Onkologija – nauka o tumorima

Tumor – znači oteklina a sinonimi su neoplazma, karcinom, što se odnosi na tumor neoplastičnog proijekla. Tumor u širem smislu može biti uzrokovan i edemom, krvarenjem ili neoplastičnom proliferacijom. Tumor neoplastičnog porijekla ili tumor u užem smislu riječi Saltikov definiše kao: lokalno, atipično, autonomno, neprestano i nesvrsishodno bujanje tkiva. PODJELA ONKOLOGIJE 1. Eksperimentalna (biohemijska, molekularna, genetska) 2. Epidemiološka onkologija 3. Klinička onkologija (dijagnostika i terapija) PODJELA TUMORA I podjela  karcinomi  sarkomi  leukemije i limfomi  embrionalni tumori II podjela  Benigni  Neinvazivni (Carcinoma in situ)  Invazivni (maligni) tumori GRAĐA TUMORA Parenhim – (maligno promijenjene ćelije) Stroma – (krvni sudovi i vezivo) Postoje neke osobenosti u građi krvnih sudova malignih tumora: 1. Nedostatak medije 2. Smanjena kontraktilnost U nekim tumorima preovladava parenhim a u drugim stroma – ovi drugi su izrazito čvrsti (tzv. Skirozni)    Hiperplazija – pojačana proliferacija tj. bujanje ćelija Displazija – poremećaj reda ćelija u tkivu – npr. u strogo stratificiranom epitelu poremete se slojevi. Metaplazija – izmjena ćelija u nekom tkivu – npr. višeslojni pločasti bez orožavanja u višeslojni pločasti sa orožavanjem.

Građa tumorskih ćelija  Lupoplasia – smanjena diferenciranost ćelija??  Anaplazija (potpuni gubitak diferenciranosti ćelija pa se ne zna iz kojeg tkiva tumor potiče)  Displazija – poremećaj redanja ćelija Podjela tumora prema stepenu diferenciranosti: 1. Dobro diferencirani (G1) 2. Umjereno diferencirani (G2) 3. Slabo diferencirani (G3)

1

4. Anaplastični tumori (G4) Smatra se da se čitav tumor razvija iz samo jedne maligne ćelije ali se onda nameće pitanje odakle polimorfizam kod tumorskih ćelija a smatra se da on dolazi od toga što je tumorska ćelija genetski nestabilna te da je kod njih česta promjena fenotipa, tj. mutacija. Karakteristike tumorskih ćelija:  Atipija jedara – hiperhromazija  Atipija ćelija – patološke mitoze  Atipija tkiva – patološki krvni sudovi Rast tumorskih ćelija razvija se autonomno i nije pod normalnom kontrolom organizma, nego se tkivo razvija autonomno i nesvrsishodno. Ipak za neke tumore bitni su faktori rasta (npr. hormoni) koje dobijaju od organizma – a na te faktore se u onkologiji jako često terapijski djeluje.

Imunobiologija tumora
Smatra se da se u organizmu u toku dana notmalno stvori veliki broj tumorskih ćelija koje se eliminiraju zahvaljujući imunom sistemu tako što bivaju prepoznate kao strano tkivo i uništene. Jedan tumor ima jedan ili više tumor – specifičnih antigena. Da bi se tumorska ćelija razvila u tumor potreban je poremećaj ovog mehanizma dakle ili da je:  imunobiološki odbrambeni organizam slab ili da  tumorski antigen ne bude prepoznat kao strano tkivo. Postoji više dokaza o postojanju tumor specifičnog imuniteta: - spontana regresija tumora (1-2% melonoma i karcinoma rektuma) - pojava metastaza 10 godina nakon odstranjenja primarnog tumora - nalaz malignih ćelija u krvi, plazmi, limfi, seroznoj tečnosti, operativnoj rani a iz kojih se nikada ne razvijaju metastaze. - 200x veća učestalost tumora kod imunodefcijentnih osoba (svejedno da li urođena ili stečena) Međutim ipak je ogroman broj tumora kod osoba normalno snažnog imuniteta. Pretpostavka je sljedeća - Tumor se razvija iz jedne ćelije, i u početku je premalen broj tumorskih ćelija da bi se mogao formirati imuni odgovor. Kasnije se ćelije brzo razmnožavaju te je kasno da imuni sistem zaustavi tumorsku proliferaciju.

Epidemiologija
Tumori su u svijetu drugi vodeći uzrok smrti odmah iza kardiovaskularnih oboljenja a najnoviji podaci govore da se ta dva uzroka približavaju jedan drugom a u nekim zemljama tumori su zauzeli prvo mjesto. UČESTALOST TUMORA Muškarci Pluća Prostata Ewingov sarkom Kolon ili rektum Žene Dojka Pluća Kolon Ženski polni organi

2

Molekularna biologija malignih tumora
Promjene koje nastaju u toku karcinogeneze vjerovatno genetske prirode dovode do gubitka normalnih kontrolnih mehanizama. Uzroci genetskih promijena su: - fizički - hemijski - biološki - nasljedni Osnova genskih promijena leži u promjemama DNK, sastavljenih od nukleotida. Gen je jedna koordinirajuća sekvenca (100-1000 nukleotida) koja kontrolira određene procese. Smatra se da čovjek ima 50-100.000 gena a samo mali procenat učestvuje u izgradnji dok se 80-90% uopšte ne transkirptuje – tzv. genetsko smeće. EKSPRESIJA GENA Svi geni u jednoj ćeliji nisu uvijek aktivni – nego su to tzv. konstruktivni geni koji se aktiviraju prema potrebama. Ova ekpresija gena ima određenu ulogu u malignoj transformaciji. Ćelijski ciklus G0 G1 S G2 M (mejoza i mitoza pročitaj) REGULATORI ĆELIJSKOG CIKLUSA  Ekstracelularni matriks (faktori rasta, hormoni, limfokini, nutritivni faktori, metaboliti)  Ćelijska membrana – semipermeabilna – odlučuje koje molekule mogu u ćeliju, ima receptore za određene molekule.  Intracelularni matrix (jedro i citoplazma)

Procesi karcinogeneze
Suština karcinogeneze je gensko oštećenje odnosno genske promjene. Smatra se da na nivou ćelije postoje dvije vrste gena odgovornih za karcinogenezu koji se jedni drugima suprotstavljaju: Protoonkogeni – koji podstiču rast tumora Antionkogeni – antionkogeni koji prigušuju rast tumora Da bi došlo do maligne promjene dovoljna je promjena na jednom alelu protoonkogena i pored toga moraju biti oštećena oba alela antionkogena. Pored promjena na genotipskom nivou za pravi nastanak tumora je bitno i njihovo fenotipsko pojavljivanje koje se manifestuje: - Pretjeranim rastom - lokalnom invazivnošću - metastaziranjem 1989 Majkl Bišop i Harold Varnus dobili su nobelovu nagradu za otkriće protoonkogena. Ovi ćelijski geni najprije su otkriveni kao geni unutar genoma retrovirusa koji su uzrokovali stvaranjem tumora na eksperimentalnim životinjama. Svaki virusni onkogen nazvan je kao V-onkogen + 3 slova koja predstavljaju virus iz koga je izolovan: V-fes – u virusu felin sarkoma V-sis – u virusu simian sarkoma

3

Tokom maligne alteracije može doći do premjene genetskog koda koji je vezan za stvaranje faktora rasta i kao rezultat nastaju kvalitativne i kvanititativne promjene. Djelovanje je na tri načina: . Ako se veže za GDP inhibira a za GTP aktivira sistem koji djeluje na adenilat ciklazu i na taj način uzrokuje proliferativni rast. prenos poruke kroz citosol preko sekundarnih vijesnika (mesenger rnk) 4. REL itd. cijepanje DNK i dioba ćelije FAKTORI RASTA – GROWTH FACTORS (GF) To su peptidne materije koje reguliraju proliferaciju.Iako je proučavanje virusnih protoonkogena dovelo prvi uvid u protoonkogene ova istraživanja nisu dala odgovor na porijeklo tumora kod ljudi koji nisu uzrokovani virusima. Da bi se ovo razumjelo potrebno je dati pregled normalnog razmnožavanja (normalnih ćelija). Znači maligne promjene vezane su i sa pojavom onokogena koji stvaraju patološke receptore kao i one koji prekomjerno faktore rasta TRANSKIRIPCIONI FAKTORI Pronađeno je primjera onkoproteina koji oponašaju normalne citoplazmatske messenger proteine koji sa citoplazme prenose informaciju prema jedri. Rast se razlučuje na sljedeće stadije 1. promjene u jediri. kompleks faktor-rasta receptor vrši podsticaj na stvaranje proteina koji prenose poruku 3. Faktor rasta protoonkogen Tumor Porijeklom iz trombocita Sis (prejako izražavanje) Astrocitom i osteosarkom Porijeklom iz fibroblasta HST (prejako izražavanje) Rak želuca Oni koji se vežu ua GTP RAS (tačkaste muztacije) Pankreas. faktori rasta se vezuju za receptor 2.endokrino – djeluje na udaljene ćelije. Onkogeni oblici receptora stalno stimuliraju protein kinazu i bez vezivanja faktora rasta pa stalno stimuliraju rast i diobu. Kada zbog genskih promjena protoonkogeni pređu u uonkogene stvaraju se onkoproteini . Približno 25% tumora sadrži ras-gene a radi se o tačkastim mutacijama gdje je suština poremećaja u vezivanju RAS gena za GDP i GTP. Faktori rasta uglavnom djeluju preko protein kinaze koja katalizira fosforilaciju proteina. koji se razlikuju od proteina protoonkogena time što su izgubili regulatorne elemente. JUN – djeluje na proces prepisivanja a REL .parakrino – djeluje na ćelije u blizini one koja ga je stvorila . Primjer tih onkogena su JUN.autokrino – djeluje na ćeliju koja ga stvara .na ekspresiju gena zaduženih za sprječavanje diferencijacije 4 . pluća i kolon RECEPTORI FAKTORA RASTA To su molekule vezane za ćelijsku membranu i na njih se vežu faktori rasta. FOST. FOST. diferencijaciju i život ćelije. Smještene su ekstracelularno a na ćeliju djeluju preko receptora na ćelijskoj membrani. JEDRO I CITOPLAZMA Pored ovog ne izneađuje da se mogu desiti i mutacije gena koji učestvuju u prepisivanju DNK na nivou jedre kao jedan od niza procesa diobe ćelija.

50% adenokarcinoma kolona i 30% adenkarcinoma pluća i leukemije. Npr. tako da se njihove promjene akumuliraju u genetskom materijalu da bi kasnije okinula karcinogeneza – to je njihovo tzv.promjene u regulaciji (amplifikacije?) Tačkaste mutacije – najbolji primjer su RAS koji preko GTP i adenilat ciklaza stvaraju 90% tumora pankreasa. delecije. Rezultati promijena protoonkogena su:  promjene u građi  promjene u ekspresiji  promjene u sredini u kojoj geni djeluju VIRUSNI ONKOGENI (tzv.čiji gubitak funkcije može nastati zbog delecije ili funkcionalne mutacije – iz čega nastaje karcinogeneza. Protoonkogeni kodiraju proteine – faktore rasta.uključuju se reparacioni procesi .apoptoza – smrt ćelije (eliminacija ćelija sa greški) Geni koji kodiraju supstance za ispravljanje genetičkih greški su u stvari antionkogeni.u ranom djetinjstvu nastaje kao nasljedan . kooperativno djelovanje. retinoblastom nastaje gubitkom supresor gena koji su locirani na 13 hromozomu . KOOPERATIVNO DJELOVANJE ONKOGENA Za većinu tumora nije dovoljna samo jedna genetička promjena nego je potrebno više njih.u poznim godinama mutacijom Pri prelasku iz G1 u S fazu ili iz G2 u M fazu dolazi do ispitivanja genetičkog materijala. Sama ćelija nema gen koji bi je maligno transformirao ali postoje geni esencijalni za normalno funkcionisano ćelije koji se mogu transformisati u onkogene. receptore za faktor rasta i transmisione faktore koji putuju kroz citosol. kod Burkitovog limfoma (translokacije sa 8 na 14 hromozom i obrnuto).promjena u građi gena: (mutacije. insercije) . translokacijem. Hromosomske translokalcije – Npr. I ako oni izgube svoju funkcionalnost ćelije postaju genetički nestabilne.AKTIVACIJA PROTONKOGENA – NASTANAK ONKOGENA Pokretanje onkogena ide preko dvije grupe promjena: . Maligni tumori su velikim dijelom u stvari genetička bolest (ma bogati jeli) 5 . Ako se utvrdi greška: .  Brzotransformišući virusi – izazivaju tumor kod eksperimentalnih životinja u roku od 2 nedjelje i oni sadrže onkogene  Sporotransformišući virusi izazivaju tumore na eksperimentalnim životinjama za 3 mjeseca i više. V-onkogeni) su geni unutar virusa. kod HML (9 i 12) ZAKLJUČAK Onokogeni geni koji su potrebni za inicijaciju i održavanje malignog procesa. tumor sprječavajaći geni .ćelija se odmara (ulazi u stanje mirovanja) . u čemu učestvuje p53 protein nađen na 17 hromozomu. Ne sadrže onkogene nego se inkorporiraju u genom domaćina u bilizinu protoonkogena kojeg aktiviraju ANTIONKOGENI Antionkogeni su tzv.

BIOLOŠKI FAKTORI – Onkogeni virusi 3. 2 acetilaminofloren) Prirodni proizvodi biljaka i mikroba – alfa toksin B1 Ostali – arsen. karcinom itd.  DNK VIRUSI – (EBV. Glavni hemijski kancerogeni: Izravno djelujući  Alkilirajući agensi . benzatocen) Aromatski amidi.VIRUSI Potvrđeno je i eksperimentalno i epidemiološki da su virusi uzrok nekih od malignih tumora. azbest.Različite štetne i jatrogene supstance 2. 6 . UV – zračenje – oštećuju DNK. Podjela etioloških faktora: 1. a u ovu grupu spadaju i jatrogene supstance (neki lijekovi) kao i neke fiziološke supstance (hormoni).JONIZUJUĆE ZRAČENJE Etiološki vrlo bitan element. nikl. HPV (humani papilloma). Između ostalog dokazano je da osobe zračene u mladosti radi nekog tumora kasnije umiru u starosti od drugog izazvanog upravo tim zračenjem Jonizujuće zračenje stvara promjene na genetskom materijalu ima mutageno djelovanje (hromozomske aberacije) i kao posljedicu imamo karicnogenezu. FIZIČKI FAKTORI .Etiologija malignih tumora ETIOLOŠKI FAKTORI Etiologija je nepoznata ali postoje neki faktori za koje je dokazano da imaju izravnog uticaja na razvoj malignih tumora. BIOLOŠKI FAKTORI . vode itd. primjeri su policiklični ugljikohidrati. hrom .antikancerski lijekovi (ciklofosfamid) Prokancerogeni     Policiklinični aromatski ugljikohidrati (benzipiren.Jonizujuće zračenje HEMIJSKE SUPSTANCE Veliki broj supstanci odogovorno je za nastanak tumora. Ti su faktori utvrđeni epidemiološkim ispitivanjima tumora. što se obično popravlja dejstvom reparatornih enzima ali ako ne uspije onda nastaje melanom. alfa toksini itd. amini (2 beta naftalin. Što se tiče hemijskih supstanci kao etioloških faktora.. HEMIJSKI FAKTORI .(humana T ćelijska leukemija tipa 1) FIZIČKI FAKTORI . Neki djeluju direktno na genetski materijal – direktno djelujući a drugim je potrebna metabolička promjena da bi djelovali – prokancerogeni. hepatitis B) Važno je istaći da je humani papiloma virus (HPV) čest uzročnik karcinoma cerviksa – u liječenju se radi kauterizacija a ako se nađe porast anttijela na ovaj virus velika je vjerovatnoća ponovne pojave karcinoma  RNK .. kao posljedica zagađenog zraka.RETROVIRIDAE Za većinu je dokazano na životinjama a jedni poznat retrovrius sa ranim nalazom na čovjeka – HTL virusi tip 1 . Karcinogenost nekih tvari se pojačava drugačijim tvarima koji pojačavaju karcinogenost – promotori.

Rast tumorske mase karakteriše: a. Indirektno djelujući inicijatori koji moraju da upotrebe neku hemijsku supstancu B. Veću frakciju rasta od tumorskih ćelija ima jedino hematopoetski sistem. INICIJACIJA – započinje maligna transformacija. Tumorska angiogeneza odvija se pod djelovanjem angiogenetskih faktora. Etiološki faktori (hemijski. faktori okoline Najpoznatiji angiogenetski faktor (AGF) je PGF – trombocitni faktor rasta. što ne znači da mora doći do pojave tumora.Patogeneza malignih tumora To je proces razvoja maligne bolesti. Metastaze MALIGNA TRANSFORMACIJA ĆELIJE Maligna transformacije ćelije je promjena genoma ćelije a iz toga slijedi fenotipska promjena. a. Maligna transformacija ćelije je proces koji obuhvata i genotipske i fenotipske promjene. Lokalna invazija 4. PROMOCIJA – dešava se pod uticajem nekih drugih supstanci koji potiču kancerogenezu (npr. veći ćelija koje umiru c. veći broj ćelija koje se dijele b. hormoni tj. Koji potiču od a. Tok malignog oboljenja 1. Sa rastom tumorske mase DT se usporava jer usporava i brzina rasta tumora. 7 . biološki i fizički) alteriraju genom a onda se ovaj ekspresuje u stvaranje malignog tumora. same ćelije b.. veći je i broj ćelija koje umiru i to znatno više nego u normalnom tkivu. Promjene koje se dešavaju u fazi inicijacije su ireverzibilne ali neodržive tumor ne može nastati bez druge faze.. odnosno oštećenje genetičkog materijala. Samo primjena u genomu nije dovoljna da bude samo na jednom mjestu nego u više nivoa te tek tada nastaje maligna transformacija Postoje 2 stepena u patogenezi: A. Iako je broj ćelija koje se dijele u tumoru veći. TUMORSKA MASA Tumorska masa je na početku homogena a kasnije heterogena zbog dalje mutacije ćelija. Stvaranje tumorske mase (primarne tumorske mase) 3. inicijator hormoni). Najmanji tumor koji se može klinički otkriti je veličine 1cm. TUMOR DOUBLING TIME (DT) – vrijeme je udvodstručenja zapremine tumorske mase (prosječno je 2-3 mjeseca s tim da postoje značajne razlike zavisno od vrste tumora ili njegove lokalizacije). Maligna transformacija ćelije 2. Ako se pretpostavi da je tumor nastao od jedne ćelije za rast do 1cm treba mu oko 30DT a odatle do letalnog (oko 1kg) treba mu 10 DT. što znači da bi pretkliničko vrijeme znatno duže nego kliničko. Ispod te veličine on se može hraniti tako što koristi već postojeće krvne sudove. Direktno djelujući inicijatori b. TUMORSKA ANGIOGENEZA – da bi se razvijao krvni sudovi su neophodni kod tumora već kada on dosegne veličinu 1-2mm. velika frakcija rasta Kod tumorskih ćelija velika je frakcija rasta 60% prema 20% kod normalnih ćelija. što i jeste slučaj kod nekih tumora ali kod većine nije zbog toga što tumor ne može sebe da hrani tako dobro nego raste po Gompertzovoj krivoj – vidi kasnije.

. Tj tumorske ćelije probijaju bazalnu membranu i ulaze u intersticijski prostor. infiltracija) – bitan faktor kod ovog učinka je lokalizacija. EKSPANZIVNI rast 2. kod karcinoma dojke.01% ćelija ubačenih u cirkulaciju preživljava . DESTRUKCIJOM I NEKROZOM okolnog tkiva Tokom rasta tumor prelazi iz in-situ forme u invazivnu. . limfom .degenerativne promjene CNS-a. METASTAZIRANJE Metastaziranje je stvaranje tumorskih depozita udaljenih od mjesta primarnog tumora. slabosti i anemije. INFILTRATIVNI rast 3. Različiti tumori imaju različit potencijal za metastaziranje tako da se nekada metastaze nekada manifestuju i prije primarnog tumora FAZE METASTAZIRANJA: . Tumorske ćelije tako dobijaju pristup vaskularnim elementima (krvni i limfni sudovi) što su vrata za dalju invaziju tumora. .LOKALNA INVAZIJA Tumor se lokalno širi na sljedeće načine: 1.svrab na koži |---.kaheksija. Neki tumori češće metastaziraju u pojedine organe i taj afinitet nije ni do danas objašnjen potpuno .prelezak u cirkulaciju .gubitak težine | promjena boje urina |---. Učinci tumora na domaćina Učinci tumora na domaćina mogu biti:  LOKALNI – (kompresija.samo 0. .anemija.preživljavanje u cirkulaciji . njegove građe i osobina samog tumora.npr. nekih tvari koje luči tumor a koje djeluju po cijelom organizmu. U onkologiji je posebno bitna heteroanamneza (ne samo lična nego i porodična jer je poznata predispozicija tumora kod više članova obitelji npr. . opstrukcija.imunološki poremećaji.paraneoplastični sindrom. – kompleks simptoma koji nisu uključeni u kaheksiju a javljaju se kod bolesnika sa rakom i čiji se učinci ne mogu objasniti sa lokalnim širenjem tumora – karcinoid je odličan primjer Dijagnostika malignih tumora ANAMNEZA Početni je korak u dijagnozi svih oboljenja pa i tumora.hormonalni poremećaji. tumor urinarnog trakta 8 .npr.) Ciljana pitanja u anamnezi – .mnogi bolesnici u kasnijim stadjima raka bate od brzog gubitka tjelesne težine. . gubitka apetitia – ovaj iscrpljujući sindrom naziva se tumorska kaheksija . destrukcija.rast tumorske mase na udaljenom mjestu.  SISTEMSKI – najčešće su posljedica djelovanja hormonalnih mehanizama tj.povišenje temperature | .zaustavljanje u krvnom sudu organa – distribucija zavisi od ph organa. npr hipofiza – mali tumor veliki učinak itd.

krvna slika . oblik površina.) . Endoskopske pretrage (proktosigmoskopija.pregled urina .imunohistohemijske pretrage Da bi PH nalaz bio validan  makroskopski opis  da li je promjena maligna ili benigna  da li je primarna ili sekundarna  stepen diferenciranosti – prema broju mitoza. Tumorski markeri . Hormonalni status – kod tumora raznih endokrinih žlijezda 3. tj. RTG. cistoskopija) 4. 9 . CT. kolonoskopija.PSA – prostata specifični antigeni kod tumora prostate (uz rast AF i LDH) .Alkalna Fosfataza. R1.sedimentacija (ubrzava) . veličina. Radiološke pretrage. Grejding tumora  kakav je odgovor domaćina  odnos tumora prema okolini(posebno prema bazalnoj membrani)  da li je u potpunosti odstranjen? – da li su rubovi čisti i ako nisu koliko ima malignog na rubu. Eksplorativni hirurški zahvati 7. čvrstoća. R2) Kada se postavi nalaz tumora bitno je hitno odrediti Grejding odnosno Stejdžing tumora. stepenu anaplazije – tzv. R0.auskultacija LABORATORIJSKE PRETRAGE Dijele se na specifične i nespecifične.histohemijske . UZ. rektoskopija.fibrinogen (raste) . pokretljivost.. ..CEA – karicnoemrionalni antigen (tumor digestivnog trakta) . PATOHISTOLOŠKA DIJAGNOSTIKA  brisa  tečnosti  aspiraciona  inciziona – samo mali isječak  eksciziona – cijela promjena Patohistološke mikroskopske pretrage . LDH.β-HCG – kod tumora testisa 2.α-fetoprotein . Patohistološka dijagnostika – definitivna dijagnostika jer sve ostale mogu dati lažne pozitivne i lažno negativne rezultate.palpacija (palpacija limfnih loža. da li je odstranjen čisto makroskopski ili i mikroskopski (Rx.inspekcija (ulceracije.mineralologram SPECIFIČNE: Specifične laboratorijske pretrage koje govore o proširenosti malignog procesa 1. fiksiranost za kožu) . NESPECIFIČNE: . palpacija tumorske mase. kostiju) 6.perkusija . Radioizotopske pretrage: scintigrafija (štitne žlijezde.FIZIKALNI PREGLED . uvlačenje bradavice dojke. MRI 5.

Svrha klasifikacije tumora .da se odredi prognoza bolesti TNM KLASIFIKACIJA Tnm klasifikacija ima 24 kombinacije. anatomska raširenost 3.Gradus tumora (G) Izražava sličnost tumora sa tkivom od koga potiče.Klasifikacija malignih tumora Klasifikacija malignih tumora je sistem kategorizacije prema utvrđenim kriterijima i to: 1. HISTOLOŠKA DIJAGNOZA prema međunarodnoj klasifikaciji bolesti za onkologiju – 10-ta revizija. Tis. M1) Kada se uz tumor priključuje i ph govori se o PTNM. N1-N3) M – (M0. N0. GREJDING TUMORA – G1 – dobro diferenciran G2 – umjereno diferenciran G3 – slabo diferenciran G4 – nediferenciran PRISUSTVO ILI ODSUSTVO REZIDUALNOG TUMORA označava se sa R Rx – ne može se utvrditi R0 – nema rezidualnog tumora R1 – mikroskopski prisutan R2 – makroskopski prisutan 10 . STUPANJ DIFERENCIRANOSTI – gradus tumora . T0.da se vidi odgovor na terapiju . UZNAPREDOVALOST.da se odredi najprikladniji način liječenja . T1-T4) N – (Nx. T – (Tx. 2.

histološki tip . Kada se donese odluka o liječenjeu mora se znati:  koji je cilj terapije  dali očekivani povoljni efekat prevazilazi rizike i troškove koje tretman snosi U odnosu na cilj terapija u onkologiji može biti: . medikamenata.PALIJATIVNA Rezultati liječenja se procjenjuju na osnovu dužine preživljavanja – pri čemu odgovor tumora na terapiju može biti: CR – kompletna remisija PR – parcijalna remisija SD – stabilna bolest P – progresija 11 .Osnove liječenja malignih tumora Preduslov započinjanja specijanog radiološkog tretmana je histološka dijagnoza tumora. kod nas u ratu) SPECIFIČNOSTI TERAPIJE U ONKOLOGIJI U liječenju malignih tumora primjenjuju se: . zdravstvenog kadra (npr.imunoterapija U onkologiji se znatno češće kombinuju metode liječenja jedna sa drugom nego da se korisiti samo jedna. raspoloživost opreme.uznapredovalnost .radioterapija .imuni odgovor. Time se pored prave potrvrde dobija malignog tumora dobija i: .KURATIVNA . Histološka dijagnoza ne donosi samo odluku o vrsti liječenja nego se moraju ispitati i drugi faktori: 1. njihovo liječenje označava se terminom suportivni tretman. 2.Onkološki tretman vezan je sa brojnim akutnim i hroničnim nuspojavama i komplikacijama.uznapredovalost tumora. SUPORTIVNI TRETMAN .stepen diferenciranosti . starost i opšte stanje pacijenta 3.operativni zahvati . tnm klasifikacija . socio ekonomski faktor 4.hormonalna terapija .precizna lokalizacija .

potpuno uništenje malignog procesa  ADJUVANTNO – pomaže neku drugu onkologijsku terapiju  PALIJATIVNO – ne dovodi do izlječenja nego usporava maligni proces i olakšava život. Zbog oštećenja tkiva koje ovo zračenje izaziva koristi se gotovo isključivo za liječenje malignih tumora.zračenje .dijagnoza i stepen bolesti . 12 . Podjela zračenja sa obzirom na cilj:  RADIKALNO – nosilac terapije.odluka o vrsti i cilju zračenja .prirpema i planiranje radioterapije .kontrola tokom i nakon završenog zračenja U ovome je bitno da se cijeli proces pravilno i potpuno dokumentuje.DONOŠENJE ODLUKE U ONKOLOGIJI PH DIJAGNOZA MALIGNITETRA | DEFINISANJE STADIJA BOLESTI | DEFINISANJE LIJEČENJA | DA LI JE IZLJEČENJE MOGUĆE da / EFEKTI TRETMANA VEĆI OD RIZIKA ne \ MOŽE LI PREŽIVLJAVANJE BITI PRODUŽENO da / ne \ da / EFEKAT VEĆI OD RIZIKA da ne / \ ne \ PRIMIJENITI LIJEČENJE Radioterapija Radioterapija je medicinska disciplina koja se bavi liječenjem bolesti pomoću jonizujućeg zračenja. Radioterapija je dio onkologije i naziva se RADIJACIONA ONKOLOGIJA. Podjela zračenja sa obzirom na vrstu terapije  JEDNOKRATNO  FRAKCIONISANO  KONTINUIRANO Radioterapijske mašine i aparati  TELEKOBALTNI APARAT  LINEARNI AKCELERATORI  BETATRONI Radioterapijski proces .

tumori mikrocelularni karcinom pluća Umjereno osjetljivi Radiorezistentni karcinom usne duplje. prostete Sarkomi. seminomi. Razvoj savremene hemoterapije počeo je poslje II svjetskog rata kada je u sklopu programa bojnih otrova dobijen gas – nitrogen mustard – snažan alkilirajući agens.KLASIFIKACIJA TUMORA PREMA RADIOSENZITIVNOSTI Radioosjetljivi limfomi. adenokarcinomi GIT-a Hemoterapija malignih tumora Zajedno sa radioterapijom. Tako da je maligno oboljenje mnogo češće sistemska nego lokalna bolest a hirurgija i radioterapija imaju samo lokalno djelovanje. dojke. sa sposobnošću oštećenja limfocita i depresije koštane srži. larinksa. Hemoterapija zato djeluje sistemski i njen je cilj eradikacija mikro i makro metastaza.FU  metotreksat MITOTSKI INHIBITORI – alkaloidi izolovani iz biljaka i cilj im je inhibicija mitoze. pluća. Hemoterapija je upotreba antikancerogenih citotoksičnih i citocidalnih medikamenata u liječenju. meduloblastom. VAŽNOST HEMOTERAPIJE Preko 70% bolesnika od maligne bolesti u nekoj fazi svoje bolesti ima metastaze. Gotovo svi antikancerski agensi ispoljavaju određen stepen ovisnosti o frakciji ćelija u proliferativnoj fazi jer djeluju na ćelije koje se dijele i što je veći broj mitoza citostatik je djelotvorniji Podjela citostatika  alkilirajući agensi  antimetaboliti  mitotski inhibitori  antibiotici  ostali ALKILIRAJUĆI AGENSI – oni su ciklus nezavisni  ciklofosfamid  fosfamid  cisplatin  triotepa ANTIMETABOLITI – strukturni analozi normalnih molekula potrebnih za rast i replikaciju  5. Oni su ciklus specifični  vinblastin  vinkristin  etopsidre  toxol 13 . hirurškom i hormonskom terapijom spada u 4 osnovna modaliteta terapije malignih procesa.

. frakcija rasta je 100% i konstantna je tokom razvoja tumora.ćelijska populacija je heterogena Skipperovi zakoni rađeni su na ekperimentalnom modelu tumora gdje su sve ćelije iste. vinkristin specifični agensi Ciklus daktinomicin.ANTIBIOTICI  lbenicin  doxorbicin  dactionmicin  mitomicin OSTALI  α-asperginaza  hidroksiurea  prokarbacin Slika sa 27 strane U odnosu na fazu ciklusa mogu se podijeliti na 3 grupe Nezaivisni od nitrogen-mustard.frakcija rasta nije konstantna . vinblastin. 5FU.. 14 . carmustin – alkilirajući agensi ćelijskog ciklusa Fazno antimitotici. provjeri) Između eksperimentalnih i humanih tumora postoje bitne razlike: . Zbog toga se ovi zakoni samo djelimično mogu primjenjivati na humanim tumorima. Kriva raste relativno konstantno (skoro pravolinijski) do otprilike 1/3 maksimalnog rasta i na njoj se onda primjeti značajan pad pri čemu biva zakrivljena.frakcija rasta je mala . Određena doza citostaika data u određenom vremenu uništava isti postotak tumorskih ćelija i svaki ciklus uništava konstantan broj ćelija ako tumor ima 100 ćelija a djelotvornost citostatika je 30% on će prvi put uništiti 30 ćelija sljedeći put . sad je pitanje ne znam jeli 30% od ostatka ili opet po 30 ćelija (nema smisla al tako kaže skipperov zakon. Benjamin Gompertz opisao je model rasta gdje vrijeme dubliranja nije konstantno nego se smanjuje kako tumor raste. Vrijeme duplicirajanja proliferirajućih tumorskih ćelija je konstantno i formira pravu liniju u semilogaritamskom sistemu. Smrt nastupa kada tumor dostigne kritičnu frakciju tjelesne težine 2. GOMPERTZIANOVA KRIVA (KINETIKA RASTA TUMORA SA VREMENOM) 1825. mitotski inhibitori specifični VODEĆI PRINCIPI HEMOTERAPIJE (SKIPPEROVI ZAKONI) 1. ciklofosfamid.. Ovaj pad uzrokovan je nemogućnošću organizma da obezbijedi dovoljne količine nutritivnih elemenata zbog čega se vrijeme dubliranja smanjuje.

PRINCIPI KOMBINOVANE HEMOTERAPIJE  Koriste se Lijekovi za koje se zna da su uspješni i kada se koriste sami. KOMBINOVANA HEMOTERAPIJA Primjena 2 ili više citostatika u liječenju malignih tumora kojom će se postići više nego zbrojenim pojedinačnim efektima svakog od lijekova. .Mogućnost snižavanja doze pojedinačnih citostatika – manje toksičnih efekata Kombinovana terapija je PRAVILO! Izuzetak su jedino horiokarcinoma i Burkitovog limfoma – i još nekih rijetkih slučajeva kada se koristi SINGLE TERAPIJA. REZISTENCIJA NA DJELOVANJE CITOSTATIKA Nesposobnost postizanja kompletne destrukcije tj. i normalni PEH faktor koji proizilazi iz Marfijevih zakona nevjerovatnoće a govori od tome da će se negativna stvar ma kako ona bila nevjerovatna ipak u toku vremena desiti.SPECIFIČNA I PERMANENTNA REZISTENCIJA na određeni preparat može biti urođena ili stečena. Uspješnost kombinovane hemoterapije ogleda se u: . Neosjetljivost na djelovanje lijeka može nastati različitim mehanizmima: . ali postoje svakako MDR. po mogućnosti koriste se lijekovi koji indukuju kompletnu remisiju  Koriste se Lijekovi sa drugačijim mehanizmom djelovanja da bi se dozvolio sinergističko djelovanje na tumor. sve je manje ćelija koje se dijele  U velikom tumoru postoji heterogenost ćelijske populacije a samim tim i promjenjiva osjetjivost na hemoterapiju Važno je sljedeće: CITOSTATICI SE KAO GLAVNI TERAPEUTIK SMIJU PRIMJENJIVATI SAMO DOK JE TUMOR MALI (čak klinički neprimijetan) A KADA JE VEĆI UVIJEK TREBA URADITI NEKU DRUGU TERAPIJU DA BI SE TUMORSKA MASA SMANJILA A HEMOTERAPEUTIKE KORISTITI KAO DODATNU TERAPIJU. Citostatici bolje djeluju na ćelije koje se dijele i to je razlog što relativno selektivno napadaju tumorske ćelije koje se mnogo brže dijele u odnosu na normalne ćelije ali svakako oštećuju i zdrave ćelije tako da se uz njihovu upotrebu javljaju prateća oštećenja i komplikacije.  Urođena – mnogi citostatici su prirodni produkti i rezistentnost na njih je posljedica antitoksinskog odgovora organizma na prisustvo citostatika u organizmu  Stečena – vjerovatnost nastanka mutacije koja vodi ka rezistenciji je 1:milion a tumor veličine 1cm ima oko milijardu ćelija pa je normalno da u takvom tumoru ima rezistentnih ćelija (po matematici čak oko hiljadu) .Kad tumor raste dejstvo hemoterapije opada zato što je  Frakcija rasta kod tako velikih tumora niska jer je apsolutni broj preživjelih ćelija svaki put veći nakon svakog ciklusa tj. Do ovoga vjerovatno dovodi preeksponiranost gena koji enkodira transmembranski P-GLIKOPROTEIN – koji energetski zavisna aktivna pumpa normalno prisutna u ćeliji i služi za izbacivanje egzogenog toksičnog agensa iz ćelije.uništenje rezistentnih klonova (gore smo vidjeli da u 1cm3 tumora ima oko 1000 rezistentnih ćelija).MDR MULTI-DRUG-RESISTANCE – stalno izlaganje tumorskog tkiva jednom antineoplastičnom agensu će vrlo vjerovatno stvoriti neosjetljivost prema drugim antineoplastičnim agensima iz te klase.  Koriste se Lijekovi sa različitom vrstom štetnog djelovanja kombinuju se da 15 . izlječenja pomoću hemoterapije.Sinergistično djelovanje 2 citostatika . da bi matematički postojale rezistnente ćelije i na drugi citostatik tumor bi morao imati zapreminu od nekih 100cm3.

pluća REZISTENTNI .mokraćni mjehur .dojka OSJETLJIVI . Pogotovo zavisno od potrebnog mjesta djelovanja i udaljenosti od mjesta davanja jer je citostatik najjači na mjestu najveće koncentracije a to je upravo mjesto gdje je ušao u organizam tako da uništava tkivo npr na rukama gangrene itd. intrakardijalno. JEDINI TRETMAN – kada se sama koristi u liječenju – obično je to kod uznapredovalih tumora kada se ne može raditi ni jedna druga terapija a onda služi u palijativne svrhe. intrakavitarno itd.kolon i rektum . kada se daje nakon primarne onkologijske terapije drugog tipa (nakon radioterapije ili hirurgije) b.tumori prostate. 2.mikrocelularni karcinom pluća .posebno su pogođene ćelije koje se mnogo dijele – (koštana srž. polni organi) .namjera je dati citostatik u dozi u kojoj će tumor biti uništen a izazvati samo reverzibilan efekat na zdravo tkivo INTENZITET DOZE Citotoksično djelovanje nekog preparata je funkcija njegove koncentracije i vremena djelovanja D=TC [(mg/m2)/weeks] Promjena doze (koncentracije) ili vremena zadržavanja ima efekat na dejstvo.mijelom UMJERENO .Willsov tumor – nefroblastom . 16 .   dozvoljavaju jedan drugom da se daju u punim ili približno punim terapijskim dozama Koriste se lijekovi koji stvaraju različite vrste rezistencije da se smanji mogućnost ukrštene rezistencije Lijekovi se daju u svojim optimalnim dozama i u optimalnim intervalima Lijekove davati u konstantim intervalima sa najkraćim mogućim pauzama koji obezbjeđuju oporavak najsenzitivnijeg zdravog tkiva (2-3 nedjelje obično) TOKSIČNI EFEKTI CITOSTATSKE TERAPIJE . Prema osjetljivosti na hemoterapiju tumore dijelimo u 3 grupe: VEOMA .tumori mozga Hormonalna terapija Dva najosjetljivija tumora na hormonalnu terapiju su: .leukemije i limfomi OSJETLJIVI .tumori dojke . intravenski. ali i analno. kada se daje prije primjene druge onkologijske terapije radi smanjenja veličine tumora Obično se daje per os. bubrega.citostatici ne djeluju samo na tumor nego i na obične ćelije – što je neizbježno . ADJUVANTNI TRETMAN – na dva načina a. sluznice. grlića i materice .tumori germinativnih ćelija . UPOTREBA HEMOTERAPIJE U LIJEČENJU 1.sarkomi mekih tkiva i kostiju .karcinomi prostate.

srednje osjetljive i neosjetljive (ovo su obično anaplastični oblici). ANDROKUR) – blokiraju testosteronske receptore – koriste se zajedno sa hirurškom kastracijom za potpunu androgenu blokadu (5% testosterona u tijelu proizvodi nadbubreg koji ostaje čitav nakon hirurške kastracije) 3. HORMONI – TESTOSTERON (blokira gonadotropine). Hormon se veže za receptor i kao kompleks utiče na ekspresiju ili supresiju nekog gena. ANTIESTROGENI – TAMOXIFEN 2. Kada je za rast tumora bitan testosteron te ga treba smanjiti što se najlakše postiže kastracijom (subkapsularna orhektomija).ginekomastija Hormonalna terapija se daje kod diseminiranog karcinoma prostate ili lokalnog ali jako velikog tumora (izvjesno vrijeme a zatim se odstranjuje hirurški i iradijacijom).retencije vode i hipertenzija . Do prestanka djelovanja hormona može se doći – hirurškom kastracijom – hemijskom kastracijom kada se daje daju inhibitori aromataza i time se sprječava stvaranje estrogena i progesterona – davanjem supstitucionog supstance koja se takmiči sa tjelesnim estrogenom ili progesteronom na receptorima a pri tome ne aktivira mehanizme koje bi hormon akitivirao kad bi se vezao na receptor. Osjetljivi tumori na svojim ćelijama imaju progesteronske ili estrogenske receptore PR+ ili ER+ tumori. Nekada su se davali estrogeni koji blokiraju gonadtropinski feedback ali su imali neželjene efekte: . a ako je tumor lokalizovan onda se radi hirurška ekstripacija i iradijacija. RH ANALOZI – Releasing Hormon analozi – oni podstiču oslobađanje LH a onda iscrpe hipofizu tako da padaju i polni hormoni (ovdje nema kardiovaskularnih poremećaja. Estrogen (za karcinom prostate) 4. Lijekovi koji se koriste u hormonalnoj terapiji tumora 1.U ovoj terapiji koriste se steroidni hormoni. Uglavnom se hormonalna terapija može provoditi oko 2 godine nakon čega pacijent postaje rezistentan. KARCINOM PROSTATE Može se sastojati od više populacija ćelija koje su različito osjetljive na hormone: vrlo osjetljive. to su depo preparati tako da se daju na svakih mjesec dana ili čak na 6 mjeseci) Tumori kod kojih se upotrebljava hormonalna terapija Karcinom  ANTIESTROGENI (Tamoxifen) dojke  TESTOSTERON PROGESTERON  INHIBITORI AROMATAZA Karcinom  Subkapsularna ORHIEKTOMIJA prostate  ESTROGENI  RH – ANALOZI  ANITANDROGENI Karcinom  PROGESTERON endometrija 17 . INHIBITORI AROMATAZA – inhibiraju stvaranje polnih hormona – oni su druga linija u borbi protiv karcinoma dojke odmah poslje Tamoxifena 5. ANTIANDROGENI (FLUTAMID. KARCINOM DOJKE Na primjer neki karcinomi dojke su osjetljivi na estrogen ili progesteron i mogu rasti samo uz prisustvo odgovarajućeg hormona.

imunohistohemijske analize U terapijske svrhe se rijetko koriste obično kao adjuvantna terapija kada je tumor već odstranjen i potrebno je još odstraniti mikrodepozite. lijekove. Imunoterapija se dijeli na aktivnu i pasivnu AKTIVNA IMUNOTERAPIJA Daju se supstance koje podstiču imuni odgovor organizma i zaustavljaju rast tumora  Specifično poticanje imunog odgovora .  Interferon i interleukini su na granici između aktivne i pasivne grupe. glukagon) nisu specifične za tumor ali su poznate kao nespecifični imunostimulatori. HEMATOPOETSKI FAKTORI RASTA 4.imunocitohemijske analize . Postoje dva tipa I i II. TUMORSKI ANTIGENI ??? IMUNOTERAPIJA Imunoterapija malignih tumora je terapijska primjena agenasa koji  podstiču tjelesni antitumorski imuni odgovor ili su sami  komponente imunog sistema koje uspostavljaju antitumorski efekat. Imaju regulatornu funkciju na celularne komponente imunog sistema  INTERFERON – grupa od 20 proteina i glikoproteina nastaje kao odogovor na određena stanja u organizmu (virusnu infekiciju. bubreg) CITOKINI Su solubilni glikoproteini. Imamo više mogućnosti 1.Imunoterapija malignih tumora IMUNOLOŠKE OSOBINE MALIGNIH TUMORA Preduslov postojanja imunog odgovora protiv neke ćelije je da na njenoj površini postoje molekule koje se razlikuju od onih na normalnim ćelijama tako da ćelija biva prepoznata kao strano tkivo u organizmu.vezani za antitumorske agense – citostatici i radioizotopi Ovakva terapija nije naročito uspješna zbog slabih antitumorskih djelovanja i brojnih toksičnih efekata (jetra. Djeluje:  antiproliferativno (sprječava diobu bolesne ćelije)  suprimira onkogene 18 . hormon rasta).(TUMORSKE VAKCINE) – specifične su za pojedine vrste tumora.sami . CORYNEBACTERIUM parvum. CITOKINI . daju se tumorske ćelije ili njihovi fragmenti koji izazivaju stvaranje antitijela  Nespecifično poticanje imunog odgovora (BCG vakcina. MONOKLONALNA ANTITIJELA 2. Tada se mogu koristi: . PASIVNA IMUNOTERAPIJA – ADJUVANTNA IMUNOTERAPIJA Unos gotovih komponenti imunog sistema. CITOTOKSIČNE ĆELIJE MONOKLONALNA ANTITIJELA Usmjerena su protiv tumorski antigena a koriste se najviše u dijagnostičke svrhe: .Interleukini i interferon 3.

hronični miokarditis. AUTOLOGNO davanje vlastitih prekursora hematopoetski ćelija koje se uzimaju prije tretmana  SINEGENIČNO davanje – poslje tretmana koji uništi koštanu srž kod jednojajčanih blizanaca  ALOGENA TRANSPLANTACIJA – kod različitih osoba sa što većom HLA podudarnošću. Djeluje na sve ćelije imunog sistema (T-Lym. GM-CSF.malignih limfoma .nekih urođenih metaboličkih grešaka Našla je široku primjenu u terapiji malignih neoplazmi gdje su doze koje se koriste da istrijebe maligne ćelije toliko velike da oštećuju koštanu srž. IL4.paroksizmalne noćne hemoglobinurije . tada se radi transplantacija koštane srži što omogućava intenziviranje terapije kod nekih tumora. itd. GRHD se javlja kod 20-35% HLA identičnih osoba i kada se javi povećava mortalitet 2. renalna insuficijencija. banke koštane srži. makrofagni CSF. makrofage. Kod imunoterapije preživljavanje se računa u sedmicama a ne u mjesecima i godinama HEMATOPOETSKI FAKTORI RASTA Imaju indirektno imunobiološko djelovanja i tu sapadaju limfokini. IL2.  Komplikacije: GRHD (graft rhesus host disease).  INTERLEUKINI – u praksi se najčešće korisit IL2 koji je proizvod aktivnih T ćelija. eritropoetin. Koristi se kod: . IL5. pneumonije.) : o uzrokuje oslobađanje drugih limfokina o ispoljava antitumorsko djelovanje o limfoidne ćelije pod uticajem IL2 dobijaju antitumorsko djelovanje – zovu se tzv LAK-ćelije i koriste se u adjuvantnoj terapiji Prijenjuje se kod pacijenata sa uznapredovalim tumorima koji ne odgovaraju na standardnu terapiju ili kod kojih ne postoji efikasan način liječenja.5x. Sarcoma Kaposhi itd.aplastične anemije . Primjena transplantacije kod: . infekcije. multipotencijalni CSF u koje spadaju i interleukini (IL1. Danas se prave tzv. IL6). Hodgkin limfom.akutne leukemije . toksični hepatitis. stimulira imuni odgovor (pojačava celularni a smanjuje humoralni) Veću djelotvornost pokazuje kod hematoloških malignoma kao što su hair cell leukemija. G-CSF (granulocitno makrofagni stimulirajući faktor). B-Lym. CITOTOKSIČNE ĆELIJE NK – ćelije (normalni sastojici bijele loze) sa nespecifičnim antitumorskim dejstvom uz IL2 daju LAK ćelije koje takođe imaju nesepecifično antitumorsko dejstvo TIL – tumor infiltrirajući limfociti – specifična odbrana Transplantacija u onkologiji Transplantacija koštane srži (BMT) je procedura kojom se pacijentu daju prekursorne hematopoetske ćelije sa ciljem tretmana deficijentnih stanja koštane srži.karcinom dojke 19 . Relativno je efikasan kod nekih drugih hematoloških malignoma kao što su HLL (hronična limfoidna leukemija). IL3.

Prema WHO 9 miliona ljudi u svijetu pati od kancerskog bola a 20% nema adekvatnu terapiju bola radi: .VISCERALNI – tumorska invazija torakalnih i abdominalnih organa . Preduslovi dobre palijativne terapije su: . Terapija bola Bol je senzorno i emocionalno iskustvo najčešće vezano sa oštećenjem tkiva na koje utiču brojni faktori (dob.NOCICEPTIVNI – oštećenje tkiva . Kada to nije moguće primjenjuje se palijativna terapija. ulceracije kože i sluznica .strah od respiratorne depresije . kvaliteta i intenziteta – 20 .nedovoljnog poznavanja farmakologije analgetika . pluća.otvorena komunikacija o dijagnozi i prognozi sa pacijentom i njegovom porodicom što je kod nas dubiozno .NON-NOCICEPTIVNI – nervna distribucija Dalje .bol zbog DEPRESIJE CNS-A EVALUACIJA BOLA Obuhvata utvrđivanje lokalizacije. Njen glavni cilj je kontrola bola i drugih simptoma te pomoć kod socio-psiholoških problema pacijenta – iz čega slijedi da je to potpuna briga o pacijentu kojeg je nemoguće terapijski liječiti. testisa) kao druga ili treća linija odbrane kod pacijenata sa lošom prognozom nakon visokih doza citostatika. kadra i prostora (u svijetu se te ustanove zovu HRONIKARIJE) . spol. soc.SOMATSKI – muskuloskeletne promjene. TERMINALNA NJEGA – je termin koji označava zbrinjavanje pacijenta kojima je ostalo još nekoliko dana ili sedmica života.prihvatanje činjenice da je održanje dobrog kvaliteta života važnije od jednostavnog produženja Cilj je znači produžiti život ali ne po svaku cijenu ukoliko je izrazito nekvalitetan.). vremena pojavljivanja. Preko 50% bolesnika u u ranoj a do 95% u terminalnoj fazi maligne bolesti ima stalan ili čest bol. SUPORTIVNA NJEGA – je pomoć kod savladavanje toksičnih efekata terapije.kultura itd.AKUTNI .zakonska ograničenja Bol se može podijeliti na: .NEUROPATSKI bol .HRONIČNI Zatim .raspoloživost opreme.strah od ovisnosti .- rjeđe (ovarija. Simptomatska (palijativna) terapija Glavni cilj onkološke terapije je eradikacija maligne bolesti i izlječenje pacijenta.poznavanje tačnog stadija i prognoze bolesti . PALIJATIVNA TERAPIJA pomaže pacijentu da lakše savlada simptome uzrokovane samom bolešću ili toksičnim efektima liječenja.

Anoreksija .slab .neinvazivne nefarmakološke metode FARMAKOLOŠKA TERAPIJA Preporuka za primjenu analgetika WHO: I korak NSAIL ili acetaminofen. Prisutna je kod 27% onkoloških pacijenata.izuzetno jak .farmakološka terapija . Kaheksija udružena sa tumorom je sindrom i kompleksno abnormalno biohemijsko stanje a ne samo jednostavna proteinska nultricija. hlađenje) kod blagih bolova ili u kombinaciji sa analgeticima kod srednje jakih bolova. Prehrana onkoloških pacijenata Malnutricija je porgresivni gubitak težine i tjelesnih tkiva.KAUZALNO . psihičke i fizičke ovisnosti.invazivne nefarmakološke metode . Gubitak više od 6% tjelesne težine je loš prognostički znak. grijanje.nepodnošljiv Liječenje bola . Analgetici se u onkologiji ne uzimaju po potrebi nego kontinuirano. akupunktura. INVAZIVNE I NEFARMAKOLOŠKE METODE Anesteziološke blokade i neurohirurške procedure – koriste se tek nakon neuspjeha sa drugim neinvazivnim metodama. adjuvantni analgetici – slaba bol – II korak blagi opijati – trodon uz I korak i adjuvantne analgetike po potrebi – umjerena bol – III korak jaki opijati (morfij) uz I korak i adjuvantne analgeitike – jak bol –     Doza se određuje individualno Daje se kontinuirano i redovno Bolja je oralna administracija Voditi računa o nastanku rezistencije na analgetike.PALIJATIVNO a prema proceduri . Tumorska kaheksija nastaje preko nekoliko mehanizama: .najznačjniji su podaci koje daje sam pacijent jer se ne može objektivno mjeriti a ocjenjuje se prema skali: . NEINVAZIVNE NEFARMAKOLOŠKE METODE (masaža.jak .Anoreksija onkoloških bolesnika može biti uzrokovana promjenama u 21 .

PODRŽAVANA PREHRANA (npr nazogastična sonda kod karcinopma git-a) 3. smanjuje broj infekcija i drugih komplikacija. bolovima.  vitamini – Rastvori se zbog visoke osmolarnosti daju u venu jugularis ili subklaviju kateterom 30003500 ml/dan 22 . ORALNA NUTRICIJA 2. terapijom.- fiziologiji git-a. poremećajima čula ukusa i mirisa. Procjenjuje se da onkološkom bolesniku treba 30% više kalorija nego zdravoj osobi. povećava toleranciju na terapiju i vjerovatnoću uspješnosti. PARENTERALNI RASTVORI – Sastav:  AK.  CHO. psihološkim smetnjama. NAČIN PREHRANE ONKOLOŠKIH BOLESNIKA 1.  elektroliti. Ubrzan metabolizam Malapsorpcija Promjene u metabolizmu Hormonalna neravnoteža Tumorski metabolizam Aktivna ishrana poboljšava kvalitet života onkološkog bolesnika.

nerotkinja. .citologija.inspekcija. palpacija. Češći u razvijenim i sjevernim dijelovima svijeta.Karcinom dojke Najčešći karcinom žena po učestalosti. inciziona dijagnostika.hormonska  antiestrogen (tamoxifen)  progesteron i testosteron  inhibitori aromataza 23 . dijagnostika ex tempore TERAPIJA . .ultrazvuk. drugi po smrtnosti (iza Ca pluća) kod žena.operativna (mastectomia. Carcinoma (inter)duktale 90% 2. Prema histološkoj građi dijeli se na 1. upala. Carcinoma (inter)lobulare 10% Podjela karcinoma dojke: Carcinoma scirhosum Carcinoma simplex Carcinoma medulare – starije osobe (nekrotični centar) Carcinoma colloides Pagetova bolest – duktalni rak sa širenjem u kožu DIJAGNOZA . mamografija. rane menarhe. quadratectna? + RTG ili hemoterapija) . češći kod genetske predispozicije.

hemangiomi. TUMORI TANKOG CRIJEVA Benigni: polipi. adenomi. limfangiomi i lipomi Maligni: . DIJAGNOSTIKA – dijagnostička pasaža crijeva TERAPIJA – operativna.Ca rektuma – najčešće na 12 cm iznad anusa i ima bolju prognozu od ostalih 20% . DIJAGNOSTIKA – – TERAPIJA – – Digitorektalno. . CT operativno odstranjenje. karcinoid. izuzetno maligni sarkomi. polipoza crijeva (nasljedna).Ca ascendensa i caecuma U 95% slučajeva radi se o adenokarcinomima.rijetki na tankom crijevu ali su češći nego benigni – najčešće cirkularni adenokarcinom.Ca colon descendesa 8% . fibromi. ne reaguje na zračenje 24 . prekanceroze 50% .Na lijevoj strani rastu cirkularno i daju simptome opstrukcije – stolica debljine olovke. .Ca colon transversusa i lijenalne fleksure 16% . irigografija.a na desnoj karfiolasto i daju rjeđu opstrukciju ali krvavo kašastu sluzavu stolicu stolicu stolicu. – ne reaguju na zračenje TUMORI DEBELOG CRIJEVA I REKTUMA Benigni: polipi. debelog crijeva i rektuma.Ca sigme 6% . kolonoskopija.Karcinomi tankog i debelog crijeva Dijele se na tumore tankog. fibromi. hemangiomi. adenomi. palpacija. proktoskopija.

adenomi Maligni: . DIJAGNOZA: .operativno i hemoterapija Tumori Pankreasa Benigni: kongenitalne ciste. arteriografija TERAPIJA – operativn i hemoterapija 25 .adenokarcinom različitih stepena diferenciranosti može se javiti relativno rano a najčešće 40-50 godina. limfangiuomi.Carcinoma holangiocellulare Češći su kod žena. Raspoređuje se ovako:  glava 60-70%  trup 20-30%  rep 5-10% DIJAGNOSTIKA.Carcinoma hepatocellulare . gubitak težine. statoreja. CT.bol. proljevi. CT. holangiografije TERAPIJA: . Češći su kod muškaraca. a oboljeli od Hepatitis B imaju veću mogućnost dobijanja karcinoma kasnije u životu.Tumori jetre Benigni: hemangiomi. cistadenomi Maligni .UZ.Anamneza . retencione ciste. povraćanje. ERHP. žutica .UZ. .

rijetko Najčešće se nađu na maloj krivini i prepilorično.adenokarcinomi – pretežno . gađenje na meso .sarkomi . . povraćanje. linits plastica DIJAGNOSTIKA .Tumori želuca Čiste maligne tvorevine – Češći kod muškaraca. .laboratorijske pretrage. ulcerozni 2. Mogu biti: 1. polipozni 4. nasljedni faktori.rtg želuca. . fungozan 3.Anamneza: mučnina.endoskopija TERAPIJA – operativna i hemoterapija 26 . Jako je česta u japanu. ishrana stres. gađenje. gubitak težine.

Metastaziraju u limfne čvorove vrata .subglotične DIJAGNOSTIKA .Tumori Larinksa Benigne novotvorevine: polipi i ppilomi Maligne: Karcinom i sarkom Etiologija: iz papiloma.supraglotične . otežano gutanje. cijanoza.adenokarcinoma .blok resekcija vrata udruženo sa RTG zračenjem 27 . iritacija.polipozni .fungozni .Simptomi – afonija.glotične .hemilaringektomija.direktna i indirektna laringoskopija TERAPIJA . udruženo sa RTG zračenjem . pjevači.Laringektomija. Češće muškarci 60-70godina Histološki .carcinoma planocellulare fibrosarcoma hondrosarcoma reticulosarcoma Makroskopski . duhan i alkohol. udruženo sa RTG zračenjem .ulcerozni Po položaju .

infiltrativna Sarkomi su mnogo rjeđi DIJAGNOSTIKA .pasaža jednjaka i .operativna. dispnea.fungozna . 90% . . .planocelularni 10% adenokarcinomi Donja trećina jednjaka zahvaćena je u pola slučajeva.hemoterapija .zračenje 28 .endoskopija TERAPIJA . Makroskopski: .anamneza.ulcerozna . fibromi. hemangiomi Maligni – karcinomi i sarkomi Karcinom je češći kod muškaraca – 50-70 godina ima i izuzetno podmukao tok i lošu prognozu.Tumori ezofagusa Benigni – adenomi. disfagija.

kraniogram.operativna. harmatromi) DIJAGNOSTIKA .izuzetno maligan TERAPIJA . pankreas) Gliomi: tumori glija ćelija 50% .astrocitomi . cistični adenomi. teratom itd.CT.ependimomi (ventrikuli) . . Maligni – karciniom . Hemisfere Meningeomi – tumor meminga 15-20% Ostali: 30% (švanomi. kombinovana. hemoterapija i radioterapija 29 .folikularni 15% . .Operativna.MRI.oligodendrogliom .meduloblastom – 15-35godina lat. .anaplastični 25% .papilarni – 60% . fibromi.arteriografija TERAPIJA .Tumori štitnjače Benigni: adenomi. .Anamneza. češće RTG jer hemoterapija ima slab efekat Tumori mozga Zbog svog posebnog mjesta i maligne i benigne novotvorevine su maligne lokalizacije Opšti znaci: povišenje intrakranijalnog pritiska. edem mozga Lokalni znaci: žarišno Veliki broj tumora je metastaza u mozak tumora druge pirmarne lokalizacije (posebno pluća. kraningofaringeom.

karfiolast. ..CT. najčešće se nađe na gornjem ili donjim bol Metstazira u pluća. .bezbolna hematurija. nekrotičan.radiorezistentan WILMSOV TUMOR – NEFROBLASTOMA   Javlja se kod djece do 6g.arteriografija art. hemangiomi..operativna. žut. Daje hematogene metastaze DIJAGNOSTIKA: o kao hipernefrom TERAPIJA o Operativno + radioterapija 30 . Može narasti jako veliki.UZ. čini 4/5 svih tumora bubrega. . Velik je. TERAPIJA . mozak DIJAGNOSTIKA – .Tumori bubrega Beningni: adenomi. kosti. lipomi (uopšte rijetki su benigni tumori) Maligni: ADENOKARCINOMA (HIPERNEFROM)    tumor maligno promijenjenih tubula. . Renalis. .IV urografija.

nasljedni faktori DIJAGNOSTIKA . gubitak tjelesne težine Terapija.Operativna cistoskopom i radioterapija Tumori testisa SEMINOMA 3% tumora muškaraca.anamneza i hematrurija . težina u testisu.Cistoskopija. Operativna. . TERAPIJA. najčešći su u dobi 20-30godina Dijagnostika Bol.retrogradna urecistografija. hemoterapija Nije rijedak ni teratom u testisu 31 . .Karcinom mokraćnog mjehura    karcinom prelaznog epitela adenokarcinomi carcinoma planocellulare Muškarci 50-70 godina.

difuzne 2. TERAPIJA: . bujanje limfnocita.Limfomi Maligne promjene na limfnim čvorovima (limfociti. imunodeficijentna stanja) Za sve limfome karakteristično je nodularno ili difuzno povećanje limfnih čvorova tj. hemoterapija i radioterapija. retikulocita ili histiocita uz povećanje jetre. histiociti) Djele se na: 1. retikulociti. nodularne Češći su kod muškaraca preko 60 godina Etiologija: EBV – burkitov limfom (virusi.operativno. Prognoza i nije tako loša 75% petogodišnjeg preživljavanja 32 . slezene a kasnije i ostalih organa Limfocitni – dobro i slabo diferencirani Retikulocitni – uključuje i burkitov limfom Histiocitni – retikulosarkom Hodgkinova bolest – je histiocitni limfom sa karkterističnim nalazom Reed Stendbergovih orijaških ćelija.

AML za sve uzraste.aleukopenična Prema toku .limfatična . . genetski Općenito akutne su vezane za dječiju dob. Dijele se: Prema vrsti ćelija .periferni razmaz. virusi.Leukemije Maligno bujanje bijelih krvnih ćelija. 4% svih tumora otpada na leukemije.hemoterapija – bolje reaguju djeca. hronične za starije.leukopenična .mijeloična .akutna .hronična Uzroci: jonizujuće zračenje.monocitna Prema broju leukocita u perifernoj krvi . hemijski (benzol).punktat koštane srži TERAPIJA . HLL bolja prognoza od HML 33 . ALL djeca HLL 28% HML 26% ALL 20% AML 16% AMoL 8% Kod mijeloičnih slezena Kod limfatičnih – limfni čvorovi Kod limfatičnih? – jetra DIJAGNOSTIKA .

Hormonska terapija koristi se kod diseminiranih oblika a hirurška kod lokalizovanih uz RTG zračenje. Po histološkom nalazu to je adenokarcinom sa različitim stupnjevima diferenciranosti. Klasificira se po TNM.Karcinom prostate Karcinom prostate je drugi po učestalosti kod muškaraca i samo je karcinom pluća češći i sa većim procentom smrtnosti od karcinoma prostate. Najčešće metastazira u kosti TERAPIJA: 1. Ćelije karcinoma su različito osjetljive na testosteron a) dobro b) umjereno c) slabo d) neosjetljive Po tome se određuje i prognoza jer su neosjetljive i najviše anaplastične a i teško je do njih doprijeti terapijom. RH analozi 5. estrogeni 4. hormonska 2. subkapsularna orhiektomija 3. Najčešće se javlja iza 50 godina i to oko 70-te. antiandrogeni. Smatra se da je uzrok karcinoma prostate rast testosterona i pad estrogena što za posljedicu ima malignu alteraciju koritkalnog dijela prostate i to u stražnjem režnju 90%. 34 .

auskultacija.RTG.Perkusija.bronhoskpija.operativno. CT. carcinoma planocellulare 2.karcinoma alveolare 8% . pušenje. radioterapija Prognoza – loša 35 .benigne novotvorevine Podjela Ca bronha (pluća= 1. . TERAPIJA . adenocarcinoma 3. hereditet. . MRI.industrijska sredina. carcinoma anaplasticum s. Microcellulare DIJAGNOSTIKA . Iako žene 6x manje umiru od ovog karcinoma on je i kod žena na prvom mjestu po smtnosti a na drugom po oboljevanju (iza karcinoma dojke) Etiologija: .Tumori bronha i pluća Karcinom pluća najčešći je tumor kod muškaraca sa najvećim brojem smrtnosti. profesionalno 90% .karcinom bronha 2% . bronhografija.

promiskuiteta.Šilerova proba . velikog broja poroda.Konizacija . 95% planocelulularni 5% adenokarcinoma fungozni infiltrativni ulcerozni Javlja se na prelazu pločastog u cilindirčni epitel TNM klasifikacija – jako bitna DIJAGNOSTIKA .Radioterapija + hsih (C0 i Cs) 36 . tj.Histerektomija . Etiologija: češći je u zemljama nižeg standarda i ranog sekusalnog života.Kolposkopija .Karcinom cerviksa To je jedan od očitih primjera kako rana prevencija može imati uticaj na terapijski efekat. .Amputacija cerviksa . koliko koristi može imati dijagnoza karcinoma u neinvazivnom stadiju.Citologija – papanikolau TERAPIJA.Pregled pod spekulima .

cistični adenokarcnimi fibromi.javlja se kod starijih žena iza menopauze.Tumori tijela materice Benigne: miomi (leiomiomi i fibromimomi) Maligne – Karcinom endometrija . radioterapija Sarkomi i leiomiosarkomi su rijetki Tumori jajnika 1. 3. 2. fibromimomi. Rjeđi su kod nerotkinja smatra se nastaje kao posljedica produžene estrogene stimulacije 85% adenokarcinomi 15% adenoakantomi klasificiraju se na TNM TERAPIJA. adenokarcinomi. Operativna. adenomi. 4.. Alarmantno je kada žena počne krvariti iza menopauze i tada treba pomisliti na adenokarcinomi. 5. fibrohondromi teratomi tumori teka i granuloza ćelija disgerminomi 37 . cistadenomi.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful