Onkologija – nauka o tumorima

Tumor – znači oteklina a sinonimi su neoplazma, karcinom, što se odnosi na tumor neoplastičnog proijekla. Tumor u širem smislu može biti uzrokovan i edemom, krvarenjem ili neoplastičnom proliferacijom. Tumor neoplastičnog porijekla ili tumor u užem smislu riječi Saltikov definiše kao: lokalno, atipično, autonomno, neprestano i nesvrsishodno bujanje tkiva. PODJELA ONKOLOGIJE 1. Eksperimentalna (biohemijska, molekularna, genetska) 2. Epidemiološka onkologija 3. Klinička onkologija (dijagnostika i terapija) PODJELA TUMORA I podjela  karcinomi  sarkomi  leukemije i limfomi  embrionalni tumori II podjela  Benigni  Neinvazivni (Carcinoma in situ)  Invazivni (maligni) tumori GRAĐA TUMORA Parenhim – (maligno promijenjene ćelije) Stroma – (krvni sudovi i vezivo) Postoje neke osobenosti u građi krvnih sudova malignih tumora: 1. Nedostatak medije 2. Smanjena kontraktilnost U nekim tumorima preovladava parenhim a u drugim stroma – ovi drugi su izrazito čvrsti (tzv. Skirozni)    Hiperplazija – pojačana proliferacija tj. bujanje ćelija Displazija – poremećaj reda ćelija u tkivu – npr. u strogo stratificiranom epitelu poremete se slojevi. Metaplazija – izmjena ćelija u nekom tkivu – npr. višeslojni pločasti bez orožavanja u višeslojni pločasti sa orožavanjem.

Građa tumorskih ćelija  Lupoplasia – smanjena diferenciranost ćelija??  Anaplazija (potpuni gubitak diferenciranosti ćelija pa se ne zna iz kojeg tkiva tumor potiče)  Displazija – poremećaj redanja ćelija Podjela tumora prema stepenu diferenciranosti: 1. Dobro diferencirani (G1) 2. Umjereno diferencirani (G2) 3. Slabo diferencirani (G3)

1

4. Anaplastični tumori (G4) Smatra se da se čitav tumor razvija iz samo jedne maligne ćelije ali se onda nameće pitanje odakle polimorfizam kod tumorskih ćelija a smatra se da on dolazi od toga što je tumorska ćelija genetski nestabilna te da je kod njih česta promjena fenotipa, tj. mutacija. Karakteristike tumorskih ćelija:  Atipija jedara – hiperhromazija  Atipija ćelija – patološke mitoze  Atipija tkiva – patološki krvni sudovi Rast tumorskih ćelija razvija se autonomno i nije pod normalnom kontrolom organizma, nego se tkivo razvija autonomno i nesvrsishodno. Ipak za neke tumore bitni su faktori rasta (npr. hormoni) koje dobijaju od organizma – a na te faktore se u onkologiji jako često terapijski djeluje.

Imunobiologija tumora
Smatra se da se u organizmu u toku dana notmalno stvori veliki broj tumorskih ćelija koje se eliminiraju zahvaljujući imunom sistemu tako što bivaju prepoznate kao strano tkivo i uništene. Jedan tumor ima jedan ili više tumor – specifičnih antigena. Da bi se tumorska ćelija razvila u tumor potreban je poremećaj ovog mehanizma dakle ili da je:  imunobiološki odbrambeni organizam slab ili da  tumorski antigen ne bude prepoznat kao strano tkivo. Postoji više dokaza o postojanju tumor specifičnog imuniteta: - spontana regresija tumora (1-2% melonoma i karcinoma rektuma) - pojava metastaza 10 godina nakon odstranjenja primarnog tumora - nalaz malignih ćelija u krvi, plazmi, limfi, seroznoj tečnosti, operativnoj rani a iz kojih se nikada ne razvijaju metastaze. - 200x veća učestalost tumora kod imunodefcijentnih osoba (svejedno da li urođena ili stečena) Međutim ipak je ogroman broj tumora kod osoba normalno snažnog imuniteta. Pretpostavka je sljedeća - Tumor se razvija iz jedne ćelije, i u početku je premalen broj tumorskih ćelija da bi se mogao formirati imuni odgovor. Kasnije se ćelije brzo razmnožavaju te je kasno da imuni sistem zaustavi tumorsku proliferaciju.

Epidemiologija
Tumori su u svijetu drugi vodeći uzrok smrti odmah iza kardiovaskularnih oboljenja a najnoviji podaci govore da se ta dva uzroka približavaju jedan drugom a u nekim zemljama tumori su zauzeli prvo mjesto. UČESTALOST TUMORA Muškarci Pluća Prostata Ewingov sarkom Kolon ili rektum Žene Dojka Pluća Kolon Ženski polni organi

2

Molekularna biologija malignih tumora
Promjene koje nastaju u toku karcinogeneze vjerovatno genetske prirode dovode do gubitka normalnih kontrolnih mehanizama. Uzroci genetskih promijena su: - fizički - hemijski - biološki - nasljedni Osnova genskih promijena leži u promjemama DNK, sastavljenih od nukleotida. Gen je jedna koordinirajuća sekvenca (100-1000 nukleotida) koja kontrolira određene procese. Smatra se da čovjek ima 50-100.000 gena a samo mali procenat učestvuje u izgradnji dok se 80-90% uopšte ne transkirptuje – tzv. genetsko smeće. EKSPRESIJA GENA Svi geni u jednoj ćeliji nisu uvijek aktivni – nego su to tzv. konstruktivni geni koji se aktiviraju prema potrebama. Ova ekpresija gena ima određenu ulogu u malignoj transformaciji. Ćelijski ciklus G0 G1 S G2 M (mejoza i mitoza pročitaj) REGULATORI ĆELIJSKOG CIKLUSA  Ekstracelularni matriks (faktori rasta, hormoni, limfokini, nutritivni faktori, metaboliti)  Ćelijska membrana – semipermeabilna – odlučuje koje molekule mogu u ćeliju, ima receptore za određene molekule.  Intracelularni matrix (jedro i citoplazma)

Procesi karcinogeneze
Suština karcinogeneze je gensko oštećenje odnosno genske promjene. Smatra se da na nivou ćelije postoje dvije vrste gena odgovornih za karcinogenezu koji se jedni drugima suprotstavljaju: Protoonkogeni – koji podstiču rast tumora Antionkogeni – antionkogeni koji prigušuju rast tumora Da bi došlo do maligne promjene dovoljna je promjena na jednom alelu protoonkogena i pored toga moraju biti oštećena oba alela antionkogena. Pored promjena na genotipskom nivou za pravi nastanak tumora je bitno i njihovo fenotipsko pojavljivanje koje se manifestuje: - Pretjeranim rastom - lokalnom invazivnošću - metastaziranjem 1989 Majkl Bišop i Harold Varnus dobili su nobelovu nagradu za otkriće protoonkogena. Ovi ćelijski geni najprije su otkriveni kao geni unutar genoma retrovirusa koji su uzrokovali stvaranjem tumora na eksperimentalnim životinjama. Svaki virusni onkogen nazvan je kao V-onkogen + 3 slova koja predstavljaju virus iz koga je izolovan: V-fes – u virusu felin sarkoma V-sis – u virusu simian sarkoma

3

Smještene su ekstracelularno a na ćeliju djeluju preko receptora na ćelijskoj membrani. Kada zbog genskih promjena protoonkogeni pređu u uonkogene stvaraju se onkoproteini . kompleks faktor-rasta receptor vrši podsticaj na stvaranje proteina koji prenose poruku 3. Ako se veže za GDP inhibira a za GTP aktivira sistem koji djeluje na adenilat ciklazu i na taj način uzrokuje proliferativni rast. FOST. Primjer tih onkogena su JUN. JUN – djeluje na proces prepisivanja a REL . Djelovanje je na tri načina: . Tokom maligne alteracije može doći do premjene genetskog koda koji je vezan za stvaranje faktora rasta i kao rezultat nastaju kvalitativne i kvanititativne promjene. FOST. prenos poruke kroz citosol preko sekundarnih vijesnika (mesenger rnk) 4. Da bi se ovo razumjelo potrebno je dati pregled normalnog razmnožavanja (normalnih ćelija).na ekspresiju gena zaduženih za sprječavanje diferencijacije 4 .parakrino – djeluje na ćelije u blizini one koja ga je stvorila . faktori rasta se vezuju za receptor 2. JEDRO I CITOPLAZMA Pored ovog ne izneađuje da se mogu desiti i mutacije gena koji učestvuju u prepisivanju DNK na nivou jedre kao jedan od niza procesa diobe ćelija.endokrino – djeluje na udaljene ćelije. pluća i kolon RECEPTORI FAKTORA RASTA To su molekule vezane za ćelijsku membranu i na njih se vežu faktori rasta. diferencijaciju i život ćelije. REL itd. Rast se razlučuje na sljedeće stadije 1. Približno 25% tumora sadrži ras-gene a radi se o tačkastim mutacijama gdje je suština poremećaja u vezivanju RAS gena za GDP i GTP. Znači maligne promjene vezane su i sa pojavom onokogena koji stvaraju patološke receptore kao i one koji prekomjerno faktore rasta TRANSKIRIPCIONI FAKTORI Pronađeno je primjera onkoproteina koji oponašaju normalne citoplazmatske messenger proteine koji sa citoplazme prenose informaciju prema jedri.Iako je proučavanje virusnih protoonkogena dovelo prvi uvid u protoonkogene ova istraživanja nisu dala odgovor na porijeklo tumora kod ljudi koji nisu uzrokovani virusima.autokrino – djeluje na ćeliju koja ga stvara . Faktori rasta uglavnom djeluju preko protein kinaze koja katalizira fosforilaciju proteina. Faktor rasta protoonkogen Tumor Porijeklom iz trombocita Sis (prejako izražavanje) Astrocitom i osteosarkom Porijeklom iz fibroblasta HST (prejako izražavanje) Rak želuca Oni koji se vežu ua GTP RAS (tačkaste muztacije) Pankreas. cijepanje DNK i dioba ćelije FAKTORI RASTA – GROWTH FACTORS (GF) To su peptidne materije koje reguliraju proliferaciju. promjene u jediri. koji se razlikuju od proteina protoonkogena time što su izgubili regulatorne elemente. Onkogeni oblici receptora stalno stimuliraju protein kinazu i bez vezivanja faktora rasta pa stalno stimuliraju rast i diobu.

promjena u građi gena: (mutacije.čiji gubitak funkcije može nastati zbog delecije ili funkcionalne mutacije – iz čega nastaje karcinogeneza. u čemu učestvuje p53 protein nađen na 17 hromozomu.  Brzotransformišući virusi – izazivaju tumor kod eksperimentalnih životinja u roku od 2 nedjelje i oni sadrže onkogene  Sporotransformišući virusi izazivaju tumore na eksperimentalnim životinjama za 3 mjeseca i više.apoptoza – smrt ćelije (eliminacija ćelija sa greški) Geni koji kodiraju supstance za ispravljanje genetičkih greški su u stvari antionkogeni. kod HML (9 i 12) ZAKLJUČAK Onokogeni geni koji su potrebni za inicijaciju i održavanje malignog procesa.u ranom djetinjstvu nastaje kao nasljedan .u poznim godinama mutacijom Pri prelasku iz G1 u S fazu ili iz G2 u M fazu dolazi do ispitivanja genetičkog materijala. Hromosomske translokalcije – Npr.promjene u regulaciji (amplifikacije?) Tačkaste mutacije – najbolji primjer su RAS koji preko GTP i adenilat ciklaza stvaraju 90% tumora pankreasa. Ako se utvrdi greška: . Rezultati promijena protoonkogena su:  promjene u građi  promjene u ekspresiji  promjene u sredini u kojoj geni djeluju VIRUSNI ONKOGENI (tzv. retinoblastom nastaje gubitkom supresor gena koji su locirani na 13 hromozomu . translokacijem. Protoonkogeni kodiraju proteine – faktore rasta. kooperativno djelovanje. 50% adenokarcinoma kolona i 30% adenkarcinoma pluća i leukemije. insercije) . V-onkogeni) su geni unutar virusa. Npr. Maligni tumori su velikim dijelom u stvari genetička bolest (ma bogati jeli) 5 . receptore za faktor rasta i transmisione faktore koji putuju kroz citosol.ćelija se odmara (ulazi u stanje mirovanja) .AKTIVACIJA PROTONKOGENA – NASTANAK ONKOGENA Pokretanje onkogena ide preko dvije grupe promjena: . kod Burkitovog limfoma (translokacije sa 8 na 14 hromozom i obrnuto). Ne sadrže onkogene nego se inkorporiraju u genom domaćina u bilizinu protoonkogena kojeg aktiviraju ANTIONKOGENI Antionkogeni su tzv.uključuju se reparacioni procesi . I ako oni izgube svoju funkcionalnost ćelije postaju genetički nestabilne. tumor sprječavajaći geni . KOOPERATIVNO DJELOVANJE ONKOGENA Za većinu tumora nije dovoljna samo jedna genetička promjena nego je potrebno više njih. Sama ćelija nema gen koji bi je maligno transformirao ali postoje geni esencijalni za normalno funkcionisano ćelije koji se mogu transformisati u onkogene. tako da se njihove promjene akumuliraju u genetskom materijalu da bi kasnije okinula karcinogeneza – to je njihovo tzv. delecije.

Neki djeluju direktno na genetski materijal – direktno djelujući a drugim je potrebna metabolička promjena da bi djelovali – prokancerogeni. benzatocen) Aromatski amidi. vode itd. Podjela etioloških faktora: 1. Ti su faktori utvrđeni epidemiološkim ispitivanjima tumora... amini (2 beta naftalin. 2 acetilaminofloren) Prirodni proizvodi biljaka i mikroba – alfa toksin B1 Ostali – arsen. hepatitis B) Važno je istaći da je humani papiloma virus (HPV) čest uzročnik karcinoma cerviksa – u liječenju se radi kauterizacija a ako se nađe porast anttijela na ovaj virus velika je vjerovatnoća ponovne pojave karcinoma  RNK . Glavni hemijski kancerogeni: Izravno djelujući  Alkilirajući agensi . primjeri su policiklični ugljikohidrati. karcinom itd. BIOLOŠKI FAKTORI . HEMIJSKI FAKTORI . UV – zračenje – oštećuju DNK. 6 .VIRUSI Potvrđeno je i eksperimentalno i epidemiološki da su virusi uzrok nekih od malignih tumora.Različite štetne i jatrogene supstance 2.antikancerski lijekovi (ciklofosfamid) Prokancerogeni     Policiklinični aromatski ugljikohidrati (benzipiren.(humana T ćelijska leukemija tipa 1) FIZIČKI FAKTORI . Što se tiče hemijskih supstanci kao etioloških faktora. azbest.Jonizujuće zračenje HEMIJSKE SUPSTANCE Veliki broj supstanci odogovorno je za nastanak tumora. Karcinogenost nekih tvari se pojačava drugačijim tvarima koji pojačavaju karcinogenost – promotori.RETROVIRIDAE Za većinu je dokazano na životinjama a jedni poznat retrovrius sa ranim nalazom na čovjeka – HTL virusi tip 1 .Etiologija malignih tumora ETIOLOŠKI FAKTORI Etiologija je nepoznata ali postoje neki faktori za koje je dokazano da imaju izravnog uticaja na razvoj malignih tumora. kao posljedica zagađenog zraka. Između ostalog dokazano je da osobe zračene u mladosti radi nekog tumora kasnije umiru u starosti od drugog izazvanog upravo tim zračenjem Jonizujuće zračenje stvara promjene na genetskom materijalu ima mutageno djelovanje (hromozomske aberacije) i kao posljedicu imamo karicnogenezu. hrom . alfa toksini itd. FIZIČKI FAKTORI . BIOLOŠKI FAKTORI – Onkogeni virusi 3.JONIZUJUĆE ZRAČENJE Etiološki vrlo bitan element. što se obično popravlja dejstvom reparatornih enzima ali ako ne uspije onda nastaje melanom. HPV (humani papilloma). nikl.  DNK VIRUSI – (EBV. a u ovu grupu spadaju i jatrogene supstance (neki lijekovi) kao i neke fiziološke supstance (hormoni).

Metastaze MALIGNA TRANSFORMACIJA ĆELIJE Maligna transformacije ćelije je promjena genoma ćelije a iz toga slijedi fenotipska promjena.Patogeneza malignih tumora To je proces razvoja maligne bolesti. INICIJACIJA – započinje maligna transformacija. Ako se pretpostavi da je tumor nastao od jedne ćelije za rast do 1cm treba mu oko 30DT a odatle do letalnog (oko 1kg) treba mu 10 DT. Maligna transformacija ćelije je proces koji obuhvata i genotipske i fenotipske promjene. Veću frakciju rasta od tumorskih ćelija ima jedino hematopoetski sistem. biološki i fizički) alteriraju genom a onda se ovaj ekspresuje u stvaranje malignog tumora. Maligna transformacija ćelije 2. Stvaranje tumorske mase (primarne tumorske mase) 3. Iako je broj ćelija koje se dijele u tumoru veći. Koji potiču od a. veći broj ćelija koje se dijele b. TUMORSKA ANGIOGENEZA – da bi se razvijao krvni sudovi su neophodni kod tumora već kada on dosegne veličinu 1-2mm. TUMOR DOUBLING TIME (DT) – vrijeme je udvodstručenja zapremine tumorske mase (prosječno je 2-3 mjeseca s tim da postoje značajne razlike zavisno od vrste tumora ili njegove lokalizacije). 7 . veći ćelija koje umiru c. hormoni tj. Sa rastom tumorske mase DT se usporava jer usporava i brzina rasta tumora. PROMOCIJA – dešava se pod uticajem nekih drugih supstanci koji potiču kancerogenezu (npr. što ne znači da mora doći do pojave tumora.. Indirektno djelujući inicijatori koji moraju da upotrebe neku hemijsku supstancu B. Etiološki faktori (hemijski. TUMORSKA MASA Tumorska masa je na početku homogena a kasnije heterogena zbog dalje mutacije ćelija. veći je i broj ćelija koje umiru i to znatno više nego u normalnom tkivu. što znači da bi pretkliničko vrijeme znatno duže nego kliničko. inicijator hormoni). Tok malignog oboljenja 1. Najmanji tumor koji se može klinički otkriti je veličine 1cm. faktori okoline Najpoznatiji angiogenetski faktor (AGF) je PGF – trombocitni faktor rasta. Rast tumorske mase karakteriše: a. Lokalna invazija 4. Direktno djelujući inicijatori b. Ispod te veličine on se može hraniti tako što koristi već postojeće krvne sudove. odnosno oštećenje genetičkog materijala. same ćelije b. velika frakcija rasta Kod tumorskih ćelija velika je frakcija rasta 60% prema 20% kod normalnih ćelija.. Samo primjena u genomu nije dovoljna da bude samo na jednom mjestu nego u više nivoa te tek tada nastaje maligna transformacija Postoje 2 stepena u patogenezi: A. Tumorska angiogeneza odvija se pod djelovanjem angiogenetskih faktora. Promjene koje se dešavaju u fazi inicijacije su ireverzibilne ali neodržive tumor ne može nastati bez druge faze. što i jeste slučaj kod nekih tumora ali kod većine nije zbog toga što tumor ne može sebe da hrani tako dobro nego raste po Gompertzovoj krivoj – vidi kasnije. a.

destrukcija. nekih tvari koje luči tumor a koje djeluju po cijelom organizmu.mnogi bolesnici u kasnijim stadjima raka bate od brzog gubitka tjelesne težine. . U onkologiji je posebno bitna heteroanamneza (ne samo lična nego i porodična jer je poznata predispozicija tumora kod više članova obitelji npr.paraneoplastični sindrom. gubitka apetitia – ovaj iscrpljujući sindrom naziva se tumorska kaheksija .hormonalni poremećaji.npr.zaustavljanje u krvnom sudu organa – distribucija zavisi od ph organa.anemija.degenerativne promjene CNS-a.LOKALNA INVAZIJA Tumor se lokalno širi na sljedeće načine: 1. Tj tumorske ćelije probijaju bazalnu membranu i ulaze u intersticijski prostor. EKSPANZIVNI rast 2. infiltracija) – bitan faktor kod ovog učinka je lokalizacija. DESTRUKCIJOM I NEKROZOM okolnog tkiva Tokom rasta tumor prelazi iz in-situ forme u invazivnu. Tumorske ćelije tako dobijaju pristup vaskularnim elementima (krvni i limfni sudovi) što su vrata za dalju invaziju tumora. slabosti i anemije. npr hipofiza – mali tumor veliki učinak itd.preživljavanje u cirkulaciji . tumor urinarnog trakta 8 .prelezak u cirkulaciju .samo 0. – kompleks simptoma koji nisu uključeni u kaheksiju a javljaju se kod bolesnika sa rakom i čiji se učinci ne mogu objasniti sa lokalnim širenjem tumora – karcinoid je odličan primjer Dijagnostika malignih tumora ANAMNEZA Početni je korak u dijagnozi svih oboljenja pa i tumora.kaheksija. limfom . . . Učinci tumora na domaćina Učinci tumora na domaćina mogu biti:  LOKALNI – (kompresija. .01% ćelija ubačenih u cirkulaciju preživljava .svrab na koži |---. .povišenje temperature | . kod karcinoma dojke.rast tumorske mase na udaljenom mjestu.  SISTEMSKI – najčešće su posljedica djelovanja hormonalnih mehanizama tj. . opstrukcija. njegove građe i osobina samog tumora. METASTAZIRANJE Metastaziranje je stvaranje tumorskih depozita udaljenih od mjesta primarnog tumora. INFILTRATIVNI rast 3. Neki tumori češće metastaziraju u pojedine organe i taj afinitet nije ni do danas objašnjen potpuno .imunološki poremećaji. Različiti tumori imaju različit potencijal za metastaziranje tako da se nekada metastaze nekada manifestuju i prije primarnog tumora FAZE METASTAZIRANJA: .gubitak težine | promjena boje urina |---.npr.) Ciljana pitanja u anamnezi – .

PATOHISTOLOŠKA DIJAGNOSTIKA  brisa  tečnosti  aspiraciona  inciziona – samo mali isječak  eksciziona – cijela promjena Patohistološke mikroskopske pretrage . R1. Endoskopske pretrage (proktosigmoskopija.PSA – prostata specifični antigeni kod tumora prostate (uz rast AF i LDH) .. 9 ..mineralologram SPECIFIČNE: Specifične laboratorijske pretrage koje govore o proširenosti malignog procesa 1.pregled urina . Grejding tumora  kakav je odgovor domaćina  odnos tumora prema okolini(posebno prema bazalnoj membrani)  da li je u potpunosti odstranjen? – da li su rubovi čisti i ako nisu koliko ima malignog na rubu. tj. stepenu anaplazije – tzv. da li je odstranjen čisto makroskopski ili i mikroskopski (Rx. NESPECIFIČNE: . .) . palpacija tumorske mase. RTG. Tumorski markeri .inspekcija (ulceracije.palpacija (palpacija limfnih loža. LDH. uvlačenje bradavice dojke.α-fetoprotein .FIZIKALNI PREGLED . Radiološke pretrage. CT. UZ.imunohistohemijske pretrage Da bi PH nalaz bio validan  makroskopski opis  da li je promjena maligna ili benigna  da li je primarna ili sekundarna  stepen diferenciranosti – prema broju mitoza. Eksplorativni hirurški zahvati 7.CEA – karicnoemrionalni antigen (tumor digestivnog trakta) . R0. kolonoskopija. Patohistološka dijagnostika – definitivna dijagnostika jer sve ostale mogu dati lažne pozitivne i lažno negativne rezultate.krvna slika . pokretljivost. fiksiranost za kožu) . oblik površina. rektoskopija.histohemijske .Alkalna Fosfataza. kostiju) 6.fibrinogen (raste) .β-HCG – kod tumora testisa 2. veličina. MRI 5.perkusija . Radioizotopske pretrage: scintigrafija (štitne žlijezde. Hormonalni status – kod tumora raznih endokrinih žlijezda 3.sedimentacija (ubrzava) . R2) Kada se postavi nalaz tumora bitno je hitno odrediti Grejding odnosno Stejdžing tumora.auskultacija LABORATORIJSKE PRETRAGE Dijele se na specifične i nespecifične. čvrstoća. cistoskopija) 4.

da se odredi najprikladniji način liječenja . T1-T4) N – (Nx. T0.da se odredi prognoza bolesti TNM KLASIFIKACIJA Tnm klasifikacija ima 24 kombinacije. N1-N3) M – (M0. HISTOLOŠKA DIJAGNOZA prema međunarodnoj klasifikaciji bolesti za onkologiju – 10-ta revizija.Gradus tumora (G) Izražava sličnost tumora sa tkivom od koga potiče. UZNAPREDOVALOST. Svrha klasifikacije tumora .Klasifikacija malignih tumora Klasifikacija malignih tumora je sistem kategorizacije prema utvrđenim kriterijima i to: 1. STUPANJ DIFERENCIRANOSTI – gradus tumora . anatomska raširenost 3.da se vidi odgovor na terapiju . GREJDING TUMORA – G1 – dobro diferenciran G2 – umjereno diferenciran G3 – slabo diferenciran G4 – nediferenciran PRISUSTVO ILI ODSUSTVO REZIDUALNOG TUMORA označava se sa R Rx – ne može se utvrditi R0 – nema rezidualnog tumora R1 – mikroskopski prisutan R2 – makroskopski prisutan 10 . M1) Kada se uz tumor priključuje i ph govori se o PTNM. T – (Tx. 2. Tis. N0.

SUPORTIVNI TRETMAN . tnm klasifikacija .KURATIVNA . Histološka dijagnoza ne donosi samo odluku o vrsti liječenja nego se moraju ispitati i drugi faktori: 1. kod nas u ratu) SPECIFIČNOSTI TERAPIJE U ONKOLOGIJI U liječenju malignih tumora primjenjuju se: . medikamenata. njihovo liječenje označava se terminom suportivni tretman.precizna lokalizacija .operativni zahvati .Onkološki tretman vezan je sa brojnim akutnim i hroničnim nuspojavama i komplikacijama.imuni odgovor. 2.radioterapija .hormonalna terapija . starost i opšte stanje pacijenta 3. socio ekonomski faktor 4. Time se pored prave potrvrde dobija malignog tumora dobija i: . raspoloživost opreme.histološki tip .uznapredovalost tumora.Osnove liječenja malignih tumora Preduslov započinjanja specijanog radiološkog tretmana je histološka dijagnoza tumora. zdravstvenog kadra (npr.uznapredovalnost .stepen diferenciranosti . Kada se donese odluka o liječenjeu mora se znati:  koji je cilj terapije  dali očekivani povoljni efekat prevazilazi rizike i troškove koje tretman snosi U odnosu na cilj terapija u onkologiji može biti: .PALIJATIVNA Rezultati liječenja se procjenjuju na osnovu dužine preživljavanja – pri čemu odgovor tumora na terapiju može biti: CR – kompletna remisija PR – parcijalna remisija SD – stabilna bolest P – progresija 11 .imunoterapija U onkologiji se znatno češće kombinuju metode liječenja jedna sa drugom nego da se korisiti samo jedna.

kontrola tokom i nakon završenog zračenja U ovome je bitno da se cijeli proces pravilno i potpuno dokumentuje.dijagnoza i stepen bolesti .zračenje . Zbog oštećenja tkiva koje ovo zračenje izaziva koristi se gotovo isključivo za liječenje malignih tumora.odluka o vrsti i cilju zračenja . potpuno uništenje malignog procesa  ADJUVANTNO – pomaže neku drugu onkologijsku terapiju  PALIJATIVNO – ne dovodi do izlječenja nego usporava maligni proces i olakšava život. Podjela zračenja sa obzirom na vrstu terapije  JEDNOKRATNO  FRAKCIONISANO  KONTINUIRANO Radioterapijske mašine i aparati  TELEKOBALTNI APARAT  LINEARNI AKCELERATORI  BETATRONI Radioterapijski proces . 12 . Podjela zračenja sa obzirom na cilj:  RADIKALNO – nosilac terapije.DONOŠENJE ODLUKE U ONKOLOGIJI PH DIJAGNOZA MALIGNITETRA | DEFINISANJE STADIJA BOLESTI | DEFINISANJE LIJEČENJA | DA LI JE IZLJEČENJE MOGUĆE da / EFEKTI TRETMANA VEĆI OD RIZIKA ne \ MOŽE LI PREŽIVLJAVANJE BITI PRODUŽENO da / ne \ da / EFEKAT VEĆI OD RIZIKA da ne / \ ne \ PRIMIJENITI LIJEČENJE Radioterapija Radioterapija je medicinska disciplina koja se bavi liječenjem bolesti pomoću jonizujućeg zračenja. Radioterapija je dio onkologije i naziva se RADIJACIONA ONKOLOGIJA.prirpema i planiranje radioterapije .

FU  metotreksat MITOTSKI INHIBITORI – alkaloidi izolovani iz biljaka i cilj im je inhibicija mitoze. Oni su ciklus specifični  vinblastin  vinkristin  etopsidre  toxol 13 . Razvoj savremene hemoterapije počeo je poslje II svjetskog rata kada je u sklopu programa bojnih otrova dobijen gas – nitrogen mustard – snažan alkilirajući agens. sa sposobnošću oštećenja limfocita i depresije koštane srži. Hemoterapija je upotreba antikancerogenih citotoksičnih i citocidalnih medikamenata u liječenju. hirurškom i hormonskom terapijom spada u 4 osnovna modaliteta terapije malignih procesa. adenokarcinomi GIT-a Hemoterapija malignih tumora Zajedno sa radioterapijom. meduloblastom. seminomi. VAŽNOST HEMOTERAPIJE Preko 70% bolesnika od maligne bolesti u nekoj fazi svoje bolesti ima metastaze. dojke.KLASIFIKACIJA TUMORA PREMA RADIOSENZITIVNOSTI Radioosjetljivi limfomi. tumori mikrocelularni karcinom pluća Umjereno osjetljivi Radiorezistentni karcinom usne duplje. prostete Sarkomi. Tako da je maligno oboljenje mnogo češće sistemska nego lokalna bolest a hirurgija i radioterapija imaju samo lokalno djelovanje. pluća. larinksa. Gotovo svi antikancerski agensi ispoljavaju određen stepen ovisnosti o frakciji ćelija u proliferativnoj fazi jer djeluju na ćelije koje se dijele i što je veći broj mitoza citostatik je djelotvorniji Podjela citostatika  alkilirajući agensi  antimetaboliti  mitotski inhibitori  antibiotici  ostali ALKILIRAJUĆI AGENSI – oni su ciklus nezavisni  ciklofosfamid  fosfamid  cisplatin  triotepa ANTIMETABOLITI – strukturni analozi normalnih molekula potrebnih za rast i replikaciju  5. Hemoterapija zato djeluje sistemski i njen je cilj eradikacija mikro i makro metastaza.

Smrt nastupa kada tumor dostigne kritičnu frakciju tjelesne težine 2. Vrijeme duplicirajanja proliferirajućih tumorskih ćelija je konstantno i formira pravu liniju u semilogaritamskom sistemu. Ovaj pad uzrokovan je nemogućnošću organizma da obezbijedi dovoljne količine nutritivnih elemenata zbog čega se vrijeme dubliranja smanjuje. frakcija rasta je 100% i konstantna je tokom razvoja tumora. vinkristin specifični agensi Ciklus daktinomicin. Zbog toga se ovi zakoni samo djelimično mogu primjenjivati na humanim tumorima. vinblastin. sad je pitanje ne znam jeli 30% od ostatka ili opet po 30 ćelija (nema smisla al tako kaže skipperov zakon.frakcija rasta nije konstantna . Određena doza citostaika data u određenom vremenu uništava isti postotak tumorskih ćelija i svaki ciklus uništava konstantan broj ćelija ako tumor ima 100 ćelija a djelotvornost citostatika je 30% on će prvi put uništiti 30 ćelija sljedeći put . mitotski inhibitori specifični VODEĆI PRINCIPI HEMOTERAPIJE (SKIPPEROVI ZAKONI) 1. carmustin – alkilirajući agensi ćelijskog ciklusa Fazno antimitotici.ANTIBIOTICI  lbenicin  doxorbicin  dactionmicin  mitomicin OSTALI  α-asperginaza  hidroksiurea  prokarbacin Slika sa 27 strane U odnosu na fazu ciklusa mogu se podijeliti na 3 grupe Nezaivisni od nitrogen-mustard. Kriva raste relativno konstantno (skoro pravolinijski) do otprilike 1/3 maksimalnog rasta i na njoj se onda primjeti značajan pad pri čemu biva zakrivljena. 14 .. 5FU.ćelijska populacija je heterogena Skipperovi zakoni rađeni su na ekperimentalnom modelu tumora gdje su sve ćelije iste. provjeri) Između eksperimentalnih i humanih tumora postoje bitne razlike: ... Benjamin Gompertz opisao je model rasta gdje vrijeme dubliranja nije konstantno nego se smanjuje kako tumor raste. ciklofosfamid. GOMPERTZIANOVA KRIVA (KINETIKA RASTA TUMORA SA VREMENOM) 1825.frakcija rasta je mala .

Mogućnost snižavanja doze pojedinačnih citostatika – manje toksičnih efekata Kombinovana terapija je PRAVILO! Izuzetak su jedino horiokarcinoma i Burkitovog limfoma – i još nekih rijetkih slučajeva kada se koristi SINGLE TERAPIJA.  Urođena – mnogi citostatici su prirodni produkti i rezistentnost na njih je posljedica antitoksinskog odgovora organizma na prisustvo citostatika u organizmu  Stečena – vjerovatnost nastanka mutacije koja vodi ka rezistenciji je 1:milion a tumor veličine 1cm ima oko milijardu ćelija pa je normalno da u takvom tumoru ima rezistentnih ćelija (po matematici čak oko hiljadu) .  Koriste se Lijekovi sa različitom vrstom štetnog djelovanja kombinuju se da 15 . Neosjetljivost na djelovanje lijeka može nastati različitim mehanizmima: . Uspješnost kombinovane hemoterapije ogleda se u: .Sinergistično djelovanje 2 citostatika .MDR MULTI-DRUG-RESISTANCE – stalno izlaganje tumorskog tkiva jednom antineoplastičnom agensu će vrlo vjerovatno stvoriti neosjetljivost prema drugim antineoplastičnim agensima iz te klase. sve je manje ćelija koje se dijele  U velikom tumoru postoji heterogenost ćelijske populacije a samim tim i promjenjiva osjetjivost na hemoterapiju Važno je sljedeće: CITOSTATICI SE KAO GLAVNI TERAPEUTIK SMIJU PRIMJENJIVATI SAMO DOK JE TUMOR MALI (čak klinički neprimijetan) A KADA JE VEĆI UVIJEK TREBA URADITI NEKU DRUGU TERAPIJU DA BI SE TUMORSKA MASA SMANJILA A HEMOTERAPEUTIKE KORISTITI KAO DODATNU TERAPIJU. i normalni PEH faktor koji proizilazi iz Marfijevih zakona nevjerovatnoće a govori od tome da će se negativna stvar ma kako ona bila nevjerovatna ipak u toku vremena desiti. ali postoje svakako MDR.uništenje rezistentnih klonova (gore smo vidjeli da u 1cm3 tumora ima oko 1000 rezistentnih ćelija). Do ovoga vjerovatno dovodi preeksponiranost gena koji enkodira transmembranski P-GLIKOPROTEIN – koji energetski zavisna aktivna pumpa normalno prisutna u ćeliji i služi za izbacivanje egzogenog toksičnog agensa iz ćelije. KOMBINOVANA HEMOTERAPIJA Primjena 2 ili više citostatika u liječenju malignih tumora kojom će se postići više nego zbrojenim pojedinačnim efektima svakog od lijekova. po mogućnosti koriste se lijekovi koji indukuju kompletnu remisiju  Koriste se Lijekovi sa drugačijim mehanizmom djelovanja da bi se dozvolio sinergističko djelovanje na tumor. PRINCIPI KOMBINOVANE HEMOTERAPIJE  Koriste se Lijekovi za koje se zna da su uspješni i kada se koriste sami. da bi matematički postojale rezistnente ćelije i na drugi citostatik tumor bi morao imati zapreminu od nekih 100cm3. REZISTENCIJA NA DJELOVANJE CITOSTATIKA Nesposobnost postizanja kompletne destrukcije tj.Kad tumor raste dejstvo hemoterapije opada zato što je  Frakcija rasta kod tako velikih tumora niska jer je apsolutni broj preživjelih ćelija svaki put veći nakon svakog ciklusa tj. Citostatici bolje djeluju na ćelije koje se dijele i to je razlog što relativno selektivno napadaju tumorske ćelije koje se mnogo brže dijele u odnosu na normalne ćelije ali svakako oštećuju i zdrave ćelije tako da se uz njihovu upotrebu javljaju prateća oštećenja i komplikacije. izlječenja pomoću hemoterapije.SPECIFIČNA I PERMANENTNA REZISTENCIJA na određeni preparat može biti urođena ili stečena. .

Willsov tumor – nefroblastom .tumori dojke . 16 .pluća REZISTENTNI . intravenski.namjera je dati citostatik u dozi u kojoj će tumor biti uništen a izazvati samo reverzibilan efekat na zdravo tkivo INTENZITET DOZE Citotoksično djelovanje nekog preparata je funkcija njegove koncentracije i vremena djelovanja D=TC [(mg/m2)/weeks] Promjena doze (koncentracije) ili vremena zadržavanja ima efekat na dejstvo.mijelom UMJERENO . grlića i materice .mokraćni mjehur . UPOTREBA HEMOTERAPIJE U LIJEČENJU 1.   dozvoljavaju jedan drugom da se daju u punim ili približno punim terapijskim dozama Koriste se lijekovi koji stvaraju različite vrste rezistencije da se smanji mogućnost ukrštene rezistencije Lijekovi se daju u svojim optimalnim dozama i u optimalnim intervalima Lijekove davati u konstantim intervalima sa najkraćim mogućim pauzama koji obezbjeđuju oporavak najsenzitivnijeg zdravog tkiva (2-3 nedjelje obično) TOKSIČNI EFEKTI CITOSTATSKE TERAPIJE . Prema osjetljivosti na hemoterapiju tumore dijelimo u 3 grupe: VEOMA .posebno su pogođene ćelije koje se mnogo dijele – (koštana srž. kada se daje prije primjene druge onkologijske terapije radi smanjenja veličine tumora Obično se daje per os. bubrega. 2.kolon i rektum . sluznice. polni organi) . ali i analno.sarkomi mekih tkiva i kostiju .tumori mozga Hormonalna terapija Dva najosjetljivija tumora na hormonalnu terapiju su: .dojka OSJETLJIVI . intrakavitarno itd.karcinomi prostate. intrakardijalno. ADJUVANTNI TRETMAN – na dva načina a.leukemije i limfomi OSJETLJIVI . JEDINI TRETMAN – kada se sama koristi u liječenju – obično je to kod uznapredovalih tumora kada se ne može raditi ni jedna druga terapija a onda služi u palijativne svrhe.tumori germinativnih ćelija . Pogotovo zavisno od potrebnog mjesta djelovanja i udaljenosti od mjesta davanja jer je citostatik najjači na mjestu najveće koncentracije a to je upravo mjesto gdje je ušao u organizam tako da uništava tkivo npr na rukama gangrene itd.tumori prostate. kada se daje nakon primarne onkologijske terapije drugog tipa (nakon radioterapije ili hirurgije) b.citostatici ne djeluju samo na tumor nego i na obične ćelije – što je neizbježno .mikrocelularni karcinom pluća .

ginekomastija Hormonalna terapija se daje kod diseminiranog karcinoma prostate ili lokalnog ali jako velikog tumora (izvjesno vrijeme a zatim se odstranjuje hirurški i iradijacijom). Lijekovi koji se koriste u hormonalnoj terapiji tumora 1.retencije vode i hipertenzija . Do prestanka djelovanja hormona može se doći – hirurškom kastracijom – hemijskom kastracijom kada se daje daju inhibitori aromataza i time se sprječava stvaranje estrogena i progesterona – davanjem supstitucionog supstance koja se takmiči sa tjelesnim estrogenom ili progesteronom na receptorima a pri tome ne aktivira mehanizme koje bi hormon akitivirao kad bi se vezao na receptor. Uglavnom se hormonalna terapija može provoditi oko 2 godine nakon čega pacijent postaje rezistentan. to su depo preparati tako da se daju na svakih mjesec dana ili čak na 6 mjeseci) Tumori kod kojih se upotrebljava hormonalna terapija Karcinom  ANTIESTROGENI (Tamoxifen) dojke  TESTOSTERON PROGESTERON  INHIBITORI AROMATAZA Karcinom  Subkapsularna ORHIEKTOMIJA prostate  ESTROGENI  RH – ANALOZI  ANITANDROGENI Karcinom  PROGESTERON endometrija 17 . ANTIESTROGENI – TAMOXIFEN 2. INHIBITORI AROMATAZA – inhibiraju stvaranje polnih hormona – oni su druga linija u borbi protiv karcinoma dojke odmah poslje Tamoxifena 5. Hormon se veže za receptor i kao kompleks utiče na ekspresiju ili supresiju nekog gena. Kada je za rast tumora bitan testosteron te ga treba smanjiti što se najlakše postiže kastracijom (subkapsularna orhektomija). KARCINOM PROSTATE Može se sastojati od više populacija ćelija koje su različito osjetljive na hormone: vrlo osjetljive. ANTIANDROGENI (FLUTAMID. KARCINOM DOJKE Na primjer neki karcinomi dojke su osjetljivi na estrogen ili progesteron i mogu rasti samo uz prisustvo odgovarajućeg hormona.U ovoj terapiji koriste se steroidni hormoni. a ako je tumor lokalizovan onda se radi hirurška ekstripacija i iradijacija. Nekada su se davali estrogeni koji blokiraju gonadtropinski feedback ali su imali neželjene efekte: . Osjetljivi tumori na svojim ćelijama imaju progesteronske ili estrogenske receptore PR+ ili ER+ tumori. RH ANALOZI – Releasing Hormon analozi – oni podstiču oslobađanje LH a onda iscrpe hipofizu tako da padaju i polni hormoni (ovdje nema kardiovaskularnih poremećaja. HORMONI – TESTOSTERON (blokira gonadotropine). srednje osjetljive i neosjetljive (ovo su obično anaplastični oblici). ANDROKUR) – blokiraju testosteronske receptore – koriste se zajedno sa hirurškom kastracijom za potpunu androgenu blokadu (5% testosterona u tijelu proizvodi nadbubreg koji ostaje čitav nakon hirurške kastracije) 3. Estrogen (za karcinom prostate) 4.

MONOKLONALNA ANTITIJELA 2. Imamo više mogućnosti 1. TUMORSKI ANTIGENI ??? IMUNOTERAPIJA Imunoterapija malignih tumora je terapijska primjena agenasa koji  podstiču tjelesni antitumorski imuni odgovor ili su sami  komponente imunog sistema koje uspostavljaju antitumorski efekat. Imunoterapija se dijeli na aktivnu i pasivnu AKTIVNA IMUNOTERAPIJA Daju se supstance koje podstiču imuni odgovor organizma i zaustavljaju rast tumora  Specifično poticanje imunog odgovora . CITOKINI .Imunoterapija malignih tumora IMUNOLOŠKE OSOBINE MALIGNIH TUMORA Preduslov postojanja imunog odgovora protiv neke ćelije je da na njenoj površini postoje molekule koje se razlikuju od onih na normalnim ćelijama tako da ćelija biva prepoznata kao strano tkivo u organizmu. Tada se mogu koristi: . Postoje dva tipa I i II.imunohistohemijske analize U terapijske svrhe se rijetko koriste obično kao adjuvantna terapija kada je tumor već odstranjen i potrebno je još odstraniti mikrodepozite. HEMATOPOETSKI FAKTORI RASTA 4. CITOTOKSIČNE ĆELIJE MONOKLONALNA ANTITIJELA Usmjerena su protiv tumorski antigena a koriste se najviše u dijagnostičke svrhe: . PASIVNA IMUNOTERAPIJA – ADJUVANTNA IMUNOTERAPIJA Unos gotovih komponenti imunog sistema. Djeluje:  antiproliferativno (sprječava diobu bolesne ćelije)  suprimira onkogene 18 . bubreg) CITOKINI Su solubilni glikoproteini.vezani za antitumorske agense – citostatici i radioizotopi Ovakva terapija nije naročito uspješna zbog slabih antitumorskih djelovanja i brojnih toksičnih efekata (jetra.(TUMORSKE VAKCINE) – specifične su za pojedine vrste tumora. CORYNEBACTERIUM parvum.  Interferon i interleukini su na granici između aktivne i pasivne grupe. hormon rasta). daju se tumorske ćelije ili njihovi fragmenti koji izazivaju stvaranje antitijela  Nespecifično poticanje imunog odgovora (BCG vakcina. Imaju regulatornu funkciju na celularne komponente imunog sistema  INTERFERON – grupa od 20 proteina i glikoproteina nastaje kao odogovor na određena stanja u organizmu (virusnu infekiciju.imunocitohemijske analize .Interleukini i interferon 3.sami . glukagon) nisu specifične za tumor ali su poznate kao nespecifični imunostimulatori. lijekove.

hronični miokarditis. infekcije.aplastične anemije . Sarcoma Kaposhi itd.malignih limfoma . Primjena transplantacije kod: . pneumonije.paroksizmalne noćne hemoglobinurije . makrofagni CSF. Kod imunoterapije preživljavanje se računa u sedmicama a ne u mjesecima i godinama HEMATOPOETSKI FAKTORI RASTA Imaju indirektno imunobiološko djelovanja i tu sapadaju limfokini.karcinom dojke 19 . B-Lym. renalna insuficijencija. tada se radi transplantacija koštane srži što omogućava intenziviranje terapije kod nekih tumora. GRHD se javlja kod 20-35% HLA identičnih osoba i kada se javi povećava mortalitet 2. AUTOLOGNO davanje vlastitih prekursora hematopoetski ćelija koje se uzimaju prije tretmana  SINEGENIČNO davanje – poslje tretmana koji uništi koštanu srž kod jednojajčanih blizanaca  ALOGENA TRANSPLANTACIJA – kod različitih osoba sa što većom HLA podudarnošću. IL2. GM-CSF. Koristi se kod: . G-CSF (granulocitno makrofagni stimulirajući faktor). Djeluje na sve ćelije imunog sistema (T-Lym.) : o uzrokuje oslobađanje drugih limfokina o ispoljava antitumorsko djelovanje o limfoidne ćelije pod uticajem IL2 dobijaju antitumorsko djelovanje – zovu se tzv LAK-ćelije i koriste se u adjuvantnoj terapiji Prijenjuje se kod pacijenata sa uznapredovalim tumorima koji ne odgovaraju na standardnu terapiju ili kod kojih ne postoji efikasan način liječenja. Relativno je efikasan kod nekih drugih hematoloških malignoma kao što su HLL (hronična limfoidna leukemija). banke koštane srži.  Komplikacije: GRHD (graft rhesus host disease). itd. CITOTOKSIČNE ĆELIJE NK – ćelije (normalni sastojici bijele loze) sa nespecifičnim antitumorskim dejstvom uz IL2 daju LAK ćelije koje takođe imaju nesepecifično antitumorsko dejstvo TIL – tumor infiltrirajući limfociti – specifična odbrana Transplantacija u onkologiji Transplantacija koštane srži (BMT) je procedura kojom se pacijentu daju prekursorne hematopoetske ćelije sa ciljem tretmana deficijentnih stanja koštane srži. IL6). Hodgkin limfom.nekih urođenih metaboličkih grešaka Našla je široku primjenu u terapiji malignih neoplazmi gdje su doze koje se koriste da istrijebe maligne ćelije toliko velike da oštećuju koštanu srž. multipotencijalni CSF u koje spadaju i interleukini (IL1. IL3. makrofage. IL4.akutne leukemije . IL5.5x.  INTERLEUKINI – u praksi se najčešće korisit IL2 koji je proizvod aktivnih T ćelija. stimulira imuni odgovor (pojačava celularni a smanjuje humoralni) Veću djelotvornost pokazuje kod hematoloških malignoma kao što su hair cell leukemija. toksični hepatitis. Danas se prave tzv. eritropoetin.

bol zbog DEPRESIJE CNS-A EVALUACIJA BOLA Obuhvata utvrđivanje lokalizacije.NEUROPATSKI bol . PALIJATIVNA TERAPIJA pomaže pacijentu da lakše savlada simptome uzrokovane samom bolešću ili toksičnim efektima liječenja. Njen glavni cilj je kontrola bola i drugih simptoma te pomoć kod socio-psiholoških problema pacijenta – iz čega slijedi da je to potpuna briga o pacijentu kojeg je nemoguće terapijski liječiti.VISCERALNI – tumorska invazija torakalnih i abdominalnih organa .HRONIČNI Zatim .SOMATSKI – muskuloskeletne promjene.strah od respiratorne depresije . vremena pojavljivanja. TERMINALNA NJEGA – je termin koji označava zbrinjavanje pacijenta kojima je ostalo još nekoliko dana ili sedmica života. Simptomatska (palijativna) terapija Glavni cilj onkološke terapije je eradikacija maligne bolesti i izlječenje pacijenta.kultura itd. pluća.poznavanje tačnog stadija i prognoze bolesti . testisa) kao druga ili treća linija odbrane kod pacijenata sa lošom prognozom nakon visokih doza citostatika. soc.raspoloživost opreme.AKUTNI . Preko 50% bolesnika u u ranoj a do 95% u terminalnoj fazi maligne bolesti ima stalan ili čest bol.NOCICEPTIVNI – oštećenje tkiva . kadra i prostora (u svijetu se te ustanove zovu HRONIKARIJE) . Preduslovi dobre palijativne terapije su: . Kada to nije moguće primjenjuje se palijativna terapija.- rjeđe (ovarija. spol. kvaliteta i intenziteta – 20 .nedovoljnog poznavanja farmakologije analgetika . SUPORTIVNA NJEGA – je pomoć kod savladavanje toksičnih efekata terapije.otvorena komunikacija o dijagnozi i prognozi sa pacijentom i njegovom porodicom što je kod nas dubiozno .prihvatanje činjenice da je održanje dobrog kvaliteta života važnije od jednostavnog produženja Cilj je znači produžiti život ali ne po svaku cijenu ukoliko je izrazito nekvalitetan. ulceracije kože i sluznica .strah od ovisnosti .zakonska ograničenja Bol se može podijeliti na: . Prema WHO 9 miliona ljudi u svijetu pati od kancerskog bola a 20% nema adekvatnu terapiju bola radi: . Terapija bola Bol je senzorno i emocionalno iskustvo najčešće vezano sa oštećenjem tkiva na koje utiču brojni faktori (dob.).NON-NOCICEPTIVNI – nervna distribucija Dalje .

Tumorska kaheksija nastaje preko nekoliko mehanizama: .PALIJATIVNO a prema proceduri .invazivne nefarmakološke metode . Prehrana onkoloških pacijenata Malnutricija je porgresivni gubitak težine i tjelesnih tkiva.najznačjniji su podaci koje daje sam pacijent jer se ne može objektivno mjeriti a ocjenjuje se prema skali: .slab .izuzetno jak . INVAZIVNE I NEFARMAKOLOŠKE METODE Anesteziološke blokade i neurohirurške procedure – koriste se tek nakon neuspjeha sa drugim neinvazivnim metodama. adjuvantni analgetici – slaba bol – II korak blagi opijati – trodon uz I korak i adjuvantne analgetike po potrebi – umjerena bol – III korak jaki opijati (morfij) uz I korak i adjuvantne analgeitike – jak bol –     Doza se određuje individualno Daje se kontinuirano i redovno Bolja je oralna administracija Voditi računa o nastanku rezistencije na analgetike. grijanje.nepodnošljiv Liječenje bola .farmakološka terapija . psihičke i fizičke ovisnosti.KAUZALNO . Analgetici se u onkologiji ne uzimaju po potrebi nego kontinuirano.Anoreksija onkoloških bolesnika može biti uzrokovana promjenama u 21 . Kaheksija udružena sa tumorom je sindrom i kompleksno abnormalno biohemijsko stanje a ne samo jednostavna proteinska nultricija. Prisutna je kod 27% onkoloških pacijenata. NEINVAZIVNE NEFARMAKOLOŠKE METODE (masaža.neinvazivne nefarmakološke metode FARMAKOLOŠKA TERAPIJA Preporuka za primjenu analgetika WHO: I korak NSAIL ili acetaminofen. akupunktura. Gubitak više od 6% tjelesne težine je loš prognostički znak.Anoreksija .jak . hlađenje) kod blagih bolova ili u kombinaciji sa analgeticima kod srednje jakih bolova.

PARENTERALNI RASTVORI – Sastav:  AK. Procjenjuje se da onkološkom bolesniku treba 30% više kalorija nego zdravoj osobi.  elektroliti. poremećajima čula ukusa i mirisa. psihološkim smetnjama. Ubrzan metabolizam Malapsorpcija Promjene u metabolizmu Hormonalna neravnoteža Tumorski metabolizam Aktivna ishrana poboljšava kvalitet života onkološkog bolesnika. ORALNA NUTRICIJA 2. PODRŽAVANA PREHRANA (npr nazogastična sonda kod karcinopma git-a) 3. terapijom. smanjuje broj infekcija i drugih komplikacija. NAČIN PREHRANE ONKOLOŠKIH BOLESNIKA 1.  vitamini – Rastvori se zbog visoke osmolarnosti daju u venu jugularis ili subklaviju kateterom 30003500 ml/dan 22 . povećava toleranciju na terapiju i vjerovatnoću uspješnosti. bolovima.- fiziologiji git-a.  CHO.

mamografija.hormonska  antiestrogen (tamoxifen)  progesteron i testosteron  inhibitori aromataza 23 . . Prema histološkoj građi dijeli se na 1.citologija. češći kod genetske predispozicije.Karcinom dojke Najčešći karcinom žena po učestalosti. upala.ultrazvuk. drugi po smrtnosti (iza Ca pluća) kod žena.inspekcija. nerotkinja. Carcinoma (inter)duktale 90% 2. Carcinoma (inter)lobulare 10% Podjela karcinoma dojke: Carcinoma scirhosum Carcinoma simplex Carcinoma medulare – starije osobe (nekrotični centar) Carcinoma colloides Pagetova bolest – duktalni rak sa širenjem u kožu DIJAGNOZA .operativna (mastectomia. quadratectna? + RTG ili hemoterapija) . palpacija. inciziona dijagnostika. dijagnostika ex tempore TERAPIJA . . rane menarhe. Češći u razvijenim i sjevernim dijelovima svijeta.

DIJAGNOSTIKA – – TERAPIJA – – Digitorektalno. kolonoskopija. irigografija.rijetki na tankom crijevu ali su češći nego benigni – najčešće cirkularni adenokarcinom.Ca colon descendesa 8% . karcinoid. . . TUMORI TANKOG CRIJEVA Benigni: polipi. fibromi. debelog crijeva i rektuma.Karcinomi tankog i debelog crijeva Dijele se na tumore tankog.Ca ascendensa i caecuma U 95% slučajeva radi se o adenokarcinomima. prekanceroze 50% . hemangiomi. hemangiomi. – ne reaguju na zračenje TUMORI DEBELOG CRIJEVA I REKTUMA Benigni: polipi.Na lijevoj strani rastu cirkularno i daju simptome opstrukcije – stolica debljine olovke.Ca sigme 6% . fibromi. adenomi. DIJAGNOSTIKA – dijagnostička pasaža crijeva TERAPIJA – operativna. CT operativno odstranjenje.Ca colon transversusa i lijenalne fleksure 16% .a na desnoj karfiolasto i daju rjeđu opstrukciju ali krvavo kašastu sluzavu stolicu stolicu stolicu. limfangiomi i lipomi Maligni: . palpacija. polipoza crijeva (nasljedna). izuzetno maligni sarkomi. adenomi. ne reaguje na zračenje 24 . proktoskopija.Ca rektuma – najčešće na 12 cm iznad anusa i ima bolju prognozu od ostalih 20% .

Carcinoma holangiocellulare Češći su kod žena. ERHP.Tumori jetre Benigni: hemangiomi. DIJAGNOZA: . .Carcinoma hepatocellulare .bol. retencione ciste. gubitak težine. statoreja.operativno i hemoterapija Tumori Pankreasa Benigni: kongenitalne ciste. proljevi. arteriografija TERAPIJA – operativn i hemoterapija 25 .adenokarcinom različitih stepena diferenciranosti može se javiti relativno rano a najčešće 40-50 godina. povraćanje. adenomi Maligni: . Češći su kod muškaraca. cistadenomi Maligni . a oboljeli od Hepatitis B imaju veću mogućnost dobijanja karcinoma kasnije u životu. CT. limfangiuomi.UZ. Raspoređuje se ovako:  glava 60-70%  trup 20-30%  rep 5-10% DIJAGNOSTIKA.UZ. CT. žutica .Anamneza . holangiografije TERAPIJA: .

laboratorijske pretrage. .rtg želuca. nasljedni faktori. ulcerozni 2. linits plastica DIJAGNOSTIKA . fungozan 3.endoskopija TERAPIJA – operativna i hemoterapija 26 . . gubitak težine.Tumori želuca Čiste maligne tvorevine – Češći kod muškaraca. Mogu biti: 1. polipozni 4. gađenje.sarkomi . ishrana stres.Anamneza: mučnina.rijetko Najčešće se nađu na maloj krivini i prepilorično.adenokarcinomi – pretežno . povraćanje. Jako je česta u japanu. . gađenje na meso .

Laringektomija. duhan i alkohol.hemilaringektomija.glotične . cijanoza. Metastaziraju u limfne čvorove vrata .polipozni . udruženo sa RTG zračenjem . Češće muškarci 60-70godina Histološki .blok resekcija vrata udruženo sa RTG zračenjem 27 .carcinoma planocellulare fibrosarcoma hondrosarcoma reticulosarcoma Makroskopski .subglotične DIJAGNOSTIKA . udruženo sa RTG zračenjem .fungozni .supraglotične .Tumori Larinksa Benigne novotvorevine: polipi i ppilomi Maligne: Karcinom i sarkom Etiologija: iz papiloma.ulcerozni Po položaju . pjevači.adenokarcinoma .Simptomi – afonija.direktna i indirektna laringoskopija TERAPIJA . iritacija. otežano gutanje.

infiltrativna Sarkomi su mnogo rjeđi DIJAGNOSTIKA . disfagija. .fungozna . hemangiomi Maligni – karcinomi i sarkomi Karcinom je češći kod muškaraca – 50-70 godina ima i izuzetno podmukao tok i lošu prognozu.Tumori ezofagusa Benigni – adenomi. 90% . Makroskopski: .planocelularni 10% adenokarcinomi Donja trećina jednjaka zahvaćena je u pola slučajeva. . dispnea.endoskopija TERAPIJA .zračenje 28 .operativna.hemoterapija .pasaža jednjaka i . fibromi.ulcerozna .anamneza.

izuzetno maligan TERAPIJA . cistični adenomi.oligodendrogliom .folikularni 15% .MRI.Operativna.astrocitomi . teratom itd. kraningofaringeom.kraniogram. .Tumori štitnjače Benigni: adenomi.papilarni – 60% . . . harmatromi) DIJAGNOSTIKA .anaplastični 25% .CT. fibromi. Hemisfere Meningeomi – tumor meminga 15-20% Ostali: 30% (švanomi. hemoterapija i radioterapija 29 .ependimomi (ventrikuli) .operativna.meduloblastom – 15-35godina lat.arteriografija TERAPIJA . Maligni – karciniom . edem mozga Lokalni znaci: žarišno Veliki broj tumora je metastaza u mozak tumora druge pirmarne lokalizacije (posebno pluća. . pankreas) Gliomi: tumori glija ćelija 50% .Anamneza. češće RTG jer hemoterapija ima slab efekat Tumori mozga Zbog svog posebnog mjesta i maligne i benigne novotvorevine su maligne lokalizacije Opšti znaci: povišenje intrakranijalnog pritiska. kombinovana.

karfiolast. .. najčešće se nađe na gornjem ili donjim bol Metstazira u pluća. lipomi (uopšte rijetki su benigni tumori) Maligni: ADENOKARCINOMA (HIPERNEFROM)    tumor maligno promijenjenih tubula. .CT. nekrotičan. . Daje hematogene metastaze DIJAGNOSTIKA: o kao hipernefrom TERAPIJA o Operativno + radioterapija 30 . .IV urografija. čini 4/5 svih tumora bubrega.arteriografija art.. hemangiomi.Tumori bubrega Beningni: adenomi. Renalis.bezbolna hematurija. kosti. . žut. TERAPIJA .radiorezistentan WILMSOV TUMOR – NEFROBLASTOMA   Javlja se kod djece do 6g. Velik je.operativna. Može narasti jako veliki.UZ. mozak DIJAGNOSTIKA – .

TERAPIJA. . hemoterapija Nije rijedak ni teratom u testisu 31 . težina u testisu. gubitak tjelesne težine Terapija. . nasljedni faktori DIJAGNOSTIKA .Cistoskopija. Operativna.retrogradna urecistografija. najčešći su u dobi 20-30godina Dijagnostika Bol.anamneza i hematrurija .Operativna cistoskopom i radioterapija Tumori testisa SEMINOMA 3% tumora muškaraca.Karcinom mokraćnog mjehura    karcinom prelaznog epitela adenokarcinomi carcinoma planocellulare Muškarci 50-70 godina.

Prognoza i nije tako loša 75% petogodišnjeg preživljavanja 32 . imunodeficijentna stanja) Za sve limfome karakteristično je nodularno ili difuzno povećanje limfnih čvorova tj. bujanje limfnocita.Limfomi Maligne promjene na limfnim čvorovima (limfociti. retikulocita ili histiocita uz povećanje jetre. histiociti) Djele se na: 1. retikulociti.operativno. slezene a kasnije i ostalih organa Limfocitni – dobro i slabo diferencirani Retikulocitni – uključuje i burkitov limfom Histiocitni – retikulosarkom Hodgkinova bolest – je histiocitni limfom sa karkterističnim nalazom Reed Stendbergovih orijaških ćelija. difuzne 2. hemoterapija i radioterapija. TERAPIJA: . nodularne Češći su kod muškaraca preko 60 godina Etiologija: EBV – burkitov limfom (virusi.

genetski Općenito akutne su vezane za dječiju dob. hronične za starije.hronična Uzroci: jonizujuće zračenje.punktat koštane srži TERAPIJA .Leukemije Maligno bujanje bijelih krvnih ćelija.akutna . 4% svih tumora otpada na leukemije. AML za sve uzraste. .hemoterapija – bolje reaguju djeca. virusi.leukopenična . ALL djeca HLL 28% HML 26% ALL 20% AML 16% AMoL 8% Kod mijeloičnih slezena Kod limfatičnih – limfni čvorovi Kod limfatičnih? – jetra DIJAGNOSTIKA .mijeloična . Dijele se: Prema vrsti ćelija .monocitna Prema broju leukocita u perifernoj krvi . hemijski (benzol).limfatična . HLL bolja prognoza od HML 33 .periferni razmaz.aleukopenična Prema toku .

Hormonska terapija koristi se kod diseminiranih oblika a hirurška kod lokalizovanih uz RTG zračenje. 34 . RH analozi 5. antiandrogeni. subkapsularna orhiektomija 3.Karcinom prostate Karcinom prostate je drugi po učestalosti kod muškaraca i samo je karcinom pluća češći i sa većim procentom smrtnosti od karcinoma prostate. Klasificira se po TNM. Po histološkom nalazu to je adenokarcinom sa različitim stupnjevima diferenciranosti. estrogeni 4. Ćelije karcinoma su različito osjetljive na testosteron a) dobro b) umjereno c) slabo d) neosjetljive Po tome se određuje i prognoza jer su neosjetljive i najviše anaplastične a i teško je do njih doprijeti terapijom. Smatra se da je uzrok karcinoma prostate rast testosterona i pad estrogena što za posljedicu ima malignu alteraciju koritkalnog dijela prostate i to u stražnjem režnju 90%. hormonska 2. Najčešće metastazira u kosti TERAPIJA: 1. Najčešće se javlja iza 50 godina i to oko 70-te.

benigne novotvorevine Podjela Ca bronha (pluća= 1. Microcellulare DIJAGNOSTIKA .Perkusija. radioterapija Prognoza – loša 35 . MRI.industrijska sredina.karcinoma alveolare 8% . auskultacija.Tumori bronha i pluća Karcinom pluća najčešći je tumor kod muškaraca sa najvećim brojem smrtnosti. profesionalno 90% . carcinoma planocellulare 2.karcinom bronha 2% .RTG. TERAPIJA . . Iako žene 6x manje umiru od ovog karcinoma on je i kod žena na prvom mjestu po smtnosti a na drugom po oboljevanju (iza karcinoma dojke) Etiologija: . adenocarcinoma 3.bronhoskpija. . bronhografija. pušenje. carcinoma anaplasticum s. CT. hereditet.operativno.

Etiologija: češći je u zemljama nižeg standarda i ranog sekusalnog života.Kolposkopija .Radioterapija + hsih (C0 i Cs) 36 . tj. .Pregled pod spekulima .Citologija – papanikolau TERAPIJA.Histerektomija . koliko koristi može imati dijagnoza karcinoma u neinvazivnom stadiju.Karcinom cerviksa To je jedan od očitih primjera kako rana prevencija može imati uticaj na terapijski efekat.Amputacija cerviksa . 95% planocelulularni 5% adenokarcinoma fungozni infiltrativni ulcerozni Javlja se na prelazu pločastog u cilindirčni epitel TNM klasifikacija – jako bitna DIJAGNOSTIKA .Šilerova proba . promiskuiteta.Konizacija . velikog broja poroda.

cistični adenokarcnimi fibromi. 2. Alarmantno je kada žena počne krvariti iza menopauze i tada treba pomisliti na adenokarcinomi. 4. 3. 5. Rjeđi su kod nerotkinja smatra se nastaje kao posljedica produžene estrogene stimulacije 85% adenokarcinomi 15% adenoakantomi klasificiraju se na TNM TERAPIJA. adenokarcinomi.Tumori tijela materice Benigne: miomi (leiomiomi i fibromimomi) Maligne – Karcinom endometrija . fibromimomi.. radioterapija Sarkomi i leiomiosarkomi su rijetki Tumori jajnika 1.javlja se kod starijih žena iza menopauze. cistadenomi. fibrohondromi teratomi tumori teka i granuloza ćelija disgerminomi 37 . adenomi. Operativna.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful