Onkologija – nauka o tumorima

Tumor – znači oteklina a sinonimi su neoplazma, karcinom, što se odnosi na tumor neoplastičnog proijekla. Tumor u širem smislu može biti uzrokovan i edemom, krvarenjem ili neoplastičnom proliferacijom. Tumor neoplastičnog porijekla ili tumor u užem smislu riječi Saltikov definiše kao: lokalno, atipično, autonomno, neprestano i nesvrsishodno bujanje tkiva. PODJELA ONKOLOGIJE 1. Eksperimentalna (biohemijska, molekularna, genetska) 2. Epidemiološka onkologija 3. Klinička onkologija (dijagnostika i terapija) PODJELA TUMORA I podjela  karcinomi  sarkomi  leukemije i limfomi  embrionalni tumori II podjela  Benigni  Neinvazivni (Carcinoma in situ)  Invazivni (maligni) tumori GRAĐA TUMORA Parenhim – (maligno promijenjene ćelije) Stroma – (krvni sudovi i vezivo) Postoje neke osobenosti u građi krvnih sudova malignih tumora: 1. Nedostatak medije 2. Smanjena kontraktilnost U nekim tumorima preovladava parenhim a u drugim stroma – ovi drugi su izrazito čvrsti (tzv. Skirozni)    Hiperplazija – pojačana proliferacija tj. bujanje ćelija Displazija – poremećaj reda ćelija u tkivu – npr. u strogo stratificiranom epitelu poremete se slojevi. Metaplazija – izmjena ćelija u nekom tkivu – npr. višeslojni pločasti bez orožavanja u višeslojni pločasti sa orožavanjem.

Građa tumorskih ćelija  Lupoplasia – smanjena diferenciranost ćelija??  Anaplazija (potpuni gubitak diferenciranosti ćelija pa se ne zna iz kojeg tkiva tumor potiče)  Displazija – poremećaj redanja ćelija Podjela tumora prema stepenu diferenciranosti: 1. Dobro diferencirani (G1) 2. Umjereno diferencirani (G2) 3. Slabo diferencirani (G3)

1

4. Anaplastični tumori (G4) Smatra se da se čitav tumor razvija iz samo jedne maligne ćelije ali se onda nameće pitanje odakle polimorfizam kod tumorskih ćelija a smatra se da on dolazi od toga što je tumorska ćelija genetski nestabilna te da je kod njih česta promjena fenotipa, tj. mutacija. Karakteristike tumorskih ćelija:  Atipija jedara – hiperhromazija  Atipija ćelija – patološke mitoze  Atipija tkiva – patološki krvni sudovi Rast tumorskih ćelija razvija se autonomno i nije pod normalnom kontrolom organizma, nego se tkivo razvija autonomno i nesvrsishodno. Ipak za neke tumore bitni su faktori rasta (npr. hormoni) koje dobijaju od organizma – a na te faktore se u onkologiji jako često terapijski djeluje.

Imunobiologija tumora
Smatra se da se u organizmu u toku dana notmalno stvori veliki broj tumorskih ćelija koje se eliminiraju zahvaljujući imunom sistemu tako što bivaju prepoznate kao strano tkivo i uništene. Jedan tumor ima jedan ili više tumor – specifičnih antigena. Da bi se tumorska ćelija razvila u tumor potreban je poremećaj ovog mehanizma dakle ili da je:  imunobiološki odbrambeni organizam slab ili da  tumorski antigen ne bude prepoznat kao strano tkivo. Postoji više dokaza o postojanju tumor specifičnog imuniteta: - spontana regresija tumora (1-2% melonoma i karcinoma rektuma) - pojava metastaza 10 godina nakon odstranjenja primarnog tumora - nalaz malignih ćelija u krvi, plazmi, limfi, seroznoj tečnosti, operativnoj rani a iz kojih se nikada ne razvijaju metastaze. - 200x veća učestalost tumora kod imunodefcijentnih osoba (svejedno da li urođena ili stečena) Međutim ipak je ogroman broj tumora kod osoba normalno snažnog imuniteta. Pretpostavka je sljedeća - Tumor se razvija iz jedne ćelije, i u početku je premalen broj tumorskih ćelija da bi se mogao formirati imuni odgovor. Kasnije se ćelije brzo razmnožavaju te je kasno da imuni sistem zaustavi tumorsku proliferaciju.

Epidemiologija
Tumori su u svijetu drugi vodeći uzrok smrti odmah iza kardiovaskularnih oboljenja a najnoviji podaci govore da se ta dva uzroka približavaju jedan drugom a u nekim zemljama tumori su zauzeli prvo mjesto. UČESTALOST TUMORA Muškarci Pluća Prostata Ewingov sarkom Kolon ili rektum Žene Dojka Pluća Kolon Ženski polni organi

2

Molekularna biologija malignih tumora
Promjene koje nastaju u toku karcinogeneze vjerovatno genetske prirode dovode do gubitka normalnih kontrolnih mehanizama. Uzroci genetskih promijena su: - fizički - hemijski - biološki - nasljedni Osnova genskih promijena leži u promjemama DNK, sastavljenih od nukleotida. Gen je jedna koordinirajuća sekvenca (100-1000 nukleotida) koja kontrolira određene procese. Smatra se da čovjek ima 50-100.000 gena a samo mali procenat učestvuje u izgradnji dok se 80-90% uopšte ne transkirptuje – tzv. genetsko smeće. EKSPRESIJA GENA Svi geni u jednoj ćeliji nisu uvijek aktivni – nego su to tzv. konstruktivni geni koji se aktiviraju prema potrebama. Ova ekpresija gena ima određenu ulogu u malignoj transformaciji. Ćelijski ciklus G0 G1 S G2 M (mejoza i mitoza pročitaj) REGULATORI ĆELIJSKOG CIKLUSA  Ekstracelularni matriks (faktori rasta, hormoni, limfokini, nutritivni faktori, metaboliti)  Ćelijska membrana – semipermeabilna – odlučuje koje molekule mogu u ćeliju, ima receptore za određene molekule.  Intracelularni matrix (jedro i citoplazma)

Procesi karcinogeneze
Suština karcinogeneze je gensko oštećenje odnosno genske promjene. Smatra se da na nivou ćelije postoje dvije vrste gena odgovornih za karcinogenezu koji se jedni drugima suprotstavljaju: Protoonkogeni – koji podstiču rast tumora Antionkogeni – antionkogeni koji prigušuju rast tumora Da bi došlo do maligne promjene dovoljna je promjena na jednom alelu protoonkogena i pored toga moraju biti oštećena oba alela antionkogena. Pored promjena na genotipskom nivou za pravi nastanak tumora je bitno i njihovo fenotipsko pojavljivanje koje se manifestuje: - Pretjeranim rastom - lokalnom invazivnošću - metastaziranjem 1989 Majkl Bišop i Harold Varnus dobili su nobelovu nagradu za otkriće protoonkogena. Ovi ćelijski geni najprije su otkriveni kao geni unutar genoma retrovirusa koji su uzrokovali stvaranjem tumora na eksperimentalnim životinjama. Svaki virusni onkogen nazvan je kao V-onkogen + 3 slova koja predstavljaju virus iz koga je izolovan: V-fes – u virusu felin sarkoma V-sis – u virusu simian sarkoma

3

Tokom maligne alteracije može doći do premjene genetskog koda koji je vezan za stvaranje faktora rasta i kao rezultat nastaju kvalitativne i kvanititativne promjene. diferencijaciju i život ćelije. Onkogeni oblici receptora stalno stimuliraju protein kinazu i bez vezivanja faktora rasta pa stalno stimuliraju rast i diobu. pluća i kolon RECEPTORI FAKTORA RASTA To su molekule vezane za ćelijsku membranu i na njih se vežu faktori rasta.Iako je proučavanje virusnih protoonkogena dovelo prvi uvid u protoonkogene ova istraživanja nisu dala odgovor na porijeklo tumora kod ljudi koji nisu uzrokovani virusima.parakrino – djeluje na ćelije u blizini one koja ga je stvorila . koji se razlikuju od proteina protoonkogena time što su izgubili regulatorne elemente. cijepanje DNK i dioba ćelije FAKTORI RASTA – GROWTH FACTORS (GF) To su peptidne materije koje reguliraju proliferaciju. prenos poruke kroz citosol preko sekundarnih vijesnika (mesenger rnk) 4. kompleks faktor-rasta receptor vrši podsticaj na stvaranje proteina koji prenose poruku 3. Smještene su ekstracelularno a na ćeliju djeluju preko receptora na ćelijskoj membrani.autokrino – djeluje na ćeliju koja ga stvara . Kada zbog genskih promjena protoonkogeni pređu u uonkogene stvaraju se onkoproteini . Znači maligne promjene vezane su i sa pojavom onokogena koji stvaraju patološke receptore kao i one koji prekomjerno faktore rasta TRANSKIRIPCIONI FAKTORI Pronađeno je primjera onkoproteina koji oponašaju normalne citoplazmatske messenger proteine koji sa citoplazme prenose informaciju prema jedri. Djelovanje je na tri načina: . Da bi se ovo razumjelo potrebno je dati pregled normalnog razmnožavanja (normalnih ćelija). Rast se razlučuje na sljedeće stadije 1. JEDRO I CITOPLAZMA Pored ovog ne izneađuje da se mogu desiti i mutacije gena koji učestvuju u prepisivanju DNK na nivou jedre kao jedan od niza procesa diobe ćelija. Faktor rasta protoonkogen Tumor Porijeklom iz trombocita Sis (prejako izražavanje) Astrocitom i osteosarkom Porijeklom iz fibroblasta HST (prejako izražavanje) Rak želuca Oni koji se vežu ua GTP RAS (tačkaste muztacije) Pankreas. JUN – djeluje na proces prepisivanja a REL . Približno 25% tumora sadrži ras-gene a radi se o tačkastim mutacijama gdje je suština poremećaja u vezivanju RAS gena za GDP i GTP. FOST. FOST.endokrino – djeluje na udaljene ćelije. Faktori rasta uglavnom djeluju preko protein kinaze koja katalizira fosforilaciju proteina.na ekspresiju gena zaduženih za sprječavanje diferencijacije 4 . promjene u jediri. Ako se veže za GDP inhibira a za GTP aktivira sistem koji djeluje na adenilat ciklazu i na taj način uzrokuje proliferativni rast. REL itd. Primjer tih onkogena su JUN. faktori rasta se vezuju za receptor 2.

Protoonkogeni kodiraju proteine – faktore rasta.promjene u regulaciji (amplifikacije?) Tačkaste mutacije – najbolji primjer su RAS koji preko GTP i adenilat ciklaza stvaraju 90% tumora pankreasa. delecije. 50% adenokarcinoma kolona i 30% adenkarcinoma pluća i leukemije. insercije) . kod Burkitovog limfoma (translokacije sa 8 na 14 hromozom i obrnuto).u ranom djetinjstvu nastaje kao nasljedan .u poznim godinama mutacijom Pri prelasku iz G1 u S fazu ili iz G2 u M fazu dolazi do ispitivanja genetičkog materijala. kooperativno djelovanje.  Brzotransformišući virusi – izazivaju tumor kod eksperimentalnih životinja u roku od 2 nedjelje i oni sadrže onkogene  Sporotransformišući virusi izazivaju tumore na eksperimentalnim životinjama za 3 mjeseca i više.AKTIVACIJA PROTONKOGENA – NASTANAK ONKOGENA Pokretanje onkogena ide preko dvije grupe promjena: . retinoblastom nastaje gubitkom supresor gena koji su locirani na 13 hromozomu .apoptoza – smrt ćelije (eliminacija ćelija sa greški) Geni koji kodiraju supstance za ispravljanje genetičkih greški su u stvari antionkogeni.uključuju se reparacioni procesi . Maligni tumori su velikim dijelom u stvari genetička bolest (ma bogati jeli) 5 . KOOPERATIVNO DJELOVANJE ONKOGENA Za većinu tumora nije dovoljna samo jedna genetička promjena nego je potrebno više njih. tako da se njihove promjene akumuliraju u genetskom materijalu da bi kasnije okinula karcinogeneza – to je njihovo tzv. I ako oni izgube svoju funkcionalnost ćelije postaju genetički nestabilne.čiji gubitak funkcije može nastati zbog delecije ili funkcionalne mutacije – iz čega nastaje karcinogeneza. Rezultati promijena protoonkogena su:  promjene u građi  promjene u ekspresiji  promjene u sredini u kojoj geni djeluju VIRUSNI ONKOGENI (tzv. Npr. Ako se utvrdi greška: . receptore za faktor rasta i transmisione faktore koji putuju kroz citosol. Sama ćelija nema gen koji bi je maligno transformirao ali postoje geni esencijalni za normalno funkcionisano ćelije koji se mogu transformisati u onkogene.ćelija se odmara (ulazi u stanje mirovanja) .promjena u građi gena: (mutacije. kod HML (9 i 12) ZAKLJUČAK Onokogeni geni koji su potrebni za inicijaciju i održavanje malignog procesa. V-onkogeni) su geni unutar virusa. Hromosomske translokalcije – Npr. tumor sprječavajaći geni . Ne sadrže onkogene nego se inkorporiraju u genom domaćina u bilizinu protoonkogena kojeg aktiviraju ANTIONKOGENI Antionkogeni su tzv. translokacijem. u čemu učestvuje p53 protein nađen na 17 hromozomu.

Jonizujuće zračenje HEMIJSKE SUPSTANCE Veliki broj supstanci odogovorno je za nastanak tumora. amini (2 beta naftalin. Što se tiče hemijskih supstanci kao etioloških faktora. HPV (humani papilloma). hrom . što se obično popravlja dejstvom reparatornih enzima ali ako ne uspije onda nastaje melanom. Glavni hemijski kancerogeni: Izravno djelujući  Alkilirajući agensi . 6 . karcinom itd. BIOLOŠKI FAKTORI – Onkogeni virusi 3.VIRUSI Potvrđeno je i eksperimentalno i epidemiološki da su virusi uzrok nekih od malignih tumora.RETROVIRIDAE Za većinu je dokazano na životinjama a jedni poznat retrovrius sa ranim nalazom na čovjeka – HTL virusi tip 1 .JONIZUJUĆE ZRAČENJE Etiološki vrlo bitan element. Podjela etioloških faktora: 1. FIZIČKI FAKTORI . Ti su faktori utvrđeni epidemiološkim ispitivanjima tumora...(humana T ćelijska leukemija tipa 1) FIZIČKI FAKTORI . 2 acetilaminofloren) Prirodni proizvodi biljaka i mikroba – alfa toksin B1 Ostali – arsen. UV – zračenje – oštećuju DNK. Između ostalog dokazano je da osobe zračene u mladosti radi nekog tumora kasnije umiru u starosti od drugog izazvanog upravo tim zračenjem Jonizujuće zračenje stvara promjene na genetskom materijalu ima mutageno djelovanje (hromozomske aberacije) i kao posljedicu imamo karicnogenezu. BIOLOŠKI FAKTORI . vode itd. Karcinogenost nekih tvari se pojačava drugačijim tvarima koji pojačavaju karcinogenost – promotori. alfa toksini itd. kao posljedica zagađenog zraka.Različite štetne i jatrogene supstance 2. HEMIJSKI FAKTORI . azbest. Neki djeluju direktno na genetski materijal – direktno djelujući a drugim je potrebna metabolička promjena da bi djelovali – prokancerogeni.antikancerski lijekovi (ciklofosfamid) Prokancerogeni     Policiklinični aromatski ugljikohidrati (benzipiren. benzatocen) Aromatski amidi. primjeri su policiklični ugljikohidrati.  DNK VIRUSI – (EBV. hepatitis B) Važno je istaći da je humani papiloma virus (HPV) čest uzročnik karcinoma cerviksa – u liječenju se radi kauterizacija a ako se nađe porast anttijela na ovaj virus velika je vjerovatnoća ponovne pojave karcinoma  RNK . nikl. a u ovu grupu spadaju i jatrogene supstance (neki lijekovi) kao i neke fiziološke supstance (hormoni).Etiologija malignih tumora ETIOLOŠKI FAKTORI Etiologija je nepoznata ali postoje neki faktori za koje je dokazano da imaju izravnog uticaja na razvoj malignih tumora.

Lokalna invazija 4. PROMOCIJA – dešava se pod uticajem nekih drugih supstanci koji potiču kancerogenezu (npr. Ispod te veličine on se može hraniti tako što koristi već postojeće krvne sudove. Tok malignog oboljenja 1. Ako se pretpostavi da je tumor nastao od jedne ćelije za rast do 1cm treba mu oko 30DT a odatle do letalnog (oko 1kg) treba mu 10 DT. Metastaze MALIGNA TRANSFORMACIJA ĆELIJE Maligna transformacije ćelije je promjena genoma ćelije a iz toga slijedi fenotipska promjena. TUMOR DOUBLING TIME (DT) – vrijeme je udvodstručenja zapremine tumorske mase (prosječno je 2-3 mjeseca s tim da postoje značajne razlike zavisno od vrste tumora ili njegove lokalizacije). 7 . Maligna transformacija ćelije 2. veći ćelija koje umiru c. a. Najmanji tumor koji se može klinički otkriti je veličine 1cm. Maligna transformacija ćelije je proces koji obuhvata i genotipske i fenotipske promjene. Tumorska angiogeneza odvija se pod djelovanjem angiogenetskih faktora.. Etiološki faktori (hemijski. inicijator hormoni). Direktno djelujući inicijatori b. što i jeste slučaj kod nekih tumora ali kod većine nije zbog toga što tumor ne može sebe da hrani tako dobro nego raste po Gompertzovoj krivoj – vidi kasnije. veći broj ćelija koje se dijele b. TUMORSKA ANGIOGENEZA – da bi se razvijao krvni sudovi su neophodni kod tumora već kada on dosegne veličinu 1-2mm. Promjene koje se dešavaju u fazi inicijacije su ireverzibilne ali neodržive tumor ne može nastati bez druge faze. faktori okoline Najpoznatiji angiogenetski faktor (AGF) je PGF – trombocitni faktor rasta. TUMORSKA MASA Tumorska masa je na početku homogena a kasnije heterogena zbog dalje mutacije ćelija. Veću frakciju rasta od tumorskih ćelija ima jedino hematopoetski sistem.. Indirektno djelujući inicijatori koji moraju da upotrebe neku hemijsku supstancu B. što znači da bi pretkliničko vrijeme znatno duže nego kliničko. odnosno oštećenje genetičkog materijala. hormoni tj. Sa rastom tumorske mase DT se usporava jer usporava i brzina rasta tumora. što ne znači da mora doći do pojave tumora. velika frakcija rasta Kod tumorskih ćelija velika je frakcija rasta 60% prema 20% kod normalnih ćelija. biološki i fizički) alteriraju genom a onda se ovaj ekspresuje u stvaranje malignog tumora. Stvaranje tumorske mase (primarne tumorske mase) 3. Samo primjena u genomu nije dovoljna da bude samo na jednom mjestu nego u više nivoa te tek tada nastaje maligna transformacija Postoje 2 stepena u patogenezi: A. same ćelije b. Iako je broj ćelija koje se dijele u tumoru veći.Patogeneza malignih tumora To je proces razvoja maligne bolesti. veći je i broj ćelija koje umiru i to znatno više nego u normalnom tkivu. INICIJACIJA – započinje maligna transformacija. Rast tumorske mase karakteriše: a. Koji potiču od a.

mnogi bolesnici u kasnijim stadjima raka bate od brzog gubitka tjelesne težine. INFILTRATIVNI rast 3. kod karcinoma dojke. limfom .gubitak težine | promjena boje urina |---.LOKALNA INVAZIJA Tumor se lokalno širi na sljedeće načine: 1. .anemija. Učinci tumora na domaćina Učinci tumora na domaćina mogu biti:  LOKALNI – (kompresija. – kompleks simptoma koji nisu uključeni u kaheksiju a javljaju se kod bolesnika sa rakom i čiji se učinci ne mogu objasniti sa lokalnim širenjem tumora – karcinoid je odličan primjer Dijagnostika malignih tumora ANAMNEZA Početni je korak u dijagnozi svih oboljenja pa i tumora. Neki tumori češće metastaziraju u pojedine organe i taj afinitet nije ni do danas objašnjen potpuno . .prelezak u cirkulaciju . EKSPANZIVNI rast 2. Tumorske ćelije tako dobijaju pristup vaskularnim elementima (krvni i limfni sudovi) što su vrata za dalju invaziju tumora.preživljavanje u cirkulaciji .zaustavljanje u krvnom sudu organa – distribucija zavisi od ph organa.01% ćelija ubačenih u cirkulaciju preživljava . . opstrukcija.povišenje temperature | . . U onkologiji je posebno bitna heteroanamneza (ne samo lična nego i porodična jer je poznata predispozicija tumora kod više članova obitelji npr.kaheksija.svrab na koži |---. .npr. destrukcija. DESTRUKCIJOM I NEKROZOM okolnog tkiva Tokom rasta tumor prelazi iz in-situ forme u invazivnu. . METASTAZIRANJE Metastaziranje je stvaranje tumorskih depozita udaljenih od mjesta primarnog tumora. tumor urinarnog trakta 8 . infiltracija) – bitan faktor kod ovog učinka je lokalizacija.degenerativne promjene CNS-a.npr. nekih tvari koje luči tumor a koje djeluju po cijelom organizmu. Tj tumorske ćelije probijaju bazalnu membranu i ulaze u intersticijski prostor.) Ciljana pitanja u anamnezi – .hormonalni poremećaji. njegove građe i osobina samog tumora.paraneoplastični sindrom. npr hipofiza – mali tumor veliki učinak itd.imunološki poremećaji. gubitka apetitia – ovaj iscrpljujući sindrom naziva se tumorska kaheksija . slabosti i anemije. Različiti tumori imaju različit potencijal za metastaziranje tako da se nekada metastaze nekada manifestuju i prije primarnog tumora FAZE METASTAZIRANJA: .rast tumorske mase na udaljenom mjestu.  SISTEMSKI – najčešće su posljedica djelovanja hormonalnih mehanizama tj.samo 0.

FIZIKALNI PREGLED . Tumorski markeri . MRI 5.β-HCG – kod tumora testisa 2. Radiološke pretrage. Patohistološka dijagnostika – definitivna dijagnostika jer sve ostale mogu dati lažne pozitivne i lažno negativne rezultate. kolonoskopija. Hormonalni status – kod tumora raznih endokrinih žlijezda 3. CT. Endoskopske pretrage (proktosigmoskopija.histohemijske . cistoskopija) 4. . tj. Radioizotopske pretrage: scintigrafija (štitne žlijezde. uvlačenje bradavice dojke. R1..imunohistohemijske pretrage Da bi PH nalaz bio validan  makroskopski opis  da li je promjena maligna ili benigna  da li je primarna ili sekundarna  stepen diferenciranosti – prema broju mitoza.inspekcija (ulceracije. 9 . da li je odstranjen čisto makroskopski ili i mikroskopski (Rx. NESPECIFIČNE: . veličina.auskultacija LABORATORIJSKE PRETRAGE Dijele se na specifične i nespecifične.fibrinogen (raste) .mineralologram SPECIFIČNE: Specifične laboratorijske pretrage koje govore o proširenosti malignog procesa 1.krvna slika ..CEA – karicnoemrionalni antigen (tumor digestivnog trakta) . UZ. Grejding tumora  kakav je odgovor domaćina  odnos tumora prema okolini(posebno prema bazalnoj membrani)  da li je u potpunosti odstranjen? – da li su rubovi čisti i ako nisu koliko ima malignog na rubu. stepenu anaplazije – tzv. LDH.pregled urina .Alkalna Fosfataza. pokretljivost. Eksplorativni hirurški zahvati 7.) .α-fetoprotein . kostiju) 6. oblik površina. PATOHISTOLOŠKA DIJAGNOSTIKA  brisa  tečnosti  aspiraciona  inciziona – samo mali isječak  eksciziona – cijela promjena Patohistološke mikroskopske pretrage .perkusija . R2) Kada se postavi nalaz tumora bitno je hitno odrediti Grejding odnosno Stejdžing tumora. fiksiranost za kožu) . palpacija tumorske mase.PSA – prostata specifični antigeni kod tumora prostate (uz rast AF i LDH) .palpacija (palpacija limfnih loža. rektoskopija. čvrstoća. R0.sedimentacija (ubrzava) . RTG.

T0. anatomska raširenost 3.Gradus tumora (G) Izražava sličnost tumora sa tkivom od koga potiče. N1-N3) M – (M0.da se odredi prognoza bolesti TNM KLASIFIKACIJA Tnm klasifikacija ima 24 kombinacije. STUPANJ DIFERENCIRANOSTI – gradus tumora . Tis.Klasifikacija malignih tumora Klasifikacija malignih tumora je sistem kategorizacije prema utvrđenim kriterijima i to: 1. HISTOLOŠKA DIJAGNOZA prema međunarodnoj klasifikaciji bolesti za onkologiju – 10-ta revizija.da se odredi najprikladniji način liječenja . T – (Tx. GREJDING TUMORA – G1 – dobro diferenciran G2 – umjereno diferenciran G3 – slabo diferenciran G4 – nediferenciran PRISUSTVO ILI ODSUSTVO REZIDUALNOG TUMORA označava se sa R Rx – ne može se utvrditi R0 – nema rezidualnog tumora R1 – mikroskopski prisutan R2 – makroskopski prisutan 10 . M1) Kada se uz tumor priključuje i ph govori se o PTNM. 2. UZNAPREDOVALOST.da se vidi odgovor na terapiju . Svrha klasifikacije tumora . N0. T1-T4) N – (Nx.

Onkološki tretman vezan je sa brojnim akutnim i hroničnim nuspojavama i komplikacijama. Time se pored prave potrvrde dobija malignog tumora dobija i: .uznapredovalost tumora.hormonalna terapija .PALIJATIVNA Rezultati liječenja se procjenjuju na osnovu dužine preživljavanja – pri čemu odgovor tumora na terapiju može biti: CR – kompletna remisija PR – parcijalna remisija SD – stabilna bolest P – progresija 11 . starost i opšte stanje pacijenta 3. kod nas u ratu) SPECIFIČNOSTI TERAPIJE U ONKOLOGIJI U liječenju malignih tumora primjenjuju se: .imuni odgovor. tnm klasifikacija .precizna lokalizacija .operativni zahvati . raspoloživost opreme.radioterapija .KURATIVNA .histološki tip .uznapredovalnost . Kada se donese odluka o liječenjeu mora se znati:  koji je cilj terapije  dali očekivani povoljni efekat prevazilazi rizike i troškove koje tretman snosi U odnosu na cilj terapija u onkologiji može biti: . socio ekonomski faktor 4. zdravstvenog kadra (npr. 2. SUPORTIVNI TRETMAN .stepen diferenciranosti . njihovo liječenje označava se terminom suportivni tretman.Osnove liječenja malignih tumora Preduslov započinjanja specijanog radiološkog tretmana je histološka dijagnoza tumora. medikamenata.imunoterapija U onkologiji se znatno češće kombinuju metode liječenja jedna sa drugom nego da se korisiti samo jedna. Histološka dijagnoza ne donosi samo odluku o vrsti liječenja nego se moraju ispitati i drugi faktori: 1.

odluka o vrsti i cilju zračenja . Zbog oštećenja tkiva koje ovo zračenje izaziva koristi se gotovo isključivo za liječenje malignih tumora. Radioterapija je dio onkologije i naziva se RADIJACIONA ONKOLOGIJA.dijagnoza i stepen bolesti . Podjela zračenja sa obzirom na cilj:  RADIKALNO – nosilac terapije.DONOŠENJE ODLUKE U ONKOLOGIJI PH DIJAGNOZA MALIGNITETRA | DEFINISANJE STADIJA BOLESTI | DEFINISANJE LIJEČENJA | DA LI JE IZLJEČENJE MOGUĆE da / EFEKTI TRETMANA VEĆI OD RIZIKA ne \ MOŽE LI PREŽIVLJAVANJE BITI PRODUŽENO da / ne \ da / EFEKAT VEĆI OD RIZIKA da ne / \ ne \ PRIMIJENITI LIJEČENJE Radioterapija Radioterapija je medicinska disciplina koja se bavi liječenjem bolesti pomoću jonizujućeg zračenja.prirpema i planiranje radioterapije . 12 . Podjela zračenja sa obzirom na vrstu terapije  JEDNOKRATNO  FRAKCIONISANO  KONTINUIRANO Radioterapijske mašine i aparati  TELEKOBALTNI APARAT  LINEARNI AKCELERATORI  BETATRONI Radioterapijski proces . potpuno uništenje malignog procesa  ADJUVANTNO – pomaže neku drugu onkologijsku terapiju  PALIJATIVNO – ne dovodi do izlječenja nego usporava maligni proces i olakšava život.zračenje .kontrola tokom i nakon završenog zračenja U ovome je bitno da se cijeli proces pravilno i potpuno dokumentuje.

Hemoterapija je upotreba antikancerogenih citotoksičnih i citocidalnih medikamenata u liječenju. prostete Sarkomi. VAŽNOST HEMOTERAPIJE Preko 70% bolesnika od maligne bolesti u nekoj fazi svoje bolesti ima metastaze. adenokarcinomi GIT-a Hemoterapija malignih tumora Zajedno sa radioterapijom. tumori mikrocelularni karcinom pluća Umjereno osjetljivi Radiorezistentni karcinom usne duplje.FU  metotreksat MITOTSKI INHIBITORI – alkaloidi izolovani iz biljaka i cilj im je inhibicija mitoze.KLASIFIKACIJA TUMORA PREMA RADIOSENZITIVNOSTI Radioosjetljivi limfomi. Tako da je maligno oboljenje mnogo češće sistemska nego lokalna bolest a hirurgija i radioterapija imaju samo lokalno djelovanje. pluća. seminomi. Gotovo svi antikancerski agensi ispoljavaju određen stepen ovisnosti o frakciji ćelija u proliferativnoj fazi jer djeluju na ćelije koje se dijele i što je veći broj mitoza citostatik je djelotvorniji Podjela citostatika  alkilirajući agensi  antimetaboliti  mitotski inhibitori  antibiotici  ostali ALKILIRAJUĆI AGENSI – oni su ciklus nezavisni  ciklofosfamid  fosfamid  cisplatin  triotepa ANTIMETABOLITI – strukturni analozi normalnih molekula potrebnih za rast i replikaciju  5. Oni su ciklus specifični  vinblastin  vinkristin  etopsidre  toxol 13 . sa sposobnošću oštećenja limfocita i depresije koštane srži. hirurškom i hormonskom terapijom spada u 4 osnovna modaliteta terapije malignih procesa. meduloblastom. dojke. Razvoj savremene hemoterapije počeo je poslje II svjetskog rata kada je u sklopu programa bojnih otrova dobijen gas – nitrogen mustard – snažan alkilirajući agens. Hemoterapija zato djeluje sistemski i njen je cilj eradikacija mikro i makro metastaza. larinksa.

ciklofosfamid.frakcija rasta je mala .. sad je pitanje ne znam jeli 30% od ostatka ili opet po 30 ćelija (nema smisla al tako kaže skipperov zakon.ćelijska populacija je heterogena Skipperovi zakoni rađeni su na ekperimentalnom modelu tumora gdje su sve ćelije iste. vinkristin specifični agensi Ciklus daktinomicin. vinblastin.frakcija rasta nije konstantna . 14 .ANTIBIOTICI  lbenicin  doxorbicin  dactionmicin  mitomicin OSTALI  α-asperginaza  hidroksiurea  prokarbacin Slika sa 27 strane U odnosu na fazu ciklusa mogu se podijeliti na 3 grupe Nezaivisni od nitrogen-mustard. Benjamin Gompertz opisao je model rasta gdje vrijeme dubliranja nije konstantno nego se smanjuje kako tumor raste. Kriva raste relativno konstantno (skoro pravolinijski) do otprilike 1/3 maksimalnog rasta i na njoj se onda primjeti značajan pad pri čemu biva zakrivljena. 5FU. frakcija rasta je 100% i konstantna je tokom razvoja tumora.. mitotski inhibitori specifični VODEĆI PRINCIPI HEMOTERAPIJE (SKIPPEROVI ZAKONI) 1. Ovaj pad uzrokovan je nemogućnošću organizma da obezbijedi dovoljne količine nutritivnih elemenata zbog čega se vrijeme dubliranja smanjuje. carmustin – alkilirajući agensi ćelijskog ciklusa Fazno antimitotici. provjeri) Između eksperimentalnih i humanih tumora postoje bitne razlike: . Smrt nastupa kada tumor dostigne kritičnu frakciju tjelesne težine 2. GOMPERTZIANOVA KRIVA (KINETIKA RASTA TUMORA SA VREMENOM) 1825. Vrijeme duplicirajanja proliferirajućih tumorskih ćelija je konstantno i formira pravu liniju u semilogaritamskom sistemu.. Zbog toga se ovi zakoni samo djelimično mogu primjenjivati na humanim tumorima. Određena doza citostaika data u određenom vremenu uništava isti postotak tumorskih ćelija i svaki ciklus uništava konstantan broj ćelija ako tumor ima 100 ćelija a djelotvornost citostatika je 30% on će prvi put uništiti 30 ćelija sljedeći put .

Uspješnost kombinovane hemoterapije ogleda se u: . KOMBINOVANA HEMOTERAPIJA Primjena 2 ili više citostatika u liječenju malignih tumora kojom će se postići više nego zbrojenim pojedinačnim efektima svakog od lijekova. i normalni PEH faktor koji proizilazi iz Marfijevih zakona nevjerovatnoće a govori od tome da će se negativna stvar ma kako ona bila nevjerovatna ipak u toku vremena desiti.MDR MULTI-DRUG-RESISTANCE – stalno izlaganje tumorskog tkiva jednom antineoplastičnom agensu će vrlo vjerovatno stvoriti neosjetljivost prema drugim antineoplastičnim agensima iz te klase.SPECIFIČNA I PERMANENTNA REZISTENCIJA na određeni preparat može biti urođena ili stečena.  Koriste se Lijekovi sa različitom vrstom štetnog djelovanja kombinuju se da 15 . . REZISTENCIJA NA DJELOVANJE CITOSTATIKA Nesposobnost postizanja kompletne destrukcije tj. da bi matematički postojale rezistnente ćelije i na drugi citostatik tumor bi morao imati zapreminu od nekih 100cm3. Do ovoga vjerovatno dovodi preeksponiranost gena koji enkodira transmembranski P-GLIKOPROTEIN – koji energetski zavisna aktivna pumpa normalno prisutna u ćeliji i služi za izbacivanje egzogenog toksičnog agensa iz ćelije. izlječenja pomoću hemoterapije. Neosjetljivost na djelovanje lijeka može nastati različitim mehanizmima: .  Urođena – mnogi citostatici su prirodni produkti i rezistentnost na njih je posljedica antitoksinskog odgovora organizma na prisustvo citostatika u organizmu  Stečena – vjerovatnost nastanka mutacije koja vodi ka rezistenciji je 1:milion a tumor veličine 1cm ima oko milijardu ćelija pa je normalno da u takvom tumoru ima rezistentnih ćelija (po matematici čak oko hiljadu) .uništenje rezistentnih klonova (gore smo vidjeli da u 1cm3 tumora ima oko 1000 rezistentnih ćelija). PRINCIPI KOMBINOVANE HEMOTERAPIJE  Koriste se Lijekovi za koje se zna da su uspješni i kada se koriste sami.Sinergistično djelovanje 2 citostatika .Mogućnost snižavanja doze pojedinačnih citostatika – manje toksičnih efekata Kombinovana terapija je PRAVILO! Izuzetak su jedino horiokarcinoma i Burkitovog limfoma – i još nekih rijetkih slučajeva kada se koristi SINGLE TERAPIJA.Kad tumor raste dejstvo hemoterapije opada zato što je  Frakcija rasta kod tako velikih tumora niska jer je apsolutni broj preživjelih ćelija svaki put veći nakon svakog ciklusa tj. sve je manje ćelija koje se dijele  U velikom tumoru postoji heterogenost ćelijske populacije a samim tim i promjenjiva osjetjivost na hemoterapiju Važno je sljedeće: CITOSTATICI SE KAO GLAVNI TERAPEUTIK SMIJU PRIMJENJIVATI SAMO DOK JE TUMOR MALI (čak klinički neprimijetan) A KADA JE VEĆI UVIJEK TREBA URADITI NEKU DRUGU TERAPIJU DA BI SE TUMORSKA MASA SMANJILA A HEMOTERAPEUTIKE KORISTITI KAO DODATNU TERAPIJU. Citostatici bolje djeluju na ćelije koje se dijele i to je razlog što relativno selektivno napadaju tumorske ćelije koje se mnogo brže dijele u odnosu na normalne ćelije ali svakako oštećuju i zdrave ćelije tako da se uz njihovu upotrebu javljaju prateća oštećenja i komplikacije. po mogućnosti koriste se lijekovi koji indukuju kompletnu remisiju  Koriste se Lijekovi sa drugačijim mehanizmom djelovanja da bi se dozvolio sinergističko djelovanje na tumor. ali postoje svakako MDR.

intrakavitarno itd. kada se daje prije primjene druge onkologijske terapije radi smanjenja veličine tumora Obično se daje per os. ADJUVANTNI TRETMAN – na dva načina a.   dozvoljavaju jedan drugom da se daju u punim ili približno punim terapijskim dozama Koriste se lijekovi koji stvaraju različite vrste rezistencije da se smanji mogućnost ukrštene rezistencije Lijekovi se daju u svojim optimalnim dozama i u optimalnim intervalima Lijekove davati u konstantim intervalima sa najkraćim mogućim pauzama koji obezbjeđuju oporavak najsenzitivnijeg zdravog tkiva (2-3 nedjelje obično) TOKSIČNI EFEKTI CITOSTATSKE TERAPIJE .leukemije i limfomi OSJETLJIVI .mokraćni mjehur .tumori germinativnih ćelija .Willsov tumor – nefroblastom . ali i analno.mikrocelularni karcinom pluća . polni organi) . grlića i materice .kolon i rektum . sluznice.tumori mozga Hormonalna terapija Dva najosjetljivija tumora na hormonalnu terapiju su: .dojka OSJETLJIVI . UPOTREBA HEMOTERAPIJE U LIJEČENJU 1.citostatici ne djeluju samo na tumor nego i na obične ćelije – što je neizbježno . Pogotovo zavisno od potrebnog mjesta djelovanja i udaljenosti od mjesta davanja jer je citostatik najjači na mjestu najveće koncentracije a to je upravo mjesto gdje je ušao u organizam tako da uništava tkivo npr na rukama gangrene itd.posebno su pogođene ćelije koje se mnogo dijele – (koštana srž.mijelom UMJERENO . bubrega.tumori dojke . 2.pluća REZISTENTNI . intrakardijalno.tumori prostate. 16 .namjera je dati citostatik u dozi u kojoj će tumor biti uništen a izazvati samo reverzibilan efekat na zdravo tkivo INTENZITET DOZE Citotoksično djelovanje nekog preparata je funkcija njegove koncentracije i vremena djelovanja D=TC [(mg/m2)/weeks] Promjena doze (koncentracije) ili vremena zadržavanja ima efekat na dejstvo.sarkomi mekih tkiva i kostiju . Prema osjetljivosti na hemoterapiju tumore dijelimo u 3 grupe: VEOMA . JEDINI TRETMAN – kada se sama koristi u liječenju – obično je to kod uznapredovalih tumora kada se ne može raditi ni jedna druga terapija a onda služi u palijativne svrhe.karcinomi prostate. intravenski. kada se daje nakon primarne onkologijske terapije drugog tipa (nakon radioterapije ili hirurgije) b.

RH ANALOZI – Releasing Hormon analozi – oni podstiču oslobađanje LH a onda iscrpe hipofizu tako da padaju i polni hormoni (ovdje nema kardiovaskularnih poremećaja.retencije vode i hipertenzija . Nekada su se davali estrogeni koji blokiraju gonadtropinski feedback ali su imali neželjene efekte: . Hormon se veže za receptor i kao kompleks utiče na ekspresiju ili supresiju nekog gena. Kada je za rast tumora bitan testosteron te ga treba smanjiti što se najlakše postiže kastracijom (subkapsularna orhektomija).ginekomastija Hormonalna terapija se daje kod diseminiranog karcinoma prostate ili lokalnog ali jako velikog tumora (izvjesno vrijeme a zatim se odstranjuje hirurški i iradijacijom). ANTIESTROGENI – TAMOXIFEN 2. KARCINOM DOJKE Na primjer neki karcinomi dojke su osjetljivi na estrogen ili progesteron i mogu rasti samo uz prisustvo odgovarajućeg hormona. ANDROKUR) – blokiraju testosteronske receptore – koriste se zajedno sa hirurškom kastracijom za potpunu androgenu blokadu (5% testosterona u tijelu proizvodi nadbubreg koji ostaje čitav nakon hirurške kastracije) 3. to su depo preparati tako da se daju na svakih mjesec dana ili čak na 6 mjeseci) Tumori kod kojih se upotrebljava hormonalna terapija Karcinom  ANTIESTROGENI (Tamoxifen) dojke  TESTOSTERON PROGESTERON  INHIBITORI AROMATAZA Karcinom  Subkapsularna ORHIEKTOMIJA prostate  ESTROGENI  RH – ANALOZI  ANITANDROGENI Karcinom  PROGESTERON endometrija 17 . KARCINOM PROSTATE Može se sastojati od više populacija ćelija koje su različito osjetljive na hormone: vrlo osjetljive.U ovoj terapiji koriste se steroidni hormoni. HORMONI – TESTOSTERON (blokira gonadotropine). Lijekovi koji se koriste u hormonalnoj terapiji tumora 1. Uglavnom se hormonalna terapija može provoditi oko 2 godine nakon čega pacijent postaje rezistentan. a ako je tumor lokalizovan onda se radi hirurška ekstripacija i iradijacija. Estrogen (za karcinom prostate) 4. INHIBITORI AROMATAZA – inhibiraju stvaranje polnih hormona – oni su druga linija u borbi protiv karcinoma dojke odmah poslje Tamoxifena 5. Do prestanka djelovanja hormona može se doći – hirurškom kastracijom – hemijskom kastracijom kada se daje daju inhibitori aromataza i time se sprječava stvaranje estrogena i progesterona – davanjem supstitucionog supstance koja se takmiči sa tjelesnim estrogenom ili progesteronom na receptorima a pri tome ne aktivira mehanizme koje bi hormon akitivirao kad bi se vezao na receptor. ANTIANDROGENI (FLUTAMID. Osjetljivi tumori na svojim ćelijama imaju progesteronske ili estrogenske receptore PR+ ili ER+ tumori. srednje osjetljive i neosjetljive (ovo su obično anaplastični oblici).

MONOKLONALNA ANTITIJELA 2. Imunoterapija se dijeli na aktivnu i pasivnu AKTIVNA IMUNOTERAPIJA Daju se supstance koje podstiču imuni odgovor organizma i zaustavljaju rast tumora  Specifično poticanje imunog odgovora . TUMORSKI ANTIGENI ??? IMUNOTERAPIJA Imunoterapija malignih tumora je terapijska primjena agenasa koji  podstiču tjelesni antitumorski imuni odgovor ili su sami  komponente imunog sistema koje uspostavljaju antitumorski efekat. Djeluje:  antiproliferativno (sprječava diobu bolesne ćelije)  suprimira onkogene 18 .imunocitohemijske analize . hormon rasta).sami . CITOTOKSIČNE ĆELIJE MONOKLONALNA ANTITIJELA Usmjerena su protiv tumorski antigena a koriste se najviše u dijagnostičke svrhe: . lijekove. bubreg) CITOKINI Su solubilni glikoproteini.  Interferon i interleukini su na granici između aktivne i pasivne grupe. Imaju regulatornu funkciju na celularne komponente imunog sistema  INTERFERON – grupa od 20 proteina i glikoproteina nastaje kao odogovor na određena stanja u organizmu (virusnu infekiciju.(TUMORSKE VAKCINE) – specifične su za pojedine vrste tumora.Imunoterapija malignih tumora IMUNOLOŠKE OSOBINE MALIGNIH TUMORA Preduslov postojanja imunog odgovora protiv neke ćelije je da na njenoj površini postoje molekule koje se razlikuju od onih na normalnim ćelijama tako da ćelija biva prepoznata kao strano tkivo u organizmu.Interleukini i interferon 3. HEMATOPOETSKI FAKTORI RASTA 4.vezani za antitumorske agense – citostatici i radioizotopi Ovakva terapija nije naročito uspješna zbog slabih antitumorskih djelovanja i brojnih toksičnih efekata (jetra. PASIVNA IMUNOTERAPIJA – ADJUVANTNA IMUNOTERAPIJA Unos gotovih komponenti imunog sistema. CORYNEBACTERIUM parvum. Tada se mogu koristi: . glukagon) nisu specifične za tumor ali su poznate kao nespecifični imunostimulatori.imunohistohemijske analize U terapijske svrhe se rijetko koriste obično kao adjuvantna terapija kada je tumor već odstranjen i potrebno je još odstraniti mikrodepozite. CITOKINI . Imamo više mogućnosti 1. daju se tumorske ćelije ili njihovi fragmenti koji izazivaju stvaranje antitijela  Nespecifično poticanje imunog odgovora (BCG vakcina. Postoje dva tipa I i II.

 Komplikacije: GRHD (graft rhesus host disease). IL6). IL5. Sarcoma Kaposhi itd. stimulira imuni odgovor (pojačava celularni a smanjuje humoralni) Veću djelotvornost pokazuje kod hematoloških malignoma kao što su hair cell leukemija. Koristi se kod: .aplastične anemije . Primjena transplantacije kod: . eritropoetin. makrofagni CSF. Kod imunoterapije preživljavanje se računa u sedmicama a ne u mjesecima i godinama HEMATOPOETSKI FAKTORI RASTA Imaju indirektno imunobiološko djelovanja i tu sapadaju limfokini. Hodgkin limfom. CITOTOKSIČNE ĆELIJE NK – ćelije (normalni sastojici bijele loze) sa nespecifičnim antitumorskim dejstvom uz IL2 daju LAK ćelije koje takođe imaju nesepecifično antitumorsko dejstvo TIL – tumor infiltrirajući limfociti – specifična odbrana Transplantacija u onkologiji Transplantacija koštane srži (BMT) je procedura kojom se pacijentu daju prekursorne hematopoetske ćelije sa ciljem tretmana deficijentnih stanja koštane srži. itd. toksični hepatitis.5x.malignih limfoma . tada se radi transplantacija koštane srži što omogućava intenziviranje terapije kod nekih tumora. multipotencijalni CSF u koje spadaju i interleukini (IL1. Djeluje na sve ćelije imunog sistema (T-Lym. renalna insuficijencija.akutne leukemije .  INTERLEUKINI – u praksi se najčešće korisit IL2 koji je proizvod aktivnih T ćelija. IL3. infekcije. hronični miokarditis. G-CSF (granulocitno makrofagni stimulirajući faktor).paroksizmalne noćne hemoglobinurije . Danas se prave tzv.nekih urođenih metaboličkih grešaka Našla je široku primjenu u terapiji malignih neoplazmi gdje su doze koje se koriste da istrijebe maligne ćelije toliko velike da oštećuju koštanu srž. Relativno je efikasan kod nekih drugih hematoloških malignoma kao što su HLL (hronična limfoidna leukemija). IL2. pneumonije. GM-CSF.) : o uzrokuje oslobađanje drugih limfokina o ispoljava antitumorsko djelovanje o limfoidne ćelije pod uticajem IL2 dobijaju antitumorsko djelovanje – zovu se tzv LAK-ćelije i koriste se u adjuvantnoj terapiji Prijenjuje se kod pacijenata sa uznapredovalim tumorima koji ne odgovaraju na standardnu terapiju ili kod kojih ne postoji efikasan način liječenja. makrofage. B-Lym. GRHD se javlja kod 20-35% HLA identičnih osoba i kada se javi povećava mortalitet 2. IL4. banke koštane srži.karcinom dojke 19 . AUTOLOGNO davanje vlastitih prekursora hematopoetski ćelija koje se uzimaju prije tretmana  SINEGENIČNO davanje – poslje tretmana koji uništi koštanu srž kod jednojajčanih blizanaca  ALOGENA TRANSPLANTACIJA – kod različitih osoba sa što većom HLA podudarnošću.

Simptomatska (palijativna) terapija Glavni cilj onkološke terapije je eradikacija maligne bolesti i izlječenje pacijenta.zakonska ograničenja Bol se može podijeliti na: .NEUROPATSKI bol .bol zbog DEPRESIJE CNS-A EVALUACIJA BOLA Obuhvata utvrđivanje lokalizacije. Prema WHO 9 miliona ljudi u svijetu pati od kancerskog bola a 20% nema adekvatnu terapiju bola radi: .poznavanje tačnog stadija i prognoze bolesti .otvorena komunikacija o dijagnozi i prognozi sa pacijentom i njegovom porodicom što je kod nas dubiozno . spol.- rjeđe (ovarija. soc.NOCICEPTIVNI – oštećenje tkiva .kultura itd. Njen glavni cilj je kontrola bola i drugih simptoma te pomoć kod socio-psiholoških problema pacijenta – iz čega slijedi da je to potpuna briga o pacijentu kojeg je nemoguće terapijski liječiti. SUPORTIVNA NJEGA – je pomoć kod savladavanje toksičnih efekata terapije. Preduslovi dobre palijativne terapije su: . TERMINALNA NJEGA – je termin koji označava zbrinjavanje pacijenta kojima je ostalo još nekoliko dana ili sedmica života.raspoloživost opreme. PALIJATIVNA TERAPIJA pomaže pacijentu da lakše savlada simptome uzrokovane samom bolešću ili toksičnim efektima liječenja. kadra i prostora (u svijetu se te ustanove zovu HRONIKARIJE) .prihvatanje činjenice da je održanje dobrog kvaliteta života važnije od jednostavnog produženja Cilj je znači produžiti život ali ne po svaku cijenu ukoliko je izrazito nekvalitetan. pluća. Preko 50% bolesnika u u ranoj a do 95% u terminalnoj fazi maligne bolesti ima stalan ili čest bol. kvaliteta i intenziteta – 20 . vremena pojavljivanja.strah od ovisnosti . ulceracije kože i sluznica . testisa) kao druga ili treća linija odbrane kod pacijenata sa lošom prognozom nakon visokih doza citostatika.VISCERALNI – tumorska invazija torakalnih i abdominalnih organa .AKUTNI .nedovoljnog poznavanja farmakologije analgetika .HRONIČNI Zatim . Terapija bola Bol je senzorno i emocionalno iskustvo najčešće vezano sa oštećenjem tkiva na koje utiču brojni faktori (dob.). Kada to nije moguće primjenjuje se palijativna terapija.NON-NOCICEPTIVNI – nervna distribucija Dalje .strah od respiratorne depresije .SOMATSKI – muskuloskeletne promjene.

KAUZALNO . hlađenje) kod blagih bolova ili u kombinaciji sa analgeticima kod srednje jakih bolova.izuzetno jak .nepodnošljiv Liječenje bola . adjuvantni analgetici – slaba bol – II korak blagi opijati – trodon uz I korak i adjuvantne analgetike po potrebi – umjerena bol – III korak jaki opijati (morfij) uz I korak i adjuvantne analgeitike – jak bol –     Doza se određuje individualno Daje se kontinuirano i redovno Bolja je oralna administracija Voditi računa o nastanku rezistencije na analgetike. Kaheksija udružena sa tumorom je sindrom i kompleksno abnormalno biohemijsko stanje a ne samo jednostavna proteinska nultricija.slab . Tumorska kaheksija nastaje preko nekoliko mehanizama: . psihičke i fizičke ovisnosti. NEINVAZIVNE NEFARMAKOLOŠKE METODE (masaža.Anoreksija onkoloških bolesnika može biti uzrokovana promjenama u 21 .neinvazivne nefarmakološke metode FARMAKOLOŠKA TERAPIJA Preporuka za primjenu analgetika WHO: I korak NSAIL ili acetaminofen. INVAZIVNE I NEFARMAKOLOŠKE METODE Anesteziološke blokade i neurohirurške procedure – koriste se tek nakon neuspjeha sa drugim neinvazivnim metodama.invazivne nefarmakološke metode . Analgetici se u onkologiji ne uzimaju po potrebi nego kontinuirano.najznačjniji su podaci koje daje sam pacijent jer se ne može objektivno mjeriti a ocjenjuje se prema skali: .Anoreksija .PALIJATIVNO a prema proceduri . Prehrana onkoloških pacijenata Malnutricija je porgresivni gubitak težine i tjelesnih tkiva. Gubitak više od 6% tjelesne težine je loš prognostički znak. grijanje. Prisutna je kod 27% onkoloških pacijenata. akupunktura.farmakološka terapija .jak .

 CHO. terapijom. povećava toleranciju na terapiju i vjerovatnoću uspješnosti. NAČIN PREHRANE ONKOLOŠKIH BOLESNIKA 1. Procjenjuje se da onkološkom bolesniku treba 30% više kalorija nego zdravoj osobi. PODRŽAVANA PREHRANA (npr nazogastična sonda kod karcinopma git-a) 3.  vitamini – Rastvori se zbog visoke osmolarnosti daju u venu jugularis ili subklaviju kateterom 30003500 ml/dan 22 . Ubrzan metabolizam Malapsorpcija Promjene u metabolizmu Hormonalna neravnoteža Tumorski metabolizam Aktivna ishrana poboljšava kvalitet života onkološkog bolesnika. poremećajima čula ukusa i mirisa. ORALNA NUTRICIJA 2. psihološkim smetnjama.  elektroliti. PARENTERALNI RASTVORI – Sastav:  AK. smanjuje broj infekcija i drugih komplikacija. bolovima.- fiziologiji git-a.

inspekcija. češći kod genetske predispozicije. .operativna (mastectomia. nerotkinja. Češći u razvijenim i sjevernim dijelovima svijeta. inciziona dijagnostika. drugi po smrtnosti (iza Ca pluća) kod žena. Carcinoma (inter)lobulare 10% Podjela karcinoma dojke: Carcinoma scirhosum Carcinoma simplex Carcinoma medulare – starije osobe (nekrotični centar) Carcinoma colloides Pagetova bolest – duktalni rak sa širenjem u kožu DIJAGNOZA . mamografija. .ultrazvuk. palpacija. dijagnostika ex tempore TERAPIJA .Karcinom dojke Najčešći karcinom žena po učestalosti. rane menarhe.citologija. quadratectna? + RTG ili hemoterapija) .hormonska  antiestrogen (tamoxifen)  progesteron i testosteron  inhibitori aromataza 23 . Prema histološkoj građi dijeli se na 1. upala. Carcinoma (inter)duktale 90% 2.

polipoza crijeva (nasljedna). karcinoid. irigografija. prekanceroze 50% . palpacija. – ne reaguju na zračenje TUMORI DEBELOG CRIJEVA I REKTUMA Benigni: polipi.Ca colon descendesa 8% . fibromi.Ca colon transversusa i lijenalne fleksure 16% . debelog crijeva i rektuma.Ca ascendensa i caecuma U 95% slučajeva radi se o adenokarcinomima. CT operativno odstranjenje. . proktoskopija. hemangiomi.Ca sigme 6% . adenomi.Karcinomi tankog i debelog crijeva Dijele se na tumore tankog. izuzetno maligni sarkomi. ne reaguje na zračenje 24 . DIJAGNOSTIKA – – TERAPIJA – – Digitorektalno.Na lijevoj strani rastu cirkularno i daju simptome opstrukcije – stolica debljine olovke. . TUMORI TANKOG CRIJEVA Benigni: polipi.a na desnoj karfiolasto i daju rjeđu opstrukciju ali krvavo kašastu sluzavu stolicu stolicu stolicu. limfangiomi i lipomi Maligni: . fibromi. adenomi. DIJAGNOSTIKA – dijagnostička pasaža crijeva TERAPIJA – operativna.Ca rektuma – najčešće na 12 cm iznad anusa i ima bolju prognozu od ostalih 20% . kolonoskopija.rijetki na tankom crijevu ali su češći nego benigni – najčešće cirkularni adenokarcinom. hemangiomi.

Češći su kod muškaraca. ERHP. Raspoređuje se ovako:  glava 60-70%  trup 20-30%  rep 5-10% DIJAGNOSTIKA. limfangiuomi. adenomi Maligni: .bol.Tumori jetre Benigni: hemangiomi. žutica .Carcinoma holangiocellulare Češći su kod žena. gubitak težine. proljevi. DIJAGNOZA: . statoreja.operativno i hemoterapija Tumori Pankreasa Benigni: kongenitalne ciste. arteriografija TERAPIJA – operativn i hemoterapija 25 .Anamneza . povraćanje. . retencione ciste.UZ.adenokarcinom različitih stepena diferenciranosti može se javiti relativno rano a najčešće 40-50 godina. holangiografije TERAPIJA: . cistadenomi Maligni . CT.UZ. a oboljeli od Hepatitis B imaju veću mogućnost dobijanja karcinoma kasnije u životu.Carcinoma hepatocellulare . CT.

linits plastica DIJAGNOSTIKA .rtg želuca. Mogu biti: 1. polipozni 4.Anamneza: mučnina.adenokarcinomi – pretežno .sarkomi . gađenje na meso . ulcerozni 2. . .laboratorijske pretrage. gađenje. povraćanje.endoskopija TERAPIJA – operativna i hemoterapija 26 . nasljedni faktori. .Tumori želuca Čiste maligne tvorevine – Češći kod muškaraca. gubitak težine. ishrana stres. Jako je česta u japanu.rijetko Najčešće se nađu na maloj krivini i prepilorično. fungozan 3.

Metastaziraju u limfne čvorove vrata .supraglotične . udruženo sa RTG zračenjem . udruženo sa RTG zračenjem . pjevači. cijanoza.blok resekcija vrata udruženo sa RTG zračenjem 27 .Tumori Larinksa Benigne novotvorevine: polipi i ppilomi Maligne: Karcinom i sarkom Etiologija: iz papiloma.carcinoma planocellulare fibrosarcoma hondrosarcoma reticulosarcoma Makroskopski .fungozni . otežano gutanje.Simptomi – afonija.direktna i indirektna laringoskopija TERAPIJA .glotične .ulcerozni Po položaju .polipozni . iritacija.hemilaringektomija.adenokarcinoma . duhan i alkohol. Češće muškarci 60-70godina Histološki .Laringektomija.subglotične DIJAGNOSTIKA .

planocelularni 10% adenokarcinomi Donja trećina jednjaka zahvaćena je u pola slučajeva.anamneza.zračenje 28 .Tumori ezofagusa Benigni – adenomi. fibromi.endoskopija TERAPIJA . hemangiomi Maligni – karcinomi i sarkomi Karcinom je češći kod muškaraca – 50-70 godina ima i izuzetno podmukao tok i lošu prognozu.infiltrativna Sarkomi su mnogo rjeđi DIJAGNOSTIKA . . . 90% .operativna.fungozna . dispnea.pasaža jednjaka i . disfagija. Makroskopski: .hemoterapija .ulcerozna .

Hemisfere Meningeomi – tumor meminga 15-20% Ostali: 30% (švanomi.operativna.papilarni – 60% .Anamneza. kombinovana.arteriografija TERAPIJA . Maligni – karciniom . češće RTG jer hemoterapija ima slab efekat Tumori mozga Zbog svog posebnog mjesta i maligne i benigne novotvorevine su maligne lokalizacije Opšti znaci: povišenje intrakranijalnog pritiska.ependimomi (ventrikuli) .Tumori štitnjače Benigni: adenomi. cistični adenomi. .Operativna.astrocitomi .anaplastični 25% . fibromi. hemoterapija i radioterapija 29 . harmatromi) DIJAGNOSTIKA . edem mozga Lokalni znaci: žarišno Veliki broj tumora je metastaza u mozak tumora druge pirmarne lokalizacije (posebno pluća. .izuzetno maligan TERAPIJA .folikularni 15% .meduloblastom – 15-35godina lat.oligodendrogliom . pankreas) Gliomi: tumori glija ćelija 50% .MRI. . kraningofaringeom.CT. .kraniogram. teratom itd.

mozak DIJAGNOSTIKA – .operativna. Renalis. . kosti.UZ..arteriografija art.radiorezistentan WILMSOV TUMOR – NEFROBLASTOMA   Javlja se kod djece do 6g. čini 4/5 svih tumora bubrega.CT.bezbolna hematurija. Velik je. . TERAPIJA .Tumori bubrega Beningni: adenomi. karfiolast. Daje hematogene metastaze DIJAGNOSTIKA: o kao hipernefrom TERAPIJA o Operativno + radioterapija 30 . najčešće se nađe na gornjem ili donjim bol Metstazira u pluća. hemangiomi.. . . lipomi (uopšte rijetki su benigni tumori) Maligni: ADENOKARCINOMA (HIPERNEFROM)    tumor maligno promijenjenih tubula. nekrotičan. . žut.IV urografija. Može narasti jako veliki.

anamneza i hematrurija .Cistoskopija. težina u testisu. gubitak tjelesne težine Terapija.Karcinom mokraćnog mjehura    karcinom prelaznog epitela adenokarcinomi carcinoma planocellulare Muškarci 50-70 godina. . najčešći su u dobi 20-30godina Dijagnostika Bol. .retrogradna urecistografija.Operativna cistoskopom i radioterapija Tumori testisa SEMINOMA 3% tumora muškaraca. nasljedni faktori DIJAGNOSTIKA . TERAPIJA. hemoterapija Nije rijedak ni teratom u testisu 31 . Operativna.

imunodeficijentna stanja) Za sve limfome karakteristično je nodularno ili difuzno povećanje limfnih čvorova tj. nodularne Češći su kod muškaraca preko 60 godina Etiologija: EBV – burkitov limfom (virusi. hemoterapija i radioterapija. Prognoza i nije tako loša 75% petogodišnjeg preživljavanja 32 . histiociti) Djele se na: 1. difuzne 2. bujanje limfnocita.operativno.Limfomi Maligne promjene na limfnim čvorovima (limfociti. retikulociti. slezene a kasnije i ostalih organa Limfocitni – dobro i slabo diferencirani Retikulocitni – uključuje i burkitov limfom Histiocitni – retikulosarkom Hodgkinova bolest – je histiocitni limfom sa karkterističnim nalazom Reed Stendbergovih orijaških ćelija. TERAPIJA: . retikulocita ili histiocita uz povećanje jetre.

Dijele se: Prema vrsti ćelija . ALL djeca HLL 28% HML 26% ALL 20% AML 16% AMoL 8% Kod mijeloičnih slezena Kod limfatičnih – limfni čvorovi Kod limfatičnih? – jetra DIJAGNOSTIKA .leukopenična .limfatična . . HLL bolja prognoza od HML 33 .monocitna Prema broju leukocita u perifernoj krvi .hemoterapija – bolje reaguju djeca.periferni razmaz. genetski Općenito akutne su vezane za dječiju dob. 4% svih tumora otpada na leukemije.mijeloična .akutna .Leukemije Maligno bujanje bijelih krvnih ćelija.punktat koštane srži TERAPIJA . hronične za starije. AML za sve uzraste.aleukopenična Prema toku . virusi. hemijski (benzol).hronična Uzroci: jonizujuće zračenje.

Ćelije karcinoma su različito osjetljive na testosteron a) dobro b) umjereno c) slabo d) neosjetljive Po tome se određuje i prognoza jer su neosjetljive i najviše anaplastične a i teško je do njih doprijeti terapijom. Najčešće se javlja iza 50 godina i to oko 70-te. hormonska 2. Po histološkom nalazu to je adenokarcinom sa različitim stupnjevima diferenciranosti. 34 . Smatra se da je uzrok karcinoma prostate rast testosterona i pad estrogena što za posljedicu ima malignu alteraciju koritkalnog dijela prostate i to u stražnjem režnju 90%. RH analozi 5. Najčešće metastazira u kosti TERAPIJA: 1. subkapsularna orhiektomija 3. estrogeni 4. Klasificira se po TNM. Hormonska terapija koristi se kod diseminiranih oblika a hirurška kod lokalizovanih uz RTG zračenje.Karcinom prostate Karcinom prostate je drugi po učestalosti kod muškaraca i samo je karcinom pluća češći i sa većim procentom smrtnosti od karcinoma prostate. antiandrogeni.

carcinoma anaplasticum s. auskultacija. adenocarcinoma 3.industrijska sredina.Perkusija. Iako žene 6x manje umiru od ovog karcinoma on je i kod žena na prvom mjestu po smtnosti a na drugom po oboljevanju (iza karcinoma dojke) Etiologija: .operativno. pušenje.benigne novotvorevine Podjela Ca bronha (pluća= 1. . carcinoma planocellulare 2.karcinom bronha 2% . radioterapija Prognoza – loša 35 . CT. .karcinoma alveolare 8% . TERAPIJA .RTG. MRI.Tumori bronha i pluća Karcinom pluća najčešći je tumor kod muškaraca sa najvećim brojem smrtnosti.bronhoskpija. profesionalno 90% . hereditet. Microcellulare DIJAGNOSTIKA . bronhografija.

Kolposkopija .Radioterapija + hsih (C0 i Cs) 36 . 95% planocelulularni 5% adenokarcinoma fungozni infiltrativni ulcerozni Javlja se na prelazu pločastog u cilindirčni epitel TNM klasifikacija – jako bitna DIJAGNOSTIKA . velikog broja poroda. .Pregled pod spekulima . koliko koristi može imati dijagnoza karcinoma u neinvazivnom stadiju.Šilerova proba . promiskuiteta.Amputacija cerviksa .Konizacija .Histerektomija . Etiologija: češći je u zemljama nižeg standarda i ranog sekusalnog života.Citologija – papanikolau TERAPIJA.Karcinom cerviksa To je jedan od očitih primjera kako rana prevencija može imati uticaj na terapijski efekat. tj.

cistični adenokarcnimi fibromi. 5. Alarmantno je kada žena počne krvariti iza menopauze i tada treba pomisliti na adenokarcinomi. 2. 4.javlja se kod starijih žena iza menopauze. cistadenomi. Rjeđi su kod nerotkinja smatra se nastaje kao posljedica produžene estrogene stimulacije 85% adenokarcinomi 15% adenoakantomi klasificiraju se na TNM TERAPIJA. 3. radioterapija Sarkomi i leiomiosarkomi su rijetki Tumori jajnika 1. adenokarcinomi. fibromimomi. fibrohondromi teratomi tumori teka i granuloza ćelija disgerminomi 37 . Operativna..Tumori tijela materice Benigne: miomi (leiomiomi i fibromimomi) Maligne – Karcinom endometrija . adenomi.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful