134 + 97 + 71 + 57 +13 . .18 180)..225 +1240+ 820 + + 660+240 + + 1320+840 +645 + + 740+ 260 +170 + 645 240 665 +470 +330 +237 +194 +151 260 +170 +100 + 50 + 50 + 50 90 5 00 ..

.. .. ..50 50).80 H - h (fLm) I HII hlJ +120 0 +11.6 6).Stroj. . . . +103 450). .250 250).. ."ki prirutnik 497 .100 100).400 400)... +640 0 +720 0 +800 0 +450 0 +500 0 +555 0 +260 0 +280 0 +229 0 +163 0 +126 0 + 65 0 +187 0 +144 0 + 75 0 +211 0 +162 0 + 84 0 +178 0 + 93 0 315).315 ..3 3)...225 225). .500 I 0 33 . . +141 0 +108 0 - + 57 0 120). . 355).. +180 0 +220 0 +260 0 +320 0 +380 0 I H9 HIJ hll h9 + 85 0 +105 0 +126 0 +153 -0 +182 0 +222 0 +264 0 I h9 + 50 0 + 60 0 +72 0 + 86 0 +104 0 +124 0 H9 I H8 h9 + 39 0 + 48 0 --:j:"S8 0 + 70 0 + 85 0 +101 0 H8 h8 + 28 0 + 36 0 0 + 54 0 + 66 0 + 78 0 I H7 h6 + 16 0 + 20 0 0 -+24 + 29 0 + 34 0 + 41 0 +148 0 +120 0 - + 92 0 +440 0 +307 0 +174 0 +500 0 +350 0 +200 0 +580 0 +405 0 +230 0 - - + 49 0 80)....160 160)..140 140)... ..To/erancije dosjeda JDJera m m azivna 1. 120 ..200 200).24 24 30)...14 ---r..450 +310 0 +252 0 +194 0 ..355 .ij-:-::T8 181.. . 180).65 65).40 40)...180 .280 280)..... .10 10).

S9 =-23 ---=-n + 90 + 30 I + S9 +37 +28 + 10 ' -12 ' -21 I +10 -39 +12 I . . Soo -20 498 I-4S I + 68 +3S +S8 1 +23 1 + 20 -20 -4S .Tolerancije Nazivna mjera mm dosjeda H7 r6 H7 s6 I 1.200 200).40 40).100 100).9 + 10 + 4 ...6 .6 6). .. .400 400).44 ..10 .23 . ..16 . . .. .6 .20 +10 ~~ +24 +14 -:+1'l+T--=-~~ .18 18).6S 6S)...32 --------+14 +10 + S2 + 3S +21 +17 + 6 .S7 -ISO -169 -106 -190 -118 -202 -133 280).80 80).6 -10 .78 --=-u. .. .76 -101 --=--2J---=-n . .19 ....)IS 31S)..7 -10 -19 .30 30)..~ -IS 1 -28 ~ + 8 -33 -- -48 - - + 7S + SO +30 +23 + 2S + 9 -11 -18 ''''-- 1 +17 -21 +19 j-..+42 -16 +2S 1 -- 180). .120 120). . -80 -166 1 -172 - 69 ~ -IS1 -244 -169 -189 -292 . .13 .. .28 .4 .27 + 11 --=t8 +43 +29'+ 17 +14 +T --=--4---=-S . I-2S +22 1 +106 + 9 1 +44 1 +32 1 + 36 + 12 -13 -2S 1 1 +36 -14 +123 1 + 79 1 -28 + 43 + 14 I I +SI +37 1 -14 -28 -.8 -12 ~~~ -12 -23 ~~ 6 + 6 1 - H6 j 6 + 8 4 I H6 k6 1 H7 f7 - + 6 + 26 I H7 g6 1 H7 j 6 H7 k6 H7 n6 + 18 +12 +10 + 6 I 0 4 +17 +11 +14 I-18 + 62 + 41 +2S +19 + 6 - 7 9 SO - 14 -9 +21 -11 +26 -12 +31 -13 -IS ~--=!: 2.10 10). .. .88 -117 +13 ---=--25---=60 -S2 .. .180 + 2 .29 .90 -12S ---=28 =68 .---=--36 '73 - 60 ..18 . .46 -130 -SI -144 ..9 -16 .62 .450 1 1 I +101 + 17 +S4 -18 1 +32 -40 1 +176 + 62 I I +111 + 18 +7S -18 +S3 -40 +20 -73 ~ -'-1-1-1+60 ---=63 +194 +123 +83 1 4S0). . . ..1 - I I . . 280 +48 -16 +28 -36 +160 + S6 +142 1 -33 + SO I + 90 + IS -.7 -10 + 13 + S . .93 -133 =-n---=-76 -106 -IS1 +IS ---=34---=--84 -60 -109 -IS9 =38~ 1 -4S ~ 1 1 -113 =-42 +68 -16 +48 -36 +18 -66 -126 .SO SO).3SS 3SS)...S ..7!.- +S9 1 +42 1 -16 -33 1 ..2S0 2S0) .. 22S 22S). .160 160).3 3).140 140).

.....280 + 920 + 300 +640 + 300 +401 +272 +189 -396 -SS6 +1690 + -269 280).. .. . .18/.+ 9 -+ O.31S +10S0 + 970 +190 + 780 +190 +110 + S6 -431 -444 330 + 330 -606 +1920 + 1080 -301 -SOl + 860 31S)...225 + 740 + 840 +75 +66S + 260 +170 + 260 +170 +100 + SO -330 -4S7 +1400 -+ 860 +68S :.160 +1020 -+ 710 +49S +S6O + 520 + 210 +14 + 210 +145 + 85 + 43 -2S3 -343 -147 -247 +S8O 160). .87 + 60 + 370 +247 + 292 +10 +106 + 74 24).SOO I + 24S0 16S0 +1280 + 480 +785 +230 +228 + 103S +230 +135 + 68 -443 + 480 +4821 +329 -637 - 499 .+ 80 + 80 I 6 + 40 + 2 + 1310)..+ 9 + O +32 -+ 1614).212-3S3 225)..40 d9 e8 f7 u8 H8 H8 I H8 I H8 H81 . + 10 + 31 +203 + 248 +120 + 86 + 61 ... ....x8 6 + 9 + 42 +30 34 +20 + 14 + 6 + 78 + 6 +40 -10 -46 + 30 +20 + 10 -12 + 98 +69 + O - - ---50)....400 +2070 +1120 +210 + 900 +210 +12S + 62 -S24 +1350 +400 +400 +2300 +1240 + 99S -393 400).+ 960 + 700 -107 -18S +SSO 120).140 + 460 + 200 -233 -311 + 200 +308 +211 +146 -127 -217 140). .200 + 660 + 240 -308 -422 + 240 +1320 +3S7 +244 +168 -186 -313 200)....-70 -124 820 4TI 80)..6 + 270 + 70 + 30 + 70 + 460 +166 +206 6).....80 40).. .72 18)::" =21/.120 + 850 + 620 +120 +487 -198 -264 + 410 + 180 + 180 -.100 + 380 + 610 + + 170 +427 + 170 +261 +180 +125 -178 -232 +120 +72 + 36 -90 -156 100).18 ...10 + 280 + 260 +40 . . .1 u sustavu jedlnstvenoll provrta (p..+ISOO + 440 +440 -S87 + 340 + 320 + 310 +120 +302 + 120 +181 +128 + 89 -99 -119 + 640 + 450 + 80 +3S2 58 + 80 + 50 + 25 =-3F + 130 + 520 + 740 +S3O + 140 +364 +140 +404 + 130 - - -109 -136 - - 4S0)...3S5 +1200 + 360 +710 + 360 +439 +303 +208 -479 -679 -346 35).14 .20 + 820 + 280 + 280 -3S6 -497 +IS60 + 940 +7SO -234 -394 250)...65 --65).. ...m) Nazivna HII HII H9 all ell l11iera m m I 1 I ell + 390 + 180 +10 + 14 1.. 30 + 300 + 110 -+ 6 + 110 -+ 6 -+40 -+ 20 -51/-81 -31/-97 +342 -21 -=4f + 630 + 440 30).40 .. .41 -76 +220 +152 +106 -133 -168 +100+414 +100 +60 + 30 56 -100 + 360 + 150 -148 -192 + 150 -.3 + 270 + 60 + 20 + 60 + 420 + 220 +13 +TIS 3).13/-67 + 290 .180 +1080 """TI3O + S80' + 230 -273 -373 + 230 -164 -278 +1240 + 820 ---=t64S 180).50 .

25 0. profila iznosi R. Pod pojam »hrapavost« ne svrstavamo makrogeometrijskih nepravilnosti povrSine kojih se dimenzije priblizuju duljinskoj mjeri promatrane povrline iIi je premaSuju.8 0.8 0.U granicama referentne zbroj kvadrata udaljeduljine / nosti y svih toeaka profila od seednje linije jednak minimumu.5 8 8 25 Sistem srednje /inije - srednja /inija profita sijeee profil p tako .Y1 uzjmamo u apsolutnim vrijednostimabez obzjra na predznak + iIi-.5 2. bUSenje tokarenje. je srednja aritmeticka udaljenost profila od seednjelinije .da je . Referentne duljine / izabiremo prema vrsti i finoei obrade i mjernoj metodi: Prikladna referentna duljina / Postppak obrade (mm) blanjanje gIodanje.1964) Povrlinska hrapavost su mikrogeometrijske nepravilnosti na povrlini predmeta ko je su mnogo puta manje od dimenzjja promatranog dijela povrsine.I Y odn'.5 2.25 0. p profit je presjek promalrane j:iovrsine presjeeene odrec:lenom ravninom re/erentna duljina je (dogovorena) du- / - Ijina dijelaprofila izabranog za odrestivanje hrapavosti. lepanje m 0. - Prosjeeno odstupanje profi/a R.020/021 .8 2. R.5 . npr. 2. =7 flYI <Ix o Pribliwa vr~jednost prosjeenog odstupanja .A1.8 0. valovitost. ~ 2:IYt! ~ 1. razvrtavanje bcuSenje honanje.POVRSINSKA HRAPA VOST (JUS M. 500 .

. a paratetna je sa srednjom linijom - - 5 Najveca visina neravnina Rmu je razmak izmedu dvaju pravaca.. Vi sine neravnina p I m mz- profil referentna duljina m srednja linija profila paralela sa srednjom linijom koja ne sijeee profit Prosjecna visina neravnina Rz (mjerena u 10 toCaka) je razlika izmedu srednjih aritmetifkih vrijednosti udaljenosti R.5 2. + 1'2+ .profil odsijeca na paraleli sa srednjom linijom. R.2..5).) p N o~enje profila referentna duljina srednja linija profila m...6 1. .) I m - .6 I Rmax(ILm) 0. paralelnih sa srednjom linijom.1 Postotak noIenja profila Pn In Pn = 100(% . + RJ + . + R9). paralela sa srednjom linijom.25 0. a koji su udaljeni od najvi~ tofke profila za razmak c In = I... ...6 c (ILm) 0. 501 . + RIo) - - Kao orijentacija Rma.-R2 ("'" 6.. + I. koji dotifu u granicama referentne duljine I najvi~e odnosno najnife tofke profila Rz = (R.profil - - . .od bilo koje linije koja toeaka profila ne sijeee profila. = slufe izrazi: Rz"'" 4R.(R2+ ~ + . Za razmak c preporufuju se vrijednosti ovisno 0 najveeoj visini neravnina Rmax: 1). I U strojogradnjipostotak no~nja neka ne bude veei od 40%. udaljena od najvi~ tofke profila za razmak c Duljina nolenja profila In je zbroj odsjefaka ~to ih u granicama referentne duljine I .. 4 4)..4 R.. i to 5 najvi~ih i 5 najnifih u granicama referentne dutjine 1....

c . hrapavostl Ra max fUll u ovisnosti 0 najve- Stupanj hra~a~osti N6 N7 N8 Ra max ILm 0. e f drugi podaci 0 hrapavosti.4 0. u vi~e smjerova: M..3 N3 N4 N5 N5 N6 N7 N7 N8 N9 N 10 za nazivne mjere (mm) 3).05 0.Stupanj povrsinske hrapavosti (JUS M.AO. postupak obrade.A1. - - Oznakahrapavosti ez obradeodvajanjem b cestica: Primjeri: ~ Odnos reda tolerancije i stupnja hrapavosti (JUS M. .025 Stupanj .1981) Red tolerancije (ISO) 1T5 1T6 1T7 1T8 1T9 1T 10 1TU 1T 12 IT 13 1T 14 Slupanj hrapavosli .1 0.). pravokutno: .2 1 Nl N2 N3 N4 0. 18 18). .AO.5 25 50 Stupanj hrapavosti N9 N 10 NIl N 12 Oznake povrsinske hrapavosti u nacrtima (JUS M..065 -1981) cem prosjecnom odstupanju profila Ra Ra max fUll 0. . .065 . .smjer obrade s obzirom na projekcijsku ravninu (usporedno: =. .AO. 250 N4 N5 N5 N5 N5 N6 N5 N6 N7 N6 N7 N7 N6 N7 N8 N7 N8 N9 N8 N9 N9 N8 N9 NlO N9 N 10 Nil N 10 Nil NU 250).1981) Oznake hrapavosti pri obradi odvajanjem cestica: b a .prosjecna odstupanja profila Ra (ILm)ili oznaka ///: ~cd ////// :~ /// b .1981 in M.stupnjahrapavosti(N.2 63 I 12. d .6 3.8 1. . pribliZno radijalno prema sredgtu: R). N6 N6 N7 N8 N9 N9 NlO Nil NU N 12 502 . . priblizno kruZno prema sredi~tu: C...025 . 80 80) .referentna duljina I. dodatak za strojnu obradu.065 . unakrsno: x.l.

. . . . . . . . GIodan Bmen. .. .. . .. . .. . . . . . .. . . . . .. .. . . . .. . . ... .. . . . . . . . . . . . PoIiran Honan. . . . . . . . . .. .. .012 1 2 Razred hrapavosti N . ... . Razvrta &me.. ... .. . . . . . . . . ... 503 I U j! /' !I I. . .. . . . . oSupe Obra. .. . ... . . . Ob: . . . . . . . . ... . . . 3 4 5 6 7 8 9 1011 12 Ra(I'M) § 00 o N 0 .. . . . . 0 0 00 ..Postupak obrade u ovisnosti od stupnja hrapavosti Poslupak obrade Ra(l'm) 0. ju . . . . .. . . .. ... . . . . . . . . . .

2990 0.6495 0.1732 0.6062 0.0758 0.1732 0.2526 0.0487 0.9743 1.2165 0. 1.1083 I (3f8)H I Hf4 Hf6 '.3464 0. Hf8 0.433 ° 0.1299 0.541 3 0.405 9 0.3248 0.1155 0.9770 3.25 0.065 ° 0.0758 0.793 9 0.487 1 .5052 0.promjeri unutarnjeg navoja (vijka) D.043 3 0.5155 1.8 1 1.5683 0.5 3 3.1894 0.4871 O.0271 0.3248 0.6 0.2706 0. D2 promjeri vanjskog navoja (matice) d=D d.9486 0.866 ° 0.5 6.541 3 0.8660 0.433 ° 0.0825 1.3789 0.OIO 1972) Korak navoja: P Teoretska dubina navoja H 2 Nosiva dubina navoja 5 H.1443 0.866025 P - P 0.0974 0.433 ° 0.7217 0.065 ° 0.6238 1.35 0. d.4641 3.2436 0.4357 2.6495 0.6495 0.3248 0.8944 2.1651 2.4 0.866 ° 1.135 3 0.0866 0.065 ° 0. =-H=0. 0.25 1.541266P 8 d.303 1 0.1624 0.5196 0.270 6 0..1083 0.1651 2.433 ° . = D.1949 0.7578 0.75 0.897 1 4.8119 0.2706 0.3789 . 504 I H I (5f8)H 0.9472 1.6238 1.0825 1.0650 0.3248 0.6928 0.1367 1.3897 0.5954 0.1894 0.7862 1.5 5 5.1461 0.072 2 0.8119 0.. DJ.7631 5.0577 0.0866 0.2887 0.7321 2.0505 0.4614 1.6495 0. =d-2H.0866 0.2165 0.2990 1.7063 2.3 0.081 2 0.0433 0.1908 1.3608 0.0361 0.0825 1. 0.1353 0.3301 4.3789 0.2165 0.0541 0.NAVOJI Metarski navoji s trokutnim profilonr ISO Profil metarskih navoja ISO (JUS M.1299 0.2598 0.113 7 0.0311 3.3532 .1083 0.1624 0.5774 0.433 ° 0.2990 1. Mjere u mm = V3 P = 0.6766 0.1010 0.0217 0.0289 0.196 2 0.0379 0.2476 0.4060 0.054 1 0.5 0.081 2 0.043 3 0.9743 1.598 1 3.2165 0.1804 0.H2.2598 0.1083 0.2165 0.6495 0.]624 0.2273 0.1624 0.5 1.2 0.5 4 4. d2 =D2 =d-3f4.1516 0. d2 .45 0.BO.75 2 2.0974 0.54U 0.7 0.2436 0.0325 0.

428 56.47 1.046 2227 -M68 6 68 64.077 42.25 I normalni navoji (JUS M.5 4 4.075 1.45 10.48 6.5 2.8 52.376 9. 1652 I 'I 52.051 25.7 0.35 0.242 3.350 6.211 29.729 0.752 d.188 8.35 0.8 2 2.929 1.294 19.013 4.350 7.3 32.908 2.45 0.I M 1.2 1.221 1.5 5 6 7 8 9 10 11 12 14 16 18 20 22 24 27 30 33 36 39 42 45 48 52 I mm 0.3 0.752 48.752 23.740 1.110 3.402 3.5 2.421 1.Metarski Oznaka* MI MI.08 1.25 0.567 1.25 0.8 43.129 42.2 MZ.5 0.647 7.573 1.545 4.505 2520 2888 * Deblje tiskane oznake su navoji koji u upotrebi imaju prvu prednost.98 4.863 12.25 1.OI2 -1972) d2 =D2 --l .038 1.205 1.587 46. 505 .25 1.701 16.5 3.45 0.675 3.4 M 1.850 3.376 10.5 3 3 3.4 0.129 40.670 34.5 3 3.5 4.587 0.494 0.505 61.459 2.9 26.13 2.1 12.75 0. I mm A nun2 I 0.9 76.917 6.701 14.106 11.5 6 56 60 64 0.5 5 5 I I I I I ! M56 M60 M64 I ! 5.5 MS M6 (M 7) MS (M 9) MIO (Mlt) Ml2 MI4 MI6 MI8 MW M22 MU M27 M30 M33 M36 M39 M4Z M45 M48 M52 i p mm 0. Navoji u zagradama imaju treeu prednost i valja ih upotrebljavati samo iznimno u prijeko potrebnim slujevima.2 2.294 17.938 1.917 5.5 M4 M4.670 37.752 26.00 7.376 18.4 1.S M3 M3.5 4 4 4.835 \3.1 1.727 30.647 8.026 10.2 105 144 175 225 282 325 427 519 647 759 9\3 1045 1224 1377 .373 1.835 15.026 10.208 2. a obifno tiskane oznake su navoji koji im!\iu drugu prednost.5 5.134 4.8 MZ M 2.013 2.051 27.5 1.077 44.829 0.79 2.103 50.376 20.046 1905 I 54.7 17.75 2 2 2.6 MI.376 22.688 4.6 1.428 60. =D.1 MI.188 9.838 0.6 0.836 1.713 2.5 1.3 65.480 5.727 33.211 31. I i d=D mm I 1.402 39.294 20.626 0.377 0.103 I 57.8 I I 1.

383 1.5 xO.5) (MI5 xl) M 16xl.175 5. mm 0.459 4.376 29.376 24.25)21 M 14xl I) Vidi napomenu na sir.Metarski Oznaka 11 d(= D) x P mm M I x 0.5 (M 14 x 1.701 21.S) (M25 x I) (M 26 x 1.883 0.376 20.2 MZ x 0.376 25.2 x 0.917 Oznaka" d(= D) x P mm (M 15 x 1.470 1.675 4.959 4.5 I d.917 26.35 M4xO.917 24.835 28.917 10.917 19.970 1.647 8.S x O.026 23.701 27.5 M14xl (M25x2) (M 25 xl.583 1.51 (M28xl) (M 30 x 3)" M30xZ M30xl.1 14.835 31.5 x 0.835 18.376 26.376 13.188 9.8 xO.350 15.513 6.4 x 0.513 11.S MZOxl M22x2 M22xl.917 17.701 24.838 2.3.513 7.513 10.350 20.835 16.5 M 22xl M14xZ M 14 x 1.3S M3 x 0.701 26.188 13.752 30.647 10.835 26.917 22.026 26.5 MSxO. 0.376 15.15 M 2.270 1.273 .376 M Z.701 19.5) (M 17 x 1) M 18x2 M 18xI.350 mm d.') Samo za svjeCicemolora s unulamjim 1zgaranjem.026 25.376 16.070 1.25 fini (sitni) I d.773 3.S M 16 x I (M 17 x 1.350 10.350 7.350 25.350 18.026 13.350 23.376 28.752 27.761 23.670 1. 13.7S (M 11 x I) (M 11 x 0.026 16..701 29.917 29.835 20.350 22.026 11.350 13.729 1.:.S (M 5.5) (M 33 x 3)" M 33 x 2 M33xl.835 22.1 M 1.051 31.5 M30xl (M 32 x2) (M 32 x 1. -" 3) Po mogucnosli ne upolrebljavali! 506 .026 15.350 8.983 1.917 15.835 30.929 2. = D.835 25.026 24.5 M 12 x 1.350 9.959 5.026 21.175 4.25 M 10 x I M IOxO.513 9.621 3.870 0. 505! .S M 4.026 17.026 19.376 10.5 MI8xl MZOxZ M ZOxl.038 2.350 30.188 6.183 1.188 6.273 2.647 I ..121 2.1 x 0.188 11.917 25.350 26.376 18.376 22.2 M 1.513 8.701 31.026 31.5 x 0.783 0.026 27.2 M 1.188 8.350 16.350 16.35 M 3.7S (M9xl) (M 9 x 0.Z M 1.026 d.917 12.05 I 28.376 14.7S (M 7 x 0.917 21.701 32.75) M 10 x 1.917 14.701 17.835 23.:.188 10.917 8.6xO.459 3.75) M 12 x 1.026 29.350 28.I xO.25 Ml2xl M 14xl.026 14.917 9.188 9.1'88 7. =D.376 11.5) M 27 x 2 M27xl.5 M 27xl (M 28 x 2) (M 28 x 1.5) M6xO.917 15.75) M8xl M 8 xO.675 5.376 23.121 3.917 7.1 M1.

402 50.752 57.835 66.026 34.670 51. d2 = D21 d.701 44.051 40.670 61.376 40.376 55.376 60.701 41.835 34.701 38.402 '! 61.5) M64x4 M64x3 M64x2 M 64 x 1.026 66.752 42.835 56. Samo za matice za uevrlCivanjc valjnih Icfaja.376 51.026 49.376 65.026 42.026 72.5 (M 55 x4) (M 55 x 3) (M 55 x2) (M 55 x 1.051 48.752 53.376 37.402 53.026 .103 69.5)4) mm mm I d2 = D21 d.S I I .376 M36x3 M36x2 M36 x 1.670 64.5) M72x6 M72x4 M72x3 M72x2 M72xl.75! 65.835 54.670 38.701 63.402 58.701 39.701 59.051 53.752 36.670 66.5) M68x4 M68x3 M68x2 M 68 x 1.026 I 62.402 61.701 64.752 52. 54.5) M42x4 M42x3 M42x2 M42xl. 45. 507 .701 54.835 50.051 38.051 43.5 (M 40 X3 (M 40 x 2 (M 40 x 1.752 61.835 68.5) M56x4 M56x3 M56x2 M56xl.835 59.026 53.835 43.376 46.05I 34.752 39.5 (M 38 x 1.701 57.402 68.701 35.026 33.5) M6Ox4 M6Ox3 M 6Ox2 M60xl.670 54.376 57.376 62.026 38.026 37.402 40.505 65.670 68.402 43.051 37.701 71.051 66.026 .BO.752 69.402 46.701 74.051 50.835 73.026 60.376 63.670 71.701 47.701 67.701 49.026 52.5 (M 50x3) (M 50 x2) (M 50 x 1.402 54. = DJ 34.670 56.670 41.376 63.051 60.835 37.835 58.835 38. = DJ 55.752 45.670 58.752 47.5 M48x4 M48x3 M48x2 M 48 x 1.752 62.5 M 45 x4 M 45 x 3 M 45 x2 M 45 x 1.701 53.05I .752 37.navoji (JUS M.701 69.051 46.026 68.103 67.026 62.026 39.752 49.402 73.376 50.05 I 60.376 35.5 (M 70x6) (M 70 x'4) (M 70x3) (M70x2) (M 70 x.376 I mm mm.376 70.376 43.701 51.835 63.670 62.752 67.5) M39x3 M 39 x 2 M 39xl.5 (M 65 x 4) (M 65 x 3) (M 65 x2) (M 65 x 1.051 70.835 60.752 33.051 58.835 70.835 53.051 I 63.752 59.026 37.376 47.402 66.752 55. 59.051 73.026 48.505 67.l.376 36.5) Oznaka11 d(= D)xP mm (M 35 x 1.5 (M (M (M (M 75 x4) 75 x 3) 75 x 2) 75 x 1.026 57.402 63.05I 56.026 65.05 I 68.402 56.376 32.701 55.752 72.013-1972) Oznaka 11 d(= D)x P mm (M 58 x4) (M 58 x 3) (M 58 x2) (M 58 x 1.835 46.376 36.835 40.5 (M 62x4) (M 62 x 3) (M 62x2) (M 62 x 1..670 48.5) M 52 x4 M 52x3 M 52x2 M 52xl.670 44.670 -52.402 70.835 48.

835 74.402 158.752 137.402 123.051 138.701 86.402 88.835 113.5 (M78x2) MSOx6 M80x4 M80x3 M80x2 M 80 x 1.701 91.670 11. 50S! mm mm Oznaka* d(= D) x P mm M 115 x3 M 115 x2 M M M M 120x6 120x4 120 x 3 120x2 mm I d.402 163.670 156.752 73.051 108.051 161.051 88. = D.835 133.103.752 M 76 x 6 M 76 x4 M 76 x 3 M 76 x 2 M 76x 1.701 151.376 75.505 71.051 113.505 160.505 80.505 135.701 141.701 101.701 131.670 86.670 72.701 111.670 146.752 77.752 142.835 103.505 155.835 83.051 103.835 98.402 93.051 156.670 91.752 132.103 112.051 98.701 146.051 74.835 93.670 131.752 IJ 2.670 76.752 87. = Do 72.051 148.670 136.103 142.752 117.402 133.051 78.505 110.505 95.835 128.103 137.670 161.402 98.505 150.670 101.402 78.701 75. mm 111.670 141.505 145.752 82.505 75.835 73.835 108.701 126.402 74.103 82.402 108.103 152.505 100.103 87.402 103.670 106.701 76.701 96.505 125.670 121.103 117.402 153.6.670 151. 508 Vidi napomenu .505 130.752 122.752 97.= D'J d.505 120.835 148.752 127.670 81.103 92.701 121.701 136.026 76.051 133.835 138.051 d.051 118.835 78.701 116.505 105.835 88.701 106.670 96.402 148.701 79.402 128.505 85.835 143.505 90.Metarski fini (si/ni) Oznaka * d(=D) xP mm I navoji- d.402 138.505 140.670 126. 122.103 97.051 83. M 85 x 6 M 85 x 4 M 85 x 3 M 85 x 2 M90x6 -M90x4 M90x3 M90x2 M 95 x 6 .505 115.402 83.752 107.752 92.701 81.026 80.051 93.5 (M 82 x 2).835 123. =D.402 na SIr.752 153.103 132.103 162.376 79.752 158.835 78.670 M 125 x6 M 125 x4 M 125 x 3 M 125 x 2 M 130 x 6 M 130 x4 M 130 x 3 M 130 x 2 (M 135 x 6) (M 135 x4) (M 135 x3) (M 135 x2) M 140 x6 M 140 x4 M 140 x 3 M 140 x 2 (M 145 x6) (M 145 x4) (M 145x 3) (M 145 x2) MI50x6 M 150x4 M 150 x 3 MI50x2 (M 155 x6) (M 155 x4) (MI55x3) M 160 x 6 M 160 x 4 M 160 x3 (M 165 x6) (M 165 x4) (M 165 x 3) .103 127.051 143. M 95 x4 M 95 x 3 M 95 x 2 Ml00x6 Ml00x4 M 100 x3 Ml00x2 MI05x6 M 105 x4 M 105 x 3 M 105 x2 M 110 x 6 MJlOx4 M 110 x 3 M110x2 MII5x6 M 115 x4 69.103 157.103 107.752 147.103 73. 113.051 123.103 102.835 118.752 102.402 143.402 118.103 77.051 128.103 147.

103 207.505 265.670 176.505 240.505 200.505 295.670 201.103 167.505 250.670 221.505 225.505 170.505 235.051 251.505 280.752 243.752 248. Vidi napomenu 509 .402 218.402 213.051 231.402 261.505 245.402 198.402 266.051 216.752 (M 195 x6) (MI95x4) (MI95x3) M200x6 M200x4 M200x3 (M 205 x6) (M 205 x4) (M 205 x3) M210x6 M210x4 M 210x3 (M 215 x6) (M 215 x4) (M215x3) M220x6 M220x4 M220x3 (M 225 x 6) (M 225 x4) (M 225 x 3) - .402 183.103 222.670 191.103 212.402 178.670 186.051 181.051 .103 242.670 216.402 256.505 180.103 232.670 288.402 296.670 236.402 193.103 252.103 202.50.103 172.= D.670 mm mm 166.103 177.103 272.752 233.670 196.103 292.505 .103 237.402 228.402 223.103 257.BO.103 197.402 243.103 277.402 276.051 236. d2= D21 d.505 285.402 238.OnOznaka* d ( = D) x P mm M 170x6 M 170 x4 M 170 x 3 (M 175 x6) (MI75x4) (M 175 x3) I\U80 x 6 M 180x4 ' M180x3 (M (M (M M M M 185 x 6) 185x4) 18.670 273.103 182.051 191.670 253.505 215.505 165.752 173.103 297.402 291.752 218.051 221.505 210.670 241. I .752 213.206.103 187.402 168.505 275.505 255.670 231.670 16!'i.752 203.505 230.670 181.670 211.402 286.752 178.051 246. = D.670 268.103 247.670 278.051 241.051 na sIr.505 270.103 217.051 171.051 196. 226.402 173.402 203.670 293.505 190.220.752 193.5 290.505 195.670 226.752 238.402 281.103 227.402 188.670 pl.103 282.103 287.752 .402 233.752 198.402 208.670 283.5x3) 190x6 190x4 190x3 1972) Oznaka* d(= D) x P mm (M 230x6) (M 230x4) (M 230x3) (M 235 x 6) (M 235 x4) (M 235 x 3) M 240x6 M 240 x 4 M 240 x 3 (M 245 x 6) (M 245 x4) (M 245 x 3) MZ50x6 M 250 x 4 M250x3 (M 255 x6) (M 255 x4) M 260 x 6 M260x4 (M 265 x 6) (M 265 x4) (M 270 x 6) (M 270x4) (M 275 x 6) CM275x 4) M280x6 M280x4 (M 285 x 6) (M 285 x4) (M 290 x6) (M 290x4) (M 295 x 6) (M 295 x4) M 300 x 6 J\:13oox4 mm I d2 = D21 d.051 201.505 260.051 211.505' 185.670 263.670 246.402 248.103 192.- nastavak (JUS M.752 228.505 175. 163.505 205.670 206.752 208.051 176. 505! 183.752 168.752 188.103 267. mm '.103 262.402 271.402 223.051 186.670 258.

sred- I j njeg i malog promjera navoja: vijka matice Qmax Amax Q2max A2max almax' Almax njeg i malog promjera navoja: vijka matice Qmin Amin Q2min A2min Qlmin Almin ! .Tolerancije metarskih navoja (ISO) (JUS M. 7. M20 . 8. 5.6H. Odredeno je: 5 poloZaja za navoje vijaka: e.velikog. Gornja odstupanja. Tolerancijaje odredena velicinom i poloZajem s obzirom na nazivni promjer. izmedu najveeeg i najmanjeg promjera). h. Polozaj tolerancije s obzirom na nazivni promjer oznacujemo slovima. Yelicine tolerancija su odredene sa 7 stupnjeva. k. Tolerancija promjera navoja je razlika izmedu gornjeg i donjeg odstupanja (odn. odstupanje. .4.6. 8 I j Tolerancije velikoga promjera navoja matice D nisu propisane. DJ Malim slovima oznaeujemo vanjski navoj (vijak). 6. . H Ti su polozaji tolerancija: e. 510 . g ispod nazivnog promjera vijka. Stvarni promjeri navoja su promjeri koje odredujemo mjerenjem izradenog navoja. Oznaka tolenrncije i njezin poloZaj (npr. sredDonja odstupanja velikog. H - tik iznad nazivnog promjera oznaka matice. 9 D2' D. Granicnipromjerinavoja su najveei i najmanji promjeri koje jo~ dopu~tamo. P i 2 polozaja za navoje matica: G. a sadrze netoenosti mjerenja. Gor~je odno~no ~onje.4k6h ali s tolerancijom 4k za srednji i 6h za veliki - za metarski navoj M20 s tolerancijom 6H: M20 . d.220 . 5. 7.8 d2. G - - - tik . h ispod nazivnog promjera vijka. g. je razli~a izmedu najveeeg odnosno najmanjeg promjera I nazlvnog promjera naVOja. 221 . 6h).6h promjer: za isti navoj. 6. od kojih upotrebljavamo: \ za promjere I veli~ine tolerancija d 4. D2 mali nazivni promjeri dl. 4.BO.koje oznacujemo brojkama 3 do 9. To su: veliki nazivni promjeri d. p iznad nazivnog promjera vijka. 3. . k. D srednji nazivni promjeri d2. .za metarski vijcani navoj M20 s tolerancijom 6h: M20 promjer - .iz- nad nazivnog promjera matice. 504 do 509).1974) Nazivni promjeri navoja jesu promjeri profila navoja ISO (vidi str.1967. a velikima unutarnji navoj (maticu). je kombinacija za velicinu tolerancije Primjer oznake tolerancije: .

6)..'velika labavost ..5).mala labavost .. . 4H 3p4h } 7e6e 5G 7g6g 5H 7h 6h 9g 8g 5H 6G 6H 7G 7H. 04 .. 5 0..24 10)..36 15).5).45 18) 53 20:: :63 7 5) ... 5...... 180 180).5 1 1. .1'9 112) . 224 .2» 6 .7)... IN... .355 3 3...4 0.1 3). .. .8 1).75 - ~ I ~ 3h4h 4k 6h. I Kratka no~iva duljina Is < INmln.80 40).BO. . Tak04er 3k 4h.. 3p4h 5g6g 5h6h I I ~ ~ I ~ I ~ I bez labavosti srednja gruba .veta prisnost . 45 45).106 20)..36 18). 001..5 6 2 3 4 6 3 4 6 12).5 4 4.6).....56 2 '" 2.3). 1.5 2. .6).bez labavost . duljina dodira izmedu matice i vijka u smjeru osi) odredena je korakom P i srednjim nazivnim promjerom vijka d.56 24) 71 28): :: 85 32)...53 24)... 1.118 I !I .....8 0.60 26). 3p4h 6e 6g 6h 8g 5h4h 4k 6h.5 1 0:35 0:8):: :2:6 ...12 6..4).75 0. 1.75 1 1. .19 8. .7)...25 0.duga nosiva duljina IL> INmu' Preporucene tolerancije (ovisno 0 kvalileti to1erancije i nosivoj duljini I) Kvaliteta izrade navoJa lina Preporurene tolerancije za navoj vijka za navoj matice Nosiva duljina Nosiva duljina .. ..5). .6 °'7 0 .3.6 5. 30 4).2 05) 15 0'6)".25 1.12 5).... .2 0. Odstupanja (po JUS M.3).45 0.5 2 8).18 1) 3 22. .25 1.3 02 0'25 0.. .2 --.25 1...11 4.. 512 do 518. 90 90)... 0.7.16 6).7 .232-1974) za preporucene tolerancije uz nosivu duljinu IN sabrana su na str. ...bez labavosti ..7.4).230-1967 i M.35 °. Normalna nosiva duljina IN d d IN.S).3 1.. 45 . 2.15 3. I 6H 7G 7H SG 8H ...5 1.8). .5). mm mm mm mm 0. 1-. ..4). 2..S 2...13 5...95 12).9 4).99).4 0.71 36).Nosiva duljina I (tj.11. 224 112) .. .BO.....7 0. ..1.. 511 .5).malalabavosti mala prisnost 4h 4k 6h. . 2 2. 22 95) 28 i5):: :45 19).5 15 " 2 3 4 5 5..

2. 3 +109 + 42 + 36 0 + 96 +105 0 + 42 +113 - -172 32 lI.56 --=-i .-.34.50 .22 ---0 0 +44 +7'7 -146 I-=-112 .42 19 - 20 95 ---0-0+3'2+6830 .41i7S--=-'71.2).81 0..67 .. -206 -138 ---0 --' 71 +63 8 +92 36 .. .5 512 80 -i -250 .14 + 31 -138 -106 .26 -1\2 .67 -244 . srednjega Gornje i donje i 6e 8g 6g! 4h I 4k6h I 3p4h I~i-=-L-=--! 025 '~-=-=-. . -150 .32 -207. 1.90 . -216 -144 -118 6 -1780 . .. -256 1 -0-0+82 85 -132 - I --.~.32 -199 .11.5). ~ 5. ~-=--=-.26 .+82 -155 -174 -119 .95.86 .6 I~.35 - - ._____: I g I.-125 - '- .8).25 -:-181 -218 -146 -118 .4 --1-------..71 .67 .32 -164 ...45 -=--=0 0 .35 __..56 .75 ..82 .26 -0---0+75 75 '-::'63j .19 -20: I 0.48 .71 -231 -288 -307 : .95 .63 i .0 + .22.56 .0 .40 0 0 .38. .36 1.56 ~~ -60 -24 -24 0 0 +48.. --112 1---090 ---0 56 -+ 44 +7'732 22 -146 12 + 08 .86 . -J~ -132 -85 ~~ 15 .28 . ~ ~ -53 --=-21-0-0+39+73 85 .5.74 .63 . -221 -270 i -184 o-o+95--::j:TI9+ 44 0 1 -140 0 1 - 90 0 + 90 ~ .5~ 3~-=--=. ~.Tolerancije Nazivni pro-! Korak I mjer dmm : Pmm Tolerancije 6h .5 + 38 .53 .28 -0-0+"85 ~:-:-~'-24O.75 .21- 0.19 . 26 .28 .56 .:. 42 -0-0 -170 -106 -212 0 + 48 +106 +137 0 I + 52 .75 . 0.38 ---0 -198 -160 42 \ ~ -100 +100+128 --2.18 '1.22 -0--0+51+82 -156 -122 -100 63 12 + 32 ~.6).34-.60 .67 .16 + 2..28 -o-o+7iJ-::j:98 1.12 + 34 .60 -172 - .42 0 0 I~ 0 0 -=--=- I ~.

38 0 + 2 -=71 -303 -208 -0.26 .. .. -418.45 - 45).80 .32 .4).48----0 --0 -285 -363 -248 -200 -125 -90 .80 -321 1--"0 0 1.38 .95 .5 -217 -268 -182 -150 --0+95" 0 +117 95 + 42 .5 -100 .60 -250 -\18.85 .80--0 --0-- 513 .53----0 .85 .26 6g I 6h I 4h I 4k6h I 3p4h - 22.85 .38 0 +iTS + 143 -261 -338 --228 -190 -\18 0 + 48 381 .0 +125 +158 ..95 -60 -60 --0. 63--0.5. Korak mjer dmm Pmm 6e 88 I I Tolerancije I 0 -. -309 -403 -272 -224 -140 0 + 58 180)..48 . .67 .0 + 80 + 99 -185 -226 -151 -125 80 0 + 36 .32--0.5 -302 3 .5 -227 -282 -192 -160 -100 0 + 42 +138 2 -=71 .0 +180 4 -375 -510 -340 -280 -180 0 6 4 .60 -60 ----0..-106 + 106 + 133 -241 -170 0 48 1 -60 .67 .38.32 . .38 '--0.80 -265 --01---340 -398 -530 -180 -360 I .--0 +100 +122 1.75 . .80 --00--380 -300 -190 .180 -=71 .I .5 6 -112 -377 -500 -170 -118 . 48 0 --0 +132 +164 3 -297 -383 -260 -212 -132 0 + 58 .95 -60 -60 --0 0 -+.48--00 +160 .48.90 0 + 58 + 132 + 169 -388 -265 -212 -132 0 + 63 .--0+112 -251 -318 -218 _-180 1-\12 0 + 48 .Strojanki prirurnik -433 -580 -395 -315 -200 -\18..32----0 1.promjera .--0 -336 -438 -299 -236 -150 0 + 73 .--0 +140 +182 4 -319 -415 -284 -224 -140 0 + 70 +150 +191 4.53 .95 -60 --0 +160 -+195 + 70 +183 + 58 +210 + 70 i 6 J.85 .48 .50 +188 1 4 0 + 70 -331 -435 -296 -236 -150 +160 +206 5 --106-=71 -71 ----0--0 -356 -471 -160 0 + 81 3. 355 -345 -460 -310 --01 -16Q 0 .48 .navoja vijka d2 odstupanje 02mu i 02min(Il-m) Nazivni pro.80 .1-555 -298 -250 -160 -335 -448 0 .75 0 --0 I -- 1- 2 3 90).48 0 0 + 140 +170 1 -280 . 3 .63.

25 1.4 0.8 2.25 1..5 6 2 3 4 6 3 4 6 +145 +161 +172 + 172 +184 +192 +216 +228 +256 +226 +252 +268 +284 +303 +322 +238 +282 +318 +383 +408 +435 +463 +297 +338 +403 +460 +496 +525 +555 +353 +423 +485 +580 +473 +535 +610 +20 +21 +22 +22 +24 +22 +26 +28 +32 +26 +28 +32 +34 +38 +42 +26 +32 +38 +48 +53 +60 +63 +32 +38 +48 +60 +71 +75 +80 +38 +48 +60 +80 +48 +60 +80 +60 + 85 + 67 +109 +19 + '90 + 71 +115 +20 + 95 + 75 +90 + 71 +109 +19 +120 +20 +125 +100 I + 80 + 133 +21 +140 +112 +90 +140 +22 +150 +118 + 95 +140 +22 +150 +118 + 95 + 149 +24 +160 +125 +100 +154 +22 +170 +132 +106 +176 +26 . .5 1 1...+19 + 104 Tolerancije 6G I 7H - I 6H - - I 5H - 45).6). .355 I 514 . 11.2 0.5 0.25 I 70 - 1.. .22.5 ' 2 3 3.11.2 -. .75 2 2. +I!1O +150 +118 +200 +160 +125 + 188 +28 +212 +32 +224 +180 +140 +186 +26 +200 +160 +125 +208 +28 +224 +180 +140 +236 +190 +150 +222 t32 +234 34 +250 +200 +160 +250 +38 +265 +212 +170 +266 I +196 +232 +262 +313 +333 +360 +378 +244 +274 +328 +375 +406 +430 +455 +288 +348 +395 +480 +383 +435 +505 +42 +26 +32 +38 +48 +53 +60 +63 +32 +38 +48 +60 + 71 +75 +80 +38 +48 +60 +80 +48 +60 +80 +280 +212 +250 +280 +335 +355 +375 +400 +265 +300 +355 +400 +425 +450 +475 +315 +375 +425 +500 +475 +530 +425 +224 +170 +200 +224 +265 +280 +300 +315 +212 +236 +280 +315 +335 +355 +375 +250 +300 +335 +400 +375 +425 +335 +180 +132 +160 +180 +212 +224 +236 +250 +170 +190 +224 +250 +265 +280 +300 +200 +236 +265 +315 +265 +300 +335 .180 180).90 90).45 0.5)..7 0.5 2 3 4 5 5.6 0..4).35 0.5 1.5. .5 1.Tolerancije srednjega promjera navoja matice Gomje odstupanje A1max(ILm) (Donje odstupanje A1minza sve tolerancije H je 0) I D1 Nazivni promjer Korak D=dmm Pmm 0..35 0.8).75 0.45 0.2.2). ..75 1 1.5 4 4. .6 5. .4 -22.5 1 1.8 0.

5 1..42 -67 ---0 ---0 0.63 ----=-28 ---=28 -----0 -275 .85 .53 -----0 - -162 -140 I 1.56 .8 .723 -478 -425 .95 -60 .5 6 -60 --0-210 . -132 ------0 --0--0-ISO -150 -236 --0---0---0 -170 -170 -265 --0 --0 ---0 -180 -180 -280 --0 ---0 ---0 -212 -212 -335 - -236 -375 ---0 ------0 -265 -425 ---0 ---0 -300 -475 -----0 -----0 .5 -SO -156 - 0.85 .80 -146 -125 .56 -J96 ..95 -60 ------0 -----0 -=zo -----0 ---0 .75 0.488 -318 -280 80 --=---42-=--42 --0-415 .53 -178 .------0 -718 -1030 -680 -600 - - -90 -90 -140 ------0 --0--0.95 ----0 --0---0 -112 -112 -180 -----0 ---0 ---0 -132 -212 .75 2 2.-----0 ---0 -----0 -0 -90 -162 -140 -90 -140 -0 ----=22 -----0 ---0 ---0 -104 .67 -106 -126 -106 -----0 ----=21 -----0 ------0 ---0 ..56 .85 .7 0.315 -500 -0- ----0- -236 -0-265 --0- --0-300 --0-315 - ---0 -335 ------0 -355 ---0 -530 -0-560 ---0 -335 ---0 -355 -375 515 ---0 -375 ------0 ..56 -196 - ---=-19 -----0 ------0 -----0 ---0 -114 .53 .4 0.95 -150 .6 0.45 0.1 Korak Pmm 0.260 -174 -150 .363 -240 -212 67 --=---32 ---=-32 ---0 -303 . -------=-u.67 .- -73 .25 1.5 4 4.921 -601 -530 112 ---=--'is -----0 -672 975 35 -560 -118 ---=so ---=-so.-0-240 ..35 Tolerancije velikog promjera navoja vijka d Gomje i donje odstupanje a i amln(fLm) Tolerancije 6e 8g 6g 6h 4h 4k6h .63 -100 -100 -120 -----0 -=zo -----0 ---0 ---0 67 .63 -'...36 .5 5 5.-----0 -----0 -----0 I I I 17 0 0 0 I 3p4h ---=-19 ---0 .80 -125 ---=-n.95 --=--60 ---=-60 ---0 -570 ".--0-636 .5 3 3.60.-.810 -535 -475 100 --=-63 --0-600 863 -563 -500 106 --=-n.25 0.407 -268 -236 -71 --=---34 --0-336 459 -299 -265 -71 --=-38 ----=38 --0-351 .306 -206 -180 .572 -377 -335 85 ----=-48 --0-460 648 -423 -375 -90 -=--sJ ---=-s3 --0-515 .2 0.

.-5.-162 -143 -118 .93 .87 -144 -.51 .-164 . . ' ~ .75! -=.92 -203 -236 -123 -263 -130 -274 -140 -293 -130 -284 -170 -354 -208 -416 -249 -489 -170 -360 -208 -430 -249 -497 -287 -563 -327 045 -. -173 -58 -58'-'-154 -129 -85 ~65 -65'-'-188 -168 -142 -70 --=-sJ -.70 . .Sf -158 -139 -116 -128 -110.1- : - ~---77 .. 035 -. -- - .22. -122 -233 -268 -157 28) .Tolerancije malog Gomje i donje Nazivni pro~er dmm Korak! Pmm' 02 ' I I T oJerancije 6e 8g 6g 1-46'-29' -110 6h 1 4h 4k6h 3p4h .-243 -451 ~ -170 -4~ -208 -488 -108 -225 -144 -287 -180 -345 -217 -410 -174 -291 -224 -367 -275 -440 -327 -520 ~---I----15 -284 -524 ---. ---. 56 I~ ~. 1 5) 2 8 .-.87 .:- --631 -593 -533 --608 2S .-..99 07 '-297 ---o.--54 ..-371 -180 -355 -217 -415 -253 -474 -289 -275 -450 -327 -525 -378 -599 -432 --676 -540 -826 !-os I' '~ 11..78 -152 -184 -119 -214 -130 -229 -139 -140 - -108 .2)..6). 0 35 ' -- .. 06 .--204 -394 -243 -465 -284 -532 -324 -600 -360 -664 -441 -791 -249 -569 --170 -432 -208 -510 -249' -581 -287 -649 -327 -721 -403 -848 " j -144 -224 -291 .--=-140 :. --.4 I ~ 1.36 ' - -291 -- I - ~. "" I.72 -183 -215 -101 -241 -108 .72 -156 -183 -101 -207 -108 -218 -116 -124 -208 -240 -163 -269 -174 -284 -185 . 516 -403 -753 -361 -711 -361 -647 -488 -753 .21-125 .-252 -116 -269 -108 -262 -144 -328 -180 -388 -217 -457 -144 -334 -180 -402 -217 -465 -253 -529 -289 ...--' . -308 08 . " -329 -176' -348 -234 -303 -245 -130 -234 -180 -308 -232 -382 -282 -457 -180 -312 -232 -389 -282 -461 -334 -535 -384 075 -164 '-318 -204 -388 . .11.-.-..75 .- 36' -190.Sf .s.

384 .558.217 .869-.909.864.384 1.282" 360 .637 577-577 - ...793.648-.475.899 432688648 996864384 618 590 912 794 .577 .-1059 -1145 -1022 .5931.946.921..793.249.249 .637.465 507.551.648. -866 -1478 .481.. .590 / 1 =-284! .946.946.481.180i4 .641 1.433 .946-1032 .866 1 1 3 6 1 ~ - 518..45 I~ ~ -:.864 -1280 -1149 -1089 -1005 -1292 -1273 -1210 -1124 -1446 .866. 45.650. . maxi o.217 .713'.906 ---..433.327 .661.530 .433.648.771.682 .327-289 .774.969 .637. 170 I 367- 144 341- 296.327 .. .289..794 -1210 -1325 -1175 -1115 -1025 -1312 -1207 - ~ 180) 35 .794.651-.289 .432.327.-.217.425.432 .327 .756.958-1052 .518 918 .327.873. -946 -1658 .535.481 .485.420 .505.899.217.8691. ~ .809-1024 .-1200 - ~ 6 1 ...694. .623 -984 -946 -1696-1828 .360 .481 -=481 .590 481 .794-.722. -1184 - 672 .545.672 .433' ..864 794 672 637 637 577 -1205 -1145 -1045 -1332 -1222 -1240 "-1375 . '~ 1 1 I 1- .713. 2 ~ 90).577.-.481.90 1 - :.518 . 5 1 .433 .577 .284j-249.694.947. 22.999 -1438 -1553 -1403 -1332 -1242 -1600 -1484 .637 .637 .595.442.433-'433 .861. min (fLm) Nazivni pro.518 . .672.5 -:1196 -1300 -1161 -1101 -866 -1578 -1015 -1302 --.470 .789-1004 .4).866 .282 204 i .828.249!'.327 .552.170 401 .613.931 - - - - - -1731 -1878 -1693 -1613 -1498 1 - - 517 .650.906.542.promjera na voj a vij ka d( odstupanje '0.794 -1194 -1341 - -1310 -1412 750 .360.989.693 .376.946.984 .984.558.849.505.577..481. .327-.623.Korak mjer dmm Pmm I 6e I I To1erancije I 8g I 6g 1 6h 1 4h 144 I 4k6h I 3p4h 224 180 I .866--1716-1853 -1678 -1598 -1488 577 .289 .289'=289 .736 603 539 .751.972.433 .684.613 .674 .-1567 -1690 -1530 -145 5 -1360 -~ .315 .: ~ 45).722-1080 .607.~ : 2 1 .637 ..934-1012:.781.897.590 984-1097 .889 -1140 -1051 . ..517.

5 1.5 0.75 0. +258 +274 +326 +363 +407 +459 +513 +602 +678 +763 +810 +913 + 971 + 1025 +1080 I I + + + + + + + + + + + + + + 180 200 224 236 250 300 335 375 425 475 560 630 710 750 ' I I I I I i+ + 850 900 + 950 +1000 +100 +112 +125 +140 +160 +180 +190 +200 +236 +265 +300 +335 +375 +450 +500 +560 +600 +670 +710 +750 +800 518 .25 1.7 0.5 4 4.8 I 1.35 0.5 5 5.5 3 3.25 0.2 0.I u.45 0.75 2 2.4 0.5 6 [ 6H 5H + 56 + 80 +90 +100 +112 +125 +140 +150 +160 +190 +212 +236 +265 +300 +355 +400 +450 +475 +530 +560 +600 +630 i +200 +221 +246 .6 0.

R3 R 3'/.309 2.830 316.BO. RI (R Ill.249 31.309 2.309 2. R'I. mm 9.309 2.614 65.728 13.680 113.309 2. .891 41.230 341.056 1952) navoja (Whitworthov) Profil cijevnih Broj navcija na 25.430 290.64033 P Zaobljenost r = 0.630 240. R'I.146 59.980 n I mm 0.955 22.Treba se po mogucnosti kloniti dimenzija u zagradama.330 106. .472 n I mm 2.540 3.115 3. 28 19 19 14 14 14 14 11 11 11 11 11 11 11 11 11 11 11 11 R 3'/.672 449.830 189.910 44. d2=d-HI p I Oznaka.201 33.540 2.) R 1'/.4 mm: n Korak navoja (mm) P = 25.872 398.472 372. R'I.430 151.814 2. R4 R4'/.323 41.184 81.309 2.814 1. R6 R1 R8 R9 RIO RII RI2 R13 RI4 R 15 RI6 R 11 RI8 11 1I 11 11 11 11 11 10 10 10 10 8 8 8 8 8 8 8 8 R 7/.911 26.115 ~j R'I.309 2.309 2.115 3.331 1.309 2.441 30.030 265. (R 1'/.309 2. R'I.662 20. .230 214.814 1.030 125.072 474.814 1.4/n Teoretska dubina navoja H = 0.309 2.309 2.884 93.331 1.534 81. 519 .309 2.309 2.96049 P Nosiva dubina navoja HI = 0.110 15.115 3.309 2.1 R 1'/. R 2'1. R2 R21/.137 33P Veliki promjer Mali promjer Srednji promjer navoja navoja navoja d I 1 d d. R 1'1.309 2.907 1. I d p I mm 100. R5 R 5'1.540 2.272 423.309 2. R'I.=d-2H.115 3175 3.157 16.Cijeml m\'ojl (JUs M. R 3'1.803 53.130 163.115 3.540 2.309 2. Oznaka (nazivni promjer) daje priblitan unularnji promjer cijevi u (napu~Ienim) colima. R2'/.115 3.309 Oznaka.130 138.

* Trapezne navoje upotrebljavamo posebno za radna vretena.5 4.5 21 1 20 I 0.5 0.25 0.Trapezni navoji (JUS M. 1 R.25 0'751 0. dok sve druge mjere ostaju nepromijenjene.5 0.5 4 4.5 0.25 0.5 18 1 19 1 0.75 3.5 6.5 9 1 10 1 0.maxR2max I p 1 0.5 2 3 4 5 6 7 8 9 10 12 1 H.75 2. I a. I h3=H.5 11 1 12 1 0.25 0.25 0.075 0.25 0.25 0.matice DI = d.5 0.max I. 520 .BO.25 1.5 3.5 10 1 11 1 0.5P .060 Profil trapeznih navoja 1977) Korak navoja P Dubina osnovnoga profila navoja (= nosiva dubina) HI =0.I a.R2max 7 1 8 1 0.5 0.5 22 1 1 23 0.5 Veliki promjer navojaMali promjer navoja vijka d matice D4 = d + 2ac vijka dJ = d (=D) (= dl) - - 2h3 .5 0.125 0.25 3 0.25 2. 521 do 523.25 1.5 4 0.I R.5 14 1 15 1 0.25 0.5 6 0.5 8 1 1 9 0.9 1.5 17 I 16 1 0.25 0.5 14 16 18 20 22 24 28 32 36 40 44 na tjemenu RI u korijenu Rz I H.25 0.25 2.5 0.5 0. Korak navoja P n-vojnih navoja yeti je n-puta od koraka jednovojnog.2HI Srednji promjer navoja dz = Dz= dPresjek jezgre A = dJz'ft/4 ViSevojnitrapezni navoji H. navoja. Nazivna - dubina navoja vijka matice h3 = HI + ac H4 = HI + ac 0'[ Zracnost Zaobljenost Mjere profila trapeznoga navoja (mm) p 1.5 12 I 13 I 0.15 0.125 0.125 0.15 2 0.5 0.5 0.25 0.5 0.125 0.5 5 0. Mjere standardiziranih trapeznih navoja su na str. I h3=H.5 5 5.

S 24.25 9 10 11 10.5 12.2 52.S 28.S 25 26.S 42.S 25...S 40.6 143 104 143 241 189 214 330 269 177 330 471 398 284 415 638 491 346 573 830 661 491 707 1046 804 661 908 1288 1018 755 1075 8.---Trapezni navoji (JUS M.5 22.9 56..S 29 31 32.5 7 8. 521 ..S 22.8 44.5 9.5 24 27 30.5 12.S 35 38.5 12.S 24.5 8.5 16.5 20.S 24.5 20. mm 6..S 32 29 34 40.25 8 9.5 36.S 18.7 86.5 11.S 38..5 19 23 28.5 16.2 6..S 29 27 31 34.5 13.2 56.5 8.5 17.S 36 31 37 ~ I D. od navoja druge prednosti samo oni s prednosnim korakom.5 8.5 2 1.S 28.5 15 20. I 6.S 33 31 34.5 Tr 9x 2 Tr 10x 1.S 20.S 20 23.BO.5 2 2 2 3 3 2 4 4 2 4 5 3 5 8 5 3 5 8 6 3 6 10 6 3 6 10 7 3 7 10 7 3 7 10 8 8 9 10 10 11 12 12 14 16 16 18 20 20 22 24 24 24 26 28 28 28 30 32 32 32 34 36 36 36 38 40 40 40 42 44 44 44 46 7.S 41 41 43 44.S 26.S 38 42 - d. Tr34x 6 Tr36x3 Tr36x 6 Tr36xl0 Tr 38x 7 Tr40x3 Tr40x7 Tr40xl0 Tr42 x 7 Tr44x3 Tr44x 7 Tr 44x 10 Tr 46x 8 1' 1.7 70.5 10.5 10.5 18.5 45 45 47 * Uzeti su u obzir svi navoji prve prednosti (debelo tiskani).2 33.5 14.S 25 21 27 32.5 IS.18x 3 Tr18xS Tr18x8 Tr30x 6 Tr 31 x 3 Tr 31x 6 Tr31xl0 .S 22.S 37 37 39 40.S 21.5 8 9 10 9 11 14 12 14 18 16 17 21 19 16 21 25 23 20 24 29 26 22 28 33 30 26 31 37 33 30 35 41 37 32 38 mm D. I A mm2 30.3 10.2 7.5 11.06I/062 1977) Oznaka* Tr 8x 1.5 13.3 9.S 29 25 30 36.S 33 33 35 36.5 IS 14 16 19 18 19.5 Tr 10x 2 Tr 11x 2 Tr 11x 1 Tr 11x 3 Tr 14x 3 Tr 16x 1 Tr16x 4 Tr18x4 Tr1Ox1 Tr1Ox4 Tr22x 5 Tr14x 3 Tr14x5 Tr14x8 'Tr26x 5 Tr.S 16..

S . mm 44.5 58. .5 77 70 82 95.8. p mm 3 I I d mm! 48 48 50 52 52 55 52 !d'=D' .5 I 91 92 96 100.S I 55.5 43 39 45 56. mm I I . 522 " Uzeti su u obzir svi navoji prve prednosti (debelo tiskani). l :g 54 65 76 70 64 73 86 72 83 96 88 80 93 98 101 114 106 98 III 116 121 134 126 116 78 48. .5 53 53 56 60.S! 44 I I 1 I 40 .5 87 78 92 97 99 113 104 96 109 114 119 133 124 114 36 42 49 44 40 46 57 51 46 55 - 48 46 50.5 69 62 72 85.5 50 44 54 65.S I 53 60 68 65 62 70 78 75 72 79 88 84 81 89 98 94 90 99 104 108 117 113 109 118 123 128 137 133 128 50. od navoja druge .5 49 49 51 ' 52.5 61 62 66 70. 52 64 75. 45 35 41 48.5 39 I I DJ mm I D.5 101 102 106 i1l1 117 121 122 122 127 132 137 141 142 142 I ' i m~' 1555 1195 962 1320 1847 1452 1195 1590 2507 1963 1521 2290 3370 2734 2124 3217 4477 3739 3019 ~072 5741 4657 3848 5281 7163 5945 4118 6648 7390 7698 10029 8495 7238 9331 10207 11122 13893 12076 10207 I I prednosti samo oni s prednosnimkorakom. 60 60 60 65 70 70 70 75 80 80 80 85 90 90 90 95 lOO lOO 100 105 110 115 120 120 120 125 130 135 140 140 140 .Trapezni Oznaka" Tr 48x 3 Tr 48x 8 Tr 48x12 Tr SO 8 x Tr 51x 3 Tr Slx 8 Tr Slx12 Tr 55 x 9 Tr 60x 3 Tr 60x 9 Tr 6Ox14 Tr 65xl0 Tr 70x 4 Tr 70xl0 Tr 70x16 Tr 75xl0 Tr BOx 4 Tr BOxl0 Tr BOx16 Tr 85 x 12 Tr 90x 4 Tr 9Ox12 Tr 9Ox18 Tr 95 x 12 Trl00x 4 Tr 100x 12 Trl00x20 (Tr 105x 12) Tr 110x 12 (Tr lIS x 14) Tr120x 6 Tr 120x 14 Tr 120x22 (Tr 125x 14) Tr130x14 (Tr 135x 14) Tr 140x 6 Tr 140x 14 Tr 140x24 .5 59. mm 42 46 1 d.48 12 I 8 8 12 9 3 9 14 10 4 10 16 10 4 10 16 12 4 12 18 12 4 12 20 12 12 14 6 14 22 14 14 14 6 14 24 3 i 46.5 71 72 76 80.5 81 82 86 90.

523 . d. Tr260x12 Tr26Ox22 Tr 260 x40 Tr 270 x24 Tr280x 12 Tr 280 x24 Tr280 x40 Tr 290 x24 Tr 300 x 12 Tr 300 x24 Tr 300 x44 * Uzeti su u obzir svi navoji prve prednosti (debelo tiskani). 8 20 36 20 8 22 36 22 12 22 40 24 12 24 40 24 12 24 44 187 192 197 201 202 202 212 221 222 222 232 241 242 242 252 261 262 262 272 281 282 282 292 301 302 302 I ' . mm 14 16 16 6 16 28 16 16 16 8 18 28 145 ISO 155 160 160 160 165 170 175 180 180 180 185 190 195 200 200 200 210 220 220 220 230 240 240 240 250 260 260 260 270 280 280 280 290 300 300 300 138 142 147 157 152 146 157 162 167 176 171 166 176 181 186 196 191 184 200 216 210 202 220 236 229 222 239 254 249 240 258 274 268 260 278 294 288 278 129 132 137 153 142 130 147 152 157 171 160 ISO 165 170 175 191 180 166 188 211 198 182 208 231 216 202 226 247 236 218 244 267 254 238 264 287 274 254 Oznaka* (rr 145 x 14) Tr150x16 (rr 155 x 16) Trl60x 6 Trl60xl6 Tr 160 x28 (rr 165 x 16) Tr170x16 (Tr175 x 16) Tr 180x 8 Tr 180 x 18 Tr180x28 (rr 185 x 18) Tr 19Ox18 (rr 195 x 18) Tr200x 8 Tr 200x20 Tr 200x33 Tr . mm 147 152 157 161 162 162 167 172 177 181 182 182 13070 13685 14741 18385 15837 13'273 16972 18146 19359 22966 20106 17671 21382 22698 24053 28652 25447 21642 27759 34967 30791 26016 33979 41910 36644 32047 40 115 47916 43744 37325 46759 55990 50671 44488 54739 64 692 50671 I 58965 I 18' 18 18 8 20 33 20.Z10x20 Tr220x 8 Tr 220x20 Tr220 x36 Tr 230 x20 Tr240x 8 Tr 240 x22 Tr240 x36 Tr 250 x 22. od navoja druge prednosti samo oni s prednosnim korakom.navoji (nastavak) . I~' 11311 139 154' 144 132 149 154 159 172 162 152 167 172 177 192 182 168 190 212 200 184 210 232 218 204 228 248 238 220 246 268 256 240 266 I 276 256 2881 134 D.

H Korak navoja P n-vojnih pilastih navoja veti je n-puta od koraka jednovojnog navoja.826 22.468 Veliki promjer navoja .678 10.977 4.75P ~r dubina navoja) Zracnost b = 0.5 15 16.711 38.870 0.2HI .649 0.5 5.373 0.603 3.707 0.982 3.994 1.75 7. a treci jos samo u starim konstrukcijama. Razlikujemo tri prednosna stupnja pilastog navoja: prvi je za obicajnu upotrebu.249 0.236 0.25 3 3.913 96 P + H A = d127t!4 =d + 1.810 8.589 0.Pilasti navoji (JUS M.231 3. 524 .25 6 6.vijka d .746 0.826 3. ali samo u jednom smislu.124 27 P Zaobljenost P 2 3 4 5 6 7 8 9 10 12 14 Mjere profila pilastog navoja (mm) b r H.884 15.471 4.118 1.734 2.vijka dl = d . Pilasti navoj upotrebljavamo za vretena koja mnogo rade.942 1.740 P 16 18 20 22 24 26 28 32 36 40 44 H.maticeD = d Mali promjer navoja Srednji promjer Presjek jezgre ViSevojni pilasti navoji . dok sve druge mjere navoja ostaju nepromijenjene.240 34.769 4.207 6.620 17.062 3.988 2.497 0.178 1.0.5 2.182 r 1.942 7. drugi za posebne slucajeve.769 31. HI 1.353 0.243 1.matice DI = D .86777P Dubina navoja na matici (= nosiva H2=0.182 H.117 77 P r = 0.480 3.413 1.736 2.485 2.060 1.149 1.5 21 24 27 30 33 b 1.5 18 19.5 9 10.824 0.BO.491 1. 13. a prenose velike sile.050 14 P .621 0.339 5.240 4.73205 P Dubina navoja na vijku HI = 0.5 0.391 2.355 2.070 -1981) Profil pilastih navoja Korak navoja P Teoretska dubina navoja H = 1.562 24.120 2.237 2.298 27.884 2.355 19.2H2 d2 = DI .298 3.711 5.474 4.75 4.471 0. 12 13.413 12.074 6.971 5.091 20.

794 15.5 23 17 31.644 38.174 42.909 25.794 12.644 42.227 35.636 17.954 31.852 22.590 18.5 39 64 55 46 D.116 27.590 22.794 44.5 26 43.954 14.636 13.954 46.181 33.863 50.954 42.4 215 134 277 184 80.545 29.817 57.116 22.322 10. mm 8.817 49.453 67.5 13 10 17 14 19.794 38.909 29.528 9.174 54.1 36.3 123 64.954 20.5 36 30 47. Upotreb1javati treba u prvom redu debelo ozna~ene navoje 525 .794 34.794 19.058 52.089 mm 10 12 12 16 16 20 20 24 24 24 28 28 28 32 32 32 36 36 36 40 40 40 44 44 44 48 48 48 52 52 52 60 60 60 70 70 70 6.794 27.586 14.954 53.545 39.644 34.5 16.5 25 39.181 41.272 63.232 mm 7 9 7.058 16.5 20.272 18.5 46.545 43.5 29.380 35.174 46.636 9. 48 52 52 52 60 60 60 70 70 70 mm navoji d.644 30. A mm' 33. S 10 X 2 S1Zx2 S lZx3 S 16 x 2 S 16 X 4 S 20 x 2 S 20 X 4 S 24 x 3 S 24X5 S 24 x 8 S 28 x 3 S 28x5 S 28 x 8 S 32 x 3 S 32 X 6 S 32 x 10 S 36 x 3 S 36 X 6 S 36 x 10 S 40 x 3 S40x7 S 40 x 10 S44x3 S44X7 S 44 x 12 S 48 x 3 S 48 X 8 S 48 x 12 S 52 x 3 S 52 X 8 S 52 x 12 S 60 x 3 S 60 X 9 S 60 x 14 S 70 x 4 S.586 18.954 35.4 408 293 156 564 370 168 745 514 273 951 609 403 1 182 797 422 1438 914 580 1720 1 141 763 2358 1547 1001 3123 2 177 1401 .116 31.817 45.794 25.954 27.528 6.116 26.794 31.Pilasti Oznaka.794 21.181 37.545 25.058 18.954 24.954 39. 70 X 10 S 70 x 16 p mm 2 2 3 2 4 2 4 3 5 8 3 5 8 3 6 10 3 6 10 3 7 10 3 7 12 3 8 12 3 8 12 3 9 14 4 10 16 d mm 10 12 12 16 16 20 20 24 24 24 28 28 28 32 32 32 36 36 36 40 40 40 44 44 44 48 48.702 63.227 33.322 14.852 23.5 33.528 8.272 21.5 57. prveprednosti D d.i81 59.5 12 23.636 10.528 13.5 16 27.5 40 34 55.5 27 21 35.

760 144.702 98.404 186.116 148.089 140.174 221.453 123. A mm' 4192 3082 2143 5418 3758 2712 6801 4923 3348 9432 7193 5258 13 189 10 514 7597 17574 13 733 9747 21 673 17 381 13 562 27 206 22 368 16 391 33 367 26 965 19488 40 156 31 990 24751 44 928 38 644 28.453 104.451 234.702 81.116 168.726 160.578 259.998 135.290 109.724 271.545 206. D mm 80 80 80 90 90 90 100 100 100 120 120 120 140 140 140 160 160 160 180 180 180 200 200 200 220 220 220 240 240 240 260 260 260 280 280 280 300 300 300 navoje mm 74 65 56 84 72 63 94 82 70 111 99 87 131 119 104 151 136 118 168 153 138 188 173 152 208 190 166 228 207 186 242 227 200 262 244 220 282 264 234 D.998 232.818 190.578 279.174 258.232 111.545 167.526 52 756 44 618 34 827 61 213 52 420 39 280 .348 210.362 195.272 73.362 115.818 129.907 194.634 252.272 91.636 Oznaka.909 110.272 81.996 d.116 201.174 238.058 79.818 177.174 65.058 69.116 185.545 187.586 95.634 269.909 130. S 80 x 4 S 80 x 10 S 80 x 16 S 90 x 4 S 90 x 12 S 90 x 18 S 100 x 4 S 100 x 12 S 100 x 20 S 120 x 6 S 120 x 14 S120x22 S 140 x 6 S 140 x 14 S 140 x 24 S 160 x 6 S 160 x 16 S 160 x 28 S 180 x 8 S180x18 S 180 x 28 S 200 x 8 S200x18 S 200 x 32 S 220 x 8 S220x20 S 220 x 36 S 240 x 8 S240x22 S 240 x 36 S 260 x 12 S260x22 S260x40 S 280 x 12 S280x24 S280x40 S 300 x 12 S 300 x 24 S 300 x 44 p mm 4 10 16 4 12 18 4 12 20 6 14 22 6 14 24 6 16 28 8 18 28 8 18 32 8 20 36 8 22 36 12 22 40 12 24 40 12 24 44 d mm 80 80 80 90 90 90 100 100 100 120 120 120 140 140 140 160 160 160 180 180 180 200 200 200 220 220 220 240 240 240 260 260 260 280 280 280 300 300 300 d.179 214.726 178.451 251.760 93.644 52.817 283. mm 77.586 132.817 263.817 244.586 115.089 87.724 291.232 83.817 86.817 77.726 97.909 149.545 224.181 69.462 206. 526 Upotrebljavati treba u prvom redu debe10 oznacene .290 157.520 226.760 131.998 215.348 149.907 174.404 166.058 62.Pi I a s tin a v 0 j i prve prednosti (nastavak) mm 73.348 223.174 58.634 155.520 239.

174 263.760 428.817 309.634 563.996 371.634 D mm 340 340 380 420 460 500 540 580 620 Dl mm 322 274 362 393 433 473 504 544 584 A mm2 80010 54588 101321 118701 144384 172580 195053 227622 262704 S 14x S 14x 2 3 S 18 x 2 S 18x 4 S 22x S 22x S 22x S 26 x S 26x S 26 x S 30 x S 30x S 30 x S 34 x S 34x S 34 x 3 5 8 3 5 8 3 6 10 3 6 10 Pilasti navoji druge prednosti* S 38 x 3 S 75 x 4 S 170 x 6 S 38x 7 S 75 X10 S 170x16 S 38 x 10 S 75 x 16 S 170 x 28 S 42 x 3 S 85x 4 S 190 x 8 S 42 x 7 S 85 x 12 S 190x18 S 42 x 10 S 85 x 18 S 190 x 32 S 46x 3 S 95 x 4 S 210 x 8 S 46x 8 S 95 x 12 S 210x20 S 46 x 12 S 210x36 S 95 x 18 S 50 x 3 S 110 x 4 S 230 x 8 S SOx 8 S 1l0X12 S 230x20 -S 50 x 12 S 110x20 S 230 x 36 S 55 x 3 S 130 x 6 S 250x 12 S 55x 9 S 130x14 S 250x22 S 50x 14 S 130x22 S 250x40 S 65 x 4 S 150 x 6 S 270x 12 S 65 X10 S 150x16 S 270x24 S 65 x 16 S 150x24 S 270x40 S 290x 12 S 290x24 S 290x44 S 320 x 12 S 320x44 S 360x 12 S 400x 12 S 440x 18 S 480x 18 S 520 x 24 S 560x24 S 600x24 S 640 x 24 S 185 x 8 S 185x18 S 185x32 S 195 x 8 S 195x18 S 195 x 32 Pilasti navoji treeeprednosti* S 105 x 4 S 125 x 6 S 145 x 6 S 165 x 6 S 105x12 S 125x14 S 145x14 S 165x16 S 105x20 S 125x22 S 145 x 24 S 165x28 S 115 x 6 S 135 x 6 S 155 x 6 S 175 x 8 S 115x14 S 135 x 14 S 155x16 S 175x16 S 115x22 S 135 x 24 S 155x24 S 175x28 * Upotrebljavatireba u prvomredu debelooznaene navoje t 527 .726 487.817 407.348 578.760 498.174 388.Pilasti navoji prve prednosti Oznaka S 340x 12 S 340 x 44 S 380 x 12 S 420 x 18 S 460x 18 S 500x 18 S 540x24 S 580x24 S 620 x 24 P mm 12 44 12 18 18 18 24 24 24 d mm 340 340 380 420 460 500 540 580 620 d1 mm 319.636 359.348 dz mm 331.760 468.726 523.726 447.348 538.634 603.

142 23. Rd 18x 'I.540 10 2.412 26. + H.460 8.813 1.883 40.233 4.142 32. 52 x 'I.BO.4mm n Korak navoja (mm) P = 25.423 36. = 0.825 16.142 35.175 3.233 30 32 36 40 44 48 52 565 652 846 1005 1242 1505 1792 528 . 32x 'I.142 19.233 4.318 29.05P Zaobljenost.825 12.460 10.883 44.883 48.714 43.12700 D.730.4 32.265 0.254 8.0 10 10 2.540 2. = 0.825 18.158 75 0.0 '/.825 22.083SOP Zracnost a = 0.767 37.0 129 8 3.114 10.318 15.730 ' 10. d2= d-H.Obli navoji (JUS M.41n Teoretska dubina navoja H = 1. = d.175 4.318 13.825 28.270 1.081. 10 10 8 8 2.31750 0.175 3.423 44.5 P.254 9.254 7.142 25.825 22.412 36. 40 x 'I.412 32.730 mm 8.175 18 14.460 d.matice R = 0.412 20.22105 P Mjere profila oblog navoja (mm) P H.vijka r = 0.175 3.825 34.318 26.190 43.190 47. Nosiva dubina navoja H.350 1.318 21.825 30.25597P R.8 Rd 8 x '/.353 0.190 39.412 30.175 3.142 56. 8 8 8 6 6 6 6 3.540 3.175 11 12 14 16 8.825 18.254 I D.233 6.BO. = d-2H.142 172 8 8 3.190 222 278 8 8 8 3.142 26.318 22.404 I 0. r R a H. n mm mm mm mm mm mm mm I I I I I I I I I I IJ I 2. R.423 40.702 0.=D-2H.883 52.412 14. Rd 14x'/. I mm 5. A = d.23851P .540 10 7.175 24 26 28 340 409 484 Rd 26 x 'I.084 1.412 16.625 d D=d+2a d.767 49.606 0.318 27. = 0.175 20 22 16. Rd Rd Rd Rd Rd Rd Rd 30 x 'I.142 20.412 20.757 0.588 2.714 6.540 3.714 9.175 3. 7.730 12. Rd 28 x '/. 'I.714 A mm' 23.175 0.233 4.460 6.423 48.412 18.2 70. 36 x 'I.0 Rd 9x Rd IOx Rd 11x '/.460 9.211 65 0.117 3.318 11.767 45. I d2 mm 6.86603 P Dubina navoja vijka i matice H.825 14.254 9.561 0.318 28.936 1.767 41.175 4.825 24.3 92.412 24. 44 x 'I.0 Rd 12x 'I. I 0.212 0.318 33.7 Rd 16 x 'I.2Tt/4 1952) D Obli Oznaka normalni navoji P (JUS M.175 3. 48 x 'I. Rd 24x 'I.540 2.142 12.1952) Profil oblih navoja Broj navoja na 25.650 0.malice - - 0.412 24. Rd 22x 'I..142 28.010 1. Rd 20x 'I.318 17.730 11.530 vijka matice vijka Yeliki promjer navoja Mali promjer navoja Srednj i promjer Presjek jezgre .515 I 1.081d I I n mm I t mm 8 9 I mm 5.

423 90. mm I d.825 . '4 6.5 mm R = 1.350.4 " 36.4 51. Rd 140x'/.'oja time ~to mu kul nosivih povrlina teoretskog profila iznosi 15° 56'.825 i 120.5 69.883 I . 1 l I d2 mm 52. 4 6.635 144. = 1.190 7203 96.285 Rd 150x '/.350 I 140 I !4 ' "U 100.350 120 '4 16.5mm D2= 47.190 ' 2024 2443 56.143 I Rd49x7 49 40 44.143 'I. Rd BOx '.4' 45.55 {TIm.285 130.143 962 Rd 44 x 7 44 35 39.233 75 4.) 35 Strojarski prirutnik - 529 . ' 10145 12008 14029 16207 4! 6. RdlooX'/6 Rd 110 x 6 6 6 6 6 6 6 6 6 6 50. 150.75 mm R.650 ' 126. 143.G.635 1194.285 26 489 29453 Rd 200 x 'I.635 114.233 4. Rd 6Ox'/6 Rd 65x'/6 Rd 70x'/6 Rd 75x'I.6mm P = 7 mm H.4 3848 Rd 79 x 7 79 70 I 74.825! 180.423 60.635 ' 174. I mm I mm! mm mm mm 491 Rd 34-~ 7 ' 34 25 29. 160 153.825 I 150.143. 87.4 65.423 D.190 i 4509 5123 81.233 55 4.285 18542 21034 Rd 170x'/.143 I 1256 1590 Rd54x7 54 45 49.883 Rd 55 x '1. = 4.883 92.285 23 683 Rd 190x'/. Rd 120x 'I.650.767 80 4.883 77. Rd 50 x 7 lijevi) -Dimenzije: r = 1.650 1116.5 34. 130' 4' 6. 14 .635 154. Rd 160x 'I.D. 166..5 74.5 mm.4 30.767 90.635 I 124.767 4.67mm d = 50mm D = 50.4 j 70.285 Rd 180x'/. 90.4 I 31.143 707 Rd 39 x 7 39 I 30 34.704 mm d2= 46.65 mm.082 . mm2 I mm.635 184.423 J IUt°.BO..J'U 1 I D mm 55.350 170 163.190 3933 61.J.5 59.4 76.350 180.650' 136.767 4.! 4 . Rd 80x'I.5 39.825 190.767 65 60.).233 70.) JVJ.883 62. = 43.190 6471 91.650 176. D2 Oznaka I d 'd.4 25.190 I 2900 76.423 70. mm ' A mm2 51.233 : 100 95.143 3318 71. Rd 90x'/6 Rd 95x'I.233 85.883 67.423 95. 4 6.423 85. H. D.4.5 64. R = 1.4 .350. 1963 56.4 Rd 59 x 7 '59 50: 54.083 .5 49.4 60.423 65.OJU I 113.190 82.825 '160.5 44. 6.767 4.650 I 196.4 I 40.635 ' 134.350.190 3397 71. 61.423 75.4 35.Obli normalni navoji (nastavak) p d n Ozriaka mm mm.635 mm d.883 57.350 200 I 193.4 Rd64x7 64 55 ' 2376 59. 6.883 72.143 Rd 74 x 7 74 65 69.285 Obli grubi navoj za ieljeznicka vozila (JUS M.767 4.285 123.75 mm A d2 '1 D .190 5777 86.BO.143 2827 Rd 69 x 7 69 60 64.825 133.767 4. 173. 140. = 3. = 1.5 54.825 ! 170.650 : 186. 55.1952) Profil se toga navoja razlikuje od profila normalnoga oblog na.650 I 156.767 ' O.5 79.R. Rd 85 x '1.233 75.4 46.233 ! 95 4.233 60 ! 55.350' 190 I 183.650 I 146.4 41.233 70 65.3mm (D2 je srednji promjer matice.143 50. Dimenzije grubog oblog navoja: P '= 7 mm.6mm H2 = 0.635 164. .883 JUO.825 : 200.285 : ~ 1 : I ' I ' I I I I Obli navoj za ie/jeznicke spojke (JUS M.767 85 80.190 66.883 97. = 43 mm D. r = 1.4 66. 6.423 80.1952) Profil toga navoja u principu je isti kao u normalnoga oblog navoja 5 promjerom vijka 50 mm i korakom navoja 7 mm: Oznaka: Rd 50 x 7 (odn.

530 J .45 26.822 1. "I.10 24.611 32.05 35.798 26 26 20 24 24 p mm 0. Edisonovi navoji (JUS M.638 33.36 13.288 32.822 3.45 d.564 0.53 9. n Q P = 25.05 32.61 14..37 'I.2HI Oznaka Bi Bi I d mm 9.45 36.66 24.BO.05 39. 2.509 12.56 12. D.34 12.. E 10 E14 E27 E33 E40 .55 33.677 0.163 0.36 30.270 1.202 34. I r mm 0. D DI Oznaka r-:-I 14 9 7 6 4 p mm 1.37 24.520 0.350 .15 33.5327P 'Zaobljenost r = P/6 Veliki promjer d Srednji promjer dz = d.025 1.525 10.BO.564 r mm 0.26 23. mm 9.484 9.Navoji za bicikle (JUS M.187 1. mm 9.977 0.95 30.850 d.814 .520 0.60 I mm 8.766 34.05 I mm 8.234 d.55 33. Gornji i donji brojevi ozna~uju grani~ne vrijednosti.212 0.29 12.00 D.029 13.176 0.058 1.4 mm Korak navoja Zaobljenost Veliki promjer Mali promjer Veliki promjer Mali promjer (mm) vijka vijka matice matice '.176 1952) d..4 mm n Korak navoja (mm) P = 25.76 8.45 30.934 Jol.50 39.90 35.78 9.670 Bi 0.51 8.16 13.70 26.55 36.65 39.629 4.89 13.163 0.086 Profil navoja Broj navoja na 25. I mm 9.550 14.96 30. mm 8.HI Mali promjer dl = d.058 HI mm 0.85 26.59 12.233 6.4/n r d dl.97 26.415 Bi 1.29 Bi 1.95 Profit navoja 1957) Broj navoja na 25.15 40.531 0.4/n Dubina navoja HI = 0.977 1.004 10.

1 d.20 18.16 26.14 0.78 35.81 2.6 2.15 0.Navoji za oklopne cljevi (JUS M.3 NI8 NI 9.17 0. mm 0.48 57.4767 P r=0. mm 11. = d-2H.IOO .6 2.5 3.24 53. I p mm 1.588 1.9 4.4/n Teoretska dubina navoja Stvarna dubina navoja Zaobljenost Veliki promjer navoja Mali promjer navoja .5 6.1 1.41 1.86 17.2 4.8 d.9 4.78 d.8 5.06 .41 1.54 36.30 Ozoaka Re 7 Re 9 Re 11 Re 13.00 47.67 0.6 I :m 4.29 Re 36 Re 42 Re 48 I n 20 18 18 18 18 16 16 16 16 16 I p mm 1.28 13.24 58.89 14.6 I mm 3.9 6.15 531 .BO.17 0.2 2.54 H.17 0.93 19.15 0.76 0.12 2.588 1. mm O'7 I m mm 0.588 d.12 I m mm 0.67 0.76 r mm 0.27 1.06 21.6 4.9 3.15 0.50 28.53 17.2 2.24 46. d2=d-H.9 3.15 0.5 3.76 0.1 1.40 22.30 37.595875 P HI = 0.59 1.34 0.1 .8 NI 5.090 .76 0.61 0.107P d d.83 27.1952) Broj navoja na 25.IS M.2 2.26 19.9 3.3 8 9.17 0. mm 11.588 1.48 45..1 1.00 54. d mm 12.BO.4 mm Korak navoja (mm) P n Profil navoja = 25.17 Navoji s~oremih vijaka (]{.1 ~ Oznaka NI 4.5 NI 6. 0.2 7.0.60 20.15 0.15 0.5 Rel6 Re 21 Re .41 1.00 59.15 0.48 52.41 1.50 15.76 0.2 I mm 1.73 21.67 0.Srednji promjer navoja H = 0.1983) Veliki promjer Mali promjer Korak navoja Sirina vrha navoja d d d.81 1.41 0. P m P I Oznaka NI NI NI NI NI 2.67 0.2 I mm 2.15 0.588 1.

Pri proracunu eelicnih konstrukcija uzimamo za njih posebna dopu~tena naprezanja (vidi tablicu na str. napose 0 koeficijentu oblika te 0 trajnom (statickom i dinamickom) opterecenju (str. mjehura.DOPUSTENA NAPREZANJA U konstrukcijama se ne smiju pojaviti trajne plasticne deformacije. 536). . 537 do 542). Osim toga. To znaCi. No. dakako. mozemo upotrijebiti dopu~teno naprezanje koje je iskustvom odredeno za slicne slueajeve. 533 do 535). - - Dopu~teno naprezanje Udop = Rmlv Dopu~teno naprezanje ovisi 0 osnovnim vrstama opterecenja jemo dopu~tena naprezanja: pa razliku- na vlak Udop na tlak . da dopu~tena naprezanja u materijalu ne smiju prijeci granicu elastienosti. (Iznimke su posebni slucajevi.Udop na savijanje Utdop na smik (tangencijalno) Tsdop na torziju (uvijanje) Tt. napose za komplicirane oblike i optereeenja.). vec mora sva konstrukcija stalno ostati u podrucju elasticnih deformacija. kao ~to je na primjer smanjenje presjeka zbog gubitka materijala pri habanju.dop Dopu~teno naprezanje. Za proracunavanje konstrukcijskih dijelova jednostavnih i isku~nih oblika. 532 .no stanje materijaIa. Tako postupamo u praksi pri' proraeunu jednostavnih strojnih elemenata uzimajuCi dopu~tena naprezanja prema iskustvu (sabrana u tablicama na str. zbog sigumosti (u slueaju pojavljivanja nepredvidenih dodatnih opterecenja. nakupina itd. Zdrav materijaI mora biti homogen i ne smije imati unutamjih gre~aka (~upIjina. Taj se koeficijent mijenja prema zahtijevanoj sigurnosti 10. veoma ovisi i 0 posebnim faktorima koji utjecu na cvrstocu materijala. treba pri odredivanju dopu~tenog naprezanja uzeti u obzir joS i druge okolnosti koje utjecu na cvrstocu. Za odredivanje dopu~tenog naprezanja posebno je vai. na koje djeluju potpuno poznata opterecenja. takav naCin proraeunavanja nije vi~ dovoljan. koroziji itd. tj. U takvim slueajevima treba evrstocu i dopu~tena naprezanja odrediti posebnim studioznim proracunima i ispitivanjima.) U praksi su uvedena d 0 P u ~ten a nap r e z a n j a. npr. omjerom (vlacne) cvrstoee i dopu~tenog naprezanja od 2 do materijala.. kada odredenom plasticnom deformacijom postiZemo djelomicno ukruCivanje materijala. Medutim. dinamickih) materijal neeemo naprezati ni do granice elasticnosti. za sve novo oblikovane konstrukcijske dijelove. koje smanjuju nosive presjeke i mogu izazvati znatna zarezna naprezanja. odredena koeficijentom sigumosti v.

.75 60.95 80. ... 600 200..75 40.. . 120 75.210 150..BO.500 .. 70 50. . ...360 110.230 tL. .350 180. .. 450 170. 85 80. 140 100. 45 45 . 150 1 50...021 . ....... .220 110.8040..520 180. 0361 220..250160. vrijede pri temperaturi okoline.110 BTeL35 I 200. . 30 25 . 200 1 110. ... .850300... ..... .. ...140 80...200 110..1973) ..170 533 ..J3.0745 340. 60 25.230 75.......500 190.. 110 Opei konstrukcijski celici (JUS C. . .260 1 140.70 1 1 1 1 210... 0300 180..320 tL.pri kolebanju opterecenja izmedu maksimalne vrijednosti i nule..280 420....0500 250.pri dopu~teno naprezanje na tlak.. . 160 90.normalno laren 80. 130 1 1 90.... .1958) 320..... ..020 ....180 100.... .. I III .280 tL.120 70.380210. .neobraden 40.340 500. 380 80.. 1973) .. 130 80....80 60... ...J2..1970 i 1972) .130 450..420700.180 110.50 45.. 90 \ 40 ..410 130.....60 250.... 0545 280... 210 140..140 t. ... ... 130 90...700 \ 220.. ... ..... 200 120. 120 t.130 600.150 110.011 ..60 30... 160 95. . . 110 55.40 35 ..pri kolebanju optereeenja izmedu pozitivne i negativne maksimalne vrijednosti.....55 110.0561 340. 240 1 380.280 100... 180 120.720 280. 110\ 65 ...420 520. 100 1 I Celicni lijev (JUS tL.240 130.240380. ... ...0461 240..600 220.185 105. 110 t....270 150... .. 0400 220. 120 520.95 t.420 160.620 300.(dogovorno) naprezanje tecenja evrstocu na vlak.2 Rm Gor Udop I 11 III . 0600 280.. - mirnom optereeenju.90 40. .....J2.... 0261 200. 40 SL20 SL25 SL30 160.150 t.Dopmtena naprezanja najvaZnijih kovinskih materijala U slijedecim tablicama znace: RpO... . . .110 380.110 200. 400 100.. 140 90..85 70...... . 160 80... 100 60.80 SL 15 - 30.60 50. 300 110.. 180 60.trajnu dinamicku evrstocu za savijanje (slueaj Ill). 190 100...380 600.normalno zareni t. . .250 130.. 230 340. "450 160... 250 370.360 1 1 C.. 100 t. ..170 350.. 0645 320... ........... ..... . 50 BTeL40 CfeL 35 CfeL 38 Temperovani lije~ (JUS C.140 80.200115..330 180. .. . i to: Sva naprezanja Omaka po JUS R pO 2 ' Sivi lijev (JUS C... ".

4320 C.....1050400.... 1430 1100. 3801 500.1000360.....250 C....280 180.170 600 600. C.. .. 5420 C.5431 700... 1200 480...... 1530 I C.260 C.. 4732 650. 650 750. 4721 C..580320.. 800 ~OO..... . 850300..2001130.260 C.......380 240.. 380 230. 900 950.. ..1974) -:-poboljsani ~: mnboo..... 360 9501000.350 240.5421 3001 420.600 700....280 } } 534 .1501 90... 800 800..... .280 210...... 800 800..170 C.1431 }I 330.330 270. 450 I 550.. 533 III Celiciza cementiranje (JUS C... 650250.250 160. 5432 800.480 340.. 1220 C.4131 550. 360 500...260 }300..1450 400.020 ....2801110...021 ... 9501000..270 150...........250 170.4734 800.....300 220.. 800 800..440 Celici za poboljsanje (JUS C.360 230....400 300. 420 300.....1000 1.260 C.3130 500.480260..........1300350. 90 120...115 C..1350500..400 240....4321 C.240 130. 900 950. 650bo. ...........3201170.vidi sIr.500300.270 C...4733 700.230 190.. 5430 650..300 220...............330 200.260 170....260 C..420 950 1100.1450 360..1100400.1531 1360.......1974) ...1100 1100...180 C...1221 C....260 800 800.380 250.!00.350 220.240 160.B9.... 750.2701140......620 320.2001110...370 90.4130 550......360 250.....300 200.. 700 700...1050320.200 230..280 210.280 C.1000340.290 200.Dopustena naprezanja najvainijih Znaeenje oznaka naprezanja Oznaka po JUS ...360200..380 230...150 C. 850300.120 I 70. ....150 140..1701120..330 200.600320...... 1200 320.3401190. 400.11001100.230 C.2201150. 9501000.400 250..580 300.1350500.250 C..1100 320....420 650..650320.550 300..220 180.400210....170 150..480260.....300140.460 320..110 120...1450 520.... 800 1 270.I731 440...1100380. 1730 C....500280.1501 90.170 C..125 C.4120 C....4830 650..1450520.. 950 500.....380 800.4730 450.. 700... 520bo...1250450.500 I 600.380 230.....260 160. 600.....280 200..B9....... ... ...200 130.......nakon kaljenja (Podaci vrijede za svojstvajezgre pri debljini ispitnog uzorka 15 do 40 mm) ~: mnb50. ....280 200. ...1200 460..420320..4731 550..230 C....580310..400220..320 260.

D1.140 CuSn6 360..120 100..meko.....100/30..400 1 1 1 1 Aluminijske AI Si 12..130 60..150 m 70.60 30..320 280.220120.30 50..260 380...... 40 30..130 m 70......40 20.200 90.......hladno 1982) 60.70 30.100 ..60 70..C2.100 170....450 120.100/101l102 CUZ 39Pb2 m 100..0 60..40 20..cuZn40Pb.180100. 80 u 150..60 10..150 1250.D2.70 180. 90 40.120 40.350 170. . 70 30...60 30. I Bm ~ 1 N/mm' Celici za opruge (JUS C.........220 80........40 120.C2..120 90...200 100....120 ...70 40. h .....220 90......60 70.120 140.110 40.250 C...60 30....160 510. 80 30..480 130.80 30.160 170...120 50...70 m 50..40 50.....610 180.300 60...1972 140...100 240..130 60. 60 70....1984) ...02 AI Si 6 Cu4.110 150:. ..180110....... ~U'S.....200 50..90 30.110 30... 80 90..40 Alumipijske slitine za gnjeeenje (JUS C.01 AI Si 6 Cu4.290 80. 4830 1200......290 70.40 20 Cisti bakar JUS C..40 20...120 50...OCvninuto.70 20...300/301 ...1400 1300......02 AI Mg 5 SL01 slitine za lijevanje (JUS 70...260 70..140 180..650 720....60 [ 300..300 90.. 90 n t 120.440 ) 100. ..551 ..1700580..430 140...pobolj~ani 1100.16001350...... 90 70.......110 40.002 ......210 m h 70.150 160. 90 40..50 50..1982 P.....70 Bakrene slitine za gnjeeenje (JUS C....60 30.40 20.taren -vu~en 110..... t ..5201320.... 700750...30 70...250 80.40 20.150 90...... 90 70.100 60.280 350.170 50.150 370.380 C..60 20..420 120...180 AI S"1M I g AI M 2 g Cu-Ijevan . 70 20..460 140..... ....100 250.. 80 150..20 20.220 230......70 40.BO..18090..1983 40..30 30.880 420......50 40...400 1 1 1 1 Bakrene slitine za lijevanje (JUS C..... 40 20. 2133 I B"...kovinskih materijala (nastavak) Sva naprezanja vrijede pri temperaturi okoline.100 60.....170 80......... 535 .40 170.40 50......120 50........50 380...110 50..70 50...D2.30 K.. 80 .40 20. 80 200....01 AI Si 12.. 90 70.CuZn33Pb2.... 90 140.70 40... u .200 40...70 40.... 50 20.60 30..200 110.1500 550........60 30.. C. 50 70.50 ( 20...5001300.150 50.....tvrdo..120 40.. Posebne oznake znare: m . .60 I gu 220.1967 AI Cu4 S' M m 80. 90 OCvninuto... 60 CuZn28 t 210.900420..02~ 80... 50 30... 60 CuZn10 t 220.

8 536 . i to: a) za opterecenje glavnim silama: vlastitom tezinom. * DopuJteno naprezanje za nekovinske materijale Modul elasticnosti E Dopu~tena naprezanja na vlak tlak smik O'dOD -Odo ~sdop N/mm' 10.0501 Idaj a SL..OOOO C. :.:141 0.. sile zbog temperaturnog rastezanja.5 1 2.9 1 - 1..5.0246 Vijci u nosacima od C.0370 od C.L 11000 550 14000..5 Materijal Drvo brast.5 0.3 6. horizontalnih bocnih sila.13 7.1430 Dijelovi CL. Vrijednosti u tablici vrijede pri temperaturi okoline 20°C.. korisnom tezinom teZinom snijega.. .Dopusteno naprezanje za ceJicne konstrukcije DopuJteno naprezanje za kovinske dijelove Sestavni dio konstrukcije Doputena naprezanja na vlak tlak smik 'dop °dop -odop N/mm' a b a b a b 140 160 120 120 140 160 96 96 112 128 120 120 140 160 85 100 85 100 200 180 45 85 110 85 110 220 200 50 96 96 112 128 240 240 280 320 240 240 280 320 Boeni pritisak* p a b Nosaei od C. b) za opterecenje koje se ne sastoji samo od glavnih sila (kao pod a).ini C.0370 VIJCI od C. kocne sile.0370 od C. vec i od dodatnih: sile vjetra.15 i zglobova 20Q 220 180 200 100 110 950 1200 850 1000 500 600 * Pod »boenim pritiskom« podrazumijevamo pritisak zakovice iIi vijka na dosjednu povr~inu provrta (rupe).0370 Zakovice od C.el.0246 u nosaCima od C.OOOO 120 120 C. Odlucan je onaj proracun opterecenja koji daje vece nosive presjeke. "j 2 1218.11 7..36000 Beton neanniran 9 0.OOOO od C.OOOO Te..L 11 14000 1000 . bukva cmogorica "11 .

2 1.58 1. a osobito 0 dubini zareza i zakrivljenosli njegova Ijemena.65 1.6 1.05 0.3 1. 11: (D-2h)' 16 T I 2.5 1.43 1.Utjecaj obllka predmeta KO<!predmeta.13 1.05 12. h IPO r savijaIF _N.7 1.3 1.05 0.6 I 2.2 1.1 I 0.4 1.65 1.05 I 0. I Veliki porast napn.13 2.55 za hID = '.1 0.N Gmax G = I 00.0 1.2 0.2 1.48 1.4 1.4 1.1 0. I 4F 11: D-2h)2 ( I 0. nije razdioba naprezanja vi§e jednolika po cijelom presjeku.01 0.12 2.2 2.5 1.1 0.1 32 M.javlja matno veCenaprezanjeO'max koje maZe biti nekoliko puta veCe od nazivnog aaprezanja a. I D 0.3 1.7 1.1 torzija 11:D-2h)' ( 537 .78 1.22 1. Koeficijenti Vrsta Oblik zareza I Razdioba naprezanja pri savijanju oblika Ctk za najobicnije slucajeve ! oPt~:ee-1 Nazivno naprezanje I r Koeficijent oblika a.9 1. f1t nje .025I 0. koje zami§ljamo da je jednoliko raspodijeljeno po cjelokupnom presjeku.64 1.<zanja zbog oblika doveo je numo do opsemih sistematskih ispitivanja "zareme evrstoCe«.45 1.2 0. 0010) Razdioba naprezanja pri vlaku Koeficijent oblika Ctk prakticki ovisi samo o naeinu optereeenja i vanjskom obliku predmeta.65 1.35 1.01 0.1 12.55 1. a u posebnim slueajevima i do 10.32 1.38 1.2 2. dakle opCen ilo 0 o§trini zareza.01 0.3 1. wC se na mjestima gdje se presjek mijenja (osobito kO<! naglih prijeIaza).85 0.3 1. kojima se presjek matno mijcuja. »Koeficijent oblika« Ctk -k. U obicnim slueajevima koeficijent oblika dostiie vrijednost 3.95 1.42 1.3 (.22 1.

6 1.28 2.4 1.55 1.23 1.0 1.95 1.9 2.2 Koeficijent oblika ak za h/a = 0.05 0.42 1.7 1.4 2.4 2.h3 a 1.3 0.5 1. koje zami~ljamo da je jednoliko raspodijeljeno po cijelom presjeku. a .2h)' om 0.1 0.2 0.1 h a h 1.5 2.3 2.15 1..55 2.8 2.05 0.81 1. 538 .6 1.45 2.1 2.88 1.2 1.8 1.05 0.05 2.5 1.32 1.2 2.2h) r a 0.43 2.52 1.1 0. Opeenito se pri promjenljivom optereeenju znatno povecava osjetljivost za zarezna naprezanja.KoeJicijenti oblika ak za najobilnije s/ulajeve (naslavak) Oblikazareza Vrsta opterefenja vlak Nazivno naprezanje F b(a .45 1.65 1. Osjetljivost celika prema zareznom naprezanju je veca ako mu je granica plasticnosti vi~a.6 1.88 1. vlak F b(a .15 1.45 1.25 1.1 1.18 1. naptezanjima Zarezna se osjetljivost jako povecava ako opterecenje nije mimo.8 1.9 rh IF /'I savijanje 0.35 2.5 1.03 savija- nje 2b (-})'.64 Pri mimom opterecenju vecina zilavih materijala nije posebno osjetljiva na zarezna naprezanja.2 1.8 1.3 :$ m -.8 1.6 1.05 2. pri djelovanju udaraca. Lijevano reljezo prakticki nije osjetljivo prema zareznim zbog svojih »unutamjih zareza« (grafitni listiCi!).8 1.62 1.15 1.62 1.h)' F b(a-2h) 3Mfh I 2.55 1.05 0.2 1.31 1..5 0.92 1. kao ~to je to npr.025 0.28 . U tom slueaju govorimo 0 »dinamickoj Hi udamoj zareznoj evrstoCi«.025 0. h I r savijanje b(a 6Mf -t-f\ a . tako da vrlna opterecenja cesto ne treba ni uzimati u obzir pa mozemo racunati s nazivnim naprezanjem. vlak 2.2 0.025 0.55 1.01 0. pa je tvrdi eelik mnogo osjetljiviji prema zarezima od mekoga.15 1..1 0.95 1.58 1..h) 6Mf b(a . ~to nuzno traZi dublje istraZivanje i studij 0 razdiobi naprezanja.6 V JsN.58 2.85 1.1 2.25 1.3 2.45 2.

Najcesee odredujemo »pulzirajucu (titranju) dinamicku evrstoeu«. 321) za neke konstrukcijske celike sabrani su na str.rastereceni prijelaz sa zaobljenom udubinom na predmetima gdje se ne moze naCiniti pristupni prijelaz. vee se neprestano mijenja (koleba. pri kolebanju naprezanja od 0 do neke vrijednosti vlaka ili tlaka.postupni prijelaz (parabolicnog ili bar kruznog oblika) od promjera d do promjera d. Dijagrami dinamicke CvrstoCe (Smithovi dijagrami. titra). OdgovarajuCu evrstoeu materijala koja vise ne ovisi 0 trajanju optereeenja nom statickom cvrstoeom (vidi str. 320). 539 . kako bismo uspjesno sprijecili zarezno djelovanje. Menje sprecavamo tako da materijal opteretimo manje nego je to dopusteno za kratkotrajno opterecenje. Nazivamo je »d i n am i ck 0 m cvrs t oeo m« (vidi str. 540 do 542. pri kolebanju naprezanja izmedu apsolutno jednakih vrijednosti vlaka i tlaka. Cvrstoca materijala dakle ovisi 0 trajanju opterecenja pa je ona to manja st~ optereeenje duze traje. Utjecaj trajanja optereeenja Pri opterecivanju do odredenog naprezanja ne moraju se sve deformacije pojaviti odmah. Dinamicka cvrstoCa ovisi 0 tome kako se kolebaju naprezanja. Pri stanovitom manjem optereeenju pufenje moze prestati. Pri promjenljivom naprezanju cvrstoca se smanjuje s poveeanjem broja titraja. . vec djelomice tek nakon dufeg vremena. nazivamo t raj - - Utjecaj promjenljivog opterecenja Cvrstoea materijala znatno opada ako optereeenje nije jednoliko.. valja takvo mjesto pojacati veeim dimenzijama ili upotrijebiti evrSCj materijal. a nazivamo je v rem e n s k 0 m s t a ti ck 0 m cv rsloeo m. Pri vrlo velikom broju titraja evrstoCa se pribliZava vrijednosti pri kojoj viSe ne ovisi 0 broju tilraja. Ne mozemo li izbjeei ostri prijelaz. i »njihajnu (kolebljivu) dinamicku cvrstoeu«.Da smanjimo zarezno naprezanje Gmax' U konstrukcijama se dosljedno klonimo ostrih zareza i prijelaza pa izvodimo st~ je moguee postupnije prijelaze: . Tu pojavu vremenskog zaostajanja deformacija iza optereeenja nazivamo p u zen j e m materijala. To kolebanje optereeenja uzrokuje i kolebanje naprezanja u materijalu. sir. 321). Svakom trajanju optereeenja odgovara odredena evrstoea materijala.

-. 0545 ..." / .Ttmed' Sva SUnaprezanja u dijagramima dana u N/mm2.. 1 3001/ 200 1/ P.Grmed.- GD za vlak i tlak GDf za savijanje TDt za torziju i to ovisno 0 srednjim naprezanjima Gmed.-.- Konstrukcijskieelik C. 400 dmed drmed rlmod o/ -100 -200 V V - -300 Obienikonstrukcijskiee/ik C.Dijagrami dinamicke cvrstoceU dijagramima dinamicke cvrstoce nekih konstrukcijskih eelika oznaeene krivulje predstavljaju ./ --7 1/ 1/ / .0361 N/mm2 -200 ObiCni konstrukcijski celik C..I // / ! 1001 o1/ -100 1/ -200 1 / " IQO 112 IQ 300 / / .i./ TCl 300 200 100 vI1/ ./ . . N/mm2 -100 -200 300 dmod drmod Ttm8d Obieni konstrukcijski ee/ik C. tmec 100/ -JO . '-'V V.. / 1/ / N/mm2 /i i . 0461 (TO (Tor 400 . .r /./ / / / 300 400 dmod d'me...0561 540 / -300 .

-100 / / -200 -300 / O'med Ttmed / ./ v ./ OD 500 IIDt TOt 400 -- .0 ./ j./ .1 /.3130 -400 Nelegirani celik za poboljsanje C. . 1./ 100.00 2. -.23'400 . 1/ lA' '" j ./ .Si celik za poboljsanje C. . / / . /. N/mm2 0'0 600 11 . L/ .0754 N/mm2 .0645 700 600. r~ 500 'v 1/ [7 V L/ // 1/ I / / .. /' / 500 400 300 200 100 v / J' .'- / / Konstrukcijski celik C. / " / / 400 SOO IImed "M .200~ / -3001./ .:./ / I 11/./ 1/ o 1/ / o 500 600 700 800 9C 11 med °tmed Ttmed 400 500 600 -100 Dmed dfmed f'tmed -200 / "/ /' / -300 / / -400 1/ Malo legirani Mn./ / ! /.00 o .' .Konstrukcijski celik C.1530 -500 541 ./ 300 200 100 .

. N/mm2 600 400 200 .ran. / / 200 1/ / li . o/ JIP. o/ 600 800 1 000 (1. /: ./ /' ./ / .-/ // .Mo. fanje t.'7 / I1 .--. Cr-Mo-celik 'za pobolj.-..V-bdik za pobolj!anje t. Cr-celik za poboljfanje t././ .4731 Leg. Id -400 / -400 (1.4734 542 .' /..ran./ .V-celik t. Cr.." / / V l' /Ii /V 1/ 200/ ./ / 1/ .4 0 // / / . . od Legiran. " 0 600 '/ V v:- v: V' / 7 / ./ / / _L ./ / 600 400 1-' . Cr.. " / / /.ran. o ¥ 400 600 800 dmod dlmod 1// 1/ Tlmod 200 o/ -200 -400 -200 -400 -600 Leg./ 800 (1" od (1" >od I'll od /v. za pobolj!anje 4830 . >od 1'. 600 400 200 l/ 1/ ./ / / / 400 .4130 Leg..

5 12 15.dopusteno smicno d naprezanje zakovice.8 0.5 2 2 2 2.5 34. Nazivni promjer (sirove) zakovice d Promjer zakovane zakovice d. Presjek zakovane zakovice A = d121t/4 Dimenzije zakovica se vidi u donjoj tablici. '1'.5 23 25.5 3 3 3. Pdop dopuSteni bocni pritisak (izmedu zakovice i lima)..5 8.5 Zakovice za kOllove pod lIakom mm 18 23 30 35 40 45 50 55 60 67 D h mm 7 9 12 14 16 18 20 22 24 26 R mm 9.5 18 20.5 10 12 14 16 18 20 22 24 8 11 13.I 543 L .5 3 3 3.6 0. (lijevi dio slike). d mm 10 13 16 19 22 25 28 31 34 37 mm 11 14 17 20 23 26 29 32 35 38 d.5 15. prema promjeru rupe d" sto je zakovica pri zakivanju gotovo sasvim ispuni.B3. Zakovice za reliene konslrukcije . gdje su: Odop . je F = (t - d.za kotlove pod tlakom (desni dio slike). jednake razmaku t medu zakovicama u redu.5 18 20.. :. D h R mm mm mm mm 16 21 26 30 35 40 45 50 55 60 6. op .5 1. tj.5 4 a mm' Proracun zakovicnih spojeva Zakovice r!lcunamo s obzirom na presjek A u zakovanom stanju.5 28 30.5 23 25.dopusteno =A 'I"dop = dlSPdop ! - .5 2 2 2 2. A mm 1 1.5 .za celicne konstrukcije (JUS M.5 4 95 154 227 314 415 531 661 804 962 1134 mm 1 1.5 28 30.021-1984). .4 0. Sila F.5 1. koju moze prenosti limena traka debljine s i sirine.5 0. ~ I I ~ . Duljina sirove zakovice I ovisi o ukupnoj debljini limova h.)s Odop vlacno naprezanje zakovice.NERASTA VLJIVI SPOJEVI Zakovicni spojevi Zakovice S poluokruglom glavom .8 1 1 1 1.

. !W/! :IJl ! i ! V-av V .. I ! 1 ' V-av polovieni Y-av Polovicni Y-av U-av polovieni I W! V Kutni - av f: I ! ! y : : W/"" Wly V Koritasti av !In Toekasti U-av !W//i W' /.Zavarl Oblici zavarenih spojeva (JUS C.T3.T3.sine ~ava: ravna: ispupeena: t"'\ udubljena: s ravnim V-v tjemenom Kutni av 5 udubljenim tjemenom 544 \l X-av s ispupeenim &- tjemenom U-av 5 ravnim korijenskim zavarom & - . I i1 Presjek i Znak 11 Naziv ava Sav iz priruba Presjek r r..001 - 1971) Sueeoni spoj ~~~~~~+ Preklopni SPOI Prilezni spoj T-spoj Kri!ni spoj Trokraki spoj ~ I-av Ugaoni spoj ~ ~"'~~ Prirubni sueeoni spoj ~- Prirubni ugaoni spoj W- Vrste Javova i njihovi znakovi (JUS C.. I Jl av X-av Korijenski zavar X '=" Kolutni av v 0 :§: Dopunske oznake za obIik pov.0H Naziv ava - 1980) Znak .

7 Dinamicko optcreeenje: sUCeo~isp~j .6..7 0.. Dopu~tena naprezanja u zavaru (7dopzav znatno su manja od normalnih dopu~tenih naprezanja (7dop: (7dopzav= at(7dop' Koeficijent zavarivanja at veoma ovisi 0 statickom i dinamickom optereeenju.- F aliI + a2/2 aJ =0._..4 0. .65 0.7.9 ' 0.8... aka je zavar na prekrivenim plohama spoja Proracun zavarenih spojeva Naprezanja na vlak (tlak) (7 zbog djelovanja sile F i naprezanje na savijanje (7fzbog djelovanja momenta M iznose u osnovnim slucajevima zavarenih spojeva debljine zavara a i duljine I: F (7=al 6M (7f= a21 Naprezanja /1 u dvostranim If zavarima: 11 .Oznacivanje Prikaz zavara na nacrtima - strelicom Oznacivanje ~~~ ---- nad crtom strelice. .0.." 02 = 02' + Q2" M ~ ~ ~~~?.' + a..2. Vlak (tlak) Savijanje sUeeO~ispoj .6.65 0.~ . 0. .5.0.1. .6.7 \ 0.6 Pri obicnoj izvedbi zavarenog spoja te se vrijednosti mogu smanjiti i do 50%.: 1. vrsti zavarenog spoja i izvedbi zavara..3 .0.__. ~o T-spoj 0. (7= F F ..0. 545 . ako je tjeme zavara na suprotnoj strani strelice kroz crtu strelice.moment otpora zavara.... 0. Njegove su vrijednosti priblizno u slijedeeim granicama: .6 I 0. . 0. ako je tjeme zavara na strani strelice pod crtom strelice.0"' " 0.0.8 I I Staticko optereeenje: :i I Smik 0... .3.~. .6.9 T-spoj -jednostram 0. '" 2 36 .0.Strojarski prirufnik B_~ ~~ -rEJ-f .. 0.-tY1...6 0.._. (7f= W gdje je W .dvostrani 0.

stakla. gume. srebrni lem pri 104 titraja ima evrstoCu 210 N/mm2. 414 i 415. pri + 150°C moZe se smanjiti na samo 2 N/mm2. Kao Ijepila se upotrebljavaju tvari na bazi umjetnih smola (trgovacka imena. a pri 107 titraja.).05 . araldit. Naprezanje Ts U spoju. bostik.Lemljeni spojevi o lemovima v. Proracun lemljenih spojeva Lemljene spojeve racunamo uglavnom na smik. metalon itd. Pri njihovoj upotrebi treba se strogo priddavati uputa proizvodaea.duljina spoja. umjetnih tvari.05 mm moze iznosti npT. izmedu -50 i +80 °C iznosi oka 25 N/mm2. . I I 546 .Sn 40 ima kratkotrajnu evrstocu na smik 35 N/mm2. str. porculana itd. iznosi F = bh:s gdje su: b . reduks. a da pri 109 titraja jo~ nije pastignuta trajna dinamicka evrstoca). . Deblji sloj Ijepila ima manju evrstoCu (pri debljini 0. koju prenosi lemljeni spoj opterecen na smik. meki lem S. 0. pri 150°C moze iznositi jo~ samo 15% od vrijednosti pri 20°C). samo jo~ 170 N/mm2.a pri debljini 1 mm joil samo 15 N/mm2).2 mm. njihova evrstoca s vremenom jako popu~ta (npr. ne smije biti vece od Ts~ Tsdop CvrstoCa na smik je najveCa pri debljini lemnog sloja 0. CvrstoCa lijepljenih spojeva posljedica je adhezije izmedu Ijepila i slijepljenog dijela (dok je znaeenje mehanickog usidrenja mnogo manje). CvrstoCa mekih lemova veoma ovisi i 0 temperaturi (pa npr. kod termicki obradenog duralumina) ili kod vrlo tankih dijelova. Meki lemovi pri opterecenju puze. Sila F. CvrstoCa se lijepljenog spoja mnogo smanjuje pri vi~im temperaturama (ako npr.) Lijepljeni spojevi Lijepljeni se spojevi upotrebljavaju pri spajanju kovina i nekovina (drveta. Cvrstoea lemljenih spojeva mnogo ovisi takoder 0 dinamickom optereeenju (npr.~irina spoja. optereeenom dopu~tenog naprezanja Tsdop na smik.) Nadalje cvrstoca lijepljenog spoja mnogo ovisi 0 broju titraja (pa se moze izmedu 103 i 108 titraja smanjiti za 80%. a nakon 105h samo jo~ 2 N/mm2). postignutih termickom obradom (npr. . I . .). iznimno na vlak. 38 N/mm2. Za medusobno spajanje kovina dolazi u obzir lijepljenje naroeito tamo gdje treba sprijeciti gubitak svojstava.

05.(d-zlD2)2Jf2 ~ O"ldop[l .dID) i obruca u stegnutom stanju ovisi Pritisak p na plohi izmedu rukavca o d?pu~t~nim naprezanjima p u rukavcu 0") i obrucu 0"2dop: dop P ~ O"2dop[l.Poissonovi koeficijenti za rukavac i obruc. 157). .obicno . Koeficijent trenja JI na plohi izmedu rukavca i obruca u stegnutom stanju iznosi 0.d2 = u2d2(T2 .(d-zlD2) i obruc. . Relativna deformacija E rukavca i obruca (s obzirom na prvobitni promjer rukavca) iznosi E = (D) - d2)/D1 = c.16).0.d2 > c.d) + c.To) C.19 (za srednje tvrdi eelik oko 0.d Prijenosna sila F steznog spoja je F = JlDlnlp gdje je I duljina korisne prijenosne povdine rukavca. T2 temperatura zagrijanog obruea.d2: - c. ml i m2 -L m2] gdje su: El i E2 . Stezna deformacija c.Stezni spojevi Stezne spojeve dobivamo navlacenjem obruca unutarnjeg promjera d2 na rukavac veeeg vanjskog promjera Dh i to .moduli elasticnosti za rukavac .hIadenjem rukavca i zagrijavanjem obruea. Prijenosni moment M) steznog spoja je Mt = (d2/2)F 547 .(d)/D)2Jf2 Po Hookeovu zakonu vrijedi za rukavac i obruc p - E .d = D1P(Elp) Temperaturnerazlike. HIadenje rukavca za temperaturnu razliku To TI uzrokuje sufenje rukavca za c.temperatura ohladenog rukavca. potrebne pri navlaeenju: .~ ml ] + ~ 1 + (diD2)~ E2 [ 1 . UI i U2 . Ukupna promjena promjera treba da je veea od trafene stezne deformacije - . T) .dh dok zagrijavanje obruea za temperaturnu razIiku T2 . str.~ 1 + (d)/D1)2 E) [ 1 (dl/Dl)2 - .To uzrokuje pro~irenje obruea za c.koeficijenti temperaturnog rastezanja rukavca i obruca (v.dl gdje su: To okoline.temperatura = UIDI(To - T1) C.

85 85).2 3..1 3.C2. n.2 3.5 3.5 3.6 3.0 3..2 3.6 3.2 1.9 3.na glaviniza kIinove 12..170 170).1957).7 2.5 6.0 19.1 2. 44)....65 65).1 2. ..- ...0 4. .Per~. visoka (JUS M.230 230). .Plosna.ska (JUS M.visina } khna odn.9 4. pera dubina utora: 1 . .1957).9 5.? 600 N/mm2.promjerosovine b . Pera d .2 6.4 8.6 15.4 2.060 M...6 1.8 3 4 5 2 5 3 4 6 2 1. .330 380).6 14.5 1..7 12.061 mm mm mm mm mm 12).061 .8 4.50 50). ..2 1.440 440).2 18 5.1 1.Pera.4 2.9 1.na glavini za pera Osnovni standardizirani kIinovi i pera prema JUS: K/inov.10 6).7 19.4 6.4 3.110 110).C2.9 1. .8 7..3 13.6 22.95 95).75 75).C2.9 1.6 45 27.Sirina . ... .9 7.4 . 30 30).2 3.-"-. ..7 4 - - - - 1. ..9 4.8 7.9 2.0 2.5 6.3 17. .6 2...5 30.9 16 4.6 5.3 2.021 .3 1.0 19.021 M.5 2.1 12.na osovini '.9 8. .5 13.0 1. . .38 38). mm I mm mmjmm ' h 1 " I mm '2 I I JUS JUS M.17 17).7 4..8 11.3 19.7 3.020 . ..2 6.1 4. .2 6.4 2..4 8.7 4..1 12. .4 9.9 11.9 1.1 .4 1.3 2..8 1..7 4.2 11.6 22.0 2..8 4.5 8.5 6.4 2.RASTA VLJIVI SPOJEVI Razlikujemo K/inov.0 8.9 1.4 6.5 4.8 25 28 32 32 36 7 8 8 9 10 11 12 14 14 16 18 20 22 3.4 1.- - - - -1- - Za klinove i pera upotrebljavamo celik cvrstoce Rm .2 2. .7 5.7 10..3 4. h .150 150).5 5.4 16.7 3.6 5.290 290).9 7.5 24..1 6.7 9.4 11.1 4..8 1.. .12 8).9 8.1957).C2.. . hll 3 6 8 10 12 14 16 18 20 22 25 28 32 36 40 22).0 4.6 18.3 13.8 1..- .. .260 260).17..9 4.0 3.C2.9 3.9 12.020 .1 2.9 11. ..58 58).C2.8 5..1 7.200 200).5 8.060 ..7 1. Spojevi klinovima kIinove (s nagibom 1 : 100) i pera.7 3.0 6.5 2..2 2. .4 6.8 5 6 6 6 7 7 8 9 9 10 11 12 14 15.9 7. (JUS M.22 10).5 6.i k/inovi (JUS M.3 17.3 19.7 - -. ....8 2.4 6.C2.130 130)..4 2.5 SO 30..6 3.1 11.7 27. JUS d mm b mm JUS M..5 4.3 2.0 9.9 10..7 3.9 4.4 2.1 0..7 9.-"-.380 90 100 80 40 24..44 ..5 1.9 5.2 7.6 8...1 15.500 548 45 50 56 63 70 330).8 1.6 14..7 4..1957).C2.3 2.

D.Cl. ..C2.8 .C2.201 . .C3. - Zaka1jeni cilindricni zatici (60 HRC) .5 n I d mm 42 46 I mm 46 50 D.1952) d = 0.. mm I mm I 18 21 23 26 28 32 36 - mm 3 3..202 ..C3. . 60 14 16 6 6 20 22 25 28 32 34 38 42 4 5 5 6 6 7 6 7 6 52 56 62 72 82 92 102 112 . 100mm svomjaci{ s malomgiavom(JUSM.5 2 2.C2.C2.205 1952) d = 0. SO mm 549. 100mm Poluobrac:teni s velikom giavom (JUS M.1954) d = 5 .50mm u tolerancijskom polju m6 (JUS M.u tolerancijskom polju h 11 (JUS M.8 . 50 mm u tolerancijskom polju h 8 (JUS M..20 mm Konicni zatici (1: 50).C2.1952) .021 -.. 100mm Zatici Standardizirani promjeri d 0. svomjaci { s malom giavom (JUS M. 50 mm d= 1. .1958) - d D D) za laku izvedbu za srednju izvedbu D2 b Sirina utora Broj utora d n b I mm 11 13 16 I D.8..100 mm . .C3. .022 .6 0.u tolerancijskom polju m 6 (JUS M..203 .8 1 1.5 3 4 5 6 8 10 13 16 20 25 30 40 50 Cilindricni zatici d = 0.204 1952) d = 0.Utomi spojevi Unutamji promjer Vanjski promjer Utorni spojevi s ravnim bokovima (JUS M.. (promjerd mjerise na uiem kraju) (JUSM.. .6.020 1954) d = 3 .1954) d = 6.1952) - . b b I mm 8 9 n 8 I 8 26 30 32 36 40 6 6 6 6 6 8 8 I I 10 8 62 68 78 88 98 108 120 65 72 82 92 102 112 125 10 12 12 12 14 16 18 8 8 10 10 10 10 10 Svornjaci Spojevi svornjacima i zaticima Standardizirani promjeri d 3 4 5 6 8 10 12 14 16 18 20 22 25 28 30 32 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 Obrac:teni bez giave(JUS M.C3...04O 1954) d = 3 .41O. 58 I mm 48 54 D.

Bl. .1965) Materijal: relik iIi mjed .. . .. . ../2 = 125).100 35.!~..600 .220 100. . ... .220 180.. .220 lOO.220 20..OI9-1972:/1 1102 108 116 115 121 129 28 30 33 36 38 42 70 75 80 PremaJUS ~ 125mm. . .Bl. . Nazivne du/jine tijela vijka i duljine navoja (JUS M. 50 25.200 mm b = U + 12mm " .220 55.Mjereu mm ~ $ - Nazivni pro~jer I Normalne dUljini tijela I D~lji. .5 5 6.1972) Duljine tijela I (mm): 2 (7) 14 (28) 45 75 (105) 140 200 2...220 60. izrade C i B (JUS M..053/055 -1976. 220 140.5 7 8 10 12 13 14 15 17 19 21 23 25 26 13 17 19 22J 24 . . .B1.Vijami spojevi Najobieniji su vijci sa §e- Standardiziranih vijaka i matica ima mnogo. 150. . 10 8 27- I M 48 (M 52) 60. ~ I 4 I 4 16 18 22 26 ""30 navoJabvlJka Dimenzije glave vijka i matice I M 5 M 6 M 8 M 10 M 12 (M 14) MI6 (M 18) M20 (M 22) M24 (M 27) M 30 (M 33) M 36 (M 39) M 42 (M 45) ' 30.. 550 . s navojem do glave: JUS M.Bl..200 mm. 80 - - - h I m I s I e 4 9 3..220 50. navoj se izvodi do glave vijka.5 8 16 30 50 80 110 150 220 3 (9) (18) (32) 55 85 (115) 160 240 4 10 20 35 60 90 120 170 260 5 (11) (22) (38) 65 (95) (125) 180 280 6 12 25 40 70 100 130 190 300 .B1..220 45.. .057/060-1976.220 70. sterokutnom glavom i maticom (ISO). Treba se kloniti duljina tijela u zagradama! Duljine navoja b: za I~ 125 mm b = U+ 6mm .5 8 10 11 13 15 16 18 19 22 24 26 29 31 34 4 34 38 42 46 50 54 60 66 72 78 84 90 32 36 40 44 48 57 61 5. . s finim navojem: JUS M..019 .. .220 100.200 40. . . .Bl. .052 -1976.220 80.. Vijci sa sesterokutnom glavom izrade A: JUS M.220 - 52 65 56 69 60 73 66 79 72 85 78 .bez propisanih mehani~kih svojstava.Bl. 91 84 97 90 103 96 109 m-'"32 36 41 46 50 55 60 65 . .050/051 ..220 M.c za 1= 125)...220 60. 13> 2oomm. za/>200mm b=U+2Smm Ako je I ~ b.220 120.1976) Vijci sa iesterokutnam glavom Sesterokutne matice za opce svrhe (JUS M..

1200 1080 1200.9 0.5 S) Nelegirani ~lici (C ~ 0. .1. 1400 1260 1400.7 4. 370 330.B1. .6 Vijci Vlana evrstoea Rm N/mm' 400 ..0.5 10.9 14.5 Oznaka navoja M 12 M 14 MI6 M 18 M 20 M22 M24 M27 M30 M 33 Promjer svrdla mm 10. 215 HB 170..45 1. 440 400.19.8 6.9 3.9 0.. .. . ') Mo . evrsto. ') Pobolj~ni ~lici. .75 0.5 19. 800 J) 8. . Preporuceni promjeri svrdla za rupe pred narezivanjem navoja (JUS M.2 M2. ... .8 0.5 14.2 N/mm 4.30..3 3..0. Mn ~ 0.9 1.8 M2 M 2..8 8.tenja Re R.5%) i legirani (C = 0. .25 1.1 M 1. S ~ 0.023 .58%.. .06%. . Pb ~ 0.85 0.95 1.05 2.0.5 17. .110%.5 5 6 7 8 9 10 11 Promjer svrdla mm 2.75 2.5 551 .. 170 HB 140. S ~ 0.9 ') 12.34%.9 I) 360 480 540 600 .9.. 1600 8 10 ') 12 14 I) Nelegirani ~lici (P ~ 0.45%).5%.150%).35%).6 1...2 M 1.5 M3 Promjer svrdla mm 0.5 40.5 Oznaka navoja M36 M39 M42 M45 M48 M52 M 56 Promjer svrdla mm 32 35 37. 0.5. 300 280.12%.2. . prod. P ~ 0..6 M 1. . A.5 4 4.8 320 300 5.2 5 6 6. navoja M1 M 1. . .52%): Razred evrstore: Cr+Mo+Ni+V~ 8.5 Oznaka navoja M M M M M M M M M M 3.rstoCa Tvrdo6l evrsto.% 25 14 20 10 16 8 12 12 9 8 7 Tvrdoea Razred o.8 7.1972) Oznaka .2 12 14 15.5 21 24 26. .Kvalitetni vijci i matice (JUS M. 550 500 .1983 i 028 ...8 10. .510 HV HV HV HV 4 5 6 S) 400 500 600 800 1000 1200 1400 302 302 302 302 353 353 380 J) 6.003 . 1000 900 1000.6 5..~lici (C ~ 0...5 29. . 245 HB 225 . ..B1.0.5 9.9 640 800 .N/mm' HV re 110.32.1975) Razred Naprez. 700 Matice Postot.1 1.9 12.6 I) 240 4..8 J) 400 6.. S ~ 0..07%) i ~Iici za automate (P ~ 0.5 43 47 50..4 M 1. nelegirani (C = 0.

/'

i' provrta za vijke s metarskim (JUS M.B1.004 - 1986) D_...._=...... I f Promjeri navojem

I Oznaka navoja

I

I

s

I

g

I "-'JM ]4 M ]6 M 18 M 20 M 22 M 24 M 27 M 30 M 33 M 36 M 39 M 42 M 45 M48 M 52 M 56 M 60

I

f

I

s

I

g

I ..-.-,- I
M M M M M M M M 64 68 72 76 80 85 90 95

[

I

s 70 74 78 82 86 91 96 ]0] 107 112 117 ]22 ]27 132 137 147 ]58

I

g

M] M 1.2 M 1.4 M 1.6 M 1.8 M 2 M 2.5 M 3 M 3.5 M 4 M 4.5 M 5 M 6, M 7 M 8 M 10 M ]2

f fina izrada (za finu mehaniku, precizne strojeve i alat); s - osrednja izrada (za opee strojarstVo); g gruba izrada (za grube dijelove, lijevane rupe).

.-

1.1 1.2 1.3 1.3 1.4 1.5 1.5 1.6 1.8 1.7 1.8 2 2.0 2.1 2.2 2.2 2.4 2.6 2.7 2.9 3.] 3.2 3.4 3.6 3.7 3.9 4.2 4.3 4.5 4.8 4.8 5 5.3 5.3 5.5 5.8 6.4 6.6 7 7.4 7.6 8 8.4 9 ]0 ]2 ]0.5 ]] 13 ]3.5 14.5

]5 17 19 2] 23 25 28 31 34 37 40 43 46 50 54 58 62

]5.5 17.5 20 22 24 26 30 33 36 39 42 45 48 52 56 62 66

]6.5 ]8.5 2] 24 26 28 32 35 38 42 45 48 52 56 62 66 70

66 70 74 78 82 87 93 98 104 109 ]14 ]]9 ]24 ]29 ]34 144 ]55

74 78 82 86 9] 96 ]01 107 112 ] ]7 122 ]27 132 137 144 155 165

M 100 M 105 M]IO M 115 M ]20 M ]25 M 130 M ]40 M 150

-

Proraeun vijaka a) Vijci za pricvrscivanje Maksimalna sila Fmax, koje moze prenositi vijak presjeka A (s promjerom jezgre navoja dl), iznosi A = d I2nl4 F. < A Aclop maks= Dopu~teno naprezanje
nju teeenja Re (RpO,2)

0dop za vijke odredujeino adop = 0 , 3 R e

obieno ovisno 0 napreza-

Za prednapregnute vijke uzimamo Fmax = (1,3.. . 1,6) F, gdje je Fvanjska sila, kojom opterecujemo vijak na vlak. b) Vijci za prijenos gibanja (obieno s trapeznim ili pilastim navojem) Nosiva sila F odreduje se - osim proraeunom evrstoce (kao pod a) i s obzirom na boem pritisak p dodirnih ploha u navoju

- jo~

- d12)n 4 pn gdje su: d - vanjski promjer vijka; n - broj nosivih navoja.
< (d2
Fmaks

=

Boeni pritisak p kod broneanih matica iznosi:

za vijke od mekog eelika

p

za vijkeod tvrdogeelika
552

p

a 7,5 N/mm2

a 16 N/mm2

STROJNI DDELOVI ZA PRDENOS KRUZNIH GIBANJA
Osovine Okrugle osovine promjera d mogu prenositi moment vrtnje T T= Wp'tdop

gdje je Wp - polami moment otpora okrugle osovine Wp
I I

= (ro'16)d3

= 0,2 d3

a 't dopje dopu~teno naprezanje na torziju. Za osovine uzimamo celik cvrstoce Rm = 420...700 N/mm2. Ako dodatni momenti savijanja nisu poznati, racunamo s dopu~tenim naprezanjem na
torziju Ttdop ovisno 0 promjeru osovine d . d (mm) ,,<Inn (N/mm2)

.. .25
10

25... 50
20

50...80
30

80...
40

Ako su, medutim, momenti savijanja poznati, treba osovinu racunati pomocu sastavljenih optereeenja (v. str. 122). Za prijenos momenta vrtnje T treba promjer osovine d biti

d vrtnjeosovinen
Remenski prijenos

16 = V-;-.

T 'tdop

[5T =1V--;;;;

Moment vrtnje mozemo izraziti snagom P, koju osovina prenosi, i brzinom

P T=- 2nn .

Zbog trenja izmedu remena i remenice sila Ft u vucnoj strani remena veca je od sile F2 u povratnoj strani F.>F2 F,-Fe=~ F2-Fe

gdje su: e - baza prirodnih logaritama, /J

-

(rad) remeoa na remenici, Fe
duljinska masa remena (kg/m),

- sila u remenu
e - gustOCa

- koeficijent trenja, a obuhvatni kut
zbog centrifugalne sile, ml
A - presjek remena, remena,

v - brzina remena. Vrijednosti izraza em a Jl. 0,2 0,4 0,6 0.8 120' 1,52 2,31 3,51 5.34 140' 1,63 2,66 4,33 7.06 160' 1,75 3,06 5,34 9.34 180' 1,88 3,51 6,59 12.4 200' 2,01 4,04 8,12 16.3 220' 2,16 4,65 10,0 21.6

SS3

Obodna si/a F F = F] - F2 = (F] - Fe)(el'a - l)/el'a = (F2 Snaga P, koju remen prenosi pri obodnoj brzini v

-

Fe)(el'a

-

1)

= dnn

P = Fv = (F] - F2)dnn Sila Fh kojom je remen napregnut (u vucnom dijelu): F. gdje su: A presjek remena, Odop - dopusteno naprezanje remena. Prijenosni omjer i je omjer brzine vrtnje n] pogonske remenice i brzine vrtnje n2 gonjene remenice: i = n]/n2. a) Plosnati remeni izraduju se od koze, gume, tekstila, umjetnih masa itd. Sirine remena i remenica (JUS M.C1.231 - 1965) Mjere u mm b b' b b' b b' b 16 20 25 32 40 Promjeri remenica d (mm) 40 56 80 112 160 45 63 90 125 180 50 71 100 140 200 20 25 32 40 50 50 63 .63 71 71 80 80 90 90 100 100 112 125 140 160 112 125 140 160 180 180 200 224 250 280

-

= (F] -

F2)el'a/(el'a

-

1) + Fe

= AOdop

b' 200 224 250 280 315

b 315 355 400 450

b' 355 400 450 500

(JUS M.C1.241 - 1965) 224 315 450 630 250 355 500 710 280 400 560 800

500{560 630 900 1000 1120 1250 1400 1600 1800 2000

Izbocenost vijenca remenice h (JUS M.C1.242 - 1965). Mjere u mm d h d h d h 40.. . 112 0,3 160, 180 0,5 250, 280 0,8 125, 140 0,4 200, 224 0,6 315, 355 1,0 Izboeenost za d = 400. . . 2000 mm iznosi izmedu 1 i 6 mm (ovisi i 0 sirini remenice b'). Specificna snaga PIA, tj. prijenosna snaga remena P po jedinici presjeka A, ovisi 0 materijalu remena, obuhvatnom kutu a, relativnoj debljini sld (s = = debljina remena, d. = promjer remenice) i 0 obodnoj brzini v. Specificna snaga PIA za plosnati koini remen pri obuhvatnom PIA (kW/mm') sld v (mIs) 5 10 20 30 15 25 1: 400 0,013 0,025 1: 200 0,012 0,023 1 : 100 0,011 0,021 1 : 50 0,010 0,019 Prijenosni je omjer kod 0,036 0,047 0,056 0,034 0,045 0,053 0,032 0,042 0,049 0,029 0,037 0,043 plosnatih remena: i ~ 5. 0,063 0,060 0,055 0,047 kutu a = 180'

35 0,065 0,062 0,057 0,048

40 0,063 0,059 0,053 0,042

554

b) Beskonal!ni kIinasti remeni Profil klinastih remena je trapez sirine (dulje) osnovice a i visine h, dok bol!ne stranice zatvaraju kut od 40°. Normalni klinasti remeni (JUS G.E2.053 - 1964) Oznaka . Dimenzije (mm)
profila y Z A B C D E Oznaka pro/Ha SPZ SPA SPB SPC
1

alhlbllpl 6 4 10 6 13 8 17 11 22 14 32 19 25 38

1,6 2,4 3,1 4,1 5,6 8,2 9,7

Lp 200... 1250 5,3 400. .. 2800 8,5 11 560.,. 4000 14 800. .. 6300 19 1400... 9000 27 2240. . .18000 32 3150. ..18000

."

Uski klinasti remeni Dimenzije (mm)
I

~
[
I

~

/

/

,

n .c:

n - neulralna os

'" = 40:t 1°

alhlbllpl 9,7 8 12,7 10 16,3 13 22 18

2 2,75 3,5 4,8

I

8,5 11 14 19

Lp 630.., 3550 800... 4500 1250. .. 8000 2000.. .12500 G.E2.053 - 1964) 2000 3550 6300 2240 4000 7 100 2500 4500 8000 2800 5000 9000 3150 5600 10000 11200 12500 14000 16000 18000 kutu 0(, 0

Racunske

duljine Lp (mm) (JUS 200 355 630 1120 224 400 110 1250 250 450 800 1400 280 500 900 1600 315 560 1000 1800

Snaga P, sto je prenosi klinasti remen, ovisi 0 obuhvatnom najmanjem promjeru remenice dmin i 0 obodnoj brzini v. Snaga P klinastog remena pri obuhvatnom kutu 0( = 180° Oznaka rofila p y ~In mm P(kW)
I

v (mts) 2 1- 4 1 6 1 10 I 14 I 18 1 22 1 26 32 0,037 0,074 0,11 0,16 0,19 0,19 0,15' O,Q58 z 63 0,14 0,27 0,41 0,64 0,81 0,88 0,74 0,88 A 90 0,27 0,55 1,25 1,6 0,81 1,9 2,0 1,9 B 125 0,51 0,96 1,4 2,3 2,9 3,4 3,3 3,5 C 210 0,89 1,75 2,6 4,1 5,3 6,1 6,4 5,9 D 345 1,7 3,3 4,8 11,5 7,7 10,0 12,1 11,2 E 490 2,6 5,2 7,7 15,4 18,1 18,9 11,9 17,5 Pri manjem obuhvatnom kutu 0(valja vrijednosti za snagu P mnoziti s faktoroin k ",0 170 160 150 140 130 120 110 lOO 90 k 0,98 0,95 0,92 0.89 0,86 0,82 0,78 0,73 0,68
I
"

Prijenosni je omjer kod klinastih remena i~

10(..,15).

555

Laoeaniprijeoos Obodna silo Foproizlazi iz snage sto je prenosi lanae pri brzini v, odnosno iz momenta vrtnje Tlaneanika (Ianeanog zupeanika) i promjera njegove diobene krumice do P 2T Fo=-=v do pri eemu brzina lanea, koja je jednaka obodnoj brzini na diobenom valjku, ovisi o brzini vrtnje n v = doRn U laneu djeluje jos i komponenta centrifugalne sHe Fe = m, if
gdje je m( duljinska masa lanea (kg/m). Ukupna silo, kojom je opterecen lanae, iznosi

-

F = Fo+ Fe
Botni pritisak p na dodime plohe clanaka A F P = A < Pdop Dopuiiteni boeni pritisak Pdop ovisi 0 brzini lanea v, a iznosi pri uobicajenim pogonskim prilikama: v (mls) 0,1 0,5 1,0 1,5 2 3 4 5,5 7 9 12 P (N/mm2) 3100 2800 2600 2400 2250 2050 1850 1600 1400 1250 1000 Lancaniei Promjer diobenog valjka do h 1800

do = sin a = hN

a =

Z-

gdje su: h korak lanea; a (") - polovicni kut medu susjednim zupeima; z - broj zubaca laneanika.
z 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Vrijednosti N N z 16 2,0000 17 2,3048 18 2,6131 19 2,9238 20 3,236 1 21 3,5495 22 3,8637 23 4,1786 24 4,4940 25 4,8097 N 5,1258 5,4422 5,7588 6,0755 6,3925 6,7095 7,0267 7,3439 7,6613 7,9787 z 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 N 8,2962 8,613 8 8,9314 9,2491 9,5668 9,8845 10,2023 10,520 I 10,8380 11,1558 z 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 N 11,4737 11,7916 12,1096 12,4275 12,7455 13,0635 13,3815 13,6995 14,0176 14,3356 i 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 N 14,6537 14,971 7 15,2898 15,6079 15,9260 16,2441 16,5622 16,8803 17,1984 17,5166

-

556

za z
Tjemeni valjalc zaz

=

zaz~.26

= 13...25

7... 12

Lancanici za clankaste lance s valjcima

h

Lanae (mm) e 5,5 5,64

Dimenzije laneanika (mm) bl 2,5 2,7 3 4,4 15,4 15,4 18 23 28 28 34 41 b2 8 8,3 b3 U

hi min 3,5 5 8 8 17 17 19 25 28 31 41 48

6 8 12,7 12,7 25,4 25,4 31,75 38,1 44,45 50,8 63,S 76,2

-

-

79 90,2 91 120 147 145 178 233

31,88 31,4 36,45 48,36 59,56 58,55 72,29 91,21

47 53 54,5 71,4 87,6 86,6 106 132

1,3 1,5 2 3 11 11 13 16 20 20 24 29

Lancanici za clankaste lance s tuljcima i svornjacima Tjemeni valjak laneanika:

-

za lance s tuljcima

dk = do + (0,8.. . l)d

za lance sa svornjacima dk

= do + (3. . .4 mm)
u = 0,6 b

*
bl = 0,9 b
b je nosiva ~irina lanca (vidi stc. 558 i 559).

557

Clankasti

lanci

su lanci s valjcima, tuljcima i svornjacima. b

h - korak b - nosiva sirina clanka d - nosivi promjer clanka e- razmak medu clancima

Clankasti lanci s valjcima (JUS M.C1.820 - 1960), jedno-, dvo- in troredni Dimenzije (mm) Prekidna sila (kN)

h 6
8

e
I

jedno- dvoredni redni 3
5 8 8 45 45 55 120 140 180 270 400

troredni

I

Duljin. masa (kg/m) jedno- dvo- tro-' redni redni redni 0,12 0,18
0,40 0,44 2,7 2,5 3,6 6,7 8,3 10,5 16 25

2,8
3

4
5

12,7 12,7
25,4 30) 31,75 38,1 44,45 50,8 63,5 76,2

3,3 4,88
17,02 17,02 19,56 25,4 30,99 30,99 38,1 45 75

7,75 7,75

5,64 -

100 215 250 320 480 700 9

-

-

-

0,36

115 140 300 360 450 680 1000

-

-

8

15,88 31,88 15,88 19,05 36,45 25,4 48,36 27,94 29,21 39,37 48,26 59,56 58,55 72,29 91,21

80

5,4

-

7,2 13,5 16,6 21 32 50

11 21 25 32 48 75

Clankasti lanci s va1jcima:

558

za povecano opterecenje

(JUS M.Cl.821

- 1960)

- s dugimclancima(JUSM.Cl.822 - 1960)
za poljoprivredne strojeve (JUS M.C1.827 - 1967)

Clankasti lanci s tulicima (JUS M.C1.830 -

1960) -

jednoredni

Dulj. masa hlbld siIa(kN) h I bid siIa (kN (kg/m) Dimenzije (mm) I Prekidna (kg/m) Dimenzije (mm) \ PrekidnafUlj. masa 15 14 9 5 45 30 125 12,5 1,20 13,6 60 50 32 160 20 16 12 25 2,15 14,9 200 2S 18 15 65 55 36 18,9 31,5 2,55 30 20 .17 250 40 70 65 42 24,7 4,00 35 22 18 50 80 70 44 315 4,30 31,0 40 25 20 90 80 50 400 63 41,8 5,50 45 30 22 80 100 90 56 500 48,4 7,55 50 35 26 100 9,04 J
Clankasti(Gallovi) lanci sa svorniacima (JUS M.C1.84Oj841-1960) jednoredni

h I bid sila (kN) (kg/m) h I bid sila (kN (kg/m) Dimenzije (mm) Prekidna ulj. masal Dimenzije (mm) \prekidnafUlj. masa Laid lanci 20 8 7 50 20 11 40 2,5 2,76 0,26 25 12 5 5 60 22 12 60 3,14 0,35 35 15 8 70 25 14 80 12,5 0,69 3,31 40 18 10 25 80 30 17 100 1,25 4,50 TeIki lanci 2 2 45 30 17 100 3,5 0,75 0,07 6,4 6 4 50 35 22 150 3 1,25 0,16 10,6 6 55 40 24 200 3,5 1,5 0,25 15,5 10 8 4 60 45 26 250 2,5 0,40 18,0 15 12 5 5 70 50 32 375 0,70 33,5 20 15 8 80 60 36 500 12,5 1,10 38,2 25 18 10 25 90 70 40 750 1,75 53,0 40 100 80 45 1000 30 20 11 3,4 76,6 22 12 35 60 110 90 50 1250 4,5 90,0 40 25 14 112 80 120 100 55 1500 4,7
I

Bro; clanaka lanca x

x= 2 a ZI + -+-+h

2

Z2 h a

(-

Z2-ZI

2

~
559

pri eemu ZIlaCe: - razmak osi; h - korak lanca; z. ~ broj zubacamaa
log laneanika; z2- broj zubaca veIikog laneanika.

Zupbmi prijenos Prijenosni omjer i je omjer brzine vrtnje pogonskog zupeanika n. i gonjenog zupcanika n2, odnosno broja zubaca gonjenog zupcanika Z2 i malog pogonskog Z. i

= n1ln2 = z2lz.

i > 1 - prijenos na manju brzinu; i < 1 prijenos na vecu brzinu Standardni profil evolventnih zupcanika (JUS M.C1.016 - 1958) - s novijim oznakama po ISO (DIN 876) osim oznaka po JUS:
p.mll

-

tjemona linija 0.

oD d

E

~

srediSnjica
1

standard'1ogaprofilo korijensko linija

VII,

r\
;!;O,02m

----

Standardni profil koji treba upotrebljavati pri projektiranju i kradbi evolventnih lelnika (cilindrilnih zuplanika)

Korekcija profila lroju, u slulaju pOlrebe,trebakvest;somanaglavizupca Oznaka ISO JUS
mn In hk hf hn cn mn {In h

VeliCina standardni modul korak visina zubnog vrha visina zubnog korijena visina ravnoga dijela visina zaokrufenja polumjer zaokrufenja visina zuba kut oagiba botoi kut m
p
haP

= d/z
=m" =m

hIP ~m+c hwp = 2 m cp = 0,17 m; 0,25 m; 0,3 m £lIP = 0,25 m; 0,38 m; 0,45 m hp =2m+c ap = 20" 2-ap

Standardni moduli m (mm) po ISO (JUS M.C1.015 - 1965): 1 1,375 2 2,75 3,5 4,5 6 8 11 16 22 32 45 1,125 1,5 2,25 3 (3,75) 5 (6,5) 9 12 18 25 36 50 1,25 1,75 2,5 (3,25) 4 5,5 7 10 14 20 28 40 Upotrebljavati' valja u .prvom redu debelo tiskane vrijednosti modula (1. prednost), tanko tiskane u slueaju opravdanih razloga (2. prednost), a vrijednosti u zagradama samo iznimno (3. prednost).

560 =-

Parovi celnika (cilindricnih zupeanika) kama pO ISO) ravno ozuptanje a

(JUS M.C1.012 - 1958) (5 oznakoso ozuptanje pod kutom f3 . I q

VeliCine par ova celnika Modul Zahvatni kut Diobeni ci/indar - promjer

ravno ozubljenje

koso ozubljenje m, = mr/cos fJ a, = arc tan (tan ap/cos fJ)

m = mn. a = (ap = 20°) d = ml p=m1t Pb=pcosa Pe = P cos a = Pb s=p/2+2xmtana s=p/2-2xmtana e=p-s dn = d, - 2(hfP - x,m) df2 = d, - 2(hfP - x,m)

-

korak osnovoi korak korak medu evolventnim bokovima Debljina lUpca - pri vanjskom ozupeanju - pri unutar. ozupeanju

d = m,l = m"vcos fJ p, = m,1t = mn1tlcosfJ Pbr = p, cos at
Pet = p, cos at = Pbl s, = p~2 + 2xm, tan a, s, = p~2 - 2xm, tan at

Sirina medw;ublja Promjeri korijenskih cilindara - pri vanjskom ozupeanju za pogonski zupcanik za gonjeni zupeanik - pri unut. ozupeanju za pogonski zupeanik za gonjeni zupCanik Promjeri osnovnih cilindara Promjeri tjemenskih ci/indara - pri vanjskom ozupcanju za pogonski zupcanik za gonjeni zupeanik - pri unu!. ozupeanju za pogonsld zupeanik za gonjeni zupeanik Promjeri kinematil!kih ci/indart - pri vanjskom ozupeanju za pogonski zupeanik za gonjeni zupeanik - pri unutar. ozupeanju za pogonsld zupeanik

e. = PI- s.

dn = d, - 2(hfP- x,m,) df2= d, - 2 (hfP - x,m,)
dft

dn = d, - 2(hfP- x,m)
df2

db

= dcos

= d, +

2(hfP + x,m) a

1

= d, 2(hfP x,m,) df2 =d, + 2(hfP + x,m,) db = dcos at

-

-

dal da2

= 2(a = 2(a -

O,5df2 O,5dft

- c,) - c,)
a = razmakosi

dat = df2 - 2(a + c,) da2 = dft + 2(a + Cl) dwl = 2a1(i+ 1)" dw2 = 2ai/(i + 1) = idwl dwt = 2aI(i - 1)
I

za gonjenizupeanik dw2= 2ai/(i 1) = idwl . mn- normalnimodul(modulu normalnoj avninipresjeka). r
prirucr.ik

-

37 - Strojarski

561

Pomak profila osnovne ozubnice izrazava se umnoskom koeficijenta pomaka profila osnovne ozubnice x (koji je ovisan od broja zubaca i upadnog kuta a) i modula: (Xmin = 1 0,5 z sin2 a) pri ravnom ozupcanju: xm (Xmin= 1 - 0,5 z sin2 a,) pri kosom ozupcanju: xmt

-

Pomakom profila osnovne ozubnice povecava se nosivost, sprecava pod rezivanje pri malom broju zubaca (z < 17), a smanjuje relativna brzina klizanja. Razmak osi

-

pri ravnom ozupcanju pri vanjskom ozupcanju: a = 0,5 m(zj + Z2) cos aIcos aw

pri kosom ozupcanju

- pri unutarnjem ozupCanju: a = 0,5 m(Z2 - z,)cos aIcos aw

a= 0,5 m'(Z2 7 Zt) cos a.tcos aWl

dok za pogonski zahvatni kut aw odn. awl vrijedi: - pri vanjskom ozupcanju: inv Uw, = 2(x, + X2)/(ZI + Z2) . inv aw = 2(xj + X2)/(Zl + Z2) . tan a + inv a . tan a, + inv a,

.

-

pri unutarnjem ozupCanju: inv aw 2(X2 Xj)/(Z2 - z,) .

=

. tan a + inv a

-

inv aWl= 2(X2

. tan a, + inv a,
a) - vidi str. 33!

- Xj)/(Z2

-

Zl)

.

Vrijednost evolventne funkcije inv a (= tan a Mjerni brojzubaca

-

k

= ...L(tan :Tt

ax

- inv a)

-

tan 2axt k-:Ttcosf3t,

- ...L

(

- inv at )-

- 2xtana +05' :Tt
pri ce~u je t _ anax- , an2 a + 4(x/z)(1 + x/z) cos2'a

tan axt
sin f3t,

2x tan at + 0,5 :Tt

It

=

tan2~,+ 4(x/z)(1+ x/z)
COS2 at
f3 cos Un

= sin

pri cemu je an

= ap

Mjerni broj zubaca k zaokruzujemo na najblizi cijeli,broj. Ako je x = 0, dobivamo: k = za/:Tt+ 0,5 k = z( at + tan a, . tan2 fJb)/:Tt+ 0,5 Mjera pomocu zubaca:
W

=m

cos a [:Tt(k

-

0,5) +

W

=m

cos a, [:Tt(k

-

0,5)

+ Z inv a, +

+ z inv a + 2 x tan a] 562

+ 2 x tan at] . cos fJb

Tolerancije parova evolventnih celnika (ISO) (JUS M,C1.031 - 1966) Za sve tolerancije parova celnika s evolventnim zupcima predvideno je 12 bUteta - osim za tolerancije razmaka osi, za koje je predvideno 6 kvaliteta, K:walitetaizrafava stupanj tocnosti, tj. odgovarajucu veliCinu tolerancije, Granicna odstupanja koraka zubnog profila Ato i dopu!teni zbroj odstupa. /wraka zubnog profila TTto Ato ICvaIitela 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 gornje (tml Ato 0,66 'Pp + 0,10 'Pp + 0,16 'Pp + 0,25 'Pp + 0,40 'Pp + 0,63 'Pp + 0,90 'Pp + 1,25 'Pp + 1,80 'Pp + 2,50 'Pp + 3,55 'Pp + 5,oo'Pn + donje

.,

1
0,80 1,25 2,00 3,20 5,00 8,00 11,00 16,00 22,00 32,00 45,00 63,00

Ato'f (I'm
'

<tun)
0,25 VN + 0,60 0,40 VN + 1,00 0,63 VN + 1,60 1,60 VN + 4,00 2,50 VN + 6,00 3,55 VN + 8,00 5,00 VN + 12,00 7,10 VN + 17,00 10,00 VN + 25,00 14,00 VN + 33,00 20,00 VN + 50,00 N = O,5zmlt m (mm)
1,00

TTto

VN +

2,50

Ato d =

=

- 'Ata,g,

'Pp = mn + O,25y;r mn (mm), d (mm)

Granicna odstupanja pri osnovnom - za zupcanike s ravnim zupcima Ato,g AtBb,g - za zupcanike s kosim zupcima
AtBb,g

koraku bokova zubaca

=

AtBb, d
AtBb,d

= Ato,

d

= Ato,g

. cos f30

= Ato,d . COS o P

Tolerancije profila Tev i bocne linije zupca TfJ

Kvalitetni razred 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

Tev (J.IIIl) 0,06 'Pp+ 0,10'Pp + 0,16'Pp + 0,25 'Pp + 0,40'Pp+ 0,63 'Pp+ 1,00 'Pp+ r,60 'Pp+ 2,50 'Pp+ 4,00 'Pp + 6,30 'Pp+ 2,00 2,50 3,00 4,00 5,00 6,30 8,00 10,00 16,00 25,00 40,00

TfJ (I1m) 0,315Vb+ 0,40 Vb+ 0,50 Vb+ 0,63 Vb+ 0,80 Vb + 1,00 Vb+ 1,25 Vb + 2,00 Vb+ 3)5 Vb+ 5,00 Vb+ 8,00 Vb + 12,50 Vb+ b (mm) 1,60

2,00 2,50 3,00
4,00

5,00
6,00

10,00 16,00 25,00
40,00

10,00 'Pp + 63,00

63,00

'Pf= rn. + O,lVd rnn (mm), d (mm)

Tolerancije kruinog toka Tr Kvalitetni razred 1 2 3 4 5 6 0,224 0,355 0,56 0,90 1,40 2,24
'Pp

Tr (I1m) 'Pp + 3,00 'Pp + 4,50 'Pp + 7,00 'Pp + 11,00 'Pp + 18,00 'Pp + 28,00 + 0,25 Vd

Kvalitetni razred 7 8 9 10 1) 12 3,15 4,00 5,00 6,30 8,00 10,00

Tr (I1m) 'Pp + 40,00 'Pp + 50,00 'Pp + 63,00 'Pp + 80,00 'Pp + 100,00 'Pp + 125,00

= rn.

rn. (mm), d (mm)

564

20/pp 4.50/Pp 0.224 0.T.g + Toy nazivnim gonjenog Tolerancije pri radijalnoj kontroli zahvatom ~to tj. ..00 140.tolerancija odstupanja Ti' = TT10 + Toy .' = A1o." (JUD ) /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + /Pp + 2.aktivna Iirina zupcanika 0.00 10.00 45.80 2.60/pp 7.24 2.90 1.20/pp 14. koja je paralelmi s jednom osi i okomita na inklinacijsku ravninu.80 3. (Registriramo odstupanja stvamog kuta rotacije mpeanika. Dozvoljena inklinacija Tp' = Tp Devijacija osi Aa" je komponentno odstupanje paralelnosti osi u ravnini.00 56.00 0.OO/pp 3.00 4.tolerancija porasta odstupanja t:.odstupanje s obzirom na 1 okretaj M( .00 /Pp = mn + 0.00 9.00/pp + + + + + + + + + + + 4.00 16.00 6.00 25. koja je odredena jednom osi i okomicom'na nju do druge osi. Dozvoljena devijacija Tp" = Tpl2 mn (mm).50 t:.osi 565 .00 90.00 3.32 0.32/pp O. 0. ll.55 4.00 71.00 22.00 36.00 40. pri kontroli zahvatom u etalonski zupcanik s.00 180.Tolerancije pri tangencijalnoj kontroli zahvatom tj.00 112.00 12.45 0. pri kontroli zahvatom u etalonski zuptanik bez boene zraenosti postiZemo elasticnim radijalnim pritiskanjem zuptanika na etalonski zuptanik sralnom sHom.) At . (Registriramo odstupanja razmaka osi.odstupanje s obzirom na 1 korak .16 0.80/pp l. T.) Ai' .odstupanje s obzirom na 1 okretaj M{ .10/pp 9.25 1.razmak osi b.00/pj.56 0.odstupanje s obzirom na 1 korak - K valitetni razred 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Tt I (JUD ) O.00 28. a . d (mm) A'P.25/pp+ 2.50/pp 5. .00 6.00 56.00 16.konstantnim l2IZJIIJIkomosi.25Vd Tolerancija paralelnosti osi Inklinacija osi Ap' je komponentno odstupanje paralelnosti osi u ravnini.

. R. - AWl. . zubnih bokova. Granicna odstupanja razmaka osi Odstupanje razmaka osi Aa je algebarska razlika. + cos aWl cos . Imin .5 IT 4 0.. AWl d + AW2 d Imax = . 38 .Tolerancije za mjeru pomocu j .g Kruina zracnost .gomje granicno odstupanje Aw. od kojih oznacuje zubaca oznacujemo dvama slovima iz niza prvo . ..za alatne strojeve k = 18.50 .5 IT 7 6 Donje odstupanje: Aa. .za zupcanike s ravnim zupcima jmax jmin == - (AwI. (I'm) 4 1 0..g. + 2Aa g tan aWt R.d = -Aa.d)/COS + 2Aa.5 IT 6 0. mora ..5 IT 8 2 5 0.- . . Da sprijecimo interferenciju biti Orijentacijske modulu mn (istodobno prekrivanje) jmin> 2(Tjt" + Tin tan awt vrijednosti za kruznu zracnost u ovisnosti 0 standardnom mn (mm) j (I1m) j = k(mn + 1) pri cemu faktor k iznosi: k = 26..d + AW2.. Kvalitetni Kvalitetni Gomje odstupanje Gomje odstupanje razred razred Aa.r'.. drugo ...za zupeanike s kosim zupcima .g pomnoZimo slijedeCim koeficijentima: niz j h g fed c b a koeficijent +1 0 -2 -4 -6 -8 -10 -12 -14 niz z' y' x' w' v' u' t' s' r' koeficijent -18 -22 -26 -30 -34 -38 -42 -46 -50 Primjer oznacivanja kvalitete tolerancije za mjeru pomocu zubaca: npr.cos aWlcos..izmedu stvamog i nazivnog razmaka osi.. 32 .5 IT 9 0.bez posebnih zahtjeva k == 18. 5 fa..g)/cos aWl + 2A.u automobilskoj industriji 566 ..g + AW2. .d tan aWl .d tan aWt .donje granicno odstupanje AW. (11111) Aa. + AW22Aa..g tan aw aw (AwI.d Odstupanja dobivamo tako da gomje granicno odstupanje koraka Alo..5 IT 11 3 0.

. . ..3 I I 3 <3 I 4Kvalitet tolerancije 110111112 I 5 I 61 1 I 8 ! 9 I ..1 .20 4 5 "7 I T I 91 TU I I 567 I I I-II .. 8 8...... 4 I I 4..I pra:jzni instrumenti 'I ...16 16. 2 I I 2 I 3 I 4Kvalitet tolerancije 110111112 I 5 I 6 I 7 I 8 I9 2... . ' kamioni i . " .. :' 20.I I 4Kvalitet tolerancije I 5 I 6 I 1 . Izbor S obzirom Upotreba I na upotrebu I I 2 I 3 I 4Kvalitet tolerancije 110111112 I5I6I1!8I9 I I . I I I I I Izbor S obzirom Nain na nacin obrade I obrade bru!enje brijanje ptecizno odvajanjerestica osrednjeodvajanjerestica obino odvajanjerestica Razred povrsinske I I2 I3 I ......10 10.. I I 2 ..... 'I grubi " automobili strojevi" I I I I opCe strojarstvo Izbor S obzirom na obodnu bninu Obodna brzina (mts) > 20 I I I I I (. 8 19 I I I I i....I I I 110111112 I obrade (orijentacijski) I Standardni modul rn...6 6...Izbor kvaliteta tolerancije zupcanika Kvalitet tolerancije zupeanika odabiremo S obzirom na upotrebu. .... : pra:1ZD1ngom p I . (mm) 1. fJ I' :1 ctalonski zupCanici .... 6 6.... 8iIodnu bninu i naein obrade......

115) 0.......40 HV + (40.610 1.43 HV + (115. I SHmin ZM OH6m ..25 HV + (245. . . nelegiran legiran celicni lijev.400 2 3t OHlim (N/mm2) 350.ProraCuD evrstoCe eelnika (po DIN 3990) Prvi proracun -za osnovu Za poznati okretoi moment na pogonskom zupeaniku promjer diobene krumice pogonskog zupeanika d1 TI izracunavamo: - ~ V2 IL bk .7) OH6m dinamicka evrstoea za bocn! tlak (Hertzov tlak) Materijal eelikzacementiranje eelik za pobolj~anje..500 0. HV 650..=EL + E2 ) Kombinacije celik eelik celik celik - materijala celik celicni lijev sivi lijev bronca ZM(~ 268 267 234 219 I 568 I ~~ .. nelegiran legiran eelicni lijev.750 140... .310) evrstoea za naprezanje u korijenu zupca Materijal celik za cementiranje eelik za pobolj~anje...400 200..10HV+ (210.dinamicka - ~irina korisnog dijela boka zupca Tvrd. legiran ZM ..120) materijala ( ~ El l..195) 0.67 HV + (55..355) l. . .karakteristika Tvrd.. . .200 200.najmanji koeficijent sigumosti s obzirom na jamieenje (~ W) SFmin najmanji koeficijent sigumosti s obzirom na trajni lom (~ 1.. legiran Uf6m ..400 OHlim (N/mm2) 1450... QH modul gdje su: bk - i prijenosni omjer SHmin. . ~.200 200. HV 650.750 1.1650 500. 400 200..40..

p:' 30.20.50 1. QHD QF = QFA QFB QFD (>t Grubo ozupcanje > 1 >1 1.45..2 2.0.1 < 1 < 1 Toato ozuptanje I) Po . 569 .77 1.2) Ako u prijelaznim' dijelovima bokova zupca nema zareza. .zaobljenost u korijenu.1.75 =-1 =.6 2.3) Ako SUu prijelaznim dijelovima bokova zupca zarezi (npr.77 0.0 2.5..80. .korekcijski faktori QHA I) QH = QHA QHB QHD QHB {P-O.20 0. . QF .kut nagiba bOCnelinije. 1 > 1 > 1 1 0.1. stepenica pri bu~enju)..0 8 9 10 12 16 QH. .koeficijent oblika zupca (ovisi 0 broju zubaca z.55..6 3.1.8 2. (It ..YF .30 1. kutu nagiba boate linije f30i koeficijentu pomaka profila osnovne ozubnice X) 3.. . .

koeficijent razdiobe sHe Bq=- bAsinpo dk promjer tjemenog valjka db -' promjer osnovnog valjka bA sirina aktivnog dijela bokova zupca - - - - Yp = 1.Z.. KIK. ZR koeficijent hrapavosti (= 0.->SHmin - 1/2 !j . 1)* - - ZH .kut zahvata Pb-kutzavojnicena osnovnom valjku 1/ 4- Z.= V ~(I-Bq)+.. = I/Bp I) Vrijednosti oznacene zvijezdicom ..koeficijent zahvata -'.75 Y. KL KHx VKIK.KH«KHP KFx QF' Yp Y. Bp= [ Bp Bq ]COSPb :! [tan 2 Otkl + i tan Otk2 - (i + 1) tan Ot] tanOtk = V(dk/db)2-1 mnn Y.Ko n t r 0 I a podataka iz prvog proracuna - Koeficijenti sigurnosti moraju biti: s obzirom na jamieenje dOl O'Hlim 1 SH= '-. samo su orijentacijske.Po/120 ~ 0.koeficijent zareza (~ 1)* Yp koeficijent nagiba zupca Y. V tan Ot cos Ot eos PlOt Z. . 570 . i + 1 V bk i s obzirom na trajni lom ZM QH' pri cemu su: m O'Flim 1 SF=-'-. ZR QH' .KF«KFP dok pojedin i (bezdimenzijski) koeficijenti iznose: I) koeficijent brzine (~ 1)* Z.8.ZHZ.->SFmin 2l YF QF' bkdol 1 .koeficijent oblika boka zupca ZH = !!.' ~=~.. .

.KL koeficijenlmaziva(= 0..82.00 nejednoliki 1. koeficijent razdiobe 15 . koeficijenl razdiobe site u ravnini profila KH.5 b. jednoliki Rad pogonskog stroja t jednoliki nejednoliki udami 1.i).10 1.25 1. - KH.5) KH6. - dinamicki koeficijenl ("" I).velicinski koeficijenl ("" I)./bA Kp6 - koeficijent razdiobe site po ~irini zupca pri jednolikoj razdiobi oplereeenja Kp6 "" (I + KH6)/2 1 < KH6< 2 pri nejednolikoj razdiobi oplereeenja 1 < Kp6:.. 1I . velicinski koeficijenl ("" I).20 AtBb site u ravnini pro fila 30 1Jm 50 I ~ I1 1 .S) 0. KHx .35 1.. = I + 2(I/Zi-l)(qL-O. -" :jJ 'Kp..-- -! -udarni I - - Rad radnog slroja .50 I 1.25 1.7SKH6 KH6= 2bJbA 571 .= 1 + 2(8p-I)(QL -0.11 0..80 1.O.85 K. Kp..koeficijentrazdiobesite po ~irinizupca KH6 = 1.75 1...10 q9 O~ M 10 Kp. KI koeficijenl udamog optereeenja - i.12 0.

kutni . + 02: ~ Korak 01 = arc tan sin I i + cos I i sin I l+icosI ~=aretan sin 02 -i-. i n2. z.. K .k.=~ 0 2 sin 2 sin 0 Promjeri tjemenih kruinica: dae = de + 2hae cos 0 dai = dj + 2hai cos 0 Promjeri korijenskih kruznica: 2h. Z.lucni = 2 nlz TI/T2 z2lz. = d. cos 0 d. dfi = dj .1980) Prijenosni omjer je i=l!L=. i Z2- Kutovi kiTJematickih stoiaca 0. cot 0 hae sin 0 K = Re cos 0 - - Kut tjemenog stosca Kut podnoznog stosea oa = 0 + Da or = 0 "'-Dr T Da= arc tan (haJRe) Dr= arc tan (hrJRe) . n2 zubaca pogonskog i gonjenog zupcanika. i ~ ovise 0 prijenosnom omjeru i te 0 kutu medu osima I = 0. = i = PI = Td/2= dnlz = ml n Modul I 572 .. Udaljenost vanjske tjemene kruznice hae sin 0 = dJ2 .k.brzine vrtnje pogonskog i gonjenog zupcanika.2hfi COSO - hke (hre) i hkj(hfi) su visine vrha (odn. brojevi gdje su: n.Zl Mjere stoinika Promjeri kinematickih kruinica: vanjski de = 2 Re sin 0 nutamji dj = 2 Ri sin 0 gdje su duljine izvodnice stosca: Re vanjska. Ri unutamja - - R e =~. korijena) zubaca za vanjske i nutamje duljine izvodniee stosea. sin 0.Parovi stoznika (DIN 3971 .

za prijenosni omjer .ba bobie l. ZI i Z2brojevi zubaca pogonskog i gonjenog zupeanika.ca: - - pogonskog zupCanika -' "01-. = 1 a = sin 2PoI 1 . Kut metlu os.=W-~ ~~.Parovi hiperboloidnib zu~anika Evolventni hiperboloidni Prijenosni omjer je parovi zupcanika .nije POI.h kruzn. Promjeri d. . nog.ma .znos. E = POI + P02 gdje su POI i P02 kutovi nagiba boenih linija u pogonskog i gonjenog zUpCanika.brzine vrtnje pogonskog i gonjenog zupCanika. P02 I V. ) kutov.~ } razmak os. 1=-nl =-Z2 n2 ZI gdje su: nl i n2 .z2mn 2cosP02 - Za kut medu osima E = POI+ P02 = 90' iznose: razmak os.oben.gonjenogzupCanika -'~ "02-.zlmn (sinPol +COSPOI) pIi eemu je SIRPOI = .zlmn 2cosPOI .. a a = dOl + a= d02 = mn 2 ZImn 2 1 (~ cos POI cos P02 . tanPol<.(1+ y1 + 4K2) 2K2 K = a/zlmn I1 . +~ ) 2a ~~ - 2 ( COSPOI + sinPol .:yl akoje -+-=.

. = 0. Px = ZI m n ha. U posebnim slu~jevima mote visina vrha zupca biti ne~toveca iIi manja od Visina korijena zupca hn pri ~em je Cl = 0.brojevi zubaca pumog vijka i pumog kola. ZI i Z2 vrtnje . razlikuju se parovi cilindri~kog putnog prijenosa ZA (oblika bokova A). 4 20 Promjer sredgnjeg valjka drnl = m q I Ptltna karakteristika q: 1.5 2. 0. valjka dfl = drn. kroz os Korak zavojnice Visina zu~anog vrha valjku u ravnini presjeka = m n/2 = z.brzine Cilindri~ni .putni prijenos (ISO) (DIN 3975 .5 1 1.25 10 12 16 5 6 8 Puini vijak b./n2 putnog = z2lz. koji je ovisan 0 postupku obrade. ZN (oblika bokova N).) m. prednost: 8 7 10 9 12 11 16 14 20 I 18 Kut sredi~nje zavojnice Yrn Osni korak = arc tan (z.. = m = m(1 + c. obi~no je I = 90. . Promjer tjemenog valjka Promjer podnotnog = drnl + 2 ha. i = n.2 hn 574 . Prijenosni omjer je pri remu su: nl i n2 .) Debljina zupca (~irina meduzublja) na sredgnjem .2)..1.1976) S obzirom na oblik bokova zubaca pumog vijka.3 (c. da. Moduli m (mm): 2 3 1. prednost: 2. vijka i putnog kola. ZI (oblika bokova I) i ZK (oblika bokova K). Kut medu osima I je po volji.lq) = arc px=mn Srnx = emx Pzl tan (m zlldrn.

Pui.1 Zl) a zatim ga odabiremo s obzirom na dm = mq (str..2). 575 -~- . 3 ... 0.... 30 > 30 z\ 4 3 2 1 17m 0.0. x koeficijent pomaka profila.75.55.ni prijenos Broj zubaca puznog vijka Zl i mehanicka korisnost 17m ovise 0 prijenosnom omjeru i: is.0.0..15 15.4 + 2£) za navureni pu:znivijak dm '" 2 m (5.x + C2) - - - : pri rem su: C2= 0..0.78. mm) P Z2 P (Nfmm2) pri cemu ocjenjujemo bocni pritisak S obzirom na materijal puznog kola: materijaJ p (Nfmm2) Modul procjenjujemo prema jednadzbi 3 m '" 0..10 10.7 Promjer sredi~njegvaljka pumog vijka dmocjenjujemo s obzirom na modul m i broj zubaca puznog vijka Zl: za puni puzni vijak dm '" 2 m (1. .!f 5 sivi lijev bakrene slitine s kositrom 2 .3 + 0... .1.90 0.h 32+ h f2 Visina zupeanog vrha h32 =: m(l + x) Visina zupcanog korijena hf2 = m(l .88 0.L T2 (N ....no kolo Promjer diobene kruznice Korak Promjer tjemene kruZoice d32 d2 = Z2m P2 = m :It = d2 :n:Jz2 = Px = d2 + 2 m(l + x) Promjer tjemenog valjka de2=da2+m Promjer anuloidne kru:znice TK = a (d32f2) Promjer podnome krumice dfl = d32 2 m(2 + C2) Visina zupca h 2. 8 aluminijske slitine 4. 574). Razmak osi a = O...85 0. 17m na = m (mm) -2.5(dm1 d2)+ xm + - * IzboT velilina za pui.80 Okretni moment na pu:znom kolu T2 proizlazi iz okretnog momenta pumom vijku T.43 v.. ..65. .. prijenosnog omjera i i mehanicke korisnosti 17m T2 i T. .3 (C2 '" 0.

. . / .. . potrebna za nastajanje uljnog filma. a prelazi uglavnom na mazivo.. .- -~. . . .2) 10-3 (2. l)d. koji nastaje Zbog trenja Pri . 1. . .005.4 Re/ativna zracnost 1/1 lefaju.sila. . Zbog toga se u pocetku pogona pojavljuje »suho trenje« s razmjerno velikim koefin trenja /J = 0. 3) 10-3 <P = materijal 1/1 sinterovano reljezo 0. zbog cega se mazivo mora hladiti.2. 15 15.1 . cijentom = Fld/ gdje su: F . . .5.5. 1.5.promjer blazinice. T?plinski lznOSI 1/1 (0.d)ld gdje su: D .8 . 1) 10-3 (1. . Vrijednosti relativne zracnosti vide se u slijedecoj tablici: Brzina vrtnje n malena velika Relativna zracnost 1/1 malen Pmed velik Pmed (0. 0. 576 :.0. . Prosjecni pritisak Pmed za razlicite materijale blazinica pribliZno je u slijedeam granicania: materijalPmed (N/mm2) materijal Pmed (N/mm2) bijela kovina olovna bronca 5. _:co 'o--~. . Mo. . . . j .. Prosjeeni pritisak Pmed u lezaju je Pmed l LEZAJI Klimi leiaji U stanju mirovanja klizne se plohe rukavca i blazinice lefaja dodiruju neposredno. u kojem se koeficijent trenja snizuje na /J = 0. iznosi u Uzimajua u obzir razlicite koeficijente temperaturnog rastezanja. ..aa. d . . . : tok <P. . /JFv. . . ..01 (a zatim s poveeanjem brzine vrtnje opet raste) .I' Kako se brzina vrtnje n poveeava.5.promjer rukavca. 2) 10-3 umjetne tvari (3. Relativna zracnost 1/1ovisi 0 prosjecnom pritisku Pmed i brzini vrtnje n.~ ~.. 0.35 sivi lijev guma (u vodi) 1/1= (D .nosiva duljina rukavca: / = (0.7. preporucljivo je odabrati slijedece relativne zracnosti prema materijalu blazinice: materijaI bijela kovina olovna bronca aluminijske slitine Toplina trenja . 3) 10-3 (0. . . 0. .m mu~ '. d . U tom je stanju potrebno ulje utiskivati pod tlakom u lefaj.5) 10-3 (2. .3.0.a-:.5) 10-3 :.:: -J!!I . stvara se izmedu rukavca i blazinice uljni film i podmazivanje prelazi postupno u hidrodinamicko. .promjer rukavca.6) 10-3 (1. .8 :. koja djeluje okomito na lefaj. 4) 10-3 I .2.

j.5 2.85 4.9 2.5 2.6 45.3 17 22 :1 !! If 45 50 55 '1 .3 21.5 1.95 7.5 39 I !!i - . 62.6 9.5 26... vidi str. obicni (a = 0. BN i BG (JUS M.5 5 7 8.5 59 22.7 16.1966) Niz BC: jednoredni kuglicni lezaji.5 31.5 3 3 3 I I 1 19.5 10 12 12.Valjni Kuglieni leiaji leiaji (ISO) Nizovi BC.85 577 I I 38 .15 4.2 24.-1-.2 2..5 1.3 17.6 32 34 40 43 43 56.C3.5 1. 597) Niz BN: jednoredni kuglicnilezaji s kosim dodirom Niz BG: dvoredni kuglicni lezaji s kosim dgdirom lednoredni Oznaka Niz BC 10 10BC 10 12 15 17BC 10 20 25 30 BC 10 35 40 45 BC 10 50 55 01 -I-.3 8 8 9 10 12 j'} 13 14 15 16 16 18 3.5 1..1- " W r 0..5 0.98' 3 3. 60 BC 10 65 70 75 BC 10 80 85 90 BC 10 95 100 105 BC 10 110 120 Niz BC 02 10 BC 02 12 15 60 65 70 15 80 85 90 95 100 105 110 120 IQ 12 15 95 100 110 115 125 130 140 145 150 160 170 180 30 32 35 18 18 20 20 22 22 24 24 24 26 28 28 9 10 11 2 2 2 2 2 2 '2.5 1 I 1..4 5..55 2.5 1.Strojarski prirucnik lIi 11 J!II .1.4 3.4 12.---.5 0.2 4.5 48 48 57 64 67 3.8 24 30 31.5 2 kuglicni leiaji d 10 12 15 17 20 25 30 35 40 Dimenzije (mm) D b 26 28 32 35 42 47' 55 62 68 "f5 80 90 Nosivost (kN) C Co 1.5 0.5 6.3 5. : .601l611/621 .4 13..

5 3.5 2.5 2 2 2 2 2.5 .6 19.5 2 2 2 2. 2.5 3.5 3 3 3 3.3 7.3 21 26 32 35. C 4.5 2.5 40.4 12.5 .5 55 63 72 81.5 16.5 1.5 48 55 63 72 80 88 98 112 132 12.5 3.6 22 26 31.5 2.7 16 18.5 3.5 45.5 1.5 3.55 7.5 50 55 63 71 80 90 6.5 1.4 6.3 7.5 42.6 22 30 35.5 54 61 69.5 1.7 24.5 4 4 4 4 2 2 2.2 9.5 3.5 2.5 39 42.5 3 3 3.5 78 85 93 102 110 120 137 19. 26 29 34.8 10.5 47.3 .3 5.4 25 27 32.55 8 8.1 10 13.9 19.5 40 44 46.8 10.6 17.5 2.6 22.1 16.5 I 1.6 4.Jednoredni kuglicni lezaji (nastavak) Oznaka Niz BC 02 17 BC 02 20 25 30 BC 02 35 40 45 BC 02 SO 55 60 BC 02 65 70 75 BC 02 80 85 90 BC 02 95 100 Niz BC 03 10 BC 03 12 15 17 BC 03 20 25 30 BC 03 35 40 45 BC 03 50 55 60 BC 03 65 70 75 BC 03 80 85 90 BC 03 95 100 Niz BC 04 17BC04 20 25 30 578 d 17 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 10 12 15 17 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 17 20 25 30 Dimenzije (mm) D b 40 47 52 62 72 80 85 90 100 110 120 125 130 140 150 160 170 180 35 37 42 47 52 62 72 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 215 62 72 80 90 12 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 28 30 32 34 11 12 13 14 15 17 19 21 23 25 27 29 31 33 35 37 39 41 43 45 47 17 19 21 23 1.65 10.4 14.5 2.5 Nosivost (kN) C.4 14.2 6.5 1.

35 10.3 23.3 21.5 37.5 4 4 4 5 5 I Nosivos! (kN) C Co 31...5 41.5 3.5 85 86.5 26..2 29 39 45. b Den-I Nosivos! (kN) Co C 6. D..8 9.5 45.5 38 33.5 61.2 4. b I Dien-I Nosivos! (kN) C Co 7.5 3 3 3.65 7. 0 40 BN 02 U III 45 SO i! -c 55 BN 02 60 "8 65 .15 5.6 26 21.8 11.4 8.5 78 88 96.3 14.5 3..I( 0 70 BN 02 .I( 0 .5 54 62 72 83 93 104 116 129 143 170 186 216 11.5 3.5 47 53 63 71 79.2 29 24.5 lOO 95 106 102 120 112 134 122 Oznaka Niz BN 03 17 BN 03 20 25 30 BN 03 35 40 45 BN 03 50 55 60 BN 03 65 70 75 BN 03 80 85 90 BN 03 95 lOO zlJe (mm) d.8 13.7 16.3 17.5 72 73. -" 75 80 85 BN 02 90 95 lOO 105 BN 02 d = 105 D= 190 b = 36 110 BN 02 d = 110 D=200 b = 38 .5 106 116 127 137 156 170 190 Niz BN 02 15 BN 02 17 20 25 BN 02 30 35 ..3 19.5 54 62 69.5 49 51 53 56 57 58.6 25 30 35.5 106 116 127 138 148 3 51.5 46..7 19. D.6 12. 0 U III I:! -" "8 .. -" r I i j ! ii i! ! 105 BN 03 d = 105 D=225 b = 49 110 BN 03 d = 110 D=240 b = 50 579 L liJ .2 70 79 86 90 118 127 137 143 153 Niz BC 04 35 BC 04 40 45 50 BC 04 55 60 65 BC 04 70 75 80 BC 04 85 90 lOO 110 120 130 140 150 160 180 190 200 210 225 25 27 29 31 33 35 37 42 45 48 52 54 lednoredni kug/ibzi /elaji s kosim dodirom Oznaka I zlJe (mm) d.5 64 65.5 30.lednoredni Oznaka kugliCni /elaji (nastavak) I d 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 Dimenzije D (mm) b r 2.3 7.

2 52.Dvoredni kuglicni /eIaji (s kosim dodirom) Oznaka .9 36.6 18.5 3.3 17. 70 75 BG 32 80 85 90 BG 32 95 100 - I 4.5 1.5 106 127 150 160 9.3 36.5 4 4 4 4 4 4 Nosivost (kN) Co C Niz BG 32 10 BG 32 12 15 17BG32 20 25 30 BG 32 35 40 45 BG 32 50 55 60 BG 32 65.8 27.3 19.5 3 3 3.7 18.5 1.5 3 3 3 3.2 30.5 47.1 r 1 1 1 1.4 49.6 20.6 26 34.3 68.5 1.4 30.2 33.5 38.55 5.5 3.5 2.5 2 2 2 2.6 60.8 11 15.5 1.9 14 20 27 36 45.7 63.5 2.' d 10 12 15 17 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 15 17 20 25 30 35 40 45 SO 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 105 110 Dimenzije (mm) D b 30 32 35 40 47 52 62 72 80 85 90 100 110 120 125 130 140 150 160 170 180 42 47 52 62 72 80 90 100 110 120 130 140 150 160 110 180 190 200 215 225 240 14.0 30.2 30.7 20.2 22.4 49.5 2.5 56 73 80 96.0 22.3 73.5 3.5 37.2 25.0 77.2 34.6 87.0 15.S 112 129 140 160 180 212 240 265 300 320 6.6 8.6 23.7 41.6 5.5 100 114 132 137 156 113 196 216 236 255 275 Niz BG 33 15 BG 33 17 20 25 BG 33 30 35 40 BG 33 45 50 55 BG 33 60 65 70 BG 33 75 80.4 28 32.5 11 13.8 7.3 12.5 3.3 25 33.9 17.5 38 42.5 20.8 82.5 43 55 65.5 2.S 39.0 58.5 71 80 96.5 68.5 71 71 78 95 102 118 137 146 13.0 73.5 54 66.7 44.5 3.5 1.5 2 2 2 2 2.3 44. 85 BG 33 90 95 100BG 33 105 110 580 .2 54.5 2.1 39.5 2.3 92.95 7.4 55.9 15.5 43 49 63 69.5 80 86.

RA in RD-K 1966) (JUS M.5 0. Niz RV: u oba smjera aksijalno pomicni leiaji s vodeCim vanjskim prstenom.5 65. C 7.. ( Cl RN { _.5 1.S 44 53 58. 0.5 1. D Dimenzije (mm) b r 12 13 14 IS 16 16 18 18 18 20 20 22 22 24 24 24 28 28 1 1.5 39 47.6 22.S 102 110 581 47 SS 62 68 75 80 90 95 100 110 115 125 130 140 145 ISO 170 180 . RA.5 1.5 1.S 29 42._.3 18.5 2 2 2 2 2 NosivosI kN) ( c. RJ.5 1. RD-K lednoredni va/jkasti/eiaji Oznaka Niz RV 10 25 RU 10 30 35 40RU 10.S 2 2 2 2 2 2 2 2.2 15.5 2.5 1. Ni<.S 93 102 10 13.1:12. 45 SO SSRU 10 60 65 70 RU 10 75 80 85 RU 10 90 95 100RU 10 110 120 B d 25 30 35 40 45 SO SS 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120 - Niz RA: u oba smjera aksijalno pomicnidvorednilefaji s vodecim vanjskim prstenom.. 597).6 21. .S 28.5 3 3 r. Niz RN: u oba smjera aksijalno pomicni lezaji s vodeCim unutarnjim prstenom.8 0.2 16 18. Za sve nizoveje a = 0 (vid.5 1.631/632163S/636/637/6411642 - RU {.4 13.5 55 60 63 65.4 24 27.~ "'I .5 68 69.Q konus .C3.5 2.5 1.5 I.S 37.sIr.5 10. b b. RT.5 1. Niz RD-K: u oba smjera aksijalno pomicni dvoredni lezaji s vodecim nutarnjim prstenom i konicnom rupom.Valjkasti leiaji Nizovi RV. Niz RT: aksijalno neporniCoi leiaji.RJ: u jednom smjeru aksijalno pomicni leiaji s vodeCim vanjskim prstenom. RN.8 I I I 1.2 24 25 26.

Jednoredni va/jkasti

leiaji (nastavak) Dirnenzije (mm) D b r 47 52 62 72 80 85 90 100 110 120 125 130 140 ISO 160 170 180 52 62 72 80 90 100 110 120 130 140 ISO 160 170 180 190 200 215 240 260 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 28 30 32 34 IS 17 19 21 23 25 27 29 31 33 35 37 39 41 43 45 47 SO SS 1,5 1,5 1,5 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 . 4

Oznaka
Niz RU02 20RU02 25 30 35 RU 02 40 55 50 RU 02 55 60 65 RU 02 70 75 80 RU 02 85 90 95 RU 02 100 ' Niz RU03 20 RU 03 25 30 35 RU 03 40 45 50 RU 03 55 60 65 RU 03 70 75 80 RU 03 85 90 95 RU 03 100 110 120

d 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 20 25 30 35 40 45 SO 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120

r,
I 1 1 1 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 I 2 2 2 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 4

NosivOSI (kN) C. C

8 9,65 12,9 18,6 24,5 27 29 34,S 41,S 49 52 61 69,S 80 93 110 122 10,6 15 20,4 25 32,S 40 SI 58,S 72 81,5 90 108 118 129 153 166 193 220 270

11,8 13,2 17,6 25,S 33,5 34,S 36,S 44 53 62 64 75 85 98 118 137 153 16,6 22,4 30 36 45,S 58,S 71 85 102 114 125 158 160 180 208 224 260 300 355

Nizovi RN 02, RJ 02 i RT 02 imaju iste dimenzije i nosivosti po tablici kao niz RU 02. Nizovi RN 03, RJ 03 i RT 03 imaju isle dimenzije i nosivosti po tablici kao niz RU03.

!ednoredni Oznaka Niz RU04 30RU04 35 40 45 RU 04 SO 55 60 RU 04 65 70 75 RU 04 80 85 90 RU 04 95 100 110 RU 04 120 Niz RU 2S RU 30 35 40 RU 45 50 55 RU 60 65 70RU 75 80 85 RU 90 95 lOORU 110 120 22 22 22 22 22 22 22

va/jkasti lezaji (nastavak) d 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 lOO 110 120 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 lOO 110 120 Dirneozije (mm) D b r 90 lOO 110 120 130 140 150 160 180 190 200 210 22S 240 250 280 310 52 62 72 80 85 90 100 110 120 125 130 140 150 160 170 180 200 215 23 25 27 29 31 33 35 37 42 45 48 52 54 55 58 65 72 18 20 23 23 23 23 25 28 31 31 31 33 36 40 43 46 53 58 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 5 5 5 5 5 6 1,5 1,5 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 2,5 2,5. 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 5 5 5 5 5 6 I I I 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5
Nosivost (kN) Co C

32 41,5 53 60 73,5 81,5 98 108 137 160 183 208 232 255 285 320 355 13,2 19 28,5 34,5 37,5 40,5 47,5 62 75 80 86,5 102 118 134 163 186 224 265

51 63 80 90 112 118 143 156 200 232 265 305 345 365 405 455 500 16,6 23,2 35,5 41,5 44 45,5 54 71 85 90 96,5 114 132 153 183 204 255 300

Nizovi RN04, RJ04 i RT04 imaju iste dimenzije i nosivosti po tablici kao niz RU04. Nizovi RJ 21 i RT 22 imaju iste dimenzije i nosivosti po tablici kao niz Run. 583

Jednoredni valjkasti lelaji (nastavak)

Oznaka
Niz RU 23 25 RU 23 30 35 40 RU 23 45 50 55RU23 60 65 70 RU 23 75 80 85 RU 23 90 95' looRU23 110 120

I

d 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120

Dimenzije (mm) D b r 62 72 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 215 240 260 24 27 31 33 36 40 43 '46 48 51 55 58 60 64 67 73 80 86 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 4

r,
2 2 2 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 4

Nosivost (kN) Co C

I

23,2 28,5 34 49 57 73,5 83 106 110 134 166 183 196 220 255 300 405 510

31,5 37,5 44 61 75 93 108 132 143 170 212
224

.

245 270 310 365 500 620 5,3 5,85 7,5 7,5 13,7 13,7 15 16,3 16,3 24 26 32,5 35,5 37,5 45,5 49 51 73,5 78 78 98 104 104 kao niz

Niz RU 49 10 RU 49 10 '22 13 4,3 0,5 12 12 24 13 0,5 5,1 15 28 13 6,55 ,15 0,5 17RU49 17 30 13 0,5 6,55 20 20 37 17 12 0,5 22 22 39 17 12 0,5 25 42 17 25 RU 49 0,5 13,7 28 28 45 17 0,5 15,6 30 47 30 17 0,5 15,6 22 32 RU 49 32 52 20 I 35 35 55 20 I 24,5 40 22 40 62 1 31 45 RU 49 45 68 22 I 34,5 72 50 50 22 38 I 55 55 80 25 1,5 47,5 60 RU 49 60 85 25 52 1,5 65 65 90 25 56 1,5 70 70 100 30 78 1,5 105 75 RU 49 75 30 85 1,5 80 80 110 30 85 1,5 85 85 120 35 2 108 90 125 35 9ORU49 2 116 95 95 130 35 2 116 Nizovi RJ 23 i RT 23 imaju iste dimenzije i nosivosti po tablici RU23. 584 ~ --

ii -

DlIOredni valjkasti leiaji Oznaka Niz RA 49 100RA 49 105 110 120 RA 49 130 140 150 RA 49 160 170 180 RA 49 lOO 200 220 RA 49 240 260 280 RA 49 300 320 Niz RD 30X. 30RD30K 35 40 45 RD 30K 50 55 6ORD30K 65 70 75RD30K 80 85 9ORD30K 95 lOO 1I0RD30K 120 130 14ORD30K 150 160 proer d lOO 105 110 120 130 140 150 160 170 180 lOO 200 220 240 260 280 300 320 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 lOO 110 120 130 140 150 160 Dimenzije (mm) D b 140 145 150 165 180 190 210 220 230 250 260 280 300 320 360 380 420 440 55 62 68 75 80 90 95 lOO 110 115 125 130 140 145 150 170 180 200 210 225 240 40 40 40 45 50 50 60 60 60 69 69 80 80 80 lOO lOO 118 118 19 20 21 23 23 26 26 26 30 30 34 34 37 37 37 45 46 52 53 56 60 r 2 2 2 2 2,5 2,5 3 3 3 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 2 2 2 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3 3,5 3,5
Nosivost (kN) Co C

104 108 110 137 166 176 224 236 245 305 325 390 415 455 640 680 900 915 21,2 26,5 34,5 42,5 46,5 57 63 67 83 86,5 102 110 129 134 140 200 216 275 285 335 375

98 lOO 102 125 153 160 208 216 220 285 290 365 380 400 600 620 830 850 25 31 39 46,5 49 62 65,5 67 85 88 106 110 132 134 137 208 216 275 285 325 365

.

Niz RD 30 K ima konil!nu rupu s konusom I: 12. Vrijednosli za nutamji d odnose se na uZu stranu rope. 585

Baevasti

leiaji

Nizovi SR, SE in SD (JUS M.C3.651f655f657 - 1966)

Q

"to

Niz SR: jednoredni samopodesivi lefaji s radijalnim dodirom i vodeCim nutamjim prstenom (a = 0, vidi str. 597) Niz SE: dvoredni samopodesivi lefaji s kosim dodirom i prstenastim uloskom Niz SD: dvoredni samopodesivi lezaji s radijalnim dodirom i vodecim nutarnjim prstenom

Jednoredni bacvasli /eiaji Oznaka Niz SR 02 25 SR 02 30 35 40 SR 02 45 50 55 SR 02 60 65 70 SR 02 75 80 85 SR 02 90 95 100 SR 02 110 120 130 SR 02 140 150 d 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120 130 140 150 Dimenzije (mm) D b 52 62 72 80 85 90 100 110 120 125 130 140 150 160 170 180 200 215 230 250 270 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 28 30 32 34 38 40 40 42 45 r 1,5 1,5 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 Nosivost (kN) C Co 14.3 16,3 24,5 30 32 38 48 56 64 73,5 78 90 112 122 146 160 208 228 245 290 335 15 17,3 25 .30 32 37.5 47,5 55 62 71 75 85 100 120 140 156 196 216 232 275 310

I
l

586

lednoredni Oznaka Niz SR 03 20 SR 03 2S 30 35 SR 03 40 45 50 SR 03 55 60 65 SR 03 70 75 80 SR 03 85 90 95 SR 03 100 110 120SR03 130 140 150 Niz SR 04 2S SR 04 30 35 40 SR 04 45 50 55 SR 04 60 65 70 SR 04 75 80 85 SR 04 90 95 l00SR 04 110

bacvasti lefaji (nastavak) d 20 2S 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120 130 140 150 2S 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 Dimenzije (mm) D b 52 62 72 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 215 240 260 280 300 320 80 90 100 110 120 130 140 150 160 180 190 200 210 230 240 250 280 15 17 19 21 23 25 27 29 31 33 35 37 39 41 43 45 47 50 55 58 62 65 21 23 25 27 29 31 33 35 37 42 45 48 52 54 55 58 65 r 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 4 5 5 5 2,5 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 5 5 5 5 5
Nosivost (kN) Co C

14,6 20 28 34,5 46,5 53 68 78 96,5 112 122 146 163 183 204 224 245 290 345 400 475 530 34,5 46,5 53 68 78 96,5 112 122 146 183 204 224 255 270 . 290 340 380

16 21,6 30 36,5 50 56 71 81,5 100 116 129 146 166 186 .212 232 250 300 355 400 475 540 36,5 48 58,5 73,5 85 106 120 129 150 190 212 250 280 310 335 375 430 587

Dvoredni bacvasti /eiaji Oznaka Niz SE 13 20 SE 13 25 30 35 SE 13 40 45 50 SE 13 55 60 65 SE 13 70 75 80 SE 13 85 90 95 SE 13 100 105 110 . d 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 105 110 Dimenzije (mm) D b 52 62 72 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 215 225 240 15 17 19 21 23 2S 27 29. 31 33 35 37 39 41 43 45 47 49 50 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4 4 4 4
Nosivost (kN) Co C

19 27 38 45 60 78 83 98 114 137 156 176 196 220 245 265 310 340 375

28,4 30,5 43 49 63 76,5 88 104 118 140 160 180 196 220 240 260 300 325 360

Prema JUS M.C3.655-1966 standardizirani sujo~ i dvoredni baevasti lefaji (samopodesivi) : niz SO 22: d = 25 ...200mm niz SO 23: niz SD 30: niz SD31: niz SD 32: niz SO 40: niz S041:

D= b = d = D= b = d = D= b = d = D= b = d = D= b = d = D= b = d = D= b =

52 .. .360mm 18 ... 98mm 40 ...200mm 90 .. .420mm 33 ... 138mm 110 .. .400m11l 170 .. .600 mm 45 .. .-148 mm 110 ...360mm 180 ...600mm 56 ...192mm 90 ...500mm 160 .. .920 mm 52,4.. .336mm 120 .. .36Omm 180 ...54Omm 60 ...180mm 110 . ..300 mm 180 .. .500 mm 69 .. .200 mm

Standardi JUS za te lefaje ne propisuju nosivost Co.i C.
588

Stofasti leiaji Niz KB (JUS M.C3.735 - 1966)

Niz KB:
Stoiasti le!aji podnose velika sastavlje- lradijalna i aksijalna) optereeenja. VanjL i nutarnji prsten mogu se montirati ;lllJl5Cbice.

Omaka Niz K.B02 20 KB 02 25 30 35 KB 02 40 45 50 KB 02 55 60 65 KB 02 70 75 80 KB 02 85 90 95 KB 02 lOO 105 110KB02 120 130 140 KB 02 150

I

d 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 lOO 105 110 120 130 140 150

Dimenzije

D 47 52 62 72 80 85 90 lOO 110 120 125 130 140 150 160 170 180 190 200 215 230 250 270

b

(mm)

bl 12 13 14 15 16 16 17 18 19 20 21 22 22 24 26 27 29 30 32 34 34 36 38

,
1,5 1,5 1,5 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 3,5 3,5 4 4 4

'I 0,5 0,5 0,5 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 I I 1 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,5 1,5 1,5

I

Nosivost (kN) C C. 12,9 15,6 20,8 26,5 31 36 40,5 52 56 65,5 71 81,5 88 106 120 132 156 170 196 216 232 280 325 18,3 19 26 32,5 38 42,5 46,5 56 62 73,5 78 85 96,5 114 127 137 lOO 176 196 220 240 280 310 589

14 15 16 ,17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 28 30 32 34 36 38 40 40 42 45

I

Stolasti Oznaka

lelaji

(naslavak.)

I

d 20 2S 30 3S 40 4S SO SS 60 6S 70 7S 80 8S 90 9S 100 !OS
Sirina

Dimenzije

D S2 62 72 80 90 100 110 120 130 140 ISO 160 170 180 190 200 21S 22S

b

(mm)

bl 13 IS 16 18 20 22 23 2S 26 28 30 31 33 34 36 38 39 41

T

TI

I

Nosivosl (kN) C CO 16 21,6 28,S 37,S 4S S7 67 78 91,S 108 122 137
'

Niz KB 03 20 J(B 03 2S 30 3S KB 03 40 4S SOKB 03 SS 60 6S KB 03 70 7S 80 KB 03 8S 90 9S KB 03 100 10S Oznaka
I

IS 17 19 21 23 2S 27 29 31 33 3S 37 39 41 43 4S 47 49

2 2 2 2,S 2,S 2,S 3 3 3,S 3,S 3,S 3,S 3,S 4 4 4 4 4 Oznaka

0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 1 1 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1',S I,S I,S I,S I,S

IS3
170 190 228 2SS 270

22,4 30 37,S 48 S6 68 78 90 108 12S 140 IS6 173 193 212 250 27S 290 NosivoSI (kN) Co C

NosivoSI
I

Sirina
I

(mm) b b, 20 23 23 23 23 2S 28 31 31 31 33 36 40 43 46 SO S3 S8 17 19 19 19 19 21 24 27 27 27 28 30 34 37 39 43 46 SO
le

(kN) Co C 27,S 36,S 40,S 46,S 48 63 76,S 93 93 102 116 137 166 186 212 24S 27S 340 32 43 47,S S2 S3 67 80 98 98 104 120 137 163 186 208 240 260 30S
T

(mm) b b, 21 24 27 31 33 36 40 43 46 48 SI SS S8 60 64 67 73 77
diD

I

Niz KB 22. 30 KB 22 3S 40 4S KB 22 SO SS 60 KB 22 6S 70 7S KB 22 80 8S 90 KB 22 9S 100 10S KB 22 110 120

iT, isli su kao kod odgovarajucih veli/!ina niza KB 02. 590

.

Niz KB 23" 20 KB 23 2S 30 3S KB23 40 4S . SOKB 23 SS 60 6S KB 23 70 7S 80 KB 23 8S 90 9S KB 23 100 10S

18 20 23 23 27 30 33 3S 37 39 42 4S 48 49 S3 SS 60 63

22,8 32 43 S4 67 81,S 102 120 140 160 183 212 236 27S 31S 34S 40S 4S0

29 40 S2 64 7S 90 110 127 146 170 190 216 240 27S 31S 34S 390 430
T i

Promjeri

diD

polumjeri

..

Promjeri

le polumjeri

TI isti su kao kod odgovarajucih veli/!ina niza KB 03.

Aksijalni kugliCni lefaji Nizovi TA i me (JUS M.C3.701/705 -1966)

I

o

TA
Niz TA: jednoredni aksijalni kuglifui lefaji (podnose aksijalna optereeenja u jednom smjeru). Jednoredni aksija/ni kugiicn; /eiaji Oznaka
I

me
Niz TDC: dvoredni aksijalni kuglifui lefaji (podnose aksijalna optereeenja U oba smjera).

d 10 12 15 17 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 100 110

Dimenzije

(mm)

D 24 26 28 30 35 42 47 52 60 . 65 70 78 85 90 95 100 105 110 120 135 145

h 9 9 9 9 10 11 11 12 13 14 14 16 17 18 18 19 19 19 22 25 25

r 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 I I I I I I I 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5

I

Nosivost (kN) C Co 11,4 12,5 13,7 16 22 29 32,5 39 52 57 62 76,5 93 96,S 104 112 116 125 156 220 236 5,7 6,1 6,5 7,2 9,65 12,2 13,2 14,6 19,6 20,8 22,4 27 32 33,S 34,5 36,S 37,5 39 50 69,S 73,S 591

Niz TA 11 IOTA 11 12 15 17 TA 11 20 25 30 TA 11 35 40 45 TA 11 50 55 60 TA 11 65 70 . 75 TA 11 80 85 90 TA 11 100 110

Jednoredni aksijalni kug/icni /eiaji (nastavak)

Oznaka
Niz TA 12 IOTA 12 12 15 17TA 12 20 2S 30 TA 12 35 40 45 TA 12 50 55 60 TA 12 65 70 75 TA 12 80 85 90 TA 12 100 110 Niz TA 13 25 TA 13 30 35 40TA 13 45 50 55 TA 13 60 65 70 TA 13 75 80 85 TA 13 90 100 110 TA 13 120 130 140TA 13 150 160 592

d
10 12 15 17 20 2S 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 100 110 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 100 110 120 130 140 150 160

Dimenzije (mm) D h 26 28 32 35 40 47 52 62 68 73 78 90 95 100 105 110 115 125 135 150 160 52 60 68 78 85 95 105 110 115 125 135 140 150 155 170 190 210 225 240 250 270 11 11 12 12 14 15 16 18 19 20 22 25 26 27 27 27 28 31 35 38 38 18 21 24 26 28 31 35 35 36 40 44 44 49 50 55 63 70 75 80 80 87

r 1 I 1 1 1 1 I 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1;5 1,5 1,5 1,5 1,5 2' 2 2 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 2 2 2 2 2 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 3,5 3,5 3,5 3,5 4

Nosivost (kN) Co C

14 15,6 20,4 22 31 41,5 48 64 76,5 86,5 91,5 132 146 156 163 173 180 220 270 340 375 51 65,5 86,5 112 134 166 204 220 236 280 325 355 405 405 490 585 720 780 930 1000 1200

7,2 7,8 9,5 10 14 18 19,6 26,5 30,5 32,5 34,5 49 53 55 57 58,5 61 72 86;5 108 114 22,8 28 36 45 53 63 76,5 81,5 85 98 112 116 132 132 156 180 216 232 260 270 320

--

-

=

lednoredni Oznaka Niz TA 14 2STA 14 30 35 40TA 14 45 50 55 TA 14 60 65 70 TA 14 75 80 85 TA 14 90 100 110 TA 14 120 130 140 TA 14 150 160 lednoredni Oznaka

aksijalni kuglicni leiaji (nastavak) d 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 100 110 120 130 140 150 160 Dimenzije (mm) D h 60 70 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 210 230 250 270 280 300 320 24 28 32 36 39 43 48 51 56 60 65 68 72 77 85 95 102 110 112 120 130 r 1,5 1,5 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 4 4 5 5 5 5 6 Nosivost (kN) C C. 73,5 104 127 170 200 250 300 360 405 455 510 560 620 680 880 1020 1100 1460 1460 1630 2000 33,5 44 53 68 78 95 108 127 140 153 170 183 196 212 260 290 310 380 380 415 480

aksijalni kuglicni lezaji (nastavak) d 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85
prirutnik

I

Dimenzije (mm) h D 10 32 15 40 20 47 25 52 30 62 30 66 35 73 40 78 45 90 50 95 55 100 55 105 60 110 65 115 70 125 22 26 28 29 34 36 37 39 45 46 47 47 47 48 55 5 6 7 7 8 9 9 9 10 10 10 10 10 10 12 1 1 1 1 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5

r 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 1 1 1 1 1 1 1,5 1,5 1.5 1,5

Nosivost (kN) C C. 20,4 31 41,5 48 64 76,5 86,5 91,5 132 146 156 163 173 180 220 9,5 14 18 19,6 26,5 30,5 32,5 34,5 49 53 55 57 58,5 61 72 593

Niz TDC 22 15TDC22 20 25 30 TOC 22 35 40 45 TDC 22 50 55 60 TDC 22 65 70 75 TDC 22 80 85
39

- Strojarski

--

.
Dvoredni aksijalni kuglicni leiaji (o3Stavak) Dimenzije (mm) Oznaka d D h a , d,
Niz TDC 22 90 TDC 22 100 110 120TDC22 130 140 Niz TDC 23 2STDC 23 30 35 40 TDC 23 45 50 55 TDC 23 60 65 70TDC23 75 80 85 TDC 23 90 lOO 110TDC23 120 130 140TDC 23 150 160 iz TDC 24 25TDC 24 30 35 4OTDC24 45 50 5STDC 24 60 65 70TDC 24 75 80 85 TDC 24 90 100 5 90 75 135 100 85 150 110 95 160 120 100 170 130 110 190 140 120 200 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 100 110 120 130 140 150 160 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 lOO 20 25 30 30 35 40 45 50 55 55 60 65 70 75 85 95 100 110 120 130 140 15 20 25 30 35 40 45 50 50 55 60 65 65 70 80 52 60 68 78 85 95 105 110 115 125 135 140 150 155 170 190 210 225 240 250 270 60 70 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 210 62 67 67 68 80 81 34 38 44 49 52 58 64 64 65 72 79 79 87 88 97 110 123 130 140 140 153 45 52 59 65 72 78 87 93 101 107 115 120 128 135 150 14 15 15 15 18 18 8 9 10 12 12 14 15 15 15 16 18 18 19 19 21 24 27 30 31 31 33 11 12 14 15 17 18 20 21 23 24 26 27 29 30 33 2 2 2 2 2,5 2,5

"
1,5 1,5 1,5 2 2 2

Nosivost (kN) C Co 270 340 375 390 510 540 51 65,5 86,5 112 134 166 204 220 236 280 325 355 405 405 490 585 720 780 930 1000 I 1200 73,5 104 127 170 200 255 300 360 405 455 510 560 620 680 880 86,5 108 114 118 150 156 22,8 28 36 45 53 63 76,5 81,5 85 98 112 116 132 132 156 180 216 232 260 275 320 33,5 44 53 68 78 95 108 127 140 153 170 183 196 212 260

1,5 0,5 1,5 . 0,5 1,5 0,5 1,5 I 1,5 I 2 I 2 I 2 I I 2 2 1,5 2,5 1,5 2,5 1,5 2,5 1,5 2,5 1,5 2,5 1,5 3 1,5 3,5 2 3,5 2 3,5 2 3,5 2 4 2 1,5 1,5 2 2 2 2,5 2,5 2,5 3 3 3 3,5 3,5 3,5 4 1 1 1 1 1 1 1 1 1,5 1,5 1,5 1,5 2 2 2

I

5 3.Aksijalnj baCvasti. f I f ! 1I .8 23 26 28 29 29 32 32 35 38 41 41 41 45 rJ 3 3 3.5 4 4 4 5 5 5 5 6 Nosivost (kN) Co C 1140 1250 1800 1860 2000 2450 2600 2700 3250 3800 4050 4900 5000 5200 5700 6000 585 750 950 1080 1250 1290 1500 1560 1860 2160 2550 2650 2800 3600 425 430 630 640 680 850 880 915 1160 1270 1320 1600 1660 1660 1900 1930 280 345 430 490 550 570 655 670 800 930 1060 1080 1120 1460 t.5 3..1 I 595 .5 4 4 4 5 5 5 6 6 6 6 6 2.5 3. hk 48 48 60 60 60 73 73 73 85 85 85 95 95 95 103 103 42 48 54 5S. .aji Nizovi 1'8 i 1'8A (JUS M.71l/7I5 1966) Niz TS: samopodesivi aksijalni leiaji s nesimetrienim baevastim valjcicima. D a 108 117 130 139 150 162 172 183 194 202 212 225 235 245 259 268 58 64 70 76 82 87 92 96 103 110 116 125 135 148 Oznaka Niz TS 92 200 1'8 92 220 240 2601'892 280 300 320 1'8 92 340 360 3801'892 400 420 440TS 92 460 480 500 Niz TS93 1001'893 110 120 1301'893 140 150 1601'893 170 180 190 2001'893 220 240 260 d 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 220 240 260 D 280 300 340 360 380 420 440 460 SOO 520 540 580 600 620 650 670 170 190 210 225 240 250 270 280 300 320 340 360 380 420 Dimenzije (mm) h h. Niz TSA: samopodesivi aksijalni leiaji sa simetriCnim baevastim valjcicima.lef.5 3.5 3 3.? 3.C3. 60 60 67 67 73 78 85 85 85 95 15 15 19 19 19 21 21 21 25 27 27 30 30 30 33 33 14 16 18 19 20 20 23 23 25 27 29 29 29 32 24 24 30 30 30 38 38 38 38 42 42 46 46 46 55 55 20.

. 750 mm.670 mm.715 nih baCvastih lefaja: 1966) jo§ i slijedeei nizovi aksijal- niz TSA 92: d = 240. .. D = 130. .5 3..300 mm.500 mm.5 4 4 5 5 5 5 6 6 6 6 6 8 8 8 8 8 Nosivost (kN) C Co 3750 4500 4750 5600 5850 7100 7350 7650 8500 9500 9650 10 200 404 520 570 670 720 830 965 1160 1370 1600 1860 2000 2280 2600 2900 3250 3600 4050 4250 4500 5500 6400 6400 1500 1800 1830 2200 2240 2700 2800 2900 3250 3550 3600 3650 232 275 300 345 375 425.. Standardi JUS za te nizove lefaja ne propisuju nosivosti Co i C. .C3. 490 585 680 780 915 950 1080 1220 1370 1530 1660 1860 1900 1960 2360 2800 2800 Standardizirani su (JUS M.. . 596 . D = 210.5 3.Aksijalni batvasti leiaji (nastavak) Oznaka Niz TS93 280 TS 93 300 320 34OTS93 360 380 4OOTS93 420 440 460TS93 480 500 Niz Th'94 60TS 94 65 70 75TS94 80 85 90 TS 94 100 110 120TS 94 130 140 150TS94 160 170 180TS94 190 200 220 240TS 94 260 280 300 d 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 60 65 70 75 80 85 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 200 220 240 260 280 300 D 440 480 500 540 560 600 620 650 680 710 730 750 130 140 150 160 170 180 190 210 230 250 270 280 300 320 340 360 380 400 420 440 480 520 540 Dimenzije (mm) h hr hk 95 109 109 122 122 132 132 140 145 150 150 150 42 45 48 51 54 58 60 67 13 78 85 85 90 95 103 109 115 122 122 122 132 145 145 32 37 37 41 41 44 44 48 49 51 51 51 15 16 17 18 19 21 22 24 26 29 31 31 32 34 37 39 41 43 43 43 48 52 52 46 50 53 59 59 63 64 68 70 72 72 74 20 21 23 24 26 28 29 32 35 37 41 41 44 45 50 52 55 59 59 59 64 68 10 a 158 168 180 192 202 216 225 235 245 257 270 280 38 42 44 47 50 54 56 62 69 74 81 86 92 99 104 110 117 122 132 142 154 166 175 r 6 6 6 6 6 8 8 8 8 8 8 8 2. niz TSA 94: d = 60. D = 340. niz Th'A 93: d = 120....5 3 3 3 3.500 mm.540 mm.

S O.S 0.S8 O. (1. Staticka nosivost Co za pojedine vrste leiaja danaje u tablicama (s(r.3 Frtancx (Za jednaredne aksijaIne leZaje ta jednadzba viSe ne vrijedi toeoo ako je Fr > 0.6 J J J J J J J O. - a) Ekvivalentno staticko opterecenje za radijalne leiaje pri Cistom radijalnom opteteCenju (Fa = 0) Fo=Fr uz istodobno radijaIno i aksijalno optereeenje - uzimamo veeu od slijedeeih dviju vrijednosti Fo Vrsta radijalnog Kugliati Jdaji lemja = XoFr + YoFa lednoredni I Fo=Fr leZaji Vrijednosti za Xo i Yo imose: Xo Yo I Dvoredni Xo ldaji Yo s radijaloimdodirom I 0.22cota 0.S2 0.S O.84 0.38 0.S O.S O.S O.44 cot a Kugliati lemji s kosim dodirom a ="20. a = 2S. ono radijalno odn. a = 30. - Fo = F. tj.42 0.Nosivost valjnih leiaja (prema ISO) Staticka nosivost lefaja (JUS M. Proracun staticke nosivosti (JUS M.44 cot a 0..S 0.) * StatiCkanosivost Co ne smije biti manja od ekvivalentnog statickog opteteCenja Fo Co ~ Fo .33 0.22 cot a I b) Ekvivalentno staticko optereeenje zd aksijalne leiaje istodobno aksijalno i radijalno optereeenje.44 F.S O.853.S O.1965). 597 . Staticka nosivost je nosivost u mirovanju. cot a.66 O.C3. a je kut dodira (kut izmcdu dodime osi i okomicena os lefajnog provrta). aksijalno (centricno) opterecenje radijalnih odnosno aksijalnih lezaja pri kojem nastaje ukupna plasticna deformacija od 10-4 promjera valjnog tijela.29 0.C3.76 0. 856 .. a = 3S.6 O. 577 do 596) Ekvivalentno staticko optereeenje Fo ovisno je 0 radijalnom optereeenju Fr i aksijalnom optereeenju Fa.26 I 0.=400 Samopodesivi kugliati ldaji Valjkasti Jdaji 0.851-1963). + 2.

17 0.45 1. I:>inamicka nosivost C za pojedine vrste lefaja dana je u tablicama (str. a) Ekvivalentno dinamii!ko opterecenje F pri radijalnom opterecenju Fr i aksijalnom opterecenju Fa .42 0.30 1. pri eemu faktor V iznosi: Vrsta radijalnog lefaja I Unutarnji prslen se okreee I miruje kuglieni lefaji samopodesivi ./VFr:.42 0.30 0.014 0. aksijalno konstantno optereeenje kojim mozemo opteretiti skupinu jednakih lefaja s nazivnim trajanjem od 1()6 okretaja.Dinamicka nosivost lezaja (JUS M.C3.2 lefaji Vrijednosti X i Y za radijalne kugliene lefaje s radijalnim dodirom F -2 e I Dvoredni F.44 0.04 1...56 -.15 1.00 X Y I Fa/VFr> e X Y 2.26 0.056 0.99 1.00 0.31 1.55 1.31 1.jednoredni s radijalnim dodirom. Nazivno trajanje skupine jednakih lefaja je onaj broj okretaja (iIi sati rada uz konstantnu brzinu vrtnje) ~to ga dostigne iIi prema~i 90% lefaja jz te skupine prije pojave prvih znakova umora materijala.55 1.34 0.11 0.99 1.30 1.2 1. 577 do 596).56 1 0 0./VFr> e I - s radijalnim dodirom s kosim dodirom 1.28 0.15 1.71 1..852 - 1%3) Trajnost valjnog lefaja odredena je brojem okretaja (iIi satima rada uz konstantnu brzinu vrtnje) pri kojem se pojavljuju prvi znakovi umora materijala..- .084 0.19 0.71 1.28 0.XFr + YF. rastavljivi valjkasti lefaji Jednoredni lefaji F. e I Co 0.za aksijalne letaje F= V. Proracun dinamicke nosivosti (JUS M.857/858/859/8fIJ 1964).45 1. Dinamicka nosivost radijalnog odn.22 0.2 1 1 1.028 0.C3.56 598 X Y 2. aksijalnog lefaja je cisto radijalno odn.38 0.04 1.

98 1.39 0.18 2.41 0.63 1.029 0.28 0.63 0.52 0.70 0.63 0.38 0.29 2.69 1.40 2.27 1.79 1.19 1. 0.09 0.11 0.17 0.56 0.16 1.' e leZaji e I I Fa/VFr>e X Y X Y 2.63 1.12 1.17 0.00 0. 598) I 1.63 3.36 0'291 0.26 1.01 1.50 Vrijednosti X i Y za radijalne kuglicne leZajes kosim dodirom et I .58 .2 {Y = 2.23 1.60 0.93 1.64 1.46 0.57 1.78 0.74 3.086 0.71 1.014 0.00 0.34 1.72 1J1' 25° 300 35° 400 - I I I .26 1.18 1. 1Co 0.57 1.17 1.66 0.55 1.68 0.00 1.13 1.49 0.93 5° 0.54 0.47 0.45 0.57 0.39 1.029 0.63 2.46 1.44 0.78 2.38 1.10 1.52 2.44 0.50 0.11 2.87 1.43 0.24 1.12 0.46 1.56 0.36 2.52 0.087 0.40 0.50 0. 0.78 2..75 2. 0.87 1.028 0.92 0.00 1.23 2.43 0.80 0.44 1.07 I Fa/VFr> e X Y 3.39 2.55 0.06 2.40 0.32 0.21 "2.41 1.43 0.057 0.29 0.75 1.47 1.12 1.23 1.Za rastavljive jednoredne vrijedi radijalne kuglicne leZaje s radijalnim dodirom Fa/VFr > 0.78 0.14 1.63 1.14 Za e.42 1.55 ISo 0.37 0.17 0.95 1.12 1.40 1.66 1. 599 .35 1.56 0.42 0.26 0.58 1.00 1.88 1.78 2.Fa.66 0.57 0.57 I I 100 0.29 0.014 0.82 1. i- broj rcdova kuglica u jcdnom leZaju.085 0.02 1.87 Ot7\.30 0'231 o 34 .00 1.015 0.67 0.47 0.65 1.5 I X = 0.30 0.40 0.058 1.28 2.41 1.34 1.38 0.11 0.056 Jednoredni leZaji Dvoredni Fa/VF.36 0.76 1. Xi Y vrijednosti su iste kao kod kuglicnih letaja s radijalnim dodirom (str.54 0.07 0.:.

4 0. X= 1 b) Ekvivalentna dinamicka aplerecenje F pri radijalnom opterecenju F.5 tan« I Za «=9QO: F. > 1.lefaji I Y X Fa/F.66 0.65 0.89 11'18 11..5tan« X Y - dvoredni 0. i aksijalnom opterecenju F..4 cot« 0. za aksijalne letaje F=XF.40 0. 1.67 I tan« !1.=O.66 tan « I 1 I 1 1..5tan« 0.90 3.92 1.66 0'591 1.e I X Y Fa/F.67 0... Samopodesivi valjkasti lefaji Dvosmjemi lefaji e I I Fa/F. « = 60" « = 75.66 0..45 cot« 0.5 tan« X Y F..Vrijednosti X i Y za samopodesive radijalne lefaje Vrsta radijalnog lefaja Samopodesivi kugliarl lefaji jednoredni FJV F. + YFa Vrijednosti X i Y - Vrsta aksijalnog lefaja Kuglimi lefaji s kosim dodirom « = 45.65 cot « Samopodesivi valjkasti lefaji jednoredni dvoredni - o 0. Y=1 * Trajnost lezaja L ovisi 0 dinamickoj reeenju F te iznosi nosivosti C i ekvivalentnom (106 okretaja) opte- pri Cemu je eksponent m: za kuglimelefaje m = 3 za valjkaste lefaje m = 10/3 600 .> e 1.67 I 0.92 0./V F.54 a.17 4.25 I 2. =0.42 cot« 0.67 cot« Za «=0: F..52 0. >e X Y Jednosmj.4 cot« 0.

Dobivamo ih destilacijom iz sirovog zemnog ulja (nafte). Sintetska ulja iz ugljenog katrana doseiu gustoeu llOO. veeu gustoeu. viskoznost. Stoga se vrlo rijetko upotrebljavaju posve sama. poznat je. a ulja s asfaltnom osnovom jo!. Pri izboru maziva za odredenu svrhu od1u~na su fizikalna i kemijska svojstva: 8OstoCa. aIi bde stare nego cista mineralna ulja. no ujedno i trajniji te imaju dobru mazivost ako nisu previ~ rafinirani. ZamaJcena (kompaundirana) ulja mj~vina su mineraInih i biljnih iIi zivotinjskih ulja. cio niz posebnih masti izradenih npr. sadrie vi~ vodika.. Neka se sintetska ulja (silikoni i sI. Natrijeve masti tvore S vodom emulziju pa izdrre vi~e temperature. Biljna i livotinjska ulja (ko~tano. koroziju. KvaIitetna stabilna ulja na parafinskoj osnovi imaju gustocu oko 870 kg/m3. 1200 kg/m3. . Dodaci sluze za pobolj~anje mazivosti i viskoznosti. Opeenito so 80stoCa i viskoznost tim manje ~to ugljikovodici. jer sprije~avaju nakupljanje taloga i izgorjelih ~estica u motoru. medutim. primjenjuju u suvremenoj Masti (za strojeve i vaIjne lefaje) su smjese sapuna i mineraInih ulja. kaplji~te. plami~te. Veeinu destilata treba jo~ i rafinirati. ricinusovo.MAZIVA S obzirom na i z v 0 r m a z i v a razlikujemo slijedeee vrste: Mineralna ulja se naj~~ upotrebljavaju kao maziva u tehnici. masti. na osnovu aluminijeva iIi drugog sapuna. * K v a lit e t m a z i v a i mazivost prosudujemo s obzirom na ovlaiivanje i prianjanje na kovinske pomine i otpornost prema starenju. te omogucuju detergentno djelovanje i mazanje pri visokom tlaku. »detergenti-disperzanti« osobito su potrebni za motorna ulja. Tzv. GustoCa pri 15 DC gotovo je za sva ulja manja od 1000 kg/m3. 601 . Zato je njihova mazivost osobito dobra. repicino ulje) veoma su masna pa bolje maZu od mineralnih.. Rafinati su skuplji. kruti~te. pjenjenje i rdanje. neutralizacijski broj i druga. sprije~vaju autooksidaciju. aIi se pri upotrebi pretvaraju djelomice u smolu i razgraduju.) sve vi~ tehnici zbog specijalnib svojstava. Mineralna ulja s dodacima {aditivima} imaju bolja svojstva od ~istih mineralnih. naftna imaju ne~to veeu. od kojih je sastavljeno doti~no mineralno ulje. Uglavnom razlikujemo litijeve i natrijeve.

u 5 vrucim prostorijama) potrebno je ulje veCe 30 £0 50 60 70 "C 100 120 viskoznosti. Neutralizacijski broj. a za promjenljive pogonske priDijagram o~isnosti viskoznosti v 0 like potrebno je ulje s blago polozenom kritemperaturi T vuljom viskoznosti. detergentnost i dr... u kompresorima) plamiste je znatno vi~. Za veea optereeenja i pri 10 visim pogonskim temperaturama (npr. Zbog upotrebe ulja pri visim temperaturama i katalitickog djelovanja kovina u prisustvu kisika iz zraka. pa zato ono mora biti znatno vi~ od pogonske temperature lez.. Plamiste moramo uzeti u obzir samo ako su pogonske temperature blizu plamista. - . 1 ""'... Plamiite je temperatura pri kojoj se uljne pare prvi put zapale kad im se priblizavamo s otvorenim plamenom. uz propisane uvjete. juo konacnom izboru najpravilnijegmaziva. Neutralizacijski broj jest broj mg kalijeva hidroksida (KOH) kojije potreban da se neutraliziraju slobodne organske kiseline u I g ulja. pa ulje »stari«.. Tim ocjenjujemo upotrebljivost ulja pri niskim temperaturama.. uskladiti s uvjetima koji. Ispituju se odnosno ocjenjuju slijedeea svojstva: sposobnost prianjanja i debljina sloja maziva na plohama..lako ulje. 602 o temperaturi te se s porastom temperatu50 re znatno smanjuje.b 30 Za letaje s velikom brzinom vrtnje i malim optereeenjem potrebno je ulje ma20 15 nje viskoznosti.. . u mineralnim se i zamaSCenim uljima stvaraju nakon dureg vremena slobodne organske kiseline. 65. uvedena su i ispitivanja za specijalna rnaziva i neposredno na strojevima. dubina do koje se. Ono veoma ovisi 0 tlaku..ac odredenih dimenzija.~ 70 200 5 100 "'-.. odlucub . Te metode obicno nisu standardizirane... pri poveeanom tlaku (npr. oksidacijska stabilnost. koje je 30 do 40 stupnjeva vi~ od plamista. Ako ulje nastavi dalje samo gorjeti. Kapljiite je temperatura na kojoj se pojavi prva kaplja tekuCe masti kad se ona zagrijava u odredenoj posudi. Viskoznost veoma ovisi I I * Buduci da laboratorijska ispitivanja spomenutih fizikalnih i kemijskih karakteristika nisu uvijek dovoljna za ocjenu radnih svojstava. Mnoge se masti razgraduju vee mnogo prije nego su dosegle kapljiste. svi zajedno. Te osnovne upute treba a polutelko (srednje) ulje.. dok je pri snirenom tIaku (npr. Penetracija je mjera za tvrdoeu masti (tj.aja. u uzorak masti utisne stoz. " '" a - Viskoznost je najvazniji podatak pri izboru ulja za odredenu svrhu. dosegli smo goriite. Krutiite je temperatura pri kojoj ulje vi~ ne teee. a osobito na motorima s nutamjim izgaranjem. Mjere za viskoznost (kinematicku) vidi str. u vakuum-pumpama) znatno nife.

- I I lako te~ko Osovinsko ulje (JUS B..H3.za optocno mazanje .1956) pri 50. . .za protocno mazanje Leiajno ulje .. Plamte ..310/311. 85 I -15 I 130 Vretenskoulje.C lako OL 45.1956) . osovinska i cirkulacijska ulja Vrsta Oznaka Viskoznost mm2/s Krutite O. 52 -5 150 polute~ko LD .za protocno mazanje pri 20.. 60 -15 150 I te~ko OT 90.destilat(JUS B.H3.. 38 -5 140 srednje LD . pri 50.C lako LD ..desti~at(JUS B.60 55 .3000/301 . . 110 0 160 Cirkulacijsko ulje (JUS B.C min.C lako VL 20. .C maks.Lezajna..za osovine tracnickih vozila pri 50.3211323-1956) ..H3.. vretenska.230 ..170 Vretensko ulje (JUS B.30 21.1956) .6 super super lako 90 -30 3 CP 3 super lako 110 -20 7 CP 7 ekstra ekstra lako 140 9 -20 CP 9 ekstra lako 160 -16 14 CP 14 posebno lako 165 -15 20 CP 20 vrlo lako 170 -15 27 CP 27 lako -10 180 37 CP 37 srednje -10 200 50 CP 50 te~ko 200 -10 75 CP 75 vrlo te~ko 210 100 -5 CP 100 osobito te~ko 215 150 -5 CP 150 ekstra te~ko 220 -5 215 CP 215 ekstra ekstra te~ko 230 -5 300 CP 300 super te~ko 230 425 -5 CP 425 super super te~ko I I I 603 .1973) .45 40. 75 0 160 te~ko LD 100 80.. 110 0 .C 80 -40 CP 2 1..H~. 316 . .313.H3. .. 45 -15 130 te~ko VI' 60.

"- za pufne pri. Ulje za visoki flak (JUS B.5.H3. 76 91.11. zupcanike i zupeane prigone Oznaka' -17...1973) MP4-80 <23000 9..11.319 . .1962) Plamisle °C min.211.2.5 -20 170 MP490 16.5 ..9 42.goe Krulisle Doe maks.9 -20 -15 -12 -10 o 1955) 150 165 180 200 220 U/je za otvorene zupcanike (JUS B...... 604 - za zupeane prigone.19. 272 OZ 5 33 OZ10 72 OZ 15 125 I I I 190 190 190 U/je za zatvorene zupcane prigone (JUS B.270.19.. " - za mjenja~ i diferencijale.Ulje za visoki tlak.5 (-25) 160 MP 5 ... UVP751) 1 3268 1 UVP. .. 215 . .5. 25.H3..190 8.. 29 53..H3..5...5 ZU 455 455 5 I I - 180 190 200 210 220 230 235 240 240 U/je za mehanicke prigone motornih vozila (JUS B. 42.1 25.3D2/303.1973) ZU 40 40 -25 ZU 55 55 -20 ZU 80 80 -18 ZU 110 110 -15 ZU 150 150 -12 ZU 190 190 -12 ZU230 230 -10 ZU305 305 . ..2 -15 190 MP 4-140 25.90 < 76000 16.9<J2) UVP-I4()2) UVP-25()3) 22...31.2 150 MP5-80<llOOO 9..8.1 ..801) UVP.12 14.H3.5 (. .2 (-18) 180 MP 5-140 25.7) 200 11 gone.31.8 210 MP575 < 3300 >4.8.

..72 -15 185 t~ko KU-T 75..KU-S 52....H3.H3. 1 Hidraulitko u/je (JUS B.341 za zasicenu paru za pregrijanu paru I 25... 12. 270 .8 .144 .. ..... ! I CU 250 CU 300 I I pame cilindre I pri lOO.Hidrauli&o..26 -35 160 1 180 srednje KH-S 26. ....H3.C: I 30. pri 50. k t IS o~os mm /s Kruti~te . 382 - ..42 44. .52 1956.za kompresore za NH3. kompresorsko.. .120.53 -10 220 vrlo t~ko HU-VT 61.151 . . ..za vodne.200 ..210 - 1976) . freone i sI...55 + 5 I I 310 605 . .21 -25 160 !ako HU-L 30.5 250 U/je za rashladnekompresore (JUS B.C vrlolako KH-VL 10.24 I I -10 I 180 srednje TU-S t~ko i TU-T Cilindarskou/je (JUS B. 95 I -10 I 240 Kompresorsko u/je (JUS B.5 215 posebno t~ko KU-NT 150.105 -10 195 vrlo t~ko KU-VT 110...33 34. CO2. ... ...H3.36. 34 -20 200 srednje HU-S 38. turbiosko i cilindarsko ulje Vrsta I ! Oznaka I V..141 . I I Plami~te . \ 200 le~ko KH-T 36. Turbinsko u/je (JUS B.C min.za stapne i rotacijske kompresore pri 50.50 I -20 I I I .... 52 ' + 5' 44.1962).140 . 128-1963) za uljno-hidraulickenaprave pri 50.. pame i plinske turbine vrlo lako lako I .75 -10 I 230 posebnote~ko HU-NT 80. 50 -20 175 srednje ..C maks.C ekstraekstralako HU-EEL 10.1962). -25 . . 14 -30 100 wlo lako HU-VL 17. S02..17 -40 135 I lako KH-L 18. . .C lako KU-L 35.8' .5 230 ekstra t~ko KU-ET 220..H3.42 -15 210 I~ko HU-T 49...C 16.. 156 .8 1970)-za 190 210 I 220 250 .12 -35 81 ekstra lako HU-EL. ... TU-VL TU-L pri 50..

3.3 . a . . I ulja inhibirano inhibirano..6 9.8°C: 98.3 7.Motomo uIje (JUS B... 7. 9...7 I -10 240 »Svesezonska ulja« obuhvacaju viskoznoscu viSe gradacija.6. (Ulje koje odgovara gradacijama SAE 10Z i SAE 30.. SC i SE (od SA do SE s porastom dodatka) te CA i CB (od CA do CD za poveeani stupanj kompresije motora).12.H3. Gradacija po SAE I -17.l29/139/149/169 - 1974) Razdioba mineralnih motornih u/ja po kvaliteti Klasifikaciju API su (1970/71) zajednil!ki izdali: API (American Petroleum Institute) i ASTM (American Society for Testing Materials) Klasifikacija Karakteristika I po JUS Kvalitet A B C API. 9.8. 606 J .6. ni ovisnost njegove viskoznosti 0 temperaturi). ozna!!enoje sa SAE 10Z . .9. Zfmska u/ja SAE 10 Z SAE 20 Z Ljetna ulja SAE 20 I I 5. Motomo upotrebljava ulje za dvotaktne benzinske se pomijeSano s benzinom..8 -20 I 205 220 230 I -15 -10 I 16.. detergentno ja!!e detergentno jako detergentno Upotreba I SB I I tezi moton laki } benzinsi SD CC CD I Klasifikacija API poznaje jos i kvalitete: SA. -25 -20 .9°C Viskoznostmm2/s 2400 9600 : ..30).. 16.4. Plamiste °C I min. I Krutiste °C maks. D I I tezi motori laki } dizel- Razdioba po viskoznosti Po SAE (Society of Automotive Engineers) motoma su ulja podijeljena u gradacije po viskoznosti (pri !!emu nisu uzeti u obzir ni kvalitet ulja. I 200 205 SAE30 SAE 40 SAE SO - I 7. motore je ulje s dodacima.9 12.22...

25 26.H3.0 ..H3....Vllt..5.S -10 12 ..12 12 . 37.. UUai tekueine za obradu - za hladenje i mazanje alata pri odvajanju Neemulgiraju~a ulja (JUS B.C 20 . N5 pri 50.42 12.C IIU-T I 1800 I --45 I 130 140 za sklopke IIU-p pri -15. I PlamBte °C min.37. 163 iostrumcnte i lake radilia: vrlo lako lako srednje tdko IVZT-VLI VZT-S VZT-T I VZT-L 1958) - pri 20. .5 -20 I aktivna ulja N~O NEP I NVEP A 10 A 25 { VA I 90 100 140 160 100 140 140 Emu Ig i r aj u eau Ij a isinteticnetekucine (JUSB.. za preradeno 6:stica s kovina izolacijskih ulja IU-T i IU-P iznosi: za nepreradeno ulje 50 kV. .S -10 -10 12 ...536-1974)-za emulzije s vodom u omjeru uljeJvoda = 1 : 10..H3.1973) -20 6.5 -20 6. za precizne Vazelinsko u!je.5..... 37.526.5 -10 I neakt ut Ivna!Ja ' .37. . ..561/562 za transformatoR pri -30. 607 .C 40 I -30 I Dielektribla ~toCa ulje 30 kV...eliDsko..160. 1 : 40 (1 : 60). 1 : 1000..C 18.12 12 .17 1970) pri 20.C I 800 pri 20.. I2oladjsko alje i alje za obradu Vrsta Viskomost mm2/s Kruti~te . 37 I -25 pri 50. tehnilko (JUS B.. 6. .C 30 I 120 120 140 160 I I -15 -20 -15 I lzolacijsko u/je (JUS B. otopine u vodi u omjeru kotlcentrat/voda = 1 : 50.H3.C maks. .C 3.

661 ..310 I Masti za visoki tlak i temperatuTu .H3..bdenovim disu/fidom MoS2 (JUS B....za vi~ namjena 175 vrlo meka VM-l -15 > 40 1 310.za klizne i valjne lefaje pri povi~enim temperaturama i tIakovima (JUS B..340 meka VM-2 > 40 265.340 1 265. -15 180 srednja VM-3 > 40 I 220..Masti za mazanje Vrsta Oznaka Viskoznost Krutgte Kapljite Penetracija mm2/s °C °C (po gnje50°C maks..325 AV-55 AV-65 I - AV-75 I - 90. 250 I 175 180 185 . 250 -15 185 1 I I I 1 Mast.205 briketna I 1 160 I MVT-B 1 - 1 < 80 - 180 Masti na osnovi Li-sopuna (JUS B.H3. 295 srednja MKL-3 > 35 220..250 srednja Saddi: 2..H3.213/274 ...624 ... min.634 . 340 265 .1970) LMG-3 > 37 200.n (JUS B...za visoketemperature(JUS B.. na osnovi Na-sapuna (JUS B..1974) .. 295 1 meka MVP 2 I srednja MVP-3 I 220. 4 % grafita.H3.1974) vrlo meka MVP-l - 310..H3...H3.295 1 -15 -15 175 180 Sadrti: > 3 % Mo~.... eenju) Masti za otvorene zupcanike (JUS B. 2 % vode.340 - vrlo tdka 1 0Z-41 1 1 290... . I I I I -15 I 1976) " 95 I - Masti s mo/. .644/648 1965) tvrda MVT-4 175.1977) 200.681 .150 1 30..250 -15 150 I 1 1 1 I Grafit..80 I 55 65 75 608 j ..H3..666 I MMo-l MMo-2 1 >40 >40 310.H3.645 ..ranamast (JUS B..295. vaze/.1955) tdka °Z-20 310.za valjne lefaje MKL-2 -15 140 meka > 35 265~.1974) . Antikorozijsk. 8 % pepela.

.Jmin) - Maziva po JUS I - Lehji Klimi letaji podmazivanje uljem.2oo n = 200...90°C: n < 700°C n = 700 ..15oo n= 1500....20 CP-3OO CP-215 CP-75 = 700 .. ..... 200 n = 200 . cirkulacijsko iIi prstenom t> - podmazivanje m~u t< t< t> n< 50 n=50.Izbor mazlva * Pogonski Mjesto i na<!in I uvjeti podmazivanja n - t temperatura eC) brzina vrtnje (okr..60°C: n < 700 n = 700 .3000 n.. . ..... 125°C: normalno optereeenje u_'''.700 O°C: n < 50 n = 50. 700 n=700.. . 40°C t=O. 3000 n > 3000 t=60.-!'tereeenje 609 ..> 3000 O°C 60°C: mazalicama tIacno 60°C LD lOO LD60 LD45 CP-loo CP-75 CP-50 CP-37 CP-20 CP-7 KH-S LMG-3 MVP-2 MKL-3 KH-T CP-37 CP-20 CP-7 Valjni letaji podmazivanje uljem t = -25. ru(!no ili mazalicama podmazivanje uljem. .. 3000 - podmazivanje n1dCu n > 3000 t = -20. 3000 n > 3000 t> 90°C: n<7oo n CP-loo CP-37 CP..

niske CeliQ1a ud u 610 t .C) .2500: P<7 P = 7 ./min) blZina vrtnje pogonskog Pogonski uvjeti Maziva po JUS ZU-80 ZU-40 ZU-55 ZU-80 ZU-I90 ZU-40 ZU-55 ZU-80 ZU-80 ZU-190 ZU-305 ZU-55 ZU-80 ZU-I90 ZU-40 ZU-55 ZU-80 CP-20 ZU-40 ZU-55 OZ15 - podmazivanje u uljnoj kupelji - podmazivanje cirkulacijsko ili u uljnoj kupelji = 2500.tempcratura(.5000: Otvoreni zupcanici P<4 P=4.C: veliko opterecenje manje opterecenje t = 0.niske t - normalne MP4-140 MP4-80 MP4-90 }(H-T OZ5 Lanci i uhd Gallovi lanci - normalne ..50 P> 50 n < 350: P< 18 P= 18.1000: P< 11 P= 11..1000: P< 11 P=11.65 P> 65 n = 350.....normalnei niske ...C: n < 350: P< 18 P= 18. 70...lzbor mazi......C t Puini prijenosi .. .1 P> 15 t < 60.tzup<!anika(okr.20....65 P>65 n = 350..prenesenasnaga (kW) t=-20.50 P>50 n = 1000. Mjesto i na<!in podmazivanja Zupcani prijenosi Zatvoreni zupcanici podmazivanje cirkulacijsko n P .. 37 P> 37 n ....

3000 I TU-VL TU-S I Stapn i parn i strojevi Cilindri I Temperatura pare: tp < 320. - n tem~tura (~C) vrtl\JC I Maziva po JUS (okr..C mala i srednja optereeenja servomotor servomotor U osovini u glavini I TU-S LMG-3 I CP-300 TU-S n> 3000 n = 1500. velika brzina t < 15.w'.C srednja i velika optereeenja.niske t> lOoC t < 10. mala i srednja brzina t < 6O./min) snaga po cilindru (kW) - btzlna - Vodne turbine Potpomi Iclaji sa cvrstim potpomim prstenom s pomicnim segmentima I I I t < 50.5 N/mm2 I TU.T I TU-S Horizontalni potpomi i grebenasti lefaji Svomjaci statorskih lopatica. (nastavak) Pogonski uvjcti Mjesto i nal!in podmazivanja I t P..normalne .normalne t .C I TU-S KU-T KU-S ' TU-S KH-L regulatore I 611 .C tp < 260.C I CU-300 CU 250 D-SAE 30 D-SAE40 D-SAE 20Z D-SAE 30 - Dizel-motori (stabilni) Vertikalni motori cilindri i Iclaji I I I PI < 120kW PI> 120kW PI < 40 kW I Horizontalni motori cilindri i Iclaji Regulatori Protoeni regulatori PI > 40 kW I TlaCniregulatori Stapni kompresori za I t .C: optereeenje < 3. vodivi podvodni Iclaji Glavine Kaplanovih turbina Par ne turbine LeZaji I I I mala optereeenja.

zimi -Ijeti unutra p < 100bar: 1< 140°C 1< 160°C / < 190°C I> 190°C 140°C / > 140°C / < 140°C { .5 bar / < p> 2.< - - kompresori za vlabli zrak iIi plin rashladni kompresori 1< 135°C' { / > 135°C za NH) i CO2 za freon i CH3CI za S02 Lefaji i pogonski mehanizam . NH3. . butan - p < 6 bar: vani . CO. N2. ~H2 i sI.cirkulacijsko podmazivanje - tIaeno podmazivanje Rotacijski kompresori Jednostepeni Dvostepeni Alatni Vodila 612 strojevi p < 2. propan. kompresori za koksni iIi rasvjetni plin kompresori za metan.lzbor maziva (nas/avale) Pogonski uvjeti Mjesto i nafin podmazivanja .5 bar: / < /> p < 8 bar /< p> 8 bar: / < /> malo optereeenje veliko optereeenje 140°C 180°C 180°C 140°C 180°C 180°C KU-S KU-VT KU-ET KU-S KU-VT KU-ET LD-30 LD-60 . .Hidraulicki strojevi Stapne pumpe Rotacijske pumpe Stapni kompresori Cilindri i br/ve mali jednostepeni zraeni kompresor vikstepeni kompresor 1 - konafna temperatura kompresije (0C) tlak (bar) p - Maziva po JUS normalno optereeenje normalno optereeenje veliko optereeenje HU-VL HU-S HU-VT KU-L KU-S KU-S KU-S KU-T KU-NT KU-ET KU-S KU-T KU-T KU-S KU-VT KH-S KH-T KH-T CP-75 CP-50 - - za zrak.

3 lijevana mjed cincani lijev aluminijski lijev N adm' era 0/0 veci manji odljevci odljevci 1..4 4... drveta Hi sadre. ..).5 1...3 2 ... .050-1959) Nadm'era % veci manji Lijev odljevci odljevci 1...5 0...2 3.1 ...30 18. .6 5....5 1. 0.. Moraju biti dijeljivi i s kosim bocnim plohama da ih nakon kalupljenja mozemo izvuci iz pjescanog kalupa.7 6. 5 7.10 10.. . koje Cc biti obradene.. sivi lijev.AI-Mglijev } - ...... 7 8. 4 6... 8 7....... 7 6..2 2. 13 12.... 800 800).5 0.3 3....6 14. ... .11 7.24 izradi kovina II 3....0 1. aluminij.. Nadmjere Lijev sivi lijev nodularni lijev lijevova (JUS K.. 4 4.16 16...... II . 6 5..2 1.H5. 5 4....1200 1200).10 6.0 0..9 9....... .0 1.11 10...18 - 24.. Osnova za izradu modela je konstrukcijski nacrt..5 lijevani Mn celici bijela kovina Na plohama.8 1..5 2..1 1.5 1.. 14 12..18 11....0 - .200 200) . tareni .75 lijevana bronca lijevana AI bronca 2.lednokratno upotrebivi modeli izraduju se od voska (kojega po konacnoj izradi pjescanog kalupa istalimo zagrijavanjem) ili od plasta (UF Hi pjenastoga PS koji se dodirom s vrucom talinom ispare).. Stoga su dimenzije modela za nadmjeru povecane s obzirom na konstrukcijski nacrt. 9 9.AI-Cu-Mg lijev 1. 9 4.....1215.3 2..8 1. 4 3.3 1..3 - netareni faren.8 - za odljevke od celicnog lijeva 1 II 6. 8 4.2 1. 13 12.. 5 5.0 1..5400 - 2. mjed itd.... plasta..16 nefeljeznih 1 2.6 2. Jezgrenici su modeli za izradu pjescanih jezgara.21 5400).. .pri pojedinacnoj 613 . Pri dimenzioniranju modela valja uzeti u obzir kontrakciju lijeva pri skrucivanju i ohladivanju.4 celicni lijev magnezijski lijev 2.2600 2600).. 9 8..TEHNOLOGUA Lijevanje Mod e I i po kojima se izraduju kalupi za lijevanje dijele se na: .. 3 3..7 7 ..5 3.15 14.3 2.... 300 300)..4 5 ...10 9..16 1 ...7 1.. 500 500).crni. faren..3800 3800). 6 3 .5 .. treba na modelu dodati za obradu: Najveca dimenzija odljevka mm . Dodatak za obradu' u mm sivog lijeva 1 II 2.129.5 4..5 1.)800 1800).5 5. 12 10.pri masovnoj izradi odljevaka.. - 3..3 0. . ....0 0.ViSekratno upotrebive modele koje izradujemo od kovine (eelik. temperovani lijev netareni bijeli.... .

UF i sl.najvere evrstoee .. .).po Croningu). Kalupljenje moze biti rucno (pri pojedinacnoj izradi odljevaka i pri velikim odlj~vcima) ili strojno (pri masovnoj izradi manjih odljevaka). Vezemo ih dodatkom veziva. koje izradujemo nabijanjem Ijevackog pijeska.15%). 614 . UpotrebIjavamo ga npr. 0. polumasni i masni pijesak. ima visoko tali~te (1720 0c) te postaje gnjecav tek povrh 1600 QC.).30%) uz dodatak vlage (5.06.) upotrebljavamo i organska veziva (uljna. Ljevacki pijesak sastoji se pretezno od kremenih zmaca (Si02). Kalupi su pomocno sredstvo u kojima se uljevena kovinska talina hladenjem skrucuje u odljevak. Razlikujemo: . Mg i sI. Osim posebnih vrsta anorganskih veziva (gIine s odredenim mje~avinom AI203 i Si02 uz dodatke K. a masni .. centrifugalnom.5 mm (u ovisnosti od tra!ene gIatkoce ploha odljevka i njegove velil!ine).Kalupe za jednokratnu upotrebu. moraju biti i kod tih lemperatura dovoljno evrsti i porozni za odvodenje nastalih plinova. Modeli nisu potrebni pri posebnom nal!inu lijevanja (tlaenom. modro rote crte.Zbog vea: preglednosti pri izradi kalupa i upozorenje za koji je lijev predviden pojedini model (nadmjere!) oznaeuju se pojedine plohe na modelima posebnim bojama. kontinuiranom itd. Debljina zma krere se izmedu 0.za su~ene kalupe.. zeleno 'rote ertctuto crvene crte. od plasta . Kremenova zma sama su sipka. ne smiju s njom reagirati.PF. ali manju cvrstocu. Kalupi moraju izddati visoke temperature taline. ~krobna.. Manje se plobe oboje tom bojom u cjelini. kokilnom. Polumasni pijesak upotrebljavamo za svjeze kalupe. Najoubifajenije vezivo je gIina (2. zajezgre (do 5% gline). Po kolicini gline u Ijevackom pijesku razlikujemo suhi. Suhi pijesak ima najvecu propustivost za plinove. narol!ito pri izradi jezgara i Ijevackih maski (za velike serije malih odljevaka . . Boje model a sivi crveno rote crte* modro nodularni IjubiCasto rote erte. Li 'ev teke tempe.celicni lake rovani kovine kovine sivo rote erte. modro Povriine modela i jezgrenika povriine na kojima ostaju odIjevci neobradeni povriine na kojima Ccse odIjevci obraditi mjesta za rashladne ploCei ulotene tmove sastavi dijeljenib modela jezgreni oslonci crveno crveno crveno crveno crni rub cmo .

-.AI. debelim odljevcima) mora se talina odrtati tekucom (toplinskom izolacijom iIi dodatnim zagrijavanjem) sve do skrucenja odljevka. Talina se u kokili skrucuje toliko. ucvrscujemo ih osloncima i opteretimo utezima. Za odvod zraka valja namjestiti na najvisim mjestima modela odusnike. Pijesak u kalupu valja na mjestima probosti (zracnici). . . Pb Centrifugalno lijevanje. Postupak je prikladan za kontinuirano lijevanje punih iIi supljih profila (u duljinama koje ogranicava samo vanjski uredaj radnih prostorija). Pri dijeljenom okviru za kalup moramo gornji dio cvrsto spojiti s donjim dijelom. 71 2 6 1 2 6 54 8Kalup za model (od plasta) za jednokratnu upotrebu: 123456- El . . Da uzgon u talini ne bi skrivio iIi srusio jezgre. da nastane dovoljno cvrsta vanjska kora. mjedi). I I 615 . . :to. Zbog vise cijene upotrebljavamo kokile pri masovnoj izradi odljevaka. I I vanjskunjenustijenku. . U potpunim kokilama su i jezgre kovinske..prikladno za izradulijevanih je kolutai cijevi.Pjescani kalupi Dijeljeni kalup za model za visekratnu upotrebu: 1 . da bi se sprecilo stvaranje lunkera u odljevku. . koja omogucuje izvlacenje odljevka. grafita iIi keramike.kalup 56.razvodnik privodnik odljevak pojilo jezgreni oslonac kalup ulijevak razvodnik privodnik odljevak pojilo (odusnik) U pojilu (koje mora biti dovoljno veliko pri punim. Kokile su kovinski kalupi (obieno od eelika iIi sivog lijeva) pomocu kojih je moguce izraditi vrlo tocne odljevke (s toler.Kalupi za vlSekratnu upotrebu izraduju se od kovina.3. Mg.jezgra 3 . pri kojem se talina zbog rotacije kokile sabere uz . 2 .05 mm). Zbog velikih temperaturnih opterecenja je njihova primjena ogranicena na I' I I mn 345 izradu odljevaka od slitina nizeg talista (Sn. .ulijevak 4 . da se ne bi dignuo zbog hidrostatskog uzgona.. Zn. :to. Talina se ulijeva u kokile otvorenim mlazom. Pri kontinuiranom lijevanju se kovinska talina ulijeva u obostrano otvorenu kokilu (zatvorenu samo pri pocetku postupka). u dijeljenim kokilama su jezgre od pijeska. koji mogu takoder preuzeti ulogu pojjla. kako bi pri ulijevanju nastalim plinovima olaksali izlaz.

30 kalupe).1250 - +3 -2 +4 -3 +6 -4 +7 -5 +10 -7 :t7 +4 +5 :t8 -2 -3 :t4 :t4.. deblj.5 :t2.-4 :t6 +9 :t13 -4 +3 . . . ..Dozvoljeno odstupanje pri dimenzijama neobrad..Mjere u mm.5 -1. 10 10).. ..5 :t3.1600 1600).. duljina).. - od- .5 +2 :t3. stupanja pri debljini stijenki.-4 -2 +10 :t 15 +8 :t7 -5 . . deblj.. 6 6). +7 ... .5 -6 +9 -5 +12 -6 +5 -3 -+13 +11 --7 -6 +15 - - .5 +7 :t11 -3 :t5 -4 +8 :t12 . . odljevaka od sivog i lelilnog tolerancija lijeva i za 00- Preporueene smjernice (pri dimenzijama bez propisanih Ijevkeu pj~ne Nazivna mjera .. . 630630). 80 80).. . .:t3 1- - 30).5 -1. 2000)..:t 16 -4 :t8 +4..5 :tl :t2. 315 315). 50 SO).5 +11 -2... :tl :t 1. deblj.. deblj.5 Celieni lijev meno strojno vel. . 616 . 180 180). 400 400). odstupanje -8 +16 -8 +18 -9 +20 -10 -7 - +14 pri velieini odljevka ~irina.. 800 800)..5 +6 :t9 -3 +5 +2.-2 +4 :t2 +3 :t4 -2 :t5 :t3 1250). ... 120 120). +3 -2 - kaIupljenje* .1000 1000). vel.. .5 :t2 +2 -1.. 250 250).. 18 18).2000 +6 -4 +13 -9 +8 -5 (promjer. deblj.. 500 500).2500 vel. vel. Sivilijev kaluprenje* meno strojno vel..

250 250). . :!:1.4 :tl.5 -2.8 :!:2 10).2 :t2.6 :!:1.. 315 :t4 :t3.5 :t2 :!:2. 30).6 dij.6 jez... .. . CBcenje odljevaka Postupak egcenja odljevaka: istresanje pijeska obavlja se rueno iIi strojno (vibratorima).1 :tI.2 315).5 +2 +2.pneumatski Hi mehaniekim bacaeima.6 :tl. pjeskaranjem kremenovim ili eelienim zrnjem .5 +2 -1.8 :!:0. 180 180).pri jednodijelnim kaJupima. 6). . 6 10 kaJupljenje fUmo stmjno vel.. jedn.2 :tl.3 :!:3 sast.pri sastavljenim kalupima.5 :t2.5 +4. :!:0. :!:0.. .5 Odljevci lakih kovina kaJupljenje fUmo stmjno dij..5 -2 +3 -2 :!:1....4 :tt .5 :!:1. plamenim iIi luenim rezanjem.9 :t3. Eventualne gre~ke odljevaka popravljaju se isjecanjem iIi zavarivanjem...2 jedn. .priljevci (ulijevci i pojila) odstranjuju se piljenjem.400 Oznake za odstupanja: vel.za debljinu stijenki.6 :!:2 jedn.5 f--:t2.2 :tt.6 sas!.pri dijeljenom kalupu. vel. 30 50 80 :t2 +3.5 I-- +5 -4 :t3 :tl. . - 617 .5 -1 +1.Mjere u mm. . 18 18).grubim Ciseenjem odstranjuje se say pijesak i to rueno ilili strojno (pneumatskim dlijetima. :!:1 :!:1. :tl :!:1..9 :t2. jez.bru~enjem se poravnavaju neravnosti ploha po odstranjenju priljevaka i sI. .4 :!:2.8 :!:2. deblj.2 :!:1.Dozvoljena odstupanja pri dimenzijama kovina za neobradene odljevke neieljeznih tolerancija i za Preporurene smjemice (pri dimenzijama bez propisanih odljevke u pjeRanim kalupima). deblj.120 120). :tl. .2 :!:1.6 :tt. u okretnim bubnjevima.2 :1:3. vodenim mlazom .5 -1. .za kalupe s jezgrama.. . . dij. brusnom ploeom. 50). :!:1.2 jez.5 +3 -2 :!:1.5 -3 :!:2 80). .za velianu odljevka.5 :t2 +2.. deblj. 150 bar).2 :tl. . .8 I-:!:1. . .25 . :tl :tl. :to. sast.9 :tl.6 :!:1.8 :t2. .8 :!:3. Odljevci tekih kovina Nazivna mjera .

koja nastaju zbog ocvrscivanja pri preoblikovanju u hladnom. Kujemo obicno u toplom.sastoji se iz velikog broja udaraca. Fino valjanje (»glacanje«) je fina obrada tokarenih iIi brusenih kovinskih ploha plasticnom deformacijom pri kojoj povrsinski sloj jako ocvrsne. pri cem materijal ocvrsne (povecavaju se cvrstoca i tvrdoca uz smanjenje rastegljivosti). jer se pritom nastala naprezanja usput gube.l/ViT+l) .. o "" . Na taj nacin moiemo postepenim preoblikovanjem i meduiarenjem postici vrlo velike deformacije materijala. pod temperaturom rekristalizacije. . S obzirom na temperaturu preoblikovanja razlikujemo: .rucno ili strojno . brzini deformacije materijal ce se prognjeciti do u dubinu presjeka. Pri prevelikoj deformaciji materijal se kida. Stoga je velicina deformacije pri preoblikovanju ogranicena. traka) u otkovke. Naprezanja. Najznacajniji su primjeri preoblikovanja: Kovanje Kvalitetne dijelove kompliciranih oblika i s velikim razlikama presjeka izradujemo najjednostavnije kovanjem valjanih profila (stapova. Pri valjanju lima ili profila medu dvama valjcima smanjujemo debljinu izratka za razliku I1..-t-.samo male deformacije. pri velikoj brzini stici ce deformacija samo do manjih dubina.preoblikovanje u hladnom. a upotrebljava se pri masovnoj izradi.h~ 2 R(l .. I1. mogu se iarenjem odstraniti. a tada su moguce . Preoblikovanje se zbiva u podrucju prisilnog tecenja kovine Hi slitine.cos a) = 2 R(l .. limu) plasticnom (trajnom) deformacijom promijenimo oblik. tj. - - preoblikovanje u toplom. nad temperaturom rekristalizacije.Plasticna obrada Plasticna obrada preoblikovanje . daje tocnije dimenzije otkovka. npr. \. Pri malenoj. Slobodno kovanje (a) . nakon cega se materijal moie dalje preoblikovati.h (= ho b Va/janje 618 ~ 'q'i<' - h) koja je ovisna od promjera valjaka 2 R i koeficijenta trenja /l "" . Znacajna je brzina deformacije. pri cem se ujedno promijeni i struktura materijala. Kovanje u kalupu (b) sastoji se iz manjeg broja udaraca. . tj. Porastom deformacije rastu i naprezanja u materijalu. a upotrebljava se pri pojedinacnoj izradi i pri velikim otkovcima. pri cern materijal ne ocvrsne. Pri kovanju u hladnom materijal jako ocvrsne.je radni postupak u kojem krutom kovinskom materijalu (sirovom odljevku ili vec prije preoblikovanom poluproizvodu.

pomocuvaljaka (c). Smicno preoblikovanje Smicno preoblikovanje upotrebljavamo npr.c) oblikujemo ~tapove. Vucenje (kalibriranje) Vueenjem odvaljaka kroz matrice (a. cijevi (u prvom redu od Sn. profile. Pb. kruZno izrezanih rondela) stavnim proizvodima u jednom stupnju. d) Hi postepenim razvlacenjem preko modela (e). b). u kalupima (c.). 619 . za savijanje ~tapa u koIjenCastu osovinu (a).Utiskivanje Utiskivanje patrice (utisnog alata pozitivnoga oblika) u materijal izradujemo razne gravure ili udubine (negativnog oblika). a c Odrezivanje Odrezivanje je postupak pri kojem smicnim optereeenjem odvajamo cestice izratka. stvaranjerupa ulimu-a- - stih (b) Hi s prirubom (c). b) iIi protiv patrice (protusmjemo . Savijanje Savijamo u prvom redu lim i trake i to: slobodno (a. pri kompliciranijim u vge stupnjeva.a. b) iIi valjke (c) dobivamo vua cene profile i ticu. Istiskivanje Hladnim istiskivanjem materijala kroz matricu (istosmjemo . Zn. AI. Cu i sI. Duboko izvlacenje Duboko izvlacimo lim iz pripremljenih odrezaka pri jedno(platina odn.

.20% do 5% . 1600 °C. 2900 °C. . . . za karbidne tvrde metale 1400 .. .»dijamantne kovine«: sinterovanje dijamantnog zrnja (iIi drugih tvrdih tvari.. 800°C.3 mm). . Termoplaste mozemo lijevati (teZinskim Hi centrifugalnim postupkom).0.. Co) s kovinama vrlo niskih tali~ta (Zn. korunda) kovinskim vezivom. . tlakom vanja utieemo na poroznost sastavljenoga volumenski udio pora do 60% do 30% pri tlacenju i temperaturom materijala: upotreba filteri klizni leZaji sintero- - 15. .. za zeljezne slitine 1000 ... 800 kN). Cd. Ni. Ta i sI. Temperature sinterovanja su: za bakrene slitine 600 . Pb).10000 kN).500 J1I11) ponajprije stisnemo (hladno Hivruce) velikim tlakom (1 . 180°C). W.02.. slitine za eetkice kolektorskih elektricnih strojeva: sinterovanje grafita (klizavost) i bakra (vodljivost). . cijevi. . . za Mo. 1300 °C. mehanicke (400.. molibdenovih iIi tantalovih karbida Zilavim vezivom. slitine komponena~a vrlo raznolikih tali~ta: sinterovanje kovina razmjerno visokog tali~ta (Fe. npr. no mnogo vi~ ih oblikujemo tlaenim lifevanjem u kokilama (proizvode kabastog oblika) Hi istiskivanjem kroz sapnice (profile. Mje~avinu komponenata u obliku pr~ine (velicine zma 1. .J .1500 kN) iIi hidraulicke (150. ploce). .strojni dijelovi .. 2000. Pri tlacnom lijevu i istiskivanju materijal se potiskuje puznim vijkom Hi klipom.vrlo evrsti strojni dijelovi Primjeri upotrebe: karbidni tvrdi metali: sinterovanje tvrdih i krhkih volframovih..f Oblikovanje plasta Vea je dio oblikovanih proizvoda i poluproizvoda od plasta .. od duroplasta ih je manje.termoplast. 10 kbar) u konacni oblik. slitine za elektricne kontakte: sinterovanje volframa ili molibdena (tvrdoes) s bakrom iIi srebrom (vodljivost). Dodatnim razvlaeenjem izraduju se folije (debljine 0. - - 620 . VeliCinom zrna komponenata. . 1000 bar pri temperaturama alata 140. . SINTEROVANJE Sinterovanjem spajamo materijale (kompozite) iz komponenata koji se drugim tehnoloskim metodama ne daju spajati (iIi veoma te~ko). . a za preSanje upotrebljavaju se pre~e (tijeskovi) i to: ruene (50 . Duroplaste lijevamo Hi pre~amo u kalupima (tlakom 150.. Primami oblik plasta za preradu su pr~ak i zmje. kobaltom. .. slitine za filtere i klizne leZaje: sinterovanje kovina i kovinskih spojeva reljene poroznosti (kod leZaja valja pore napojiti uljem). da bi ih nato pri visokim temperaturama sinterovali (difuzijski stopili). npr.

Hladno zavarivanje. 10. 8. Dijelovezagrijemo toplinom egzotermne reakcije aluminija s oksidom kovine. te ih zavarimo jakim pritiskom u preSama. Kad sepostigne temperatura zavarivanja.T3. 3. 11. 9. a koji su u stalnom dodiru. oba dijela zavarimo jakim pritiskom. 6. mo na limu u stanovitim razmacima b) Ko/utno zavarivanje srodno je toekastom zavarivanju.ZA VARIV ANJE KOVINA Zavarivanje pritiskom (JUS C. Dijelovi se zagriju toplinoin trenja zOOg ultrazvucnog titranja. Indukcijsko za varivanje.1971) 1. 7. a zatim ih zavarimo pritiskom. a koji se izmjenieno dotieu i razmieu. Uvjet za uspj~n difuzijski proces je velo cista dodirna povriina. Dijelove zagrijemo plamenom te ih zavarimo pritiskom. 2. Zavar i vanje eksplozijom je spajanje dvaju dijelova pritiskom ~to ga stvara sila eksplozije. Dodirno se mjesto obaju dijelova ugrije Jouleovom toplinom te se zavari pod pritiskom. Za var i vanje trenjem. 4. OOraksom) te ih zavarimo udarcima eekieem. Aluminotermijsko zavarivanje pritiskom. Kovaeko za varivanj e. Dijelove zagrijemo visokorrekventnom 'strujom te ih zavarimo pritiskom. Ceono zavarivanje elektrienim otporom a) Zavarivanje pritiskom je postupak u kojem propu~tamo jaku elektricnu struju kroz oba dijela ~to ih zavarujemo. Dijelove dovedemo do tjesnog dodira te ih jako stisnemo.001 . 621 . kroz koje dovodimo elektricnu struju. tako da se pojavi iskrenje zOOg kojega se dodirno mjesto jako zagrije. Zavarivanje ultrazvukom. dezoksidiramo povriine (npr. Pri tom se pojavljuje medusobno prodiranje elementarnih Ccstica iz jednog dijela u drugi pa se oni kovinski spoje. ali su pritiskivaci izvedeni u obliku koluta koji valjanjem po dijelovima ~to ih treba zavariti J I - daju neprekinutzavar. a katkada i za~titna atmosfera. oba dijela zavarimo jakim pritiskom. Kad se dostigne temperatura zavarivanja. . koja se zavaruje. Na mjestu dodira stvara se Jouleova toplina pa se dodirno mjesto jako ugrije. Plameno zavarivanje pritiskom. Dijelovezagrijemo u peCi do bijelog :tara. c) Bradavicasto zavarivatife je tockasto zavarivanje na pojedinim posebno ispupeenim mjestima lima (bradavicama) kroz koja prelazi elektricna struja. To ponavljapo toekama. Dijelove zagrijemo trenjemizmel1udodirnih ploha mirujueeg i rotirajuceg dijela te ih zavarimo pritiskom. Za var ivanje difuzij om je spajanje kovina ukrutom stanju u odreI1eni Cas pri odgovarajueoj temperaturi i umjerenom pritisku. Preklopno zavarivanje elektricnim otporom a) ToC/aJsto zavarivatife je zavarivanje dvaju dijelova stisnutih izmel1u dva pritiskivaea. b)' Zavarivanje iskrenjemjepostupak pri kojem propu~tamo elektrienu struju kroz 000 dijela ~to ih zavarujemo. 5.

~topovisujetemperaturu na mjestu zavarivanja). Ako se elektroda tali. koju primieemo.zicom za zavarivanje jo~ i dodatni materijal. Zavarivanje pod troskorn Proces pocinje kao kod postupka EPP. Za stvaranje plamena sluze acetilen. Ljevacko zavarivanje upotrebljavamo uglavnom za popravak pokvarenih odljevaka. 2. izgara pri visokoj temperaturi uz oksidaciju aluminija i oslobadanje zeljeza iz feljeznog oksida.elektrodom s pl~tem .T3. Postupak se moZe obavljati u slobodnoj iIi mtitnoj atmosferi. 6. preIijevamo taljevinom dok se mjesto kvara ne zatali. Kovinske elektrode koje se ne tale (volfram). ugraden u poseban kalup. 622 - MAG pIinova - CO2) J . Kao dodatni materijal sluZe tice za zavarivanje koje talimo u plamenu. Na:jbolji plamen daje acetilen s kisikom. 4.. He itd. tdki benzin) s kisikom iIi zrakom.) volframovom (»tungsten«) elektrodom (postupak TIG) kovinskom (»metal«) elektrodom (postupak MIG) - I I I - u ugljicnom dioksidu (CO~ kovinskom elektrodom (postupak u vodenoj pari iIi smjesi mtitnih I pod mtitnim prahom (postupak EPP) pod mtitom vodika atomiziranjem (disocijacijomvodikovih molekula i njihovim ponovnim spajanjem. Aluminotermijsko zavarivanje taljenjern. Z a v a ri v a nj e p Ia men 0 m. a upotrebljava se za tanke Iimove i za kutne zavare. Po potrebi dodajemo . Kad se skupi dovoljno troske koja pokriva rastaljenu kovinu. ugasi se plameni luk. 3.polofenom elektrodorn b) Lueno zavarivanje u zaJtitnoj atmosferi u inertnom pIinu (Ar. s. a ako je potreban dodatni materijal.00l 1971) 1.elektrodom s jezgrom .T Zamivanje taljeajem (JUS C. a dodatnu zicu. Pokvareni dio. rasvjetni pIin. Lucno zavarivanje kovinskom elektrodom Plameni luk nastaje izmedu kovinske elektrode i predmeta koji zavarujemo. Lucno zavarivanje ugljenom elektrodom Plameni luk nastaje izmedu dviju ugljenih elektroda iIi izmedu elektrode i predmeta koji zavarujemo. . talimo Jouleovom topIinom ~to se razvija pri prolasku elektricne struje kroz trosku. sluzi jo~ i kao dodatni materijal. dobiva se taljenjem dodatne zice u plamenom luku.golom elektrodom . a) Lucno zavarivanje u sJobodnoj atmosferi . RastaIjenim se feljezom zavaruju eeIifui dijelovi. sluze samo za stvaranje elektricnog luka. vodik Hi tdki ugljikovodici (benzen. smjesa aluminija i feljeznog oksida u prahu. Termitni pra§ak.

3 0. . ..) Rastaljenu kovinu ~titimo za~titnim plinom..4. 10. 15 8 8.sastoji se od jednog dijela aluminijskog pr~ka i triju dijelova zeljezni~ oksida (okujina) .. . tracnica i sI.elektricni otpor i t .. . Debljina pojedinog lima mm 0. . U medusobnom dodiru obaju dijelova moze se postici temperatura 1260..1.0 1. 3 FeO + 2 AI -+ 3 Fe + AI203 + 835 kJ Fe203 + 2 Al -+ 2 Fe + Ah03 + 820 kJ - - . Reakcijska smjesa .. . Pri eksotermijskoj reakciji (redoks) termita reducira aluminij zeljezne okside te i sam oksidira. c) Zavarivanje laserom Kovinu talimo usmjerivanjema laserskog snopa na mjesto zavarivanja. vec samo u tockama..5 1 2 3 4 5 6 asti lim 400 500 800 1200 1500 1900 2300 Pritisak elektrode N oksidirani lim 800 1000 1500 1900 2400 2900 3500 623 L. . .7.kao eksotermijskog dijela smjese te sitnih celicnih otpadaka i legirnih dodataka za dodatnu kovinsku masu. Ne moze se zavarivati neprekinuto. Otpomo zavarivanje Za zavarivanje potrebna toplina stvara se u dodiru medu dijelovima koje treba zavariti kao Jouleova toplina Q=Ult=12Rt gdje su: U . Aluminotermijsko zavarivanje Aluminotermijsko zavarivanje je postupak zavarivanja kemijskom energijom koja se oslobada pri eksotermijskoj reakciji medu aluminijem i zeljeznim oksidima.2...3000 0C): .. R . Posebni postupci zavarivanja a) Zavarivanje elektronskim snopom Kineticka se energija ubnanih elektrona pri udaru u kovinu pretvara u toplinu kojom talimo materijal.2.0 3 izoad 3 Promjer elektrode mm 5 6.struja.napon.~toje dovoljno da se materijaI pod pritiskom zavari.0. 1480 DC. (Plazma nastaje disocijacijom i ionizacijom plina.termit .vrijeme.10 Debljina pojedinog lima mm 0.12 12. Mogu se zavarivati vrIo sitni predmeti. b) Zavarivanje plazmom Kovinu talimo toplinskom energijom plazmenog luka..1. I .l Postupak je prikladan za zavarivanje te~kih strojnih dijelova. pri cem se oslobada znatna toplina (temperatura dostize2800. ..

5. .6 6..7 4... ... . 4.. Zavarivanje acetilenskim plamenom Kisik Debljina potroak predmeta pretlak bar Vb mm 0..5 0..2 2..12 .0....051-1981) Za zavarivanje plamenom celika upotrebljavamo eelicne Zice koje se oznaeuju dvostrukom oznakom i to: . ..14 14.10 6..5 2..5 1.3.3 mm. . 7.3 .8 .. u svicima do mase 40 kg.25 50 85 165 325 500 750 1200 1700 2500 Acetilen potroak Vb 50 75 150 300 475 700 1100 1600 2350 celik Bmna zavarivanja mIh lake kov.0.0..75 1 1.9 . . 100 l 624 I 2.0) (1. .0 2.3 .6 3......2 10.9 9.25 3 3..2.6 . 4. A = 29%.5 1..5 3500 4750 7350 3300 4500 7000 0.1 1...5 0.dodatnom oznakom s tri simbola koji oznaeuju mehanicka svojstva Zice i to (redom): vlacnu evrstoeu Rm u N/mm2. .opCom oznakom P.2.. .. .5 1.9 0.. . Duljina Zica: u komadima od 1000 mm.2 30.75 1.25 1. 12. . .15 4.. 8. .75 2 2.i .0 6.0 5.20 20.5 3.30 0.15 .7 0.6.70 70..." Zavarivanje plamenom :l:ice za zavarivanje plamenom (JUSC.5 - . 8 5.5..2 ..7.12 7.... 0.1. . postotno produljenje A u % i prekidnu energiju (udamu Zilavost) KV u J: Cvrstoea Rm N/mm' Simbol Postotno produljenje A % Simbol Prekidna energija KV J Simbol 340 340 400 430 470 510 550 590 0 Z Y 1 2 3 4 5 6 - 14 14 18 22 26 30 0 Z 1 2 3 4 5 30 30 60 90 120 150 Z 1 2 3 4 5 Primjer: svojstva Zice: Rm = 480 N/mm2... 1.5..4 4. . KV = 100 J oznaka: P-343 Promjeri Zica: (1.50 50.H3... 0. 2.6) 2.

Rezanje plamenom nelegiranih celika Debljina predmela mm 5 10 20 50 100 150 200 300 Kisik pretlak bar 2.3..0 155..0. Rezanje plamenom legiranih eelika ovisno je od pojedinih legirnih komponenata.2...2 Re z a n j e k 0 v i nap I a men 0 m (»autogeno«) upotrebljava se za eelik.0 4.3%. pri tvrdem eeliku C > 0..5-. 1 1...9 4. 41 .75 2.5 2.2 2.0 111.5 9..5 16 11 7. .Zavarivanje vodikovim plamenom Debljina predmela mm 0..10 6..0 7. Upotrebljavamo gotovo sam kisik.5 6 5 3.. ..0 22.7 Zavarivanje plamenom Debljina predmeta mm 0. .5 1.6 pretlak bar 0..0 190. Posebno se lako plamenom reze nelegirani ili slabo legirani meki celik C < 0.2 2. Razliciti posebni postupci rezanja plamenom omogucuju rezanje i u slueajevima kad obiean postupak nije upotrebljiv.0.0 3.5..75 Sivi lijev.1 rasvjetnog plina potro!ak Vb 80 130 270 500 Rezanje kovin3 POlro!ak rasvjetnog plina Vb 200 350 600 1200 1.5 57.3.2.0 13..0 5.5 Baina zavarivanja mlh 4.25 1.3 1..0 polro!ak Um 65 120 215 580 1240 2180 3125 5650 POlro!ak acetiJena Um 13. pri eemu se iskori~tava toplina izgaranja (oksidacijska) zeljeza.Slrojarski priru~nik 625 ...5...75 1 1 1.5 0.5 pretiak bar 1 1..5 Kisik polrok Vb 35 75 150 300 500 Kisik Potrooak vodika Vb 140 300 675 1350 2250 Baina zavarivanja mIh 7..0 20..5% je rezanjem plamenom moguee jedino dodatnim zagrijavanjem.0 258.5 0...5 1. bakar i lake kovine rezemo pro t a Ij i van j e m plamenom ili elektrodom (rezne povrlinenisu osobito Ciste)...4 4.0 Baina rezanja mIh 22 19.0 10..25 1..7 3.....

Oznaka iskoristivosti navodi se samo u slueaju.ElektroluCno zavarivanje Za elektrozavarivanje na vanj~tinu razlikujemo celika"upotrebljavaju se celicne elektrode. .osrednje debeo (TiO. .H3. J 626 . oznaka oznaka tipa pla~ta.oznaka mehanickih svojstava.debeo ostale vrste Oznaka 0 R RR S 4) Iskoristivost (JUS C.610 20 513 -20 20 514 -30 20 -40 515 I - - Vrsta plta kiseo kiseo ruillan baziean celulozan 3) Oznaka vrste pl~ta Oznaka A AR B - e Vrsta plta oksidan rutilan .: 110 . . iskoristivosti.oznaka poloZaja zavarivanja. produljenje odgovara udamoj A Zilavosti Oznaka Rm % N/mm' KV = 28 J min..130 . .oznaka vrste struje. . elektrode s pla~tem (oblozene).011 . tj. elektrode s jezgrom. 1) Opca oznaka elektrode je: E 2) Oznaka mehanickih svojstava: Postotno Temperatura koja Vlana vrstob. - - . S obzirom gole elektrode.1982) Oznaku elektrode sastavljaju: .H3.020 .opCa oznaka.510 433 24 -20 24 -30 434 435 24 -40 1 510 18 +20 511 18 0 512 510.140 itd.) rutilan ..120 .1982) je omjer kovinske mase rastaljene dodatne tvari i ukupne mase Gezgre i pla~ta) ispitivane elektrode. Obloiene elektrode za rucno zavarivanje nelegiranih ili slabo legiranih lelika s malo ugljika (JUS C. ako je njena vrijednost veCa od 105% i to uvijek zaokruZeno na pune desetice..e 430 20 +20 431 22 0 432 430.

. .2 ml!100 g: oznaka elektrode: E 51 3 B 16020 2H - 627 . s bazicnim pla~tem. postot. Pri manjim je promjerima potreban vi~i napon praznog hoda.20°C. produljenja A iznad 23 % .3 3H 1 P rim j e r i z a oznake elektroda: iznad Opla~tena 71 J pri elektroda + 20°C i iznad s rutilnim 20 J pri pla~tem osrednje debljine.5 2H 1..5 mm. 7) Za bazicne elektrode (B) oznacuje se i kolicina vodika u cistoj kovini zavara: Kolicina vodika u ml Oznaka u 100 g ciste kovine zavara mV100 g H 3. Rm iznad 500 N/mm2.. produljenja A iznad 22% i udarne zilavosti KV iznad 47 J pri -20°C. postOI. za zavarivanje u svim poloZajima osim okomito prema dolje pomocu istosmjerne struje. iskoristivosti 158%. rudarne vlacne cvrstoce zilavosti KV polozajima za zavarivanje u svim izmjenicnom strujom i s naponom praznog hoda 50 V ili istosmjernom strujom na pozitivnom polu: oznaka elektrode: E 43 2 R 13 Opla~tena elektroda. vlacne cvrstoce Rm iznad 560 N/mm2.. uz koliCinu vodika u Cistoj kovini zavara 1..5) Oznaka polozaja zavarivanja: Polozaj pri zavarivanju svi polozaji svi polofaji osim okomito prema dolje svi sucelni i kutni polofaji u horizontalnom i horizontalno okomitom poloiaju svi sueelni i kutni spojevi u horizontalnom polozaju svi polozaji u koritastom polozaju 6) Oznaka vrste struje Izmjenicna struja Istosmjema struja nazivni napon praznog hoda preporucen polaritet + +ili- Oznaka 1 2 3 4 5 Oznaka 0 1 - + +ili- 50 V 70V 90 V - + +ili+ 2 3 4 5 6 7 8 9 Tablica vrijedi za elektrode promjera d ~ 2.

0 Si Co + lOA! Cu + 5 So Co + 8 So {NiCu I NiCu2 Ni CoAl na osnovi bakra ( CuSo 1 CoSo 2 Navedeoe su zaokruZeoe prosjeene vrijedoosti karakteristicnih sastavioa. E. H3.1984. 30Cu.5 Fe 65 Ni.5 Fe 85 Ni.15 C. 627 (pod 5 i 6).4 C.0 Si 55 Ni.03 Si zeljeza oa osoovi nikla Fe + 53 Ni.1984) Oznaku elektroda tvore: opCa oznaka oznaka kemijskog sastava oznaka vrste pla~ta oznaka poloZaja zavarivanja i vrsta struje. Vrsta pla$ta bazieao grafitao baziean s grafitom oa osoovi soli i celuloze ostaIe vrste Ozoaka B G BG S V 4) Oznaka polozaja zavarivanja i vrsta struje Ovdje vrijede jednake oznake kao kod elektroda za zavarivanje celika str. 4. samo za horizontaIni poloZaj zavarivanja istosmjemom strujom na pozitivnom polu iIi izmjenicnom strujom pri naponu praznog hoda 75 V: oznaka elektrode: E (NiFe) G 49 I l 628 J . 8 Fe. 0. .016 . 4. s grafitnim pl~tem.vidi Pr i m j e r oznake elektrode: Elektroda s pl~tem sa Cistom kovinom zavara FeNi (55/45%). 3) Ozoaka vrste pla$ta: . 0 16 . 40 Cu.9 Si oa osoovi Fe + 0. Vrsta slitioe Cistekovioe zavara sivi lijev sivi lijev. 4. 2.H3. u % skupioa Fe + 3. legirao iz pla$ta felik slitina nikla i zeljeza slitioa nikla i bakra nikal aIumioijska brooca kositreoa brooca Ozoaka elektrode FeC I FeC2 Fe NiFe I) OpCa oznaka elektrode: 2) Oznaka kemijskog sastava: Vrsta elektrode karakteristiCoi sastav. Podroban kemijski sastav svih navedenih elektroda vidljiv je u staodardu JUS C.Elektrode s pial/em za rucno zavarivanje sivog lijeva (JUS C. 4.

.5 1. 5 3.5 2 3 4 5 5 6 .25. 5 5 5 5 5 12 1. platem s jezgrom 2 2 2 2 2 2. 5 4. 4.. 4. 5 4. 70 3 90.330 Debljina lima s mm Elektrode s debelim pla!tem promjer mm jakost struje A 2 50.. 5 3. .25.5 1.5 1 2 2 2 1 Promieri elektrode mm gole. . 4 3.25. 5 3.110 2. elektrode s tankim platem i elektrode s jezgrom promjer mm jakost struje A 2 50. a U /N 50 60 70 80 30 36 42 48 20 24 28 32 60 60 50 50 60 60 60 60 90 100 110 120 54 60 66 72 36 40 44 48 50 50 45 45 50 50 50 50 629 : " .. 5 4.25.5 1. 80 60.5 4. 5 4.5 90.160 3. 6 6 - 6 6 Priprema rubova za zavarivanje celika pri vecim debljinama Dubina Kut Debljina lima otvora otvora Skica s a b a mm mm mm ... 5. 3..25.190 5 190.25.. 4.. ..j b ! 1 1. 5 4..200 5 180.Potrebna jakost struje Gole elektrode..260 6 230.. s tans debelim kim pldtem. . 4..5 3 3. 4..25.250 6 240.. 5 3. 5. . 4. 350 Razmak limova b mm 0 0.. 5. 4. . b 8 10 12 14 16 14 16 18 20 25 2 2 2 2 2 1. 4.25 4 130. 5 4.25 4 4 4 4 4 Priprema celika za zavarivanje (neki slucajevi) Slika . 5 3. 4. 4. 5. . . 4.5 2 2 - b 4. 5 4. 4. 5 4. 4 3.25.130 4 140.

5 1.1.. .3 30 15 3 8 30 30 30 35 18 3 10 3 35 I 12 I Jo 35 Deformacije konstrUkcija zbog skupljanja zavara ' Uzdufua deformacija Zavar Kut delorm. 3 &5 1~ ~~ u~~ Upotrebljivost najznacajnijih postupka zavarivanja i rezanja plamenom Debljina mm Naan zavarivanja eelik elno iskrenjem tokasto kolutno plamenom elektroluo . ..12 1..5 0.1..40 1.. . mjed (do 500 mm2) Cuslit. 15.40 2....s kovinskom elektr .. 100) 1. .. Cu 2.3 ~ ~ ~~~ ~ ~~mm 7 a.pod prakom rezanje plamenom 5.2x2 Cu slit...8 (0..40000 mm2) (do 10000 mm2) 2 x 12 2 x 5 0...40 (.30. ....u argonu .s ugljenom elektr. ..2...1..u vodiku za materijal lake kovine ostale kovine Cu... . .500(. Pb 2. 10 - - J 630 . ~ mm 5 6 ~ amm aO smmlamm aO 11° 2.Priprema rubova za zavarivanje za dvostruki Debljina ploa s mm 140 160 U-zavar kod debelih ploca: Oblik utora I a mm 60 70 Olvor utora I b mm 16 18 I x mm 20 30 40 50 60 70' y mm 8 10 12 14 16 18' Samo kod debljine ploea s Priprema celicnih ploca za celicne konstrukcije = 160 mm...5.. 0..!.. . .20 - . Izravnavanje deformacija Q am m smm 2 2.2.1..30 Cu 2..2 Cu2.40 - - Cu slit..1000) 1.1..40 2. 25 2.100 0.....

bakreni ili mjedeni (str. 415). visokofrekventnom strujom. do temperature nad taMtem lema pri posrednom zagrijavanju lema (umetnutog) putem ugrijanih spajanih dijelova. dok se duroplasti De mogu zavarivati. 10 H20) s dodacima fluorida. Be). Jednokomponentna Ijepila su pripremljena kao pasta s prikladnim rastapalom. epoksidne smole) vezuju fizikalno ili kemijski. fosfata. . trenjem itd. 414) ili srebmi lem (str.Zavarivanje plasta Od plasta prikladni su za zavarivanje termoplasti i elasti. no postojana su samo pri nmm temperaturama (do oko 150°C). ali su krhkija. dok se spajani dijelovi samo zagriju: do temperature pod tali~tem lema uz neposredno zagrijavanje lema (Iemilom iIi plamenikom). organska Ijepila (od naravnih ili umjetnih spojeva ugljikovodika.pomoena sredstva: borni spojevi (npr. - Tvrdo lemljenje Za tvrdo lemljenje celika i nezeljeznih kovina potrebni su: tvrdi lem.pomoena sredstva: cineani klorid ZnCh (sa solnom kiselinom HCI). - Ljepila za Ijepljenje kovina: 631 . 414). LEMUENJE Lemljenje (Iotanje) je spajanje kovinskih dijelova pomoeu lema kao dodatnog materijala. - UEPUENJE KOVINA anorganska Ijepila (mineralnih. Dodime plohe spajanih dijelova ciste se mehanicki. dok su taIila fluoridi i kloridi lakih kovina (Li. . Za lemljenje aluminija upotrebljavaju se posebni lemovi (str. Plasti se zavaruju vruCim plinom (zrakom. silikata i sI. kolofonij. 415). Pri dvokomRonentnim Ijepilima djeluje na Ijepilo (kao pastu ili tekuCinu) tik pred Ijepljenjem primje~ani otvrdivac koji izaziva polimerizaciju Ijepila. a time i njegovo oCvrlCivanje. du~ikom). koje pri Ijepljenju ishlapi. Pri lemljenju se lem rastali. - Meko lemljenje Za meko lemljenje celika i nezeljeznih kovina upotrebljavaju se: meki lem (vidi str. boraks Na2B407 . npr. vruCim alatom. kemijski i pomoCnim sredstvima. salmijak NH4CI. ili su suho umetnuta medu spajanje plohe te lijcpe pri dovodcnju toplinc. Zilavi su. keramickih ili staklastih sastavina) su postojanija pri vi~im temperaturama.

A vc!.'c < 4> T1) temperaturna razlika izmedu temperature strugotine gdje su: lJ.spec. top!.specificna sila rezanja (sila po jedinici povdine). Neprekinuta strugotina nastaje ako materijal mofe postiCi neki minimalni stupanj deformacije. je cp= arc tan [lI8t.brzina rezanja. dok je strugotina pri obradi krhkih materijala izlomljena i rastrgana. kutu rezanja rp i prednjem kutu y v. Toplinski tok koji zagrijava strugotinu iznosi 4>' = lJ. materijala. .alal b . c . = hJh = cos «P - y)/sin rp > 1 alata. - - 632 .gustoea. kapac.prednji kut rp = arc tan [cos y/(8t. Brzina deformacije materijala u ravnini rezanja iznosi Vs = Vc cos y/cos (cp - y) Pri obradi filavih i mekih materijala redovno nastaje neprekinuta (tekuca) strugotina. a.zbog trenja izmedu alata (na strafnjoj plohi) i izratka te izmedu alata (na prednjoj plohi) i strugotine. Strugotina klizi po prednjoj plohi brzinom vp koja ovisi 0 brzini rezanja VC.OBRADA KOVINA ODV AJANJEM Osnovi CESTICA a Pri obradi materijala odvajanjem ces'tica nastaje strugotina debljine hc' koja je veca od debljine rezanja h. Najveci se dio energije utro~en na o~trici alata za odvajanje strugotine pretvara u toplinu. kc .T.slraInja ploha c . Nastali toplinski tok iznosi 4>=Avckc gdje su: A .prednja ploha d .T = (T2 T2 i temperature materijala Th (.zbog kidanja atomskih veza u obradivanom materijalu (u podruCju rezanja). Toplina nastaje: .] Faktor sabijanja ovisi 0 brzini rezanja VC. = Vc sin rp/cos (rp - y) = vd8t. - sin y)] Za y = O.strugotina gdje maCe: rp . Faktor sabijanja iznosi 8t.kut rezanja i y.' .presjek odvojenog materijala. Vc .

kut nagiba - mni kut astri klin zoobljenast astrice faseta no astrici fa seta no prednjaj plahi na prednjoj Pojacanje klina zaobljenjem...Geometrija oitrice Kutovi alata -+i ! P .- - ~ / / prednji (radni) kul £ postavnikut A. ~ foseta no prednjaj plahi na Odvodenje strugotine olaklavamo prednjoj plohi udub/jenjem ill [asetom 633 .kut klina a: - Oblici oUrica .~~ stramji (slobodni) kut y smjer uZduin~' Pasmaka sn1er popreCnog posmaka ~ 1 . [asetom na oItrici ifi [asetom PWM.~ stepenicc zo aDlikavanje strugatine udubljenje stepenicom.

. h hs geometrijsku ap rezanja. - dubinu ..19 Za odredivanje posmicne sile Ft i odrivne sile Fp cesto upotrebljavamo omjer koji vredi za postavni kut " = 45°: Ft : Fp : Fc = 1 : 2 : 5 Vz drukCiji postavni kut ..slitine 1160 2060 1780 780 640 280 0.odrivnu silu Fp' .26 sivi lijev SL 25 tvrdi lijev bronca mjed Al . ovisan 0 materi- Specificna si/a rezanja kc IxI i eksponent Cc Obradivani materijal relik C.17 0.19 0. rastavljamo u tri komponente: .4731 C.26 0.30 0.0645 C. - standardnu debljinu strugotine 1 mm. glavna sila Fe' iznosi F.18 0.0545 C.5421 C.postavni kut.0745 C.specifienusilu rezanja.4320 C.Tokarenje Si/a rezanja alata F.25 0.14 0.30 0.~irinurezanja. koja mora svladati otpor rezanja materijala.26 0.18 0. Cceksponent debljine.26 0.17 0.21 0.1531 C.posmienu silu Ft ..slitine Mg .' = F.glavnu silu Fe F=YFl+Fp2+F/ Glavna sila Fe iznosi Fe b = alsin" h=fsin" gdje znare: kclxl debljinu strugotine.4732 kc1x1 N/mm2 1990 2110 2260 2220 2130 2100 2260 2240 2500 Cc Obradivani materijal kc1x1 N/mm2 Cc 0. = kc1x1 bh(hslht' .1731 C. .posmak. f jalu. b .' ) 634 .'. C Si~45° Cc C( sIn.

6 165 135 5.1 0. ~irokeod 0.10 3.1800 P 30 PlO P 30 PlO P 30 PlO P 30 PlO P 30 PlO P 30 PlO P 30 K 10 K 10 K 10 KIO P 20 P 20 6 6 6 6 6 15 12 12 10 10 8 6 6 4 4 8 - -5 -5 -7 -3 .... s .10 0.\ Y Yt Brzina rezanja vc.1400 m v legirani telik m 1400.5 mm.. : vc. Vc.......4 5.10 0. prekinuti rez s dubinom rezanja do 10 mm i posmakom do 1.4 5.4 5. ') Vrste tvrdih metala c.: VC"..."..4 5.Kutovi o/trice i brzine rezanja pri tokarenju celika alatom od tvrdog metala Obradivani materijal vrsta evrstoea Nlmm' < 520 -rg !! tvrdi metal') m PlO Not prednji kut i kut nagiba (")3' ..4 - 80 23 1) m mali presjek.4 85 65 5.0. .4 - 0..4 5..2 0..10 4.10 0. .89 635 - .10 0...4 30 5. 390.26 : 1 : 0... .vidi str....700 lijevani nerdajuCi telik 600.veliki presjek.5 30 18 18 25 65 40 18 - - - m K 10 6 s K 10 6 -5 m PlO 12 s P 20 12 0 m K 10 0 s K 10 0 -5 15 45 25 12 - . Kut fasete na stratnjoj plohi at = 6°..10 O.700 m v lijev m > 700 v meki m < 500 telik v polutvrdi 500.3 mm. prekinuti rez s dubinom rezanja do 6 mm i posmakom do 0..700 kovani 1500..osrednji presjek...10 0..Ytje kut fasete na prednjoj plohi.4 0.5 3.1800 s Mo tvrdi m telini s lijev Mn tvrdi m elik s kovani nerdajuCi telik 600. Za druk~iju postojanost alata vrijede ovi omjeri brzina rezanja: vc.... ....1000 v telik 1000.. ..10 5..5 do dva I:0smaka..700 m telik v m tvrdi 700...6 v teliCni 520.brzina rezanja za postojanost T = 240 min.4 220 185 5. .. v . ......4 5. 633...10 135 110 - - 110 90 - -3 -3 0 -7 -3 -7 5...so = 1......') m/min pri >osmaku((mm/okr.10 70 60 250 210 95 80 40 32 27 75 65 30 25 22 50 45 20 17 14 180 150 85 70 60 155 130 65 55 45 110 85 45 35 25 55 45 22 18 14 25 15 15 20 50 30 15 15 - 0 0 -5 4 4 -5 0. a = 8°..8 1...) 0.. neprekinuti rez s dubinom rezanja do 3 mm i posmakom do 0....10 0. 3) Kutovi na aJatu-vidi str..0.6 mm..

.4 0 5.7 0 0 0.250 sivi lijev legirani bijeli tempero250...400 ... 6 0...2300 250.S1.150 70...4 O..4 0 5....3 0 0 10 8 = 28 8 6 = 16 < 13.7 -5 0 65 70 45 55 45 40 60 50 45 40 35 28 - vanflijev bakar...90 6 = 8 ..4 3 5...700 .1500 150.....85 cmi tempera- m v m v m s m s m s m s m s K 10 7 P 20 7 K 10 K 10 K20 K20 K20 K 20 K20 K 10 7 7 5 5 5 5 6 0....4 6 5...200 aluminij... E :> m v m v m v tvrdi metal2) K 20 K 20 K 10 K 10 K 10 K 10 Not stratnji.5%5i AI-slitine > 13...1 0... AI-slitine Al-slitine AI-slitine . .200 150....7 6 0.... bronca 85.400 120.5%5i - m s m s K 10 8 K05 8 6 = 11 0 0 100...110 8 0...Obradivani materijal vrsta tvrdoca HB ....... prednji i nagibni kut (")31 a 7 7 7 7 6 6 af 5 5 5 5 4 4 y }.250 .120 50.. mjed 12 10 = 15 10 8 8 6 150.250 200.500 80.7 6 0....400 150..2 0... ..500 = 12 = mjed.7 Brzina rezanja vc'I mlmin pri posmaku f (mmlokr.40 45.4 5..) 0.200 sivi lijev 200...6 75 45 23 70 65 50 45 40 35 30 27 21 20 18 16 vanilijev 35.....60 60.300 120..

900 No! rezni') materijal 'p 40 h. . K20 h. . 140. j. h .15 8. je brzina rezanja pri postojanosti alata T 240 min....26: 1 : 0. a ..-10 - I) Vrste tvrdih metala (P 40. .5 Brzina rezanja lie'" mlOOn) pri posm.10 10.. pri dubljenju (horizontalnom iIi okomitom) giba se suport s norem pravocrtno prema stolu s izratkom.h. Pri gibanju stola odn. .5 1..« brzorezni eelik vrhunskog haIiteta .brzina rezanja pri radnom hodu. f ..Blanjanje i dubljenje Pri blanjanju se giba stol s izratkom pravocrtno prema suportu s nofem. K 20 h.0. hs . . j.6 60 48 40 28 23 20 55 45 38 21 17 15 40 35 30 14 11 10 50 40 30 25 18 14 55 45 35 32 26 24 - -5. 500 500 .5 5 . X postavni kut. 383! ') Kut nagiba )..nof ne refe. -150 3) lIe24.180 HB 200.dubina rezanja. 0. 20 4 y. j. K 20) vidi str..-10 0...84 lIe60: lie24. GIavna sila rezanja (pri blanjanju iIi dubljenju) iznosi - Fe = ke1x1 b(hslh)Cc gdje su: ke I x I = alsin X h = fsin X sila rezanja.vidi str.standardna debljina rezanja 1 mm. j. Uz drugu postojanost :>lata vrijede odnosi brzina rezanja: - = pri obradi eelika pri obradi sivog lijeva lIe60: lIe24.debljina rezanja. noZa za dubljenje iznosi vrn = 2 VdVp/(Vd+ b vp) gdje su: vd .. P 40 h. . 15 4 -5. Cc eksponent debljine ovisan 0 materijalu. - Prosjecna brzina gibanja stola odn.~irina rezanja.220 HB 10. Za specificnu silu rezanja ke1x1 i eksponent Ccvalja odabrati iste vrijednosti kao pri tokarenju (vidi str. f mm 0.. . . .. ..posmak (pri dvojnom hodu). kutovi (")') y 15. . 20 12 12. P 40 h. j...specificna - - Kutovi na noievima od tvrdog metala ili brzoreznog celika i brzine rezanja pri blanjanju ili dubljenju celika i sivog lijeva Obradivani malerijal fvrslaCa Rm vrsta I N/mm2 tvrdoca HB meki celik polulvrdi eelik rvrdi celik sivi lijev sivi lijev 400 .. noZa za dubljenje razlikujemo: - radni hod pri gibanju napred nof rere povratni hod pri gibanju natrag . 800 750.0 1.. j.5: 1 : 0.20 8 15 ..85 637 . .: lie'" = 1... b . Vp brzina pri povratnom hodu. 390! . = -6.. 634).: lie'" = 1.

0745 C. . Obradivanimaterijal eelik Rm> 900 N/mm' C. nije ispravan. 40 30 40 18. . 638 Naziv »spiralno« svrdlo.slitine Mg - evrstoee Rm > 700 N/mm' za poboljsanje. Sila rezanja za ostrice Fez = dfzkJ2 = dfkJ4 kc (N/mm') gdje je kc specificna sila rezanja (za jedinicu presjeka).4 4000 3200 3000 2650 2050 1500 1150 1250 850 550 0. Prostoma krivulja po kojoj su smjestene ostrice je zavojnica.za obje ostrici At = dfJ2 = df/4 A = dfz = df/2 . Kut uspona zavojnice i vrsni kut svrdla ovise 0 materijalu koji treba obraditi.1 5000 4000 3700 3300 2700 2100 1700 1800 1350 900 0.posmak (za 1 okretaj pri cem su: d .fz .6 3500 2850 2700 2350 1750 1200 900 1000 650 400 0.slitine 30 25 35.Busenje i razvrtavanje Vijaeno svrdlo' reze s dvije ostrice. .20 40. bronca mjed AI . legirani .evrstoCeRm < 700 N/mm' - 3:L sivi lijev bakar.0545 C.45 VtSni kut tp(0) 118 118 118 118 140 130 140 100 Presjek odreska - za jednu ostricu .0645 C.. kako se eeslo naziva..slitine Mg slitine - 0.0245 sivi lijev.posmak za ostricu. tvrdi meki bakar.promjer svrdla.3 4300 3450 3200 2850 2250 1700 1300 1400 1000 650 . . .45 40.f svrdla).2 4600 3700 3450 3050 2450 1900 1500 1600 1150 750 pri f (mm/okr.. bronca AI .) 0.5 3750 3000 2850 2500 1900 1350 1000 1100 750 475 0.. Obradivani materijal eelik Kut uspona .

20 224 0.2 0.28 355 0. n okr.12 56 1.24 11.40 28 1.50 90 1.31 224 1.10 112 1.20 140 0. celik 700 N/mm2 legirani relik sivi lijev do SL 20 sivi lijev do SL 25 6.20 710 0.5 n okr.lmin fmm/okr. n okr.18 900 0. n okr.50 112 0.25 180 1.16 224 0.10 560 0.90 28 0.25 45 0.5 1.16 355 0.32 56 0.80 Promjer razvrtala.20 560 0.71 45 0.6 14.32 280 0.00 112 0.63 56 1.lmin f mm/okr.45 Ra z v r t a van j e razvrtalima od brzoreznog celika Obradivani materijal relik do 700 N/mm relik iznad 700 N/mm2 Brzina Brzina rezanja Vc vrtnje n i m/min posmak f 7.lmin fmm/okr.25 450 0.3 355 0. Odstupanje od promjera: -0.56 71 0.45 140 0.0 18.36 63 180 0.18 710 0.lmin fmm/okr.25 63 35.40 11. n okr.3 i 10 mm -0.0 2.12 71 0.25 90 0. n okr.2 5.22 450 0. sivi lijev do 200 HB sivi lijev iznad 200 HB bakar i bakrene slitine lake kovine 6.10 16 25 40 224 0.40 71 1.3 1800 0.lmin fmm/okr. n okr.25 355 0.10 900 0.40 .40 112 1.80 280 0.36 224 0.90 180 1.4 11.90 140 0.40 140 1.14 Promjer swdla d (mm) 10 16 25 40 1120 0.56 450 0. n okr.0 22. n okr.00 450 1.lmin fmm/okr.28 280 0.10 18 0.71 280 1. n okr.lmin f mm/okr.12 355 0.90 710 0.B u ~ e n j e svrdlima od brzoreznog relika Obradivani materijat relik 500 N/mm2 Brzina Brzina rezanja Vc vrtnje n i m/min posmak f 35. d (mm) .45 710 0.08 1400 0.lmin fmm/okr.lmin fmm/okr.3 mm za promjere 16 i 25 mm -0.2 mm za promjere 6.0 n okr.lmin fmm/okr.S 22.45 112 0.16 1120 0.40 180 0.4 mm za promjere 40 i 63 mm 639 .90 180 0.12 560 0.56 90 0.25 140 0.22 560 0.80 1120 0.12 280 1.2 28.00 90 0.lmin fmm/okr.

..... ..3 3. 6 5.5 2....7 2.. . . 4. . ... ....5 4. 12 20 30 (i revolverskim tokarilicama) alatom od Brzina rezanja Vc (m/min) tokarski ili navoj.. 1200 najveCa 47 32 22 Obradivani materijal sivi lijev' konstrukcijski eelik alatni eelik Brzina rezanja Vc m/min 20..3 2.5.4 1. .... 12 10.5 1. 16 10.. .9 8... 3 2....12 6. 45 20. .. 1300 Pi/jenje tracnim Brzina rezanja Vc m/min srednja 30 20 14 pi/ama Broj hodova (dvojnih) u min 140 pri hodu pile (mm) 150 160 93 108 98 73 67 63 50 47 43 Brzina rezanja Vc m/min 80 lOO 400 .40 40 automatska navojna glava g Piljenje kovina Piljenje okvimim pi/ama Cvrstoea obradivanog materijala N/mm' . ... 8 25 25 25 25 30 40 40 40 14.34 30..5 4.. . ...6 9. .75 1. . 6000 50 . ......4 3.5..4 3.5 2..... . 12 9. .30 60 20.. 12 8...5. .30 tvrdom korom. 5 4... . . 12 2.4 1.. 1. .. . 300 400 ...5..12 4. 250 640 .. . 60 100.. 12 2.3...5 2......9 3.... 14 9. ...5.5 4...5 4.5 4. 10 8. 10 6.6 4.. 4..5 3.. 10 6..... I 4. 55 35 . korak navoja P (ml1!t nof 6.6 4.. crveni lijev lake kovine Priljevci s grubom. . ..4 4.3 2.8 5. 8 5.5.1000 1000 . 3.8 4.3 4. ... .. 4 4. ..5 2. . 700 700. 12 1....... . .Rezanje navoja na tokarilicama brzoreznog eelika Obradivani materijal .18 12... .. .200 100. 10 8.5 2...14 25.5 3.5 3.2 1. "_u ureznici i Dareznice 2. .. ..10 6.5 9......20 4. . Obradivani materijal bakar mjed.8 6. ... 600 100...4 3. 55 30.4.5.5 2..300 Vruee rezanje brzina brzina rezanjaVc posmaka vf m/min mm/min .8 6.. bronca lake kovine Hladno rezanje brzina brzina rezanja Vc posmaka vf m/min mm/min 15..3 3.... ..... . 12 2.... ... ...8 12. ........6 2. . ...3 3. Pi/jenje kruinim pi/ama Obradivani materijal sivi lijev eelik mjed.

26 0. Brzina rezanja iznosi Vc= d:lt n gdje su: d . qJ: Ceono glodanje Obodno glodanje --en b=B hmed= 2 asiqJsd qJs= arc cos (1 - 2a1d) a .geometrijska ~irina strugotine. Posmak za svaki zubac gIodala fz gdje znace: f posmaka. (B 11qJI + IP2 = arc sin (2B2/d) Cc 0.26 0.21 0.~irinaobradivane plohe Obradivani malerijal eelik <'::.promjer glodala. b .0545 <'::.4320 <'::. Z . Zj .. .1531 C.0745 C. hs .18 = arc sin (2B1/d) Obradivani malerijal eelik <'::. Pri obodnom glodanju razlikujemo protusmjerno glodanje (glodanje protivno smjeru posmaka) i istosmjerno glodanje (glodanje u smjeru posmaka).eksponent debljine. hmed .17 0.dubina glodanja d . Zj sila rezanja. Glodanje mofe biti obodno ili ceono.prosjeena geometrijska debljina strugotine. gdje su: kc I x I .4732 sivi lijev tvrdi lijev = Sz sin xl d .promjer glodala B .4731 <'::. n .Glodanje Glodanje povezuje krutno gibanje glodala (brzina rezanja) i pravocrtno gibanje izratka (posmak). Prosjecna glavna si/a pri glodanju Fzmed = bhmedkclxl(hslhmed)C.specificna qJs Zj = ZfqJ.26 0.14 0.l2n = n/180.brzina vrtnje trna glodala.19 041 B21rh) N/mm2 2200 2300 2300 2600 1050 2100 kC1X1 42 Strojarski prirufnik - .5421 <'::.26 0.20 0.brzinu - = flZfn . 0. Zf broj zubaca glodala.prosjeCni broj zubiju gIodala koji refu u zom kuta qJs(rad).30.standardna debljina strugotine 1 mm.1731 N/mm2 2050 2200 2200 2300 2200 kClxt b = alsin" hmed qJI Cc 0.0645 <'::. ovisan 0 materijalu.

.. 201 30140 vretenasto valjkasto 6 - valjkasto-a:ono kutno feono ploeasto ravno ozupCano krimo ozup&no promno.- 14 16 16 9 16 18 18 8 - 18 20 .Smjernice za broj zubaca na glodalu od brzorez 1UJgcelika (za obradu normalnih materijala) Glodalo la duge rupe I I ' Broj zubaca gIodala za promjer glodala (mm) 3 I.- 8 8 10 12 12 10 10 12 14 14 10 10 10 12 14 12 10 10 9 9 8 JO 12 12 - za navoje ravno ozup&no vijeano ozup&no pilasto glodalneglave (s nOZevima) - 8 12 14 10 12 . Smjernice za kutove na glodalima od brzoreznog celika i glodalnim glavama s noievima od tvrdih metal a (ex - strawji Obradivani materijal sivi lijev tvrdi lijev temperni lijev a:li(!ni lijev a:lik 600 Nfmm2 900 Nfmm2 1000 Nfmm2 bakar mjed bronca AI-slitine Mg-slitine prednjikut. .-.-8 . 7:) i 90 i I JO i 13011501200 ! - . )' - - - I 71230 4 815 61230 61030 81530 71020 6 615 61245 61235 6 JO 30 JO 25 40 JO 25 40 61240 4 830 5 1240 51240 7 1545 61240 5 835 6 20 45 61545 51240 ....8 ... zatokareno odvaljno za utore T IJ - . kut nagiba) Glodala od brzoreznoga:lika Glodalne s I ploeasta glave s glave odnozevima tvrkrizno nOZevima dog metala ozup&na " y l " y l vretenasta valjkasta " y l " y l " y l kut....'20 16118 14 16118 .. vi~e zubaca..34 40 44 .6 6 =1= 6 8 8 10 10 6 6 8 8 8 10 12 12 14 16 10 12 14 16 18 20 22 24 I 50 160 .I 8 56 10 10 64 12 OpCenito je za obradu ~ilavih i tvrdih materijala potrebno a za lake kovine manje nego za normalne materijale...5 61215 3 610 5 1220 10 20 61512 3 5 5 51212 510 7 7 15 15 61020 567 625 15 6 812 615 12 8 25 20 8 30 25 5 12 0 3 8 -5 410 +5 410 +5 6 15 410 3 6 6 15 4 12 3 10 8 25 8 25 + 10 +5 +5 +20 +12 -5 +30 +30 7 1520 61215 5 710 61520 61520 61215 8 25 50 8 25 30 82550182530 642 ...

..06 0.17 14.15 0.18 11...15 0..1 0...23 18.glave s plocasta vaIjkasta reona nozevima tvrdog met.2 0.05 0...22 12..160 80.05 0.1 0....18 30.18 15...15 0..500 300.20 12.60 50..28 16..28 17. 4730 C. .. . .800 800.400 200.116 0..2 0.1 0.. ..06 0.60 40. ploeasta 14.1000 GlodaIa od brzoreznog relika vretenasta 16..160 60. 500 Posmaci za svaki zubac glodalafz Obradivani materijaI sivi lijev SL20 SL25 CL..3 0..2 0.Bn:ine rezanja Vc(mlmin) pri protusmjemom Obradivani materijal sivi lijev SL20 SL25 reliCni lijev CL..1 0.08 0.100 120.50 30...1 0.3 0. 300 140..3 0.50 25.15 0.28 18.25 10.. slitine magnez....1 0.50 60.2 0.15 0.25 0.28 18..04 Glodalne Glodala od brzoreznog relika glave s nozevima od vaIjkasto.22 14.. ...15 0...24 18.02 0.2 0..24 15.3 0... .05 0.1 0.... slitine glodanju GlodaIne glave s no..08 0.200 100.24 16.05 0..07 0..30 18.22 40. .2 0.. .2 0..18 16... 250 400...06 0..06 0. 4732 bakar mjed bronca (Sn) alurninij aIumin..20 18..20 40....50 40.22 12..3 0..40 300 .. slitine l!eliCni lijev (mmlzubac) pri protusmjernom glodanju vretenasta 0...1 0.400 400 ....26 14.05 0...1 0.. .07 0.50 40. slitine magnez.28 17.400 valjkasta.00..2 0.. .40 250.22 20.15 0.16 14....180 300. 0.05 0.25 0.. 4732 bakar mjed bronca (Sn) aIuminij aIumin.. 1530 C. 0. l!eona 16.28 15..20 12. 1530 C. ..25 18...07 0.04 0....15 0..2 0.1 0.1000 600.4730 C.1 0.2 0....06 0.03 0.03 0..07 0.2 0...100 30...02 0. zevima od tvrdog met.05 0..20 16. ... 60.500 glave s nofevima 17. 0500 l!elik 500 N/mm' 600 N/mm' 700 N/mm' C.60 30 ..2 0....25 14.2 0...50 300..08 0.22 18. .250 300.. .25 0..400 200.1