P. 1
knjiga1

knjiga1

|Views: 14,234|Likes:
Published by thebojke92

More info:

Published by: thebojke92 on Mar 18, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

02/24/2015

pdf

text

original

Osnovni pojmovi

Slobodne podzemne vode zapunjavaju pore i kreću se pod dejstvom sile zemljine
teže. Zavisno od geometrije vodonosne sredine, uslova doticaja i oticaja iz nje, izvesna
količina vode se može akumulirati, zadržavati izvesno vreme. Geološki značajne
akumulacije podzemnih voda čine izdani (Sl.8.3). Gornja površina izdanskih voda
uobičajeno se naziva nivo podzemne vode i označava kao NPV. Podrazumeva se da se taj
nivo meri u odredjenim objektima za njegovo merenje-pijezometrima. Neposredno iznad
izdani, pod dejstvom kapilarnih sila, formira se kapilarni pojas. U plitkom površinskom
delu terena, naročito se to odnosi na pedološki-oranični deo, nalaze se podzemne vode u
različitom obliku i sačinjavaju rudinski pojas. Pored izdani koja ima relativno značajne
rezerve podzemne vode, na Sl.8.3. je prikazana i tzv. lažna izdan. U suštini i ona ima sve
elemente izdani, ali je jedino razlika u tome što ona nema veći značaj, odnosno radi se o
maloj količini akumulirane vode. Zavisno od uslova isparavanja, eventualno procedjivanja
vode iz nje u izdan koja se nalazi dublje, kao i uslova prihranjivanja, lažna izdan u
pojedinim vremenskim delovima godine može da nestane-presuši.

147

Senske mase kroz koje se voda
praktično ne kreće predstavljaju izolatore.
npr. glina, lapor i njima srodne stene. Za
razliku od njih velika većina stena ima pore
takvih veličina i medjusobne povezanosti da
se kroz njih voda može slobodno kretati ili
akumulirati. To su akviferi, ili vodonosnici,
redje je u upotrebi termin kolektori. Zavisno
od količine vode koja prihranjuje izdansku
zonu i filtracionih svojstava vodonosne sre-
dine, nivo oscilira na gore ili dole, do maksi-
malnog
ili minimalnog NPV. Ta razlika
maksimalnog i minimalnog nivoa naziva se
režimom kolebanja izdani. Celokupna zona
u terenu, od NPV do po-vršine terena
sačinjava nadizdansku zonu. Linije toka
podzemne vode su strujnice. Ekvi-
potencijalne linije ili linije jednakog pritiska
su hidoizohipse. One su upravne na linije
toka. Objekti u kojima se crpi podzemna
voda su bunari (bušeni, kopani, reni, drenažni). Situaciona osnova, bilo koje razmere, sa
izdvojenim litološkim vrstama stena, ili rejonima po nekom drugom hidrogeološkom
kriteriju i drugim hidrogeološkim oznakama koje su takodje označene na karti čini
hidrogeološku kartu. Isti ti elementi koji su predstavljeni na presecima, bilo da su preseci
vertikalni ili nisu, čine hidrogeološki profil. Za odredjene proračune, najčešće se koriste
hidrogeološki parametri: poroznost, koeficijent filtracije, transmisibilnost, elastična i
gravitaciona vodoocednost, koeficijent nivoprovodnosti i pijezoprocodnosti.

Vodonosna i izolatorska sredina

Akviferi su stenske mase u kojima se akumulira slobodna podzemna voda i imaju
propusnost višestruko veću od okolnih stenskih masa. Izolatori su stenske mase koje imaju
znatno manju propousnost vode u odnosu na okolne. Prema tome, uočava se jasno
relativnost pojmova akvifera i izolatora, tj. u jednom slučaju ista stenska masa može biti
akvifer, a u drugom izolator. Tako npr., pesak u odnosu na šljunak je izolator, a isti pesak u
odnosu na glinu je akvifer. Ipak, u praksi uobičajeno je za izvesne vrste stenskih masa da se
uvek podrazumeva da su one akviferi, a neke izolatori. Pesak i šljunak, bez prisustva
glinovite komponente, sa udelom frakcije zrna sitnijih od 0,2 mm ispod 10%, takodje i
karstifikovani krečnjak i njima srodne stene su uvek akviferi. Glina, lapor i njima slične
stene, po poroznosti, su uvek izolatori.

U pogledu prostornog položaja akviferske sredine, u odnosu na izolatorsku, u
prirodi se nalaze brojne kombinacije njihovih medjuodnosa (Sl. 8.4) Značaj dobrog
poznavanja geometrijskih odnosa akviferske sredine, u odnosu na izolatorsku, umnogome
predodredjuje mnoge praktične aspekte rešavanja brojnih problema koji su u vezi uslova i
mogućnosti prihranjivanja izdani, takodje pražnjenja izdani i sniženja NPV u uslovima
148

Sl.8.3. Slobodne podzemne vode u
hidrogeološkom profilu tere-na; 1-glina-
izolator; 2-šljunak i pesak-vodonosna
sredina

eksploatacije. U odnosu na erozioni bazis, dno prirodne površinske akumulacije vode, ili
veštačke akumulacije, hidrogeološki akviferi mogu biti visoki ili niski. I ova podela je
veoma bitna, jer ukazuje, pored ostalog, na to da podzemna voda visokog akvifera
prihranjuje površinske vode, da u nekim uslovima može u celini biti izdrenirana, dok u
uslovima niskog akvifera na uslove prihranjivanja i pražnjenja u velikoj meri utiču i
površinski akumulirane vode.

Sl.8.4. Tipovi hidrogeoloških akvifera: a) otvoreni; b) zatvoreni; c) delimično zatvoreni;
d) poluotvoren

Stenske mase koje imaju hidrogeološku funkciju izolatora mogu biti neposredno
ispod akviferske sredine (u podini), iznad akvifera (u povlati) ili činiti bočne granice,
odnosno barijere. Uslovi sedimentacije, ili način ispucalosti stenske mase, mogu
usložnjavati odnose akviferskih i izolatorskih hidrogeoloških sredina, tako da je često
moguće imati slučajeve smenjivanja akviferskih i izolatorskih sredina. Posebno izraženo je
to u hidrogeološkim kompleksima, flišolikog tipa, gde se, po pravilu, u svakoj sekvenci
(grupi slojeva) nalazi bar po neki vodonosni sloj: pesak-peščar, šljunak-konglomerat,
krečnjak i dr.

149

Sl. 7.5. Položaj akviferskih sredina u terenu;1-visoki; 2-niski; 3-duboki sa vodom pod
pritoiskm.

Izdani

Izdani su geološki značajne akumulacije slobodnih podzemnih voda. To znači da
im je rasprostiranje, odnosno količina akumulirane vode, takva da je pri eksploataciji
značajna. Podzemna voda može zapunjavati ingergranularne pore ili pukotinsku poroznost.
U zavisnosti od toga, odnosno prema strukturnom tipu poroznosti izdani su podeljene na
zbijeni i razbijeni strukturni tip. Specifičan tip poroznosti je u intenzivno karstifikovanim
stenskim masama, prevashodno krečnjacima i dolomitima, pa se i izdani formirane u tim
stenama nazivaju izdanima u karstu. Sva tri navedena tipa izdani imaju svoje specifičnosti.
Najbitnije u svemu je to da izdani formirane u medjuzrnskom tipu poroznosti praktično su u
kontinuitetu zastupljene u okviru date sredine. U svakoj bušotini, ili drugim objektom,
kojima se udje u nju bez ikakvih problema će se registrovati i utvrditi nivo površine te
izdani.

Izdan formirana u pukotinskom tipu poroznosti se može smatrati istovetnom sa
izdani u medjuzrnskoj poroznosti, kada su pukotine veoma brojne, monolitni delovi
omedjeni pukotinama su sitni, kretanje vode je saglasno zakonu Darsija. Ako to nije slučaj,
hidrogeološki uslovi u terenu postaju složeniji. Tako npr. kada su pukotine u pojedinim
delovima terena pojedinačne-slučajne, medjusobno nepovezane, podzemna voda može
samo njih zapunjavati, a medjusobno voda iz tih slučajnih pukotina ne mora komunicirati.
Takvi slučajevi su vrlo retki, pa se za praktične potrebe uvek vrši generalizacija tako da se i
ispucalim stenama NPV podrazumeva da je kontinualan u terenu (Sl.8.6.).
Prema hidrauličkom mehanizmu izdani mogu biti slobodne i pod pritiskom (Sl.
8.7).
Izdani pod pritiskom su podeljene na arteske i subarteske, zavisno od toga da li im je
pijezometarski pritisak iznad površine terena ili nije. Izdani pod pritiskom se odlikuju time
da im je celokupna akviferska sredina, koja je izmedju podinskog i povlatnog izolatora, u
celini zapunjena vodom i ista deluje hidrostatičkim pritiskom u svim pravcima uključujući
pri tom i delovanje na gornju graničnu površinu izmedju kolektora i izolatora.

150

Sl. 8.6. Strukturni tipovi izdani: slobodna u pesku; razbijena u krečnjaku

Slobodna izdan je karakteristična po tome što NPV može slobodno varirati od
minimalne do maksimalne vrednosti, tako da akviferska sredina nije u celini nikada
zapunjena vodom. Zbog toga i u uslovima postojanja povlatnog izolatora, podzemna voda
slobodne izdani ne vrši nikakav hidrostatički piritisak na njega.
Prema udaljenosti bočnih granica-izolatora u odnosu na akvifer izdani mogu biti:
beskonačnog prostranstva; poluograničenog i ograničenog. To u suštini znači da, npr. kod
izdani beskonačnog prostranstva, crpljenje u posmatranoj tački nema nikakvog uticaja na
granicama izdani.

Voda koja dotiče u izdan istu prihranjuje, a kada iz nje ističe tada je prazni.
Najčešći vidovi hranjenja izdani su infiltracijom atmosferskih voda, potom iz površinskih
voda: iz reka, jezera, mora, okeana, zavisno od povezanosti vodonosnika i tih voda. Često
se u prirodi susreće obrnut proces, tj. da se izdanske vode prazne tako što ističu u
površinske. Osim navedenih mogućnosti, prihranjivanje izdani može biti u vidu doticaja iz
dubljih izdani, oslobadjanjem voda pri procesu konsolidacije i dijagenetskog očvršćavanja
sedimenata. Pražnjenje izdani može biti prirodnim putem, na izvorima, ili veštačkim putem:
bunarima, iglofiltrima, u otvorenom iskopu ili na neki drugi način.

Sl.8.7. Tipovi izdani prema hidrauličkom mehanizmu NPV1 nivo slobodne izdani; NPV2 nivo
subarteske izdani, NPV3 nivo arteske izdani; P-1 pijezometar

151

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->