P. 1
Krautov strojarski priručnik - 10. izdanje - 1997

Krautov strojarski priručnik - 10. izdanje - 1997

|Views: 7,921|Likes:
Published by pero790

More info:

Published by: pero790 on Dec 02, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

06/13/2015

pdf

text

original

Odgovorni stručni urednik: Kuzman Ražnjević, dipl. ing. Nakladnik: »Axiom«, d.o.o.

, Zagreb Jezicni savjetnik: Josip Živković Tehnički urednik: Slavko Vlahov Kompjutorski slog: »Denona«, d.o.o., Zagreb
CIP - Katalogizacija u publikaciji Nacionalna i sveučilišna knjižnica, Zagreb UDK62K035) KRAUT, Bojan Krautov strojarski priručnik / [odgovorni urednik: Kuzman Ražnjević; suradnici Ivo Alfirević ... et al.L - 10. hrvatsko izd. - Zagreb: Axiom, 1997. XVI, 768 str. : graf. prikazi; 15 cm Izv. stv. nasl.: Krautov strojniški priročnik. - Bibliografija: str. 740. - Kazalo. ISBN 953-97119-1-6 971121031

Popis suradnika u prijevodu i preradbi ovog 10. hrvatskog izdanja: Prof. dr. sc. Ivo Alfirević Mr. sc. Šimun Andrić Prof. dr. sc. Zdravko Doliner Prof. dr. sc. Mladen Franz Prof. dr. sc. Antun Galović Prof. dr. sc. Janez Indof Prof. dr. sc. Vinko Ivušić Prof. dr. sc. Franjo Kovačiček Mr. sc. Damir Markučič Prof. dr. sc. Milan Opalić Prof. dr. sc. Boris Pavković Prof. dr. sc. Miroslav Pečornik Dipl. ing. Kuzman Ražnjević Prof. dr. sc. Branko Somek Prof. dr. sc. Mladen Stupnišek

Tisak: »Kratis«, Zagreb Tisak dovršen: u studenom 1997. © B. Kraut, 1954. (slovenskog izvornika) © AXIOM d.o.o., 1997. (hrvatskog izdanja) ISBN 953-97119-1-6 Objavljivanje ovog djela novčano je potpomoglo Ministarstvo znanosti i tehnologije Republike Hrvatske.

PREDGOVOR
Ovo deseto hrvatsko izdanje Krautova strojarskogpriručnika doživjelo je najveće promjene i preradbu u odnosu na sva prethodna hrvatska i slovenska izdanja. Budući da je ova knjiga s mnoštvom brojčanih i tabličnih podataka, naročita pozornost posvećena je glavama tablica kako bi se otklonila dvojba pri očitavanju određenih brojčanih podataka. Osim toga, u ovom izdanju uvedene su hrvatske norme i njihove oznake (HRN), što će povećati i proširiti interes za ovim dobrim i nadasve korisnim djelom, tim više što je ovo prva i, za sada, jedina knjiga iz ovog područja znanosti, u kojoj su svi tablični brojčani i ostali relevantni podatci iskazani hrvatskim normama i njihovim oznakama (HRN). Nazivi i znakovi fizikalnih veličina i mjernih jedinica usklađeni su s najnovijim nazivima i znakovima svjetskih normi i hrvatskim nazivljem. Ova knjiga pokriva područje strojarstva u potpunosti. Namijenjena je profesorima, strojarskim inžinjerima, studentima, tehničarima, đacima tehničkih škola i strojarskim steručnjacima u praksi. Rabe je i električari, kemičari, građevinari i arhitekti. Sadržaj gradiva za tako različite stupnjeve znanja i školovanja velika je prednost i rijetkost ovog djela. Cinjenica da je ovo djelo, do sada 12 slovenskih i 9 hrvatskih izdanja i 4 reprintna izdanja, ukupno 25 izdanja, tiskano u nakladi preko 300 000 primjeraka, dovoljno govori o njegovoj vrijednosti. Toplo se zahvaljujem svima onima koji su neposredno ili posredno sudjelovali na pripremi i izdavanju ovog djela. Zahvaljujem Ministarstvu znanosti i tehnologije Republike Hrvatske koje je novčano potpomoglo ovo izdanje. U nadi da će i ovo novo izdanje biti dobro primljeno, unaprijed zahvaljujem čitateljima na korisnim napomenama i upozorenjima na možebitne pogrješke. Odgovorni i stručni urednik Kuzman Ražnjević

III

SADRZAJ
PRVI DIO
MATEMATIKA .......................................................................................................................... 1

Matematički znakovi ........................................................................................... Kompleksni brojevi .............................................................................................. RAČUNANJE S POTENCIJAMAI KORIJENIMA ..................................................... APSOLUTNAISREDNJAVRIJEDNOST.................................................................. BINOMNE FORMULE............................................................................................... KOMBINATORIKA.................................................................................................... NIZOVIIREDOVI - Aritmetički niz - Geometrijski niz ........................................ Važniji redovi ...................................................................................................... Kamatno-kamatni račun ...................................................................................... DETERMINANTS ..................................................................................................... Svojstva determinanata........................................................................................ MATRICE................................................................................................................... SUSTAVI LINEARNIH JEDNADŽBI......................................................................... LOGARITMI .............................................................................................................. Računanje s logaritmima - Dekadni (Briggsovi) logaritmi ................................... Prirodni logaritmi ................................................................................................ TRIGONOMETRIJSKE FUNKCIJE ......................................................................... Osnovni odnosi među trigonometrijskim funkcijama ........................................... Izračunavanje stranica i kutova trokuta ............................................................... LIKOVII TIJELA - Površine i opsezi likova ............................................................ Oplošja i obujmovi tijela ....................................................................................... ALGEBARSKE JEDNADŽBE ................................................................................... Jednadžba n-tog stupnja - Jednadžba drugog stupnja - Jednadžba višeg stupnja .. TRANSCENDENTNE JEDNADŽBE ......................................................................... Eksponencijalne jednadžbe - Logaritamske jednadžbe ...................................... Trigonometrijske jednadžbe ................................................................................. Numeričko rješavanje jednadžbi........................................................................... NEJEDNADŽBE ....................................................................................................... VEKTORI................................................................................................................... Zbrajanje i oduzimanje vektora - Množenje vektora ........................................... ANALITIČKA GEOMETRIJA - Pravac - Krivulje potencija .................................. Čunjosječnice ....................................................................................................... Cikloide ................................................................................................................ FUNKCIJE- Elementarnefunkcije .......................................................................... Eksponencijalna i logaritamska funkcija .............................................................. Trigonometrijske funkcije - Pomaknuta sinusoida............................................... Ciklometričke funkcije - Hiperbolne funkcije ..................................................... DERIVACIJA FUNKCIJE - Diferencijal funkcije - Derivacije višeg reda ................. Derivacija parametarski zadane funkcije ............................................................. Geometrijsko značenje derivacije funkcije - Parcijalna derivacija ........................ INTEGRAL - Neodređeni integral ........................................................................... Određeni integral.................................................................................................. Numerička integracija .......................................................................................... - Višestruki integrali .............................................................................................. DIFERENCIJALNE JEDNADŽBE ............................................................................. Derivacija i integracija vektorskih funkcija - Krivulje u prostoru............ '. ............ Skalarna i vektorska polja.....................................................................................

1 2 3 4 4 5 6 7 8 8 9 10 11 12 13 14 14 15 16 18 20 22 22 23 23 23 24 24 25 26 30 31 32 33 34 34 35 36 37 37 38 39 40 41 42 44 46

LAPLACEOVA TRANSFORMACIJA ............................. STATISTIKA - Statistička vjerojatnost - Statistički prosjek ................................... Razdioba učestalosti ............................................................................................. Regresija i korelacija - Pogrješke mjerenja ......................................................... FIZIKALNE VELIČINE I MJERNE JEDINICE ................................................... Fizikalne veličine.................................................................................................. Dimenzije fizikalnih veličina................................................................................. Mjerne jedinice i brojčane vrijednosti - Nazivi i znakovi mjernih jedinica............ Medunarodni sustav jedinica (SI) ......................................................................... Decimalne mjerne jedinice .................................................................................... Zakonite iznimno dopuštene mjerne jedinice izvan sustava SI ............................. Tehnički sustav mjernih jedinica (TS) ................................................................. Angloamerički sustavi mjernih jedinica................................................................ Fizikalne veličine i jedinice Medunarodnog sustava (SI)......................................... Veličine i jedinice SI elektromagnetizma .............................................................. NEKE ZAKONITE I SI MJERNE JEDINICE - Geometrijske veličine ....................... Vremenske veličine ............................................................................................. Masene veličine .................................................................................................... Protočne veličine - Veličine sile .......................................................................... Energetske veličine - Toplinske veličine ............................................................ Molarne veličine .................................................................................................. Veličine zračenja - Električne veličine ................................................................ Svjetlosne veličine ................................................................................................ Odnosi između nekih starijih jedinica, različitih sustava i jedinica SI..................... Baumova areometarska ljestvica - Beaufortova ljestvica jakosti vjetra................. Potresi ................................................................................................................. TVARI ...................................................................................................................... SASTAVTVARI ......................................................................................................... Kemijski elementi ............................................................................................... Periodni sustav elemenata ................................................................................... Svojstva elemenata............................................................................................... KEMIJSKI SPOJEVI - Kemijske veze - Kemijske reakcije ..................................... Hidridi'. ............................................................................................................... Oksidi .................................................................................................................. Karbidi - Nitridi ................................................................................................ Sulfidi - Fosfidi ................................................................................................. Kiseline i baze...................................................................................................... Vrijednosti pH ...................................................................................................... Soli ....................................................................................................................... Organski spojevi.................................................................................................... Polimeri ............................................................................................................... Pregled tvari ........................................................................................................ MEHANIKA .............................................................................................................. Tehničke kovine i spojevi ..................................................................................... Kutovi prirodnog nasipa ...................................................................................... STATIKA - Sila ....................................................................................................... Statički moment sile ............................................................................................. Ravnoteža sila....................................................................................................... Nosači .................................................................................................................. Statika užeta ....................................................................................................... TEŽIŠTA - Težišta homogenih krivulja ....................................................................

48 49 50 52 53 53 54 56 58 62 64 67 68 69 77 82 83 85 86 88 90 91 93 94 100 101 102 102 103 106 107 109 110 111 112 113 114 115 116 119 123 124 125 125 127 128 130 131 132 133 133

VI

Težišta likova ...................................................................................................... Težišta tijela ........................................................................................................ TRENJE .................................................................................................................... ČVRSTOĆA - Naprezanja......................................................................................... Geometrijske karakteristike presjeka .................................................................. Vlak i tlak - Savijanje ........................................................................................ Smik (odrez) - Uvijanje (torzija) ........................................................................ Izvijanje .............................................................................................................. Faktor izvijanja.................................................................................................... Složena opterećenja.............................................................................................. DINAMIKA - Kinematika ......................................................................................... Kinetika................................................................................................................ Moment tromosti .................................................................................................. Centrifugalna sila - Sudar ................................................................................. Titranje ................................................................................................................ HIDROMEHANIKA ............................................................................................... , Viskoznost ........................................................................................................... HIDROSTATIKA - Hidrostatički tlak ...................................................................... Atmosfersko stanje ............................................................................................... HIDRODINAMIKA - Jednadžba kontinuiteta - Bernoullijeva jednadžba................. Sila mlaza na plohu ............................................................................................. Brzina istjecanja - Količina istjecanja.................................................................. Protok - Zakoni sličnosti strujanja .................................................................... Otpori strujanja u cijevima i armaturama ............................................................ Promjene presjeka ............................................................................................... Otpori gibanja u fluidu ........................................................................................ HIDRAULIČNI STROJEVI .................................................................................... Dobavna visina .................................................................................................... Dopuštena usisna visina ...................................................................................... Stapne sisaljke ..................................................................................................... Turbopumpe ........................................................................................................ Ventilatori ........................................................................................................... VODNE TURBINE - Vodnasnaga - Korisnipad ................................................... Snaga turbine....................................................................................................... Brzohodnost turbina ............................................................................................ TOPLINA.................................................................................................................. Specifični toplinski kapacitet - Entalpija - Toplinska rastezljivost (dilatacija) .... OSNOVNI ZAKON TERMODINAMIKE .................................................................... Prvi glavni zakon termodinamike - Drugi glavni zakon termodinamike ............ Promjene stanja tvari - Kružni procesi .............................................................. IDEALNI PLINOVI.................................................................................................... Toplinska svojstva nekih plinova.......................................................................... Povrative promjene stanja plinova ....................................................................... Prigušivanje ........................................................................................................ Smjese idealnih plinova - Zrak........................................................................... PARE - Zasićena para - Pregrijana para ................................................................. Zrak (toplinska svojstva) ...................................................................................... Mollierov h,s dijagram za vodenu paru ................................................................. Toplinska svojstva vrele kapljevine i suhozasićene pare {tablice) ......................... Toplinska svojstva pothlađene vode i pregrijane vodene pare (tablice).................... Vrela kapljevina i suhozasićena para rashladnih tvari (tablice) ...........................

134 135 136 139 140 141 144 148 149 150 152 154 157 159 160 162 162 162 164 165 166 167 168 169 174 175 177 177 178 179 180 182 183 184 185 187 187 190 190 191 192 193 195 196 197 198 199 200 202 205 218

VII

Promjene stanja pare ........................................................................................... SMJESE PLINOVAI PARA - Smjesa zraka i vodene pare (vlažan zrak) .................. Toplinska svojstva suhog i zasićenog vlažnog zraka (tablica) ................................. Mollierov h,x dijagram za vlažni zrak ................................................................... Promjene stanja vlažnog zraka ............................................................................. STRUJANJE PLINOVA I PARA - Brzina istjecanja .................................................. Istjecanje iz sapnica - Prigušivanje..................................................................... IZGARANJE - Potreba kisika odnosno zraka - Količina dimnih plinova.................. Ogrjevne vrijednosti ............................................................................................ Sastav dimnih plinova - Entalpija dimnih plinova ............................................ Adijabatska temperatura izgaranja - Kontrola izgaranja ................................... Goriva ................................................................................................................. PRIJENOS TOPLINE - Toplinsko provodenje - Prijelaz topline ............................ Toplinska svojstva tvari ....................................................................................... Toplinsko zračenje (isijavanje) ............................................................................. Prolaz topline ...................................................................................................... Tehnički izmjenjivači topline................................................................................ TOPLINSKI UREĐAJII STROJEVI .................................................................... PARNI KOTLOVI - Ložišta ..................................................................................... Izmjenjivač topline .............................................................................................. Kapacitet (snaga) parnog kotla - Stupanj djelovanja (energetski) parnog kotla .. Energija pare - Napojne pumpe .......................................................................... RADNA SPOSOBNOST PARE - Raspoloživi pad entalpije........................................ PARNI STROJEVI ..................................................................................................... Stapni parni strojevi ........................................................................................... Parne turbine ..................................................................................................... KONDENZACIJA ...................................................................................................... PARNA POSTROJENJA - Kondenzacijska parna postrojenja................................... Regenerativno grijanje napojne vode .................................................................... Medupregrijavanje .............................................................................................. Proizvodnja električne i toplinske energije (toplane) ............................................ MOTORI S UNUTARNJIM IZGARANJEM - Sustavi Otto i Diesel .......................... Četverotaktni i dvotaktni motori .......................................................................... Ekonomičnost rnotora s unutarnjim izgaranjem ................................................... KOMPRESORI - Promjene stanja plina pri kompresiji ............................................ Višestupanjska kompresija - Stapni kompresori .................................................. Turbokompresori.................................................................................................. PLINSKE TURBINE .................................................................................................. Mlazni (reaktivni) motori...................................................................................... TOPLINSKE PUMPE................................................................................................. Apsorpcijske toplinske pumpe .............................................................................. Rashladne smjese.................................................................................................. KLIMATIZACIJAI SUŠENJE - Klimatizacija........................................................... ELEKTROTEHNIKA................................................................................................ Simboli ................................................................................................................ ISTOSMJERNA STRUJA .......................................................................................... Ohmovzakon - Kirchhoffovi zakoni - Snaga i rad istosmjerne struje ............... Spajanje djelatnih (omskih) otpora ........................................................................ Mjerenje temperature otporom - Termonaponi.................................................... Faradayevi zakoni ................................................................................................ MAGNETNOIELEKTRIČNO POLJE - Magnetno polje - Gustoća magnetnog toka . Nosivost magneta - Induktivnost........................................................................

230 231 232 233 234 235 236 237 238 239 240 241 243 245 251 253 254 255 256 257 258 259 260 261 262 263 265 266 269 270 271 272 273 274 276 278 280 280 283 283 284 285 287 289 289 290 290 292 293 295 296 297

VIII

Električno polje ................................................................................................... Kapacitet - Vodič električne struje u magnetnom polju ..................................... IZMJENIČNA STRUJA - Otpor za izmjeničnu struju ............................................... Jednofazni sustav - Trofazni sustav - Transformacija izmjenične struje ........ ELEKTRIČNO GRIJANJE - Jouleova toplina.......................................................... Proračun peći ...................................................................................................... ELEKTRIČNA RASVJETA ....................................................................................... ELEKTROMOTORI - Motori istosmjerne struje - Motori izmjenične struje............ Snaga elektromotora - Izbor elektromotora........................................................ ELEKTRIČNIVODOVI NISKOG NAPONA - Padnapona ...................................... Zaštita vodova - Zaštitne mjere u niskonaponskim postrojenjima ...................... ELEKTRIČNA OPREMA MOTORNIH VOZILA - Pokretač ...................................... Generator i regulator - Uređaj za paljenje ......................................................... Akumulatori......................................................................................................... ELEKTRONIKA - Električni ventili......................................................................... Diode ................................................................................................................... Ispravljači ............................................................................................................ Tranzistori........................................................................................................... Osnovni tranzistorski spojevi - Tranzistori ......................................................... MJERENJE ELEKTRIČNIH VELIČINA - Električna mjerila ................................ OPTIKAIAKUSTIKA ........................................................................................... Svjetlost............................................................................................................... Zvuk,buka........................................................................................................... UPRAVLJANJE REGULACIJA AUTOMATIZACIJA........................................ REGULACIJSKI ČLANOVI ....................................................................................... Vremenski odzivi ................................................................................................. Spajanje regulacijski članova ............................................................................... Mjerenje veličina .................................................................................................. Regulacijska petlja ............................................................................................... Regulacijski uredaj ............................................................................................... Regulatori............................................................................................................. ELEKTRONIČKA OBRADBA PODATAKA ........................ Načelo analogne tehnike....................................................................................... Načelo digitalne tehnike ...................................................................................... Kodiranje digitalnih podataka .............................................................................. Logičko zaključivanje............................................................................................ Pohranjivanje podataka........................................................................................ Aparaturna oprema .............................................................................................. Programska oprema ............................................................................................ Programski jezici ................................................................................................. Procesna računala ................................................................................................ Pomoć računala ....................................................................................................

298 299 300 301 302 303 304 305 307 308 309 311 312 313 314 315 316 318 319 320 322 322 323 328 328 329 331 332 333 334 335 338 339 340 342 343 344 345 346 349 350 351

DRUGIDIO
ISPITIVANJE TVARI.............................................................................................. Ispitivanje mehaničkih svojstava - Vlačno ispitivanje ........................................ Ispitivanje savijanjem - Tlačno ispitivanje .......................................................... Ispitivanje žica uvijanjem - Ispitivanje žica izmjeničnim pregibanjem ................ Ispitivanje žica navijanjem ................................................................................... Ispitivanje udarom po Charpyju .......................................................................... 353 354 357 358 358 359

IX

ISPITIVANJE TRAJNE ČVRSTOĆE ......................................................................... Ispitivanje statičke izdržljivosti - Ispitivanje dinamičke izdržljivosti ................. ISPITIVANJE KOVINSKE TVRDOĆE - Ispitivanje tvrdoće po Brinellu .................. Ispitivanje tvrdoće po Vickersu ............................................................................ Ispitivanje tvrdoće kovina po Rockwellu............................................................... Ispitivanje tvrdoće polimernih tvari ..................................................................... Određivanje temperature omekšavanja plastomera .............................................. NERAZORNAISPITIVANJA TVARI ......................................................................... Ispitivanje rendgenskim zrakama - Ispitivanje gama-zrakama ............................ Penetrantsko ispitivanje ............................................................. ,....................... ISPITIVANJE SASTAVA TVARI - Kemijska analiza - Spektralna analiza ........... Ispitivanje iskrenjem pri brušenju ...................................................................... Metalografski pregledi.......................................................................................... KOVINSKE TVARI ................................................................................................. Kristalna struktura kovina .................................................................................. Slitine (legure) .................................................................................................... ŽELJEZO I NJEGOVE SLITINE - Čisto željezo - Tehničko željezo ...................... Sustav željezo-ugljik ............................................................................................ Utjecaj elemenata na strukturu čelika ................................................................. Struktura čelika .................................................................................................. TOPLINSKA OBRADBA ČELIKA - Žarenje čelika................................................... Kaljenje čelika ..................................................................................................... Opće upute za toplinsku obradbu čelika ............................................................... ŽELJEZNI LIJEVOVI - Sivi lijev.............................................................................. Nodularni lijev ..................................................................................................... Austenitni sivi lijev .............................................................................................. Tvrdi lijev - Legirani sivi lijev ............................................................................. Temperirani lijev .................................................................................................. Mikrostrukture lijevova ........................................................................................ VRSTEČELIKA - Razdiobačelika ............................................................................ Opći konstrukcijski čelici ..................................................................................... Hladno vučeni neiegirani čelik .............................................................................. Meki čelik za hladno preoblikovanje ..................................................................... Čelici za tlačne spremnike .................................................................................... Čelici za nitriranje ............................................................................................... Čelici za cementiranje .......................................................................................... Čelici za poboljšavanje.......................................................................................... Čelici za obradbu na automatima ......................................................................... Čelici za opruge .................................................................................................... Čelici za ventile .................................................................................................... Nehrđajući čelici ................................................................................................... Nehrđajući čelici za precipitacijsko očvršćivanje .................................................. ALATNI ČELICI - Neiegirani alatni čelici................................................................ Legirani alatni čelici ............................................................................................ Brzorezni čelici ..................................................................................................... ČELIČNI LIJEV - Čelični lijev otporan povišenim temperaturama ......................... Nehrđajući čelični lijev ........................................................................................ OZNAKEČELIKA ..................................................................................................... TVRDEKOVINE - Sinterirane tvrde kovine ............................................................. Keramika - Cermeti - Kubično kristalizirani borni nitrid ................................ Dijamant - Prevučene rezne tvari ...................................................................... LAKEKOVINE - Aluminij ......................................................................................

360 360 362 366 369 374 375 376 377 378 378 379 380 382 382 383 384 385 389 391 392 393 396 398 399 400 402 403 405 406 407 409 410 411 414 415 417 421 423 424 425 427 428 429 431 432 433 435 441 444 444 446

Aluminijske slitine .............................................................................................. Magnezijske slitine............................................................................................... BAKARI BAKRENE SLITINE - Bakar ................................................................... Bakrene slitine za gnječenje.................................................................................. Bakrene slitine za lijevanje .................................................................................. NIKAL I NIKLENE SLITINE - Čisti nikal............................................................... Niklene slitine za lijevanje ................................................................................... Niklene slitine za gnječenje .................................................................................. CINKI CINČANE SLITINE - Čisti cink - Cinčane slitine za lijevanje .................. OLOVO I OLOVNE SLITINE .................................................................................... Čisto olovo - Slitine olova s kositrom i antimonom ............................................. Slitine za obloge električnih kabela - Slitine olova s antimonom.......................... Kositrene i olovne slitine za ležaje ....................................................................... LEMOVI - Tvrdilemovi - Mekilemovi .................................................................. Srebrni lemovi - Lemovi za aluminij .................................................................. POSEBNE SLITINE ZA ELEKTROTEHNIKU.......................................................... TITAN I TITANOVE SLITINE ................................................................................. OBLICIKOVINSKIH POLUPROIZVODA ........................................................... ODLJEVCI OD SIVOG LIJEVA - Cijevi s kolčakom .................................................. Cijevi s prirubnicom ............................................................................................ Fazonski cijevni komadi....................................................................................... ČELIČNI POLUPROIZVODI - Čelik u šipkama ...................................................... Vučeni čelik u šipkama ......................................................................................... Plosnati čelik ........................................................................................................ Čelični kutni profili .............................................................................................. Čelični profili ........................................................................................................ Željezničke tračnice .............................................................................................. Čelični limovi........................................................................................................ Čelične bešavne cijevi ........................................................................................... Precizne čelične cijevi............................................................................................ Čelične cijevi za cijevni navoj................................................................................. Čelična žica........................................................................................................... Čelična užad ......................................................................................................... Čelični lanci ......................................................................................................... ALUMINIJSKI POLUPROIZVODI - Aluminijske šipke i žice .................................... Aluminijski profili ................................................................................................ Toplo valjani lim od aluminija i aluminijskih slitina ............................................ Okrugle cijevi od aluminija i aluminijskih slitina ................................................ POLUPROIZVODI OD BAKRAIBAKRENIH SLITINA ............................................. Bakrene šipke, lim i žica ...................................................................................... Bakrena užad - Bakrene cijevi ........................................................................... POLUPROIZVODI OD MJEDI, CINKAI OLOVA........................................................ NEKOVINSKE TVARI............................................................................................. ANORGANSKE NEKOVINSKE TVARI - Staklo - Beton ...................................... Keramičke tvari ................................................................................................... Vatrostalna keramička tvar ................................................................................. DRVO ......................................................................................................................... POLIMERNE TVARI.................................................................................................. Mehanička stanja polimernih tvari ...................................................................... Plastomeri............................................................................................................ Elastomeri ........................................................................................ ,................. Duromeri.............................................................................................................. Posebni proizvodi od polimernih tvari ..................................................................

447 452 454 455 459 463 464 465 466 467 467 467 468 469 470 471 472 474 474 475 476 478 479 480 482 485 488 489 490 493 496 497 498 504 506 511 513 514 518 518 520 524 525 525 526 527 528 529 531 532 536 537 538

XI

STROJNI ELEMENTI............................................................................................. Normni brojevi..................................................................................................... SUSTAV ISO ZA GRANIČNE IZMJERE IDOSJEDE - Izmjere .............................. Tolerancije mjerila .............................................................................................. Dosjedi................................................................................................................. POVRŠINSKA HRAPAVOST..................................................................................... NAVOJI - Metrički navoji s trokutastim profilom ISO ............................................ Tolerancije metričkih navoja ISO ........................................................................ Navojni dosjedi .................................................................................................... Cijevni navoji........................................................................................................ Trapezni navoji .................................................................................................... Pilasti navoji ........................................................................................................ Obli navoji ........................................................................................................... Navoji za bicikle - Edisonovi navoji .................................................................... Navoji za oklopne cijevi - Navoji samoreznih vijaka ........................................... DOPUŠTENA NAPREZANJA .................................................................................... Dopuštena naprezanja najvažnijih kovinskih tvari ............................................... Dopušteno naprezanje za čelične konstrukcije ....................................................... Utjecaj oblika predmeta........................................................................................ Utjecaj trajanja opterećenja - Utjecaj promjenljivog opterećenja ....................... NERASTAVLJIVI SPOJEVI - Zakovični spojevi ...................................................... Zavari ................................................................................................................... Lemljeni spojevi - Lijepljeni spojevi ................................................................... Stezni spojevi........................................................................................................ RASTAVLJIVI SPOJEVI - Klinasti spojevi................................................................ Utorni spojevi - Spojevi sa svornjacima i zaticima ............................................. Vijčani spojevi....................................................................................................... STROJNI DIJELOVIZAPRIJENOSKRUŽNIHGIBANJA......................................... Vratila - Remenski prijenos ............................................................................... Lančani prijenos ................................................................................................... Zupčani prijenos ..,............................................................................................... Čelnički parovi...................................................................................................... Tolerancijski sustav za zupčanike s evolventnim ozubljenjem................................. Dosjedni sustav za prijenosnike ............................................................................ Proračun čvrstoće čelnika .................................................................................... Parovi stožnika ................................................................................................... Parovi hiperboloidnih zupčanika .......................................................................... Cilindrični pužni prijenos..................................................................................... LEŽAJI - Klizni ležaji ............................................................................................... Valjni ležaji - Kuglični ležaji............................................................................... Valjkasti ležaji ..................................................................................................... Bačvasti ležaji ...................................................................................................... Stožasti ležaji ....................................................................................................... Aksijalni kuglični ležaji ....................................................................................... Aksijalni bačvasti ležaji ........................................................................................ Nosivost valjnih ležaja.......................................................................................... MAZIVA ..................................................................................................................... Ležajna, vretenska, osovinska i cirkulacijska ulja.................................................. Ulja za visoki tlak, zupčanike i zupčane prigone ................................................... Hidrauličko, kompresorsko, turbinsko i cilindarsko ulje ...................................... Motorno ulje......................................................................................................... Vazelinsko, izolacijsko ulje i ulje za obradbu ........................................................ Masti za mazanje ................................................................................................. Izbor maziva .......................................................................................................

541 541 544 558 560 566 570 576 584 585 586 590 594 597 598 599 600 603 604 606 610 611 613 614 615 616 617 620 620 623 626 628 632 634 639 648 649 650 652 653 657 662 665 667 672 674 678 680 681 682 683 684 685 686

XII

TEHNOLOGIJA ....................................................................................................... Lijevanje .............................................................................................................. Oblikovanje deformiranjem ................................................................................. Oblikovanje polimernih tvari ................................................................................ SINTERIRANJE ........................................................................................................ ZAVARIVANJE - Zavarivanje pritiskom................................................................... Zavarivanje taljenjem............................................................................................ Aluminotermijsko zavarivanje - Elektrootporno zavarivanje .............................. Zavarivanje plinskim plamenom .......................................................................... Rezanje kovina ..................................................................................................... Elektrolučno zavarivanje čelika ........................................................................... Zavarivanje polimera ........................................................................................... LEMLJENJE .............................................................................................................. LIJEPLJENJE KOVINA............................................................................................. OBRADBA KOVINA ODVAJANJEM ČESTICA - Temelji ....................................... Geometrija oštrice................................................................................................. Tokarenje ............................................................................................................ Blanjanje i dubljenje ............................................................................................ Piljenje kovina ..................................................................................................... Glodanje ............................................................................................................... Brušenje ............................................................................................................... Posebne obradbe................................................................................................... Postojanost alata ................................................................................................. Optimalna brzina rezanja..................................................................................... Središnja gnijezda ................................................................................................ Četverobridi za alat ............................................................................................. Stožasti dršci za alat ............................................................................................. MJERENJE KUTOVAI STOŽACA............................................................................. KOROZIJAI POVRŠINSKA ZAŠTITA - Korozija ................................................... Površinska zaštita ................................................................................................ RAZNO ..................................................................................................................... Tehničko pismo .................................................................................................... Normalni formati papira - Mjerila - Grčka slova - Rimske brojke................... IZGOVARANJE STRANIH IMENA............................................................................ IZVORI BROJČANIH PODATAKA............................................................................

692 692 697 699 699 700 701 702 703 704 705 710 710 710 711 712 713 716 719 720 723 726 727 728 729 730 731 733 735 736 737 737 738 739 740

KAZALO ..................................................................................................................................... 741

XIII

UPUTA ZA UPORABU TABLICA
Svaka se velicina može iskazati umnoškom brojcane vrijednosti ne jedinice. N eodredena velicina X može se pisati: X = {X} [X], gdjeje {X} brojcana vrijednost, a [XJ pripadna (1) može se pisati i u obliku razlomka:
{X}

Na primjer, treba odrediti kinematicku viskoznost v pri nadmorskoj
visini h i mjer(1)

= 20 km

(tablica na stranici

164, zadnji redak):

mjernajedinica.

Jednadžba (2)

v/(mm2;s) = 160,0 slijedi da je vrijednost velicine kinematicke viskoznosti: v = 160,0 mm2;s. Ovakav nacin prikazivanja fizikalnih velicina je korektan i jednoznacan, i nije potrebno posebno navoditi na koje se jedinice odnose brojcane vrijednosti u tablicama (kao što je ona »u« koji se cesto rabi.

=L ,
[XJ

UPUTE ZA UPORABU PRffiUCNIKA
1. Pisanje razlomaka s kosom razlomackom crtom Zbog skucenog prostora i radi pojednostavnjenja tiskarskog sloga, razlomci su pisani kosom razlomackom crtom. Pri tome se smatra da se znacenje razlomacke crte proteže do prvog znaka plus, minus ili puta: ab ab ab!cd = abl(cd) = (ab)/(cd)= cd ablc . d = (ablc) . d = --;;d a+b b (a + b)/(c + d) =a + blc + d = a + - + d. c+d c 2. Oznacavanje vektora Vektori su u ovom prirucniku oznaceni u tekstu i slikama debljim tiskom simbola (a).

slijedi da je brojcana vrijednost {X} jednaka kvocijentu fizikalne velicine Xi mjernejedinice [X]. To vrijedi za bilo koju fizikalnu velicinu. Na primjer, neodredena velicina duljina i može se pisati: (3) i = {l} [tj, odnosno brojcana vrijednost {l} jednaka l {l} je: (4) izme-

=m .

Kadje neka velicina odredena, odnosno poznata, npr. udaljenost du dva grada iznosi 180 km, prema izrazu (3) to se piše: i = 180 km,

gdje je 180 = {l} brojcana vrijednost, a km = [iJpripada mjerna jedinica duljine. Prema jednadžbi (2) i (4) brojcana vrijednost 180 je kvocijent velicine duljine i i pripadne mjerne jedinice km, tj. 180 =

3. Oznacavanje lucne mjere
Da pri uporabi formula ne bi došlo do zamjene izmedu mjere za kut co) i lucne mjere (rad), simboli su oznaceni za: kut (u stupnjevima) a

~ km

.

Brojcana vrijednost u tablici je kvocijent one fizikalne velicine i mjerne jedinice koja se nalazi u istom stupcu u glavi tablice. U ovoj knjizi u glavama tablica nalazi se naziv velicine, kvocijent te velicine i odgovarajuce mjerne jedinice, gdjegod je to prostorno moguce. Na primjer, treba odrediti specificni toplinski kapacitet c za aluminij. Na stranici 248 kvocijent velicine c i jedinice kJ/(kg K) koji je u glavi tablice u stupcu za specificni toplinski kapacitet, treba izjednaciti sa brojcanom vrijednosti 0,896 koja se nalazi u istom stupcu i retku za aluminij: c kJ/(kgK) 0,896
-

velicine specificni toplinski kapacitet za aluminij: c = 0,896 kJ/(kg K). Ako se brojcane vrijednosti nalaze u retku vodoravno kao što je tablica kinematicke viskoznosti na koncu stranice 164, onda se kvocijent velicine i jedinice piše s lijeve strane na pocetku retka.

slijedi daje vrijednost

I

kut u lucnoj mjeri (analiticki kut) li . Osim toga je u svim jednadžbama, gdje se pojavljuje lucna mjera, dodano još upozorenje: ii (rad). 4. Uporaba formula u tehnici i fizici Pri uporabi takvih formula sve velicine moraju biti izražene u koherentnimjedinicama, tj. u istom sustavu jedinica. Sve SI jedinice su medusobno koherentne. Stoga je pri uporabi tih formula osobito preporucljivo rabiti te jedinice i dobit ce se pravilni rezultati. Ako se radi ojednostavnijim formulama onda se mogu uporabiti i drugi prikladniji sustavi jedinica. Kod složenijih formula moguce je pogrješke izbjeci iskljucivo uporabom SI jedinica. Ako su neke velicine zadane u drugim jedinicama valja ih najprije pretvoriti u SI jedinice. Predmetni primjeri navedeni su na str. XVI. XY

XIV

J

Primjeri Za:

1) s=24km t = 20 min = 0,333 h

a) brzina V = s/t

PRVI DIO
=24000 m = 1 200 s

MATEMATIKA
~

je:

V = 24 000 = 20 m/s 1200 } V = 24 km = 72 km/h 0,333 h = Fm/So Fm = 7,5 kN So = 20 mm2 R m =~=375 20. 10-6 7 500 N .106 N/m2

ili

(= 20 m/s).

b) CvrstocaRm Za:

I

= 7 500 N = 20 .1O-6m2
(= 375 MPa). (= 375 MPa)

je: ili

Rm

= 20 mm z = 375

N/mm

2

c) Brzina istjecanja Vo = >12 (g h + /'..p/Q) Za: g = 9,81 m/s2 h = 510 cm /:"p = 2,5 bar Q = 1 kg/dm3 je: Vo = --J2(9,81 . 5,1 + 2,5 . 105/103)

= = = = =

9,81 m/s2 5,lm 2,5 105Pa 1 000 kg/m3 24,5 m/s.

Matematicki znakovi jednako istovjetno, identicno * nije jednako približno jednako slicno sukladno,kongr11entno 1. okomito II usporedno, paralelno # paralelno i jednako < manje od > vece od ,,; manje ili jednako ~ vece ili jednako beskonacno const konstantJ,lo <t kut luk + plus - zbrajanje minus - oduzimanje
~

Iai

-r r-

am

logb 19 In arc sin cos tan cot ! (~) i lim --7 (O
/'..

apsolutna vrijednost a na (potenciju) m kvadratni korijen n-ti korijen logaritan1 za bazu b dekadni logaritan1 prirodni logaritan1 arkus sinu s kosinus tangens . kotangens faktorijela apovrh b imaginarna jedinica (i2 = - 1) limes teži k funkcija razlika diferencijal
prva derivacija

d) Toplinski tok <P= k(T1 - T2) A Za: k = 100 W/(m2 K) tI = 70 ac t2 = 20 ac A = 200 dm2 je: Za: <P= 100 . 50 . 2 = 10 000 W

x
= 100 W/(m2 K) TI

puta - množenje
!

- T2 = 50 K

= 2m2
(= 10kW)= = = = 871 kg/m3 1 850 J/(kg K) 15,0 . 10-6 m% 0,144 W/(m K)

e) Prandtlov broj Pr

= Q C vIA

/ O [J {} ...( ...) % %0 ppm

Q = 0,871kg/dm3 C = 1,850 kJ/(kg K) v = 15,0 mm2/s A = 0,144 W/(m K) Pr = 871 . 1 850 . 15,0 . 10-6 0,144

I:

je:

= 167,8 H-

dijeljenje razlomacka crta kosa razlomacka crta okrugla zagrada uglata zagrada viticasta zagrada od-do od - do iskljucivo od iskljucivo do postotak, procent promil milijuntinka (partes pro millione)

d dy y'= dx d2y y" = dx2 d dX I-

druga derivacija
parcijaIna derivacija

suma, zbroj integral oznake vektora 1)

S a;a

1) Podatci desno od vertikalne crte su dani u SI jedinicama. Pri uporabi SI jedinica nije potrebna dimenzijska kontrola.

1)

U ovom su prirucniku vektori oznaceni debljim tiskom.

XVI

1

Posebni matematichi E je element skupa El'nije element skupa C sadržan u skupu U unija skupova n presjek skupova

znahovi (a E A: (b El'A: (A C B: (A U B: a je element skupaA) b nije element skupa A) skup A sadržan je u skupu B) unija skupova A i B sadrži sve elemente, koji su ili u skupu A ili u skupu BJ (A n B: presjek skupova Ai B sadrži sve one elemente, koji su ujedno i u A i u B)

Trigonometrijski

oblik kompleksnog
vrijedi

broja je o = Io I(cos rp + i sin rp).
+ 1/J)),

Ako je {3 = I{3 I (eos 1/J+ i sin 1/J)onda
o . {3 = I o I . I {3 I (cos

(rp + 1/J) + i sin(rp

{3 1{31
Za potenciranje
on

o - = -Io I (eos(rp -1/J) + i

sin(rp -1/J».

i korijenovanje ..

vrijede ove Moivreove formule: rp + 2kn

*
V nabla (Hamiltonov operator deriviranja) /::,Laplaceov operator

= I a In (cos n rp + i sin n rp),

'I- nr;--:- rp + 2kn '10 =vl o I (cos ;;--+

1 sm

;;--,

)

h = O, 1, ,."

n-1.

N skup prirodnih brojeva N = {I, 2, 3, ...} Z skup cijelih brojeva Z = {O,1, -1, 2, -2, ...} R skup realnih brojeva (racionalni i iracionalni brojevi) Q skup racionalnih brojeva (razlomci) Q = {min; m, n E Z; n '" O} Iracionalni su svi realni brojevi koji nisu racionalni (mogu se prikazati kao neperiodicni beskonacni decimalni razlomci), npr. -12,11,e C skup kompleksnih brojeva C = a + bi
i imaginarna
(i2

RACUNANJE S POTENCIJAMA I KORIJENIMA Potencije Korijeni an = a . a . a ...a (n-puta) '!;Ja alln = a osnova, baza a radikand n eksponent n eksponent korijena aO 1 a * O

=

al

=a

ti" =a
. lun a n = OzaO<a<l n->= 00 za a > 1

= -1)

jedinica

a b

realni dio imaginarni

\
dio

I

b E R

a,

Parni (taki) eksponent (:t a)2n

(a > O) 2~

Kompleksni brojevi Kompleksni broj a:
i.o.

= + a2n

}::ra
=i2~-a
a =:t 2n+1-rc;

a
a

= a + bi
Neparni (lihi) eksponenti (:t a)2n+ 1 :t a2n+ 1

2~

Potencije imaginarne jedinice: il = i, i2= -1, i3= -1, i4= 1, i5= i... rpje argument kompleksnog broja i odreden je jed-

=

(a > O) 2n+1~ *

nakostima tan rp= bla, sin rp= ~ , Ia I je modul 10 I r.o. kompleksnog broja i vrijedi Io 1=-.Ja2 b2. + Za kompleksni broj o = a + bi konjugirano kompleksni broj je a = a - bi.
Za kompleksne brojeve a = a + bi i a:tf3 = (a:tc) + (b:td)i of3 f3 = c + di vrijedi ,

a

-n_-

a

n

a

-l/n_~ -'-lici

amn = (am)n = (an)m aman = am+n

am/n =

v;m: =

(.rayn

m a m-n --;;- = a a
anbn = (ab)n

'~

= (a'/n)lIm = a1/mn ~n!;[;;

= (ac - bd)

+ (ad + bc) i (Ih O)

'tJ: ';[IJ= 0ab

o ae+bd -=-+-1 {3 c2 + d2 2

be-ad. e2 + d2

:: =(~J

'va - n~ 'WJ YI; 3

*

on= O
n-+On

';fO= O lim 1:.=O n-+-n
izrazi: 1-, 00, 00°, O/O,00/=, O . 00,= - 00 .

lim 1:.==

=n(n - 1) (n - 2) ... (n - k + 1) - ~ ~k 1.2.3 ... . k k!(n - k)! ni = 1.2 . 3 . ... . n, n = 1, 2, 3, ... .
(n

)

"

Neodredeni

a2 +b2 a2 - b2
a3 :!: b3

= (a + ib) (a -ib) = (a + b) (a - b)
= (a :!:b)
(a2 + ab + b2) KOMBINATORIKA

APSOLUTNA I SREDNJA VRIJEDNOST Apsolutna vrijednost Definicija apsolutne vrijednosti Iairealnog broja a glasi: a za a ~ O lal= -azaa<O { Apsolutna vrijednost kompleksnog broja a definirana je jednadžbom: Ial = +...raa= + -Ia2+ b2 lal=l-al
Za proizvoljne kompleksne

Broj permutacija Primjer:

(poredaka) P(n)

skupa od n razlicitih

elemenata:

= ni

= 1.2.3 ... n.
a, b i c (n = 3):

broj permutacija
P(3)

elemenata

a = a + bi a=a-bi

= 3!

= 6, abc, acb, bac, bca, cab, cba.

brojeve a i f3 vrijedi:
II a I - If3 II :s I a + ji I :s I a I + I ji I

I aji I = I a II f3 I

Srednje vrijednosti Za n realnih brojeva al> a2, ..., an bit ce: aritmeticka sredina A 1 A=-(al n geometrijska sredina G al> ..., an > O +a2+ ... + an)

Broj permutacija skupa od n elemenata, medu kojima je m jednakih: n! P(n)=-. mi Primjer: broj permutacija elemenata a, b i b medu kojima su dva jednaka (n=3, m=2): 3! P(3) = 2! = 3, abb,bab,bba.
Broj kombinacija bez ponavljanja s ponavljanjem skupa od n elemenata Kr(n) = r-tog razreda:

G = !;Jal . a2 . ... . an harmonijska sredina H

K(n)=
r

H=1:.(-.l+~+ n l al a2

... +-.l an)

al> ..., an * O.

Primjer: broj kombinacija drugog razreda elemenata a, b i c (n = 3, I' = 2): K 3 3! 3 ab, ac, bc 2( ) - 21(3 - 2)1 . . (3 + 2 - 1)! b s ponav IJanJem K2(3) = 6 a, ac, bc, aa, bb, cc. 2! (3 -1)! Broj varijacija skupa od n elemenata r-tog razreda: n r! =~ bez ponavljanja Vr(n) =
bez ponavljanja s ponavljanjem Vr(n)

()= ( )
I' n +1'-1
I'

n

I ni r.(n-r)! = (n +r-1)!
r! (n - 1)!

.

BINOMNE FORMULE (a :!:b)2 = a2i 2ab + b2
(a:!: b)3

= a3:!: 3a2b +

3ab2:!: b3

(a':!:b)"= an :!:(~) an-lb + ... + (-1)k(~) an-kbh+ ... + (-1)"bn 4

=nr.

()
I'

(n

- 1')1

5

Primjer: broj varijacija drugog razreda elemenata a, b i e (n = 3, r = 2): 3! bez ponavljanja ab, ba, ac, ea, be, cb V2(3)= _ 2 = 6 (3 - )! s ponavljanjem V2(3)= 32 = 9 ab, ba, ac, ea, be, eb, aa, bb, eeo NIZOVl I REDOVl
Niz: ah a2, a3, 000'an,..o o

Važniji

redovi +3 000

~1 111 ,,-=-+-+-+
nL-ln 1 2

1

nema konacne sume

n 000

1 n~ln(n 1

1

1

1
000

1 + n(n+ 1) +
000

+ 1) =I:2+~+H+ 1 1
+"2

=1

1

1

n~O 2n ="1

Red: al + a2 + a3 + 000 an + 000 + = Aritmeticki niz

n~l

L

L

+ 4" + 000 + 2n + 000 = 2

an

o

n~ono
~

L ,= 1 +,+,+,+ +,+ 1. 20 30 no
000

1

1

1

1

1

000

=e (O! 1) =
1
e

a, a + d, a + 2d, a + 3d, 000' + (n - 1) d, "O a d = an - an-l = (an -al)/(n
Opci clan: an

(-1)" "-=1--+---+
n-L..o n!

1
I!

1
2!

1
3! 000

(-l)n +-=n!

-1)

= consto

= al

+ (n - l)do niza:

Suma n clanova aritmetickog Sn = !I:.(ul + Un) 2 Neke sume: Sl

n ~ In l)d]
o

1 1 L 2=2+2+2+1 1 2

1

1
000 +2+..0

2
=TC

3
1

n

16
2

=!I:.[2al + (n 2
000

= 1 +2+

3+

+n

=!I:.(1 +n) 2
1 n2 =-n(n
6

.Li (-1) n~l

"

n-l

°2=2-2+2-2+000=TC n 1 2 3 4

1

1

1

1

110 2

S2 = 12+ 22+ 33+

000

+ 1) (2n + 1)

Važniji Taylorovi redovi:

eh
o

=I:!: xiI! + x2/2! :!:x3/3! +
In u (In u)2 2

000

S3 Geometrijski niz

=13 + 23 + 33 +

000

+n

3

1 =4"n 2 (n + 1)2

x

(In u)3 3
+~x +000 u>O

u =l+l!x+2ix

al, al q, al q2, al q3,
n-l

000

al qn-!,.oo

In (I:!: x) =:!: x - x2/2:!: x3/3 - x4/4:!: 000 -1 < x < +1
sin x

q = Un/Un-l =n:::~Un/Ul = const.

= xiI!

- x3/3! + x5/5! - x717! + 000 x2/2! + x4/4! - x6/6! + 000

Opci clan:

an = al q

o

cos X

=1-

Suma n clanova geometrijskog
S n-

niza: qn-1 _ u I-O q-1

~+ 1:!:x-1_x+x

2+ 3 _x +000'

-l<x<l

n

(1 + x)"

1 + [~)x+ (~)x2 + (~)x3 + realm broJo

~

000'

-1

< x < 1,

6

7

Kamatno-kamatni Kapital Ko naraste

racun za n godina uz godišnje kamate K =K nO, od p % na iznos
n

Svojstva

determinanata

q

q =l+~.

100

Kofaktorom Ai/, elementa ai/, determinante n- tog reda nazivamo determinantu (n-1)-og reda koju dobijemo tako da u determinanti n-tog reda precrtam9 i-ti redak i k-ti stupac i tako dobivenu determinantu pomnožimo s (-1)'+il. Primjer i = 1, za determinantu 3. reda (n

Godišnji otpis x % od vrijednosti neke investicije pri njenom trajanju od n godina ako se otpisna svota ulaže u fond za obnovu uz kamate od p % je

= 3):
an
An

k = 1:

element kofaktor

x = p-- . qn - 1 Godišnja amortizacijska kvota (anuitet) a % ako se dug x mora otplacivati n godina uz p % kamata je a = xqn. DETERMINANTE
Determinanta 1. reda:

=
[

a22 a23
a32

a33

.1
!

i = 1,

k

= 2:

(-1)1+1= 1 element
kofaktor
(_1)1+2

a12

_
Al2 -

a2l
l

= -1

a31 a33 I

a23

. (-1)

I

ani

=an

.

Determinanta

2. reda:
an
I

Vrijednost determinante n-tog reda racuna se tako da se skalarno pomnože elementi nekog retka (ili stupca) s odgovarajucim kofaktorima elemenata tog retka (ili stupca), npr.: razvoj po prvom retku

a12
a22
[

a21

= an a22 - a21 a12 .

D = allAll

+ a12A12 + a13A13 + ... + AlnAln'
tj. ako

Determinanta
an a21
a31

3. reda:
al3 a23
a33
1

1. Vrijednost determinante se ne mijenja, ako je transponiramo, retke zamijenimo sa stupcima:
a22
a32
[

al2 a22
a32

=all =an

a23
a33

a21 - al2
I [

a23
a33

a21 + al3
[ [

a22
a32
!

an
a21 a3l

a12
a22 a32

a13
a23 a33

an

a2l
a22 a23

a3l
a32 a33

a3l

a31

(a22 a33

- a32

a23) - a12 (a21 a33 - a31 a23) +

11

=

a12 a13

+ al3 (a21 a32 - a31 a22)

.

2. Determinanta mijenja predznak ako u njoj bilo koja dva retka (ili bilo koja dva stupca) zamijene mjesta:
an
a21

Determinanta an
a31 a41

4. reda: al3
a33 a43

a12
a22

al3
a23

an

al3
a23

al2
a22

al2
a32 a42

a14
a22 = an
1

a21 a22 a23 a24
a34 a44
I

a23 a33
a43 a22

a24 a34
1

a21

a23

a24

=1 I

a2l

a31

a32

a33

a31

a33

a32

a32
a42 a21

- al2
I

a31
a41

a33
a43

a341 +
a44

a44 a24

3. Determinanta se množi nekim brojem k tako da s k pomnožimo elemente jednog njenog retka (ili stupca):
an k al2
a22 a32

+ a13

Ia31
a41

a21 - al4
1

a22 a32 a42

a23 a33" a43

a32 a42

a34 a44

a31
I

al3
a23 a33

kan

a12 a22
a32

al3 a23
a33

kan

ka12 ka13
a22
a32

a41

Ia21
a31

11

=

ka21
ka31

11

=

a21
a3l

a23
a33

8

9

4. Ako su u determinanti dva retka ili dva stupcajednaka nalna, vrijednost determinantejednakaje ništici:
au au a3l a12 a12 a32 a13

ili proporcio-

Umnožak

matrica

A = [aik],n, n

B = [bik]".p C =AB = [CilJm,p

je matrica

au a2l a3l

au a2l a31

a13 a231 = O a33

au
a2l a3l

a12 ka12
a22 a32 k az21 'W32

a131 = O
a33

= O.

gdje je: Cik = ai! b1l<+ ai2 b2h + ... + ain b"k' Iz elemenata matrice A = [aidm, možemo precrtavanjem redaka ili n
stupaca tvoriti razlicite determinante.

5. Ako su u determinanti svi elementi jednog retka (ili stupca) jednaki zbroju dvaju pribrojnika ondaje determinantajednaka zbroju dviju determinanti:
au + bu a12 a13
a2l + b2l a22 a23

Ako u matrici A = [aik]"" n zamijenimo retke sa stupcima onda dobivamo njoj pridruženu transponiranu matricu A' = [buJm, n, bih = ahi' Ako je m = n, matrica je kvadratna. Svakoj je kvadratnoj matrici
pridružena njena determinanta. determinanta razlicita od O. A' = -A. Matrica A je regularna, ako je njena

au

a12
a22

a13
a23 +

bu
b2l

a12
a22

a13
a23

a3l + b3l a32 a33

11 a3l

=

a2l

a32

a33

11 b3l

Kvadratna matricaje simetricna, ako je A' = A, a antisimetricna, ako je

a32

a33

6. Ako elementima nekog retka (ili stupca) dodamo korespondentne elemente nekog drugog retka (ili stupca) pomnožene istim brojem, onda se vrijednost determinante ne mijenja: au
a2l a3l

jednake O.

Matrica A = [auJm,nje r-tog ranga, ako je barem jedna determinanta r-tog reda matrice A razlicita od O, a sve determinante višeg reda su

.

a12 a13
a22 a32 a23 = a33

all+ka13a12a13

all+ka3l

a12 + ka32 a22 a32

a13 + k a33 a 23 a33

1I

a2l + ka23 a22 a23 = a3l + ka33 a32 a33

1I

a2l a3l

Rang matrice se ne mijenja, ako: - medusobno zamijenimo dva stupca (dva retka), - elemente nekog stupca (retka) pomnožimo brojem k (k eF O), - stupac (redak) pomnožimo proizvoljnim brojem te ga pribrojimo drugom (stupcu) retku.

k

MATRICE
Za matricu A kažemo da je tipa (m, n) ako ima m redaka i n stupaca
all a2l a12 a22 aln

SUSTAVI LINEARNIH JEDNADŽBI
Ako je n = 1, matricu zovemo jednostupacnom ili vektorom
al a2

Sustav n jednadžbi s nepoznanicama Xl> X2,..., Xn
a12xl

...

au XI+ a12x2+ ... + aJnXn= bI + a22x2 + ... + a2nxn = b2

a2n

A= ,.
am 1 am2 ... amn

= [ailJm",

A= ,.
anI XI

+

an2x2

+ ... + annXn

= bn.

am

Dvije su matrice jednake, ako su istog tipa i ako su im odgovarajuci elementi jednaki. Matricu kojoj su svi elementi O zovemo nulmatricom. Zbrajati možemo samo matrice istog tipa: A = [auJm.n B = [bik]m,n

Sustav je homogen, ako je bI = b2 = ... = bn = O. Ako je barem i jedan bI, eFO, sustav nehomogen. N ehomogen sustav ima jedinstveno J:ješenje, ako je determinanta sustava au a12 ... aln a2l a22 ... a2n A= eFO.

A + B = laik + bik]m", MatricuA = [aU,]mn množimo sa skalarom svaki element u mat~ici pomnožimo s k kA = [k auJm, n

.
k (realnim brojem) tako, da

.

anI an2 ... ann

10

11

Rješenje sustava glasi tada: Al XI=A' gdje su:
bI a12 b2 a22

A2 X2=A'

An X,,= A

+= limlogx = x-+-= Racunanje
al2 ... bI

za za

a>l O<a<l

s logaritmima
loga (uu)

= 10& u

+ loga u

... aln ... a2n
A2=

all a21

bI",

aln

all

b2 ... a2n

a21 a22 ... b2

loga ~ = logau - logav v
loga UU= V loga u

AI=
bn anz... Za nehomogen ann

A,,=
anI bn ... ann jednadžbi
anI an2 ... bn

v, 1 log, 'lU = -loga u . v Primjer: 2a3 -Jb log 3cz- = log (2a3-Jb)-log (3c2d) d 1

sustav dviju linearnih alx+bIY=CI

s dvije nepoznanice

a2x + b2y = CZ,

uz uvjet
rješenje glasi:
CI bI

A=

aI bl a2 b2 l I

= log 2 +
O Pretvaranje logaritama loga u

3 log a + "2 log b -log

3 - 2 log c -log d .

=al

bz

- a2 bp'
aI Cl

= M logbu

(Mje modul pretvorbe).
s bazom a

X--

I

Cz b2 I

b2 Cl

- bI c2

A

- al b2- a2 bI
sustav ima ocito trivijalno

X---' -

I

a2 CzI

al C2 - a2 Cl

U uporabi su dekadni (Briggsovi) logaritmi logaritmi s bazom a = e (e = 2,718282...).

=

10 i prirodni

A
xI

- al b2- az bI

Homogeni

rješenje

= Xz = ... = xn = O.

Dekadni

Netrivijalno rješenje ima samo onda ako je determinanta sustavaA

= O.

<Briggsovi) logaritmi imaju bazu a = 10. Oznacujemo ih 10glOu = 19u 1910 = 1 1 log 10 = -1

npr. LOGARITMI Logaritmiranje je racunska operacija, pri kojoj tražimo eksponent b iz poznate potencije Ci baze a
ab= c. Broj b je logaritam broja Cza bazu a

19!On= n.

b
(gdje su a i c pozitivni brojevi).

= logac

Svaki se dekadni logaritam sastoji od: a) karakteristil,e (cijelog broja u logaritmu), tj. potencije broja 10, koja odgovara mjesnoj vrijednosti prve brojke u danom broju u; b) mantise (decimale u logaritmu), koje se za redoslijed brojaka u danom broju u potraže u tablicama. Primjer:
Il

Karakteristika
191O2

Mantisa .,8075 (ocita se iz tablica za broj 64 pod 2)

19Il 2,8075 1,8075 0,8075 0,8075 - 1 0,8075 - 2

Za bilo koju bazu a > O, a '" 1 vrijedi:

lo&a = 1 10&1=0
limlogx= -=
X-+O

+=

za za

a>l O<a<l

642 64,2 6,42 0,642 0,0642

2 Ig10' = 1 1910° = O 1910-' = -1

=

19 10-2 = -2

12 . ""1\

13

Prirodni logaritmi
imaju bazu a Oznacujemo ih

Formn1e za svodenje na prvi kvadrant

=e

O

= 2,718282 ...

'1'= sin 'I' =

rad

:!:a :!:a :!:sina

90°:!:a (,,/2):!:a + cos a

180°:!:a ":!:a

270°:!:a (3,,/2):!:a

3600 :!:a 2,,:!:a

logeu = In u Ine=l In1:.=-l e
*

'" sina
- cos a :!:tan a

- cos a
:!:sin a

:!:sin a + cos a :!:tan a

npr.

Inen=n.

cos'f! = tan'f! =

+ cos a :!:tana :!:cota

'"

sin a

'" cot a

'" cat a '" tana funkcijama

Odnos dekadnih

i prirodnih

logaritama

istog broja

cot'f! =

'" tana

:!: at a c

:!:cota

19 u = 0,4343 In u Izracunavanje prirodnih logaritama

In u = 2,3026 19 u iz dekadnih

Osnovni odnosi medu trigonometrijskim sin2 + coS2 = 1 sin a tan a = sin a/cos a cot a = cos a/sin a
tan a cot a

In 6,42 = 2,3026 . 19 6,42 = 2,3026 . 0,8075 = 1,8593.

= :t ~1 - COS2 ;;;cos a = :t ~1- sin2;;;1 + tan2 a

= l/cos2 a
= l/sin2
a

=1

i

+ cot2 a

TRIGONOMETRIJSKE

FUNKCIJE

~
u
Vrijednosti
°

Važnije formule Adicijske formule:

sin (u :t fJ) = sin u cos /3 :t cos a sin a
cos (u :t fJ)

C

a

katete

- stranicea i buz pravi kut,

= cos

u cos /3 + sin u sin /3

hipotenuza - stranice c nasuprot pravom kutu. U prn.okutnmn trokutu . Trigonometrijske~ funkcije kuta su omjeri b stranica pravokutnog trokuta: tan a = a/b sinus sin a = a/c tangens kosinus cos a = b/c kotangens cot a = b/a
trigonometrijskih
0° 30° 45°

tan (u :t fJ) cot (u:t fJ) = Za a

tan a :!:tan /3 1 + tan u tan /3
cot u cot /3 + tan /3

cot /3:t cot u

= fJ vrijedi:

sin2a=2sinacosa cos 2 a = cos2 a tan 2 a cot 2 a

- sin2 a

fnnkcija cešce potrebnih
60° 90° 180°

kntova

= 2 tan
=

u= rad
sina= cos a = tanu = cot a =

O O 1 O :!:oo

,,/6 -1 2 .!{3 2 .!{3 3 3

,,/4
.!{2 2 .!{2 2 1 1

,,/3
.!{3 2 -1 2 f3 .!{3
3

,,/2
1 O :!:oo O

"

270°

360°

3,,/2
-1 O
:!:oo

2"
Nadalje vrijedi: O 1 O
:!:oo

u/(l- tan2 a) (cot2 a - 1)/2 cot a

sin 3 a

= 3 sin a - 4 sin3 a

O -1 O
:!:oo

cos 3 a = 4 cos3 a - 3 cos a 2 sin2 a = 1 - cos 2 a 2 COS2a = 1 + cos 2 a

Zbrojevi i razlike trigonometrijskih funkcija: u+/3 u-/3 sin a+sin /3= 2 sin -ž-cos-Ž.. a+/3 . u-/3 SIlla - SIllfJ = 2 cos -ž- Slll-ž15

O

14

a+{3

a-{3

b)

Istostranicni trokut a
a

cos a + cosfJ
cosa-cosfJ tan a :!:tan fJ

=2 cosT cosT . a+{3 . a-{3
=-2S111TSlllT

= (b) = (c)
=
<tJ)

= (y) = 60.

= sin
sin

cos a cosfJ
({3::!:. a)

(a ::!:. {3)

c)

h =~ =O,866a Kosokutni trokut a+fJ+y=180.
sina = sin <tJ+ y) <tJ+ y) cosa = -cos

/t\: ~
a

a sin fJ 2 sin a sinfJ = - cos (a + fJ) + cos (a - fJ) 2 sin a cosfJ = sin (a + fJ) + sin (a - fJ) 2 cos a cos fJ = cos (a + fJ) + cos (a -fJ)
cot a ::!:. cot fJ

= sin

~
a/sin a

b~a
c
y

Izracunavanje

stranica

i kutova

~

trokuta a) Pravokutni

Sinusov poucak trokut (y = 90.) Kosinusov poucak

= b/sin

fJ

= c/sin

c h

a + fJ= 90. a/c = sin a = cosfJ = h/b b/c = cosa = sinfJ = h/a a/b = tan a = cotfJ b/a = cot a = tanfJ

a2 =b2+c2_2bccosa b2 = a2 + c2- 2 ac cos fJ c2 =a2+b2-2abcosy a =bcosy +ccosfJ b =acosy +ccosa c =bcosa+acosfJ
c)

Poucak o projekcijama

Visina na hipotenuzu Poznato a, b

= ab/c

Pitagorin

poucak a2 + b2

= c2
Visina (nad stranicom Poznato

h =asinfJ=bsina
Tražimo

Tražimo c = --la'+b' tan a = a/b tanjJ = b/a b=ff7 sin a = alc cos tJ= alc a=--Ic'-b' cos a = blc sin tJ = blc
b = altan a = a cot a

h = abNa' +b' tJ=90"-a h=(alc) tJ = 90. - a
h = (bk) --Ic2- b'

cosa = (b2 + C2-a2)/2 bc
a,b,c
cos jJ cos y

= (a2 + C2 - b"J/2 ac = (a2 + b2 - c"J/2 ab
y

a, C

= 180.

- (a

+ jJ)

b, c

a,b;y

c = --la' + b' - 200 cosy tan.a,= a.sin y/(b - a cosy) tanjJ = b siny/(a -b cos.y)

jJ=180.-(a+y) tJ = 90. - a h=acosa tJ= 90. - a h=bsina tJ=90.-a iL= (c/2) sin 2 a tJ=90.-a a,jJ,y a,b,a c = b cos a :J:--Ia'- b' sin'a 1 realno rješenje za: a =b sin a 2 realna rješenja za: a > b sin.a
sin tJ = (b/a) sin a
y

a,a

c = alsin a b,a c,a a = b tan a = blcot a c = blcosa a=csina b=ccosa

= 180. - (a

+ /3)

b

= a sinjJ/sin

c

=a sin y/.in (jJ+y)

(jJ + y)
a = 1800 - (jJ y) +

16
,.:a".

2

- Kraut

17

I
LIKOVI I TIJELA
1

4. Praviini Središnji

višekllti sa n stranica kut 2 I{)= 2n/n q5(rad)
21{)

Površine

i opsezi

likova A - površina

1. Trolwti b~a
c

O-opseg a, b, e a,(3,y a + (3+ y = 180° k = a sin (3, (k 1-e) A(x",YA), B(xB,YB), C(xc,YcJ,
I

A

~
A A
A

= ke/2 = 1/2.
=
1/2.

Stranice Kutovi Zbroj kutova Visina na e B Koordinate vrhova
(s-b) ab sin y
[XA(YB

Površina A = n(a2/4) cot O = na Opseg Promjer opisane kružnice D = a/sinifJ Promjer upisane kružnice d = a/tan ifJ
Pravilui višeku ti trokut kvadrat peterokut šesterokut osmerokut n 3 4 5 6 8 <p 1t/3 1t/4 1t/5 1t/6 1t/8 <p 60° 45° 36° 30° 22,5° A 0,433 a2 1,7205 2,5981 4,8284

= 3600/n
I{)

O a2 a2 a2 a2 3a 4a 5a 6a 8a

D 1,1547 1,4142 1,7013 2a 2,6132 a a a a

d 0,5774 a 1,3764 1,7321 2,4142 a a a a

A=-Vs(s-a)

(s-e)

2s

=a + b + e
A - YB)]

= 1/2.

ac sin (3 = 1/2. be sin a
- Y AJ + xc(y

5. Krllg Polumjer r, promjer d A = r2n = d2n/4 O = 2 r n = dn (= duljina kružnice). Kružni isjecak i odsjecak Polumjer r, središnji kut ifJ q5(rad)
Luk I

O =a + b + e 2. Cetuerokllti Stranice

= 2s.

- ycJ

+ XB(yC

a, b, (e, d)

Kutovi

rz;:71

~a ~
LJa aa

a, (3,(y, o) Kvadrat

Dijagonala Visina k

D

LI2\]
I{) , V.

a (= b) = k, A

a = 90° D=a-J2.

a

O=4a

= a2

= rq5

T .

. I{)
t

etIva

= 2r

sm

2

\J2J ""
tI'

t2--1b a

cl
h

Pravokutnik a * b = k, a = 90° A=ab 0= 2 (a + b), D = --Jaz b2. + Romba (= b)*k, a*90°

Visina odsjecka h = r (1 - cos~ J 2 Ao = ':.- (rp- sin I{)) 2 r2,
Ai

Površina Površina

odsjecka isjecka

A = ak = a2sina = a sina. O= 4a k
b Paralelogram a * b * k, a et 90° A=ak=absina O=2(a+b), k=bsina. Trapez a * b * e * d (a IIe) a+e a+e A=-k=-dsiua 2 2 O = a + b + e+ d (poligoni) n. Zbroj unutarnjih kutova 180° (n - 2). na trokute. Opseg je višekuta k = d sin a.

Ir
.

= 2. rp= 2.

EJ
a d h a a 3. Višekllti

Ð

ca

Kružni vijenac Vanjski i unutarnji polumjer R, r Vanjski i unutarnji promjer D, d A = (R2 - r2) n = (D2 - d2) n/4.

r~

Širina vijenca o = R

- r

~

b

Srednji polumjer Ii = (R + r)/2

A
6. Elipsa

= 2 lin o.

Broj stranica

Površinu odredujemo rastavljanjem zbroj duljina svih stranica.

Poluosi a, b A= abn O = n [1,5(a + b) -1ab] .

EEf
19

18

Oplošja

i obujmovi

tijela plašta,

4,Klin
Stranice osnovke a, b Greben c V = (2a + c) bhl6,

Vobujam, volumen, Ao površina osnovke (baze), Ap površina A oplošje (ukupna površina), h visina 1. Prizma

"'"

~
/~ /

1 j1-~-t?? a
c)2/4,

.l--':::ot"

-b

C Pravokutm paralelepIped sa stranIcama a, b, c V=Aoh. V = abc, A = 2 (ab + ac + bc). Dijagonala
Kocka s bridom a V - a3

Ap = (a + c) -.Jh2 + b2/4 + b -.Jh2 + (a

a

d

"'"

"'"

00 @ d§I
1'\ .-l-~ -r I ,d
a
' 1-

= -.Ja2 + b2 + c2.
5. Stožac h

A = Ap + ab.

-,

A o-a, 2

-a,

A = 6 a2
Dijagonala d

V = 1:. r21th
3

'

r polumjer osnovke,

= a -ri.
s = -.Jr2+h2, Ap = ms, A = m(s + r).

2. Valjak V = Aoh.
Uspravni valjak s polumjerom r V= r21th, Ao = r21t, A = 2 r 1t(r + h)
Šuplji valjak s polumjerima R ir

+----

,

Prikraceni (krnji) stožac R, r polumjeri osnovki, h visina. Visina stošca H = h RI(R - r). Kut stošca
V

Gt

r

Rro

V

= (R2 - r2) 1t h,

Ao = (R2 - r2)1t.
stijenkom

tan (aI2) = (R - r)lh.

Šuplji valjak stankom

= (R2

+ rR + r2)1thI3.

I --'

'

I I

Debljina stijenke
Srednji polumjer
V

cl = R - r. '1=-. 2 Ao = 2'1 1t <5.
R +r

6, Kugla Polumjer
V =

R, promjer D
= 4,1888 R3 = ~ 1tD3 = 0,5236 D3,

t::t~~'

= 2 'I

1t <5

h,

i

1tR3

A = 41tR2 = 1tD2.

3. Piramida

"><:,..'

~"'"

~ ~
a
/ a

'

'"24!",
"I'I'~ ~)-- --

1 V =~,3 Ao h . . ,~Kvadratnaipiraniida i visinom h sa-stranicomosnovke a

-il

Kuglin isjecak i odsjecak Visina odsjecka (kalote) h Polumjer kugline paralele a = -..Jh(2R- h), Obujam odsjecka

V
'

= a2h13,
= 2 hla.
piramide

el
R2h .

Kut a izmedu osnovke i pobocke

tan a
Prikracena stranicama
Visina

Vo = 1th2 (R -hI3),
sa Obujam isjecka V=~1tR2h=20944 , 3 ' Površina Ap plašta odsjecka

/->-' JL-

(krnja) kvadratna piramida osnovki a i b i visinom h
h

a

=H

(a - b )Ia,

V = h(a2 + ab + b2)/3.

= 21tRh.

20

21

ALGEBARSKE

JEDNADŽBE Eksponencijalne Jednostavna

TRANSCENDENTNE
jednadžbe se eksponencijalna

JEDNADŽBE

Jednadžba n-tog stupnja
a,;xn + an-IXn-1 + ... + alx + ao = O, an te O ima u polju kompleksnih brojeva n korijena. Korijene takve jednadžbe odredujemo, u opcem slucaju, poželjnom tocnošcu metodama numericke matematike.

jednadžba

Jednadžba prvog
ima tocno jedno rješenje

stupnja (linearnajednadžba) ax + b = O, a '" O

a > O,a '" 1 \ aX = b rješava logaritmiranjem (naravnim ili dekadskim logaritmima). Rješenje glasi: x = In b/ln a. Ako se jednadžba može svesti na oblik af(x) = aU, onda se njezino
rješenje dobiva iz f (x)

= u.
4x+I_16

Primjer:

Rješenje jednadžbe

= 2.

22x:

x Jednadžba
ima dva rješenja
XI.2 Diskriminanta jednadžbe L1

= -bla.

4 . 22x - 16

drugog stupnja (kvadratnajednadžba) ax2 + bx + c = O, a '" O

= 2 . 22x= 16

2 . 22x

= (-b

:t --Jb2 - 4ac )/2a.

22x+ I 24 2x+1=4 3 x="2' Logaritamske Jednostavna jednadžbe logaritamskajednadžba logax

=

= b2 - 4ac.
realna korijena, realna korijena, kompleksni brojevi.
x2 + px + q

Za L1> O imajednadžba za L1= O ima jednadžba
Ako su XI i X2 korijeni

dva razlicita dva jednaka
jednadžbe

za L1< O su korijeni jednadžbe
Q=xlx2

konjugirano i

= O,vrijedi
jednostav-

ima rješenje Primjeri: Rješenje jednadžbe

x

= ab.

=b
= x:

a > O, a '" 1

Ig:VWO

-"-

P=-(XI+x2)'

Jednadžbu višeg stupnja (treceg, cetvrtog ...) rješavamo no samo ako je možemo rastaviti na faktore.
dviju lineamihjednadžbi alx+bly=cl> Metode rješavanja: a) Metoda supstitucije: u prvu jednadžbu. Sustav s dvije nepoznanice a2x+b2y=c2' y (x, y)

Rješenje jednadžbe

lOX=:vwo = la', In x6 = -3: x6 = e-3,

x = 2/3.

x = e-I/2=..[f](;.

Trigonometrijske jednadžbe Za rješavanje jednostavnih trigonometrijskih jednadžbi, npr.
uvrštavamo

iz druge jednadžbe

= (C2 - a~)lb2

sin (mx + n) = a,

m * O,

b) Metoda komparacije: iz obiju jednadžbi izrazimo y pomocu x i dobivene izraze izjednacimo. Dobivamo jednadžbu (cl - al x)lbl = (C2 - a2x)lb2. c) Metoda suprotnih koeficijenata: jednadžbe množimo takvim brojevima, da dobijemo pri clanovima s istom nepoznanicom suprotne koeficijente, a potom ih zbrojimo alb2x + blb2y Rješenje glasi:

potrebne su tablice vrijednosti trigonometrijskih funkcija ili odgovarajuce racunalo. Zajednadžbu sin (mx + n) = a tražimo iz tablica kut u mx+n=u

te dobivamo rješenje:

x

= (u -n)lm

+ 2nk,

hE Z.

= b2

Cl>

- a2 bI x - blb2y = - bI
b2cI - blc2

C2 .

x= Na isti nacin izracunavamo

. y.

alb2 - a2bl nepoznanicu

Primjeri: Rješenje jednadžbe sin (2X+ ~ ) =-{3/2 2XI + nl3 = 4nl3 + 2nh xI = n/2 + nh 2X2 + nl3 = 5nl3 + 2d x2 = 2nl3 + d, Rješenje jednadžbe sin x = cos x: tan x = 1, x = n/4 + nh h E Z.

h E Z.

22

23

Numericko rješavanje jednadžbi Opcenito korijene jednadžbi nalazimo metodama numericke matematike. Realni korijeni jednadžbe f(x) = Omogu se odrediti numerickim metodama tako da redom odredujemo njihove sve bolje i bolje aproksimacije. Ako je funkcija f(x) neprekidna, onda je vrlo ugodna metoda bisekcije. Najprije odredimo donju aproksimaciju Xsi gornju aproksimaciju Xztako da su funkcijske vrijednosti f(xs) i f (xz) suprotnog predznaka. Tada je korijen jednadžbe u intervalu (xs' xz). Polovište XI = (xs + xz)/2 tog intervala odreduje podintervale (xs' XI) i (XI> Uzimamo onaj od tih xz). podintervala za kojeg funkcija na njegovim krajevima ima funkcijske vrijednosti razlicitih predznaka. Sa tim podintervalom nastavljamo postupak i nalazimo jednadžbe f(x) sve tocnije i tocnije aproksimacije xI> x2, xa,

VEKTORI Skalari su velicine potpuno odredene samo jednim podatkom (npr. vrijeme, masa, radnja, energija, temperatura itd.). Skalare oznacujemo simbolima, npr. a. Vektori su velicine, odredene duljinom (apsolutnom vrijednošcu) smjerom i smislom (npr. sila, moment, brzina, ubrzanje itd.). Vektore oznacujemo znakovima itili aa geometrijski ih prikazujemo orijentiranim dužinamaI). Vektori mogu biti slobodni ili vezani. Slobodni se vektori mogu pomicati u svojem smjeru ili paralelno kamo god u prostoru, a njihovo hvatište može biti svaka tocka u prostoru (npr. moment para sila). Vezani se vektori mogu pomicati samo u svojem smjeru, a njihovo hvatište može biti samo neka tocka na pravcu u kojem djeluju (npr. sila, kutna brzina). Više sila koje djeluju u istoj tocki su slobodni vektori, ali ako djeluju u razlicitim tockama, to su vezani vektori.

= O.

... korijena

Funkciju y = f(x) možemo prikazivati i graficki. Njezini se korijeni dobiju zay = O.
NEJEDNADŽBE Nejednadžba ostaje valjana ako objema stranama dodamo ili oduzmemo isti broj ili ako je pomnožimo ili podijelimo jednim te istim pozitivnim brojem razlicitim od nule. Ako nejednadžbu pomnožimo ili podijelimo jednim te istim negativnim brojem razlicitim od nule onda se znak nejednakosti mijenja u suprotni. Linearnajednadžba s jednom nepoznanicom ax+b~O

Apsolutna vrijednost ili modul vektora Iai

= a je

duljina orijentirane

dužine kojom graficki prikazujemo vektor. Vektor kojemu je modul jednak 1 zovemo jedinicnim vektorom. Jedinicne vektore u pozitivnim smjerovima koordinatnih osi x, y i Z oznacujemo sa i,j, i k. Ako je vektor zadan svojim komponentama (koordinatama) a = (ax,ay,az) = ax i + ayj + az k

ondavrijedi:

la I = --Ja; a; +a;. +

Vektor kojemu je modul jednak nuli zovemo nulvektorom. Oznaka za nulvektor je Q.
Vektori a = (a" ay, az) i b = (bx' bY' b.J su jednaki, ako su im jednake sve koordinate: ax = bx ay = by az = bz. Radijvektor r tocke P(x, y, z) je vektor kojemu je pocetak u ishodištu O a kraj u tocki p r=OP. Njegove koordinate tocke P(x, y, z) su i koordinate

ima rješenje b x~-- a za a>O
Kvadratna nejednadžba

x~--

b za a<O. a

s jednom nepoznanicom ax2 + bx + c ~ O

lako se rješava uporabom

grafa funkcije y=~+bx+c

r = (x,y, z) = xi + yj + zk
Irl = r = --Jx2+ y2 +;;. Ako vektor r zatvara s osima koordinata kutove a, tJ i y, bit ce kosinusi smjera vektora r cos a

z

p

tako da se sa slike toga grafa nadu intervali u kojima je y ~ O. Primjer:

(x - 2)2 < (x + 4)2 - 3x x2 - 4x + 4 < x2 + 8x + 16 - 3x

=~ r

cos (3=,r r

cos y = ~ . r

y

-9x < 12 x > -4/3.
24

1) U ovom su prirucniku vektori oznaceni debljim tiskom (a).

25
------------------

Ako je pocetak vektora a u tocki A(xI>YI>ZI), a kraj u tocki B(X2> Z2) Y2, onda su njegove koordinate Ux = X2 XI>Uy = Y2 - YI>UZ= Z2 - ZI> tj.

-

c) Vektorski produkt dvuju vektora a i bje vektor c=axb koji stoji okomito na ravninu vektora u i b. Njegova apsolutna vrijednost jednaka je površini paralelograma, razapetog vektorima a i b. Vektor e ima smisao odreden po pravilu desnog vijka. Koordinate vektorskog produkta e = (ex,CY' su: cz) c

a
Zbrajanje Vektore

= (X2-XI)

i + (X2-YI)j + (Z2-ZI) k.

i oduzimanje vektora zbrajamo i oduzimamo po zakonu paralelograma.
Zbroj vektora s

~
7'

=a

+ b

{~=~77 .
I

Koordinate zbroja s = (sx' SY'sz) su:
Sx = Ux + bx Sy = Uy + by Sz = Uz + bz .

a

I

Cx= uybz -uz by Cy= uzbx -uxbz Cz= uxby-uybx. Koordinate vektorskog produkta dobijemo iz i j k

Razlika vektora d = a - b b " a "'-~ Koordinate razlike d = (dx' dY' dz) su: dx = Ux bx

a x b = IUx
axb=-bxu Za a = O, 1t trokuta je

Uy Uz
I

bx by bz a x b = O. vektorima

r-"-'Ž

-

(a+b)xe=axe+bxe.

dy = uy-by dz = Uz- bz
(a + b) + e = a + (b + e)
O = (O, O, O).

Površina logramaA

razapetog

a i b je A

=li 2

U x bi, a parale-

a+b=b+a

a -a = O

= lU x b I. vektora a, b i e je skalar
Ux Uy by Cx Cy Uz bz" Cz

d) Mješoviti produkt

Množenje vektora a) Množenje vektora skulurom m, koji je proizvoljan realan broj ma = (mux' muy, muz)' Vektor m a leži na istom pravcu kao i vektor a, a njegova je apsolutna vrijednost Imal = Imllal. Za m > Ovektori a ima su istog smisla. Za m < Ovektori a ima su suprotnog smisla. b) Skalurni produkt dvuju vektora a i bje skalar
ab

(u,b,e)=a(bxe)=(axb)e=!bx

Apsolutna vrijednost mješovitog produkta jednaka lelepipeda, konstruiranoga (razapetog) nad vektorima V = I(a, b, e)l. Vektorsko-vektorski produkt

je obujmu V paraa, b i e u prostoru

(a x b) x e = (ae)b
[(a x b) x ej . d

- (be)a
- (be)(ad).

= (ac)(bd)

= uxPx

+

ujJy

+ uA = lallbl

cosa

a je kut medu vektorima

u i b; dobivamo ga iz

~
26

cosa a ub = ba a = O: a = 1t/2:

= ub/(Iu\ .Ibl) (a + b)e = ac + be
ab = lullbl ub = O.

Primjeri: Tri tocke A, B i C leže na istom pravcu ako je vektorski produkt ABxAC=o. Cetiri tocke A, B, C, i D leže u istoj ravnini ako je mješoviti produkt (AB,AC,AD) = O. Vrijedi Lagrangeov identitet: (a x b) - (u x b) = (u a) (b b) - (u b)2.
27

e) Rastavljanje Ako vektori a predociti u obliku

vektora u ravnini i prostoru

= (a""

ay> az) i b = (b"" by> bz) nisu

tada se svaki treci vektor c

= {e""cy>cz), koji
c=ma+nb

paralelni

(a x b * O),

leži u njihovoj ravnini

može

f) Ravnina i pravac u prostoru Jednadžba ravnine koja prolazi tockom To (Xo. o.za>i kojoj je n = (a, b, c) Y vektor normale:

(R -ro) n

=O

gdje su min skalari, odredeni jednadžbama: m=
Cx byCy bx

n=

axCy-ayCx

.

ax by- ay bx ax by- ay bI Akovektoria, b ic nisu u istojravnini (mješoviti produkt (a, b, c) * O), tada svaki cetvrti vektor d u prostoru rastavljamo u obliku d=ma+nb+pc gdje su skalari m, n i podredeni jednadžbama: m=(d, b, c) (a, b, c) n=(d, c, a) (a, b, c) (d, a, b) p=-. (a, b, c)

R je radijvektor bilo koje tocke T (x, y, z) ravnine, a ro radijvektor tocke To. Jednadžba ravnine:
opci oblik normalni Jednadžba oblik ravnine ax + by + cz + m

= O,
O.

a2 + b2 + C2* O

ax+by+cz+m
...ja2 + b2 + c2

kroz tri tocke A(xv Yv ZI), B(X20Y20 Z2), i C(X3,Y3, za>

x
x2

Zadana je ravnina i neka je n jedinicni vektor normale te ravnine. Vektor a rastavimo na komponente u smjeru vektora n i jedinicnog vektora ortogonalne projekcije vektora na ravninu: a f3n p(n x a) x n -I(nxa)xnl laxnl,
s vrhovimaA,

X3 XI Y3 - YI Z3 ZI Udaljenost d tocke TI (xv YI>ZI) od ravnine ax + by + cz + m

- XI
XI

Y
y2

- YI

Z

-

- YI

-

ZI

Z2

- Zli =O.

-

=a p

+ fJn,

a, fJ E R

= Ojest

Ipl =1 fJ= na.
B, C, D ima obujam

a=pa=
Piramida

d- l aXI +bYI +czI +m ...j 2 + b2 + c2 a
Jednadžba pravca u prostoru smjer vektorap = (Pl, P20pa>: R=ro+tp t R = (X, y, z) je radijvektor radijvektor tocke To. Parametarski oblik jednadžbe x koji prolazi tockom To (Xo.Yo. zo) i ima parametar, -=<t<~ a ro

1 V="6(AB,AC,AD)
i njena visina v spuštena iz vrha D na osnovku ABC je

bilo koje tocke T(x, y, Z) pravca, pravca:

BV I(AB,AC,AD)I v= lAB xAcl lAB xAcl
Primjer: A(2, -1, -2), B(2, 3, 1), C(2, O, -2), DU, 2, 1): AB = (O, 4, 3), Mješoviti produkt AC = (0,1, O), AD = (-1, 3, 3).

= Xo +

t Pl

. Y =Yo+ t P2 z=zO+tP3'
Udaljenost d tocke T I(XvYI>ZI) od pravca koji prolazi tockom T o(Xo. o,zo) Y i kojemu je e jedinicni vektor smjera jednaka je

(AB, AC, AD) = 3 i V = 1/2

d i v=1.

= I(rl - ro) X el
rl = (XI> YI>ZI)'

ABxAC=(-3,0,0),IABxACI=3 28

ro = (Xo.Yo. zo)

29

ANALITICKA GEOMETRIJA u ravnini
Pravac Y YI Pl

Cunosjecnice Kružnica

Opci oblik:
A2 + B2;c0. Ax + By + C = O, Eksplicitni oblik: m = tan a y=mx+b b - odsjecak na osi Y Segrnentni oblik:

Opca jednadžba - za središte u tocki (xo, Yo) (x - XO)2+ (y - YO)2= 1'2.

Središnja jednadžba - za središte u ishodištu (xo = O,yo = O)

x2+y2=r2 Tjemena jednadžba - s ordinatnom osi kao
tangentom (XO=

r,yo = O)
y2 = 2rx - x2.

-a

X2

XI X

x!a + y!b

= 1.

Jednadžba pravca kroz zadanu (koeficijent smjera m = tan a) Y -YI Jednadžba

tocku Pl (XI> uz zadani prikloni kut YI)

Elipsa a, b poluosi (u smjerovima x, y) Središnja jednadžba
x2!a2 + i!b2

= m(X-XI)'

=

1.

pravca kroz dvije zadane tocke Pl (XI,YI) i P2 (X2,Y2) (y - YI) (XI - X2) = (X - XI) (YI - Y2)'

Tjemena jednadžba
Konstrukcija

i = (b2!a2)
elipse:

X (2a - X).

Krivulje

potencija Y
Parabole kroz tocku Po (xo, Yo)

\\
:

-_o

IYo
n=1 Y=Yo

I \ I \

,n=2
",

(~J
(pravac)
(kvadratna parabola)

I

'Xo X

Y = Yo(x!xo)

n=2
Y = Yo(x!xO)2

a) Ako dužinu, ciju duljinu a + b tocka P dijeli na dijelove duljina a i b, pomicemo tako, da njezine krajnje tocke kližu po medusobno okomitim pravcima, opisuje tocka P elipsu. b) Ako dvije koncentricne kružnice polumjera a i b presjecemo polupravcem p kojemu je pocetak u zajednickom središtu o tih kružnica, i sjecištima povucemo paralele s dva okomita promjera, onda se te paralele sijeku u tocki P elipse. Parabola Tjemena jednadžba - s ordinatnom osi kao tangentom i s koordinatama žarišta F (P!2,0) y2 = 2px 2p parametar. Ako os parabole ima smjer ordinatne osi y, onda se njenajednadžba dobije tako da u prethodnoj jednadžbi zamijenimo X i y. Jednadžba parabole kojoj tj eme ima koordinate (XO, o) Y
(y - YO)2 = 2p(x - XO).

~~
.P

e
Y
. .

Xo

X

b

a

x

n=3
Y = Yo(x!XO)3

(kubna parabola).

*
o. b a

Hiperbole kroz tocku Po (XO, o) Y yxm = yo X~' = const. Konstrukcija krivulje (1 + tan(3)m.

v

Y

1 + tan(3= Npr. za tan a
X

x

= 0,25 je
1,2 0,307 1,3 0,336 1,4 0,367

m tan (3

1,1 0,278

Opci oblik jednadžbe paralelna s osi y y

parabole

kojoj je os

= ax2

+ bx + c,

a;cO.

30

31

Konstrukcija parabole: Žarištem parabole povucimo pravac p i neka on sijece vodilicu (direktrisu) v u nekoj tocki S. Tom tockom povucimo paralelu s osi. Simetrala dužine SF sijece tada tu paralelu u tocki P parabole. Hiperbola (A - asimptote) Središnja jednadžba
x21a2

Evolventa (involuta) nastaje pri odmatanju niti s kružnice y x =R(sini-fcosi) y = R(cos f + f sin i)

r = Rlcosa
f=tana

ifJ = tan a - d = inv a
f, d(rad).
Evolventna funkcija inv a

- ilb2 = 1.

= tan

a

-d
20'

{Jky/
30' 0,006 798 0,008234 0,009 866 0,011 709 0,013 779 0,016092 0,018665 0,021514 0,024660 0,028 121 0,031917 0,036069 0,040 602 0,045537 0,050 901 0,056 720 40' 0,007025 0,008492 0,010 158 0,012038 0,014 148 0,016502 0,019 120 0,022018 0,025214 0,028729 0,032 583 0,036 798 0,041395 0,046400 0,051 838 0,057 736

\

X

i
i

Tjemena jednadžba y2

= (b2Ia2) x (x - 2a).

Kod jednakostrane hiperbole (a = b) su asimptote medusobno okomite i zatvaraju s koordinatnim osima kut 45° x2_y2 = a2. Cikloide Cikloida nastaje pri kotrljanju kružnice po pravcu x = r(f - sin i) y = r(I-COSi) i = kut kotrljanja f(rad).
rr nJ; X

'-

ao 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30

O' 0,006 150 0,007493 0,009025 0,010 760 0,012 715 0,014904 0,017345 0,020 054 0,023049 0,026 350 0,029975 0,033 947 0,038287 0,043017 0,048 164 0,053 751

10' 0,006 361 0,007 735 0,009 299 0,011 071 0,013063 0,015 293 0,017 777 0,020533 0,023577 0,026931 0,030613 0,034 644 0,039047 0,043 845 0,049 064 0,054 728

0,006 577 0,007 982 0,009580 0,011 387 0,013418 0,015 689 0,018217 0,021019 0,024 114 0,027521 0,031 260 0,035352 0,039819 0,044685 0,049 976 0,055 717 FUNKCIJE

50' 0,007256 0,008 756 0,010456 0,012373 0,014523 0,016 920 0,019 583 0,022 529 0,025 777 0,029 348 0,033 260 0,037537 0,042201 0,047276 0,052 788 0,058765

Epicikloida nastaje pri kotrljanju kružnice po vanjskoj strani druge kružnice x r(m sin1jJ-sinm1jJ) y = r(m cos 1jJ- cos m1jJ)

X

= m = (R + r)lr =n + I n = Rlr 1jJ= iln.

Ako je svakoj vrijednosti x za a ,; x ,; b pridružen tocno odreden realni broj y, kaže se, da je u intervalu [ a, b] dana funkcija f, koja se piše

y = f(x)
x argument ili neovisna varijabla f(x) funkcijska vrijednost [a, b] podrucje defmicije funkcije. Graf funkcije (krivulja (x)) je skup svih tocaka (x, f(x)) u ravnini x, y. Elementarne funkcije Polinom ili cijela racionalna f(x) Razlomljena funkcija n-tog stupnja je + .., + aIx + aD, an* O.

X

Hipocikloida nastaje pri kotrljanju kružnice po nutarnjoj strani druge kružnice x = r(m sin 1jJ-sin m1jJ) y =r(mcos1jJ+cosm1jJ) m=(R-r)/r=n-1 n = R/r 1jJ iln. =

= anxn

+ an-I~-I

racionalna

funkcija je kvocijent dvaju polinoma

f (x) =

bmxm + bm-IXm-l + . . . + b1x + bo n n-I . anx + an-IX + . . . + alx + ao 33

32
'"

Eksponencijalna

i logaritamska

funkcija

Krivulja prigušenog

titranja y = ce-{]X (wx + eJ sin YI = ce-{]X T = 2n/w Logaritamski dekrement y' rc aA = in

Y
y
I
I

".

'-

x Eksponencijalna funkcija Logaritamska funkcija Y = aX a > O,a '" 1 Y = logax a > O,a '" 1 Logaritamske su funkcije inverzne eksponencijalnim funkcijama. Trigonometrijske funkcije

((jI

E, T

x

Yi+1

(j)

Yi i Yi+1 su ordinate nih ekstrema.

dvaju susjed-

Ciklometricke funkcije Arkus sinus .Arkus kosinus Y = arc sin x Y = arc cos x

Arkus tangens Y = arc tan x

.Arkus kotangens Y = arc cotx

x

o
y=arclsin x , rc -2"

x

-1 Sinus Y

-1

= sinx

Kosinus

Y

= cosx

Ciklometricke su funkcije inverzne trigonometrijskim funkcijama. du njima postoje sljedece veze: arc tan (-x) = - arc tan x arc sin (-x) = - arc sin x arc cot (-x) = n - arc cot x arc cos (-x) = n - arc cos x arc tan x + arc cot x = n/2. arc sin x + arc cos x = n/2

Me-

x Tangens Y = tan x Pomaknuta sinusoida

Kotangens

Y

= cot x

'2rc rp

y=rsin<p r amplituda
Za fazni kut pomaknuta sinusoida
YI

Hiperbolne funkcije Sinus hiperbolni Tangens hiperbolni eX- e-x sh x eX- e-x y=shx=y=thx=-=2 ch x eX+ e-x Kosinus hiperbolni Kotangens hiperbolni ~+~ ~x ~+~ y=chx=y=cthx=-=~. 2 sh x eX- e-x Osnovne veze medu hiperbolnim funkcijama: ch2x - sh2x= 1 sh (x:ty) = shx chy:t ch x shy l-th2x= 1/(ch2x) ch(x:ty) = chxchy:tshxshy
cth2x - 1

= 1/(sh2x)
sh2x = (ch 2 x - 1)/2 ch2x = (ch 2 x + 1)/2.

=r

sin «p + E).

sh2x=2shxchx ch 2 x = ch2x + sh2x

34

35

DERIV ACIJA FUNKCIJE
y

Derivacija funkcije y

= f(x) u tocki x

y' = {'(xy = lim {(x + .ix) - (ex) = dy . ~x--,>o t\x dx Osnovna pravila deriviranja [u(x) ::tv(x)]' = u'(x) ::tv'(x) [c . u(x)]' = c. u'(x), c = const [u(x) . v(x)]' = u'(x)v(x) + u(x)v'(x) x [u(x)/v(x)]' = [u'(x)v(x) - u(x)v'(x)]/[v(x)]2 {u[v(x)]}' = u'(v) . v'(x) Derivacije elementarnih funkcija y=c y'=O y = xn y' = n xn-l n - realni broj y = ..fX y' = 1/(2..fX) y=ax y'=axlna y=ex y'=ex y = logax y' = l/(x lu a) y = 19x y' = 1/(2,302 6 x) y = In x y' = 1/x y = sinx y' = cosx y = cosx y' = -sinx y = tan x y' = 1/cos2x = 1 + tan2 x y = cotx y' = -1/sin2x = -(1 + cot2x) y=arcsinx y'= 1/~ y = arccosx y' = -1~ y=arctanx y'=1/(1+x2) y = arc cot x y' = -1/(1 + x2). Diferencijalfunkcije y = ((x) u tocki x je dy = f'(x) dx = df Osnovna pravila pri racunanju diferencijala d[u(x) ::tv(x)] = du ::t dv d[u(x) . v(x)] = u(x)dv + v(x)du
d[c. u(x)]

Derivacija parametarski zadane funkcije Za funkciju x = x(t),y = y(t), gdje je t parametar, bit ce y'(x) = y(t)Fx(t) i y"(x) = [x(t) y(t) - x(t) y(t)]/[x(t)J3, pri cem je tockom oznacena derivacija funkcije s obzirom na parametar t. Geometrijsko znacenje derivacije Derivacija funkcije ('ex) jednaka ficijentu smjera tangente na krivuljuy tocki x funkcije je koe= {(x) u

y

y = {(x)

('ex) = tan a. Tangenta na krivuljuy =f(x) u tocki Pl (XhYl) y -yl = {'(Xl) (x -Xl)'
Normala na krivuljuy

= f(x)

u tocki Pl (Xl>Yl)

x

y -yl = [-l/{'(Xl)J(X -Xl)' Ekstremne vrijednosti funkcije y = f(x) bit ce u tocki, gdje je f'(x) = o: maksimum (A): f'(xAJ = O {"(xAJ < O minimum (E): ('(XB) = O ("(XB) > O Infleksija funkcije f(x) bit ce u tocki (C), gdje je: {"(xCJ = O i (m (xc) '" O. Za krivulju y = f(x) su: polumjer kružnice zakrivljenosti

x

r = --J(1 y ,2)3/ly"l + koordinate središta kružnice zakrivljenosti p = x - [y'(1 + y,2)]/y" q = y + (1 + y,2)/y".
Parcijalna derivacija Parcijalnu derivaciju funkcije z = f(x,y) - npr. po varijablix - racunamo tako, da funkciju deriviramo po nezavisnoj varijabli x, dok nezavisnu varijablu y pritom smatramo konstantom. Parcijalna derivacija po x funkParcijalna derivacija po y funkcije z = ((x,y) cije z = f(x, y) dZ . {(x + t\x, y) - (ex,y) dZ . (ex,y + t.y) - (ex,y) -=~ . -=~ .
dX !Do-->o t\x dY ~y -->o t\y

= c.

du

d[u(x)/v(x)]

= [v(x)du

- u(x)dv]/[v(x)]2.

Derivacije višeg reda Ako je ('ex) derivacija funkcije y = {(x), tada je derivacija drugoga reda (druga derivacija) ("(x) = [{'ex)]' = y" = d2y/dx2. Derivacija n-tog reda funkcije (x) {(n)(x) = [{(n-l)(x)]'= y(n)= dny/dxn. 36

Totalni diferencijal
dZ dZ dz = - dx + - dy . dX dY

funkcije Z

Derivacije implicitne funkcije y(x), zadane jednadžbom rp (x, y) = O

I y'(x) = - d1{J d1{J
dX dY

.

37

INTEGRAL
Neodredeni f f(x) dx integraI

Odredeni
b

integral
b

f f(x) a
Uporaba neodredenog integrala

dx

= [I(x)]a = I(b) - I(a),

gdje je

I(x) = ff(x) dx.

= I(x)

+ C, gdje je I'(x) = f(x), C = const. odredenog integrala lika

Osnovna pravila za izracunavanje f [u(x) :!:v(x)]dx

= f u'(x)dx

:!:f v(x)dx

Odredivanje duljine luka kriv ulje i površine = f(x), 1. Krivulja je zadanajednadžbomy

f [C . u(x)]dx = C f u(x)dx.
ParcijaIna
f u(x)dv

integracija

a';;x,;;b. Duljinaluka s krivulje
b
S

= u(x)

v(x)

- f v(x)du.

= f ;J1 + y,2 dx,

ds=~+dy2.

Neki osnovni integrali fadx=ax+C f xndx = (xn+1)/(n + 1) + C, f (l/x)dx = lnx + C faxdx = aX/lna + C f eXdx = eX + C f In x dx = x(ln x - 1) + C fsinxdx=-cosx+C n;t-l Površina A lika izmedu luka krivulje i osi x b
A

'1-~"f("J

= a f(x) f

dx.

~
y
t=t2

2. Krivulja je zadana parametarski x = x(t),

y = y(t),
'2
s

t1';;t,;; t2.

f (l/sin2x)dx
f (1/cos2 x)dx f (11'-11- x2)dx

= -cotx
= tan

+C
+C

Duljina luka s krivulje

x + C

fcosxdx=sinx+C f tan x dx = -In cos x + C f cotxdx = lnsinx + C
Uvodenje nove varijable

= arc sin x
= arc = In

=" ;Jx2 +:? f
'2

dt.

f [1/(1 + x2)]dx f (1/..Jx2 - a)dx

tan x + C

Površina

A lika

(x + ;Jx2 - a) + C.

. . f A ="2" (xy- xy)dt.
1
3. Krivulja je zadana polarnim r = r«p), a ,;;<p ,;;f3 koordinatama

x

x

= x(t)

dx

= x(t)dt
ff (x)dx

= f f[x(t)]

x(t) dt.

Primjeri:
1. f (a + bx)n dx

Duljina luka s krivulje

= f ~(1/b)dt = (1/b)
dx = (l/b) dt.

(a + bx)n+1/(n + 1) + C,

n;tl s=1~
Površina A isjecka 1p A=2 [r2 (rp)drp.

a + bx = t,

drp.

2. f enxdx = (1/n)enx+ C, f sin n x dx = -(I/n) cos n x + C n x = t, dx = (l/n) dt. 3. f1/(x2 + 4) dx x/2 = t.

= (1/4) f 1/[(x/2)2+

1] dx = (1/2) arc tan (x/2) + C

(j

x

38

39

Izracunavanje Rotacijsko Y

površine

i obujma rotacijskih krivulje y

tijela

Višestruki oko osi x, aS x S b. tijela dx. Dvostruki

integrali integral
Y y=Y2(X)

tijelo nastaje rotacijom y={(x)

= (ex)
b

Površina

plaštaA A

rotacijskog

= 211:f Y '-11+ y,2
tijela b

Dvostruki integral funkcije (ex, y) po podrucju D racuna se po formuli b Y2(X) ff (ex,y) dx dy = f dx f (ex, y) dy. D a y,(x) Transformacija dvostrukog integrala

o

a

x

b

x

Obujam V rotacijskog

u polame koordinate y=rsinrp

V =11:f y2 dx.
Guldinova y y={(x) pravila: Površina
D

x

= r cos rp
dx dy =
D

ff (ex, y)

ff fer

cos rp, r sin rp) r dr dq>.

Površina plaštaA rotacijskog tijela jednaka je umnošku duljine luka s krivulje i opsega kružnice što ga opisuje njeno težišteT: A

podrucja D A

x

=ff dx dy. D

= 21tyos.
Obujam tijela što ga nad podrucjem D omeduju plohe, dane jednadžbama: z = ZI (x,y)
gdje je: Z2 (x, y) 2 zI (x, y) (x,y) ED Z=Z2(X,y)

y

y={(x)

Obujam V rotacijskog tijela jednak je umnošku površine As ispod krivulje i opsega kružnice što je opisuje težište T: V= 21tYoAs.

x

Težišta krivulja, likova i tijela - v. str. 133... 134.

Numericka integracija Cesto treba izracunati vrijednost odredenog integrala gdje je funkcija f(x) zadana u obliku tablice ili ne poznajemo njezin neodredeni integral. Trapezna formula

V = ff [Z2(X,y) - zl(x, y)] dx dy. D Trostruki Trostruki integral integral funkcije f(x, y, Z) po podrucju V racuna se po formuli
b Y2(X) 22(X' y)

Interval la, b] podijelimo na n jednakih dijelova širine h
Krajevi k-tog podintegrala
X"-l

= (b - a)/n.

imaju apscise: (k - l)h, x" = Xo + kh,

V

fff (ex,y, z) dx dy dz = f dx f
a

dy

y,(x) 2.(X.Y)

f

(ex, y, z) dz.

= Xo +

Transformacija
x

trostrukog

integrala y

u sfeme (kugline) koordinate: rp sin il

pri cemu vrijedi: b

Xo = a, xn = b, f(x,,) = y",

pa je:
1

=

r cos rp cos il

= r cos

z=rsinrp

[
40

{(x) dx

~

h 2"Yo + YI + ... + y" - 1 + 2"Yn .

(

1

)

v

ffJ f(x, y, z) dx dy dz = fff {(r cos rp ros il, r ros rp sin il, r sin 'p) r2 cos rp dr drp dil.

v.

41

DIFERENCIJALNE
f(x)dx Opce rješenje
f f(x)dx

JEDNADŽBE

Diferencijalnajednadžba s razdvojenim varijablama

Nehomogena koeficijentima

linearna diferencijalnajednadžba

2. reda s konstantnim

= g(y)dy.
+ C,

y" + py' + qy = f(x),
gdje su p i q konstante. Najprije riješimo pripadnu Njeno opce rješenje je homogenu jednadžbu Yh" + PYh' + qYh = O. yh

= f g(y)dy

C = const.

Honwgena

diferencijalnajednadžba

Rješavamo je supstitucijom y = ux, Opce rješenje

i=f(;}
y' = u'x + u.
+C.

= ClYl

(x) + Czyz(x), a njih nalazimo

gdje su YI i YZ partikularna rješenja homogene jednadžbe, metodom varijacije konstanti:

Y = Ul(X)
Funkcije

Yl(X)

+

UZ(X) YZ(x).

f .!.dx= f ~du x f(u)-u
Linearna Opce rješenje
y = - e-G{x)f h(x)eG{x)dx

diferencijalnajednadžba 1. reda y' + g(x)y + h(x) = o.
+ Ce-G(xJ,

Ul(X) i UZ(X)odredujemo iz sustavajednadžbi U{Yl + uz'yz = O U{Yl' + uz'yz' = f(x).

Primjer: Za nehomogenu pripadna homogena

jednadžbu jednadžba y" + Y = 2 sinx je Yh" + YI<= O YI<= Cl sin x + Cz cos x Y

gdje je:
G(x) = f g(x)dx. diferencijalna jednadžba n '" 0,1. y' + p(x) y = r(x)yn, Jednadžbu dijelimo s yn i supstitucijom z = y-n+ 1, z' = (l-n) y-1' y' transformiramo je u linearnu jednadžbu z' + (1- n) p(x) z = (1 - n) r(x). Homogena linearna diferencijalna jednadžba 2. reda s konstantnim koeficijentima Bernoullijeva

koja ima opce rješenje

= Ul sin

x + Uz cos x.

y" + alY' + az)' = O. Rješenje nalazimo pomocu supstitucije y = e't:<, y' = ke't:<, y" dobiva se karakteristicna jednadžba
kz + alk + az

Funkcije ul i Uznalazimo iz sustavajednadžbi u{ sinx + uz' cosx = O Ul' cos X - Uz'sin x = 2 sin x i dobivamo Ul' = sin 2 x Ul = 2 cos 2 x uz' = -2 sinz x = cos 2 x - 1 1 . . Uz= "2sm 2 x - x.
_.!.

= kZeiLX

= O.
Stoga je

Opce rješenje diferencijalne jednadžbe ovisno je o korijenima kl i kz karakteristicne jednadžbe: kb kz razliciti realni brojevi y = Cle"'X + CZe"2X kb kz jednaki realni brojevi: kl = kz = k y = (Cl + CzX)el<x kb kz konjugirano kompleksni brojevi: kl,z = a:t ib y = eQx cos bx + Cz sin bx). (Cl 42

1 . Y="2smx-xcosx, pa je opce rješenje prvotno Y zadane nehomogene jednadžbe

= Clsinx

+ Czcosx-xcosx. 43

Derivacija i integracija vektorskih funkcija Defmicija derivacije vektorske funkcije a(t) realne kao za skalarne funkcije. Derivacija zbroja i razlike vektorskih funkcija [m a(t) :t n b(t)]' = m a'(t) :t n b'(t). Derivacija skalarnog produkta [a(t)b(t)]' = a'(t)b(t) + a(t)b'(t). Derivacija vektorskog produkta [a(t) x b(t)]' = a'(t) x b(t) + a(t) x b'(t).

Za krivulju varijable t je ista tangencijah1i

danu u vektorskom obliku jednadžbom r = r(t) = (x(t), y(t), z(t)) je vektor dan sa ;. = (x(t), y(t), ;'(t».

Fleksija krivulje je

,,
a njena torzija funkcije)

I - QI

I;.x;.l 1;'13

,

Vektor a(t) s komponentama ima derivaciju

X, Yi Z (koje su skalarne

r

(;.,r,';.' )

.

a(t) = [X(t), Y(t), Z(t)j

- r - I;' x rl2 1. se naziva polumjer torzije krivulje. r Jedinicni vektor tangente t je t=;./I;.I.

a'(t) = [X(t), Y(t), Z'(t)]. Funkcija a(t, s) ima dvije parcijalne derivacije

i totalni

diferencljal

a,= dX, dY, az ( dt dt at )
integral

a = (dX, dY, az
s

l

dS

dS

dS

)

Ako parametar

t znaci vrijeme onda je jednadžbom

r

= r(t)

zadan

trag

tvarne tocke koja se giba. Pri tome je
vektor brzine v(t)
vektor ubrzanja

Neodredeni dan je formulom

da = at dt + as ds. vektorske funkcije a(t) = (X(t), Y(t), Z(t))

= 1-(t) = ut
= v(t).
du a(t) =-t+-n dt u2 Q , Q polumjer kružnice zakrivlje-

a(t)

Za vektor a(t) vrijedi ovaj rastav na tangencijalnu i normalnu komponentu

5 a(t)
a odredeni integral fi

dt = (5X(t) dt, 5 Y(t) dt, 5 Z(t) dt),

za a ~ t ~ fJ formulom
fi
a(t) dt

fi X(t) dt,

fi dt,

gdje je n jedinicni nosti.
Z(t) dt

vektor glavne normale,

[

=

I (

I Y(t)

I

J

.

Krivulje u prostoru Duljina luka s prostorne a~t~fJdanajesa

Ploha P u prostoru neka je zadana eksplicitnom jednadžbom z = z(x, y). Neka je D podrucje u ravnini x, y. Površina S dijela plohe koji se nalazi iznad podrucja D..racuna se po formuli dZ az

krivulje

x = x(t),

y = y(t),

z = z(t) za

s =JI ---JI+ p2 + q2 dx dy D

p = dX' u vektorskom

q = dY.
obliku sa

fi S =J---Jx2+:?+;,2 a

Ako je ploha zadana parametarski dt, gdje su u i u parametri

r(u, u) = (x(u, u), y(u, u), z(u, u)), (u, u) E D, onda vrijedi

gdje tockica znaci derivaciju po parametru t. Ako je krivulja danajednadžbamay = y(x), z = z(x), bit ce duljina luka za a ~ x ~ b
b
S

S = D ---JEG-F2 du du, gdje su E = rurw F = rurv, G = rvrv koeficijenti prve fundamentalne forme plohe.
45

JI

=

J .yI + a

Y ,2 + z'2

dt.

44

Skalarna i vektorska polja Skalarno polje u = u(x, y, z). Vektorsko polje V = (X(x, y, z), Y(x, y, z), Z(x, y, z)). Operator Gradijent derivacije (nabla): '1 = (~, ~, skalarnog polja u je vektorsko

div (u VJ

rot (u VJ /',.(uu)
div (VxR)

= u rot V + grad u x V = u 'lu + u 'lu + 2 grad u. grad u
= R rot V - VrotR.

= u div V + V grad u

lax ay az)
polje

~

.

Neka je r = r(t) = (x(t), y(t), zet)) krivulja k u prostoru i Tlo T2 tocke od k kojima odgovaraju vrijednosti parametara t1 i t2' Neka je dalje V = (x (x, y, z), Y(x, y, z), Z(x, y, z)) vektorsko polje.

(iJu au au grad u = lax' ar' az) = 'lu .
Divergencija vektorskog polja V je skalarno polje, odredeno jednadžbom
div V

Krivuljni integral polja V duž krivulje k od tocke T1 do tocke T2 definiranje formulom
T2

T,

LVdr=J t, (Vr)dt,

t?

= VV = ax +
ax

aY + iJZ . ay iJz

gdje je polje V uzeto u tockama

Rotor vektorskog polja V je vektorsko polje, odredeno jednadžbom rot V = '1 x V = (aZ - ay, ax - iJZ, aY - ax .

lay

az iJz iJx ax ay)

krivulje k. = grad u) onda vrijednost krivuljnog integrala ovisi samo o pocetnoj i konacnoj tocki, a ne o samoj krivulji duž koje integriramo, tj. T2 fh Vdr = u (T2) -u (T1).

Ako je polje V potencijalno (V

Vektorsko je polje V potencijalno, ako je ono gradijent skalarnoga polja u V= gradu. Vektorsko je polje V solenoidalno (bez izvora), ako je div V = O. Vektorsko polje V nema vrtloga, ako je rot V = O. Bezvrtložno je vektorsko polje samo tada, ako je potencijalno. Vektorsko polje V je harmonicno (Laplaceovo), ako u njemu nema ni izvora, ni vrtloga. Tada postoji takvo skalarno polje u za koje a2u a2u a2u -+-+-=/',.u=O ax2 ai az2 ' a2 a2 a2 /',.=-+-+Laplaceov operator. gdje je: ax2 ai az2 Za skalarna polja u i u i vektorska polja Vi R vrijedi rot grad u = '1x 'lu = O div rot V = '1 ('1 x VJ = O grad div V = '1 ('1 VJ div grad u = '1 ( '1 u) = (VV)u = /',.u rot rot V = '1 x ('1 x VJ = grad div V - /',.V /',.V = (VX,VY, VZ), V = (x, Y, Z) grad (uu) = u grad u + u grad u 46

T,

Potencijal

u polja V = (x, Y, Z) jednak je
x y Z

U = U (x, y, z) =

J X,

X(x, y, z) dx +

J Y,

Y(x1, y, z) dy +

J Z,

Z(xl> yl> z) dz ,

gdje je T l(XloYloZl) bilo koja tocka podrucja definicije polja V. Neka je ploha P orijentirana izborom jednog od dva moguca jedinicna polja N plošnih normala: (-p, -q, 1) za z = z(x y). N = + ,. - ---JI+ p2 + q2 za

r = rtu, u):

Plošni integral orijentirane plohe definiran je sa: za za
Polje

EG - F2 polja V = (x(x, y, z), Y(x, y, z), Z(x, y, z» po dijelu P N
---J

= :!:

r " x rv

.

z = z(x,y):

ff V dP= ff (VN) P D
P D

dP =:!: ff (-pX - qY + Z) dx dy iJ

r = rtu, u): ffVdP=ff
V racunato

(VN) dP=:!: rf (V, r", rv) du du. iJ
plohe i dP

je u tockama

=N

dP, u prvom

slucaju

D

je ortogonalna projekcija dijela P na xy ravninu, a u drugom podrucje parametara (u, u) koje odgovara dijelu plohe P. 47

LAPLACEOV A TRANSFORMAClJA Laplaceov transformat F(x) funkcije {(tj (za realni broj t) defmiran je sa
F(x)

STATISTIKA Matematicka se statistika bavi metodama bivenih podataka, da bi ustanovi]a vjerojatne nih pojava i velicina. Statisticka vjerojatnost ucestalost p dogadaja A odredena je omjerom m p=-' n Relativna vrijednovanja pokusima dozakonitosti opažanja slucaj-

= L{{(t)} = f e-Lx(x) dt, o

XE C.

Svojstva transformacije: L{a {(tj + b g(t)} = a L{{(t)} + b L{g(t)}. Za L{{ (t)}
L{{(at)}

= F(x)

je: a>O

= l/a. F(x/a) L{e-<Zl{(t)} = F(x+ a)
L{f'(t)} = xF(x) - ((O)

L{{(n\t)} = xnF(x) _~-I{(O) _~-2f'(0) -. . . _x{(n-2)(0)- (en-I) (O)
L{i'{(t)} Primjeri

gdje je: n broj ponavljanja pokusa, m broj koliko se puta dogadaj A zbio. Relativna je ucestalost uvijek <;;p<;; 1,
pri cemu vrijedi: za p = O je m = O; dogadaj nije moguc ni pri jednom pokusu, za p = 1 je m = n; dogadaj se zbiva pri svakom pokusu.

= (-1)nF(n)(x).

transformacije: (et) 1 tn en' sin at eos at F(x) 1/x nllxn+1 1/(x-a) aI(x2+ a2)
XI(X2 + a2)

{(tj shat eh at t eni t sin at t eos at

F(x) aI(X2 a2) X/(X2 a"J 1/(x - a)2 2axl(x2 + a2)2
(X2 a2)/(x2 + a2)2

Ako je broj n vrlo velik, uzimamo, daje relativna ucestalost p približno jednaka statisticlwj vjerojatnosti dogadaja A pri pokusu. Statisticki prosjek Najznacajnije karakteristike slucajnih velicina su prosjecna vrijednost varijanca. Prosjecna vrijednost je broj, oko kojeg su nanizane pokusima dobivene vrijednosti slucajne velicine n

x

-

x
Primjeri inverzne 1 1/xn
1/(x - a)n 1/(1 + ax) 1/[(x - b)2 + a2] (x - b)/[(x - b)2 + a2] 1/[(x - b)2 - a2] (x - b)/[(x -b)2 - a2]

-

=XI + X2 +

. . . + x"

n

=-1 ~ xi' L..,
n i~I

transformacije: F(x) tn-l/(n - 1)!
tn-Ien'/(n - 1)1

{(tj iJ(t)(impnlsna:funkcija):-'

gdje je: n broj istovrsnih pokusa, Xi vrijednosti slucajne velicine pri i-tom pokusu. Ako su vrijednosti xi brojcano velike, možemo odabrati sjecnu vrijednost X i racunati s razlikama x=X+1 L.., (xi-X)' n i~I

približnu

pro-

11a. e-<ln 1/a. eb' sin at ebl eos at 1/a . eb' sh at eb' eh at

~

Zbroj odstupanja vrijednosti slucajne velicine xi od njene prosjecne vrijednosti jednaka je O
n i~I

L

(Xi-X)=O. 49

48

3 - Kraut

--,
Normalna razdioba

vrijednostix

Mjera rasapa S2 (varijanca) je pri n pokusa dobivena prosjecna vrijednost svote kvadrata odstupanja slucajne velicine Xi od njene prosjecne 2 s =Standardna devijacija 1 -2 ~ (xi-X). n - 1 i=1

Pri normalnoj razdiobi krivulja ucestalosti po Gaussovu zakonu dana je formulom 1 y= a&e -H"~mJ ,

~

s je realni korijen mjere rasapa 1

gdje je: m srednja vrijednost, a standardna devijacija. Gaussova krivulja proteže se od = do + =, a simetricna na vrijednost x = m, gdje je najveca ucestalost

-

je s obzirom

s=+ Relativna standardna

n - 1 i=1 (xi - x)2.
(koeficijent (=~.lOO X varijacije) je

L

n

Od te vrijednosti

X m, Ymax=l/a& = 0,399/a. krivulja vrlo naglo pada simetricno s obje strane i ima

=

devijacija u=~ X

infleksiju u tockama x
Nadalje vrijedi

= m :!: a , gdje je ucestalost
Y = 0,607,

x = m:!:a,

Ymax = 0,242/a.

%).

Ako pokusom izmjerimo dvije slucajne velicine xi y, a pri n mjerenjima dobivamo za njih vrijednosti: XI.> ..., Xn X2> i YI.>Y2,...,Yn to ce za velicine X i Y biti karakteristican broj Sx,y (kovarijanca) n
Sx,y

=---=--1~ (xi - x) (Yi - y). n i=1
* a površine medu Gaussovom

1"

-

-

x = m:!: 2a, Y =0,135, Ymax= 0,054/a x = m :!:3a Y =0,011, Ymax= 0,004/a. Kod manjih vrijednosti a krivulja je normalne razdiobe strma, a kod vecih je položenija. Cjelokupna površina lika medu Gaussovom krivuljom i apscisnom osi
A =+ ydx = 1 , r

x=-~

Za vrlo veliki osnovni skup ukupna je devijacija

krivuljom i apscisnom

osi u pojedinin1 inter-

valima iznose:

a=
gdje je: N kardinalni Razdioba ucestalosti

NL (xi-m)2, i=1

1 N

m :!: 0,67a m:!: a m:!: 2 a m:!:3a

A = 0,5
A = 0,683 A = 0,955 A=0,997.

broj Cbrojnost osnovnog skupa), m srednja vrijednost.

Histogram je dijagram, koji pokazuje ucestalost vrijednosti slucajne velicine. U njemu se na apscisu nanose mjerene vrijednosti, ana ordinatu ucestalost.

Y f

X

Iz grafikona razdiobe ucestalosti (a) dobivamo spajanjem sredine vrhova izlomljenu crtu (b) koja se to više približava neprekidnoj krivulji, što je sitnija podjela na osi apscisa. Pokusom dobiveni nhistogram je približenje zakonu razdiobe slucajne velicine.

Gaussovu krivulju (koja vrijedi za vrlo veliki broj pokusa NJ možemo dovoljnom toc- y nošcu uporabiti i pri manjem broju pokusa n, ako u njoj ukupnu devijaciju a zamijenimo standardnom devijacijom f s, a srednju vrijednost m prosjecnom vrijednošcu x. Druge znacajnije razdiobe: binomna, Poissonova, Studentova, razdioba

i

itd.

x

x+s x+2s x+3s x

50

51

Regresija ikorelacija Krivulja koja spaja pokusom dobivenih n tocaka, s apscisama Xl>X2, ..., Xn i ordinatamaYl> Y2, ..., Yn nazivamo regresijskom krivuljom odgovarajucih velicinax iy. Želimo ustanoviti funkcionalnu zavisnost (korelaciju) Y = (ex). Linearna korelacija Pravac regresije (p)

FIZlKALNE VELICINE I MJERNE JEDINICE
FizikaIne velicine Fizikalne su velicine mjerljiva svojstva prirodnih pojava, tvorevina i stanja; a mjerljiva su svojstva ona koja se mogu kvantitativno iskazati. Tako su mjerljiva svojstva, tj. fizikalne velicine, na primjer, duljina, vrijeme, brzina, masa, temperatura, elektricni otpor itd. Ljepota, miris i ukus nisu fizikalne velicine jer se ne mogu kvantitativno iskazati. Velicine mogu biti skalarne (masa, temperatura, rad i dr.), vektorske (sila, brzina, ubrzanje i dr.) i tenzorske (naprezanje, deformacija, momenti tromosti). Prema nacinu definiranja, fizikalne se velicine dijele na osnovne (temeljne ili polazne) i izvedene velicine. Osnovne se velicine definiraju opisom mjerenja. Koje ce se velicine smatrati osnovnima zavisi od podrucja fizike, ali i o nacinu na koji se pojedino podrucje fizike proucava. Prema dogovoru velicine pridružene osnovnim jedinicama Medunarodnog sustava (SI) smatraju se osnovnim velicinama. To su: duljina masa vrijeme elektricna struja termodinamicka temperatura množina (stari naziv: kolicina tvari) svjetlosna jakost I,L m t I T
n Iv

Y Ji
Y
./.

,
'/ ./;

/'

p/

Y = a + bx a odsjecak na osi ordinata, b koeficijent smjera b = (y -<L)!x tan a. = Vrijednost broja a i b odredujemo metodom najmanjih kvadrata, a otu- n xy

:a=7iz:~:~
Xi

x pravca
-

~=1

J/[,=1
bx

i

xz

- n x2
J

Jednadžbe

regresijskog

a =ySx y x-x=---t(Y-Y). Sy -

y - Y = ---t (x - x), Sx

-

Sx y

Pogrješke mjerenja Pri svakom se mjerenju, bez obzira na okolnosti, pojavljuje mjerna pogrješka fu:, a to je razlika izmedu izmjerene vrijednosti xi i stvarne vrijednosti x
fu: = xi -x. Iz izmjerene vrijednosti, koju po potrebi valja popraviti (npr. pogrješka mjernog uredaja) ili naknadno preracunati, proizlazi mjerni rezultat. Sustavne pogrješke pojavljuju se pod jednakim okolnostima i uvijek s jednakom vrijednošcu i jednakim predznakom. Možemo ih lako ustanoviti i odgovarajuce racunski ispraviti (npr. netocnost = pogrješka mjernog uredaja). Slucajne pogrješke javljaju se po mjestima i vremenu potpuno nesredeno, s razlicitim vrijednostima i predznacima (npr. zbog istrošenosti, trenja i sL). Ne možemo ih predvidjeti, a ne možemo ni popravljati mjerne rezultate. Zbog slucajnih pogrješaka postaju mjerni rezultati nepouzdani. Ovu nepouzdanost možemo smanjiti samo vecim brojem mjerenja. U suprotnosti sa sustavnim i slucajnim pogrješkama koje prate svako mjerenje, su mjerne pogrješke, a to su mjerna odstupanja koja poticu od zabuna mjerioca, nepravilnog mjernog postupka, oštecenog ili pokvarenog mjernog uredaja itd. Mjerne pogrješke treba bezuvjetno izluciti pri ocjeni mjernih rezultata.

Izvedene se velicine tvore iz poznatih osnovnih velicina ili iz vec definiranih izvedenih velicina, a definiraju se velicinskim jednadžbama pomocu fizikalnih zakona i definicijskih jednadžbi. Izvedena je velicina brzina v definirana sljedecom jednadžbom: brzina

= duljina

odnosno:

v

vrijeme'

=~

t ' tvari

a velicina gustoca Ii defmira se kvocijentom i obujma V što ga ta tvar zauzima: gustoca =

mase m neke homogene

m~a, odnosno: Ii = ~. obujam V Ekstenzivna velicina je ona koja sadrži zbrojiva svojstva dijelova sustava. Na primjer: obujam V, masa m, Gibbsova energija G i dr. Intenzivna velicina je ona cija vrijednost ne ovisi o velicini sustava. Na primjer: termodinamicka temperatura T, tlakp, toplinskaprovodnosU. i dr.

52

53

Rijec specificni oznacuje velicinu koja je podijeljena masom m. Na primjer: specificni obujam v = V/m, specificni toplinski kapacitet c = C/m i dr. Rijec molarni (množinski) oznacuje velicinu koja je podijeljena množinom (kolicinom tvari) n. Na primjer: molarni obujam Vm = V/n, molarna Gibbsova energija Gm = G/n i dr. Koeficijent je velicina k u jednadžbi razmjernosti A = k . B kada su velicine Ai B razlicitib dimenzija. Na primjer: koeficijent difuzije J = -D gradn.
Faktor je brojcana velicina k u jednadžbi razmjernosti A

Ako su dimenzije triju velicina d.uJjine L, mase M i vremena T, dimenzijaje velicine rada dim W = L2 M r2, a dimenzijski su eksponenti 2, 1 i -2. Ako se za osnovne dimenzije izaberu dimenzija duljine L, dimenzija mase M, dimenzija vremena T, dimenzija elektricne struje I, dimenzija termodinamicke temperature e, dimenzija množine N i dimenzija svjetlosne jakosti J, dobiva se sustav dimenzija pridružen osnovnim jedinicama_Medunarodnog sustava jedinica (Sl). Prema tome, dimenzija je neke velicine X opcenito:
dimX

= La

Mi1-rr Id e' N~ Jq.

=k

. B kada

su velicine A i B istih dimenzija. Naprimjer: faktor trenja f.lu jednadžbi F=f.lFn. Nazivi fizikalnib velicina tvore se dogovorom i nastoji se da svaka velicina ima samo jedan naziv. Za znakove fizikalnib velicina rabe se pojedinacna velika i mala slova latinske abecede i drugih alfabeta. Znakovi velicina tiskaju se kosim (kurzivnim) slovima bez obzira na ostali tekst. Analiticko iskazivanje veza i ovisnosti medu fizikalnim velicinama naziva sejednadžbama medu velicinama ili velicinskimjednadžbama. Na primjer, velicina sila F definirana je jednadžbom: F=m.a, gdje je m masa tvari, aa njeno ubrzanje.
Dimenzije fizikaInih velicina

Dimenzije nekih fizikaInih velicina Fizikalna velicina Naziv ploština obujam brzina kutna brzina ub1'2anje gustoca sila Defmicija A=l' V=13 u=ds dt L' L3 IL T-I rl Dimenzija

Jedinice SI

Im'
Im3 Im S-I radls = S-I ms-' m-"kg N = m kg s.2 Pa = m,l kg S-2 J = m'kgs-2 JIK = m2kg s-' K-I

I", = dT dl la= dl Q= mfV F=ma p=FIA IEk=.!mu' 2
t;S

Lr'
L-"M LMr' L-IMr2 L' Mr2 L' MTe-I

Pod dimenzijom neke fizikalne velicine razumije se produkt potencija osnovnib velicina te velicine, s time da se u njezinoj defmicijskoj jednadžbi zanemari njezino vektorsko ili tenzorsko znacenje, te svi brojcani faktori, ukljucujuci i matematicke znakove i predznake. Za neku velicinu X koja je definirana produktom potencija osnovnib velicina, X = Z x:.

tlak kineticka energija entropija molarna entropija

= M'JII!.T

~ ... X,:,

njezina

je dimenzija

definirana

produktom

Sm = Sin

L' Mr2e-1 N-I J/(molK) L' MT-"I-I
L -" M-I T41'

=m'kgs-2K'lmol-1

dimenzija: dim X =X~
X~

elektricni potencijal E=-gradV

V = m'kgs-" KI F/m = m-"kg-Is4 A2 wb = m2kg s-' A-I
Ix

... X: .

permitivnost magnetni tok iluminancija relativna gustoca

,=DIE <P=JB.e"dA
E d

Ovdje su XI.>X2, .n, Xn osnovne dimenzije, a a, p, ..., v eksponenti tih dimenzija. Velicine kojima su nakon kracenja svi eksponenti u produktu dimenzija jednaki ništici, cesto se nazivaju bezdimenzijskim velicinama. Njihov dimenzijski produkt ili dimenzija jest dimenzije jedan naziva brojem. X~ . X~ . . . X~ = 1. Takva se velicina

L2 M T-21-1

= A<PIM = QIQo

L-2J

= m-2cd

54

55

Mjerne jedinice i brojcane vrijednosti Mjerenje je usporernvanje neke fizikalne velicine s dogovorno izabranom polaznom istom velicinom odredene vrijednosti. Ta dogovorno izabrana polazna velicina odredene vrijednosti naziva se mjemajedinica ili krace, jedinica. Pritom se izabranoj velicini, tj. mjernoj jedinici zanemaruje njeno vektorsko ili tenzorsko znacenje i njezin predznak. Dakle, jedinice su uvijek skalari. Mjerna jedinica i mjera dva su razlicita pojma, koji se cesto pogrješno poistovjecuju. Mjeraje tijelo koje utjelovljuje mjernu jedinicu, Na primjer, štap duljine 1 metar jest mjera koja utjelovljuje duljinsku jedinicu metar, a uteg mase 1 kilogram utjelovljuje masenu jedinicu kilogram itd. Brojcana vrijednost neke fizikalne velicine jest omjer te velicine i odabrane odgovarajuce mjernejedinice:

Na primjer: . . . . kilogram Jedllllca gus t oce: k b . Ulll~ar
Je mlca jedinica momenta sile: newton x metar

= newtonmetar

=N

m,

-

kil ogram po k u b nom me t ru

=3 m

kg

'

. d" .
"

b'

rzme:

sekunda

metar
sat

Je d mlca b rzme:

.

kilometar

m = me t ar u se kun d'1 = -;' = kil ometar na sat = km . -s

.. velicina b rojcana vrlJe nost = :--- ' . d Jedimca
Dakle, brojcana matrana fizikalna mjernu jedinicu da se to može pisati u
vrijednost

Za znakove mjernih jedinica rabe se mala i velika slova latinske abecede i grcko slovo omega (Q). Na primjer, m (metar), s (sekunda), N (njutn) itd. Ako više jedinica ima u nizu isto pocetno slovo, onda se znakovima ostalih jedinica dodaje još jedno, malo slovo iz naziva. Tako je za jedinicu snage vat znak W, a za jedinicu magnetnog toka veber znak je wb itd. Neke se izvansustavne jedinice oznacuju i posebnim znakovima. Tako

vrijednost kazuje koliko mjernili jedinica sadrži provelicina, odnosno to je broj s kojim treba pomnožiti se dobije kvantitativna vrijednost fizikalne velicine, pa obliku umnoška:

su znakovi kutnih jedinica:

o

za stupanj, ' za minutu, " za sekundu i g za

gon. Znak je za stupnjeve raznih ljestvica podignuti kružic (O,kao i za kutni stupanj) koji se dodaje pocetnom slovu naziva jedinice odnosno ljestvice. Na primjer, za Celzijev stupanj znak je °C, za Englerov stupanj

velicine

= brojcana
X=

znakje °E itd.

.

vrijednost

x mjernajedinica.

Ako se neka velicina opcom jednadžbom:

oznaci znakom

X, onda se taj odnos iskazuje

{X}. [X],

Nazivi i znakovi angloamerickihjedinica pišu se malim slovima. Iznimkaje britanska jedinica za toplinu »British thermal unit«, koja ima znak Btu, dakle s velikim pocetnim slovom. Na primjer: foot, znak: ft foot per second, znak: square yard, znak: British thermal unit, znak: ft/s yd2 ili sq yd Btu.

gdje je [X] mjernajedinica velicine X, a {X} brojcana vrijednost velicine X iskazana jedinicom [X]. Medutim, velicinske jednadžbe osim velicina cesto sadrže i neke faktore koji ovise o znacenju fizikalnih velicina, ali ne ovise o njezinim jedinicama, pa gornjajednadžba dobiva oblik:
X

= z {X} . [X],

gdje je Z brojcani faktor. Nazivi i znakovi mjernihjedinica Nazivi i znakovi mjernih jedinica su normirani. Neke mjerne jedinice imaju i posebne nazive, najcešce prema prezimenima zaslužnih svjetskih znanstvenika. Na primjer, njutn (N), vat (W), amper (A) itd. Nazivi izvedenih jedinica koje nemaju svoga posebnog naziva tvore se od naziva jedinica iz kojih su izvedene. Jedinice koje nastaju množenjem govore se onako kako se i pišu, tj. bez rijeci puta. Jedinice koje nastaju dijeljenjem izricu se rijecju »po«, osim onih koje ovise o vremenu: one se izricu rijecima »U« ili »na«.

Iza znaka jedinice ne stavlja se tocka ako nije konac recenice. Znakovi mjernih jedinica tiskaju se uvijek uspravnim (okomitim) slovima, bez obzira na okoIni tekst. U izrazima u kojima se prikazuju podatci o fizikalnim velicinama, znakovi jedinica uvijek se pišu iza brojcane vrijednosti, s time da se izmedu brojcane vrijednosti i jedinice ostavlja mali razmak i ne stavlja se znak množenja. Samo se znakovi izvansustavnili jedinica za kut pišu tik uz brojcanu vrijednost. Na primjer:

F

= 275N,

ali ne: F = 275 . N.

a = 25° 45' 30",

t = 30 °C.
Opci znak za neodredenu jedinicu neke velicine piše se tako da se znak za tu velicinu stavi u uglatu zagradu. Na primjer: [X] je opca jedinica za velicinu X,

56

57

[I] je opca jedinica m (metar) itd.,

za velicinu duljinu I, a to može biti km (kilometar), a to može biti Pa (paskal), mPa jedinica stavljati u

Osnovne' Naziv

edinice

Medunarodno

sustava'

edinica

SI

konac

Osnovna jedinica SI Definici' a Amper je stalna elektricna struja koja bi, kad bi protjecala dvama ravnim usporednim vodicima

[P] je opca jedinica za velicinu tlakap, (milipaskal) itd. Nije dopušteno uglate zagrade. znakove stvarnih,

tj. vec odredenih

jakost elektricne struje

I

amper

A

Ibeskonacne duljine i zanemariva okruglog presjeka, a koji se nalaze u praznini (vakuumu)
IKelvin ature
trojne tocke vode. (1967.)
je 273,16-i dio termodinamicke temper-

Opci znak za brojcanu vrijednost velicine piše se tako da se znak za tu velicinu stavi u viticastu zagradu. Na primjer: {X} je opca brojcana vrijednost velicine X iskazane jedinicom [X], {l} je opca brojcana vrijednost velicine duljine I iskazane jedinicom [I], {P} je opca brojcana vrijednost velicine tlaka p iskazane jedinicom [p]. Stvarne brojcane vrijednosti ne stavljaju se u viticaste zagrade. Pri pisanju umnožaka opce brojcane vrijednosti i opce jedinice može se izostaviti znak množenja ako to ne bi stvaralo zabunu. Na primjer, udaljenost je izmedu dvaju gradova (l) 450 kilometara: I = {l} . [I] = {l} [lJ = 450 km, gdje je {l} = 450 brojcana vrijednost, a [I] = km jedinica duljine.

razmaknuti 1 metar, proizvodila medu njima silu od 2 x 10-7njutna po metru duljine. (1948.) termodinamicka temperatura

T

kelvin

K

množina, (prijašnjinaziv: kolicinatvari)

Mol je množina nekog sustava koji sadrži toliko elementarnih jedinki koliko ima atoma u 0,012

n

mol

mo

I

Ielementarneugljika 12.treba navesti: to mogumol, kilograma (1971.) (Kad se rabi jedinke biti
atomi, molekule, ioni, elektroni i druge cestice ili skupine takvih cestica.) Kandela je svjetlosna jakost u danom smjeru onog izvora koji odašilje jednobojno zracenje

svjetlosnajakost

I

Iv

I can;~ ea

k d I ( an )

I

cd

I

frekvencije 540 x 10.2 herca i kojemu je jakost

zracenjau tom smjeru 11683 vata po steradijanu. (1979.)

Medunarodni sustav jedinica (SI) Godine 1960. Generalna konferencija za utege i mjere (Conference Generale des Poids et Mesures, CGPM) prihvatila je na svome jedanaestom zasjedanju Medunarodni sustav jedinica (Systeme International d'Unites). Konferencija je istodobno zakljucila da skracenica toga sustava na svim jezicima bude SI, prema njegovu izvornom nazivu na francuskom jeziku (Systeme International). Medunarodni sustav jedinica (Sl) cine: a) osnovne jedinice, b) izvedene jedinice, c) dopunske jedinice. Osnovne jedinice Medunarodnog
Fizikalna velicina Znak Naziv duljina masa I,L In Naziv metar kilogram

Napomena: Uz termodinamicku temperaturu rabi se i Celzijeva temperatura (znale t ili ,,) definiranajednadžbom:

t= T-To,
gdje je To = 273,15 K po definiciji. Jedinica je za Celzijevu temperaturu Celzijev stupanj (OC), ojije jednak jedinici kelvin: k
Celzijev stupanj

°C = K.

= kelvin,

Celzijev stupanj samo je, dakle, drugi naziv za kelvin. Prema tome, temperaturna se razlika može iskazivati ukeivinima (K) i u Celzijevim stupnjevima (OC): IlT = At = Il".

sustava jedinica

(SI) Izvedene jedinice Medunarodnog sustava jedinica (Sl) tvore se po pravilima koherencije, od osnovnih jedinica SI, ili od jedinica vec tvorenih iz osnovnih jedinica, medusobnim množenjem ili dijeljenjem. Tako nastaju medujedinicne jednadžbe, analogne velicinskim jednadžbama, koje medusobno povezuju ili definiraju pripadne fizikalne velicine. Na primjer, brzina u je definirana promjenom puta s u vremenu t, dakle:

Znak m

Osnovna jedinica SI Definici' a Metar je duljina puta što ga svjetlost prijee praznini (vakuumu) za vrijeme od 1/299 792 458-0" diiela sekuude. (1983.) u

kg

Kilogram je jedinica mase; on je jednak masi meunarodno" nrakiloi!rama. (1901.) Sekundajejednaka trajanju 9192 631 770 perioda zracenja koje odgovara prijelazu izmeu dviju hiperfinih razina osnovnog stanja atoma ceziia 133. (1967.)

u = s/to
Analogan oblik ima i opca medujedinicnajednadžba brzine: [u] = [s]/[t], 59

vrijeme

t

sekunda

s

58

gdje znakovi velicina u uglatim zagradama [u], [s] i [tj predstavljaju znakove jedinica za velicine u, s i t, Ili, velicina sila je definirana jednadžbom: F=ma,

opce

a opcaje medujedinicnajednadžba sile: [F] = [mj la] , U koherentnom (sk1adnom) sustavu jedinica sve su izvedene jedinice u medusobnom odnosu 1 x 1 = 1 ili 1 : 1 = 1, Na primjer: izvedena jedinica SI za ploštinu izvedena jedinica SI za brzinu izvedena jedinica SI za gustocu (m2): (mls): (kg/m3):

[A]SI= 1 m' 1 m =1 m2, 1m m [u]SI = 1"; = 1 -;'
1kg [Q]sI=~=13' 1m kg m

Buduci su zadane jedinice [mj = kg i [u] = m/s i uvrštenjem tih jedinica u jednadžbu medu jedinicama dobiva se jedinica za kineticku energiju: [Ek] = [mj [U]2= kgm2;s2, Ako se vrijednost velicine kineticke energije iskaže umnoškom brojcane vrijednosti {Ek} i odgovarajuce mjerne jedinice [Ek] dobiva se kineticka energija: Ek {Ek} [Ek] = 50 kg m2;s2, Dakle, rezultat je isti bez obzira kako ga racunali. Neke su izvedene jedinice SI iz prakticnih razloga dobile posebne nazive i svoje znakove, One su definirane medujedinicnimjednadžbama,

=

Izvedene lediIrlce Medunarodnog Fizikalna velicina Naziv frekvencija sila tlak enendia sna!!a elektricni naboi Znak rov F

sustava (SD s posebnim nazivima i znakovima

Izvedena jedinica SI s posebnim nazivom i znakom Iskazana Iskazana osnovnim Naziv Znak drugim iedinicama SI 'edinicama SI -1 Hz s herc (hertz) niutn (newton) paskal (pascal) džul (ioule) vat (watt) kulon (coulomb) volt farad om (obm) simens (siemens) veber (weber) tesla henri (henrv) Celzijev stupanj N Pa J W C V F n S wb T H °C Im Ix Bq Gv Sv J!k" J!kg Im/m' Jim N/m2,J/m3 Nm J/s WIA,J/C CN VIA ANn-1 Vs mk!!s-2 m-' kl!:s-2 m2k!!s-2 m2k!!s-3 sA m2kl!:s-3K' m-2k!!-IS'A2 m'kgs-3 m'kgs-2 K2 K' m-2 kg-1 S3A2

Isti oblik ima i brojcana jednadžba brzine: {u} = {s}/{t}, gdje znakovi velicine u viticastim zagradama {u}, {s} i {t} predstavljaju opce znakove brojcanih iznosa velicina u, s i t, Primjer, Neko tijelo ima masu m = 4 kg i giba se brzinom u = 5 m/s, Kineticka je energija definirana jednadžbom: 1 Ek = -2 m u2, odnosno Ek = Z m u2 gdje je 112 = Z brojcani faktor, Uvrštenjem zadanih vrijednosti dobiva se njena vrijednost: 21 21
Ek

p rad toniina EWt:J P Q U(VJ C R G <P B L I,f}

elektricni nanon elektricni kapacitet elektricni otpor elektricna vodljivost magnetni tok magnetna indukcija induktivnost Celzijeva temperatura svjetlosni tok, luminacijski tok osvjetljenje, iluminanci'a aktivnost

u jednadžbu 2

za kineticku 22

energiju, 22

Wb/m'o Vs m-' k s-' A-I K' Wb/AoV K1 s m'ks-' K cd sr 1) m-' cd sr I) S-I m's-' m's-'

="2 m u ="2' 4 kg , (5 m/s) = 2 kg, 25 m Is = 50 kg m Is , Ova se jednadžba može pisati i u razvijenom obliku: Ek = {Ek} [Ek] = Z {mj [mj , {u}2[uf Iz cega slijedi brojcanajednadžba:
{Ek}

=Z m u

<P,<Po lumen E,Eo A D H,D" luks (Iux) bekerel (becquerel) ""el (""av) sivert (sievert)

= Z {mj

{u}2,

Kako su brojcane vrijednosti zadane, tj, {mj = 4, {u} = 5 i Z = ~, njihovim uvrštenjem u brojcanu jednadžbu dobiva se brojcana vrijednost za kineticku energiju: 1 2 {Ek} = "2,4, 5 = 2, 25 = 50,
Odgovarajuca je jednadžba medu jedinicama: [EJJ [mj [uf

apsorbirana doza 2) dozni ekvivalent 2)

=

1)Znak sr potreban je da bi se razlikovao svjetlosni tok (lumen) od svjetlosne jakosti (kandela), 2)Dozni ekvivalent jednak je apsorbiranoj dozi pomnoženoj s bezdimenzijskim faktorima kojima se definira odredeni biološki ucinak zracenja. Iako su jedinice grej i sivelt iskazane istim osnovnim jedinicama SI, one opisuju pojmovno razlicite velicine,

61 60

Jedinica SI za ravninski kut radijan (znak: rad) i jedinica za ugao (prostorni kut) steradijan (znak: sr) cine posebnu skupinu dopunske

-

jedinice SI, predoceni u sljedecoj tablici. Dopunske jedinice Medunarodnog
Fizikalna Naziv velicina Znak Naziv Znak

sustava (SI)
Dopunskajedinica Medujedinicna jednadžba SI Definicija Radijan je kut izmeu dvaju polumjera koji na kružnici omeduju luk duljine jednake polumjeru te kružnice (1 rad - 1).

Ovdje su kilometar i milimetar decimalne jedinice za duljinu, a km i = njihovi znakovi; kilo i mili su predmetci, a kim njihovi znakovi, tj. kilo = k = 103, a mili = m = 10-3. Predmetci jedinica takoder imaju svoje nazive i znakove, koji se dogovorno utvrduju. Generalna konferencija za utege i mjere (CGPM) nekoliko je puta prihvacala nazive i znakove predmetaka za tvorbu decimalnih jedinica za faktore lOH, lOI2i 10I3k, koji su predoceni sustava jedinica u sljedecoj tablici. (SI) Predmetci (preiIksi) Medunarodnog za tvorbu decimalnih jedinica 1) Predmetak Naziv jota (yotta) zeta (zetta) eksa (exa) peta tera giga mega kilo hekto (hecto) deka (deca) dec! centi mili (milli) mikro (micro) nano piko (pico) femto ato (atto) zepto jokto (yocto)
Primjeri: nano

kut, (ravninski

kut)

a,p, r,n.

radijan

rad

rad=m/m=l

Faktor Znak Y Z E P T G M k h da d c m 11 n p f a z y 1024
1021

Brojcana vrijednost 1 000 000 000000 000 000 000 000 1 000000 000 000000 000 000 1 000000 000 000 000 000 1 000000 000 000 000 1 000 000 000 000 1 000 000000 1 000000 1000 100 10 0,1 0,01 0,001 0,000 001 0,000 000 001 0,000000000001 0,000 000 000 000 001 0,000000 000 000 000 001 0,000000000000000000001 0,000 000 000 000 000 000 000 001

ugao, (prostorni

knt)

!J,m

steradijan

sr

Steradijan je ugao stošca s vrhom u središtu kugle koji na plohi kugle omeuje sr = m2/m2 = 1 ploštinu jednaku pio&tini kvadrata kojemu je stranica jednaka polumjeru te kugle (1 sr 1).

Decimalne Jnjerne jedinice Jedinice Medunarodnog sustava (Sl) ponekad su neprikladno malene ili pak neprikladno velike za iskazivanje kvantitativnih vrijednosti fizikaln!h ve~ici~as kojima se susrecemo u svakodnevnom životu i znanosti. Da bI se Izbjeglo to neprikladno prikazivanje velicina jedinicama kojima brojcane vrijednosti imaju mnogo znamenaka, množenjem imenovanih osnovnih i izvedenih jedinica SI i drugih, posebnih jedinica faktorima 10"1, 10"2i 1O"3k (gdjeje k = 1,2, ..., 8) tvore se decimalni dijelovijedinica (manji od 1) i decimalni višekratnici jedinica (veci od 1), tj. tvore se manje i vece jedinice, koje imaju posebne nazive i posebne znakove. Nazivi i Znakovi tih jedinica tvore se tako da se polaznoj jedinici, ~lI~Jestofaktora 10"\ 1OI2i 10I3i< ispred naziva jedinice doda odgovara, JUClpre~etak, a ispred znaka jedinice odgovarajuci znak predmetka. Ovo zdruŽIvanje naziva predmetaka i polaznihjedinica, te njihovih znakova, tvori nOvejedinice. Tako nastale mjerne jedinice zajednicki se nazivaju decimalne mjernejedinice ili skraceno decimalnejedinice. Na primjer: 1 000 metara = 1 000 m = 103 metara = 103 m = kilometar = km, 0,001 metar = 0,001 m = 10-3metra = 10-3m = milimetar = mm. 62

10'8 1015 1012 10' 106 103 102 10 10-1 10-2 10-3 10-6 10-9 10-12 10-15 10-18 10-21 10-24

= n = 10-9 = 0,000000001;mega= M = 106= 1000000.

Naziv predmetka i naziv polazne jedinice pišu se sastavljeno kao jedna rijec ako se naziv jedinice sastoji od jedne rijeci. Znak predmetka i znak polazne jedinice takoder se pišu sastavljeno, bez razmaka. Naprimjer: milinjutn = mN = 10-3 N = 0,001 N, kilometar = km = 103 m = 1 000 m. U složenom nazivu izvedene jedinice predmetak se dodaje nazivu prve jedinice umnoška ili brojniku razlomka. Na primjer: milinjutnmetar = mN m = 10-3 N m = 0,001 N m, centimetar u sekundi = cm/s = 10-2 m/s = 0,01 m/s.
1)

ISO 31-0:1992(E)

63

Znakovi predmetaka tiskaju se uspravnim slovima kao i znakovi jedinica. Ostavljanje razmaka izmedu znaka predmetka i znaka odgovarajuce jedinice mijenja znacenje onim decimalnim jedinicama koje imaju iste znakove kao i neke izvedene jedinice. Na primjer: = 10-.'1N; isti znakovi pisani s razmakom znace: m N = metarnjutn; ms = milisekunda = 10-.'1; s isti znakovi pisani s razmakom znace: m s = metarsekunda.
mN

Iznimno dopuštene jedinice izvan SI s posebnim nazivima i znakovima
FizikaJna velicina Naziv duljina Znak l,L Naziv morska milja Mjernajedinica Znak DefInicija 1 morska milja (tocno) Dopušteno podrucje uporabe pomorski, rijecni i zracni promet astronomija zemIjišna ploština

= milinjutn

= 1 852 m

Osnovna jedinica SI mase kilogram (znak: kg) povijesno je decimalna jedinica, pa se od nje ne tvore decimalne jedinice, jer se jednoj jedinici istodobno može dodati samo jedan predmetak. Decimalne jedinice mase tvore se od jedinice gram (znak: g). Na primjer:

astronomska jedinica ploština, površina A,S ar hektar

AUD a ha I,L o

1AU = 1,4959787 x 10" m la = dam' = 1O0m' = lO'm' (tocno)

1 ha

= 1 hm' = 10 000 m'
= lO'm'

dekagram = 101 g = dag decigram kilogram = 103g = kg centigram megagram = 106g = Mg miligram ali nikako: 10-6kg = !!kg = mikrokilogram!

= 1O-1g = dg = 10-2g = cg
= 10-.'lg = mg,

obujam,
volumen kut, (ravninski kut)

V a,p,y,...

litra 2) stupanj minuta sekunda gon, grad

1 L = 1 dm' = 10-" m'

10 =

180

rad = 0017 453 3 rad '

Pri potenciranju decimalnih jedinica eksponent potencije piše se samo iznad znaka jedinice, ali se proteže i na znak predmetka, tj. vrijedi za cijelu decimalnu jedinicu. Na primjer:
1 cm2

l' = (1/60t = (11/10800) rad 1" = (1/60)' = (1/3 600t = (11/648000) rad gon," u 19on = I" = (JT/2oo)ad r = 0,01570796rOO 1u 1,660 540 x 10.27kg fIzika i kemija

=

1 cm.

1 cm

=1

(cm)2

=

1 C10-2m)2

= 1O-4m2,
masa m jedinstvena atomna masena jedinica 3) metricki karat

ali ne: 1 cm2 = 1 c(m)2 = 10-2 m2 ; 1 N/mm2 = 1N/(mm)2 = 1N/C10-;Jm)2 = 1N/(10..{;m2) = 106N/rn2 = MN/rn2, ali ne: 1 N/mm2 = 1 N/m(m)2 = 1 N/(1O-.'Im2) = 103 N/m2 = kN/m2. I negativni eksponent vrijedi za cijelu decimalnu procnu decimalnu jedinicu. Na primjer: reciprocni kilopaskal = kPa-1 ali ne: kPa-1 = 103 Pa-1 ; jedinicu, tzv. recivrijeme I

k g t min h d

1 k

= 200

mg

= 0,0002
l000kg=

kg

=2 xlO-4kg gram tona minuta sat 1 g = 0,001 kg = 10-" kg 1 t= lMg= lmin=60s lh=60min=3600s ld=24h=86400s 103 kg

draguljarstvo

= (kPa)-l = (103

Pa)-l

= 10-.'1Pa-I,

reciprocna mikrosekunda
ali ne: /1S-1= 10-6 s-I. Zakonite iznimno dopuštene

= /1S-1 = (/1s)-l = (10-6
mjerne jedinice

S)-l

= 106 s-I,
sustava SI

dan

izvan

Osim primjene jedinica SI, iznimno se dopušta uporaba i nekilijedinica izvan sustava SI koje su toliko uvriježene u gospodarstvu i znanosti da bi njihovo zabranjivanje dovelo do velikih problema. U sljedecoj tablici predocene su iznimno dopuštene jedinice i njiliova uporaba.

D AU je kratica za engleski naziv asl1"O"omical ""il. 2) Generalna konferencija za utege i mjere (CGPM) prihvatila je na svome 12. zasjedanju 1964. godine novu defIniciju za jedinicu obujma litru (znak: I, L) koja glasi: litra = kubni decimetar = dm3 (tocno), 1j.rijec litra samo je poseban naziv za kubni decimetar. 3) Jedinstvena atomna masenajedinica (u)jednakaje 1112 atomne mase nuklida ugIjika 12 ("C): 1 u = mu (12C)/12.

64

65

Iznimno dopuštene jedinice izvan SI s posebnim nazivima i znakovima (konac)
Fizikalna velicina Naziv brzina Znak Naziv Mjerna jedinica Znak kn Definicija 1 kn = 1 morska milja na sat Dopušteno podrucje uporabe pomorski 1 zracni promet tekstilna vlakna i konac

Izvedene mjerne jedinice CGS-sustava s posebnim nazivima i njihovim znakovima Fizikalna velicina Naziv rad, energija sila (dinamicka) viskoznost kinematicka viskoznost magnetna indukcija Znak W;E F rJ v B H <p Naziv erg dyn poise stokes gauss oersted maxwell Mjerna jedinica Znak erg dyn P St Gs,G Oe Mx sb ph Iskazana jedinicama SI
1 erg 1 dyn

= 10-7 J
= lO-5N

V, C,li, W cvor, (lmot)

=
duljinska masa, duljinska gustoca tlak Q, teks tex 1 tex

1852

rn!h

(!ocno)

= 0,514444rn/s

= 1 g/km = 10-<;kg/m

1P = dyns/cm2= O,lPas
1 St

= cm2/s =
1)

10-4 m2/s

1 Gs"" lO-4T 1 Oe ""(1000/4,,) A/m 1Mx"" lO-8Wb 1) 1 sb = cdlcm2= 104cdlm2 1ph = 1041x
1)

p

bar milimetar živina stupca elektron-

bar

1 bar = 1,019 72 at = 0,986 923 atm = 105 Pa tlak tjelesnih tekucina posebna podrucja reaktivna (jalova) snaga izmjenicne elektricne struje

jakost magnetnog polja magnetni tok svjetIjivost, luminancija osvjetIjenje, iluminancija

mmHg 1 mmHg = 13,595 1 mmH2O =133,3224Pa eV var

L, (Lv) stilb E,(Ev) phot

energija snaga

Q,E,W Q,PQ

volt "
var

1 eV lvar,,1

1,602 177 X10-19J W

Tehnicki Tehnicki

sustav

mjernih
.

jedinica jedinica

(TS) mehanike temelji se na tri osnovne

sustav mjernih duljine:

jedinice:
a) jedinica

metar (znak: mj, sekunda (znak: s), kilopond (znak: kp).

CGS-sustav mjernih jedinica CGS-sustav mjernih jedinica (naziva se i fizikalni sustav) jest skup medusobno koherentnih mjernih jedinica koje se izvode iz tri osnovne jedinice. To su: a) jedinica duljine: centimetar (znak: cm), cm = 10-2m, b) jedinica mase: gram (znak: g), g = 10-3kg, s = s. c) jedinica vremena: sekunda (znak: s),
Naziv CGS-sustav potjece od pocetnih slova osnovnih mjernihjedinica, tj. od jedinica centimetar, gram i sekunda. Imao je vrlo znacajnu ulogu u razvoju znanosti, a osobito fizike. U sljedecoj tablici predocene su izvedene jedinice CGS-sustava s posebnim nazivima i njihovim znakovima.
" Jedinica elektronvoJt (eVi jednaka je kinetickoj energiji što ju dobije elektron prolazeci u
vakuumu potencijaInu razliku od 1 volt: 1 eV

b) jedinica vremena: c) jedinica sile:

Tehnicki sustav mjernih jedinica (TS) nastao je pocetkom XX. stoljeca, kad još nisu bili jasno razgraniceni pojmovi velicina mase i težine. Naime, obje te velicine, masa tijela i težina tijela, cesto su iskazivane »kilogramima«. Stoga je Generalna konferencija za utege i mjere (CGPM) na svome trecem zasjedanju godine 1901. ponovno naglasila: 1. Kilogram je mjerna jedinica mase; on je jednak masi medunarodnog prakilograma, koji je pohranjen u BIPM u Sevresu kraj Pariza. 2. Težina tijela je umnožak njegove mase i težnog ubrzanja na Zemlji. 3. Usvojena je vrijednost normiranog (normalnog) težnog ubrzanja gn = 9,860 65 m/s2 izmjerenog na mjestu gdje je pohranjen medunarodni

prakilogram (Sevres).

.

= (e/G)

J.
1) "" odgovara

Napomena: Vrijednosti jedinstvene atomne masene jedinice (u) i jedinice elektronvolt (eVi u jedinicama SI dobivene su eksperimentalno.

67

66

Tako je normirana težina medunarodnog prakilograma jednaka umnošku njegove mase od 1 kilogram i normiranog (normalnog) težnog ubrzanja gn = 9,806 65 m/sz. Prema tome, normirana težina medunarodnog prakilograma iznosi: Gn

Fizikalne
Prostorne,

velicine i jedinice Medunarodnog
vremenske i periodicne

sustava (SI)
SI
Jedinica SI Naziv metar metar metar metar metar metar metar metar metar metar Znak m m m m m m m m m m lim m' m'

velicine i jedinice

Velicina (i njezin znak) duIjina (I. L) širina (b)

Defmieija velicine

=m

gn

= 1 kg

. 9,806 65

~ = 9,80665 s

kg m/sz (tocno).

Buduci da naziv težina oznacuje velicinu iste prirode kao i sila, to je težina G n prihvacena kao jedinica sile i nazvana kilogram-sila, sa znakom kg'. Znakovi »kg« zajednicu mase i »kg\ za jedinicu sile i dalje su unosili zabunu, jer je bilo teško razlikovati o kojim se velicinama ili jedinicama, odnosno kilogramima radi, to više što su se ti znakovi katkad rabili obrnuto. Stoga je 1934. godine jedinica kilogram-sila (kg *) nazvana kilopond (znak: kp): kilogram-sila

visina (1.) debIjina (d, o) polumjer (I'. R) promjer (d, D) put, duljina puta (s) razmak, udaljenost (d, 1') kartezijske koordinate (x, y, z) polumjer zakrivljenosti (Q) zakrivljenost (x) ploština, površina (A, (S)) obujam, volumen (VJ kut, (ravninski kut) (a, (J.y, ...) ugao, prostorni kut (m vrijeme, (trajanje) (t) brzina (v, Il, w, e) x = lIQ A= lb V=bhd 'fi = sir Q=Alr'

= kilopond,

odnosno:

kg* = kp,

tj. kilopond = kp = 9,80665 N = 9,806 65 kg m/sz.

kg m/sz (tocno) = 9,806 65 N (tocno), jer je sustav koherentan, ali nikada nije bio

reclprocni metar cetvorni metar, kvadratni metar kubni metar radijan
I

Valja napomenuti daje i tehnicki medunarodno normiran.

Mjerna jedinica »konjska snaga« (znak: KS) izvan sustavna je mjerna jedinica, koja nikad nije bila medunarodno normirana, a bila je vrlo dugo u uporabi: konjska snaga

rad ('"1)
sr(", 1)

steradijan sekunda

1
I

= KS = 75 kp

m/s (tocno).

Buduci daje 1 kp m/s = 9,80665

W (tocno), to je: W (tocno).

v=dt la=!!!!. dt
g=

ds

Imetar

u sekundi

mls
mls'

1 KS = 75 kp m/s = 75 . 9,806 65 W = 735,49875 Angloamericki sustavi mjernih jedinica

ubrzanje, (akceleracija)(a)
težno ubrzanje, ubrzanje slobodnog pada (g) normirano težno ubrzanje, norrnirano ubrzanje slobodnog pada (gn) 1) trzaj (b) kutna brzina, kutna frekvencija (ro) 1)

metar u sekundi
na kvadrat metar u sekundi na kvadrat

I

(a2h) t=O,p=O at'

mls'

U zemljama engleskoga jezicnog podrucja u uporabi su osim Medunarodnog sustava mjernih jedinica (Sl) još dva mjerna sustava, i to: a) US Customary System; osnovne jedinice su yard i avoirdupois pound. U tom sustavu nema primarnih (tvarnih) etalona, nego su osnovne jedinice definirane s pomocu etalona metarskog sustava. b) British Imperial System (UK - United Kingdom); osnovne su jedinice takoder yard i pound (avdp), definirane do 1959. godine s pomocu primarnih (tvarnih) etalona. Te su se godine sporazumjeli i USA i UK da rabe isti, tzv. medunarodni yard i pound, koji su definirani na osnovi metarskih etalona, kao u sustavu US.

I

na kvadrat metar u sekundi

mls'

b= da dt ro= d'fi dt

I

na trecu metar u sekundi
u sekundi

I

mls' radls

Iradijan

gn = 9,806 65 mls' (tocno).

68

69

Prostorne, vremenske i periodicne velicine i jedinice SI (!wnac) Jedinica S _ ... '" .,. .,. De fi Ve Ilcma (1nJezm zn ak) mlclJa ve Ilcme
I I

jI Znak
I

Velicine i jedinice SI mehanike
I

Jedinica SI Velicina (i njezin znak) masa (m) reducirana masa (I', m,) gustoca, obujanma gustoca, masena gustoca (Q) relativna gustoca (d) specificni obujam, specificni volumen (v) duljinska gustoca (ili masa) (QI) ploštinska gustoca (ili masa) (QA,(Qs» moment ustrajnosti, moment tromosti, moment inercije (1, J) m, = ml m,/(ml + m2) Q = mN d Definicija velicine Naziv kilogram kilogram kilogram po kubnom metru jedan kubni metar po kilogramu kilogram po metru kilogram po cetvornom metru kilogram metar na kvadrat kilogrannnetar sekundi u Znak kg kg kglm' 1 m'fkg kglm kglm'

Naziv

-

kutno ubrzanje (a)
perioda (T)

I
(T)

dM

radijan u sekundi

a = dl

na kvadrat
= 1/{ sekunda

ra s

dl

'

T

= tiN

vremenska konstanta

F(t)

= A + Be-<!'
2)

sekunda jedan
herc (hertz) herc (hertz),sekunda reciprocna radijan u sekundi, reciprocna sekunda
metar

I

brojnost dogadaja(N)

= QIQo

frekvencija, cestota(f,v)
frekvencija vrtnje, (brzina vrtnje, broj okretaja) (n) kružna frekvencija, pulzacija (M)
valna duljina (J.)

(= 11T= Nit
n = Nit 3) - 2 ( M - 1<
J.

1Hz (=
I

S-I )

I

v = Vlm = 1/Q
QI

H z, 11 s
3 radls, 11s
m

= mlZ

QA= miA

= vl{

repetencija, valni broj (a) kru~ni valni broj,. kruzna repetenclJa (I<) fazna brzina (c, v, c.' v.)
grupna brzina (c" Vg)

a = 1/J. = {Iv I<= 2 1<1J. 2 1< = a c = M/ll = J.{
c,

reclprocni metar radijan ,po metru, reclprocm metar metar u sekundi
metar u sekundi

lim radim, lim m/s
m/s

I = :E1"'ilin

kgm'

nalet, kolicinagibanja (p)
zamah, moment kolicine gibanja (L, J) sila (F)

p=mv L=rxp F=ma F,=mg I =:EF M M=rxF

kgm/s kgm2/s N N Ns Nm Nm Nms

= dM/dl< = In (FIF) 1 o
"

kilogram metar na kvadrat u sekundi njutu (newton) njutn (newton) njutnsekunda njutnmetar njutnmetar

amplitudna razlika razma (LF) razlika razina snage (Lp) prigušnost prigušni koeficijent'(O)
logaritamski dekrement (;\)

L

4)

neper bel ~:rer , recIprocna sekunda

Np (= 1) B (= 1) Np(= 1) B (= 1)
1/s

Lp

= (1/2) In (PIPo) 5)

I

težina, težna sila (F" (G, P, WJ) impuls, impuls sile (1) moment sile (MJ sprežni moment, moment sprega (ili para) sila (M, T)

.. F(t) = exp (- at) sm Mt
J.

= To = Tir X

neper
( [{J

Np I 1m lim
lim

slabljenja (a)

slabljenje, koeficijent

F()

=

A ~X

e

cos

x -xo

)J

. ,. reclprocmmetar reclprocnimetar
reciprocni metar

fazni koeficijent({J)
koeficijent rasprostiranja (y) y

-

impuls momenta sile gravitacijska konstanta (G, (ml)

H= fMdt mlm2 F = G ----,I" p =FIA

njutnmetarsekunda njutnmetar na kvadrat po kilogramu na kvadrat paskal (pascal)

=a

+ j (J

N m'fki'

2) Nje brojnost dogadaja, at vrijeme. 3) Nje brojnost okretaja, a t vrijeme. 4) F i Fo predstavljaju dvije amplitude iste velicine, aFo je referentua amplituda, 1 Npje razini , velicine polja kad je In (FlFo) = 1; 1 B je razina velicine polja kad je 2 19 (FlFo) = 1 Opcenito: LF = In (FIFo) Np = 2 19 (FlFo) B = 20 19 (FlFo) dB. 1 dE = (In 10/20) NIp (tocno) = 0,115 1293 Np. 5) P i Po predstavljaju dvije snage, a Poje referentna snaga, 1 Np je razina velicine snag' 2 kad je (1/2) In (PIPo) = 1; 1 B je razina velicine snage kad je 19 (PIPo) = 1 Opcenito: LI' = (1(2) In (PIPo) Np = 19 (PIPo) B = 10 19 (PIPo) dB, 1 dB = (In 10/20) NIp (tocno) = 0,115 129 3 Np.

tlak (p)2)
1)
2)

Pa

G = (6,672 59:!: 0,000 85) x 10-11N m'fki', Znak p, se preporucuje
p

CODATA Bulletin 63,1986. a definiran je izrazom
ili negativan, zavisno od

- p.mb,

za tlak koji se ocita na instrumentu,
Ocitani tlak može biti pozitivan

gdje je p.mb okoini tlak.

toga je Ii p veci ili manji od p.mb. 71

70 '.

Velicine i jedinice

SI mehanike

(nastavak)
Definicija velicine Jedinica SI Naziv Znak Pa

Velicine i jedinice

SI mehanike

(1wnac)
Definicija velicine Jedinica SI Naziv Znak m' 1 Pas l!(Pa s), m2/(Ns) m'/s N/m J J J J J J Js Js J/m3 W W/m3 kg/s m'/s 1

Velicina (i njezin znak) normalno (ili okomito) naprezanje, normalni (ili okomit!) napon (a)

Velicina (i njezin znak) polarni moment otpora (Zp, Wp) tamost, faktor trenja VI, (m Pa (dinamicka) viskoznost (, VfJ) tecivost, fluidnost ('I', ifJ) kinematicka viskoznost (v)

Zp

= I,"m
/;,vx

metar na trecu jedan paskalsekunda reciproena paskalsekunda metar na kvadrat u sekundi njutn po metru džul (ioule)

a=FnlA

paskal (pascal)

Il = Fr/Fn

posmicno naprezanje, T=FtlA (tangencijalno naprezanje) (T) relativno prodnljenje, duljinska (ili linijska) deformacija (', e) poprecno produljenje (,,) kutna deformacija (y) relativna promjena obujma, obujanma deformacija (II) Poissonov omjer, Poissonov broj V', v) rastezljivost, elasticnost (a) smicnost Cf3) modul elasticnosti, Youngov modul (E) modul smicnosti (G) modul st!acivosti (K) st!acivost (x) staticki moment presjeka (oko osix odnosnoy) (S) moment presjeka (1., (1)) polarni moment presjeka (1p) moment otpora (Z, W) tJ.!

paskal (pascal)

'" = -;;; 'I' = 1I
v = /Q a= WIS

'=1;
/;,d 3)

jedan

1

"=7
/;, y=- d II=/;'V Vo 4)

jedan jedan jedan jedan cetvorni metar po njutnu

1 površinska napetost (y, a) 1 1 1 m'fN m'fN Pa Pa Pa lIPa m' m4 m4 m' energija (E) rad (W, (A)) potencijalna energija (Ep, V, <P) kineticka energija (E" T) Hamiltonova funkcija (H! Lagrangeova funkcija (L) glavna Hamiltonova funkcija (W, Sp) karakteristicna funkcija (S) Hamiltonova S=2fTdt e = E/V P=/;,EIM W=fFdr5J Ep=-fFdr Ek=lrnv2 2 H

džul (ioule) džul (joule) džul (ioule) džul (ioule) džul (ioule) džulsekunda džulsekunda džul po kubnom metru vat (watt) vat po kubnom metru kilogram u sekundi kubni metar u sekundi jedan

Il = -'ti'
a = ,la j3=y/r= E=a!f G= ,Iy K=-plll 1 dV x=-V dp l!G

= Ek

+ Ep

cetvorni metar po njutnu paskal (pascal) paskal (pascal) paskal (pascal) reciprocni paskal metar na trecu metar na cetvrtu metar na cetvrtu metar na trecu

L=Ek-Ep W= fLdt

gustoca energije (e, 10) snaga (P) gustoca snage ('I') maseni protok, protocna masa (q",) (obujanmi) protok, protocni obujam (qv) korisnost, stupanj (korisnog) djelovanja ()

'I' = elt
q", = Mnl/;'t qv = /;,VI/;,t

Sx= fydA;Sy=-fxdA
Ix =
Ip

f l'

dA;

Iy

= f x2

dA

= A ,.2dA; f

Ip

= Ix + Iy

Zx = 1)Ym; Zy = I/xm

n =P2IP,

3) Za pun okrugli presjek. ., /;,xje paralelni pomak gornje površine u odnosu na donju za sloj debljine d.

5) F je konzervativna

sila.

72

73

Velicine i jedinice SI nauke otoplini
Velicina (i njezin znak) tennodinamicka temperatura (T, (8) Celzijeva temperatura temperaturna (t.T,M,t.ii) razlika (t, ii) t = T - To 1) t.T = T2 - T,; M = t2-1, I dl Definicija velicine kelvin Celzijev stupaoj kelvin Jedinica SI Naziv Znak K °C (= K) K

Velicine

i jedinice

SI nauke o toplini
I

(nastavak) Jedinica SI
I

Velicina (i njezin znak) toplina (Q) toplinski tok «P) gustoca toplinskog toka (q,I(J) toplinska provodnost, (koeficijent toplinske
vodljivosti) (A, (x)

Definicija velicine

Naziv džul (joule)

Znak J W W/m2

<P

= Qlt

vat (watt) vat po cetvornom metru

q = <PIA

toplinska rastezljivost,

koeficijenttoplinskog
rastezaoja (a,) toplinska širivost, koeficijent toplinskog širenja

a, =I dT
I dV
av

reciprocni kelvin

lIK

Iq=-AgradT

Ivat
I

po metarkelvinu

I

W/(mK)

(av,a, (y» napinjivost, relativni t!acni koeficijent (al') t!acni koeficijent (P)

= V dT

reciprocni

kelvin

lIK

dp al' - p dT {3= ~~ XT= - V x, =

_l

hodnost), koeficijent prolaza toplinska prolaznost (protopline (K, (k» toplinska prijelazno st, koeficijent prijelaza topline (h, (a» toplinska izolacija (M)

I

K = qlt.T

metru i kelvinu vat po cetvornom vat po cetvornom metru i kelvinu cetvorni metar kelvin po vatu vat po kelvinu kelvin po vatu cetvorni metar u sekundi džul po kelvinu džul po kelvinu džul po kelvinu

I W/(m2K)
I W/(m2K)
m2KfW WIK KfW m2/s JIK

. . . ' .k I . 1eC1plOcm e vm paskal po kelvinu

lIK

q = h (Ts-T,)

"

FaIK M
G R

izoternma st!acivost (X,.) izentropna st!acivost (x,) brojnost, broj jedinki (N) množina, (kolicina tvari) (n, v) Avogadrova konstaota (L, N;,) Boltzmaonova konstanta (k, kB) molarna masa
množinska m;sa (M)

a;; () - v( )
I dV a;; ,

I dV

= t.Tlq= liK
= <Plt.T= I/R

T

reciprocni paskal reciprocni paskal jedao I mo

lIPa lIPa I I mo II mo JIK I

toplinska vodljivost (G) toplinski otpor (R) temperaturna temperaturna

= t.TI<P

A 6) provodnost, a=difuzivnost (a) Qcl' C

toplinski kapacitet (C) toplinski kapacitet pri stalnom t!aku (Cp) toplinski kapacitet pn

= dQ/dT

N

NI

21

A= n 3} ' RIN Il = A
M

. ,. I reclprocm mo . ' d I k I ZU po e vmu .
kilogram po molu

Cl' = (dHldT)p Cv

I
I

JIK

stalnom obujmu (Cv) specificnitoplinski kapacitet (c)

= (dHldT)v

JIK

C e=m Cl'
cl' =

džul po kilogramkelvinu džul po
kilogramkelvinu džul po

I J/(kgK)
I J/(kgK) I J/(kgK)

molarni obujam,

= min -

kg/mol 3

.
kubm metar po molu džul po molkelvinu
džul po.

specificnitoplinski kapacitet
pri stalnom t!aku (ep) specificni toplinski kapacitet

-;;;
Cv

množinski obujam(Vm)

Vm- Vln

m Imol J/(mol K)
J/(k

(opca)plinska konstanta (R) p Vm= R T 4)
plinska konstanta (tvari X)

pri stalnom obujmu(cv) srednji specificnitoplinski
kapacitet ( c) specificni toplinski kapacitet pri zasicenju (c",)

cv=-

m

kilogramkelvinu džul po
kilogramkelvinu džnl po kilogramkelvinu

(R (X))

R(X)

= RIM(X)

kilogramkelvmu

g

K)

c= T2-T2 fe(T)dT

I J/(kgK) I J/(kgK)

= 273,15K po definiciji. 2) NA = (6,0221367 :t0,000 0036) x 1023 mor" CODATA Bulletin 63,1986.
1) To

3) k = (1,380 658:t 0,000012) x 10,23JIK, CODATA Bulletin 63, 1986. 4) R = (8,314510 :t0,000 070) J/(mol K), CODATABulletin 63, 1986.

5) Ts je temperatura

površine, a T, je referentna

temperatura.

6) Aje toplinska provodnost, Qgustoca, a Cl'specificni toplinski kapacitet pri stalnom t!aku. 75

74

Velicine i jedinice SInauke o toplini (konac) Velicine i jedinice SI nauke o toplini (nastavak)
Jedinica SI Velicina (i njezin znak) omjer specificnih toplinskih kapaciteta (y) izentropni eksponent (x) politropni eksponent (n) molarni toplinski kapacitet, množinski toplinski kapacitet (Cm) molarni toplinski kapacitet pri stalnom tlaku, množinski toplinski kapacitet pri stalnom tlaku (Cm ,) malami toplinski kapacitet pri stalnom ohujmu, množinski toplinski kapacitet pri stalnom obujmu (CmY) entropija (S) specificna entropija (s) malarna entropija, množinska entropija (Sm) energija (E) rad (W, (A)) unutarnja energija (u) W= JFdr Definicija velicine Y = cplcv jedan Naziv Znak 1 1 1 J/(moIK) specificna Gibbsova energija (g) malarna unutarnja energija, množinska unutarnja energija (Um) malarna entalpija, množinska entalpija (Hm) molama Helmholtzova energija, množinska Helmholtzova energija (Am,F m) malarna Gibbsova energija, množinska Gibbsova energija (Gm) Massieuova funkcija (J) Cmy = Cvln džul po molkelvinu J/(moIK) Planckova funkcija (YI masena koncentracija vlage, apsolutna vlažnost (rf>, ) a džul po kelvinu džul po kilogramkelvinu džul po molkelvinu džul (joule) džul (joule)
8)

Velicina (i njezin znak)

Definicija velicine

Jedinica SI Naziv Znak J!kg J/mol

g=Glm

džul po kilogramu

x=-Hr
p V" = const Cm= Cln

jedan
jedan džul po molkelvinu

Um = Uln

džul po malu

Hm = Hln

džul po malu

J/mol

Am = Aln

džul po malu

J/mol

Cm,!,= Cpln

džul po molkelvinu

J/(moIK)

Gm= Gln J

džul po malu džul po kelvinu džul po kelvinu kilogram po kubnom metru jedan jedan jedan jedan jedan

J/mol JIK JIK kg/m' 1 1 1 1 1

= -AlT

y = - mT (P = m,/V s =m"lm ll=m"lmo A=molm
'f! = rf>1rf>m

f>S = l1QIl1T s=Slm Sm = Sin

JIK J/(kgK) J/(moIK) J J J J J J J!kg J!kg J!kg J!kg

specificna vlažnost, udjel vlage (s, q) sadržaj vlage, (stupanj vlažnosti, vlažnost) (li, X) suhoca, (atro) (A) relativna koncentracija vlage, (relativna vlažnost) ('f!) obujamni sadržaj vlage, (obujamna vlažnost) (1fI)

l1U= Q + W
H= U+pV

džul (joule) džul (joule) džul (joule) džul (joule) džul po kilogramu džul po kilogramu džul po kilogramu džul po kilogramu

lfI = V"/Vo

entalpija (lI!

Helmholtzova energija, A = U -TS Helmholtzova funkcija (A, F) Gibbsova energija, Gibbsova funkcija (GJ specificna energija (e) specificna unutarnja energija (li) specificna entalpija (h) specificna Helmholtzova energija (a, fJ G = U + pV - TS = H - TS e =Elm li

Velicine i jedinice SI elektromagnetizma
Velicina (i njezin znak) elektricna struja (l) elektricni naboj, elektrika (Q) elementarni naboj (e ) u (obujamna) nabojna gustoca (Q,(ry))
Q

Defmicija velicine

Jedinica SI Naziv amper kulon (coulomb) kulon (coulomb) Znak A C C C/m'

= Ulm

Q=JIdt

h=Hlm a = Alm

= Q/V

kulon po kubnom metru

71 Za idealni je plin x

= cplcv= y. 8) Q je dovedenatoplina, a W rad što gaje sustav obavio.
76

u e = (1,602 177 33:t 0,00000049) X 10-19C, CODATA Bulletin 63, 1986.
77

-'1
Velicine i jedinice SI elektromagnetizma Velicina(i njezin znak) (nastavak) Jedinica SI Naziv
kulon po cetvornom metl1l kulon po metl1l volt po metl1l V volt volt volt

Velicine i jedinice SI elektromagnetizma

(nastavak)
Jedinica SI Naziv Znak Nm A A A T

Defmicijavelicine

I

Znak Clm2 C/m VIm V V

Velicina (i njezin znak) magnetno polje, jakost magnetnog polja (IfJ magnetni napon, raZIika magnetnog potencijala (Um, (lJ) magnetomotorni napon (F, F nJ

Definicija velicine

ploštinska nabojna gustoca (a) duljinska nabojna gustoca (A) elektricno polje, jakost elektricnog polja (E) elektricni potencijal (V, 'P) elektricni napon, razlika potencijala (U, (VJ) elektromotorna sila,

a=QIA A=IlQII!.l F=QE E = -grad U=«1,-«12

rotH = J + iJDfdt amper po metl1l Um=EHIlI F=Hdr amper amper amper F=Il!.lxB <P= fBxendA
B

stmjna uzbuda (19) ., gustoca magnetnog toka, magnetna indukcija (B) magnetni tok «P) (magnetni) vektorski potencijal (A)

tesla veber (weber) veber po metl1l henri (henry) henri (henry) jedan jedan henri po metm

elektromotorni napon (E) gustocaelektricnogtoka,
elektricna indukcija (DJ elektricni tok (IJI)

E=

-1E dl
=Q

I

V
Clm2

wb
Wblm H H 1 1 HIm

kulon po
div D

cetvornom' metm kulon

I
I
I

= rotA

samoindulctivnost, vlastita induktivnost meuinduktivnost

(L) (M, Lmn)

L = <PIl M = <P,/I2 k=ILmnINLmLn

0/= fDxendA

(coulomb) farad
Ifarad po metl1l

C F F/m F/m 1

elektricni kapacitet, elektricna kapacitivnost(C) elektricna propusnost,permitivnost, dielektricnost (E) elektricna propusnost praznine, permitivnost praznine (valcouma), elektricna konstanta (Eo) relativna (elektricna)propusnost, relativna permitivnost(E,) elektricna primIjivost, elektricna susceptibilnost(;c, .) X elektricni dipolni moment (p,P.) elektricna polarizacija(P) gustocaelektricne stmje, (elektricna) stl1ljnagustoca (J, (S» stmjni oblog(A, (a»
2) 31

C=QIU ID=EE lEo=11.'c.' 2) lE, = Eko X = E,-1 T=pxE !P

sveza, faktor sveze (k, (X» rasap, faktor raspršenja (a)

a = l-k2
B=I'H

I I
I

magnetna propusnost, permeabilnost (apsolutna) (p) magnetna propusnost praznine, permeabilnost praznine (vakuuma), magnetna konstanta Vlo) 5) relativna magnetna propusnost, relativna permeabilnost VI,) magnetna primljivost, magnetna susceptibilnost (X,(;CnJ)

Ifarad

po metl1l

henri po metl1l

H/m

Uedan jedan kulomnetar kulon po cetvornom metl1l cetvornom Iamper po metl1l metl1l l;f; po

II, =IJ/llo

jedan jedan amper cetvorni metar amper po metl1l tesla 5) džuI po kubnom metru

1 1 Am2 Nm T Jim'

I

x =1',-1
mxB=T M=(B410)-H J=B-lloH w=WN

Cm C/m2

=D -EoE

I I
I

magnetni moment, elektromagnetni moment (m)

magnetizacija(M, (H,)) Nm2 Nm
magnetna polarizacija (J, (Bi)) gustoca elektromagnetne energije, obujauma magnetna energija (w)

II = EJxenllA IA=I!b 31

4) Kada 19 rezultira od N jednakih elektricnih struja I, tada je 19 = NI.

= 8,854187817... X 10-'2 b je širina vodljivogsloja.
Eo

F/m.

5) 1'0= 411: 10-7H/m (tocno) X
6) W je energija.

=1,2566370614...

X10-6HIm.

78

79

Velicine i jedinice SI elektromagnetizma
Velicina (i njezin znak)

(nastavak)
Jedinica SI Naziv Znak vat po
cetvornom W/m2

Velicine i jedinice

SI elektromagnetizma

(konac)
Jedinica SI Naziv Znak Q Q Q S S S S 1 1 rad W VA(=W) var (=W) 1 J

Definicija velicine

Velicina (i njezin znak) modul impedancije, (impedancija) (I ZI) otpor, rezistancija (R) 10)

Definicija velicine

Poyntingov

vektor

(S)

S

=E

xH

IZI=--.JR2+X'

om (ohm) om (obm)

metru metar u sekundi m Is ml Q S W Q In S/m IIH H 1 1 1 Hz (= S-I) lIs

fazna (c) valova brzina elektromagnetnib

reaktancija, jalovi otpor (X)

11)

X=",Ly= lIZ

.
fazna brzIna elektromagnetnih u praznini (vakuumu) (c, co) (elektricni) otpor (R) (elektricna) vodljivost (G)
(trenutna) snaga (P)

.
valova

",C

om (ohm) simens (siemens) simens (siemens) simens (siemens)

c =o v"ol'o R G
P

1

7)

metar u sekundi om (ohm)
S i~ens

s

admitancija, prividna vodljivost (Y) modul admitancije, (admitancija) ( I YI) vodljivost, konduktancija (G) 12) 13)

= UlI = lIR
=UI

IYI=--.Ja2+B2

( SIemens )

vat (watt) ommetar ~:.:s po

(elektricna) otpornost (Q) (elektricna) provodnost (y, a, x) magnetni otpor, reluktancija magnetna.vodJjivost, penneancIJa VI, (P)) broj zavoJa u namotu (N) broj faza (m) broj polnih parova (P) frekvencija, cestota (f, v) frekvencija vrtnje, (brzina vrtnje, broj okretaja) (n) (R, Rm)

E

= QJ

susceptancija, jalova vodJjivost (E) dobrota (Q) 14)

simens (siemens) jedan
d

y = lIQ Rm = UmIrp L = lIR m

faktor gnbitka (d) kut gubitka (o) djelatna snaga (P) prividna snaga (S, (Ps)) jalova snaga (Q, PQ) faktor snage (J.) lG) djelatna energija (W, (Wp)) lG) lG)

= lIQ
1T . 15)

jedan radijan 'lat (watt) voltamper voltamper (var) jedan džul (ioule)

recip~ocni h enn henri (hen)ry jedan jedan jedan

o = arctan d p=rl
S= Ul

mdl

Q2=S2_P' J.=PIS W= fllidt

f = Nit n = N It

8) 9)

herc (hertz) reclprocna sekunda radijan u

kružna frekvencija, pulsacija ("')

"' = 2 1tf

sek.un~, reclprocna sekunda radijan,jedan

rad/s, lIs

fazni pomak (I', 1» impedancija, prividni otpor (Z) Z = I Z Iej ' R X

rad,l

10) Realni

dio impedancije. dio impedancije. dio admitancije.

=

+J

om (ohm)

Q

11) Imaginarni 12) Realni 13) Imaginarni

dio admitancije.

7) co = 299792458

mls (tocno).

8) N je broj promjena, at vrijeme. 9) Nje broj okretaja, a t vrijeme.

14)Za sustave kojine zrace, akoje Z = R + jX, tada je Q = IX I/R. 15)P = lli trenutacna snaga. lG) Kadaje Il = il cos",t = {ZUcos",t i i = icos (M-T) = {ZIcos (M -1'), tada je P = U I cos 1',Q = U I sin I' i J. = cosT.

80

4 - Kraut

81

NEKE ZAKONITE MJERNE JEDINICE I JEDINICE SI
Geometrijske 1. Duljina Jedinica I, L SI duljine je metar (znak: mj. lnm 1 fl1ll lmm lcm ldm lkm velicine

4. Kut, (ravninski Jedinica

kut) a, tJ, y, ... kuta je radijan (znak: rad).

SI ravninskog

Druge jedinice: puni kut

1 puni kut = 360' = 400g = 2 n rad

pravi kut kutni stupanj kutna minuta kutna sekunda gon, grad

Druge jedinice: nanometar mikrometar milimetar centimetar decimetar kilometar morska milja 1) 2. Ploština, površina Jedinica A, S

lL= 90 = 100g=!.: rad = 1570796 rad 2 ' l' = puni kut/360 = ~ = ~ rad = 0,0174533 rad 90 180
l' =

= 1O-9m = 10--6mm = 1O--6m = 1O-3mm = 10-3 m
= 10-2 = 10 mm = 1O-1m = 10 cm = 103 m = 1 852 m.

1" = 60
1 gon

( ( (
60 J 1 ' J

I '

n 1 '

= 10 800 rad

= 3 600

)

=rad 648 000 n
= 0,015 70796 rad.

n

puni kut

= 19 =

:wo= 200 rad
(znak: sr).

SI ploštineje

cetvorni metar (znak: m2).

1 rad = puni kut /2 n = 360'/2 n = 57,29578' = 57' 17' 44,8".
5. Ugao, (prostorni kut) Q Jedinica SI prostornog kuta je steradijan

Druge jedinice: cetvorni milimetar cetvorni centimetar cetvorni decimetar

1 mm2 = 10--6m2 1 cm2 = 10-4 m2
1 dm2

ar hektar cetvorni kilometar
3. Obujam, Jedinica volumen V

1a
1 ha 1 km2

= 10-2 m2 = 102 m2
= 104 = 106
m2 m2

= 100 = 100

a ha.

steradijan = sr = [Q]SI = l~ =,.'= 1, tj. pri A = r2 je Q = 1, indeks SI uz uglatu zagradu znaci da je rijec o jedinici SI. Vremenske velicine 1. Vrijeme t Jedinica SI vremena je sekunda (znak: s). Druge jedinice: milisekunda lms 1 ks kilosekunda minuta 1 min Ih sat (hora) ld dan (dies) godina (annus) 1) la

t

SI obujma je kubni metar (znak: m 3).

Druge jedinice: kubni milimetar kubni centimetar kubni decimetar litra 2) mikrolitra mililitra centilitra decilitra hektolitra
1) Definiciju vidi na str. 65. 2) Definiciju vidi na str. 65.

lmm3 lcm3 1 dm3 11 (IL) 1!l1 (1 !iL) 1 ml (1 mL) 1 cl (1 cL) 1 dl (1 dL) 1 hl (1 hL)

= 10-9m3 = 10--6m3

= 10-3 m3

= 10-3m3 = 10-9m3 = 10--6m3 = 10-5 m3 = 10-4m3 = 1O-1m3

= 1 dm3

= 10--61 (10--6L) = 10-31 (10-3 L) = 10-21 (10-2 L) = 10-11 (10-1 L)
= 1021
(102 L).

= 10-3 S = 103 S = 24h

= 60 s = 60 min = 8760 h

= 3 600 s = 86 400 s

= 31536

ks.

1)

S obzirom na prijestupne godine vrijedi u prosjeku: 1 a = 8765,76 h = 31556,736 ks.

83 82

c-

2. Brzina Jedinica

u, w, c 1) SI brzine je metar u sekundi 1 m/min 1 km/s (znak: m/s).

Masene

velicine

1. Masa m Jedinica SI mase je kilogram (znak: kg).

Druge jedinice: metar u minuti kilometar kilometar u sekundi na sat

= 1/60 m/s = 103m/s
= 1/3,6m/s
= 1,852 kmlb = 0,5144 m/s.

Druge jedinice: miligram centigram decigram gram dekagram megagram tona kilotona megatona jedinstvena 2. Duijinska Jedinica 1mg 1 cg 1 dg 19 1dag 1Mg 1t 1 kt 1Mt atomna masena jedinica 1) lu gustoca Ql SI duljinske gustoce je kilogram po metru (znak: kg/mj. 1 kg/km

=

10--6 kg

=

10-3 g g g

cvor (milja na sat), knot 3. Ubrzanje a 2) Jedinica SI ubrzanja f, v

1 kmlb 1 cvor

= 10-5 kg = 10-2 = 10-4 kg = 10-1 = 10-3 kg
= =
10-2 kg

= =

10 g

je metar u sekundi na kvadrat

(znak: m/s2).

= 103 kg = 1 t = 103 kg = 1 Mg
106 kg 103 t

4. Frekvencija Jedinica

= 109 kg = 106t
= 1,660 540 . 10-27 kg.

SI frekvencije je herc (hertz) (znak: Hz

= s-I).

Druge jedinice: kiloherc megaherc gigaherc 5. Kružna frekvencija, Jedinica pulsacija

1kHz 1 Mhz 1 Ghz
w

= 103Hz
= 106Hz

= 109Hz.
sekunda (znak: s-I).

Druge jedinice:

teks, tex
3. Ploštinska SI kružne frekvencije je reciprocna

kilogram EO kilometru
)

1 teks

= 10-3 kg/m = 10--6kg/m = 1 g/km.
metru

gustoca QA gustoce je kilogram po cetvornom

Jedinica SI ploštinske (znak: kg/m2).

6. Frekvencija

vrtnje, brzina vrtnje, broj okretaja n vrtnje je herc (hertz) (znak: Hz, S-I).

Jedinica SI frekvencije Druga jedinica: okretaj u minuti

1 okr./min
w

= (1/60)

S-I.

7. Kutna brzina, kutna frekvencija Jedinica

SI kutne brzine je radijan u sekundi

(znak: rad/s).

4. Gustoca, obujamna gustoca, masena gustoca Q Jedinica SI gustoce jest kilogram po kubnom metru Druge jedinice: 1 g/dm3 gram po kubnom decimetru 1 g/cm3 gram po kubnom centimetru kilogram po kubnom decimetru 1 kg/dm33 megagram po kubnom metru 1 Mg/m 1 t/m3 ] tona po kubnom metru

(znak: Q).

= 1 kg/m 3
= 103 kg/m3.

8. Kutno ubrzanje a Jedinica SI kutnog ubrzanja (znak: rad/s2).
1) Brzina svjetlosti u vakuumu Co ~

je radijan u sekundi na kvadrat

5. Specificni obujam v Jedinica SI specificnog obujmaje kubni metar po kilogramu (znak: m3/kg). Druga jedinica: 1 dm%g = 10-3m3fkg. kubni decimetar po kilogramu
1) Definiciju vidi na str. 65. 2) Definiciju vidi na str. 66.

299792458
65 mls'

mls (tocno).
(tocno).

2) Normalno težno ubrzanje g.

~ 9,806

84

85

6. Moment

ustrajnosti,

moment

tromosti, moment

inercije J

Jedinica SI momenta (znak: kg m2).

tromostije

kilogram metar na kvadrat

2. Mbment sile M, sprežni moment T Jedinica SI momenta sile je njutnmetar (znak: N mj. Druge jedinice: milinjutnmetar njutnmilimetar kilonjutnmetar meganjutnmetar 3. Tlak pl), naprezanje a, 1:
Jedinica SI tlaka i naprezanjaje paskal (pascal) (znak: Pa

Druge jedinice: gram metar na kvadrat kilogram milimetar na kvadrat Protocne velicine

19m2
1 kg mm2

= 10-3kgm2
= 10-6
kg m2.

1mNm= 1Nmm= 1 kN m = 1MNm=

10-3 10-3 103 106

Nm Nm Nm Nm.

1. Maseni protok qm Jedinica SI masenog Druge jedinice: gram u sekundi gram u minuti gram na sat kilogramu minuti kilogram na sat tona u sekundi tona u minuti tona na sat protoka je kilogram u sekundi (znak: kg/s).

= N/m2).

1 g/s = 10-3 kg/s 1 g/min = 10-3/60 kg/s 19lh = 10-3/3 600 kg/s 1 kg/min = 1/60 kg/s 1 kglh = 1/3 600 kg/s 1t/s = 103kg/s 1 timin = 103/60kg/s 1t1h = 103/3600 kg/s.

Druge jedinice: milipaskal kilopaskal megapaskal gigapaskal bar milibar mikrobar normalna atmosfera

1mPa 1kPa 1MPa 1GPa 1 bar 1 mbar 11lbar 1 atm

= 10-3 Pa
= =
103 Pa

= kN/mm2 = 105Pa

106 Pa

= kN/m2 = MN/m2 = N/mm2

= 102Pa = hPa = 10-1Pa = 1013,25 mbar.
(znak: kg m/s)

2. Obujamni protok qv Jedinica SI obujamnog protoka je kubni metar u sekundi (znak: m%). Druge jedinice: kubni metar u minuti 1 m3/min = 1/60 m% kubni metar na sat 1 m% = 1/3600m% litra u sekundi lI/s = 10-3m% litra u minuti Il/min 10-3/60 m% litra na sat 111h = 10-3/3600 m%. Velicine sile 1. Sila F 1)

4. N alet, kolicina gibanja p Jedinica SI naleta je kilogrammetar Druge jedinice: grammetar u sekundi megagrammetar u sekundi

u sekundi

1 g m/s = 10-3 kg m/s 1 Mg m/s = 103 kg m/s.
paskalsekunda (znak: Pa s).

=

5. Dinamicka viskoznost IJ Jedinica SI dinamicke viskoznostije Druga jedinica: milipaskalsekunda 6. Kinematicka viskoznost v viskoznosti Jedinica SI kinematicke (znak: m2/s).

1 mPa s

= 10-3 Pa s.
na kvadrat u sekundi

je metar

Jedinica SI sile je njutn (newton) (znak: N). Druge jedinice: mikronjutn 11lN milinjutn 1mN kilonjutn 1kN meganjutn 1MN
1) Definiciju vidi na str. 67 i 68.

= 10-6 N = 10-3 N

Druga jedinica: milimetar na kvadrat u sekundi

1 mm2/s

= 10-6

m2/s.

= 103N = 106N.

1) Znak p, se preporucuje za tlak koji se ocita na instrumentu, a definiran je izrazom p, = p - p.mb, gdje je p'mb okoini tlak. Ocitani tlak može biti pozitivan iii negativan, zavisno od toga je li p veci ili manji od p,mb. p > p.mb P, > O predtlak p < p,mb p, < O podtlak

86

87

Energetske

velicine

1. Energija E, rad W; toplina Q Jedinica SI energije je džul (joule) (znak: J Druge jedinice: kilodžul 1kJ megadžul 1MJ gigadžul 1GJ vatselrunda 1Ws vatsat 1Wh kilovatsekunda 1kWs kilovatsat 1kWh megavatsat 1MWh elektronvolt leV
2. Snaga P, toplinski Jedinica tok ep SI snage je vat (watt) (znak: W

= N mj.

= 103 J

3. Brzina zagrijavanja i hlooenja Jedinica SI brzine zagrijavanja (znak: K!s). Druge jedinice: kelvin u minuti kelvin na sat

T/t (dT/dtJ i h1adenjaje

kelvin u sekundi

1 K!min 1K!h
kapaciteta

= 1/60 K!s

= 1 106J
= 1109 J
=lJ =3600J = 1kJ = 3 600 kJ =3600MJ = 1,602 177 . 10-19J.

= 1/3600 K!s.

4. Specificni toplinski kapacitet c Jedinica SI specificnog toplinskog nu (znak: J/(kg K». Druga jedinica: kilodžul po kilogran1kelvinu

je džul po kilogran1kelvi-

1 kJ/(kg K)

= 103 J/(kg

K).

5. Entalpija H Jedinica SI entalpije je džul (znak: J). Druga jedinica: kilodžul

1kJ

= 103J.
(znak: J!kg).

= J/s).

Druge jedinice: milivat kilovat megavat gigavat kilodžul u sekundi kilodžul na sat
Toplinske velicine TI)

1mW 1kW 1MW 1GW 1 kJ/s 1 kJ/h

= 10-3 W

6. Specificna entalpija h Jedinica SI specificne entalpije je džul po kilogramu Druga jedinica: 1 kJ!kg kilodžul po kilogramu 7. Entropija S Jedinica SI entropije je džul po kelvinu (znak: J/K). Druga jedinica: 1kJ/K kilodžul po kelvinu

= 103 W
= 106 W = 109 W
=1
kW

= 103J!kg.

= 103J/K.

= 1/3 600

kW.

1. Temperatura

8. Specificna entropija s Jedinica SI specificne entropije je džul po kilogramkelvinu (znak: J/(kg K)). Druga jedinica: 1 kJ/(kg K) = 103 J/(kg K). kilodžul po kilogramkelvinu 9. Ogrjevna vrijednost, gornja Hs i donja Hi Jedinica SI ogrjevne vrijednosti je džul po kilogramu Druge jedinice: 1 kJ/kg kilodžul po kilogramu megadžul po kilogramu 1 MJ/kg 10. Toplinska provodnost A Jedinica SI toplinske provodnosti (znak: W/(m K». Druga jedinica: kilovat po metarkelvinu (znak: J!kg).

Jedinica SI termodinamicke Druga jedinica:

temperature

je kelvin (znak: K).

Celzijevstupanj
2. Toplinska rastezljivost, koeficijent Jedinica SI toplinske rastezljivosti Druga jedinica: reciprocni megakelvin
1) Definiciju tennodinamicke

ac
toplinskog je reciprocni

= K.
rastezanja al kelvin (znak: K-1).

= 103J!kg = 106 J!kg.

1 MK-1

= 10-$K-1.

je vat po metarkelvinu

i Celzijeve temperature

vidi na str. 59 i 97.

1 kW/(m K)

= 103 W/(m

K). 89

88

11. Toplinska prijelaznost h, toplinska prolaznost K Jedinica SI toplinske prijelaznosti je vat po cetvornom (znak: W/(m2 K)). Druga jedinica: kilovat po cetvornom metru i kelvinu 1 kW/(m2 K)

6. Molarna metru i kelvinu Jedinica

entropija Bm SI molarne entropije je džul po molkelvinu
1 J/(kmol K)

(znak: J/(mol K)).

= 103

W/(m2 K).

Druge jedinice: džul po kilomolkelvinu kilodžul po kilomolkelvinu kilodžul po molkelvinu

1 kJ/(kmol K)

= 1 J/(mol K)

= 10-3

J/(mol

K)

1 kJ/(molK)

= 103J/(mol K).

Molarne velicine 1. Molarna masa M Jedinica SI molarne Druge jedinice: gram po molu kilogram po kilomolu 2. Molarni obujam Vm Jedinica SI molarnog Druga jedinica:

Velicine mase je kilogram po molu (znak: kg/mol).
Jedinica

zracenja A
SI aktivnosti je bekerel (becquerel) (znak: Bq

1. Aktivnost

= S-I).

1 g/mol 1 kg/kmol

= 10-3 kg/mol

= 10-3kg/mol.

2. Apsorbirana doza D Jedinica SI apsorbirane

doze je grej (gray) (znak: Gy

= J!kg). = J!kg).

obujma je kubni metar po molu (znak: m3/mol).

3. Dozni ekvivalent H Jedinica SI doznog ekvivalentaje

sivert (sievert) (znak: Sv (znak: C!kg).

kubni metar po kilomolu 3. Množinska koncentracija sastojka B koncentracije

1 m3/kmol
cE

= 10-3m3/mol.

4. Ekspozicija X Jedinica SI ekspozicije je kulon po kilogramu

Jedinica SI množinske (znak: mol/m3). Druga jedinica: kilomol po kubnom

je mol po kubnom metru

Elektricne 1. Elektricna

velicine struja I SI elektricne struje je amper (znak: A).

metru

1 kmol/m3

= 103 mol/m3.
je džul po molkelvinu

Jedinica

4. Molarni toplinski kapacitet Cm Jedinica SI molarnog toplinskog (znak: J/(mol K)). Druge jedinice: džul po kilomolkelvinu kilodžul po kilomolkelvinu kilodžul po molkelvinu

kapaciteta

1 J/(kmol K) 1 kJ/(kmol K) 1 kJ/(mol K)

= 10-3 J/(mol K) = 1 J/(mol K)

Druge jedinice: nanoamper mikroamper miliamper kiloamper 2. Elektricni naboj, elektrika Q
Jedinica SI elektricnog nabojaje

InA 1f1A ImA IkA

= 10-9A
= 10-OA

= 10-3A
= 103A. = As).

= 103J/(mol K).

5. Molarna entalpija Hm Jedinica SI molarne entalpije je džul po molu (znak: J/mol). Druge jedinice: džul po kilomolu kilodžul po kilomolu kilodžul po molu 1 J/kmol 1 kJ/kmol 1 kJ/mol

kulon (coulomb) (znak: C

= 10-3 J/mol = 1 J/mol

= 103 J/mol.

Druge jedinice: milikulon kilokulon ampersekunda ampersat

ImC 1kC 1As 1Ah

= 10-3 C
= 103 C =lC = 3 600 C. 91

90

3. Elektricni napon U Jedinica SI elektricnog napona je volt (znak: V = W/A). Druge jedinice: mikrovolt = 10-6V l/!V milivolt 1mV = 10-3V kilovolt 1kV = 103V megavolt 1MV = 106V.
4. Jakost elektricnog polja E Jedinica SI jakosti elektricnog polja je volt po metru (znak: V/m Druge jedinice: milivolt po metru kilovolt po metru volt po milimetru

9. Induktiunost L Jedinica SI induktivnostije henri (henry) (znak: H = V s/A). Druge jedinice: = 1O-12H pikohenri 1pH nanohenri 1nH = 10-9 H mikrohenri = 10-6H l/!H milihenri 1mH = 10-3H. 10. Magnetna indukcija B
Jedinica SI magnetne indukcije je tesla (znak: T

= N/(A

mj).

= N/C).

1 mV/m 1 kV/m 1 V/mm

= 1O-3V/m

= 1O3V/m

Druge jedinice: nanotesla mikrotesla militesla
11. Magnetni
Jedinica

1nT l/!T 1mT
toka je veber (weber)

= 10-9T

= 10-6 T = 10-3T.
(znak: wb

= 103V/m. = VIA). = 10-3 o.
=
103 0..

tok <1>
SI magnetnog

=T

m2).

5. Elehtricni otpor R Jedinica SI elektricnog

Druga jedinica: otpora je om (ohm) (znak: o.

miliveber
12. Magnetno polje H Jedinica SI magnetnog Druge jedinice: miliamper po metru kiloamper po metru amper po milimetru

1 mWb
polja je amper po metru

= 10-3Wb.
(znak: A/m).

Druge jedinice: miliom kiloom
6. Elektricna otpornost Ii Jedinica SI elektricne otpornosti Druga jedinica: om cetvorni milimetar po metru

1 mO. 1ko.

je ommetar

(znak: o. m).
1 o. mm2/m

1 mA/m 1 kA/m lA/mm

= 10-3 A/m = 103A/m

= 103A/m.

Svjetlosne

velicine

=

10-6 o. m.

1. Jakost zracenja I, (1e) Jedinica SI jakosti zracenja je vat po steradijanu (znak: W/sr).
2. Sujetlosnajakost I, (1y) Jedinica SI svjetlosne jakosti je kandela (candela) (znak: cd).

7. Elektricna Jedinica

uodljiuost SI elektricne

G vodljivostije simens (siemens) (znak: S

= 0.-1).

8. Elektricni lwpacitet C Jedinica SI elektricnog kapaciteta je farad Druge jedinice: pikofarad nanofarad mikrofarad milifarad 92

(znak: F 1pF 1nF l/!F 1mF

= CN).
= 10-12 = 10-9 =
F

3. Sujetljiuost, luminancija L, (Ly) Jedinica SI luminancije je kandela po cetvornom metru (znak: cd/m2). 4.. Sujetlosni tok <1>, «1>y) Jedinica SI svjetlosnog toka je lumen (znak: Im 5. Osujetljenje, iluminancija E, (Ey) Jedinica SI iluminancije je luks (lux) (znak: Ix

=

F 10-6 F 10-3 F.

= cd sr).

= Im/m2).
93

Odnosi izmedu nekih starijih jedinica, i jedinica SI 1. Za duljinu (I, L) ongstrem, (angstr6m) inch, col, palac foot, stopa jard (yard) fathom, fadom 2. Za ploštinu (A, S) barn square inch 1) square foot 1) square yard 1) 3. Za obujam (V) cubic inch 2) cubic foot 2) cubic yard 2) registarska tona 4. Za brzinu (v, C,u, w) foot per minute foot per second yard per second
5. Za ubrzanje (a) gal foot per second squared yard per second squared 6. Za masu (m) kvintal, metricka centa hyl funta, pound Oibre) Long ton (US) 3) karat (metricki)

razlicitih

sustava

lA 1 in (") 1 ft (') 1yd 1fm 1b 1 in2 1 ft2 1yd2
l' m 3

= = = = =

0,1 nm 25,4 mm 12 in 3 ft 2yd

= = = = = = = = =

10-10m 0,0254 m 0,304 8 m 0,9144m 1,828 8 m. 1O-28m2 645,16. 10-6m2 92,903 . 10-3m2 0,836 13 m2.

7. Zagustocu pound per pound per pound per 8. Za silu (F)

(Q) cubic inch cubic foot cubic yard

1lb/in3 = 27680 kg/m3 1lb/ft3 = 16,017 kg/m3 1lb/yd3 = 0,59328 kg/m3.

= 100 fm2 = 6,4516 cm2 = 9,290 3 dm2

milipond pond kilopond 1) megapond din sthEme poundal 9. Za tlak (p) i naprezanje normalna atmosfera tehnicka atmosfera (a)

1mp 1p 1kp 1Mp 1 dyn 1 st 1pdl

= 10-3 P

= 10-3kp
= 103 kp
= 10llN

= = = = = =

9,806 65 9,806 65 9,806 65 9,806 65 10-5 N 103 N

. 10-6 N . 10-3 N N . 103 N

= 0,138254

N.

1ft3 1 yd3 1 R.T.

= 16,387 cm3 = 28,32 dm3

= 16,387. 10-6m3 = 28,32. 10-3m3

= 100 ft3

= 0,76455m3
= 2,832 m3.

1 ft/min = 0,00508m/s 1 ft/s = 0,304 8 m/s 1 yd/s = 0,9144 m/s.
1 Gal 1 ft/s2 1 yd/s2

= 1 cm/s2

= 0,01m/s2
= 0,304 8 m/s2 = 0,9144 m/s2.

milimetar živina stupca milimetar vodenog stupca kilopond - po cetvornom metru - po cetvornom centimetru - po cetvornom milimetru barye pieze hectopieze inch of mercury inch of water pound-force pound-force pound-force long ton per long ton per per square inch per square foot per square yard square inch square foot

1 atm 1 at 1 mmHg 1 mmH2O

= 760 mmHg = 101325 Pa = 1 kp/cm2 = 98 066,5 Pa = 133,323 Pa = 1 kg/m2 = 9,806 65 Pa 1 mmH2O = 9,806 65 Pa 1 at = 98 066,5 Pa
= 9 806 650 Pa

1q 1 hyl Ub lk

= 100kg

1 kp/m2 = = 1 kp/cm2 1 kp/mm2 = 1 barye = 1 pz = 1hpz 1 inI:Ig 1 inH2O 1lbf/in2 1lbf/ft2 1lbf/yd2 1 long ton/in2
1 long ton/ft2

= 9,806 65 kg

0,1 N/m2 = 10-1Pa 1 kN/m2 = 103Pa 1 bar = 105Pa = 3 386Pa = 249,1Pa = 6 895Pa = 47,88Pa = 5,320Pa = 15444 151Pa = 107251Pa. = 10-3Pa s
= 10-1 Pa s

= 0,453 59 kg
= 2240 lb = 1016,05 kg = 0,2 g = 200 mg = 210-4kg.

1) Rabe se i kratice: sq in, sq ft i sq yd. 2) Rabe se i kratice: eu in, eu ft i eu yd. 3) Long ton (US) = UK ton.

10. Za dinamicku viskoznost (1]) centipoaz 1 eP poaz (poise) 1P dekapoaz 1 daP
1) Definiciju vidi na str. 68.

= 1 Pa s.

94

95

11. Za kinematicku

viskoznost

(v)

centistoks stoks (stokes) Stupnjevi po Engleru °E:

1 eSt 1 St

= 1 mm2/s = lO-6m2;s = 1 cm2;s = 10-4 m2;s.

°E 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,8 2,0 mm2;s 1,00 1,82 2,82 3,92 5,08 6,25 7,41 9,66 11,8 °E 2,5 3,0 4,0 5,0 6,0 7,0 8,0 9,0 10,0 mm2;s 16,7 21,1 29,5 37,4 45,2 52,9 60,8 68,4 76,0 Iznad 10 °E = 76 =2;s treba za svaki 1 °E dodati 7,6 =2;s. 12. Za energiju, rad, toplinu (E, W; Q) kilopondmetar lkpm = 9,806 65 J konjska snaga-sat lKSh 2,648106J kalorija lcal 4,1868J kilokalorija 1 kcal = 4186,8J megakalorija 1 Mcal = 1,163kWh litra-atmosfera 11 at = 98,0665 J erg 1 erg = 10-7J foot pound-force 1 ft lbf = 1,3558 J horsepower hour lhph = 2,685 . 106 J British thermal unit 1 Btu = 1,055 056 . 103 J.

16. Za velicine zracenja aktivnostA apsorbirana doza D dozni ekvivalent H ekspozicijaX

curie rad rem rontgen

lCi 1 rad lrem lR

= = = =

3,7.1010 Bq 0,01 Gy 0,01 Sv 2,58 . 10-4 C/kg.

=

=

17. Odnosi medu jedinicama temperature Termodinamicka temperatura (T, 6» iskazuje se jedinicom kelvin (znak: K), koja je definiranajednadžbom: Tt K = 273,16' gdje je Tt temperatura vode (H2O) u trojnom stanju. U engleskom se jezicnom podrucju termodinamicka temperatura (T), kadšto iskazuje i jedinicom Rankinov stupanj (znak: °R). Odnos je kelvina (K) i Rankinova stupnja ("R): 9 5 K = 5"°R = 1,8 °R, odnosno: °R = "9K. Osim termodinamicke temeprature rabi se i Celzijeva temperatura (t, i}),koja se iskazuje jedinicom Celzijev stupanj (znak: aC). Celzijeva temperatura i pripadna temperaturna ljestvica definirane su jednadžbom: t=T-To,
gdje je konstanta To = 273,15 K po definiciji. Jedinica Celzijev stupanj (OC)jednaka je jedinici kelvin (K): Celzijev stupanj

13. Za snagu, toplinski tok (P, (/J) kilopondmetar u sekundi konjska snaga kalorija u sekundi kilokalorija na sat erg u sekundi foot pound-force per second horsepower British thermal unit per hour 14. Za elektricne velicine magnetna indukcija B gauss magnetni tok (/J maxwell magnetno polje H oersted 15. Za svjetlosne velicine jakost svjetla Iv luminancija L iluminancija E 96

1 kp m/s IRS 1 cal/s 1 kcal!h 1 erg/s 1 ft lbf/s lhp 1 Btu!h lGs lMx lOe

= 9,806 65 W = 735,499 W

= 4,1868 W = 1,163W = 10-7W = 1,3558 W

= 'kelvin,

°C=K. Prema tome, jedinica Celzijev stupanj (OC)samo je poseban naziv za jedinicu kelvin (K) kad se iskazuje Celzijeva temperatura. Jedinica termodinamicke temperature kelvin (K) i jedinica Celzijeve temperature Celzijev stupanj (OC)rabe se i za iskazivanje temperaturnog raspona ili razlike: /'1T= T2-T1 = t2-tl = /'1t. Na primjer: /';.t= t2 - tI = 60 °C - 40 °C = 20°C = 20 K. Osim Celzijeve temperature (tJ, u engleskom se jezicnom podrucju kadšto rabi i Fal1renheitova temperataura (tF> koja se iskazuje jedinii}F), com Fahrenheitov stupanj (znak: OF). Fahrenheitova temperatura i njezina temperaturna ljestvica defmirane su jednadžbom: tF= T-ToR,
gdje je TOR= 459,67 °R.

= 745,7W
= 0,293 071 W.

= 10-4T = 10-8Wb
= 1O3/41t A/m.

Hefnerova svijeca 1 HS Medunarodna svijeca 1 MS stilb 1 sb nit 1 nt phot 1 ph

= 0,917cd = 1,02cd
= 104 cd/m2

= 1cd!m2 = 1O4lx.

97

Jedinica panj (OR):

Fahrenheitov
Fahrenheitov

stupanj
stupanj

(OF)jednaka

je jedinici Rankinov stupanj,

stu-

= Rankinov oF = °R.

Isti se primjer može riješiti i pomocu brojcane jednadžbe. Prema izrazu u 2. retku i 4. stupcu niže predocene tablice dobiva se brojcana vrijednost: 9 9 {tF}'F = "5 {t}.c + 32 = 1083 + 32 = 1949,4 + 32 = 1981,4.
"5'

Obje se te temperature, Celzijeva (t) i Fahrenheitova (tF), oslanja ju na termodinamicku temperaturu (T) i od nje se razlikuju samo za stalnu vrijednost. Pomocu navedenih definicijskih jednadžbi dobiva se nekoliko karakteristicnih tocaka vode predocenih u sljedecoj tablici.

Buduci da je brojcana vrijednost definirana opcom jednadžbom {tF} = t/[tF], slijedi da je temperatura tališta bakra u Fahrenheitovim stupnjevima (OF): tF = {tF} [tF] = 1981,4 oF, jer je {tF} = 1981,4, a [tF] = oF. Brojcane jednadžbe*
1. K 1.

Nekekarakteristicne
apsolutna ništica ledište vode troina tocka vode
T

= DK

vrelište vode

I, = 0,01 'C T = 373 15K I = 1O0'C

To = 273,15 K T, = 273,16 K

temperaturne tocke vode I = - 273,15'C IF = - 459,67 'F
10= O'C IF.o= 32 'F

IFJ= 32,018'F IF, = 212'F

T= OOR To = 491,67 'R T, = 491,688 'R

koje poveznju razlicite temperaturne
2. 'c 3. 'Re {IKJ"',=[{TJK - 273.15] 4. 'F {I,h = %{Th - 459.67 9 {1"h='5{th + 32

ljestvice
5. 'R {T,h = %{Th

T = 671 67 'R

Odnosi medu nekim temperaturnim

jedinicama:

{TJK= {Ih + 273,15 {th = {Th - 273.15

°R=~ K, °R=oF °C=18°F i °F=~K 5 "9 " 9 Veza izmedu Celzijeve temperature (t) i Farenheitove temperature (tF),koje se razlikuju po konstantama To i TOR,dobiva se pomocu velicinskih jednadžbi:
' t
Eliminacijom

K=oC K=~oR=18°R

2.

{Th={I"J"', + 273,15

{th={IKh,

4
{IKJ'='5{IJ'D

{T"h = %{Ih + 491,67 9
{T"h = 4: {t"J-

3.

{TJK=[{t,.j.,. + 459,67]

{th=[{t'h-32]

{I,d.,"=

= T - To,

tF= T - TOR,
velicine T iz defmicijskih

To = 273,15K, TOR 459,67°R. =
jednadžbi dobiva se izraz:

9 [{t,}o-32] {1"h=4:{tKh, + 32 {t,.j.,-={T"h - 459,67

+ 491,67 {T"h={t,h + 459,67

4.

{TJK= %{T,h

Razlika je konstanata

t = tF + TOR-To. TORi To: TOR To

{th = %[{TKh - 491,67]

4 {t"J- = '9 [{T"h - 491,67]

-

*

= 459,67°R- 273,15K.

Buduci da je K jednadžbu dobiva: = 1,8 °R, to se uvrštenjem te vrijednosti u gornju odnosno:
TOR

Brojcane jednadžbe povezuju brojcane vrijednosti {T}K, {I}'c, {IRh" {lFh i {TRh velicina T, I, IR, IF i TR izražene jedinicama K, 'C, 'Re, oF i 'R, tj.: T I IR IF TR {T}K=K' {IRh, = oRe' {tFh = 1.' {Ih = -;c;' {TRh=~, gdje su: T termoc!inamicka, t Celzijeva, IRReaumurova, IFFabrenheitova i TR termodinamicka temperataura, a K jedinica kelvin, 'C Celzijev stupanj, oRe Reaumurov stupanj, 'F Fabrenheitov stupanj i 'R Rankinov stupanj.

- To = 459,67 °R - 273,15 x 1,8 °R = 459,67 °R - 491,67 °R = - 32 °R,
TOR-To= -32°F,

jer je °R = oF. Prema

tome veza velicina t i tF glasi:

t = tF 32 oF, odnosno: tF = t + 32 oF. Primjer. Treba temperaturu tališta bakra t 1 083 °C iskazati u Fahrenheitovim stupnjevima COF).Prema gornjoj jednadžbi Fahrenheitovaje temperatura:

-

=

Reaumurova temperatura (tR) (koju spominjemo iz povijesnih razloga) iskazuje se jedinicom Reaumurov stupanj (znak: ORe), a njezina se temperaturna ljestvica temelji na dvije cvrste tocke, i to na ledištu vode, koje je oznaceno s to = O oRe (o oRe = O oCi, i vrelištu vode, koje je oznaceno s tv = 80 oRe (80 ORe= 100 oCi. Dakle, temperaturni razmak izmedu ledišta i vrelišta vode razdijeljen je na 80 jednakih dijelova, što znaci da je: 80 oRe = 100 °C , odnosno' . ORe = 100 °C = 1 25 aC. 80'

tF

=t +

32 oF = 1083 °C + 32 oF = 1 083 x 1,8 oF + 32 oF =1949,4 oF + 32 oF = 1981,4 oF.

98

99

Prema tome je: Reaumurov stupanj

~
= 1,25Celzijevih stupnjeva = 1,25kelvina,tj.:
odnosno: °C = K = 0,8 oRe.
:i ~

oRe = 1,25 °C = 1,25 K,

Potresi a) Ljestvica po G. MercaIliju (1902; novija, Medvedev-Sponheuer-Karnikova ljestvica, tzv. MSK-78) razdijeljena je na 12 stupnjeva intenziteta.
Ljestvica potresa
Stupanj
II

»Baumeova areometarska ljestvica« služi za odredivanje gustoce kapljevina pomocu stupnjeva Baumea (OBe).

a) Zakapljevinegustocee ~ 1 kg/dIn3 odredena je Baumeova ljestvica
vrijednostima N:

Ucinak potresa Neprimjetljiv potres; bilježe ga samo seizmografi. Vrlo slab potres; osjete ga samo neke osobe koje miruju. Slab potres; osjeti ga više osoba. Umjeren potres; osjeti ga vecina osoba u kuci, a izvan kuce samo neki; trepere prozori i posude. Prilicno jak potres; osjeti ga vecina ljudi, obješeni se predmeti njišu i pomicu se slike na zidu. Jak potres; osjecaju ga svi, a mnogi bježe iz kuce, na pojedinim zgradama puca žbuka. Vrlo jak potres; manja oštecenJa na slabije gradenim zgradama, ruše se dimnjaci. Razoran zabati. potres; velike pukotine na zidovima, ruše se krovni

Ubrzauje tla a ms-2

b)

= O°Be pri e = 1,0 kg/dIn3 N = 66 °Be pri e = 1,842 7 kg/dIn3. Zas preracunavanje vrijedi e = 144,32/(144,32 -N), [eJ = kg/dIn3. Za kapljevine gustoce e s 1 kg/dIn3odredena je Baumeova ljestvica vrijednosti N: N = 10 °Be pri e = 1,0 kg/dIn3 N = 90 °Be pri e = 0,643 4 kg/dIn3. Za preracunavanje vrijedi: e = 144,32/(134,32 + N), [ej = kg/dIn3.
N ljestvica jakosti vjetra

II

I. II. III.

'I

IV. V. VI. VII. VIlI.

0,12

... 0,25

0,25

... 0,50 ... 1,0

0,50

Beaufortova

Skup brojcanih oznaka od O do 12 i odgovarajucih raspona vrijednosti brzina vjetra naziva se Beaufortova ljestvica, a jedinica bofor (beaufort, Bf). Približnu vezu izmedu jakosti vjetra u boforima (Bf) i odgovarajuce

1,0... 2,0 2,0...4,0
4,0

IX. X.

Pustošeci potres; ruše se starije kuce, kIizi tlo. Uništavajuci potres; teška oštecenja zgrada, ruši se vecina zgrada od opeke, na branama i nasipima nastaju teška oštecenja, a u tlu pukotine široke do 1 m. Katastrofalan potres; ruše se sve zidane zgrade, nastaju teška razaranja i na vrlo solidnim zgradama, mostovima, prugama i cestama, a u tlu nastajn široke pukotine. Potpuna katastrofa; razaraju se sve ljudske tvorevine, nastaju pukotine s velikim vertikalnim i horizontalnim pomacima tla, koje potpuno mijenja svoj izgled.

brzine vjetra v u metrima u sekundi (m/s) daje izraz: v
Beaufortova Bf Srednja brzina v cvor mls (lmot) O 1 O ... 0,2 1 1... 3 0,3... 1,5 2 4... 6 1,6... 3,3 3 7...10 3,4... 5,4 4 11...16 5,5... 7,9 5 17...21 8,0... 10,7 6 22 ... 27 10,8... 13,8

= 0,836 M.

... 8,00

ljestvica jakosti vjetra u ovisnosti o brzini vjetra Opisvjetra tišina labor povjetarac slab vjetar umjeren vjetar umjerenojak v. jak vjetar milja Bf Srednja brzina v cvor mls (Imat) 7 28...33 13,9... 17,1 8 34...40 17,2... 30,7 9 41 ...47 20,8... 24,4 10 48... 55 24,5... 28,4 11 56... 63 28,5.n 32,6 12 63 ... 71 32,7... 36,9
XI.

Opisvjetra vrlo jak vjetar olnjni vjetar olnja žestoka oluja orkanska oluja orkan
XII.

b) Ljestvica po C. F. Richteru MB

(1935) iskazuje se magnitudom: + 1,66 19 D + 3,

= 19 (AlT)

. no 1 cvor Ck t) = 1 morska

sat

-

(

1 international

nautic mile

hour
mls

=-

1 n mile

h

)

= 1,852 km/h = 1 852 m/h = 0,51444444 1 stopa (foot) = 0,304 8 metara (tocno).

gdje su: A najveca amplituda pomaka cestica (/Wl), T perioda (s), D geocentricna udaljenost žarišta (O).(Najveca je izmjerena maguituda MB = 8,7.) 101

100

-~

TVARI
SASTAV TVARI Tvari (materija) se sastoje od kemijskih elemenata (pocela) ili njihovih spojeva. Svi se spojevi mogu rastaviti na elemente koji se dalje ne mogu rastavljati nikakvim kemijskim sredstvima. Najmanja cestica ili jedinka kemijskog elementa, koja se dalje ne može rastaviti nikakvim kemijskim postupkom, naziva se atom. (Promjer atoma iznosi po redu velicine približno 0,1 nm = 1O-10m.) Nuklearna je fizika svojim otkricima razvila (Bohrov) model o gradi atoma, prema kojem K se atom svakoga elementa sastoji od jezgre, L gdje su sabrani nukleoni, tj. pozitivno nabijeni protoni i elektricki neutralni neutroni, te negativno nabijenih elektrona koji okružuju jezp = pratoni, n = nelaroni, gru.

i

I
I
I

Kemijski elementi Element
Naziv vodik helij litij berilij bor ugljik dušik kisik fluor ueon natrij maguezij aluminij silicij fosfor sumpor klor argon kalij kalcij skandij titan vanadij krom mangan željezo kobalt uikal bakar cink galij germanij arsen selen brom kripton rubidij stroncij itrij eirkonij niobij molibden tehnecij rutenij rodij

Raspored elektrona po ljuskama ZU 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 A,2} 1,008 4,003 6,939 9,012 10,81 12,01 14,01 16,00 19,00 20,18 22,99 24,31 26,98 28,09 30,97 32,06 35,45 39,95 39,10 40,08 44,96 47,90 50,94 52,00 54,94 55,85 58,93 58,71 63,54 65,37 69,72 72,59 74,92 78,96 79,91 83,80 85,47 87,62 88,91 91,22 92,91 95,94 (99) 101,1 102,9 K 1 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 L M N O P Q

@e

e = elektrani
~

10-1 m) skupljenaje

U Jezgri atoma (promjera reda velicine
gotovo sva masa atoma.

Mase inaboji nukleona i elektrona: masa naboj proton 1,672 .1O-24g + 0,160.10-18 As neutron 1,675 .1O-24g O elektron 0,9108. 10-27g - 0,160 . 10-18As Naboj jezgre odreden je brojem protona i jednak je »protonskom ili atomnom broju Z« elementa. Tim su nabojem odredena kemijska i fizikalna svojstva elementa. Ukupan broj nukleona, tj. protona i neutrona, daje »nukleonski ili maseni menta. broj A« koji je jednak zaokruženoj relativnoj atomnoj masi eleNpr. uranov atom (Z
se od 92 protonai

j

= 92) relativne

atomne mase Ar = 238,029sastoji

146 neutrona, pa mu je nukleonski ili maseni broj A

= 238.

U elektricki neutralnih atoma broj elektrona jednak je broju protona, tj. protonskom broju Z (= rednom broju Z). Elektroni kruže oko atomne jezgre, razmješteni u glavne energetske razine, odnosno ljuske ili ovojnice, koje se obilježavaju slovima sljedecim redom: ljusci je ogranicen (2n ): brojevima 1, 2, 3, '" n. Broj elektrona u svakoj K, L, M, N, O, P i ~ili ljuska K L M N O P najveci broj elektrona 2 8 18 32 (50) (72) Elektronima su sasvim popunjene samo ljuske K, L, MiN. 102 Q (98)

Znak H He Li Be B C N O F Ne Na Mg Al Si P S Cl AI K Ca Sc Ti V Cr Mn Fe CO Ni Cu zn Ga Ge As Se Br Kr Rb Sr y Zr Nb Mo Te Ru Rh

1 2 3 4 5 6 7 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8

1 2 3 4 5 6 7 8 8 8 9 10 11 13 13 14 15 16 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18

1 2 2 2 2 1 2 2 2 2 1 2 3 4 5 6 7 8 8 8 9 10 12 13 14 15 16

1 2 2 2 1 1 1 1 1

u Z protonski ili atomni broj (broj protona u atomnoj jezgri). 2} A, je relativna atomna masa, aAje nukleonski ili maseni broj.

103

Kemijski elementi (konac)
Element Naziv paladij srebro kadmij indij kositar antimon telur jod ksenon cezij barij lantan cerij praseodimij neodimij prometij samarij europij gadolinij terbij disprozij holmij erbij tulij iterbij lutecij hafnij tantal volfram renij osmij iridij platina zlato živa talij olovo bizmut polonij astat radon francij radij aktinij torij protaktinij uran znak Pd Ag Cd In Sn Sb Te J Xe Cs Ba La Ce Pr Nd Pm Sm Eu Gd Tb Dy Ho Er Tm yb Lu Hf Ta W Re Os Ir Pt Au Hg TI Pb Bi Po At Rn Fr Ra Ac Th Pa U Z" 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 .4,.21 106,4 107,9 112,4 114,8 118,7 121,8 127,6 126,9 131,3 132,9 137,3 138,9 140,1 140,9 144,2 (145) 150,4 152,0 157,3 158,9 162,5 164,9 167,3 168,9 173,0 175,0 178,5 180,9 183,9 186,2 190,2 192,2 195,1 197,0 200,6 204,4 207,2 209,0 (210) (210) (222) (223) (226) (227) 232,0 (231) 238,0 K 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 Raspored elektrona po ljuskama L 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8 M 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 N 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 20 21 22 23 24 25 25 27 28 29 30 31 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 32 O O 1 2 3 4 5 6 7 8 8 8 9 8 8 8 8 8 8 9 8 8 8 8 8 8 9 10 11 12 13 14 15 16 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 20 21 P Q

II

Transurani di nema: Element neptunij plutonij americij kirij (curij) herkelij kalifornij ajnštajnij fermij mendelevij nobelij lavrencij kurcatovij banij (borij)

SUumjetno

dobiveni (radioaktivni) Znak Z 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105

elementi,

kojih u priroA,~ 1) (237) (242) (243) (247) (247) (249) (254) (253) (256) (253) (257) (261) (262)

1 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 1 2 3 4 5 6 7 8 8 8 9 10 9 9

1

Np Pu Am Cm Bk ef Es Fm Md No Lw Ku Ha (Bo)

I

Pri istom atomnom broju Z (tj. pri jednakom broju protona) moguci su razliciti maseni brojevi atomne mase A (zbog razlicita broja neutrona). Elementi s istim atomillm brojem Z (s jednakim nabojem jezgre), ali s razlicitim masellim brojem, A, pa stoga i razlicitim relativllim atomillm masama, nazivaju se izotopima. Izotopi se vladaju kemijski potpuno jednako; razlikuju se samo fizikalnim svojstvima. IH (s protonom i bez Za vodik npr. poznata su tri izotopa: vodik H neutrona), deuterij D = 2H (s protonom i jednim neutronom) i tricij

=

T

=~

(s protonom

i dva neutrona).

Prirodni

se elementi sastoje vecinom od stalne mješavine svojih izotopa.

(Samo se 22 prirodna elementa sastoje samo od po jednoga izotopa, np,r. F, Na, Al, P, Co itd.) Npr.: prirodni uran sadrži 99,280 % izotopa 23 U, 0,714 % izotopa 235U i 0,006 % izotopa 234U.

*
I

I

1 2 2 2 2 2

Pri jednakom pozitivnom naboju jezgre (tj. pri jednakom broju protona) broj elektrona može biti veci ili manji. Takavatom, koji više nije elektricki neutralan, naziva se ion. Pozitivni ioni (kationi) nastaju od atoma koji mogu otpuštati elektrone, tj. od takvih, koji imaju u vanjskoj ljusci po jedan ili dva elektrona (kod elemenata s vecim brojem protona i više). To su prave kovine (dobro vode elektricnu struju). Vecina su kemijskih elemenata kovine. Negativni ioni (anioni) nastaju od atoma koji mogu primati elektrone, tj. od takvih koji imaju u vanjskoj ljusci sedam ili šest elektrona (pri elemenata s malim brojem protona i manje). To su prave nekovine (ne vode elektricnu struju).
" Podatci se iz raznih izvora znatno razlikuju, a vrijede za najstabilniji izotop.

105

Medu elementima koji tvore samo katione ili anione, postoje i elementi koji u odredenim okolnostima tvore jedne ili druge ione. (Elementi s cetiri elektrona u vanjskoj ljusci samo kadšto tvore ione.) Periodni sustav elemenata (po Mendeljejevu) Brojevi iznad kemijskog znaka su atomni brojevi Z. Znak +: elementi (kovine) koji tvore samo pozitivne ione (katione). Znak -: elementi (nekovine) koji tvore samo negativne ione (anione). Glavna skupina (glavni elementi) Perioda I. II. IV. III. V. VI. VII. 1 1. H 2. 3. 4. 5. 6. 7. 3+ Li 11+ Na 19 + K 37 + Rb 55 + Cs 87 + Fr 4 Be 12 + Mg 20 + Ca 38 + Sr 56 + Ba 88 + Ra 5B 13 Al 31 Ga 49 In 81 TI 6C 14 Si 32 Ge 50 Sn 82 Pb 7N 15 P 33 As 51 Sb 83 + Bi 8O 16 S 34 Se 52 Te 84 Po 9F 17 Cl 35 Br 53 J 85 At

Svojstva elemenata Element Skupina Znale H

Promjer atoma d nm 0,169 0,313 0,383 0,476 0,502 0,540 0,225 0,320 0,393 0,429 0,448

Talište Valencija [) 1 1 1 1 1 1 2 2 2 2 2 3 3 3 3 1,3 4,2 4 4 4,2 2,4 3,5,2 5,3 3,5 3,5 3,5
2

Vrelište tv °C

t, °C

Gustoca (20°C) Q kg/m3 0,084 530 970 860 1530 1900 1820 1740 1550 2600 3500 2300 2699 5910 7310 11 850 2220 2330 5360 7298 11 340 1,165 1820 5730 6620 9800

- 259,4
186 97,7 63 39 28 1280 650 850 770 704 2300 660,1 29,8 156,4 300 3700 1430 958 231,9 327,3

- 252,7
1370 892 770 680 690 2770 1110 1440 1380 1640 2550 2060 2071 1450 1460 4820 2300 2700 2270 1740

VIlI. 2 He 10 Ne 18 Ar 36 Kr 54 Xe 86 Rn -

Alkalijske kovine Li Na I. K Rb Cs Zemnoal1wlijskekovine Be Mg II. Ca Sr Ba Borna skupina B Al Ga III. In TI Ug/jicna skupina C Si IV. Ge Sn Pb Dušicna slmpina N P V As Sb Bi Hallwgeni elementi O S VI. Se Te

0,282 0,270 0,314 0,342

Lijevo i pod debelom crtom su kovine, a desno i iznad debele crte su nekovine. Perioda 4. 1. 29 + Cu 47 + Ag 2. 30 Zn 48 + Cd 57 + La 79 + Au 80 + Hg 89 + Ac
-Iantanidi+,

Sporedna skupina (prijelazni elementi) 3. 4. 5. 6. 7. 21 + 22 23 24 25 26 Sc Ti V Cr Mn Fe 39 + y 40 Zr 41 Nb 42 Mo 43 Te 44 Ru

8. 27 Co 45 + Rh

28 + Ni 46 + Pd

0,154 0,234 0,279 0,316 0,349 0,106 0,216 0,250 0,323 0,364

- 210,0

5.

44,1

6.

72 Hf

73 Ta

74 W

75 Re

630,5 271,3

280 610 1440 1420

- 195,8

76 Os

77 + Ir

78 + Pt

- 218,8
119,0 220 450
I

7.
Z

104 Ku

105 Ha
(uranidi)+.

I

0,212 0,232 0,290

6,4,2 4,6,2 2,4,6

- 183,0
444,6 680 1390
I

2070 4810 62401,332

= 58...71

Z = 90 ... 103 - aktinidi

U sporednoj skupini su svi elementi samo kovine. 106

11 Valencija je svojstvo atoma nekog elementa da se spaja s odredenim brojem atoma kojeg drugog elementa.

107

Svojstva elemenata
Element Skupina
Halogeni

(konac)
Promjer atoma d nm Talište Valencija °C Vrelište tv °C Gustoca (20°C) kg/m'

KEMIJSKI SPOJEVI
Kemijske veze veza (atomna, homopolarna)

Znak

1. Kovalentna

elementi

F

VII.

Cl Br J
1

0,136

0,194 0,226 0,270
I

1,5 1,5,7 i, 7, 5 O O O O O

I

-223 -101 -7,2 1I4
I

Kovalentna veza je veza medu nekovinskim atomima. Zajednicki elektroni više atoma tvore molekule, i to od jednostavnih dvoatomnih do vrlo velikih molekula s više stotina ili tisuca atoma. - 34,7 58 183 - 188'21 3,000 3 120 4 930 1,578 Spojevi s kovalentnom vezom (molekulna grada) obuhvacaju razmjerno manji broj anorganskih spojeva; posebno su znacajni organski spojevi. Anorganski spojevi s kovalentnom vezom jesu:

Plemeniti plinovi He Ne Ar Kr Xe 0,320 0,382 0,400 0,440

VIlI.

- 271,4 - 248,6
- 189,4 -157 -1I2

- 268,9 - 246,0
- 185,8 -152 -108

0,166 0,839 1,663 3,488 5,495

Kovine sporednih skupina 4. perioda Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn Zr Nb Mo Te Ru Rh Pd Ag Cd 0,293 0,271 0,257 0,250 0,252 0,250 0,249 0,255 0,275 0,319 0,294 0,280 0,267 0,270 0,275 0,288 0,304 0,317 0,294 0,282 0,275 0,270 0,271 0,277 0,288 0,310 4,3 5,4,2 3,6,2 2,3,4 3,2 2,3 2,3 2,1 2 4 5,3 6,3,5 7 3,4,6 3,4 2,4 1 2 4 5 6,4 7,4,1 4,6 4,3,6 4,2 1,3 2,1 1820 1735 1930 1245 1539 1492 1453 1083 419,5 1750 2415 2625 2500 1960 1552 960,8 320,9 2996 3380 3170 2700 2443 1769 1063 -38,9 5100 3400 2500 2150 2740 2900 2730 2600 906 5050 3300 4800 4900 4500 4000 2210 765 3700 6100 5930 5900 5500 5300 4410 2970 356,6 4540 6000 7190 7430 7870 8900 8900 8960 7133 6500 8570 10 200 Il 460 12 200 12 440 12 000 10 490 8650 Il 400 16 600 19 300 20 000 22 500 22 500 21450 19 320 13 550

- pretežno plinovite tvari (s niskim talištima i vrelištima), npr. nekovinski elementi (H2, °2, N2), nekovinski oksidi i hidridi (C02, S02, NH3, H2S) i nekovinski spojevi (SCI2, PCI3); - dijamantne tvari (s visokim talištima i vrelištima) s vrlo jakom kovalentnom vezom (tvrdoca!), npr. dijamant (C) i nekovinski karbidi (SiC, B4C). Njima su slicni takoder nekovinski nitridi (BN, Si3N4). Organski spojevi sežu od malih molekula, npr. jednostavnih ugljikovodika (CH4, C2H6), do veoma velikih molekula, npr. polivinilklorida (C2H3Cl)n' S porastom broja atoma u molekuli, te tvari prelaze iz plinovitih u tekuce i potom u krute. Ne vode elektricnu struju.
2. IonsIla veza (heteropolarna, elektrovalentna) Ionske veze nastaju medu kovinskim i nekovinskim atomima tako da kovinski atomi otpuštaju vanjske (valentne) elektrone (jedan ili više njih) te postaju pozitivnim ionima - kationima, a nekovinski atomi pak primaju te elektrone i postaju negativnim ionima - anionima. U plinovitom ili tekucem stanju (ili u otopini) pozitivni se i negativni ioni slobodno gibaju, a u krutom stanju tvore zajedno kristalnu rešetku. Ionske su veze karakteristicne za kovinske okside (npr. Na20) i hidrokside (npr. NaOH) a osobito za soli, koje su spojevi pozitivnih (kovinskih) i negativnih (nekovinskih) iona (N aCI

5. perioda

= Na

+ + Cn.

Soli imaju visoka tališta i vrelišta te su pravi elektroliti; u taljevini ili otopini vode elektricnu struju, pri cemu su ioni nositelji naboja. 3. Kovinska veza atomima. Kovinska veza je veza medu kovinskini

6. perioda Hf Ta W Re Os Ir Pt Au Hg

U kristalnim rešetkama, koje tvore sve kovine, atomi otpuštanjem valentnih elektrona postaju pozitivno nabijeni ioni, medu kojima se valentni elektroni u rešetki gibaju razmjerno slobodno.
II

Kovinska je veza karakteristicna za sve kovine i njihove slitine, a odlikuje se osobito dobrom elektricnom i toplinskom vodljivosti te tvrdocom i duktilnosti (mogucnosti preoblikovanja, kovkosti).

108

1

109

Kemijske

reakcije

Jednadžbe kemijskihreakcija prikazuju množinskeodnose sudjelnih tvari
2 Hz + O2 = 2 H2O 2 mola 1 mol 2 mola 2 . 2 g 1. 32 g 2 . 18 g. U plinovitom stanju: 2 m3 1 m3 2 m3. Pri egzotermnim reakcijama toplina se oslobada (odvodi, -), a pri endotermnim reakcijama se troši (dovodi, +): 1 1 C +"2 O2 = CO -124,0 kJ(mol H2 + "2O2 = H2O - 286,7 kJ(mol 1 1 H2O= H2+"2 O2+ 286,7 kJ(mol CO + "2 O2 = CO2 282,9 k.J/mol

-,

Oksidi Oksidi su binarni spojevi kisika s elementima te su plinoviti, tekuci ili kruti. Elementi s više valencija mogu imati i više razlicitih oksida.

-._---Tvar

kisika i oksida (pri pa = 1,013 25 bar) Relativna Talište Vrelište Gustoca molekuIna (D°G) (s sub!.) masa Q t, tv M, "G "G kg/m'

=

Napomena

-

.C + O2

= CO2- 406,9kJ!mol

Pri kemijskoj reakciji odvedena ili dovedena toplina nije ovisna o toku po medustupnjevima ili neposredno (Hessov zakon). reakcije Reakcije redukcija-oksidacija (»redoks«) nastaju iz djelomicnih reakcija redukcije (oduzimanje kisika spoju) i oksidacije (spajanje s kisikom). Hidridi

-

Hidridi su binarni spojevi vodika s nekovinama ili s nekim kovinama. Plinoviti su, tekuci ili kruti (nekovinski su hidridi plinoviti ili tekuci). Svojstva vodika i nekovinskih hidri, Relativna Talište Vrelište Gustoca molekuIna masa (O°C) Tvar Napomena tv Q M, "G "G -- -kg/m' Vodik H2 2,016 0,090 -259,4 - 252,7 Hidridi H2O 1) 18,02 0,00 100,0 1000,0 (4 "C) voda (H oksid) H.o2') -89 34,01 1465 152,1 H peroksid NHa 2) 17,03 -77,7 - 33,35 0,771 amonijak RF 20,01 -92,3 19,4 987 fluorovodik HCI -112 36,46 -83,7 1,64 kIorovodik HEr 80,92 -88,5 -67,0 3,50 bromovodik HJ 127,91 -50,8 - 35,4 (4 bar) 5,66 jodovodik H.8 34,08 -82,9 -61,8 1,54 sumporvodik HaP 34,00 133,5 -87,4 fosforvodik 1,53 HCN 3) -14 27,03 26 688 cijanovodik

I 32,00 Nekouinski oksidi CO 28,01 CO2 44.01 N.o 44,01 NO 30,01 N02 46,01 N.o3 76,01 N.o5 108,01 S02 64,06 S03 80,06 P2O3 109,95 P.o5 141,94 Si02 60,08 Kouinski oksidi
O2

Kisik

- 218,8 - 102,3

I- 183,0 I

1,429 1,250Cm) oksid(Cmonoksid)
1,977 1,978 1,340 1447 1447 2050 2,926 1923 1943 2387 2320 C(IV) oksid (C dioksid) N(!) oksid N(I!) oksid, N monoksid N dioksid N(II!) oksid, N trioksid N pentoksid S dioksid S trioksid P trioksid P pentoksid Si dioksid, kremen

-207 - 191,5 - 78,5s

-

-161 -9,3 -103 30 s -75,5 -10,0 16,8 44,5 23,8 173,1 250 s 1710 2630

-91,7 -151 21,3 3,5

I

I

CaO BaO AI.o3 CrO Cr203 Cr03

Na20 K"O MgO

61,98
94,20

40,31
56,08 153,34 101,96 68,00 151,99 99,99

1 275 s 350 2500
2 572 s 1923 2050

2000 2250

2270 2320
3550 3400 5720 4000 5210 Mg(I!) oksid paljeno (živo) vapno glinica, korund Cr(I!) oksid Cr(III) oksid

-

-

-

2200 196

-

CU20 CuO FeO
FC203 Fe30.

143,08 79,54 71,85
159,69 231,54

1235 1420 1650
1080 1705 1595 1538

MnO

70,94
157,87 228,81

Mn.o3 Mn30.

-

Mn02
PbO

86,94
223,19

535

-

-

2800 6000 6400
5990 5240

Cr(IV)oksid CuCI) ksid o Cu(ll)oksid
Fe(I!) oksid Fe(lII) oksid

5180
5090 4500

Fe(II),Fe(III)oksid
Mn(TI)oksid Mn(lII) oksid

4856
5026

Mn(I!),Mn(III)oksid
Mn(IV) oksid

Pb02
TiO

239,19
63,90

1) Voda i vodikov peroksid su istodobno hidrid i oksid. 2) Pozitivno nabijena jednovaletna skupina NH, = »amonij«. 3) Negativno nabijenajednovalentna skupina GW = »cijan«.

1750 1373 1700 s

W02
W03 ZnO

215,90
231,90 81,37

-

9500
9365

Pb(I!)oksid
Pb(IV) oksid W(IV) oksid W(VI) oksid
cinkovo bjelilo

-

5500
12 110 7160
5606

-

110
111

Karbidi Karbidi su binarni spojevi ugljika s kovinama, te s nekovinama Karbidi su cvrste (i vrlo tvrde) tvari visoka tališta. Svojstva ugljika i karbida Talište Vrelište Gustoca Relativna (O'C) molekulna (s = subl.) Tvar masa t, M, 'C 'C k/m3 B i Si,

Sulfidi Sulfidi su binarni spojevi sumpora s kovinama, a medu nekovinama posebno s C (za H vidi hidridi, str. 110). Svojstva sumpora i su1fid,
Tvar Swnpor amorfan
kristalan
I

Napomena

Ugljik grafit
dijamant Karbidi E4C SiC CaC2 Cr3C2 CrsC2 Fe3C Mn3C MoC NbC TaC TiC VC WC W Nitridi
I

Relativna molekulna masa M,
32,06 256,48
I

Talište

t,
'C 120
!

Vrelište (s = subl.) t, 'C
444,6

Gustoca (O'C) k0m3 2046 1960 2070 1261 2020

Napomena

12,01 12,01 55,25 40,10 64,10 180,01 284,00 179,55 176,83 107,95 104,92 192,96 59,91 62,95 195,86 11 su binarni

I

3700 > 3 500 2350 2 700 s 2300 1890 1665 1837

4 830
I I

2 220
3510

II

gustoca amorfnoga 1970 kg/m3

C:

3500

brusna tvar karborund s vodom: C2H2
cementit

119,0 112,8

444,6
I I

I

monoklinski (fJ) rompski (a)

Sul{idi

76,13 150,12 84,07

1110 1350
!

- 111,6
1130 1100 1171
1193

46,3 1550 s

159,20 95,63
u celicima

l

r
spojevi dušika s kovinama,

karbidne tvrde kovine

119,96 86,99
160,07

87,90

-

1185

220 1 375 -

4100 5600 5780
4600

ortorompski kubicni pirit

5010 5000
s 4000

karbidne .,vrdekovin a medu nekovinama

239,27
150,76 248,04 97,44 Fosfidi

1114
882 1850 (gn ho\

-

4800
7500 5080 7500 4087

1240 1 200 s

Nitridi
posebno

s B. ".k

_.

.m_. Tvar

-

id --Talište (s = subl.) Vrelište t,
'C

Relativna molekulna masa
M,

Gustoca (O'C)
Q k/m3 Napomena

t,
'C

Dušik
N2

Nitridi EN AlN CrN

I

28,01

1- 209,86
2730 s 2 200 (4 bar) 1500

1

Fe"N
Fe.N
NbN

125,70
237,39
106,91

24,82 40,99 66,00

200

-

- 195,8 -

1

1,2511

2255 3050

-

6350
6570

u celicima
za nitriranje

2050

TaN TiN VN

194,95 61,91 64,95

3360 3220 2320

-

8260 14 100 5190 5630

Fosfidi su binarni spojevi fosfora s kovinama. Svojstva fosfora i fosfid Talište Vrelište Gustoca Relativna (O'C) molekulna Tvar masa t, M, 'C 'C k"/m3 Fosfor crni 2 690 123,92 crveni 2200 123,92 280 I 1820 123,92 I bijeli 44,1 1610 (43 bar) I Fos{idi CrP 5700 83,03 Cu 6700 221,73 6350 CU3P2 252,75 4100 415 SnP3 211,76 1290 6560 Fe2P 142,70 1100 Fe3P 6740 198,54 MnP 1190 5390 85,95

-

Napomena

-

plamište400'c
plamište 725 'c
I

-

112

5 -Kraut

113

Svojstva kiselina i baza

Kiseline i baze Kiseline su tvari kojih molekule ili ioni u vodenim otopinama lako otpuštaju protone (vodikovejezgre H+ ). Kiseline su vodene otopine spojeva vodika s halogenima ili drugim nekovinama (»kiseline bez kisika«), ili pak nastaju pri reakciji nekovinskih oksida s vodom (»kiseline s kisikom«), npr:

- kiseline

bez kisika f1uorovodicna (f1uoridna) klorovodicna (kloridna) bromovodicna (bromidna) jodovodicna (jodidna) sumporovodicna (sulfidna) fosforovodicna (fosfidna) cijanovodicna (cijanidna) - kiseline s kisikorn

otopina HF HCl HBr HJ HCN

=vodena

Kiselina

Topivost (o .C) vode koncentracija max % 100 823 45 2210 69 2,4 0,24 100
Relativna molekulna masa M, Talište

I

Kiselina = vodena otopina H"s H3P CO2 S02
Vrelište tv Gustoca (O.C) Q

Topivost (O.C) vode koncentracija max % 0,67 6,7 0,04 0,4 0,34 3,4 228 18,6

= vodena

= vodena
= vodena = vodena
= vodena = vodena

= vodena otopina HBr
otopina HJ otopina H2S
otopina H3P

otopina RF otopina HCI

Tvar

Napomena

.e
-42 42,35 -112

.e

kg/m'
1834 1508 1834 1764 sumporna kiselina dušicna kiselina fosforna kiselina (perldoma kiselina) (eksplozivna) vodene otopine: - natrijeva !užina - ka1ijeva!užina - gašeno vapno
- amonijacna voda (amoni'ev hidroksid)

Kiseline H"sO.
HNO3 HsPO. HClO. B=1 NaOH KOH Ca(OHh

98,08
63,02 98,00 100,47

10,5

86 213 (39)

otopina

HCN

ugljicna (karbonatna) H2C03 (C02 + H20 ~ H2C03) sumporasta (sulfitna) Hz8°3 (S02 + H20 ~ Hz8°3) sumporna (sulfatna) Hz8°4 (S03 + H20 ~ Hz8°4) dušicna (nitratna) HNO3 (N2O5 + H20 ~ 2 HNO3) fosforna (fosfatna) H;?°4 (P205 + 3 H20 ~ 2 H;?O~. Karakteristicni sastojak svih kiselina je vodik, koji je u vodenoj otopini pozitivno nabijen ion H+, dok je drugi dio kiseline negativno nabijena nekovina ili atomna skupina:

40,00 56,11 74,10

NH.OH

35,05

-77

318,4 360,4 580

1388 1320

-

2130 2044

2239

-

HCI

= H+

+ CI-

Vrijednost

pR

H2CO3 = 2 H+ + CO~-. Baze (lužine) su spojevi kojih molekule ili ioni lako primaju protone. Baze su hidroksidi koji nastaju pri reakciji odredenih kovina, kovinskih oksida ili amonijaka s vodom, npr: natrijev hidroksid NaOH 2 Na + 2 H20 ~ 2 NaOH + H2 i Na20 + H20 ~ 2 NaOH KOH kalijev hidroksid 2 K + 2 H20 ~ 2 KOH + H2 i K2O + H2O ~ 2 KOH kalcijev hidroksid Ca(OH)2 Ca + 2 H20 ~ Ca(0H)2 + H2 i (gašeno vapno) CaO + H2O ~ Ca(OHJz amonijev hidroksid NH4OH NH3 + H2O ~ NH4OH Znacajan sastojak baza je negativno nabijena jednovalentna skupina
OH

Stupanj kiselosti vodenih otopina je »vrijednosti pH« (= potentia hydrogenii), koja je definirana negativnim dekadnim logaritmom koncentracije vodikovih iona a (mol. L-1): pH = -lga. Otuda proizlaze vrijednosti za: kisele otopine a > 10-7pH < 7 neutralne otopine (cista voda) a 10-7pH = 7 bazicne otopine a < 10-7pH > 7 (... 14). Vrijednost pH mjeri se pH-metrima, a može se ocijeniti pomocu obojenih indikatora koji pri odredenim vrijednostima pH mijenjaju boju, npr.:

=

- »hidroksidni

ion«.

Vodene otopine baza nazivaju se lužine, a sadrže pozitivne kovinske ione i negativne hidroksidne ione (pa su dobri vodicielektricne struje), što vrijedi i za taljevine baza: NaOH = Na+ + OH-. 114

Indikator metiloranž metilno crvenilo lakmus bromtimol (modri) fenolfta1ein

H

crven3
crveno 4,4 crven 5 žut 6 bezbojan 8

- 4,4 ŽUt - 6,2žuto - 8 modar

- 7,5 modar - 10 crven
115

Soli Soli nastaju pri reakciji kiseline s bazom: HCI + NaOH NaCI + H2O H2C03 + Ca(OH)2 CaC03 + 2 H2O. Soli takoder nastaju - pri djelovanju halogenih elemenata na kovine: Cl2 + 2 Na 2 NaCI - pri djelovanju nekovinskih oksida na kovinske okside ili baze: S03 + CaO CaS04 CO2 + 2 NaOH Na2C03 + H2O - pri djelovanu kiselina na neplemenitu kovinu ili kovinski oksid: 2 HCI + Zn ZnCl2 + H2 l' H2SO4+ CuO CUS04 + H2O. Nazivi za soli Nazivi soli iz kiselina bez kisika završavaju na -id: - Cu fosfid CaF2 - Ca fluorid CU3P NaCI - Na klorid KCN - K cijanid AgBr -Agbromid K4Fe(CN)6 - K Fe(Il) cijanid KJ - Kjodid K3Fe(CN)6 - K Fe(III) cijanid PbS - Pb sulfid
Nazivi soli iz kiselina s kisikom svršavaju na -at (it):

Svojstva soli

I
Sol

Relativna Talište Vrelište molekuIna (s = subl.) masa M, tl 'C 962 1380 tv 'C 1560

Gustoca (O'C) Napomena
Q

II
BaCI2 BaCO3

kg/m'

208,25 197,35

BaSO.
Ba(NO3h

233,40
261,35

1453
595

BaCrO.
CaCIz CaCO, CaCO3. MgCO3

253,33
110,99 100,09 184,41

-

-

4430
4500 baritno bjelilo

3856

3245
4600 2152 2711 vapnenac, kreda sadra (gips)

caSo. . 2 H2O
Caa(PO.h CaHPO. . 2 H2O CaCrO. . 2H2O CaSiO3 CuCIz CuS CuCO3. Cu(OHh CuSO. CuSO. . 5 H2O FeCI2 FeC\g FeSO. . H2O FeSO. . 7 H2O KCI KCN

caSo.

136,14
172,16 310,14 172,09 192,10 116,16 134,45 95,60 221,08 159,60 249,68 126,75 162,21 169,92 278,02 74,56 65,12

1450
128 1670 25 200 1540 498 103 200 200 110 672 282 64

782 898,6 s

1600

163 100 -

-

dolomit

2960 2320 3080 2316

-

2905 3054 4600 4000 3600 2284 2988 2894 3040 1898 1989

Na2C03 NaHC03 Na2S03 Na2S04 Na2S203 NaN03 Na3P04 Na2HP04 NaH2P04

- Na karbonat

- Na hidrokarbonat
- Na sulfit - Na sulfat - Na tiosulfat - Na nitrat - Na fosfat - Na hidrofosfat - Na bihidrofosfat
Na K KCI K2CO3 potaša

KCI04 K2Si03 K2Cr04 K2Cr207 KMn04 KAl(S04)2

- K klorat -Ksilikat - K kromat - K bikromat - K manganat - K Al sulfat

993 220 650 150 1023 315

modra galica Fe(II) klorid Fe(III) klorid zelena galica

-

300 1417

Posebno znacajne alkaIne soli Ca CaCIz CaCO3 vapnenac Ba BaCI2 BaCO3 NH: NH.CI salmijak (NH.hCO3 klorid karbonat sulfat NaCI kuhinjska sol Na2CO3 kalcinirana soda

KHCO3
K2CO3 K.80. KNO3 KaPO.

100,12
138,21 174,27 101,11 212,28

150
896 588 337 1340

776 634,5

-

1560 cijankalij
2180 2267 2664 2100

K bikarbonat potaša indijska salitra

1069 400

I I

K2HPO.
KH2PO. KCIO. K.8iO3

174,18
136,09 138,55 154,29

-

Na.80.
NaNO3 cilska salitra

K.80.
KNO3 indijska salitra

nitrat

I

caSo. sadra

BaSO. barit

(NH.).80.
NH.NO3

252,6 610 976

KM nO.
K2CrO. K2Cr207

158,04
194,20 294,19

240
968 236

300 500

-

2564

-

2338 2525
2703 2732 2690 permanganat

116

117

--,
Svojstva soli (konac) Relativna Talište Vrelište molekuIna (s = sub!.) masa M, KAI(SO'>2 12 H,.o . 'C 92 !::'C Gustoca (O.C) Napomena Q kg/m'

Sol

p
crvena krvna sol žuta krvna sol magnezit gorka sol kuhinjska sol

K;,F'e(CN)6
K.Fe(CN)6. 3 H,.o MgCI2 MgCO3 MgSO. MgSO.. 7 H2O NaF NaCI NaBr NaJ NaCN

474,39

329,26
422,41 95,22 84,32 120,37 246,48 41,99 58,44 102,90 149,89 49,01

-

1412 900

-

1750 stipsa (alaun)
1894 1850

70 712 350 1124 150 993 801 756 665 563,7

-

200 1702 1449 1393 1300 1500

2316 3010 2660 1636 2790 2165 3203 3665

Organski spojevi Svi organski spojevi sadrže ugljik. Medutim, u organske spojeve ne ubrajaju se sljedeci anorganski spojevi s C: ugljicni oksidi CO, CO2 ugljicni disu1fid CS2 CN ugljicne kiseline H2COa cijanovodik KCN karbonati, npr. CaCOa cijanidi, npr. karbidi, npr. CaC2 i sl. Organski su spojevinajcešce sastavljeni od ugljika i vodika (ugljikovodici), a cesto sadrže još N i S. U nacelu su u organskim spojevima moguci svi elementi. U organskim spojevimaprevladava prvenstveno kovalentna veza. Nazivi organskih spojeva po broju atoma C u molekuli: 1 atom: met5 atoma: pent9 atoma: non2 atoma: et6 atoma: heks10 atoma: dek3 atoma: prop7 atoma: hept4 atoma: but8 atoma: oktZa molekule organskih spojeva karakteristicna je atomna struktura ugljika, koji se veže u lance (lancasti = aciklicki,alifatski spojevi)ili u
prstene (prstenasti

NaHCO3
Na2CO3 Na.cO3. 10 H2O

84,01
105,99 286,14

270

860

-

Na"sO. Na"sO.. 10H,.o
NaNO3 NaaPO..lOH20 Na2HPO.. 2 H,.o

-

-

-

imati razlicite strukture (izomeri):
soda bikarbona kalcinirana soda kristalna soda Glauberova sol cilska sa1itra
~

= ciklicni

spojevi). Molekule jednakog

sastava

mogu

2221 2533

142,04 322,19
84,99 344,09

884
306,8 100

380

2 698
1465 2267

1446

butan

C4H1o

izobutan

C4HlO

ciklobutan HH I I H-C-C-H I I H-C-C-H I I HH

C.H8

NaH2PO.. H2O Na"siO3
N a"s,.o3. 5 H,.o NCI

177,99 137,99 122,06
248,18 53,49

95 100 1 088
48

200

-

2536 2066 1910
2400 1750 2429 fiksirna sol

HHHH I I I I H-C-C-C-C-H I I I I HHHH

HHH I I I H-C-C-C-H I I

H H H-C-H
H
I

I

CH3-CH2-CH2-CH3 Ugljikovodici su zasiceni: nezasiceni: s dvojnimvezama s trojnim vezama

70

r
NCO3 (NH.hCO3 . H2O

542 s 60 100
107,5

97,95
79,06

210

1527 salmijak(nišador) 1573
bijela sol (fot.)

- alkani, npr. etan
- alkeni,npr. eten

CHa - CHa

(NH.)"sO.
NHO3 (NH.>2HPO.

114,10
80,04 132,06

-

132,14
115,03 239,25 303,25 323,18
136,28 97,43

169,6

N2PO. PbS PbSO. PbCrO.
ZnCI. ZnS

-

-

1770 1725

- alkini, npr. etin

CH2= CH2
CH '"CH.

1619 1794 7500 6380
6300 2910

umjetno gnojivo

1114 1000 844
283 1020

730

Nezasiceni ugljikovodici teže pretvorbi u spojeve sa stabilnijom vezom (u zasicene). Stoga su nezasiceni ugljikovodici kemijski vrlo aktivni pa se takoder spajaju u velike molekule (polimeri). A1kili (opca oznaka -R) jesu atomne skupine koje imaju jedan vodikov atom manje negoli odgovarajuci alkani, npr.

metil-CHa etil - C2H5

propil - CaH7 butil - C4H9

pentil(anill) C&Hl1 -

ZnCO3

125,38

300

-

4102
4440

Organski spojevi, koji uz C i H sadrže i druge elemente, mogu se razvrstati s obzirom na karakteristicne atomne skupine (prema kojima imaju i slicna kemijska svojstva). 119

118

Sustavne Naziv alkalni (parafini) alkeni (olefini)

skupine organskih

spojeva Broj atoma C U molekuli 1 CH. metan 2 C"H,; etan 3 COHa propan

Skupina Funkcionalna skupina C-C Gednostruka veza)

, q

Svojstva nekih organskih

spojeva Relativna Talište Vrelište Gustoca molekul(O'C) na masa Mr

Spoj

t.
'C 'C -161,7 -172 -88,6 -42,1 -187,7 -0,5 - 138,3 - 159,6 -11,7 -50 10* -57,0 125,8 107,4 99,3

Napomena

C=C C2H. C:JfG eten propen (dvojna veza) alkini C=C CZIL. CzH2 (acetileni) etin (acetilen) (trostruka veza) propin -QH alkanoli CRaOH C2HsOH C"H.,oH (hidroksilna metanol etanol (alkoholi) propanoi (metilalkohol) (etilalkohol) (propilalkohol) skupina) -CHO HCHO CHaCHO alkanali C2HsCHO metanal etanal (aldehidna (aldehidi) propanal (formaldehid) (aceta1dehid) (propionaldehid) skupina) -COOH HCOOH alkanske kiseline CH3COOH C2H5COOH metanska k. etanska k. (karboksilna (karboksilne k.) propanska k. (octena k.) skupina) (mravlja k.) a1kanoni -CO(CHa>zCO (ketoni) (karbonilna propanon skupina) (aceton) znacajnih organskih -0skupina

q kg/m3 0,717 1,356 2,019 2,703 2,668 703 764 691 »etilen« 1) »propilen« 1) »butilen« 1)

metan etan propan n-butan izobutan ciklobutan n -oktan izooktan eten propen buten ciklobuten etin propin butin metanol etanol propanoi butanol metanal etanal propana! butanal metanska kiselina etanska kiselina

CH. 16,04 CZRa 30,07 C:JfG 44,10 C,JIlO 58,12 C,JIlO 58,12 C.JIS 56,11 CoR1B 114,23 C"H1B 114,23 CzIL. C:JfG C,JIB C,JIs CzH2 C4Hs CRaOH CzHs{)H
C"H.,oH

- 182,5

-

28,05 42,08 56,05 54,09 26,04 54,09 32,04 46,07 60,10 74,12 30,03 44,05 58,08 72,11 46,03 60,05 74,08 88,11

-169 - 103,5 1,260 185,3 -47,7 1,915 -130 -6,5 2,500 -1 2** 733

CzIL. 40,07

- 102,7
-32,2 -97,8 -112 -127 -79,9

-81,5

-83,6 -23,2 27 64,7 78,4 97,8 117 -21 20,2 49,5 75,7 100,8 118,1 141,1 164 56,5 290 -24

1,171 acetilen

-

693 792 789 804 810 metilalkohol etilalkohol propilalkohol butilalkohol
formaldehid2J

Primjeri Spoj eteri

I Karakteristicna
-COO -

grupa

I
CZHS- O - CZlIS

Primjer

esteri epoksidi
amini amidi nitrili

CH3- coa - CH3
CH2Cl- H-pH2 O
CZHS- NH2

dietileter metiletanat
klorepoksipropan etilamin propanamid propennitril (vinilcianid)

C,JI"oH HCHO CRaCHO CzlIsCHO C"HO HCOOH CRaCOOH

=c-c
"""0"'" -NH2

- 123,5
-81 -99 8,6 16 -22 -4,7 -94,6 17,9 -97,7

-92

783 807 817 1220 1049 992 964 792 1260

acetaldehid

- CONH2
-CN

C2H5- CONH2
CH2

= CH - CN

mravlja kis. octena kis. propionska kis. maslacna kis. aceton glicerin

vinil Aromatski ugIjikovodici benzen (benzol) ColI60H ColI6CRa C"H5C2H3
CoR<;SO"H

propanska kiselina CzlIsCOOH (benzenskog tipa)
(fenil - CsH5)

butanska kiselina C3H,c00H propanon propantriol

ColI6
fenol toluol stirol benzensulfonska

CH<""CH-CH'CH 'CH-CH/'

(CHa>zCO 58,08 (CHzOH)zCHOH 92,09 CRaCl 50,49

CsR.(CHa>2 ksilol CsR.(COOHjz tereftalna kiselina
kiselina

monoklormetan 1) ZastaIjeli nazivi!

1,785 metilklorid

2) Rasropina forma1dehida u vodi 968 mbar. mbar.

.

..

= fonnalin.
121

120

Svojstva nekih organskih

spojeva (konac) Relativna TaIište Vrelište Gustoca molekul(O.C) na masa M, °C -96,7 -63,5 -22,6 -111 -155 -127 -139 -160 80,2 5,5 42 -6,2 tv °C -40 61,2 76,8 24,9 -29,2 14,5 13 -12 217,9 80,1 182 184,4 34,6 197,4 Q kg/m3 1,336 metilenklorid 1489 1595 1494 1426 917 0,908 1145 879 1071 1022 708 1113 1299 1350 1544 dekstroza kloroform ugljikov tetraklorid R11, freon 11 R12, freon 12 R21 etilklorid vinilklorid naftalin ..benzol« fenol anilin eter glikol

Polimeri Polimeri (umjetni organski spojevi) jesu makromolekuIni organski
Napomena
spojevi koji nastaju nizanjem molekula osnovnih tvari

Spoj

- monomera

-u

makromolekule s vrlo velikim brojem atoma (do 1 000 i više). Relativna molekulna masa polimera iznosi prosjecno približno 104 do 107. Brojem molekula - monomera, od kojih se sastoji molekula polimera, odreden je stupanj polimerizacije. S porastom stupnja polimerizacije mijenjaju se i svojstva polimera (viskoznost, mogucnost preoblikovanja, cvrstoca, topivost itd.). Pojedine molekule polimera nisu jednake velicine. Stoga se stupanj polimerizacije može smatrati samo srednjim. Buduci da je broj kemijski vezanih molekula (monomera) u molekuli polimera vrlo velik, to manje razlike u velicini makromolekula nece bitno utjecati na promjenu njihovih svojstava. Najobicniji mera. oblik makromolekule proizlazi iz lancastog nizanja mono-

diklormetan triklormetan tetraklormetan monofluortriklorm difluordiklormetan

CH.clo

84,93

CHCla 119,38 CCl. 153,82

CFCl3 137,37 CF.cl2 120,91

monofluordiklormetan CHFCl2 102,92 monokloretan monokloreten naftalen benzen hidroksibenzen aminobenzen dietileter etandiol fenolftalein celuIoza glukoza saltarin salicilna kis. fozgen iperit glicerilnitrat trinitrotoluen C.Il5Cl C2H3Cl 64,52 62,50

ClOH8 128,18 CaHs G,;HoOH CaHsNH2 (C2Hs)20 C2H.(OHh CzoH,.o. 78,11 94,11 93,13 74,12 62,07 318,33

Polimeri se dobivaju iz monomera sintetski ili preradbom tvari. Glavni postupci za dobivanje polimera jesu:

prirodnih

a) Polimerizacija, organska kemijska reakcija spajanja jednakih ili razlicitih nezasicenih spojeva s malenim molekulama u makromolekulne tvari, i to bez nastajanja nusprodukta. b) Polikondenzacija, kemijska reakcija pri kojoj se osnovne tvari s malenim molekulama vežu u makromolekule uz izlucivanje nusprodukata (narocito vode, alkanola, halogenida). c) Poliadicija, organska kemijska reakcija spajanja razlicitih spojeva s malenim molekulama u makromolekulne tvari, bez nastajanja nusprodukata. Kopolimerizacija, polimerizacija barem dvaju razlicitih monomera, pri cemu nastaju makromolekule koje sadrže medusobno povezane monomerne molekule kao osnovne skupine. Kopolimerizacijom nastaju polimerne tvari kojih svojstva mogu biti u širokim granicama prilagodena potrebama njihove primjene. Primjeri najznacajnijih polimera:

- 116,3
-15,6 261

(CsHlOOS)n (162,14)n

146 226 s 159 -104 14

CsH,.o6

180,16

C7HsOaNS 183,19 HOC6H.COOH COClo (CzH.ClhS 138,12 98,92 159,08

8,2 216

1443 1,392 1279 nitroglicerin trotil (TNT) salicil

(OaNOhCaHs 227,09 (NO2hCsH2CH3 227,13

160 13,3 (20mbar) 1601 81 280 ekspl. 1654

celuloza prirodni kaucuk sintetski kaucuk:

(Ct;I! l005)n (CiJIS>n (C12H1~n (C7HgN')n (RSiO2)n

f
122

- buna

S - buna N silikon

polietilen polipropilen polistirol polivinilklorid poliakrilnitril poliamid

(C2H~n (C3HcVn (CsHS>n (C2H3Cl)n (C3HsN)n CCt;I!110N)n

~

123

MEHANIKA
Prel!led tvari elementi Ciste tvan spoJevi organski
plinovite smjese (zrak) tekuce otopine plinova (CO2 u vodi) tekucina (alkohol u vodi) krntina (sol u vodi)

cisti (samo jedna vrsta atoma) miješani (najmanje dva izotopa) anorganski

~ os

os

Velicina gustoca Q je definirana kvocijentom mase m neke homogene tvari i obujma Vkojega ta tvar zauzima: Q = mN. Jedinica SI gustoce jest [Q] = kg/m3. Gustoca nekih tehnickih tvari predocena je u sljedecoj tablici: Tehnicke kovine i spojevi Tvar aluminij: -lijevani - kovani aluminijske slitine bakar: - tekuci elektrolitski -lijevani - kovani, valjani bijela kovina bronca: kositrena - aluminijska cink: - tekuci -1ijevani - kovani celik: - lijevani - valjani - brzorezni Gustoca Q kg/m3 2560 2750 2600... 2900 8220 8900... 8 950 8300... 8920 8800... 9000 7500... 10 100 8 730... 8800 7400... 8 200 Tvar delta kovina dura1umin elektron konstantan kositar: - tekuci -lijevani manganin mjed (mesing) monel kovina olovo:
Gustoca Q kg/m3 8600 2800 1800 8800

homogene smjese (molekularna disperzija) velicina cestica < 1 nm

(prave) otopine

-

.§ .~

krette otopine kristali mješanci

(austenit)

Smjese (disperzni sustavi)

plinoviti dispergenti (aerosoli) tekucina (magla) krntina (dim, prah)

-

-

heterogene smjese -jedna tvar u razlicitim fazama (voda i led) -više tvari (voda i ulje) velicina cestica > 1 nm

~
os

7025 7200 8400 8400... 8 800 8580 10 640 11 340 2 500... 2 650 7250
10 400 ... 10 500 10 500 ... 10 600 19 250

tekuci dispergenti plinova: (sapunica) koloidna koloidne pjena otopine tekucina: (mlijeko) koloidna velicina cestica emulzija 1 100 nm krntina: koloidna otopina

...

-

-

~ "
'>

,.,

kruti dispergenti krute pjene plinova

silumin 6480 sivi lijev srebro: 6900 7000... 7200 -lijevano

- tekuce - lijevano

-

- tekucina - krntina:

\

- kovano

(plovucac) koloidni eutektik

7850 zlato, lijevano 7850 8 100... 9 000

suspenzije velicina cestica > 100 nm

Nekovinske krettine asfalt azbest azbestna ljepenka boksit celofan celuloid cement grafit guma (tvrda) gumeni proizvodi kaucuk (sirovi) keramicki proizvodi koks 1050... 1380 2 100... 2 800 1200 2400... 2600 1420 1380 2 200... 3 250 2 000... 2 500 1150... 1 700 1000... 2000 910... 930 1 600... 3 900 1600... 1900 kolofonij korund kreda kremen (kvarc) kremeno staklo kriolit led m.o) mast pamuk papir pepeo pluto porculan
1070 ... 1090 3750...4000 1 600 ... 2 600 2 100 ... 2 650

Taloženje (sedimentacija) (cestice se talože zbog težine ili pomocu centrifuge):

- grubodisperzne suspenzije lako se talože, - koloidne otopine talože se pomocu (ultrakentrifuge, - prave se otopine ne talože. - koloidi se filtriraju kroz specijalne - prave se otopine ne mogu f1ltrirati.

Filtriranje: - suspenzije se f1ltriraju kroz obicne filtre (otvori ocica 100 nm),
f1ltre (otvori ocica 1 nm),

2200 2950 880... 920 910... 960 1480 700 ... 1 200 1 600 ... 2 400 200... 350 2150...2450

124

1

125

Tehnicke kovine i spojevi (nastavak) Tvar smirak smola (prirodna) stakla svila (umjetna) šamot šecer škrob tinjac treset (posušen) troska
Kapljevine benzin -laki (pri 15 oc)

Tehnicke
Tvar

kovine i spojevi (konac)
Tvar

Gustoca Q

~

Gustoca Q kg/m' 1200 ...1500 1 400 ... 1 500 1250 1500 ... 1 700 900 ... 1300 1150 ... 1 250 980 ... 1040 1 300 ... 1 400 1300 ... 2 000 5530
Gradiva

Gustoca Q kg/m'

Tvar

Gustoca Q kg/m'

4000 1250 ... 1330 2400 ... 3 000 1 250 ... 1 600 1800 ... 2 600 1610 1530 2 600 ... 3 200 800 ... 1600 2500 ... 3000

ugljen ugljen, drveni ugljeni briketi vapnenac vapno: -živo

(konac)

- hrastovina - javorovina

-jelovina
Sipl,e tvari

8000... 900 650... 750 550 ... 600

-lipovina - smrekovina - topalovina

500... 550... 450...

600 600 500

- gašeno vosak vuna zemlja Zemlja (planet) 1)

briketi: cement: - rastresen

- ugljeni

- nabijen

- teški
cilindarsko ulje katran iz:

680... 720 < 760 930

plinsko ulje iz: - katrana

- kamenog ugljena - smedeg ugljena
katransko

- kamenog ugljena - smedeg ugljena

ulje iz:

laneno ulje morska voda nafta parafinsko ulje petrolej Gradiva zid od prirodnog kamena: - granit, porfir - mramor - pješcenjak vapnenac: - gust

1100 ... 1200 repicno ulje 850... 910 ricinusavo ulje solna otopina 1080 (NaC]) - 10 % 780 ... 1 040 terpentinsko ulje 940 ulje za loženje: -lako 1020 ... 1030 - teško 700 ... 1040 900 ... 1020 voda 760... 860

- kamenog ugljena - nafte - smedeg ugljena

880... 900 1 000 ... 1 080 860... 890 880... 900 911... 918 959... 974 1071 860 890... 980 1020 ... 1080 999,13

drvo u cjepanicama koks tvari za nasipavanje: šljunak -suh

- vlažan
troska (šljaka) zemlja, pijesak, i!ovaca mokra - prirodno vlažna suha

-

pijesak, ljevaonicki:

- nabijen slama snijeg: -svježe zapao - mokar
Kutovi prirodnog cement grah, grašak jecam, zob koks nasipa

- rastresen

sol treset ugljen drveni od: 1200... 1400 mekanog drveta 1 900 ... 2 000 tvrdog drveta 330... 520 ugljen: 320... 450 kameni - smem vapnenac 1700 vapno: 2000 - gašeno 1000 -živo zemlja 2100 žito, krumpir, voce, 1800 brašno, rastreseno 1600 jecam krumpir 1200 pšenica 1650 raž 45 voce zob 80 ... 190 200 ... 800 750 ... 1250

1250 300... 900 150 200 800... 900 700... 800 1400 1150 ... 1250 1060 1 600 ... 2 000 500 650 750 760 680 360 550

-

2600 2700 2400 2600 2200 1800 1100 1000

- šuplja opeka žbuka: - cement - sadra - vapno
- vapno-cement - beton (od šljunka) drvo (prosušeno): borovina

1450 2100 1200 1700 1900 2200 600...700 700...800 700...800

- porozan

zid od umjetnog gradiva: - obicna opeka - porozna puna opeka - porozna šuplja opeka

- brezovina - bukovina

400 350 40...450 35...500

pšenica, raž ugljen:

25...350 450 35...500 27...350

- kameni

-smem zemlja

1) Ukupna masa Zemlje iznosi 5 960 . 10'8 t.

126

127

I

STATIKA Sila Sila F (N) je uzrok promjeni gibanja i oblika tijela. Sila je vektor odreden velicinom, smjerom i hvatištem. Sila u ravnini F sila s hvatištem (Xo. oJ Y Fx, Fy komponente a kut što ga zatvara smjer sile F s osi x F = Fx + Fy
fl
I I

Pri sastavljanju dviju paralelnih sila FI i F2 dodaju se dvije jednake, ali suprotno usmjerene sile +F' i -F'.
Sastavljanje hvatištem Fl ~ više sila sa zajednickim R Y
I

1~1?

F3.

~

~
R 2
i=1
Fi

Ej Fi \'/F~

Xo

x

Fx F

= F cos a = ~F~ + F;

Fy

=F

sin a

tana = FylFx.

Analiticko

rješenje:

FR

= I,

Graficko rješenje: poligon sila svih kom-

z

y
x

Sila u prostoru F sila s hvatištem (xo,Yo, zo) Fx, Fy, Fz komponente a, {3, y kutovi što ih zatvara sila F sosima x, y, z F = Fx + Fy + Fz Fx = F cos a Fy = F cos {3 Fz = F cos y F=~F~+F;+F;
COS2a + cos2 {3 + cos2y

Projekcija rezultante ponenata na os x (y): FRx = Hvatište Sastavljanje

na os x (y) jednaka je zbroju projekcija

;=1

I,Fix

FRy= I,Fiy i=I

FR=-!?Rx+I1y

rezultante je u hvatištu sila. više sila s razlicitim hvatištinw

u ravnini

\.

.R
Ej

5
= I,
;

= I.
Analiticko rješenje:

o

Sastavljanje dviju sila u ravnini Sile koje sastavljamo: Fl> F2 Kut medu silama: y Ukupna sila: FR Graficko rješenje:

komponente

FR

Fi

rezultanta

=I

Graficko rješenje: verižni (O - po želji odabrani

poligon

Daljnje rješavanje Rezultanta

- pomocu projekcija

- kao u prethodnom

pol) primjeru.

prolazi kroz tocku T (XFR' YFR) LYi Fix YFR= p-Rx

Y
'

~~~':l
Fl paralelogramsila
rješenje: FR FR FRx=FI Analiticko

~/A ---o_o

Fl trokut sila

.

1'2

LX; Fiy XFR= p-Ry
Rastavljanje

FR", ...;:r"

A'

T (XFR' YFR) X sve u istoj tocki

sile F u više komponenata

koje se ne sijeku

= FI

+ F2

= ~Y
ti

=~Fi+ F~+ 2 FI F2 COSY
F Rna osi x i Y FRY= F2siny.

F Rx i F Ry su projekcije rezultanate +F2cosy

128

1

t

3 Graficko rješenje: ;-----C.p. = Culmannov pravac spaja sjecište pravca djelovanja sile F i jednog od zadanih pravaca sa sjecištem ostalih dvaju pravaca. 129

~~
F C.p.

~
2

F3

C.p.

Staticki

moment

sile

Staticki moment sile M ([M] vektor, koji je jednak vektorskom Vektor momenta I+M

= N/m) s obzirom na neku tocku (polO)je
umnošku vektoru položaja r i sile F. M=rF M=rxF,

Ravnoteža sila Sile su u ravnoteži ako kruto tijelo, na kojeg djeluju, ostaje u mirovanju (odnosno ne mijenja stanje gibanja). Uvjeti ravnoteže: a) Rezultanta svih sila mora biti jednaka ništici:

je usmjeren po »pravilu desnog vijka«. Vektor položaja pocinje u tocki O i završava u proizvoljnoj tocki T na pravcu sile F. Prema dogovoru moment je pozitivan ako njegovo djelovanje ima smisao suprotan smislu kazaljke na satu. Moment sile je vektor, kojemu je smjer okomit na ravninu, odredenu smjerom sile i kraka. Vektor momenta sile ima takav smisao daje moment, gledan u suprotnom smislu, pozitivan. Moment sile u ravnini

FR= IFi= i= 1
Stoga moraju biti i rezultante FRx=IFix=O i =1 Pri grafickom rješavanju b) Zbroj svih momenata

O.
jednake ništici:

ct0
y

komponenata

FRy=IFiY=O i =1

FRz = I Fiz = O. i =1 (FR

poligon sila mora biti zatvoren mora biti jednak ništici: MFR = IMi=

= O).

Za momentnu izražen je:

tocku (polO) u koordinatnom

ishodištu

moment

sile F

i =1

O.
osi

-x Moment sile u prostoru

Mo = Mz = xoFy-YoFz = -Fa. Uravnini (X, Y) je dogovorno moment pozitivan, ako je njegovo djelovanje usmjereno nasuprot gibanja kazaljke na satu. Za više sila njihov moment za istu tocku je:
n MFR

Zato moraju zbrojevi momenata takoder biti jednaki ništici:

s obzirom na pojedine koordinatne

MFRx=""C."Mix=O
i=1

MF

Ry

=" M. = O "C." 'Y
i=l

MFR' = IM;" i= 1

= O.

=I

Mi

i= 1

=I

Ako se sve sile (ukljucujuci i reakcije veza) sijeku u jednoj tocki nije potrebno postavljati mdete ravnoteže momenata. Stabilnost Tijelo je stabilno s obzirom na prevrtanje ako je: L momenata stabih1osti > L momenata prevrtanja. Pri tome racunamo Reakcije u osloncima N epomicni oslonac sve momente s obzirom na brid prevrtanja.

(x;Fiy

-Y;Fix)'

i= 1

M=rxF Projekcija momenta na koordinatne osi (x, y, z) su istodobno momenti sile oko istih koordinantnih osi: Mx = Y Fz z Fy

-

My

= z Fx - x Fz

Mz = x Fy - Y Fz k

IMI= M= -VM;+M; +M;

M=Mx i+Myj+Mz

Spreg sila (par sila) su dvije jednako velike, usporedne i suprotno usmjerene sile F i - F s medusobnim razmakom a. Te se dvije sile ne mogu sastaviti u rezultantu. Moment sprega sila iznosi

~~ FAy
~FA~--+

~/
/ /

M=Fa. Spreg sila može se u istoj ili paralelnoj ravnini po volji premještati ili zamijeniti drugim spregom sila koji ima isti moment. .

r::r
Pomicni oslonac

~FAy
Fx

MA

tZ--+

I~--+

.

t :- j-+
tFY

Y
130

U pornicnom osloncu smjer sile reakcije uvijek je okomit na smjer pomaka.

131

Nosaci Nosac na dva osZonca
Reakcije u osloncima:

Statika užeta Uže obješeno na razmaku Zs provjesom f. Težna sila po jedinici duljine f Fy Fs q =AQg [q] = N/m
A (ukupni) presjek užeta Q gustoca tvari užeta g težno ubrzanje (= 9,81 m/s2). 1. Maleni provjes Uže ce poprimiti (f < lI10) (dovoljnom tocnošcu) p'!!..x2 12 Y x oblik parabole

Z- XI I - X2 FA =FI ---z-+ F2---ZXI FB=FI T+F2T' X2

Zidni (okretni) nosac
/J

= 4f(yfl)2
Težna sila užeta: Fg

I~

A
FBX

Reakcije u osloncima:

"<::1

/
F

I FAx=FBx=F-,; FAy=F (C.p. = Culmannov pravac)

Duljina užeta:
Provjes:

2s
f

=Z+ ~ 3

f2

I

=q

Z

FBy

[2j
/
FA

9/

=q Z2/8Fx
Fs

Prikloni

kut: tan a

= 4 f/Z

Sile u užetu:

komponente rezultanta

Fy =q lI2 =q

Fx

=q Z2/8f

Z/8 . -..J(l/fJ2 + 16 .

2. Proizvoljni provjes Uže ce poprimiti oblik lancanice Staticka 2v=p+n odredenost:

Ravninska rešetka 4

y = h/2. (exlh+ e-x/h)-h Duljina užeta: 2s = 2-..Jf2 + 2 f

h

= Fx/p = Z2/8f
Težna sila užeta: Fg = 2 q s Prikloni kut: tan a = s/h Fx

Provjes:
Sile u užetu:

f

= h/2 . (el/2h e-lI2h) h + Fy Fs

h

B gdje su: v broj cvorova p broj štapova n broj nepoznatili reakcija veza. JA
Reakcije u osloncima: F FA=FB=2; Cremonin pZan sastavljen je od (zatvorenih) poligona sila koje djeluju u svakom cvoru, a nalaze se u ravnoteži. Najprije odredujemo reakcije u osloncima A i B. Zatim crtamo plan tako da kod svih cvorova uzimamo u obzir redoslijed sila kakav je na slici, pri cemu treba usvojiti isti smisao gledanja (npr. x).

komponente rezultanta

=q s = q (f +

=q h

h).

TEŽIŠTA
Težišta homogenih krivulja 1. Duljina. Težište je na polovici duljine. 2. Opseg trokuta h b+c Yo =2;. a + b + c . 3. Kružni luk s polumjerom r i kutom a sin a YO= r --a [al = rad a = 1t/2 = 90° a = 1t/4= 45° a = 1t/6= 30°
Yo = 2 r/1t = 0,636 6 r Ya = 2 r/1t . {2 = 0,900 3 r Yo = 3 r/1t = 0,954 9 r.

~d
a

\R

FB
+2
+ vlacno naprezanje tlacno naprezanje

(
132

R

J

133

Težišta

likova

Težišta

tijela

1. Trokut h YO=3"' 2. Paralelogram. Težište je u sjecištu dijagonala.

1. Kocka i prizrna. Težište je u središtu. 2. Piramida i stožac

h Yo=4"" 3. Kugla. Težište je u središtu.

~

1\-J

~
b a/2

T

~

YO=3"'a+b'

.

a/2

- <

4.p"""", ~',kulliiki_. T,""" j' u središtu. 3.'!T"!", " ", 2b
5. Kružni isjecak 2 sin a Yo =3"r T
11: a="2=90° 11: a = 4" = 45° 11: a = "6 = 30°

4. Polukugla 3 Yo = "8 r . 5. Kuglin odsjecak (kalota) 3 (2 r - h)2

~
/ >';

raj YO= .!!:. 311:

= rad

~
"

.

;'i'

.

r

~ 0,424 4 r

Yo = 4"' (3 r - h) . 6. Kuglin isjecak

Yo = 4.J2 r ~ 0,600 2 r 311: 2r ~ 0,636 6 r YO= 11:

~",4 ~
~.~

3 Yo ="8 (2r - h). 7. Kuglin pojas

~

6. Kružni odsjecak 2 sin3 a YO 3"r

=

ci

- sin a cos a

[a] = rad

Yo=

- 3 (a4- b4)
6 h (a2 + b2) + 2 h 3 b = --.f (2 r - hb) . hb

~
Y'rfy!; i
:XI-i
I
I
>'Cl I

7. Isjecak kružnog vijenca 2 R3 - r3 sin a YO=3"" R2-r2"T

a = --.fha(2 r - ha) [ciJ = rad 8. Sastavljeno tijelo. Pojedini obujmi Vi koordinate težišta. (Vi Xi)!V Xo = i =1 Yo = (Vi yJ!V i =1

8. Sastavljeni lik Površine sastavnih dijelova lika Al>A2,...,Ai koordinate težišta
n Xo

I

ZI

=iL1(Ai xJ/A =

A=IAi i =1

I

V=IVi i= 1
X

I

~i I
x

YO= I (AiyJ/A i =1

Zo = I (Vi Zi)!V' i =1

I. I ..{ Y --_~-=.-1~~l_J./ X2 --Y2 135

~
l/y I I IZl

11,

102

I

I
I Z2

134

TRENJE
Trenje je otpor pri klizanju dvaju tijela u dodiru. Sila tren ja Ft ovisi o hrapavosti i tvari kliznih površina, nacinu podmazivanja i o normalnoj
Cpravokutnoj) sili F ID kojom jedna površina tlaci na drugu.

5. Trenje u klinastom Trenje mirovanja:

utoru pri djelovanju F=2Fnsinu.

sile F na klin

Ft=PO2Fn= Faktor trenja klina Po

~o sma F=PoF.

1. Trenje u mirovanju

= Po/sin u.

Sila trenja.
2. Trenje u gibanju Sila trenja 3. Faktori trenja

Ft

= Po Fn

Po

faktor trenja mirovanja.

6. Trenje vijka a) Vijak s plosnatim navojem
Srednji polumjer: Kut uspona u:

~
Fn u a
p... . rm

Fn

Ft =p Fn

P faktor trenja gibanja.

d+do rm=~' 2rm1t tan Q= p. tanu=~'

l

Parovi tvari
suho celik na celik celik na 1ijevano željezo ili broncu kovina na drvo drvo na drvo koža na kovinu koža na lijevano željezo 0,12 ... 0,30 0,19...0,20 0,50 ... 0,65 0,40 ... 0,65

flo podmazano 0,10 0,10 0,10 0,16 ... 0,20 0,10 0,18 0,20 ... 0,50 0,20 ... 0,40 suho

P podmazano 0,01 ... 0,05 0,01 ... 0,05 0,02 ... 0,10 0,04 ... 0,16

Faktor trenja:

Djelovanje vijka nasuprot sili opterecenja F Q: Sila gibanja bez trenja Fo = FQtanu. Sila gibanja s trenjem P+2rm1tP 2rm1t-IlP Korisnost: 1J= Fo /F = tan u/tan (u + Q) Sila samokocnosti: F' = FQtan (u - Qo) Uvjet samokocnosti vijka: u ~ Qo. F=FQtan(a+Q)=FQ
b) Vijak s trapeznim navojem Faktor trenja p' = p/cos (jJ/2) Sav ostali proracun trenja isti je kao i za vijak s plosnatim navojem.

qj
do
.

I

0,60 0,56

0,20

0,22
0,28

0,12
0,12

-

.

Faktor trenjap suho: 0,5 ...0,65;

za gumeni kotac na dobroj cesti (asfalt, beton): vlažno: 0,2 ...0,35; snijeg: 0,1... 0,5; led: 0,05 ... 0,15.

4
a Ft ~ Fo 136

4. Trenje tijela na kosini Sila okomita na podlogu ~" Fg Fn=Fgcosu Fg težnasila.

p...

r$rf ~
. <:Q.

~o

.

! I

i

Sila u smjeru podloge (~ kosinu) Fo = Fgsm u. Tijelo miruje - zbog trenja - u svakom položaju kosine ako je: Po~ tanu tan Qo=Po tanQ=P Qo~u
Ft

7. Trenje u kliznom ležaju u kojem djeluje sila F na površinu A

tlak p M=llrF
za aksijalni ležaj s polumjerom

= FIA.
d (polumjera r) i duljine l

Moment trenja za radija1ni ležaj promjera

= PoFn = poFgcosu.
M

p = FIld
rukavca r i polumjerom otvora u ležaju ro

Kut trenja:

Qo kut trenja u mirovanju Q kut tren ja u gibanju.

= 2/3. P p 1t(r3-r~)

p

= Fht(?--r~).
137

8. Trenje pri kotrljanju

I JR)

CVRSTOCA

zbog sile kotrljanja j1' koja na nj djeluje odnosno
zbog momenta kotrljanja M. Hvatište (prema središtu kola uperene) sile otpora FRpomaknuto je za krak {pred kotacem. Komponete sile otporaFR: FRn = Fg FRi = F Trenje kotrljanja: {Ir = FRt/FRn= FIFg Sila kotrljanja i moment: F = {Ir. Fg M = {Fg.
Kotrljanje pocinje samo pri nagibu podloge tan a > flr. Pri kotrljanju zbog momenta kotrljanja M mora biti faktor trenja izmedu kotaca i podloge (tracnice, ceste) Il > {Ir. Krak momenta kotrljanja { : - kaljena celicna tijela (kugle, valjci) {~0,01 mm na celicnoj podlozi (kotrljajuci ležaji) - celik, celicni lijev ili sivi lijev na celiku (vozila na tracnicama) {~0,5 mm - drvo na drvetu {~5,0 mm. Trenje kotrljanja {Ir za gumene kotace na cesti (motorna vozila): beton ~ 0,015; makadam ~ 0,03; pijesak do 0,3.

Kotac (kolut, kugla, valjak), opterecen silom (npr. težnom silom FiJ.,kotrlja se po ravnoj podlozi

Naprezanja Pri deformacijama uzroku deformaeija: normalne normalno nastaju u tvarima naprezanja koja djeluju suprotno

sile Fn djeluju okomito ili normalno naprezanje cr

na presjek S, i uzrokuju

a

= Fn/S

a= lim !1F
f),8-'> ° !1 S

asfalt ~ 0,01;

9. Kolutno obodno trenje Trenje užeta ili trake na obodu koluta. [ii] = rad Obuhvatni kut ii = 180111 . aO a) Trenje na užnici F > Fg F = Fg el";. Obodna tarna sila Ft = F - Fg = Fg (el"; Tarni moment

.
~

- tangencijalna sila Ft djeluje u presjeku S i uzrokuje posmicno (tangencijalno) naprezanje r r = FtIS. a) Normalno naprezanje a uzrokuje produljenje ili skracenje tvari (npr. pri vlaku ili tlaku). Pritom se pojavljuje produljenje LI. = I -10 I relativno produljenje < = LI.lIlo suženje LId = do- d relelativnosuženje <q LI. ldo d 10,do pocetna duljina odnosno promjer epruvete (bez naprezanja), I, d duljina i promjer epruvete pri naprezanju a.

~L
=

</Eq= m za kovine m

Poissonov

broj Il

= lim

= 3 ... 4
=5
... 9.

(za celik: 10/3)

za sivi lijevm

Hookeov zakon vrijedi ako je rastezanje linearno proporcionalno naprezanju: a <=a a a rastezljivost

-

1)

= F(eJ1a

-1)fella.

a

=<E

E

= 1/a

modul elasticnosti.

Mt

= Ft r = Fg

r (eJ1a-1).

Hookeov zakon vrijedi (do granice linearne a prakticno i za bakar, aluminij i drvo.

proporcionalnosti)

~

W <

za celik,

b) Trenje na bubnju koluta F > Fo Tarna sila Ft = F-Fo = Fo(eJ1a-1). Tarni moment
Mt

Deformacijski rad

W

= a </2.

Potencijski zakon (ustanovljen na temelju preeiznih mjerenja) < = aa o" vrijedi osobito za sivi lijev, gdje je aa ~ liE dok je n = 1,08 za vlak a n = 1,04 za tlak. Za neke druge tvari je npr. n > 1 za lijevani eink, granit, beton (n = 1,14... 1,16) n < 1 za kožu (n = 0,7), užad od konoplje itd.

= Ftr = Fo r

(eJ1a-1).

138

139

Modul elasticuosti Tvar

E zaneke tvari
Modul elasticnosti E N/mm' 210 000 200 000 180 000 100 000 580 000 Tvar Al i Al-slitine Mg i Mg-slitine bakar mjed drvo Modul elasticnosti E N/mm' 70 000 39 000 125 000 90 000 10 000

Pritom vrijedi Q2 x2 + y2 i Ip = Ix + Iy Moment tromosti presjeka uvijek je pozitivan. Steinerovo pravilo Aksijalnije moment tromosti presjeka s obzirom na os koja je paralelna s osi kroz težište
lu

=

u a

celik celicni lijev nodularni lijev sivi lijev karbidne tvrde kovine

o' b u Vlak i tlak Opterecenje F, jednolicno podijeljenopo presjeku S, uzrokuje naprezanje pri vlaku + a = ~

= Ix

+ a2 A

Iv

= Iy +

b2A.

@
__YTA
I I I
M (v. str. 187)

X

b) Posmicna (tangencijalna) naprezanja T uzrok su klizanju tvari (npr. kod smicanja). Pri tom se pojavljuje kutna deformacija y. Slicno Hookeovu zakonu vrijedi za podrucje u kojem je tangencijalno naprezanje T linearno proporcionalno klizanje (deformacija y):

+a:.l=\A

t--p-

pritlaku -a=-~
Deformacija kod vlaka (tlaka) - produljenje

-a~A
(skracenje)

y

T =Y G G = 1/f3 modul smicnosti. Deformacijski rad W = T y12. Odnos izmedu modula elasticnosti E i modula smicnosti G

=f3T

f3

smicnost
G

= allE.

~

Toplinsko naprezanje aT pojavljuje se pri zagrijavanju ili hladenju cvrsto upeta predmeta aT = e E = E . Milo
/:,.1 je linearno toplinsko produljenje
/:,.1

=E

ml2 (m + 1)

= EI2

(skracenje)

(1 + 11)

(Za celik je Geometrijske .
y

m

= 10/3

= al

la . /:,.T

pa je

G = 0,385E.)

t

karakteristike

presjeka
Staticki je moment presjeka s obzirom na neku os zbroj umnožaka elementarnih površina te plohe i udaljenosti njihovih težišta od izabrane osi npr. od osi x Sx = Jy dA ~ L:YiAi a jednak je umnošku površine S i udaljenosti Yo njena težišta T od osi x

~

gdje su: la pocetna duljina, /:,.Ttemperaturna razlika, al koeficijent toplinskog rastezanja ([atJ = K-l) (v. str, 188 i 189) aT = E al . /:"T. Toplinska naprezanja ne zavise od izmjera predmeta i mogu biti katkada vrlo velika. Savijanje Moment savijanja M uzrokuje naprezanje o, koje zamišljamo raspodijeljeno po presjeku razmjerno prema udaljenosti od neutralne osi n. Neutralna os prolazi kroz težište proma-

o
Moment

Xo Staticki je moment

X

x

Sx

= YoA.

presjeka s obzirom na os kroz težište ništica.

tromosti presjeka elementarnih ploština osi, npr. od osi x iliy.:
~

Aksijalni moment presjeka je zbroj umnožaka kvadrata udaljenosti njihovih težišta od izabrane

i

tranog presjeka (na slici: kroz tocku O). Maksimalno naprezanje na savijanje oma:xpojavljuje u tocki kojaje najudaljenise ja od neutralne osi (za eh e2)ono je + °ma:x = MellI - °ma:x Me~I. =
Ako je presjek simetrican

~i0
+0= x O
,

M

~. ',t>,--

n

-amax

s obzirom na os n (el °ma:x= MelI = M!W.

= e2

= ej, vrijedi

Ix = fidA~L:Y7 Ai

Iy

= f x2 dA

L:X7Ai

Polumjer tromosti i = {Y7A. Polarni moment presjeka je zbroj umnožaka elementarnih ploština i kvadrata udaljenosti njihovih težišta od izabranog pola (O)
Ip

I moment presjeka A s obzirom na os n, W moment otpora W = lie. Progib nosaca f izlazi iz diferencijalne jednadžbe elasticne linije

y" = -MIEI.
Mma:x,f, I, W za najcešce slucajeve predoceni su na str. 142 i 143.

= f Q2 dA

~

L: Q7 Ai

140

141

Momenti i progibi nosaca
uwm,mu "r" ""'" 1x , mum""u u....u<"

Slika

MOIne~t

opterecenja

sa;::a
FI

Opasni presjek

Progib

w; .."
Ix Wx

presjek
na mjestu

f
F El 13 3

bd ~
§
x FC a I F b

B

A(x= O)

xtt1
X

a h3 12

ah2 6

a'
12

a3
6

FI 4

c

. ~.~ El 48
F El 1 ~ 3b a'b2 31 {"l:;b Y3";;

C(x= 1/2)

Fab I

ffi1
x=a

b h3 36

b h2 24

c

Y3";; zaa > b
1 x=.J5

{"l:;b

e = 2 h/3

3FI 16

B

F 13 El'48.J5

AA

2 {3 .,.'= 0,5413,.4 16 1td'
64

5 -,. 3 8

1td3 32 0,1 d3

FI 8

z

A B C

F E I

13 192

C (x

=1/2)
8 91t (1t 8) -=000686d' (16. d') , 0,0238 d3

'Lf
2

B

...!L.t El 8

A(x= O)

e= (3 - 4/1t) = 0,288d d 6
1t D'-d' -.-0132 D D'-d' ' D

'Lf
8

c

~.ql' 384 El

C(x= 1/2)

ax-H
Za tanke stijenke s = (D -d)/2 ,. = (D + d)/2

64

(D' -d')

1tS,.3

JrS,.2

H'Lf8
2 1

B

...!L..L El' 185

x = 0,421 5 I
. 1tab3 .a 4 1t a b2 4

L (-) 12

A B

...!L..L El' 384

C (x = 1/2) Momente presjeka i momente otpora za normirane u poglavlju: Oblici kovinskih poluproizvoda (str. 426 celicne prom.e vidi

...430).

142

143

--,
Brnik (odrez) Poprecna sila F, koja djeluje u samom presjeku, a zamišljena je jednolicno raspodijeljenom po presjeku A, uzrokuje posmicno naprezanje
Torzijski momenti otpora i relativni !mt uvijanja

Presjek

'. =F/A.
Posmicna naprezanja uvijek su vezana s naprezanjem na savijanje. U kratkih svornjaka i zakovica može se naprezanje na savi janje zanemariti i racunati samo na smik. Ako istodobno u presjeku djeluju poprecna sila i moment savijanja, posmicna naprezanja su nejednolicno raspodijeljena po presjeku. Najcešce po zakonu parabole. Naprimjer, ako poprecna sila F djeluje u osi simetrije presjeka, posmicno je naprezanje na udaljenosti y od neutralne osi: F' 8x

Torzijski moment otpora Wt

Relativni knt nvijanja ii

-

radim

,=-,

b Ix

~
(jE]
Za tanke stijenke
s

~.d3 16

~Mt

"d"

G

gdje su: 8", staticki moment šrafiranog dijela presjeka (iznad y) oko osi X, b širina presjeka na udaljenostiy od neutralne osi, I",moment tromosti cijelog presjeka. Najvece posmicno naprezanje nastaje pri:

" -- D'-d'
16
D

~Mt 1t(D4-d4) 'O

- okruglom presjeku
- okruglom prstenu s tankom stijenkom. Uvijanje (torzija) Moment uvijanja (torzije) Mt:

- pravokutnom

presjeku

'. max= (3/2) . F/A

'. max (4/3) F/A = .
'. max"
2F/A.

~21tsr2

r

= CD+ d)/2

= CD-d)/2

~~Mt 21tsr3'

G

~
l
Relativni

F

rP
(j,

Mt=Fa, uzrokuje u presjeku posmicno naprezanje. Najveceje posmicnonaprezanje: F 'tm""= Mt/ Wt ,
Wt je torzijski moment otpora.

~
~
a Napomena:

~, ab2 2

1 a' + b' Mt ;. a3b3 '0

2) ~

Kut uvijanja,p:

,p = Mt 1/ (G Iz),
uvijanja.

[,p]= rad.

1

0,208 a3

7,11 M, a' . G

It je torzijski moment kut uvijanja

2

5 - d,p Mt i}----

- d x - G It' Torzijski moment otpora Wt i relativni kut uvijanja predocene su na str. 145. 144

1) 'tmm< je u tocki 1; u tocki 2 je '" = 'tm.x ~ .

Napomena: 2) 'tmm<je u sredini stranice lika (tocka 1); u kutu (tocka 2) je Tt = O.

6 - Kraut

145

Torzijski

momenti

otpora

I

i relativni

kut nvijanja

Presjek

Torzijski moment otpora Wt

(konac) I Relativni

kut uvijanja

,j
radim

Opterecenje i progib opruga a normalno naprezanje r tangencijalno naprezanje

F opterecenje f progib

3)

~
s
4)

~'ab2 C2

_Mt c1ab'

'0

b h' a F=61 F /3 413 F 2 Z2 a f= ElS=(;h3'E=3J;'}f

Cl

=~ 3
a b

c, = 1 n=-

[

1 - 0,630 + 0,0~2 n n° 0,65 1 +n'

)

F
~

F~

~?> :~~~ :=YI
2Alli,dSmin

F=nbh2 a 6/ F Z3 413 F 2 Z2 a f=1jJEl 'S=1jJ nbh3 'Ii=1jJ '3J;'Ii n broj lamela n 1 2 3 4 5 10 1jJ1,000 1,160 1,234 1,283 1,315 1,390 1,500

~~dll

~
/

za s = const je 2 AmodS

~p.<li 4 Am'dG s za s = const je M,O 4 Am'" Gs

b h2 F=-a 6,.

~ C\~!F
-

F f= rip = -.Zr2= El

F 12 -. E

Z,.2 -=2-.b h3

1,. h

a E

[q;]=rad

,)

'1- :E (tih,) 3 tmo,

3M, G:E(tih,) ~

h2

~ ~~~
(
F

.'

1--,'1'

F

Napomena: Napomena:

3) rtlli~

je u tocki 1; u kutu (tocka 2) je Tt =

O.

4) Alli,d je ploština lika, koji je ograden Tt mnxje na mjestu, gdje je Smin 5) Ttlli~je u sredini dulje stranice

srednjom crtom / i ima opseg O.

F ~-'-'T 16 ,. 64 n,.3 F 32 Zr' F 4 1tn r' T 2 1,. T f ~ ~-,---.d' G-"d4 G d G-d G n broj zavoja opruge / duljina žice opruge (Te jednadžbe vrijede samo ako je promjer žice vrlo malen prema promjeru opruge!)

"

d3

Napomena:

pravokutnika

visine tm~

146

147

Izvijanje Najmanja sila pri kojoj se pojavljuje izvijanje je sila izvijanja F k. Djelovanje te sile na nosac presjekaA uzrokuje u njemu naprezanje izvijanja (Jk Fk (Jk=A' Sila izvijanja F k i naprezanje izvijanja (Jkovise o vitkosti Je la Je=-

Tetmajerove jednadžbe za naprezanje koji se rabe pri izradbi strojeva: E Tvar N/mm' sivi lijev celicni lijev celik: - mekan - tvrd -CrNi drvo Dopušteno
100 000 200 000 210 210 210 10 000 000 000 000

(Jk pri neelasticnom

izvijanju Vitkost A A < 80 A < 112 A< A< A< A< 105 89 86 100

a,

~
- 1,14 - 2,30
A

776 - 12,0 A + 0,053 A2 303 - 1,29 A
310

i gdje su: la slobodna duljina izvijanja, i polumjer tromosti. Slobodna duljina izvijanja laza razlicite slucajeve opterecenja na izvijanje iznosi: F

335
470

- 0,62

A
A

29,3 - 0,194 A Fk (JkA

F=-=-, v v u strojarstvu obicno iznosi u elasticnom podrucju v sticnom podrucju v = 3 ... 8.
opterecenje

= 5...

10, a u neela-

"

"Postupak (J)«rabimo za celicne i drvene konstrukcije. U elasticnom podrucju je pri faktoru izvijanja (J)faktor sigurnosti v = 2,5, u neelasticnom podrucju je v = 1,5.
~ 10= 21 10= I 10= ~ /'

i2 {ii

I 10="2

Naprezanje

u nosacu odredujemo

izrazom

(J =~

(J)

S (Jdap,

Polumjer

tromosti

i jest: i = ..JImin/A

gdje je: A presjek nosaca, F tlacna sila kojom je opterecen, (J naprezanje (normalno), (J)faktor izvijanja ovisan o vitkosti Jei tvari nosaca.
Faktor izvijanja IJJ

gdje su: A presjek nosaca, a lmin njegov najmanji aksijalni moment presjeka. Eulerovajednadžba za elasticno izvijanje 2 E Imin Fk=1t ~. la Odatle slijedi naprezanje (Jkza elasticno izvijanje: 2EImin -=11: l~ A 2E -. Je2 tlacno podrucje, tj. pri pomocu Fk (J =-=1t k A

za celik cvrstoce 360 N/mm2 (1JJ360) 510 N/mm2 (1JJ510): i A
lJJa60 1JJ51O

O 1,00 1,00 110 2,11 3,06

20 1,04 1,06 120 2,43 3,65

30 1,08 1,11 130 2,85 4,28

40 1,14 1,19 140 3,31 4,96

50 1,21 1,28 160 4,32 6,48

60 1,30 1,41 180 5,47 8,21

70 1,41 1,58 200 6,75 10,13

80 1,55 1,79 220 8,17 12,26

90 1,71 2,05 240 9,73 14,59

100 1,90 2,53 250 10,55 15,83

A
1JJ360 1JJ51O

za sivi lijev

Te dvije jednadžbe vrijede samo za elasticno vitkosti celika Je> 105. Stvarnu faktora silu F, kojom možemo v v iznosi za: opteretiti Fk v sigurnosti

A
IJJ za drvo

nosac, odredujemo

F=-.

A
IJJ

Faktor

sigurnosti

sivi lijev celik drvo 148

v v v

= 6 ... 12.
149

=8 =5

Složena opterecenja a) Vlak i savijanje I . el Ie2 Nosac opterecen na vlak silom F koja djeluje na nj ekscentricno na udaljenosti a od osi nosaca dodatno je opterecen momentom M = F a.

c)Smik i torzija Silu F koja djeluje na obodu rukavca promjera d, može se zamijeniti jednakom silom koja djeluje u središtu rukavca i momentom para sila Mt = Fr = Fd12. Sila kroz središte uzrokuje smicno naprezanje Ts
Ts

Naprezanjezbogvlaka: o = FIS

F

Najvece naprezanje zbog savijanja: +01 = M e1/1 F a el II -(J2 = -M e211 -Fa e2/1 = Najveca ukupna naprezanja: (Jr1 = o + (J1= FIS + F a el II °r2 =0-02=FIS-Fae21I.

= (4/3)

. FIS

= (16/3)

. FI(n d2). posmicno nad2).

=

Okretni moment prezanje Tt
Tt

dviju sila uzrokuje
d3)

= 16 Mt/(n
Ts

= S FI(n
iznosi

Najvece ukupno naprezanje
Tm

b) Tlak i savijanje Tlacna sila F koja djeluje na nosac u udaljenosti a od osi nosaca uzrokuje opterecenje na tlak i dodatno opterecenje momentom M = F a.

=

+

Tt

= (16/3)

. FI(n d2) + S FI(n d2)

= 40 FI(3

n d2).

Naprezanja zbog tlaka: - o = -FIS Najvece naprezanje zbog savijanja: +(J1=Me1/1= Fae1/1 -02 = -M e2/1 = -Fae2/I.

d) Savijanje i torzija Presjek nosaca je opterecen istodobno momentom savijanja Mi okretnim momentom Mt. Ekvivalentna naprezanja (Jek-vprema raznim teorijama cvrstoce: po Bachu °ekv = 0,35 o + 0,65 ~(J2 + 4 (ao T)2 S (Jdap aa = odop/1,3 Tdop aa = odop/1,73Tdop

Najveca ukupna
'/

naprezanja: (Jr1 = -(J + (J1 = -FIS + Fa e1/1 °r2 = -0-02 = -FIS -Fa e21I. malen presjek) treba provje-

po HMH1) °ekv = ~(J2 + 3 (aa T)2 S (Jdap

Vitke štapove (velika duljina i razmjerno riti i na izvijanje.

"
Što se hvatište sile F više udaljuje od osi nosaca, dakle što se udaljenost a povecava, to se više smanjuju tlacna naprezanja u rubu nosaca koji je nasuprot hvatištu sile F. Ta tlacna naprezanja poprimaju konacnu vrijednost jednaku ništici kad a naraste do vrijednosti a = II(A el)' Povecava li se udaljenost a iznad te vrijednosti, u suprotnom rubu nosaca pojavit ce se vlacna naprezanja. Sama tlacna naprezanja (npr. pri gradivima koja ne podnose vlacna naprezanja) dobivamo, ako sila djeluje na površini jezgre presjeka, koja je omedena "polumjerom jezgre r« r = IICA el)' Polumjer je jezgre r za razlicite nosace: kvadratni (sa stranicom d) d i D) h) - u smjeru stranice - u smjeru dijagonale okrugli (s promjerom prstenasti 150 (s promjerima r

poMohru Oekv=~(J2+4(aoT)2s(JdOP aO=(Jdop/2Tdop' U svim navedenim primjerima o je naprezanje na savijanje, a T naprezanje na uvijanje (torziju) u tocki promatranog presjeka nosaca. °dop je dopušteno normalno naprezanje a Tdop je dopušteno posmicno naprezanje. Pri okruglom presjeku ili krupnom vijencu javlja se najvece normalno naprezanje o i tengencijalno naprezanje T na rubu na istom mjestu. U tom slucaju ekvivalentno naprezanje iznosi:
(Jekv

= !;; M/W

S °dop

gdje je W = n d3/32 za okrugli presjek, a W = (nI32) . (D4 - d4) za presjek kružnog vijenca i!;; faktor, koji ovisi o teoriji cvrstoce:

po Bachu po HMH1)

!;;= 0,35 + 0,65.y1 + (ao MtIM)2 !;;= ~1 + 0,75 (aa MtlMl !;;= ~1 + (aa MtlM)2.

= hl6
1)

po Mohru

r=0,1179h r = dlS r = DlS . [1 + (dlDh

HMH - Huber, Mises i Hencky.

151

DINAMIKA Dinamika je znanost o gibanju tijela. S obzirom na sile koje se javljaju pri gibanju, razlikujemo kinematiku, koja proucava gibanje tijela bez obzira na sile koje na nj djeluju, i kinetiku, koja proucava utjecaj djelovanja sila na gibanje tijela. Kinematika a) Prauocrtno gibanje tuarne tocke

Primjer:

slobodni pad

ubrzanje dubina

a = g = 9,81m/s2 s=h

u=gt=-f2gh

t = u/g = -.J2 h/g.

Oznake: put

s

pocetni put s o vrijeme

u = ds dt pocetna brzina Uo ~. ubrzanje a=dt (a = O)

brzina

b) Kriuocrtno gibanje tuarne tocke Svako je krivocrtno gibanje ubrzano, jer se mijenja smjer brzine. Ubrzanje je uvijek usmjereno prema konkavnoj strani putanje. (Smjer ubrzanja ne podudara se sa smjerom brzine.) Kosi hitac (u zrakopraznom prostoru) Pocetna brzina Uopod kutom a y = Uo sin a - g r/2 t x = Uot cos a Ux = Uocos a Uy = Uosin a - g t Y = x tan a - g x2/(2 u~cos2a)
Trajanje uspona Visina hitca: (Uy = O) h th

Y
h

S

.'\J

Ubrzanje + a s

Usporenje

~ b ~ ~ b
5'"

1

v=uo=

const

s

= So + u t

Za So= O: s = ut

= Uosin a/g
hmax

~
,,°

I
I I I

a

112

I x

Vo

t = (s - so)/u

_Jednoli~:o gibanj:

t

_v =Uo (s - = const = ~ so)/t t u=
a =~
d2 s dt =

;

t = s/u u = s/t

= vg/2

g . sin2 a

= vg/2 g

pri a

= 90°

Domet hitca:
c) Kružno gibanje Oznake:

I

= vg/g . sin 2a

Imax= vg/g

pri a = 45°.

JedrlOlicno ubrzano

gibanje

d1 = const.
a

1'"

\~

U

t)

11",1

kut ,p
vrijeme t t
Jednolicno Trajanje

kutna brzina kutno ubrzanje
kružno gibanje 1 okretaja (period vrtnje)

So

Uo

a

+a

= const

t

- a

r-

d,p '" = d t d", c='dt. d,p '" =- = const dt T = 2 n/w. n = 1/T = w/2n
u = r '" = 2 r n n.

[,p]= rad

[,p]= w t.

Brzina vrtnje

[nj = s-I

"I
s
s s

-"~,~", u t/2 u2/2a a t2/2 at

"

Obodna brzina (pri polumjeru Jednolicno ubrzano

r)

Za So= O,Uo= O:

kružno gibanje

= So + = So +
= So

(u + uo) t/2
(u2

-

u~)/2 a

u

= Uo + a t

+ Uo t + a t2/2

s= s= s= u=

w = "'o + at, ,p = ,po+ "'o t + at2/2

[,p]= w t.

"'o pocetna kutna brzina

,p o

pocetni ku t.

152

153

d) Harmonijsko

titranje gibanje amo-tamo pri kojem je

Kad su vektori F, v i s istog smjera vrijedi:

Harmonijsko titranje je pravocrtno ubrzanje razmjerno putu. Otklon x=rsinrp r

F F

= const

W

=F s

M

= const

W

=M r
F
Fo

Rad pomaka

amplituda

= Fo = const
= J F ds = F (s - so),

x=rsinwt Period (trajanje titranja) frekvencija: brzina: ubrzanje:

r= w t

(w = const)

[rJ = rad

T = 2 n/w f= l/T = w/(2 n) v=rwcoswt a = - r w2sin w t = - W2X

'o Elastican deformacijski rad F= ks k konstanta elasticnosti opruge ,
'o

W

t.
P

= const

W

=P t

W

So

ss

t

Kinetika a) Newtonov zakon (osnovni zakon dinamike) »Sila F je jednaka umnošku mase m i ubrzanja a« F = ma. Ako su vektori sile i ubrzanja istog smjera, vrijedi F = m a. Suma komponenata (Fip Fiy, Fi) sile Fi koja djeluje na masu m proporcionalnaje s komponentama ubrzanja (ap ay, a) I%=m~ I%=m~ I%=m~ Izraz (m a) nazivamo »silom tromosti«. Mehanicki je sustav u dinamickoj ravnoteži ako je suma svih vanjskih sila koje na nj djeluju i svih sila tromosti sustava jednako ništici (D'Alembertovo nacelo) IFi -Imiai = O. M=Fr. b) Zakretni moment M sile F na kraku r: Obodna sila: F = M/r c) Rad W sile F na putu s ili zakretnog momenta Mpri zakretu za kut ([rJ = rad) ili snage P u vremenu t

s2 - s~ F + Fo

W = fF ds = k ~

=~

(s

- so).

t~~ So
P =Mtw.

ss

d) Snaga P je brzina promjene dW P=~=F.v=F'dt Ako su vektori F i v paralelni

rada, tj. derivacija rada W po vremenu ds snazi P i ako je F konstantna P = Mt w = Mt 2 n n. vrijedi

P

= W/t

P=Fu

e) Korisnost nekog procesa, stroja ili uredaja jest omjer izmedu korisno dobivene energije W (snage P) i utrošene energije Wo (snage Po)
1]

= W/wo = PIPo <

1.

r
F

f) Kineticka energija Wk je energija mase u gibanju. Pri pravocrtnom gibanju izražavamo kineticku energiju masom m i brzinom u
Wk

=m

u2/2.

M

P

Pri kružnom gibanju izražavamo kineticku energiju momentom tromosti J (v. str. 157, 158) i kutnom brzinom w
Wk

= J w2/2.
na
Wk

w:

Za promjenu

kineticke

energije

od
potreban

Wo = m u~/2 + J W~/2
je rad W

=m

u2/2 + J w2/2

W= fFds = fFv dt
154

W=fMdr=fMwdt

W= fpdt

=m

(u2

- u~)/2+ J (w2-w~ )/2.

155

Zamašnjak

T

~
;t-

1 -w

2

Nejednoliki zakretni moment M pogonskog stroja, koji se mijenja za vrijeme jednog okretaja (2 71),povecava kutnu brzinu zamašnjaka do cvmax(u tocki 1H smanjuje je do CVmin tocki 2). (u Srednja kutna brzina
CVmed

Nema li vanjskih sila (odnosno ako su u medusobnoj ravnoteži pa je njihova rezultantajednaka ništici), vrijedi ~miai = O
~ mi Vi = const. i) Moment impulsa M dt je moment neku tocku (pol) ili os kolicine gibanja m v s obzirom na

= (cvmax + cvrruJ/2
cvrruJlCVmed.

271i1

Stupanj nejednolicnosti
o = (cvmax-

Mdt=rmdv=Jdcv
tromosti

Primljeni odnosno predani rad zamašnjaka, mase J i prosjecnu brzinu vrtnje niznosi W

koji ima moment

fMdt = rm (v -vo) = J(w-wo)
gdje je: rokomita udaljenost tocke (osi) od smjera vektora brzine v, J moment tromosti s obzirom na tocku (os), w kutna brzina. Moment impulsa je vektor okomit na ravninu Pri rotaciji sustava tvarnih f M dt vektora vi r.

=J

(cv~

- cv;"")/2 = J CV~ed = J. 4 712 o nmed o.

g) Potencijalna energija Ep je energija položaja (stanja). Tijelo mase m, tj. težna sila Fg = mg, ima s obzirom na neku ravninu, iznad koje se nalazi na visini h, potencijaInu energiju
Ep

tocaka oko neke osi vrijedi:
(ri mi v) - ~ (ri mi V;o)

= mg

h

= Fg

h. Moment

= fF

r dt

=~

=J

(w - wo).

Osim tog primjera, potencijalna se energija pojavljuje i kao energija napete opruge ili komprimiranog plina, kao toplinska ili kemijska energija itd. h) Impuls sile F dt izražava djelovanje sile F u vremenu promjeni kolicine gibanja m v t, a jednak je

tromosti (s obzirom na os x)

- aksijalni

Jx = f r; dm
- polarni (s obzirom na pol) J=fr2dm
Polumjer tromosti i Moment zamaha m D2 Steinerovo pravilo

r; = i + .?
r2

Fdt=mdv fF dt = m (v - vo)
gdje je: Vo pocetna brzina. Za F = const vrijedi: F t

= x2 + y2

+ z2.

i ={J7m J = m i2. i=D12 J=mD2/4

m D2= 4J.

= m(v

- vo).

Ako su vektori F i v istoga smjera, bit ce: F t = m(v - vo).

Ja

= Jt

+ me2

"

Za sustav tvarnih

tocaka vrijedi: ~Fi

Jt moment tromosti tijela s obzirom na os kroz težište tijela. Ja moment tromosti tijela s obzirom na os koja je paralelna s osi kroz težište i od nje udaljena za e.

= aO~mi
sva

gdje je: ao ubrzanje

težišta.

Težište sustava tvarnih tocaka giba se kao daje u njemu združena masa sustava sa svim vanjskim silama koje na nj djeluju.

156

157

Momenti Valjak

tromosti

tijela h

(gustoce

Q) J =!1It1"2=~d'IIQ

Centrifugalna sila Fc mase m, koja rotira obodnom brzinom u ili kutnom brzinom w na polumjeru 1'0(udaljenost težišta tijela od osi rotacije)

Fc = m uZ/ro m rowz. =
Dinamicka raunoteža Osovina je u dinamickoj ravnoteži ako na nju ne djeluju nikakve centrifugalne sile ili se utjecaji tih sila medusobno poništavaju (»slobodna osovina«). Uvjeti dinamicke ravnoteže su: :Emi ri sin ai = O

III

.~ -"'~-~

'2

32 m=d2,,/4. IIQ

mz

Šuplji valjak

h

J =! m (R2 + ,.2)= ~ (D' - d') IIcl , 2 32

ml

--~~
tankih stijena dm = (D + d)/2 s = (D-d)/2 Kugla d=2,. (os z kroz središte)

~D--~

'" =(D2 -d2),,/4-IIQ
J '4 "".;, = !:d:' s II Q = m=dm"shQ J '-5 -~m,.2=~d5Q 60 m=,,/6-d3Q

:Emi

ri cos ai

:Emi ri li sin ai :Emi ri

=O =O li cos ai = O
vremenu razmjerno velikim

Sudar je dodir dvaju tijela u vrlo kratkom silama. Centralni sudar

'. SuplJa kugla D=2R d= 2,.

2R5,.5"5J =- '" --=-- =- (D - dO) l c '5 R3_7.3 60 m=1I/6- (D3-d3)Q

Mase ml i mz koje se giblju po istom pravcu sudaraju sudara) Ul odnosno Uz. Brzine masa ml i mz nakon sudara m2
ul

se brzinama

(prije

= uI-(l

+ E) (UI-UZ)-

ml + m2 ml + m2

~
.

mz

U2

= Uz +

(1 + E) (Ul -

tankih stijena d)/2 dm= (D+

s

= (D-d)/2

J ' = ~m,.2 =!:6 d4 S Q 3 m m

uz)ml

~
drvo 0,5

Faktor

sudara
E

m="d~,sQ Prsten

= (uz

- UI)/(UI - uz).

~
Z

z

~

J,='" (R2+~,.2)= 2,,2R,.2 (R2+~ r2}

Zbog gubitaka je (zvuk, deformacija, toplina) O < E < 1: Tvar obaju tijela staklo celik slonovaca pluto E 0,95 0,6 .u 0,95 0,9 0,55 (Eu celiku raste s tvrdocom)
I'

m.,,'R,',
z/ 1 1 J=-m(a2+b2)=-abll(a , 12 12 "" m=abhQ
2

= O idealno = 1 idealno

plastican ul

sudar

= U2 = (ml
sudar

Ul

+ mz uZ)/(ml + m2)

Placa

.

I'

elastican

""

6
/ a

+b)Q

2

Ul
Uz

=Ul - 2 (Ul - uz>mz/(ml
= Uz +
2 (Ul - Uz) ml/(ml

+ mz)

+ mz). Gubitak energije pri sudaru W = (1 - I'Z) (Ul Uz)Z mz/2 (ml + mz>. ml

-

158

159

Titranje 1. Slobodno neprigušeno titranje Giba li se tvarna tocka periodicno s frekvencijom f tako, da je sila F koja na nju djeluje razmjerna razmaku y od središnjeg položaja, a suprotna po smjeru, bit ce gibanje harmonijsko F = - cy c je konstanta opruge.
Vlastita frekvencija f neprigušenoga harmonijskoga f = lI2n . fC!m. titranja

3. Prigušeno titranje Na tvarnu tocku koja titra djeluje, osim otpora R, još i vanjska sila F, npr. F = Fo sin cv t. Za takvo titranje vrijedi jednadžba m (d2yldt2) + k (dyldt) + c Y Za rješenje y cvl = CVo ~ rpl, rp2 C
C

= Fo sin

cv t. titranja

= Yo e-,u sin

(CVlt+ rpl) + C sin (cvt - rp2)

- frekvencija
- amplituda

- fazne konstante
= FoI(m
-V(w~

vlastitog

prigušenog

Iz diferencijalne proizlazi rješenje:

jednadžbe neprigušenoga harmonijskoga m (d2yldr) + cy = O

titranja

titranja

-

cv2) + 4J.2w2.

put brzina ubrzanje
gdje je: t vrijeme,

y =ym sin (cvot + rp) Ym u = Umcos (cvot + rp) IUml a = - am sin (cvo + rp) Jami t
rp fazna konstanta frekvencija« vlastitog titranja fC!m - pri osnom titranju CVo = ..JC7J- pri kružnom titranju
CVo =

- amplituda
= cvYm

Približava li se kružna frekvencija cv prisilnog titranja kružnoj frekvenciji CVo vlastitog titranja, amplituda se titranja povecava i dostiže maksimum (rezonancija) pri kružnoj frekvenciji
cv

=cv2Ym

= cvo~

odnosno, uz neznatno

CVo 2nf "kružna =

prigušivanje pri kriticnoj kružnoj frekvenciji cvk Wk = CVo = fC!m. Pri prisihlOm titranju bez prigušivanja postala bi amplituda kriticne kružne frekvencije beskonacno velikom. 4. Kriticna brzina urtnje osouine Karakteristika je elasticnog progiba produljenja (skracenja) y osovine omjer c izmedu sile F i

Period (vrijeme njihanja)
2. Prigušeno slobodno titranje

T

= lIf = 2nlcvo.
brzini, ali

c

= Fly.

Djeluje li na tvarnu tocku što titra otpor R koji je razmjeran suprotan po smjeru, bit ce titranje prigušeno

R

= - k (dyldt)
titranje izraza
m (d2yldt2)

k je konstanta prigušivanja.
jednadžba
+ cy + k (dyldt)

Za prigušeno Uvodenjem

vrijedi diferencijalna

= O.

Je= kl2m =
dobivamo rješenje diferencijalne y gdje je kružna frekvencija

vCVo

v

= kl2 ~

jednadžbe (cvt + rp) titranja

Pri ekscentricnosti e težišta osovine mase mpri rotaciji djeluje na nju centrifugalna sila Fc, koja dodatno deformira osovinu za vrijednost y. Centrifugalna sila, cije je hvatište u težištu, udaljenom za e + y od središnjice osovine u mirovanju, iznosi pri rotaciji kutnom brzinom cv Fc = m cv2(e + y) = c y Progib osovine pri rotaciji je y = (m e cv2)/(c - m cv2). Za kutnu brzinu pri kojoj bi bilo c = m cv2 (ne uzimajuci u obzir prigušivanje) bilo biy = =. Tome odgovaraju kriticna kutna brzina: cvk =

= Yo e-,u sin
prigušenoga

fC!m,

kriticna

brzina

vrtnje:

nk

= cvki2n.

w =-V(clm)_;.2 = Wo
v

~
prigušeno titranje.

= O-

neprigušeno

titranje

v < 1

- periodicko

Pri aperiodicnom gibanju (v > 1) nema titranja pa se put y postupno približava ništici.
160

Za odredivanje omjera c elasticnog progiba može se uzeti progib Yo osovine u mirovanju što ga izaziva težna sila osovine Fg = mg: c = Fg Iyo = m glyo cvk= {ii!Y;; Naraste li kutna brzina cviznad kriticne cvk cv > cvk smanjit ce se progib y osovine pri rotaciji (osovina ce se sama centrirati). 161

HIDROMEHANIKA
Zakone hidromehanike primjenjujemo za fluide (tekucine), tj. za sve kapljevine i na plinove. Iskljucene su tzv. newtonovske tekucine, kao npr. krv, katran, asfalt, med i sl. Pri nestlacivom fluidu mase m obujam Vi gustoca Q su konstantni

tijelo uronjeno u tekucinu. Velicinom je jednak težnoj sili istisnute cine, a hvatište mu je u njezinu težištu (Arhimedov zakon) Fu

teku-

= mg = Q g
tekucine

V

gdje je: m masa, V obujam istisnute Sila tlaka na stijenke Sila tlaka F tekucine, gustoce oplakana ploha površine A iznosi

(istisnine),

a Q njena gustoca.

V

= const
izmedu

Q

= mfV = const.
- fluid
je viskozan.

U idealnom fluidu nema sila viskoznog trenja. Takav fluid ne postoji, ali njime cesto pojednostavljujemo racunske probleme. U realnom fluidu
postoji viskozno trenje cestica

Q, na ravnu

stijenku

posude

kojoj je

Viskoznost jama cestica. Dinamicka

je otpor fluida protusmicnim uiskoznost definirana

silama ili krutim zakonom

deformaci-

F= QghTA hTje vertikalna udaljenost težišta (T) oplakane plohe od razine tekucine. Hvatište sile F je, medutim, ispod težišta plohe, na dubini I hF = hT A

'=1]-

je Newtonovim du dy

rhrl ~

p=hQg

gdje je: ,naprezanje na smik, du razlika u brzini slojeva na razmaku dy, 1]apsolutna (dinamicka) viskoznost. Kinematicka viskoznost v je omjer dinamicke viskoznosti 1]i gustoce Q 1] v=-. Q Mjerne jedinice za viskoznost (v. str. 73, 95, 96). Brojcane vrijednosti za kinematicku viskoznost predocene su u tablicama na str. 245 ... 247.

gdjeje: I moment tromosti oplakane plohe s obzirom na njezin rub u visini razine tekucine (O).
Pascalov zakon Narinuti tlak širi se po tekucini nesmanjeno i jednako u svim smjerovima. Tlak p na dno posude u kojoj je iznad površine tekucine (visine h i gustoce Q) tlak Po
p

HIDROSTATlKA Hidrostaticki tlak p je tlak u tekucini, uzrokovan težnom silom. Ovisi o visini h razine (nivoa) tekucine iznad mjesta mjerenja i gustoci tekucine Q
p=Qgh gdje je: g težno ubrzanje (= 9,81 m/s2). Sila tlaka F na horizontaIno dno posude ovisi o hidrostatickom i o ploštini dna A tlaku p

= Po

+ Q g h.

~
I~

Tlakp na dno posude, uzrokovan cini silom F na stap površine A F P = A + Q g h.

je u teku-

tj Urn
-~

F= pA = QghA.
Ta sila tlaka, medutim, ~ ne ovi-

Atmosferski tlak P. na površini tekucine uzrokuje u tekucini stvarni tlak koji je veci od hidrostatickog i iznosi p

r=::I3
163

---

-~ -A

~

-

-

si o obliku posude ("hidrostaticki
paradoks«). Uzgon Fu je sila kojom tekucina djeluje okomito prema gore na

= P.

+ Qg h.

A

A

Pri proracunavanju posuda s obzirom na tlak tekucine, atmosferski tlak u tekucini ne uzimamo u obzir jer on djeluje i s druge strane stijenke posude, pa se djelovanja, u odnosu na stijenke, medusobno poništavaju.

162

Atmosfersko
Tlak zrakap.,

stanje
temperatura t i gustoca Q.Višegodišnjiprosjek (po:Mende/8imon) Temperatura °G na visini h (m) O 2000 791 799 795 O O 16 8 2000 -3 7 O O 1,28 1,23 1,25 2000 1,026 0,996 1,008 Gustoca Q kg/ma Tlak

HIDRODINAMIKA Promatramo stacionarno strujanje, tj. ono, pri kojem brzina u odredenoj tocki ne mijenja s vremenom ni velicinu ni smjer. U laminarnom strujanju se cestice gibaju beskrajno tankim slojevima koji kližu jedan po drugome bez miješanja, a u turbulentnom strujanju se cestice gibaju nepravilno u svim smjerovima. U obzir uzimamo samo njihovo prosjecno gibanje u smjeru strujanja. Jednadžba kontinuiteta je maseni protok qm = const, što možemo izraziti presjekom A, brzinom u i gustocom Q Za nestlacive qm = A u Q = const. fluide, za koje vrijedi Q = const, i obujmani protok je

Godišnja dob

Pa mbar

sijecanj srpanj godišnji prosjek

1019 1015 1016

qv = const
qv= A u = const. Bernoullijevajednadžba za stacionarno strujanje idealnog nestlacivog fluida (bez viskoznog trenja) je suma svih energija (položajne + tlacne + brzinske) u svakom presjeku (na svakoj strujnici) konstantna. Bernoullijevu jednadžbu možemo izraziti (za dva promatrana presjeka 1 i 2)

Vremenski utjecaji mijenjaju: tlak zraka za :t 5 %, gustocu zraka za :t 20 %, a relativnu vlagu rpzraka (v. str. 231) izmedu 60 i 100 %. Pri potpunoj zasicenosti temperaturi t: -20 -10 trC x!(g/m3)
nadmorskim

zraka (rp = 100 %) apsolutna O 4,86 10 9,46 20 17,5

vlaga x ovisi o 30 31,1

0,883
visinama

2,14
h (po ICAO

- specificnom
- tlakom

energijom
Pl 2 Ul P2 2 U2

Normalne vrijednosti tlaka zraka P., temperature

- International
h m

t i gustoce Qpri razlicitim
Civil Aviation Organization)

g ZI +

Q + "2 = g Z2 + Q
1

+ "2

= e = const
1
"2Q U§

Em mbar 1013 1001 989 978 966 954 943 921 898 877 845 795 O 100 200 300 400 500 600 800 1000 1200 1500 2000

t
°0 15 14,35 13,7 13,05 12,4 11,75 11,1 9,8 8,5 7,2 5,25 2,0

Q kg/ma 1,225 1,214 1,202 1,191 1,179 1,167 1,157 1,135 1,111 1,091 1,060 1,007

mbar 737 701 616 540 472 356 265 195 121 55 25 12

t °G -1,25 -4,5 -11 -17,5 -24 -37 -50 -56,5 -56,5 -56,5 -56,5 -42,8

Q kg/ma 0,945 0,910 0,819 0,736 0,660 0,526 0,413 0,314 0,195 0,088 9 0,040 6 0,0179

Qg zI + Pl + "2Q U~ - tlacnom visinom
Pl 2 Ul

= Qg Z2 + P2 +
P2 2 U2

= P = const

2500 3000 4000 5000 6000 8000 10 000 12 000 15 000 20 000 25 000 30 000

ZI +-+-=Z +-+-=H= const. Qg 2g 2 Qg 2g Bernoullijevajednadžba za stacionarno strujanje realnog fluida uzima u obzir gubitke (od presjeka 1 do 2), koje izražavamo gubitkom specificne energije i.let Pl U~ g ZI + -q + "2 = g ili gubitkom tlaka l:.pt 1 ili gubitkom 2
Q g ZI + Pl + "2 Q Ul
Z2

P2 u§ +-q + "2 1 2

= Q g Z2 +
+ -+Qg
P2

P2 + "2 Q u2 + l:.pt

Kinematicka viskoznost v pri razlicitim nadmorskim visinama h: h/kJn O 5 10 15 20 25 30 v!(mm%) 14,61 22,10 35,23 73,03 160,0 350,0 835,7 164

tlacne visine Mt 2 Pl ul ZI + -+Z2

Qg

2g

=

2 U2

2g

+ Mt.
165

U tim su jednadžbama: Zi geodetska visina nad po želji odabranim horizontom, Pi = Qg hi staticki tlak u fluidu (gdje je hi tlacna visina), Q gustoca i Vi brzina strujanja. Gubitak tlaka !1Pt ili tlacne visine Mt racunamo s Darcyjevom formulom (str. 169). Bernoullijevajednadžba 1 za sustav koji jednoliko rotira (s gubitcima) 2 2 1 2 2

Reakcija mlaza, koji izlazi s masenim protokom qm i brzinom izlazni otvor presjekaA iz posude, gdje vlada tlakp iznosi FR=qmv=2Ap.

v kroz

Qg ZI + Pl + "2Q(101

- Ul) = Qg Z2+ P2 + "2Q(102- U2).
= qm (VZ - VI) = - R

Brzina istjecanja Teorijska brzina istjecanja kroz maleni otvor iz otvorene posude u kojoj je stalna razina tekucine visine h iznad izlaza (Torricellijeva formula)

Osim oznaka navedenih gore, u ovoj jednadžbi znace: 1Oi elativnu brzinu r fluida (s obzirom na rotirajuci kanal), Uiobodnu brzinu rotacije sustava. Impulsni stavah. Struja fluida masenog protoka qm promijenit ce pod utjecajem vanjskih sila (kojih je suma F) brzinu za !1v

g Vo= --J2 h
gdje je g težno ubrzanje. Teorijska brzina istjecanja
!1p

iz posude u kojoj je iznad tekucine,

gusto-

ce Q,pretlak

F
gdje je qm V sekundni

= qm'

!1v

Vo= -.J2(g h + !1p!Q). Ako visinu h ne treba uzeti u obzir (kod plinova brzina istjecanja pri pretlaku !1p Vo = ~ 2 !1; i para),

impuls.

teorijska

Kako su sile i brzine vektorske naravi, treba istaknuti da je smjer sile F (odn. FR) identican sa smjerom promjene brzine !1v. Sila F, kojom okoliš djeluje na fluidjest ahtivna sila, dokje sila FThkojom fluid djeluje na okoliš - realdivna sila. (Npr. u turbinama fluid djeluje na lopatice silom FTh dok u pumpama lopatice djeluju na fluid silom F.) Sila mlaza na plohu Maseni protok mlazaje Ravna ploca, smještena za, izložena je sili mlaza qm, brzina mlazaje v. okomito na smjer mla-

.
brzina manja

Zbog trenja u mlazu i na sapnici bit ce stvarna

v

= <p Vo.
masenim fakto-

V-

U dobro zaobljene sapnice faktor je brzine <p= 0,95 ... 0,99. Kolicina istjecanja a) Kolicina istjecanja rom qm, iznosi

)!jFR

III

FR= qmV' FR Ravna ploca, na koju udara mlaz pod kutom {3, izložena je sili mlaza
FR

kroz otvor presjeka A, izražena

~~tl 1'~1~
V-

= qmv

cos{3.

~

~"

t

~R

{3

Konveksna ploca, na koju udara mlaz u sredini i otklanja se od prvotnog smjera pod kutom {3, izložena je sili mlaza FR= qmv (l-costi). Konkavna ploca, na koju udara mlaz u sredini i skrece unatrag pod kutom ti, izložena je sili FR = qmv (1 + cos ti). Za kutti = 0° sila mlaza iznosi FR = 2 qmV' Konkavna ploca, na koju udara mlaz pod kutom til i skrece unatrag pod kutom ti2, izložena je sili mlaza FR= qmv (COStil + costiz).
Zakutovetil

qm = A Qv gdje je v izlazna brzina i Qgustoca fluida. Zbog kontrakcije mlaza,u i uzimajuci u obzir fal,tor brzine <p dobivamo
qm Pri istjecanju tekucine

= aA

QVo

a je faktor istjecanja koji združuje faktore kontrakcije i brzine: a
iz otvorene posude je qm= aAQ--J2gh. posude u kojoj je iznad površine -.J2(g h + !1p!Q).
dobiva se

= ,u

<p.

Za istjecanje iz zatvorene pretlak !1p vrijedi qm
Za h

tekucine

"~
~.~
166

= aAQ

= O (vrijedi

za plinove

i pare)

qm=aA~p. b) Kolicina je istjecanja kroz otvor presjeka A, izražena obujamnim protokom fluida qv,
qv= qm!Q = aA Vo. 167

= tiz =

0° silamlazaje

FR = 2 qmv.

Protok 1. Za odredivanje protoka kroz cjevovod rabe se:

Reynoldsova znacajka slicnosti Re najcešce je rabljeni kriterij za slicnost strujanja nestlacivih tekucina u potpuno ispunjenim cijevima gdje težna sila ne utjece na profil brzine. Reynoldsova znacajka sti i sila trenja i iznosi slicnosti (bezdimenzijska) jest omjer sila tromo-

Re=!'...!. v
gdje su: v mjerodavna nost. brzina, 1 mjerodavna duljina, v kinematicka viskoz-

Kinematicka viskoznost v je (pri 20 ac) za vodu 1,01 mm2/s, a za zrak 15,7 mm2ts. Kinematicka viskoznost za vodu, zrak i druge fluide pri razlicitim temperaturama predocena je na str. 245 ... 247. Venturijeve sapnice (gore kraci, dolje - dulji Protjece li najužim otvorom presjekaA fluid gustoce Cl,nastat ce (pri prigušnici i sapnici) pad tlaka !1p. Protok izražavamo: prigušnice sapnice

-

Pri okruglim je cijevima promjera d: Opcenito vrijedi:
dRje tzv. "hidraulicki promjer«

Re

Re = vd/v = vdwv

- masenim protokom qm

- obujamnimprotokomqv

qm = a e A "2 Ii . t;:;; qv = a e A "2 . t;.piQ.

dR = 4A/O
gdje su: A presjek voda, O fluidom oplakani opseg. Reynoldsovom znacajkom slicnosti razgranicujemo laminarno i turbulentno strujanje. Za strujanje u cijevima vrijedi: Re < 2320-laminarno strujanje
Re > 2320

Faktor protjecanja a, faktor ekspanzije e i izmjere prigušnog elementa, kao i izmjere kod izradbe i montaže tih elemenata, nalaze se u postojecim normama (ISO, DIN). 2. Protok u otvorenim kanalima mjerimo s preljevima. Za pravokutni rA ". preljev visine h i širine b vrijedi 2
li.

- turbulentno

strujanje.

qv

= "3

Otpori strujanja u cijevima i armaturama Gubitak tlaka zbog otpora pri strujanju fluida gustoce clbrzinom v daje Darcyjeva formula
I:J.p

f1

h b --i2 g h. gdje su: ~ faktor gubitaka,

= ~ cl v2{2

Faktor Il ovisan je o visini Hi h h(m) 0,025 0,050 0,629 0,628 0,627 0,627 0,100 0,630 0,624 0,622 0,622 0,200 0,652 0,630 0,623 0,620 0,400 0,800

koji je za ravne cijevi kružnog presjeka

~ = ). l/d

H = 0,6m H = 1,0m H = 1,6m H = 2,4m

0,639 0,638 0,638 0,638

-

gdje su: ). faktor trenja, 1 duljina cijevi, d promjer cijevi. 1. Faktor trenja). Faktor trenja). ovisi o Reynoldsovoj znacajci slicnosti Re i relativnoj hrapavosti cijevi kld, gdje je k apsolutna hrapavost (prosjecna visina izbocina) stijenke. U laminarnompodrucju (doRe < 2320»), ovisi o obliku cijevi i oRe, te je ). = tp 641Re gdje je tp faktor oblika cijevi. Za okrugle cijevi, za koje je ep= 1, ). = 641Re = 64 vlvd.

0,666 0,636 0,626

0,693 0,650

Zakoni slicnosti strujanja Promjene pri strujanju ne možemo obuhvatiti samo teorijski, vec ih treba i mjeriti. Strujanja, medutim, ne moramo mjeriti na predmetima u naravnoj velicini, vec to možemo i na geometrijski slicnim modelima (manjima ili vecima). Za to se mora, osim geometrijske, postici još kinematicka i dinamicka slicnost strujanja.

168

169

Pri turbulentnom strujanju (Re > 2320) razlikujemo: a) Hidraulicki glatke cijevi smatramo do

U glatkom

podrucju je k/d = O, dok je u potpuno Ah =

hrapavom

podrucju

Re ~ = pa formula prelazi u oblik

Re
Za proracun

~

d/k . 19 (0,1 d/k) ~ 2 d/k. formula

5,5 . 10-3+ 0,15tkid.
k (po Richteru) k mm ...0,002 0,02 ... 0,10 ...0,40 ...3 0,04 ...0,10 ~0,05 ~0,15 ~ 0,5
~ 1,5

Agsluži Prandtl-Karmanova

Apsolutne prosjecne visine hrapavosti
Tvari i stanje cijevi

1/ff;

= 2lg

(0,398 Re ff;).

Vrijednosti Agza razlicite Re: Re 2320 104 105 106 107 108 Ag 0,04725 0,03089 0,018 0,01165 0,00811 0,005945 Za prakticno racunanje rabi se eksplicitna, aproksimativna Colebrookova formula
Ag =

Vucene cijevi od bakra, mjedi, bronce, aluminija, stalua, umjetnih tvari itd. Vucene celicne cijevi (nove) - malo zahrdale - jako inkrustirane.
Zavarene celicne cijevi (nove) nove, prevucene bitumenom - rabljene, jednoliko zahrdale - nalwn višegodišnje uporabe

0,311Og0,143 Rd.
podrucju Re

-

U cijelom je prakticno

uporabnom

= 5 . 103...

108 odstupa-

nje ~:t 1 %.
b) Prijelazno podrucje, l/ff Za prakticno kova formula u kojem vrijedi Colebrookova 2lg (0,269 k/d + 2,51/Re ff)
~

- maloinkrustirane

formula

=-

jako inkrustirane. Zalwvane celicne cijevi (prema nacinu izvedbe). Pocincane celicne cijevi (nove). Cijevi od lijevanog željeza (nove) - nove, prevucene bitumenom

-

prakticno završava kod Re
proucavanje

400 d/k . 19 (3,715 d/k) ~ 103 d/k. rabi se eksplicitna, aproksimativna

Pecorni-

- rabljene, malo zarhdale - inkrustirane. Drvene cijevi, nove (uporabom postaju glade). Betonske cijevi (sirove)
- zagladene. 2. Faktor gubitaka' Ulazna ušca

A = 0,25/[lg (15/Re + 0,269 k/d)]2
koja vrijedi s maksimalnom

2...4 0,5... 10 0,07 ... 0,15 0,25... 1 0,1... 0,15 1...1,5 1,5...4 0,2...1 1... 3 0,3... 0,8

relativne

hrapavosti!dd

= 10-2...5.10-6.

pogrješkom

od

~

6 % za Re

=4

. 103...

108 i

c) Podrucje potpune hrapavosti (koje obuhvaca vrijednosti) Re > 400 d/k . 19 (3,715 d/k), u kojemu odredujemo Ahpo Nikuradseovoj formuli Ah = 0,25/[lg (3,715 d/k)]2. Vrijednosti d/k 10 Ah 0,1014 Ahza razlicite d/ll: 40 60 0,0529 0,0453 zaobljena

O
g ---

d/6--'tJ

-t=
oštra (sa stijenkom) = 0,50 0,11 .

cunjasta (konfuzor) = 0,05 = 0,20

*
-o
f

100 0,0378

"

200 0,0303

500 0,0234

1000 0,0196

r > 0,5 d,

oštra (bez stijenke) = 1,00

S odredenim podrucjima)

ogranicenjima

(!dd < 0,01 i A < 0,05) i s nešto manjom

Kružni lukovi polumjera zakrivljenosti r, s kružnim ili kvadratnim presjekom i kutom skretanja o = 90°: I r/d 1,0 1,5 2 3 4 5 6 10

tocnošcu (:t 5 %) vrijedi u podrucju Re
Moodyjeva formula

=4

. 103 ... 107 (dakle u svim

,

0,27 0,20

0,15

0,13 0,10 0,10 0,10

. Navedeni'

vrijede za tehnicki

glatke cijevi (npr.

A = 5,5 . 10-3 (1 + J)2 . 104 k/d + 106/Re).

Il.mJ.. ok za. tehnicki hrapave ci~~vi(np~. sivi lijev, d
zIde 1 sl.) UZImamo dvostruke vrIJednostI.

170

~
~ Id
. ---

.

\1

.171

Za kutove <3= O... 180° treba vrijednosti za I:množiti s faktorom n: <330° 60° 90° 120° 150° 180° n 0,4 0,7 1,0 1,3 1,5 1,7 Koljena <3 15° 30° 45° 600 900 105° 120° I:g 0,04 0,13 0,24 0,47 1,13 1,80 2,26 I:h 0,06 0,17 0,32 0,68 1,27 2,00 2,54 Vrijednosti I:gvrijede za glatke, a vrijednosti I:hza hrapave stijenke cijevi.

Racve (Y-komadi) s kružnim Obujamni

ili kvadratnim

presjekom

ploštine A

protok U dovodu 1: Qv.

Gubitci:
Protok

t1p = I: r<v2/2.
~ za oštre rubove A, = A2 = Aa A2 = Aa = 0,5A, 0,75 1,35 0,55 0,50

~

od1prema2i3 od 1 prema 2; dok je 3 zatvoren
smanjenje zaobljenju ~ pri r za

Izlazni otvori (otvori u stijenkama)

~40%

~40%

t ~ ~ ~
provrt u stijenki (oštrirubovi) ~ = 1,8 Odvojci cilindricni nastavak ~ = 0,5 cunjasti nastavak ~ = 0,25 zaobljenje s nastavkom ~ = 0,1

I: se odnosi na brzinu v U dovodu 1.

Sastavci Obujamni protoci:
Q\ll

= QV2 +

QV3

- u odvodu
3.

1

QV2 - u odvodu 2 QV3 - u prikljucku

@

.,jI ~

CD

@

Obujamni protoci: q\ll = qV2 + qV3 - U dovodu 1
qV2
QV3

- U dovodu

- U odvojku - U odvojku
,, 0,2 ...{),08 0,88 ...{),06 0,66
p.OJ 0,2

2 3.

Gubitci - u dovodu 2: t1P2= 1:2 r< v2/2 - u prikljucku 3: t1P3= 1:3 r< v2/2 v - brzina u odvodu 1.
Sastavci jednakog kružnog presjeka (d, O Qv:JQV1 0,2 2 0,06 0,18 ,,= 90° a ...{),40 -1,04 1,0 0,35 1,29 0,33 0,35

Gubitci - U odvodu 2:
3:
.

t1P2= 1:2<3v2/2
t1P3

= d2 =da)
0,4 0,30 0,10 0,18 0,00 0,6 0,40 0,47 0,05 0,22 0,8 0,50 0,73 ...{),20 0,37 presjekaA 1,0 0,60 0,92 ...{),57 0,38

= 1:3<3v2/2

v - brzina U odvodu 1.
.O ,0,4 ...{),04 0,89 ...{),04 0,47 "' 0,6 0,07 0,96 0,07 0,33 0,8 0,21 1,10 0,20 0,29

o . - -- -_u -- ---Qv:JqV1

O 2 a 2 a
u

,,= 45°
Okomiti

2 3

0,05 ...{),90

0,17 ...{),37

,,= 90° ,,= 45° Od-u'J--JQv:JQV1

0,05 0,96 0,04 0,90

sastavci (T-komadi)

kružnog ili kvadratnog

Protok
od 2 prema 3; 1 zatv. od 1 prema 2 i 3' od 1 prema 2; 3 zatv.' smanjen~e~ pri zaoblJenJur za

~ za oštre rubove A, = A2 = Aa 0,50 1,00 1,40 ~ 20 %

--e --.----ou'"'" O

I

A2

0,4

0,6

0,8

1,0

,,= 90° ,,= 45°

2 a 2 a

0,04 0,91 0,10 0,88

0,00 0,75 0,03 0,65

0,05 0,70 0,05 0,47

0,15 0,74 0,14 0,32

0,28 0,79 0,29 0,20

0,42 0,84 0,49 0,18

= Aa = 0,5 A, 0,50 1,90 3,70 ~60%

@

@

Yl(D1
173

* I:vrijedi za brzinu v u dovodu 1.

172

Kosi cijeuni prikljucci (45°) kružnog presjeka ploštine A pri sastavljanju odnosno razdvajanju tokova (približne vrijednosti): Protok
Al

Prigušnice

i sapnice (vo str. 184) njezina otvora

=A2 =A3
0,15 0,05 0,50 0,50 3,0 3,0

@~

Gubitci u prigušnici ili sapnici ovise o omjeru površine A I i površine cijevi A2' a odnose se na brzinu u cijevi U

Prigušnice:

m = AJA2 0,1
249 m

od 1 prema od 2 prema od 1 prema od 3 prema od 2 prema od 3 prema

2; 3 zatvoren 1; 3 zatvoren 3; 2 zatvoren 1; 2 zatvoren 3; 1 zatvoren 2; 1 zatvoren

0,15 102 0,2 16

0,2 53 0,3 5,4 0,2 3

0,25 31

0,3 19

0,4 9

0,5 4

oo(

Sapnice:

= AJA2
= AJA2

0,1 81

0,4 0,5 2,25 1,0 0,25 2 0,3 1

0,6 0,7 0,8 0,44 0,18 0,06

Venturijeve sapnice: Promjene
Prijelaz

m

0,1 17

0,15 7

presjeka od ploštine Al na ploštinu A2 okruglog presjeka u kvadratni (ili obratno) jednake ~ = 0,1 o.. 0,2.
(difuzor) za kut proširenja a = 8 ..o 14° ~l = (0,2o.. 0,4) [1- (AI/A2)2]

0,4 0,5

0,5 0,3

ploštine

Armature Normalni Poboljšani ventili: ventili: prolazom (elipticni presjek):

~
3,9 2,5...3,4 0,6 0,2 0,05

Postupno proširenje

~

U1~UO

Gubitak se odnosi na brzinu ul' a = 10 ...15° A,jAl
A2 1,25 ...1,75 2,00 ... 2,50 0,05 ~l = 0,10

Ventili s nesmetanim 20

...30°

Zaklopke (leptiraste) Zasuni (pravilno

0,15 0,30

- otvorene: izvedeni) - otvoreni:

1~-t

Naglo proširenje ~l = AJA2 O 0,2 ~l 1,00 0,64 Gubitak se odnosi na

(1-AI/A2)2 0,4 0,6 0,36 0,16
brzinu Ul'

0,8 0,04

1,0 0,00

Otpori gibanja u fluidu Otpor gibanja tijela u fluidu (aerodinamicki otpor) jest Fr

= CrApk
tijela na ravninu

Postupno

suženje (konfuzor)

gdje su: Cr brojcani faktor otpora, A ploština projekcije okomitu na smjer gibanja, Pk dinamicki tlak.

za kutove suženja a do 45° : ~ = O.

Dinamicki tlak pri gibanju tijela relativnom brzinom U u fluidu gustoce Q

mAl A2

Naglo sužen je za oštre rubove AzlAI ~l 0,5 0,6 0,7 0,8 0,9 0,9 0,34 0,25 0,16 0,10 Gubitak se odnosi na brzinu Ul' zaobljenja (1')je: ~ '" 0,05. 0,2 9,4 0,4 1,8 1 2 Pk="2QU.

Za pravilna

174

175

Faktor otpora C,
Predmet 1)

HIDRAULICNI
C,

STROJEVI

kružna ploca

3
l!d

=1
1,5 2 3

1,11

SISALJKE (PUMPE, CRPKE) Sisaljke služe za prijenos kapljevina s nižega na viši položaj ili s nižega na viši tlak ili za oboje. Kadšto služe i tome da - posebnim uredajem
(mlaznicom)

- postignemo

znatni ju izlaznu brzinu iz cijevi (npr. brizgaljke).

dvije kružne ploce

--tP
--$

0,93 0,78 . 1,04 1,52

Dobavna visina (napor) Sisaljke povecavaju specificnu energiju e (J!kg) kapljevine gustoce 'l, od ulaza u sisaljku do izlaza iz nje. To povecanje energije redovito izražavamo visinom stupca crpljene kapljevine, a nazivamo je dobavnom visinom H H=~ g

.i:: '"

kugla

Re > (1,5."

4) 105

Re < (1,5...4) 105

0,09... 0,18 0,47

(g težno ubrzanje). Potrebnu dobavnu visinu H odredujemo karakteristikom prikljucenoga cijevnoga sustava He 2
P sisa1jka, M pogonski stroj

konveksna polukugla

-Et
--&

bez dna s dnom
bezdna s dnom
Re < 9 . 104; l!d

0,34
0,4
H=H
C

P2 - Pl =-+h+h 'lg

+r

Vi

2g

konkavna polukugla

1,33 1,17

va1jak

13

2 5 10 40 = Re > 5 . 105;l!d - = Re > 105 l!d = 2 3 5 10 20

=1

0,63 0,68 0,74 0,82 0,98 1,20 0,35 0,2 0,1 0,06 0,083 0,094

gdje su: Pl i P2 tlakovi u usisnoj i tlacnoj posudi; h = hs + ht ukupna geodetska (usisna i tlacna) visina, hr gubitci u cijevnom sustavu; vi izlazna brzina. (Ulazna je brzina zanemarena, dok je izlazna brzina katkad znatna, npr. pri brizgaljkama.) Karakteristika cijevnog sustava mijenja se s protokom.
Hc

Povecanje specificne energije u H sisa1jcije e=gH=-+
P2-Pl

'l

g (h

+ h) +-.
r

0
2

1/ 2g h, h Pz- Ii 'lg qv 177

aerodinamicki profil

Ako su tlakovi Pl i P2 jednaki zracnome Pa (Pl =PZ =Pa) - kao npr. pri brizgaljkama - vrijedi 2 V. e

=g (h + hr) + -'- . 2

1) tijela u fluidu. Sttjeliea na skiei pokaznje smjer djelovanja otpora

- suprotno

smjeru relativne brzine

Kad je izlazna brzina malena, zanemarujemo zadnji clan. 7 - KJ'aut

176

Dopuštena usisna visina (geodetska) hs dop za kapljevine gustoce Q ovisi o tIaku Pl (apsolutnom) u donjoj (usisnoj) posudi, tIaku Pl zasicene pare pri temperaturi tekucine t, gubitcima u usisnoj cijevi hrs i Oposebnim gubitcima hp sisaljke (ovisnim o vrsti sisaljke) Pl-P, hs dop~ - eg - hrs - hp o Ako je donja posuda otvorena (Pl = Pa), dopuštena geodetska usisna visina ovisi o zracnom tIaku Pa>koji se mijenja s nadmorskom visinomo Za vodu su tIacne visine zraka ha (= pa!Qg) u ovisnosti O nadmorskoj visini: nadmorska visina Hnmv/m: O 100 300 500 1000 2500 ha/m: 10,3 10,2 9,9 9,7 9,2 7,7 Tlak zasicene pare Pl ovisi o vrsti kapljevine i njenoj temperaturi t. Pri vodi je tlacna visina zasicene pare hI (= ptlQ g) u ovisnosti o temperaturi t trC 5 10 20 50 80 100 htlm 0,09 0,12 0,24 1,26 4,83 10,33. Gubitak tIaka u usisnoj cijevi racunamo prema Darcyju (str. 169). Posebni gubitci u sisaljci su ovisni: pri stapnim sisaljkama od otvaranja usisnog ventila i utjecaja usisnog

teorijska

snaga:

Po
1

= qme = qmgH = qvQgH
Po
Tli

unutarnja snaga:
efektivna snaga:

p.=-

P=-=Po
tJ

Pi

Po

Tlm tJitJm

P=-=-=-=-'
tJ gdje su: 1Jiunutarnja korisnost Korisnosti korisnost,

qme

qmgH
tJ

qvegH
tJ korisnost, 1J efektivna

1Jm mehanicka

1J=1Ji.1Jmo za razlicite vrste sisaljki i ventilatora ~ ~ 0,90 ..00,95 0,55 0.00,90 za: 1J 0,80 ... 0,90 0,60 ..o 0,85

stapne sisaljke: turbopumpe:

0,88 ... 0,95 0,95

ventilatore:

-

-

0,50... 0,900

vjetrenika,
turbopumpama od pojave kavitacijeo Dijagramom je predocena usisna visina vode na površini mora u ovisnosti o temperaturi vode. Geodetska usisna visina ks pri temperaturi vode 15 °C - zbog navedenili
utjecaja

- pri

Te korisnosti vrijede za najpovoljnije pogonske uvjete. Pri promjenljivim uvjetima djelovanja (promjenljiv protok, promjenljiva dobavna visina ili brzina vrtnje) korisnosti se mijenjaju, i to osobito znatno kod turbopumpi (vo stro 181)0

- ne

može biti veca od 7 m, dok pri temperaturi

od 70 °C voda mora

h l!0,33

4 2 O -2
a teorijska krivulja,

~

20

40 ~-2,5
b stvarna krivulja

pritjecati sisaljki. Lako hlapive kapljevine moraju uvijek pritjecati sisaljki. (Kod benzina, npro time sprijecavamo nastajanje lako upaljivih para!) Snagu, potrebnu za pogon sisaljke, proracunavamo na temelju prirasta specificne energije e odnosno dobavne visine H. Za kapljevinu gustoce Q pri masenom protoku qmodnosno obujamnom protoku qv iznosi:

Stapne sisaljke Stapne sisaljke nemaju negdanje znacenje (male brzine), ali se rabe i nadalje za male dobave ili veoma visoke tIakove. Obujamni je protok teorijski: - pri jednoradnim stapnim sisaljkama promjera cilindra d, stapaja s i brzine vrtnje n 1t d2 qvo=4sn

-

pri dvoradnim sisaljkama s
promjerima stapajice dbl i db2 1t 2 2 2
qvo

= "4 (2

d

- dbl - db2) s n.

<-$E: +

Dobava sisaljke, tj. stvarni obujanmi protok qv, iznosi zbog obujamnih gubitaka (pri stapu, ventilu itd.) samo qv = A qvo , gdje je dobavni stupanj A = 0,93 o..0,980

~:~~:i

~~
179

178

Dobava qy pri stapnim je sisaljkama nejednolika. prema položaju (kutu a) ojnice stapnog mehanizma.

Ona se mijenja vec

Brzohodnost

nq

a qy1 qy b

~
a'
1t ',/
./

n(q;
nq

= {J[

'V1H

sl. a, jednoradnoj stapnoj sisaljci; Dobava prema prema sl. bqy odgovara, odnosno dvoradnoj,
ojnicama pod kutom od 180°).

pokazujekoju bi brzinu vrtnje morala imati geometrijskislicna pumpa, izvedena za dobavnuvisinu H (m), protok (dobavu)qy (m3;s)i brzinu
vrtnje n, da bi pri dobavnoj visini HI

~"

j,dn~lliinoj,mi ~stapnih sisaljki 2 cilindrn(e Nejednolicnost
ublažava se vjetrenicima (zracnim komorama) ili vecim brojem cilindara (npr. kod triju cilindara

211: zi" "

\
21i; ii

..

su ojnice medusobno razmaknute
za 120°, sl. e). usisnu visinu, a na tlacnoj iznosi

= 1 m dobavljala qV1 1 m%. (Prividna nekoherentnost jedinice u toj jednadžbi otpada, ako s simbolima H i qy razumijemo bezdimenzijske omjere H/H 1 i qV/qV1') Sve geometrijski slicne turbopumpe koje imaju slicne protocne uvjete (geometrijski slicne trokute brzina) imaju i jednaku brzohodnost. Ona je za razlicite turbopumpe,
radijalne:
aksijalne (propelerne);

=

1t

nq = 0,23...1,7
nq

S-I =
S-I

14...100

min-1 min-I.

Vjetrenici na usisnoj strani povecavaju strani su zaštita protiv hidraulicnog udara.

= 1,7...10

= 100...600

H

Brzina vrtnje stapnih pumpi 0,75 ...4,7 S-I (= 45 ... 280 min-I).

Pri konstantnoj brzini vrtnje (i nepromijenjenom stapaju) dobava je konstantna. Usisna visina hs racuna se pri stapnim pumpama do tlacnog ventila: - pri pumpama s usisnim P1-Pt qy
~

Manjoj brzohodnosti nq odgovara manja brzina vrtnje, manji protok i veca dobavna visina. Za visokotlacne sisaljke kojima je brzohodnost nq < 0,23 S-I (odn. < 14 min-I), biramo sisaljke s više stupnjeva. Karakteristike turbopumpi (i ventiiatora) Pri konstantnoj brzini vrtnje n dobavna visina H, korisnost I} i za pogon sisaljke potrebna snaga P ovise o dobavi qy (koju možemo mijenjati prigušivanjem). U dijagramu radijalne sisaljke H = (qv) odgovaraju tocke: a - radu pri potpuno zatvorenom izlaznom otvoru (qy = O); sva se snaga pretvara u toplinu (porast temperature kapljevine!); b - radu pri optimalnim uvjetima (I}maJ; c - stvarnom radu pri prikljucku pumpe na cjevovod (H = He); d - radu na prazno (H = O; samo teorijski!). Pri promjeni brzine vrtnje od nI na nz

vjetrenikom

const

qy

hsdopS - tU

-hrs -hv

M radna tocka

- pri

gdje su: hrs gubitak visine u usisnoj cijevi; hy gubitak visine pri otvaranju usisnog ventila (~2 mj;
Pl

pumpama

bez usisnog vjetrenika

- Pt
(
hy+an

2

A
riSA S

hsdopS-- «g

)

gdje su: a = 4,82 s2/m konstanta izmjera, n brzina vrtnje (S-I), r radijus ojnice, is duljina usisne cijevi, A korisni presjek cilindra pumpe, As presjek usisne cijevi. Turbopumpe Turbopumpe su skupni naziv za radijalne i aksijalne (rotacijske) pumpe koje djeluju po Eulerovim zakonima za turbostrojeve. U praksi se cesto sve turbopumpe (radijalne i aksijalne) nepravilno nazivaju »centrifugalnim« pumpama, iako su zapravo samo radijalne pumpe centrifugalne.

mijenjaju se za jednu te istu sisaljku pro-Yj tok qy, dobavna visina H i snaga P po zakonu afmiteta
2 QYl=nl QY2 n2 Hl=(nll H2 \n2) Pl~(nll. P2 \n2) 3

~

Usisna visina hs je vertikalna udaljenost osi pumpe (pri ulaznoj površini rotoraj od površine kapljevine u usisnoj posudi (crpilištu).

a

180

181

Dopuštena

usisna visina je P1-P, hs dopOS Rg - hrs - (JH ovisan o brzohod-

VODNE TURBINE Vodna snaga Po dana je raspoloživimmasenim protokom vode qm ili obujamnim protokom vode qv i korisnim padom H
Po

= qmg

H

= qvRgH

gdje je kavitacijski nosti nq (S-I)

koeficijent

za pumpe (po Stepanovu)

(J '" 0,287 nq 4/3 (Prividna nesuvislost
omjer

u toj jednadžbi
nJnb pri cemu

bezdimenzijski

ne postoji, ako pod nq razumijevamo je nI = 1 s-I.)

Turbopumpe redovito ne mogu same usisati tekucinu, vec se mora usisna cijev napuniti tekucinom. Da bi usisna cijev i u razdoblju pogonskog prekida ostala napunjena tekucinom, ugraduje se na njezinu dnu odbojni (»nožni«) ventil ili zaklopka. - Ima, medutim, i tzv. samousisnili sisaljki u kojih je prigraden poseban uredaj za usisavanje tekucine i kad je usisna cijev napunjena zrakom.

gdje je R gustoca vode. Protok je ovisan o karakteristici rijeke kojoj pripada odredeno oborinsko podrucje. Visokogorske rijeke (a - npr. Drava) imaju najveci protok u kasno proljece i rano ljeto, kad se u visokim planinama tope ledenjaci. Primorske rijeke (b - npr. Neretva) imaju najveci protok u doba zimskih u kiša. Srednjogorske rijeke (c - npr. Sava) imaju po dva maksimuma proljece i jesen.

-

a qv
qV,max

Ventilatori Ventilatori služe za transport plinova i para pa su zapravo sisaljke za plinove i pare u podrucju njihove nestlacivosti. Jer su turbostrojevi, pokoravaju se istim zakonima kojima i turbopumpe, samo što prirast specificne energije e, odnosno dobavna visina H obicno izražavamo prirastom (»skokom«) tlaka (»naporom«)~p ~p=eR=Hl(g gdje je I(gustoca dobavnog fluida. Karakteristika cjevovoda ~Pe (= He R g) nacelno je jednaka onoj za pumpe s razlikom što, zbog male gustoce plinova, ne uzimamo u obzir geodetsku visinu h
'VI mjeseci

I I I I -1 369 trajanje mjeseci

12

~Pe = P2 - Pl + ~Pr + R

i

2 V. .

Ventilatore dijelimo takoder prema brzohodnosti na radijalne: nq = 0,1 ... 1,67 S-I = 6... 100 min-1 aksijalne (propelerne): nq = 1,17...10 S-I= 70...600 min-1 Karakteristike ventilatora u nacelu su slicne karakteristikama turbopumi (v. str. 181). 182

Protok je ovisan i o vlažnosti godine (sušne i vlažne godine). Pri ocjenjivanju protoka uzimamo u obzir njegov prosjek kroz niz godina (npr. 35 godina). Radi prosudivanja rentabilnosti postrojenja i izbora turbine ustanovljujemo osim najveceg i najmanjeg protoka (qvmaxi qv~ još i protoke koji godišnje traju (ukupno) 3 mjeseca (qV,3), 6 mje'seci (q;,6J ili 9 mjeseci (qv,g). Nejednolikost protoka izravnavamo akumulacijom vode u vrijeme veceg protoka odnosno manjeg potroška. Akumulacija može biti dnevna ili tjedna (brane) ili godišnja (dolinske brane). U posebnim slucajevima viškom energije u vrijeme malog opterecenja crpimo vodu u visoko smještene akumulacijske bazene, da je odatle u vrijeme vršnog opterecenja iskorištavamo. Korisni pad H ovisi o geodetskom padu h (tj. o razlici vodenih razina na najvišem mjestu i na izlazu iz turbinskog postrojenja) te o gubitcima hr U dovodu (cjevovod, armature itd.)

H '" h - hr . 183

Tocno odredivanje raspoloživog pada H je, za razne vrste turLnskih postrojenja, definirano u medunarodnim propisima za primopredaju vodnih turbina. Geodetski pad h mijenja se' s promjenom protoka. Povecani protok uzrokuje porast vodenih razina, a osobito razine na izlazu, zbog cega se smanjuje geodetski pad. Pri razmjerno malom padu njegovo je smanjenje vrlo osjetljivo i može unatoc povecanom protoku prouzrociti smanjenje vodne snage Po. Snaga turbine Teorijska
1]

Brzohodnost

turbina

nq

n(q;
nq= -[f[

'tm

prikazuje kakvu bi brzinu vrtnje morala imati geometrijski slicna turbina, gradena za korisni pad H (m), protok qv (m3/si i brzinu vrtnje n, pri korisnom padu H 1 = 1 m i protoku vode qVl = 1 m Is. (Koherentnost jedinica nije narušena ni ovdje ako pod znakovima H i qv razumijevamo bezdimenzijske omjere H JH i qVlqV1') Ima li turbina više (i) sapnica (Peltonova turbina) ili više rotora istoj osO\,ini (Peltonova i Francisova turbina), bit ce brzohodnost
nqi = nq {[o

snaga Po turbine jednaka je raspoloživoj

vodnoj snazi

Po = qm e = qmg H = qv I<g H gdje je q"" odnosno qv znaci maseni odnosno obujamni protok kroz turbinu. Unutarnja snaga Pj smanjena je za unutarnje gubitke koje uzimamo u obzir unutarnjom korisnošcu 1]j Unutarnja Pj=1]jPo. korisnost turbina (umnožak hi-

na

Geometrijski slicne vodne turbine imaju, uz slicne protocne uvjete (slicne »trokute brzina«), istu brzohodnost nq' Podrucja uporabe pojedinih vrsta vodnih turbina
Vrste turbina Peltonove - s jednom sapnicom - s više sapmca Francisove - sporohodne - srednje brzohodnosti - brzohodne propelerne Kaplanove !!.. m 2000 ". 100 500 ." 105 105 ". 55 55 ". 35 35 ". 5 "q -=1 s 0,02 ". 0,16 0,08 ". 0,37 0,33 ". 0,75 0,75 ". 1,17 1,17 ". 1,67 1,67 ". 5,80 "q min-! 1,2 ." 9,5 5 ." 22 20 ". 45 45 ." 70 70 ". 100 100." 350

draulicne korisnosti 1]hi obujamne korisnosti 1]v; !!:-1 n 1]i = 1]h1]v)jako ovisi o njenoj brzini vrtnje pa je dobra samo pri odredenim brzinama vrtnje (n'), za koje su izvedene turbinske lopatice.

Efektivna snaga P smanjena je još za mehanicke gubitke (ukljucivši gubitke za pogon pomocnih uredaja, regulatora itd.), što uzimamo u obzir
mehanickom P korisnošcu 1]m odnosno P efektivnom
e

korisnošcu H

rj

= 1]i1]m

= 1]mPi = 1] Po
korisnost turbina 1] =

= 1] qm

= 1] qmg

= 1]qv I<g H

Efektivna

iznosi za:

manje turbine:

0,75 ... 0,85

vece turbine:
1] 1r----------------

1]= 0,85

...0,95

0,6 0,4 0,2

o
184

20 40

60

80 % 100P

Efektivna korisnost ovisi o promjeni opterecenja P, i to razlicito za razlicite turbine s raznovrsnim sustavom regulacije. Ovisnost 1] f (P) pri konstantnoj brzini vrtnje n predocena je dijagramom u kojem krivulje znace: P Peltonove turbine F' sporohodne Francisove turbine F" brzohodne Francisove turbine pr propelerne turbine K Kaplanove turbine.

=

Izbor turbine ogranicen je kavitacijom. Brzohodnost nq odreduje se (na temelju dijagrama ispitivanja) u ovisnosti o minimalno dopuštenom faktom kavitacije Urnin(Thominog broja)
nq

= f (Umid

Umin ~ (PakU

- hd)!H

gdje su: Pa zracni tlak, hd visina difuzora. Brzina vrtnje vodnih turbina prilagoduje se traženoj brzini vrtnje gonjenih strojeva. Redovito su to elektricni generatori koji imaju odredenu brzinu vrtnje (vidi str. 266). Turbinu odabiremo tako da ima pri traženoj brzini vrtnje najbolju korisnost 1].

185

,
Najveca brzina nog rasterecenja mnogo je veca od pri Peltonovim pri Francisovim pri Kaplanovim vrtnje nmmo koju turbina može postici u slucaju potpui potpuno otvorenih privodnih lopatica (»pobjegnuce«) normalne brzine vrtnje n i ona je: turbinama nmax = (1,8 .u 1,9)n turbinama nmax = (1,8u. 2,1)n turbinama nmax = (2,3 ... 3,0)n

TOPLINA
Specificni toplinski kapacitet Diferencijal topline dQ mijenja tijelu mase m temperaturu za diferencijal dT paje dQ = cm dT
cje specificni toplinski kapacitet tijelaJ/kg K U idealnibje plinova u najjednostavnijem slucaju - konstantna, inace opcenito ovisi o temperaturi i o tlaku. Smatramo li c konstantnim, pišemo Q=cm(T2-Ti). Vrijednosti specificnog toplinskog se iz tablica na str. 193 i 245 .u 250. kapaciteta pojedinih tvari razabiru

Pri normalnom se radu brzina vrtnje turbine po pravilu ne smije povecati više od 10 %. Regulator koji pravilno djeluje mora sprijeciti da se pri normalnom radu brzina vrtnje turbine poveca iznad dopuštene vrijednosti. Medutim, svi rotirajuci dijelovi turbine i prikljucenih strojeva moraju, radi sigurnosti u slucaju pogrješke na regulatoru, izdržati i najvecu brzinu vrtnje nmax .

Pri promjenljivom toplinskom specificnom kapacitetu racunamo katkada sa »srednjim toplinskim specificnim kapacitetom« izmedu temperaturaTiiT2

T2
Cmed

T, Sa srednjim toplinskim specificnim kapacitetom racunamo kao da je konstantan.
Entalpija je odredena izrazom H = U + PV. U tom je izrazu U unutarnja energija, a p V vanjska energija (energija prostora, p tlak, Vobujam). »Specificna entalpija h« je definirana kvocijentom entalpije H i mase m (h = H/m), racunana po želji odabranim ishodištem (npr. O oC), gdje je h = O, a iskazuje se jedinicom J!kg. Vrijednosti specificne entalpije za pare predocene su u tablicama na str. 199 u. 229, a za vlažni zrak na str. 232. Toplinska raztezljivost Toplinsko rastezanje (dilatacija) zbog povišenja temperature za dT

=f CdT/(T2 - Ti)

dl

= allodT
al (T - To)]. al pri višim temperaturama predocene na str. 188 i 189. temperature za dT je Vo prvobitni obujam.

gdje su: al koeficijent toplinskog rastezanja lIK, 10prvobitnaduljina. Smatramo li da je koeficijent al konstantan, vrijedi 1= 10[1 + . Koeficijent toplinskog rastezanja Njegove su vrijednosti za krute tvari Toplinska širivost zbog povecanja gdje su: av koeficijent toplinskog raste.

dV= avVodT širenja,

186

187

Smatramo

li koeficijent

av konstantnim,

bit ce

Koeficijent toplinskog rastezanja a, (vrijednosti iskazane jedinicom lIK)(konac) Temperaturnapodrucja Tvar

V = Vo [1 + av(T - To)].
I koeficijent toplinskog širenja av pri višim temperaturama raste. Njegove su vrijednosti za kapljevine i plinove predocene na str. 189.

I

O u. 100 'C

O ... 500 'C

O u. 1000 'C al lIK

Koeficijent toplinskog rastezanja a, (vrijednosti skazane i jedinicomlIK) Temperaturnapodrucja O u. 500 'C O .u 1 000 'C Tvar I O .u 100 'C
liK Kovine: aluminij bakar cink iridij kadmij kobalt kositar krom magnezij mangan molibden nikal olovo platina srebro volfram zlato željezo (cisto) Stitine: bronca (kositrena) crveni lijev celik - neleg. 0,1 % C 0,6%C -legir. CrNi 18 Cr 8 Ni 13%Cr duralumin konstantan manganin mjed (mesing) novo srebro platina-iridij (10 % Ir) silumin sivi lijev tvrde kovine 0,000 023 8 0,000016 5 0,0000165 0,000 006 5 0,000 036 O 0,000 013 O 0,000026 7 0,000 008 4 0,000026 O 0,000 022 8 0,000 005 2 0,000013 O 0,0000292 0,000 009 O 0,000 019 7 0,0000045 0,000 014 2 0,000 012 3 0,000 018 O 0,000019 O 0,000012 O 0,000011 7 0,000011 5 0,000 016 O 0,000 010 5 0,0000015 0,000 023 5 0,0000152 0,000017 5 0,0000184 0,000018 O 0,000 009 O 0,000022 O 0,0000104 0,0000055 a, liK lIK

liK Ne/lOvine: beton celuloid dijamant grafit granit korund magoezija (MgO) opeka poliamidi polivinilklorid porculan stakla (jensko) (kremeno) sumpor

liK

0,000 027 4 0,000018 1

0,0000298 0,000015 2 0,000016 8

0,000 012 0,000 101 0,0000013 0,000002 0,000 006 0,000 006 0,0000123 0,000008 0,000 110 0,000080 0,000 003 0,0000035 u, 0,000 008 0,000 000 0,000090

4

0,000 007 2 0,0000126

0,000 008 2 0,000 013 9

O .u 1 5

0,000 003 6 0,000004 O .u u. 0,0000093 0,000 000 6

0,000 004 3

0,000 000 5

-

-

Koeficijent toplinskog širenja ay (vrijednosti iskazane jedinicom lIK) Kapljevina voda O'C 10'C 20'C 60'C 1O0'C 200 'C ay liK Kapljevina benzin benzen (benzol) etanol (alkohol) ulje za mazanje pentan propantriol (glicerin) terpentinsko ulje transformatorsko ulje živa ay lIK 0,001200 0,000 106 0,001150 0,000 740 0,000 160 0,000 520 0,000 097 0,000 690 0,000 180 ay lIK 0,003 726 0,003 670 0,003 662 0,003 850 0,003661

0,0000095 0,000 020 9 0,000 004 5 0,0000152

0,000010 2

-

0,000 004 6

- 0,000 060
0,000 200 0,000 380 0,000540 0,000 780 0,000 550

0,000014 1 0,000013 8

- invar

(36 % Ni)

0,000 003 4 0,000 027 3 0,0000168 0,000 019 4 0,0000095

Plin amonijak argon dušik helij kisik neon

ay liK 0,003802 0,003676 0,003 674 0,003 660 0,003674 0,003661

Plin ugljicni dioksik ugljicni monoksid vodik sumporni dioksid idealni plin

-

0,000010 2

0,000 012 9

188

189

OSNOVNI ZAKONI TERMODINAMIKE
Prvi glavni zakon termodinamike

»Toplinaje ekvivalentna mehanickom radu.« (Mayer, 1842.; Joule, 1843.) Dovodenje ili odvodenje topline Q uzrokuje promjenu unutarnje energije U i mehanickog rada W (dobivenog ili utrošenog), odnosno promjenu entalpije H i tehnickog rada Wteh (dobivenog ili utrošenog):

Promjene stanja tvari Pri promjeni stanja odredujemo uglavnom: obujam V, tlak p, temperaturu T, mehanicki rad W, odn. tehnicki rad Wtehi toplinu Q. UpVdijagramu predoceni su: me-

hanicki rad W površinom ispod kri- P vulje promjene stanja, a tehnicki rad WtehPovršinom lijevo od te krivulje Wte
W = p dV Wteh = - V dp. U TS dijagramu predocena je toplina Q površinom ispod krivulje povrative Najkarakteristicnije promjene stanja:

6Q

= dU + oW

6<1> dH + oWteh - 6<1> odvedenitoplinskitok Pri mehanickoj ravnoteži možemo rad izraziti tlakom piobujmom V: 6W = pdV +6W, +6Wteh = dobiveni rad 6Wteh = -Vdp - 6W, -6Wteh = utrošeni rad Entalpijski teorem: H2 Hi = <1> WteJr

=

+ 6Q

= dovedena toplina =

J

J

~~
T
V promjene stanja Q

= JTdS.

S

-

-

Drugi

glavni

zakon

termodinamike

»Toplina ne prelazi nikada sama od sebe s hladnijega na toplije tijelo.« (Clausius, 1850.; Thomson, 1851.). Po tome razlikujemo: a) povratne procese, tj. one koji su moguci u jednom ili drugom smislu, a da pri povratku ne ostane u prirodi nikakav trag (npr. isparivanje i kondenzacija, kompresija i ekspanzija itd.), i b) nepovratne procese, koji su moguci samo u jednom smislu (npr. prijelaz topline, trenje, prigušivanje, miješanje itd). Entropija je za sve povrative procese odredena izrazom dS = 6Q/T. U tom je izrazu 6Q promjena topline pri termodinamickoj temperaturi T. »Specificna entropija S« je definirana kvocijentom entropije S i mase m (s = S/mj, racunana po želji odabranim ishodištem (npr. = aC), gdje je s = O, a iskazuje se jedinicopm J/(kg K). Njene vrijednosti za pare dane su na str. 199 ... 221. Entropija se izoliranog cava (dS > O). okolice (pri temperaturi sustava pri svim nepovratnim procesima pove-

tL
I

izohora V =const

V

'~'~
V
izobara p

= const

izoterma T

=const

S

tJ_S
izentropa S

=const

Adijabata znaci promjenu stanja pri kojoj se sustavu toplinu niti dovodi niti odvodi. Ako je pri tom još ispunjen i ravnotežni (povrativi) tijek promjene stanja sustava, tada su adijabata i izentropa identicne. lli krace, izentropa je ravnotežna adijabata.
Kružni procesi U idealnom (bez gubitaka i sl.) desnokretnom kružnom procesu (tj. u snllslu kazaljke na satu, v. sliku!), koji odgovara procesu pogonskih strojeva, površina omooena zatvorenim krivuljama povrativih promjena stanja predstavlja: u pV dijagramu dobiveni rad Wk>u

TS dijagramu razliku toplina Qk:
Wk

P

= Qk = Q -

Qo,

Eksergija * E je maksimalni tehnicki rad što ga s obzirom na stanje
To i tlakupo)

je entalpijaH i entropija S: E

= H -Ho - To(S-So).

možemo dobiti iz struje tvari kojoj

gdje je Q dovedena, a Qo odvedena toplina (Q > Qo). Termicki je stupanj djelovanja kružnog procesa 1]k = WkiQ = 1- QoIQ.

, ~ lL
T
. Q

V

S

Hoje entalpija, a So entropija tvari pri stanju okolice (To, Po). Anergija *To (S - So) je dio energije iz kojeg ne možemo dobiti tehnicki rad. »Specificna eksergija e« je defmirana kvocijentom eksergije E i mase m

(e = E/m) ili jednadžbom e =-h - ho - To (s- so), gdje su: h specificna entalpija i s specificna entropija tvari u promatranom stanju, ho i So su specificna entalpija i entropija tvari pri tlaku i temperaturi okolice, »specificna anergija« b = To(s- so).
Taj je naziv nveo prof. Z. Rant, Ljubljana (SV 1955/1 i SV 1962/1-2).

U lijevokretnom kružnom procesu (protivnom smislu u slici), koji odgovara procesu toplinskih pumpi, negativni su i rad - Wk (utrošeni) i razlika toplina - Qk (dobivena) (Q < Qo). . Carnotov kružni proces tece izmedu dviju lzentropa i dviju izoterma. Za nj vrijedi Qk = (T - ToH.S a termicki je stupanj djelovanja
1] =

1- ToIT

(Thomsonovajednadžba).

~

190

191

fI
IDEALNI PLINOVI
pokoravaju Boyleovu i Mariotteovu zakonu (pV = const pri T = const) te Gay-Lussacovu zakonu (VIT = const pri p = const). U prirodi nema idealnih plinova, no mnogi im se realni plinovi svojim svojstvima približuju i navedeni zakoni za njih vrijede s dovoljnom tocnošcu. Tehnicki osobito važni realni plinovi jesu: jednoatomni: He, Ar dvoatomni: H2' N2, °2, CO, zrak višeatomni: CH4, C2H2, C2H4, C2H6. Pri malom tlaku i pogotovu još pri visokoj temperaturi možemo zakone idealnih plinova primijeniti i na H20, CO2, 8O2' NH3 itd. Jednadžba stanja plina povezuje tlakp, gustocu Q, odnosno specificni obujam v ili obujam V te masu m i temperaturu T:

Pod »idealnim plinovima« razumijevamo visokopregrijane pare koje se

Toplinska svojst va nekih plinova Vrelište i kriticno s tanje nekih plinova
Vrelište Plin temperatura KemijskiI (pri 1,01325bar) tk znak t, °C °C He Ar H2 N2 O2 CO CO, SO, NHa C2H2 CH, CHaCI CF2CJ, C2H, C2H6 -268,9 -185,9 -252,8 -195,8 -183,0 -194,0 -191,5 -78,5 -10,0 -33,4 -83,6 -161,7 -24,0 -30,0 -103,5 -88,6 Velicine kriticnog stanja tlak gustoca k bar kg/ma 69 2,28 -267,9 531 48,7 -122,4 31 -239,3 13,0 311 -147,1 33,9 430 50,4 -118,8 310 -140,7 37,7 301 -140,2 34,9 460 73,6 +31,0 524 78,9 + 157,3 235 +132,4 113,0 231 +35,7 63,5 162 46,3 -83,0 370 66,8 + 143,1 555 40,1 + 111,5 216 51,4 +9,3 210 49,6 +35,0 i gustoca x=- cp cv 1,66 1,66 1,41 1,40 1,40 1,40 1,40 1,30 1,27 1,31 1,26 1,32 1,29 1,14 1,25 1,20
1)

plQ = R T

pv

=R T

pV

= mR

T
se jedini-

R je plinska konstanta ovisna samo o sastavu plina a predocuje com J/(kg K). Vrijednost za R - v. str. 192.

Opca plinska konstanta (umnožak molarne mase M i plinske konstante R) jednaka je za sve plinove: Rm = MR = 8314,510 J/(kmol K). Avogadrov zakon. 1 kmol bilo kojeg (idealnog) plina zauzima pri jednakom stanju uvijek isti obujam Vm, koji je pri O ac i tlaku 1,01325 bar Vm = RmTlp = 22,4136 m3/kmol. Za sve plinove (molarne
plinove medu sobom M 11M2

helij argon vodik dušik kisik zrak ugljicni monoksid ugljicni dioksid sumporni dioksid amonijak etin (acetilen) metan monoklormetan difluordiklormetan eten (etilen) etan Plinska konstanta, Broj atoma u molekuli 1 1 2 2 2

specificni toplinski kapacitet Molarna masa M kg/kmol 4,003 39,94 2,016 28,02 32,00 28,96 28,01 44,01 64,06 17,03 26,04 16,04 50,49 120,9 28,05 30,07 °Ci 1,01325 bar. Plinska konstanta R J/(kgK) 2078 208,2 4122 296,7 259,8 287,0 296,9 188,8 129,8 488,2 319,6 518,7 164,7 68,8 296,7 276,7

= Q1/Q2'

mase M i gustoce Q) vrijedi Vm = MIQ, a za

Plin

Specificna topI. kap. J/(kgK) 5237 523 14245 1038 913 1005 1042 820 607 2055 1511 2156 737 561 1612 1729

I Gustoca
O kg/ma

2)

Specificni

toplinski

kapacitet plinova

izobarski: pri konstantnom tlaku cp = dk/dT izovolumetricki: pri konstantnom obujmu Cv duldT gdje su: dh diferencijalna promjena specificne entalpije, du diferencijalna promjena specificne unutarnje energije (u = U!m), dT diferencijama promjena temperature. Omjer specificnih toplinskih kapaciteta: x = cp/cv Razlika specificnih toplinskih kapaciteta: cp - Cv R cp = xRI(x - 1) Cv = RI(x 1)

=

=

-

Entalpija
specificna

plinova
entalpija: h

molarna

entalpija:

Hm

= Jcp dT + C = MJ cp dT +

C

Podatci o molarnoj entalpiji Hm najpoznatijih plinova predoceni su na str. 194. Iz molarne se entalpije vrlo lako može izracunati specificna entalpija h = Hrr/M . 192
-

He Ar H2 N2 O2 zrak CO CO, S02 NH3 C2H2 CH, CH3Cl CF2CJ, C2H, C2H6
1) PdO°C.,

2 3 3 4 4 5 5 5 6 8

0,1785 1,7834 0,0899 1,250 5 1,429 O 1,292 8 1,250 O 1,976 8 2,926 5 0,771 3 1,170 9 0,716 8 2,308 4 5,083 O 1,260 4 1,356 O

2)PdO

193

Molarna tlaku p

= O bar

entalpija Hmnekih plinova pri stalnom i temperaturi t °C (bez obzira na disocijaciju) H2 kJ/kmol O 2897 5819 8765 11 690 14 630 17610 20 620 23 630 26 690 29 790 32 970 36 140 39 380 42 660 45 960 54 380 63 040 80 960 99 500 CO Hm kJ /kmol O 2918 5860 8866 11 920 15 050 18 260 21520 24 870 28 250 31690 35 170 38 690 42 240 45 750 49 310 58 310 67 440 85 940 104 500 N2 kJ/kmol O 2918 5860 8845 11 880 14 970 18 110 21 320 24 610 27 960 31 360 34 790 38 260 41 760 45 290 48 810 57 770 66810 85 190 103 730 CO2 Hm kJ /kmol O 3839 8079 12 630 17410 22 500 27 700 33 060 38 490 44 080 49 690 55 460 61 240 67 060 72 920 78 860 93 720 100 400 139 100 169 700 O2 kJ/kmol O 2951 5982 9113 12 360 15 680 19 070 22 520 26 030 29 570 33 150 36 750 40 390 44 040 47720 51 450 60 860 70 410 89 890 109 900 S02 kJ /kmol O 4077 8498 13 210 18 150 23 250 28510 33 840 39 250 44 750 50 270 55 840 61450 67 100 72 710 78 360 94 810 106 900 139 000 164 500 Zrak Hm kJ/kmol O 2913 5865 8858 11 920 15 040 18 260 21 480 24 830 28 210 31620 35 080 38570 42 070 45 630 49 190 58 190 67 330 85 330 104 600

Temperatura °C O 100 200 300 400 500 600 700 800 900 1000 1100 1200 1300 1400 1500 1750 2000 2500 3000 Temperatura t °C O 100 200 300 400 500 600 700 800 900 1000 1100 1200 1300 1400 1500 1750 2000 2500 3000

povrative promjene stanja plinova Oznake velicina na str. 187 ... 192. P11p2 = T11T2 a) Izohora V = const pIT = const (= m R/VJ Mehanicki rad: W = O Tehnicki rad: W!eh= V (Pl - P2) R V Q = mcv(T2-T1) = m-(T2-T1) =- x-l (P2-P1) Toplina: x-l

-

b) Izobara

P = const VIT = const (= mRlp) (Gay-Lussacov zakon)

V1/V2 = Q:;}Q1 = T11T2 Mehanicki rad: W P(V2 VI) = m R(T2 Tehnicki rad: W!eh = O

=

-

- TI)
x VI) =-W x-l
zakon)

Toplina:
Q

=m

Cp(T2-T1)

c) Izoterma

xR x-l T = const

=m

xv (T2- TI) = x-l'-(V2-

p V = const (= m RT) Pl VI = P2V2 Mehanicki rad:

(Boyleov i Mariotteov

W=P1V11n V2=P1V1lnP1 =mRTln VI P2 Wteh = W

v: v: 1

2=mRTlnP1
P2

Tehnicki rad: Toplina: d) Izentropa

H.o
Hm kJ/kmol O 3361 6798 10 320 13 960 17730 21 600 25610 29 770 34 060 38 340 42 900 47470 52 130 56 970 61 790 74340 87 150 113 800 141 000

Q = W= T (82-81) = m T (S2-Sl) 8 = const

"-1

pV" = const
TV"-1 = const
Mehanicki rad: W

T

(;r;- = const
"-1 ---;;-

=Pl
=-

VI

1 jP2

x- 1[ pl VI
x-1 mR

(l-- T 1=- 1
1)]l-

lP1J T2\

]
1

= Pl VI 1- V2i"-1 ] ( VI) X- 1 [
(P1V1-P2V2)

= -(T1]l-1
Tehnicki

T2) =mcv(T1-

T2).

.

rad pri izentropskoj promjeni stanja skih strojeva) W = ]l W m cp (TI T2) HI -H2

Toplina:

Q =O

=

-

=

(= teorijski

=m
P21

rad toplin-

(hI -h2).

.-1

Konacna temperatura:

T2=T1--=T1 (-I cp \P1)

h1-h2

.
195

194

e) Politropaje opcenita promjena stanja pri kojoj je promjena temperature upravno razmjerna dovedenoj ili odvedenoj toplini oQ = m c dT

pV"

= const

n= c - cp C- Cy ,,-1

n-x

c =Cy n

- 1 1

.
" -1 ]

Mehanicki

rad:

-;;W = Pl V1 11 - (P2

Smjese idealnih plinova (Indeksima 1, 2... n oznacujemo velicine koje pripadaju pojedinim sastavinama u smjesi.) masa smjese m = ml + m2 + ... obujam smjese V = V1 + V2 + ...
tlak smjese P

= Pl V1
]

- (V1
lV2)

= Pl

+ P2 + ...

n - 1l
n-1~ mR =-(T1-T2) n-1 Tehnickirad: Wteh=nW

) lP1 T1)

n-

1[

=-

Pl V1

T2"\ 1 (1--I=-(P1V1-P2V2)

n-1

Pl>P2 ... su parcijalni tlakovi pojedinih plinova u smjesi (Daltonov zakon) Pl pV1!V P2 = pVzfV. Za smjesu plinova vrijedi istajednadžba stanja kao i za homogene plinove P V = mR T.

=

.
Toplina:

Plinska konstanta

smjese R i prividna molarna
n m.

masa smjese M

x-n Q=-W. x-1
" -1

R = I, m' Ri
;~1 n V. Gustocasmjese: Specificni toplinski

M =

n V.
~

~V ;=1

-"

M. ,.

"

~

Pl V1-P2

V2

(P2

Promjena ne povrative

Konacna temperatura: T2 = T1 P

stanja po politropi, kao opcenita, obuhvaca sve prije navedepromjene stanja koje su samo njezini posebni slucajevi.

=

mR

= T1lp1 )

Q= I, -#Qi' ;=1 kapaciteti i specificna entalpija n m; ~ m Cy-- ~ -CYi i=l smjese:

T

" mi cp = ~ -m Cpi' ~ i=l Zrak
Sastav potpuno stihog N2 78,03 75,47 zraka O2 20,99 23,20 Sastavina obujamni % maseni %

"
i~l

mi

h=I, --;;;hi'

Ar 0,93 1,28

CO2 0,03 0,046

V
Usporedba politropa:

s
n V = const p = const T = const S = const
i:oo

,..§. 0,01 0,001

He + Ne + Kr + Xe 0,01 0,003

politropa izohora izobara izoterma izentropa

c
Cy

O 1 x = cJCy

cp i:oo O

Miješanje plinova (nepovratni proces) a) Miješanje pri V = const parcijalni tlak p' = (P1VJT1). T!V

temperatura

smjese

"

"

i
'I

tlak smjese b) Miješanje pri

P p

= p' + pU +

...

T= I, m; Cy;Ti/ I, mi CYi ;=1 ;=1 temperatura smjese " " T = I, q",i cp;Ti / I, q",i cp; i=l ;=1 197

Prigušivanje je nepovrativa promjena, kod koje pri adijabatskom slucaju i uz zanemarenje promjene kineticke energije struje, vrijedi da je entalpija dovoljno daleko prije mjesta prigušenjajednaka entalpiji dovoljno daleko nakon mjesta prigušenja, tj. vrijedi h1 = h2. U adijabatskom prigušenju idealnih plinova je T1 = T2. 196

= const
q",RT

parcijalni obujam V' =(P1VJT1). Tip
protocni obujam smjese qv =

;;--

PARE
Zasicena para je smjesa dviju faza: kapljevite i plinovite. Para ima u zasicenom stanju za svaku temperaturu tocno odredenu vrijednost tlaka. Omjer mase plinovite faze (suhe pare) i mase cjelokupne smjese (suhe pare i kapljevine) nazivamo »sadržaj pare x«. S obzirom nax zasicenaje para:

Zrak kao pregrijana para (koji pri tocnijem zakona idealnih plinova).
Toplinska svojstva zraka pri tlaku p i temperaturi Temperatura t °C t

racunanju

odstupa

od

x

=O

Specificni Specificna Specificna Specificni Specificna Specificna obujam entalpija 1) entropija obujam entalpija 1) entropija v ma/kg h kJ/(kg K)
P

- vrela kapljevina (bez pare)

O< x < 1

pare i (l-x) dijelova vrele kapljevine x =1 - suhozasicena para (samo para, bez vrele kapljevine). Razlicite velicine stanja pare, napose gustocu Q, specificni obujam u, specificnu entalpiju h i specificnu entropiju s oznacujemo: pri stanju x = O oznakom' pri stanju x = 1 oznakom ". Temperatura, odgovarajuci tlak i ostale velicine pri stanju x = O i x = 1 za najvažnije pare predocene su u tablicama na str. 202...204 i 218...221. Za mokru paru (O < x < 1) vrijedi: specificni obujam ux = u' + x (u" - u') specificna entalpija hx=h'+x(h"-h') specificna entropija Sx = s' + x (s" -s').

- mokra para, kojau jedinicimase sadržix dijelovasuhe

s kJ/(kg K)

v m'/kg

h kJ/(kg K) p

s kJ /(kg K)

= 1 bar
172,8 223,1 273,3 323,6 374,1 476,1 686,1 6,359 6,656 6,859 7,026 7,172 7,415 7,775 0,097 66 0,1273 0,156 6 0,1854 0,2144 0,271,6 0,386 7

= 5 bar
170,0 221,3 272,1 322,8 373,5 475,7 686,1 5,843 6,106 6,311 6,479 6,584 6,868 7,229

-100 -50 O 50 100 200 400

0,495 1 0,639 3 0,783 8 0,926 5 1,071 1,356 1,930

P =10 bar -100 -50 O 50 100 200 400 0,047 98 0,06329 0,078 17 0,092 71 0,107 3 0,136 1 0,1938 166,7 219,3 270,9 321,9 372,8 475,2 686,1 P =40 bar 5,632 5,899 6,121 6,277 6,424 6,668 7,030 0,023 14 0,03129 0,038 97 0,04639 0,05380 0,068 33 0,09731

p = 20 bar 159,7 215,3 268,0 319,9 371,5 474,4 686,1 p = 60 bar 5,137 5,460 5,685 5,862 6,015 6,263 6,629 0,006582 0,009 955 0,01283 0,01550 0,018 11 0,023 15 0,03300 118,0 195,0 255,2 311,0 365,2 471,8 684,4 p = 100 bar 4,938 5,204 5,454 5,641 5,800 6,056 6,425 0,003270 0,005688 0,007604 0,009328 0,01097 0,014 11 0,020 14 94,6 183,7 248,1 306,1 361,9 470,2 686,8 4,652 5,114 5,420 5,567 5,729 5,987 6,359 4,944 5,315 5,552 5,734 5,890 6,142 6,510 5,403 5,587 5,900 6,072 6,221 6,467 6,830

Clapeyronova jednadžba prikazuje toplinu isparivanja r kao funkciju temperature zasicenja Ts, povecanja obujma pri isparivanju u" - u' i diferencijalnog kvocijenta dp/dT: r = h" -h'. r = Ts (u"- u'). (dp/dT)
Pregrijana para je realni plin koji je pregrijan zasicerija i ne sadrži više nikakve kapljevine. iznad temperature

Obicno smatramo pregrijanom onu paru koja nije pregrijana mnogo iznad temperature zasicenja i nju moramo racunati po posebnim zakonima za pregrijanu paru, dok se visokopregrijane pare postupno približuju' svojstvima idealnih plinova. Velicine stanja pregrijane pare (p, u, h, s) funkcije su tlaka i temperature: p u

-100 -50 O 50 100 200 400

0,01072 0,01529 0,01936 0,02322 0,02703 0,034 44 0,049 08

144,4 207,1 262,8 316,2 368,9 473,2 686,2 p =80 bar

= RT

+ ti (P, T)

h - h" + cp dT Cp

J

s = s" +

J

Cp

(dT/T)

= t2 (P, T).

Za pregrijanu paru sastavljene su razne tablice o parama, npr.: - za zrak (ako uzimamo u obzir odstupanje od idealnih plinova) na str. 199. - za pregrijanu vodenu paru na str. 205 .. 217. Pregled šireg podrucja (zasicene i pregrijane) vodene zorno predocuje Mollierov h, s dijagram (str. 200 i 201). pare posebno

-100 -50 O 50 100 200 400
1)

0,004512 0,007 288 0,009 564 0,011 64 0,01365 0,01750 0,02496

109,2 191,2 252,8 309,3 364,0 471,2 686,6

Ishodište za specificnu entalpiju h i specificnu entropiju s izabrano je pri (idealiziranoj) apsolutnoj nuli.

198

199

t<> o o

5,5 b1J ."i 4600

6,0

6,5

7,0

7,5

8,5

9,0 j 4600

4400

4200

"" ti! :'" "'<iJ

4 000

1: <J)
ti!

<:: '" <::: '<J ul

3 800

<J) "'-

3 600

3 400

r

Ji' :z

3 200

2800

""
ti!

:5: 2 600 <iJ

1:
<J) ti! <::

"'ul

iš " <J)

2 400

2200

2200
l'vIoIlierov h, s dijagram za vodenu paru

2000

t<> o
......

5,5

6,0

6,5

7,0 Specificna entropija s

7,5

8,0

9,0 kJ/(kg K)

Toplinska svojstva vrelevode i snhozasicene vodene pare pri temperaturama od O do 374,15oc

Toplinska svojstva pri temperaturama

vrele vode i suhozasicene od O do 374,15 °C (konac) I Specificni obujam u' m'/kg 0,001142 0,001149 0,001157 0,001164 0,001173 0,001181 0,001190 0,001199 " u m'!kg 0,156 3 0,1408 0,127 0,115 0,104 0,094 2 O 2 63

vodene Specificna entalpija h'

pare Specificna entropija s' s"

Temp. !:.. oc

Tlak L bar

Specificni obujam u' m'!kg 0,0010002 0,001000 O 0,0010003 0,001 001 0,001002 0,001003 0,001004 0,001006 0,001008 0,001010 0,001012 0,001015 0,001017 0,001020 0,001023 0,001026 0,001029 0,001033 0,001036 0,001040 0,001044 0,001048 0,001 052 0,001056 0,001061 0,001065 0,001070 0,001075 0,001080 0,001085 0,001091 0,001096 0,001102 0,001108 0,001115 0,001121 0,001128 0,001134 u" m'!kg 206,2 147,2 106,4 77,98 57,84 43,40 32,93 25,24 19,55 15,28 12,05 9,579 7,679 6,202 5,046 4,134 3,409 2,829 2,361 1,982 1,673 1,419 1,210 1,036 0,8915 0,770 2 0,668 1 0,5818 0,508 5 0,446O 0,392 4 0,346 4 0,3068 0,272 4 0,2426 0,216 5

Specificna entalpija h' kJ!kg 0,00 21,01 41,99 62,94 83,86 104,8 125,7 146,6 167,5 188,4 209,3 230,2 251,1 272,0 293,0 313,9 334,9 355,9 376,9 398,0 419,1 440,2 461,3 482,5 503,7 525,0 546,3 567,7 589,1 610,6 632,2 653,8 675,5 697,3 719,1 741,1

Specificna entropija

Temp.1 !:.. °C 190 195 200 205 210 215 220 225 230 235 240 245 250 255 260 265 270 275 280 285 290 295 300 305 310 315 320 325 330 335 340 345 350 355 360 365 370 374,15

Tlak L bar 12,55 13,99 15,55 17,24 19,08 21,06 23,20 25,50 27,98 30,63 33,48 36,52 39,78 43,25 46,94 50,88 55,06 59,50 64,20 69,19 74,46 80,04 85,93 92,14 98,70 105,6 112,9 120,6 128,6 137,1 146,1 155,5 165,4 175,8 186,8 198,3 210,5 221,20

s" - h" -- s' kJ!kg kJ/(kg K) kJ/(kg K) 2 502 2511 2520 2 529 2 538 2547 2556 2565 2574 2583 2592 2601 2610 2618 2627 2635 2644 2652 2660 2668 2676 2684 2691 2699 2706 2713 2720 2727 2733 2739 2745 2751 2757 2762 2767 2772 0,000 O 0,076 2 0,1510 0,224 3 0,2963 0,367 O 0,436 5 0,5049 0,572 1 0,6383 0,703 5 0,767 7 0,8310 0,8933 0,954 8 1,015 1,075 1,134 1,193 1,250 9,158 9,027 8,902 8,783 8,668 8,559 8,455 8,354 8,258 8,166 8,078 7,993 7,911 7,832 7,757 7,684 7,613 7,545 7,480 7,417

h" kJ!kg 2784 2788 2791 2794 2796 2798 2800 2801 2802 2802 2802 2802 2800 2799 2796 2794 270 2786 2780 2774 2768 2760 2751 2741 2730 2718 2704 2688 2670 2650 2626 2599 2568 2530 2485 2428 2343

kJ!kg 807,5 829,9 852,4 875,0 897,7 920,6 943,7 966,9 990,3 1014 1038 1062 1086 1110 1135 1160 1185 1211 1237 1263 1290 1317 1345 1373 1402 1432 1463 1494 1527 1560 1596 1633 1672 1717 1764 1818 1890

kJ/(kg K) kJ/(kg K) 2,336 2,283 2,331 2,378 2,425 2,471 2,518 2,564 2,610 2,656 2,702 2,748 2,794 2,839 2,885 2,931 2,976 3,022 3,068 3,115 3,161 3,208 3,255 3,303 3,351 3,400 3,450 3,501 3,553 3,606 3,662 3,719 3,780 3,849 3,921 4002 4,111 6,504 6,465 6,428 6,391 6,354 6,318 6,282 6,246 6,211 6,176 6,141 6,106 6,071 6,036 6,001 5,966 5,930 5,895 5,859 5,822 5,785 5,747 5,708 5,669 5,628 5,586 5,542 5,497 5,449 5,398 5,343 5,283 5,218 5,144 5,060 4,958 4,814

0,04 0,006 112 5 0,008718 10 0,01227 15 0,017 04 20 0,023 37 25 0,03166 30 0,04241 35 0,056 22 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 105 110 115 120 125 130 135 140 145 150 155 160 165 170 175 180 185 0,073 75 0,09582 0,1234 0,1574 0,1992 0,250 1 0,3116 0,3855 0,4736 0,578 O 0,701,1 0,845 3 1,013 3 1,208 1,433 1,691 1,985 2,321 2,701 3,131 3,614 4,155 4,760 5,433 6,181 7,008 7,920 8,924 10,03 11,23

0,001 209
0,001 219 0,001229 0,001240 0,001251 0,001263 0,001276 0,001289 0,001303 0,001317 0,001332 0,001349 0,001366 0,001384 0,001404 0,001425 0,001448 0,001473 0,001500 0,001529 0,001562 0,001598 0,001639 0,001686 0,001 741 0,001809 0,001896 0,002016 0,002214

0,086 04 0,078 35 0,071 45 0,065 25 0,059 65 0,05461 0,050 04 0,045 90 0,042 13 0,038 71 0,03559 0,032 74 0,030 13 0,02773 0,02554 0,02351 0,02165 0,019 93 0,01833 0,016 86 0,01548 0,014 19 0,012 99 0,011 85 0,010 78 0,009 763 0,008 799 0,007859 0,006 940 0,006 012 0,004 973

1,307",,\1> 7,355 1,363 7,296 1,419 7,239 1,473 7,183 1,528 1,581 1,634 1,687 1,739 1,791 1,842 1,892 1,943 1,992 2,042 2,091 2,139 2,188 7,129 7,077 7,026 6,977 6,928 6,882 6,836 6,791 6,748 6,705 6,663 6,622 6,582 6,542

0,1938 763,1 2776 0,1739 785,3 2780

0,00317

2 107,4

4,442 9

202

203

Toplinska svojstva vrele vode i suhozasicene pri tlaku od 0,01 do 200 bar Tlak .JL bar 0,01 0,02 0,04 0,06 0,08 0,1 0,12 0,16 0,2 0,25 0,3 0,4 0,5 0,6 0,8 1,0 1,2 1,6 2,0 2,5 3 4 5 6 8 10 12 16 20 25 30 40 50 60 80 100 120 160 200 Temp. t, °C Specificni obujam u' u"

vodene pare Specificna entropija s" -- s' kJ/(kg K) kJ/(kg K) 0,106 O 8,977 0,260 7 8,725 0,422 5 8,476 8,331 0,520 9 0,592 5 0,649 3 0,696 3 0,7721 0,832 1 0,893 2 0,944 1 1,026 1,091 1,145 1,233 1,303 1,361 1,455 1,530 1,607 1,672 1,776 1,860 1,931 2,046 2,138 2,216 2,344 2,447 2,554 2,646 2,797 2,921 3,027 3,208 3,361 3,497 3,747 4,015 8,230 8,151 8,087 7,987 7,909 7,832 7,770 7,671 7,595 7,533 7,435 7,360 7,298 7,202 7,127 7,052 6,991 6,894 6,819 6,758 6,660 6,583 6,519 6,418 6,337 6,254 6,184 6,069 5,974 5,891 5,747 5,620 5,500 5,253 4,941

Toplinska svojstva pothladene pri temperaturi t i tlaku p Temperatura t oc Specificni obujam u m3/kg p O 20 40 60 80 100 0,0010002 135,2 144,5 153,7 163,0 172,2

vode i pregrijane

vodene pare Specificna Specificna entalpija entropija h kJ /kg p = 0,02 bar s kJ/(kg K)

m3!kg m3/kg 6,983 0,001 000 129,2 17,51 0,001001 67,01 28,98 0,001004 34,80 36,18 0,001006 23,74 41,53 0,001 008 18,10 45,83 0,001 010 14,67 49,45 0,001 012 12,36 55,34 0,001 015 9,433 60,09 0,001 017 7,650 64,99 0,001020 6,204 69,12 0,001022 5,229 75,89 0,001027 3,993 81,35 0,001 030 3,240 85,95 0,001 033 2,732 93,51 0,001 039 2,087 99,63 0,001043 1,694 104,8 0,001048 1,428 113,3 0,001055 1,091 0,001 061 120,2 0,885 4 127,4 0,001068 0,7184 133,5 0,001074 0,605 6 143,6 0,001084 0,462 2 151,8 0,001093 0,3747 0,001101 158,8 0,315 5 170,4 0,001115 0,240 3 0,001127 179,9 0,194 3 188,0 0,001139 0,163 2 201,4 0,001159 0,123 7 212,4 0,001177 0,099 54 223,9 0,001197 0,07991 233,8 0,001 216 0,066 63 250,3 0,001 252 0,049 75 263,9 0,001 286 0,039 43 275,6 0,001 319 0,032 44 295,0 0,001384 0,02353 311,0 0,001453 0,01804 324,7 0,001 527 0,01428 347,3 0,001 710 0,009 308 365,7 0,002037 0,005 877

Specificna entalpija h' - hU kJ/kg kJ /kg 29,34 2514 73,46 2534 2555 121,4 2568 151,5 173,9 191,8 206,9 231,6 251,5 272,0 289,3 317,7 340,6 359,9 391,7 417,5 439,4 475,4 504,7 535,3 561,4 604,7 640,1 670,4 720,9 762,6 798,4 858,6 908,6 962,0 1008 1087 1155 1214 1317 1408 1492 1651 1827 2577 2585 2591 2602 2610 2618 2625 2637 2646 2654 2666 2675 2683 2696 2706 2716 2725 2738 2748 2756 2768 2776 2783 2792 2797 2801 2802 2800 2794 2785 2760 2728 2689 2585 2418

Specificna Specificna entalpija entropija h kJ!kg s kJ/(kg K)

Specificni obujam u m3/kg

= 0,01 bar
-0,0 2539 2576 2613 2651 2689 -0,0002 9,061 9,184 9,300 9,410 9,514 0,0010002 67,58 72,21 76,84 81,46 86,08

-0,0 2538 2576 2613 2651 2689 p = 0,06 bar

-0,000 2 8,740 8,864 8,980 9,089 9,193

p = 0,04 bar O 20 40 60 80 100 120 0,001 000 2 0,001 002 36,08 38,40 40,71 43,03 45,34 -0,0 83,9 2575 2613 2650 2688 2726 p = 0,08 bar O 20 40 60 80 100 120 0,0010002 0,001002 0,001008 19,18 20,34 21,50 22,66 -0,0 83,9 167,5 2612 2650 2688 2726 p = 0,12 bar O 20 40 60 80 100 120 140 0,001 000 2 0,001 002 0,001 008 12,77 13,55 14,33 15,10 15,87 -0,0 88,9 167,5 2611 2649 2687 2725 2764 -0,000 2 0,0010002 0,296 3 0,001002 0,572 1 0,001008 8,337 8,448 8,552 8,652 15,34 16,27 17,20 18,12 -0,000 2 0,296 3 8,543 8,659 8,769 8,873 8,972

0,001 000 2 0,001002 24,04 25,59 27,13 28,68 30,22

-0,0 83,9 2575 2612 2650 2688 2726

-0,000 2 0,296 3 8,354 8,471 8,581 8,685 8,785

p = 0,10 bar -0,0 83,9 167,5 2612 2650 2688 2726 p = 0,16 bar -0,000 2 0,0010002 0,296 3 0,001 000 2 0,572 1 0,001 008 8,148 8,259 8,364 8,464 8,559 9,570 10,16 10,74 11,32 11,90 -0,0 83,9 167,5 2"611 2649 2687 2725 2763 -0,000 2 0,296 3 0,572 1 8,014 8,125 8,230 8,330 8,425 -0,000 2 0,296 3 0,572 1 8,233 8,344 8,449 8,548

204

20&

Toplinska svojstva pothladene vode i pregrijane pri temperaturi t i tlakup (nastavak) Temperatura t °C Specificni obujam v m3/kg
P

vodene pare Specificna Specificna entalpija entropija h kJ/kg p = 0,25 bar s kJ J(kg K)

Toplinska svojsva pothlaene vode i pregrijane pri temperaturi t i tlaku P (nastavak) Temperatura t °C Specificni obujam v m'/kg
P

vodene pare Specificna Specificna entalpija entropija h kJ /kg p = 1,0 bar s kJJ(kg K)

Specificna Specificna entalpija entropija h kJ /kg s kJJ(kg K)

Specificni obujam v m3/kg

Specificna Specificna entalpija entropija h kJ /kg s kJ J(kgK)

Specificni obujam v m3/kg

= 0,2bar
-D,O 83,9 167,5 251,1 2648 2686 2725 2763 2802 -D,OOO 2 0,296 3 0,572 1 0,8310 8,021 8,126 8,226 8,322 8,413 0,0010002 0,001002 0,001008 0,001017 6,488 6,864 7,237 7,611 7,982

= 0,8bar
0,0 83,9 167,5 251,1 334,9 2679 2719 2758 2798 2837 2876 2906 2955 2995 3035 3075 -D,OOO 1 0,296 3 0,572 1 0,8310 1,075 7,470 7,574 7,672 7,766 7,854 7,940 8,021 8,100 8,176 8,249 8,320 0,0010002 0,001002 0,001008 0,001017 0,001029 1,696 1,793 1,889 1,984 2,078 2,172 2,266 2,359 2,453 2,546 2,639

O 20 40 60 80 100 120 140 160

0,001000 2 0,001002 0,001008 0,001017 8,117 8,585 9,051 9,516 9,980

-D,O 83,9 167,5 251,1 2647 2686 2724 2763 2801 p = 0,4 bar

-D,OOO 2 0,296 3 0,572 1 0,8310 7,916 8,022 8,123 8,219 8,310

O 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300

0,0010002 0,001002 0,001008 0,001017 0,001029 2,126 2,246 2,365 2,484 2,601 2,718 2,835 2,952 3,068 3,184 3,300

0,1 84,0 167,5 251,2 335,0 2676 2717 2756 2796 2836 2875 2915 2955 2994 3034 3075 p = 1,6 bar

-D,OOO 1 0,296 3 0,572 1 0,830 9 1,075 7,362 7,467 7,566 7,660 7,750 7,835 7,917 7,996 8,072 8,145 8,217

p = 0,3 bar O 20 40 60 80 100 120 140 160 180 0,0010002 0,001002 0,001008 0,001017 5,401 5,714 6,027 6,338 6,648 6,958 -D,O 83,9 167,5 251,1 2647 2685 2724 2762 2801 2840 p = O,qbar O 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 0,0010002 0,001002 0,001008 0,001017 0,001029 3,418 3,607 3,796 3,983 4,170 4,356 0,0 83,9 167,5 251,1 334,9 2683 2722 2761 2800 2839 2878 -D,OOO 2 0,296 3 0,572 1 0,8310 1,075 7,695 7,797 7,894 7,986 8,074 8,159 0,0010002 0,001002 0,001008 0,001017 0,001029 2,844 3,002 3,160 3,317 3,473 3,628 -D,OOO 2 0,296 3 0,572 1 0,831 O 7,830 7,936 8,037 8,133 8,224 8,312 0,0010002 0,001002 0,001008 0,001017 4,042 4,279 4,515 4,749 4,983 5,215
.,

0,0 83,9 167,5 251,1 2645 2684 2723 2761 2800 2839 p

-D,OOO 2 0,296 3 0,572 1 0,8310 7,694 7,801 7,902 7,999 8,090 8,178

p = 1,2 bar O 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 0,001000 2 0,001002 0,001 008 0,001017 0,001029 0,001044 1,490 1,571 1,651 1,730 1,808 1,887 1,965 2,043 2,120 2,198 0,1 84,0 167,6 251,2 335,0 419,1 2714 2755 2795 2835 2874 2914 2954 2994 3034 3074 -D,OOO 1 0,296 3 0,572 1 0,830 9 1,075 1,307 7,379 7,479 7,573 7,663 7,749 7,832 7,911 7,987 8,061 8,132

= 0,6bar
0,0 83,9 167,5 251,1 334,9 2681 2721 2760 2799 2838 2877 -D,OOO 2 0,296 3 0,572 1 0,8310 1,075 :<1 7,609 7,711 7,808 7,901 7,989 8,074 "-'"

0,001 000 2 0,001002 0,001008 0,001017 0,001029 0,001 044 1,112 1,173 1,234 1,294 1,353 1,413 1,471 1,530 1,588 1,647

0,1 84,0 167,6 251,2 335,0 419,1 2710 2751 2792 2832 2873 2913 2953 2993 3033 3073

-D,OOO 1 0,296 3 0,572 1 0,830 9 1,075 1,307 7,237 7,340 7,436 7,527 7,613 7,696 7,776 7,852 7,926 7,998

206

207

Toplinska svojsva pothladene vode i pregrijane pri temperaturi t i t1aku p (nastava") Temperatura t oe Specificni obujam v m3/kg
P

vodene pare Specificna entropija s kJ/(kg K)

Toplinska svoj sva pothladene vode i pregrijane pri temperaturi t i t1akup (nastava") tura Tempera-I t oe obujam Specificni Specificna Specificna entalpija entropija h kJ /kg
P -0,000 0,296 0,572 0,830 1,075 1,307 1,528 1

vodene pare Specificna Specificna entalpija entropija h kJ /kg p s kJ I(kg K)

SpecificnaSpecificna
I

entalpija kJ/kg h

entropija

obujam
I

entalpija

Specificni obujam v m3/kg

" h Specificni Specificna
m3/kg

I

kJ/(kg K) s

i

"
I

kJ/kg

m3/kg

s kJ I(kg K)

= 2,0bar
0,2
84,0 167,6 251,2 335,0 419,1 503,7 0,2963 -0,0001 0,572 O 0,830 9 1,075 1,307 1,528
I

p = 0,25 bar
0,001002 0,0010001 0,001008 0,001017 0,001029 0,001044 0,001061 0,2 84,1 167,7 251,3 335,1 419,2 503,8

= 5 bar
0,5 84,3 167,9 251,5 335,3 419,4 503,9 589,2 2766 2811 2855 2898 2940 2982 3023 3065 3106 3147 3189 3230 3272 3314 3356 3398 3441 3484 3527 3570 3614 3657 3702 3746 3790 -0,000 1 0,296 2 0,571 9 0,830 7 1,075 1,307 1,527 1,739 6,863 6,965 7,059 7,148 7,232 7,312 7,388 7,461 7,532 7,601 7,667 7,732 7,795 7,856 7,916 7,975 8,032 8,088 8,143 8,197 8,250 8,302 8,353 8,403 8,452 0,001000 0,001002 0,001008 0,001017 0,001029 0,001043 0,001060 0,001080 0,3165 0,334 6 0,352 O O,369 O 0,385 7 0,402 1 0,4183 0,434 4 0,450 4 0,466 3 0,482 1 0,4979 0,5136 0,529 3 0,545 O 0,560 6 0,5762 0,5918 0,6074 0,623 O 0,6386 0,654 1 0,669 6 0,685 1 0,700 7

= 6 bar
0,6 84,4 168,0 251,6 335,4 419,4 504,0 589,3 2758 2805 2850 2894 2936 2979 3021 3062 3104 3145 3187 3229 3271 3313 3355 3397 3440 3483 3526 3569 3613 3657 3701 3745 3790 -0,000 1 0,296 2 0,571 9 0,830 7 1,075 1,307 1,527 1,739 6,764 6,869 6,966 7,057 7,142 7,223 7,300 7,374 7,445 7,514 7,581 7,646 7,709 7,771 7,831 7,889 7,947 8,003 8,058 8,112 8,165 8,217 8,268 8,318 8,367

O
20 40 60 80 100 120 140

0,001000 1
0,001002 0,001008 0,001017 0,001029 0,001044 0,001061 0,934 9

2
O 9

O 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 540 560 580 600 620 640

I

0,001002 0,001008 0,001000 0,001017 0,001029 0,001044 0,001061 0,001080 0,383 5 0,4045 0,425 O 0,445 O 0,464 7 0,484 1 0,503 4 0,522 6 0,5416 0,5606 0,5795 0,5984 0,6172 0,635 9 0,654 7 0,673 4 0,692 1 0,7108 0,7294 0,7481 0,7667 0,7853 0,803 9 0,822 5 0,8411

I

160 180 200 220 240 260 280 300

0,984 O 1,033 1,080 1,128 1,175 1,222 1,269 1,316

2748 2789 2830
I

7,230 7,328 7,420 7,507 7,591 7,671 7,748 7,822 7,894

0,744 O 0,784 O 0,823 2 0,862 O 0,900 4 0,938 5 0,9763 1,014 1,052

2743 2786 2827
I

7,118 7,312 7,218 7,400 7,485 7,565 7,643 7,717 7,789

2871 2911 2951 2991 3032 3072 p = 3 bar

2868 2909 2949 2990 3030 3071 p = 4 bar

O 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260

0,001 000 1 0,001 002 0,001 008 0,001017 0,001029 0,001044 0,001061 0,616 7 0,6506 0,683 7 0,7164 0,7486 0,7805 0,8123 0,843 8 0,8753

0,3 84,1 167,7 251,3 335,1 419,2 503,8 2739 2782 2824 2866 2907 2948 2988 3029 3070

1-0,000 1 0,296 2 0,572 O 0,830 8 1,075 1,307 1,528 7,025 7,127 7,222 7,312 7,397 7,478 7,556 7,631 7,703

0,001002 0,001000 0,001008 0,001017 0,001029 0,001044 0,001061 0,001080 0,483 7 0,509 3 0,534 3 0,558 9 0,583 1 0,6072 0,6311 0,654 9

I

0,4 84,2 167,8 251,4 335,2 419,3 503,9 589,1 2774 2818 2860 2902 2944 2985 3026 3067

1-0,000 1 0,296 2 0,572 O 0,830 8 1,075 1,307 1,527 1,739 6,981 7,079 7,171 7,258 7,340

280
300

7,419 .
7,495 , 7,568 '-,,-

208

8 - Kraut

209

Toplinska svojsva pothladene vode i pregrijane pri temperaturi t i tlaku p (nastava") Temperatura °C Specificni obujam v m3Jkg
p

vodene pare
,

Topliuska svoj sva pothladene vode i pregrijane pri temperaturi t i tlaku p (nastavah) Temperatura t °C Specificni obujam v m3Jkg p Specificna Specificna entalpija entropija h kJ Jkg s kJ/(kg K)

vodene pare

Specificna Specificna entalpija entropija h kJJkg s kJ/(kg K)

Specificni Specificna Specificna obujam entalpija entropija v m3/kg p h kJJkg kJ/(kg K)

Specificni obujam v m3Jkg

SpecificnaSpecificna entalpija entropija
I

kJh Jkg p=16bar

I

kJ /(kg K) s

= 8 bar
0,8 84,6 168,2 251,7 335,5 419,6 504,1 589,4 675,6 2791 2839 2884 2929 2972 3015 3057 3099 3141 3183 3225 3268 3310 3352 3395 3438 3481 3524 3567 3611 3655 3699 3744 3788 -0,000 1 0,296 1 0,571 8 0,830 6 1,075 1,306 1,527 1,739 1,942 6,712 6,815 6,909 6,998 7,081 7,160 7,235 7,307 7,377 7,444 7,509 7,573 7,635 7,695 7,754 7,812 7,868 7,923 7,977 8,030 8,082 8,134 8,184 8,233 0,001000 0,001001 0,001007 0,001017 0,001029 0,001043 0,001060 0,001080 0,001102 0,1944 0,205 9 0,216 9 0,227 6 0,2379 0,248 O 0,258 O 0,267 8 0,2776 0,2873 0,2969 0,306 5 0,316 O 0,325 6 O,335 O 0,3445 0,354 O 0,363 4 0,372 8 0,382 2 0,3916 0,4010 0,4104 0,419 7

= 10 bar
1,0 84,8 168,3 251,9 335,7 419,7 504,3 589,5 675,7 2777 2827 2875 2921 2965 3009 3052 3095 3137 3180 3222 3264 3307 3350 3392 3435 3478 3522 3565 3609 3653 3697 3742 3787 -0,000 1 0,296 1 0,571 7 0,830 5 1,075 1,306 1,527 1,738 1,942 6,584 200 6,692 6,791 6,883 6,968 7,049 7,125 7,198 7,269 7,337 7,403 7,467 7,529 7,589 7,648 7,706 7,763 7,818 7,872 7,926 7,978 8,029 8,080 8,129 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 540 560 580 600 620 640 O 20 40 60 80 100 120 140 160 180

= 12 bar
1,2 85,0 168,5 252,1 335,8 419,9 504,4 589,6 675,8 763,2 2814 2865 2912 2958 3003 3047 3090 3133 3176 3219 3261 3304 3347 3390 3433 3476 3520 3563 3607 3651 3696 3740 3785 -0,000 1 0,296 1 0,571 7 0,8304 1,075 1,306 1,527 1,738 1,942 2,139 6,587 6,691 6,786 6,874 6,956 7,034 7,109 7,180 7,248 7,315 7,379 7,442 7,502 7,562 7,620 7,677 7,732 7,786 7,840 7,892 7,944 7,994 8,044 0,0009994 0,001001 0,001007 0,001016 0,001028 0,001043 0,001 060 0,001079 0,001102 0,001127 0,001156 0,131 O 0,1383 0,1453 0,152 1 0,1587 0,165 1 0,1714 0,1777 0,1838 0,190 O 0,196 1 0,202 1 0,208 2 0,2142 0,220 2 0,226 1 0,232 1 0,238 O O,244 O 0,249 9 0,255 8 0,2617

O 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 540 560 580 600 620 640

0,001000 0,001 001 0,001008 0,001017 0,001029 0,001043 0,001060 0,001080 0,001102 0,2471 0,2608 0,274 O 0,286 9 0,299 5 0,311 9 0,324 1 0,336 3 0,348 3 0,360 3 0,372 3 0,384 2 0,396 O 0,407 8 0,4196 0,4314 0,443 2 0,454 9 0,466 6 0,478 3 0,490 O 0,501 7 0,513 4 0,525 1

I

0,001000

0,001001 0,001007 0,001017 0,001029 0,001043 0,001060 0,001080 0,001102 0,001127 0,169 2 0,1788 0,187 9 0,196 8 0,205 4 0,2139 0,222 2 0,2304 0,2386 0,246 7 0,254 7 0,262 7 0,270 7 0,2787 0,286 6 0,294 5 0,302 4 0,3103 0,318 1 0,326 O 0,333 8 0,341 7 0,3495

1,6 85,4 168,9 252,4 336,1 420,2 504,7 589,9 676,0 763,4 852,4 2843 2895 2944 2991 3036 3081 3125 3169 3212 3255 3298 3341 3385 3428 3472 3515 3559 3604 3648 3693 3737 3782

-0,000 O 0,296 O 0,571 5 0,830 1 1,074 1,306 1,526 1,738 1,941 2,139 2,331 6,524 6,626 6,720 6,806 6,887 6,964 7,037 7,107 7,174 7,239 7,303 7,364 7,424 7,482 7,540 7,595 7,650 7,704 7,756 7,808 7,859 7,909

,

210

211

II" ~ Toplinska svojstva pothladene vode i pregiijane pri temperaturi t i tlaku p (nW3tauak) Temperatura t °C Specificni obujam u m'/kg
p

vodene pare Specificna Specificna entalpija entropija h kJ /kg p=25bar s kJ I(kg K) :

Toplinska svojstva pothladene Temperatura t °C

vode i pregrijane

vodene pare Specificna Specificna entalpija entropija h kJ /kg p s kJ/(kg K)

Specificna Specificna entalpija entropija h kJ /kg s kJ I(kg K)

Specificni obujam u m'/kg

pri p (nW3tauall) - temperaturi t i tlakuSpecificna Specificna Specificni obujam u m'/kg
P

entalpija h kJ /kg

entropija s kJ/(kg K)

Specificni obujam u m'/kg

= 20 bar
2,0 85,7 169,2 252,7 336,5 420,5 505,0 590,2 676,3 763,6 852,6 2820 2876 2928 2978 3025 3071 3116 3161 3205 3249 3292 3336 3380 3423 3467 3511 3556 3600 3644 3689 3734 3779 -0,000 O 0,295 9 0,571 3 0,829 9 1,074 1,305 1,526 1,737 1,941 2,138 2,330 6,383 6,494 6,594 6,685 6,770 6,849 6,924 6,995 7,064 7,130 7,194 7,256 7,316 7,375 7,432 7,489 7,544 7,597 7,650 7,702 7,753 7,803

-

= 30 bar
3,0 86,7 170,1 253,6 337,3 421,2 505,7 590,8 676,9 764,1 853,0 943,9 2823 2885 2942 2995 3045 3094 3141 3187 3233 3278 3322 3367 3142 3456 3501 3546 3591 3636 3681 3727 3772 0,000 1 0,295 7 0,571 O 0,829 4 1,073 1,305 1,525 1,736 1,940 2,137 2,328 2,517 6,224 6,343 6,448 6,542 6,629 6,709 6,784 6,856 6,925 6,991 7,054 7,116 7,176 7,235 7,292 7,347 7,402 7,455 7,508 7,559 7,610

= 40 bar
4,0 87,6 171,0 254,4 338,1 422,0 506,4 591,5 677,5 764,6 853,4 944,1 1038 2836 2902 2962 3018 3070 3120 3168 3216 3262 3308 3354 3400 3445 3490 3536 3581 3627 3673 3719 3765 0,000 2 0,295 5 0,5706 0,828 9 1,073 1,304 1,524 1,735 1,939 2,135 2,327 2,515 2,701 6,135 6,258 6,364 6,459 6,546 6,627 6,702 6,773 6,841 6,907 6,970 7,031 7,091 7,149 7,206 7,261 7,315 7,368 7,420 7,471

O 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 540 560 580 600 620 640

0,000999 2 0,001001 0,001007 0,001016 0,001028 0,001043 0,001060 0,001079 0,001101 0,001127 0,001156 0,102 1 0,1084 0,1144 0,120 O 0,1255 0,1308 0,136 O 0,1411 0,146 1 0,1511 0,156 1 0,1610 0,1659 0,170 7 0,1756 0,1804 0,1852 0,190 O 0,194 7 0,1995 0,204 3 0,209 O

0,000999 O 0,001001 0,001007 0,001016 0,001028 0,001043 0,001059 0,001079 0,001101 0,001126 0,001156 0,001190 0,08436 0,08951 0,094 33 0,098 93 0,103 4 0,1076 0,1118 0,116 O 0,120 O 0,124 1 0,128 1 0,132 O 0,136 O 0,1399 0,1438 0,1477 0,1515 0,1554 0,1592 0,163 O 0,1669

2,5 86,2 169,7 253,2 336,9 420,9 505,3 590,5 676,6 763,9 852,8 943,7 2851 2907 2960 3010 3059 3105 3151 3196 3241 3285 3329 3373 3418 3462 3506 3551 3595 3640 3685 3730 3776

0,000 O 0,295 8 0,5711 0,829 7 1,074 1,305 1,526 1,737 1,940 2,137 2,329 2,518 6,352 6,461 6,558 6,647 6,730 6,807 6,880 6,951 7,018 7,083 7,146 7,207 7,266 7,324 7,381 7,436 7,490 7,543 7,596 7,647 7,697

O 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 540 560 580 600 620 640

0,000 998 7 0,001000 0,001007 0,001016 0,001028 0,001042 0,001059 0,001078 0,001101 0,001126 0,001155 0,001189 0,068 16 0,072 83 0,077 12 0,08116 0,085 00 0,088 71 0,09232 0,095 84 0,099 31 0,102 7 0,106 1 0,1095 0,1128 0,116 1 0,1194 0,1226 0,1259 0,1291 0,132 3 0,1356 0,1388

0,000 998 2 0,000 999 9 0,001006 0,001015 0,001027 0,001042 0,001058 0,001078 0,001100 0,001125 0,001154 0,001188 0,001228 0,05172 0,05544 0,05883 0,06200 0,06499 0,06787 0,070 66 0,07338 0,07604 0,07866 0,081 25 0,083 81 0,08634 0,08886 0,09135 0,09384 0,09631 0,09876 0,1012 0,1036

212

213

Toplinska svojstva pothladene vode i pregrijane pri temperaturi t i t1akup (nastavak)

vodene pare

i
-s -----'1 kJ/(kg K, Toplinska svojstva pothladene vode i pregrijane vodene pare pri temperaturi t i tlakup (nastavai,) Tempera- SpecificniSpecificna Specificna Specificni Specificna Specificna entalpija entropija obujam obujam entalpija entropija tura

TemperaSpecificni tura
obujam v m3/kg
p

Specificna Specificna Specificni entalpija entropija obujam - h kJ /kg - s kJ/(kg K) v m3/kg

Specificna Specificna entalpija entropija

-

t °C

- h
kJ /kg p=60bar

t °C

v m3/kg
p

h kJ /kg

s kJ/(kg K)

v m3/kg
p

h kJ /kg

s kJ I(kg K)

= 50 bar
5,1 88,6 171,9 255,3 338,8 422,7 507,1 592,1 678,1 765,2 853,8 944,4 1038 1135 2857 2926 2987 3044 3098 3149 3198 3247 3294 3341 3387 3434 3480 3526 3572 3618 3665 3711 3757 0,0002 0,295 2 0,570 2 0,828 3 1,072 1,303 1,523 1,734 1,937 2,134 2,325 2,513 2,698 2,884 6,089 6,211 6,316 6,411 6,497 6,576 6,651 6,722 6,789 6,854 6,916 6,977 7,036 7,093 7,149 7,204 7,258 7,310 7,362

= 80 bar
8,1
91,4 174,5 257,8 341,2 425,0 509,2 594,1 679,8 766,7 855,1 945,3 1038 1135 1236 2787 2879 2955 3023 3084 3142 3196 3249 3300 3350 3399 3447 3496 3544 3592 3640 3687 3735

= 100 bar
10,1 93,2 176,3 259,4 342,8 426,5 510,6 595,4 681,0 767,8 855,9 945,9 1038 1134 1235 1343 2784 2883 2965 3036 3100 3160 3216 3271 3323 3375 3425 3475 3525 3574 3623 3672 3720 0,000 5 0,294 2 0,568 2 0,825 7 1,069 1,299 1,519 1,729 1,932 2,127 2,318 2,504 2,688 2,871 3,056 3,249 5,715 5,880 6,011 6,121 6,218 6,306 6,386 6,461 6,532 6,599 6,664 6,726 6,786 6,845 6,901 6,957 7,011

O 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 540 560 580 600 620 640

0,000997 7 0,000 999 5 0,001006 0,001015 0,001027 0,001041 0,001058 0,001077 0,001099 0,001124 0,001153 0,001187 0,001226 0,001275 0,042 22 0,045 30 0,048 10 0,050 70 0,053 16 0,05551 0,05779 0,06001 0,062 18 0,06431 0,06642 0,068 49 0,070 55 0,07259 0,07461 0,076 62 0,078 62 0,08060 0,08258

0,0009972 0,000999 O 0,001005 0,001014 0,001026 0,001041 0,001057 0,001076 0,001098 0,001123 0,001152 0,001185 0,001225 0,001273 0,033 17 0,036 14 0,03874 0,04111 0,04330 0,045 39 0,04738 0,04931 0,05118 0,053 02 0,054 82 0,056 59 0,05834 0,06008 0,06179 0,063 49 0,065 18 0,06686 0,06853

6,1 89,5 172,7 256,1 339,6 423,5 507,8 592,8 678,6 765,7 854,2 944,7 1038 1135 2805 2885 2954 3017 3074 3128 3180 3230 3279 3327 3375 3422 3469 3516 3563 3609 3656 3703 3750

0,000 3 0,295 O 0,569 8 0,827 8 1,071 1,302 1,522 1,733 1,936 2,133 2,324 2,511 2,696 2,881 5,927 6,069 6,188 6,291 6,384 6,468 6,546 6,620 6,689 6,756 6,820 6,882 6,942 7,000 7,057 7,112 7,166 7,220 7,272

O
20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 540 560 580 600 620 640

0,0009962
0,000998 1 0,001004 0,001014 0,001025 0,001040 0,001056 0,001075 0,001097 0,001122 0,001150 0,001183 0,001222 0,001 269 0,001328 0,024 26 0,026 81 0,02896 0,030 88 0,03265 0,03431 0,035 89 0,03740 0,03887 0,04030 0,04170 0,043 08 0,044 43 0,04577 0,04709 0,04839 0,04969 0,050 97

I 0,000 4 0,294 6
0,569 O 0,826 7 1,070 1,301 1,521 1,731 1,934 2,130 2,321 2,508 2,692 2,876 3,063 5,794 5,952 6,079 6,187 6,283 6,369 6,449 6,524 6,595 6,662 6,726 6,788 6,848 6,907 6,964 7,019 7,073 7,126

0,0009953 0,000 997 2 0,001003 0,001013 0,001025 0,001039 0,001055 0,001074 0,001095 0,001120 0,001148 0,001181 0,001219 0,001 265 0,001322 0,001398 0,01926 0,02147 0,02331 0,02493 0,02641 0,02779 0,029 11 0,030 36 0,03158 0,032 76 0,03391 0,035 04 0,036 15 0,03724 0,038 32 0,039 39 0,04044

-,

214

215

Toplinska svojstva pothladene vode i pregrijane pri temperatnri t i tlaku p (nastavak) Temperatura 1°C Specificni obujam u m'Jkg
p

vodene pare

Toplinska svojstva pothlaene vode i pregrijane pri temperaturi t i tlaku p (konac) Temperatura t °C Specificni obujam u m'/kg
p

vodene pare

Specificna Specificna enta1pija entropija h kJ /kg s kJJ(kg K)

Specificni Specificna Specificna obujam enta1pija entropija u m'/kg p h kJ/kg s kJJ(kg K)

Specificna Specificna enta1pija entropija h kJ /kg s kJJ(kg K)

Specificni obujam u m'/kg p

enta1pija entropija SpecificnaSpecificna
I

h kJ/kg

I

kJJ(=g K)

= 120 bar
12,1 95,1 178,0 261,1 344,4 428,0 512,1 596,7 682,2 768,8 856,8 946,6 1039 1134 1234 1341 1461 2795 2898 2982 3055 3121 3182 3240 3296 3350 3402 3454 3505 3556 3606 3656 3705 0,000 6 0,293 7 0,5674 0,824 6 1,067 1,298 1,517 1,727 1,929 2,125 2,315 2,500 2,684 2,866 3,050 3,240 3,445 5,675 5,841 5,971 6,081 6,178 6,265 6,345 6,420 6,491 6,558 6,622 6,684 6,744 6,802 6,859 6,914

= 160 bar
16,1 98,8 181,6 264,5 347,6 431,0 514,9 599,4 684,6 771,0 858,6 947,9 1039 1134 1233 1337 1452 1588 2717 2851 2951 3034 3108 3175 3237 3297 3355 3410 3465 3518 3571 3623 3675

I
0,000 8 0,292 8 0,565 9 0,822 5 1,065 1,295 1,514 1,723 1,925 2,120 2309 2494 2,676 2,856 3,038 3,224 3,421 3,646 5,463 5,673 5,824 5,946 6,050 6,143 6,227 6,305 6,379 6,448 6,514 6,578 6,639 6,698 6,755 O 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 540 560 580 600 620 640

= 200

bar

= 250 bar
25,1 107,1 189,4 272,0 354,8 437,8 521,3 605,4 690,2 775,9 862,8 951,2 1042 1134 1230 1331 1439 1558 1701 1941 2582 2774 2902 3002 3089 3166 3238 3305 3369 3430 3490 3548 3605 0,000 9 0,290 7 0,562 3 0,817 8 1,059 1,288 1,506 1,714 1,915 2,108 2,296 2,479 2,658 2,836 3,013 3,192 3,376 3,574 3,804 4,176 5,146 5,427 5,609 5,748 5,864 5,966 6,057 6,141 6,218 6,291 6,360 6,426 6,490

O 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 420 440 460 480 500 520 540 560 580 600 620 640

0,000 994 3 0,000 996 3 0,001003 0,001012 0,001024 0,001038 0,001054 0,001073 0,001094 0,001118 0,001146 0,001178 0,001216 0,001 261 0,001317 0,001 390 0,001494 0,016 19 0,018 11 0,019 69 0,02108 0,02236 0,02355 0,02467 0,025 75 0,02679 0,02779 0,028 77 0,029 73 0,03068 0,03160 0,03252 0,033 42

0,000 992 3 0,000 994 6 0,001 001 0,001010 0,001022 0,001036 0,001052 0,001070 0,001091 0,001115 0,001142 0,001174 0,001210 0,001254 0,001307 0,001374 0,001467 0,001 618 0,011 04 0,01287 0,01427 0,015 46 0,016 53 0,01751 0,018 42 0,01929 0,020 13 0,02093 0,021 71 0,02246 0,02320 0,02393 0,024 64

0,0009904 0,0009929 0,000999 2 0,001008 0,001 020 0,001034 0,001050 0,001068 0,001089 0,001112 0,001139 0,001169 0,001 205 0,001247 0,001297 0,001361 0,001445 0,001570 0,001827 0,008 246 0,009 947 0,011 20 0,01224 0,013 15 0,01399 0,014 77 0,01551 0,01621 0,01688 0,01753 0,018 16 0,01878 0,01938

20,1 102,5 185,1 267,8 350,8 434,0 517,7 602,0 687,1 773,1 860,4 949,3 1040 1134 1231 1334 1446 1573 1743 2660 2821 2933 3024 3103 3174 3241 3304 3365 3423 3480 3536 3590 3644

0,000 8 0,2919 0,564 3 0,820 4 1,062 1,292 1,510 1,719 1,920 2,115 2,303 2,487 2,668 2,847 3,026 3,209 3,400 3,610 3,884 5,317 5,559 5,723 5,852 5,962 6,058 6,146 6,226 6,302 6,372 6,440 6,504 6,566 6,626

0,000 988 1 0,000 990 7 0,000997 1 0,001006 0,001018 0,001031 0,001047 0,001065 0,001085 0,001108 0,001134 0,001164 0,001198 0,001238 0,001286 0,001345 0,001421 0,001527 0,001698 0,002 240 0,006 014 0,007 580 0,008 696 0,009 609 0,01041 0,01113 0,011 80 0,01242 0,01301 0,01358 0,014 13 0,014 65 0,015 17

216

217

Vrela kapJjevina Temp. t
°C

i suhozasicena v'
m3!kg

para rashladnih

tvari pri temperaturi

t

Tlak L
bar

Specificni obujam v"
m3!kg

Specificna entalpija TL'
kJ!kg

Specificna entropija

Vrela kapJjevina (nastavak)
Temp. t °C Tlak L bar

i suhozasicena
Specificni obujam v' m3!kg v"

para rashladnih
Specificna TL' kJ!kg

tvari pri temperatnri
Specificna s' kJ/(kg K)

t

TL"
kJ!kg

-- s'
kJ/(kg K)

s"
kJ/(kg K)

entalpija TL" kJ!kg

entropija s" kJ/(kg K)

Amonijak NHo -75 -70 ...u5 ...u0 -55 -50 -45 -40 -35 -30 -25 -20 -15 -10 -8 ...u -4 -2 O 2 4 6 8 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 0,075 0,109 0,156 0,219 0,302 0,409 0,545 0,718 0,932 1,195 1,516 1,903 2,363 2,909 3,154 3,414 3,688 3,982 0,001368 0,001 379 0,001390 0,001401 0,001 413 0,001425 0,001437 0,001449 0,001462 0,001 476 0,001490 0,001504 0,001519 0,001534 0,001540 0,001546 0,001553 0,001 559 12,89 9,009 6,446 4,699 3,483 2,623 2,003 1,550 1,215 0,963 O 0,7712 0,623 6 0,508 7 0,4184 0,387 8 0,359 9 0,334 4 0,3111 0,289 7 0,270 O 0,252 O 0,235 3 0,220 O 0,205 8 0,1749 0,1494 0,1283 0,1107 0,095 9 0,083 3 0,072 6 0,063 5 0,055 7 0,0489 0,043 O 0,0379 -331,2 -310,2 -289,1 -268,0 -246,8 -225,2 -203,1 -180,8 -158,6 -136,2 -113,7 -91,2 ...u8,6 -45,9 -36,8 -27,6 -18,5 -9,3 O 9,3 18,5 27,8 37,1 46,5 70,0 93,7 117,6 141,7 166,0 190,6 215,3 240,2 265,4 291,4 318,3 346,2 1145 1154 1163 1172 1181 1189 1197 1206 1214 1222 1230 1237 1244 1250 1253 1255 1258 1260 1262 1265 1267 1269 1271 1273 1277 1281 1284 1287 1289 1291 1292 1293 1293 1292 1290 1287 -1,409 -1,307 -1,205 -1,103 -1,003 -0,905 -0,810 -0,714 -0,619 -0,527 -0,435 -0,345 -0,257 -0,170 -0,136 -0,102 -0,067 -0,033 O 0,033 0,067 0,100 0,134 0,166 0,248 0,329 0,409 0,488 0,566 0,644 0,721 0,798 0,876 0,955 1,032 1,109 6,042 5,903 5,774 5,653 5,540 5,433 5,330 5,237 5,147 5,062 4,981 4,903 4,828 4,757 4,729 4,702 4,675 4,649 4,623 4,597 4,572 4,546 4,521 4,497 4,437 4,379 4,322 4,267 4,212 4,159 4,106 4,054 4,002 3,951 3,900 3,849

m3!kg

Ugljicni dioksid CO2
KmJina

- para
0,139 0,231 0,372 0,584 0,896 1,34 1,98 2,87 4,10 5,18 0,000 627 0,000 629 0,000 632 0,000 635 0,000 639 0,000 643 0,000 647 0,000 652 0,000 657 0,000661 2,336 1,442 0,920 0,598 0,398 0,269 0,185 4 0,1293 0,091 2 0,072 2 -373 -368 -362 -356 -350 -344 -337 -329 -319 -313 212 215 219 221 224 226 228 230 231 231 -1,676 -1,643 -1,612 -1,581 -1,549 -1,517 -1,482 -1,444 -1,400 -1,371 1,704 1,628 1,556 1,488 1,422 1,360 1,299 1,239 1,180 1,140

-100 -95 -90 -85 -80 -75 -70 -65 -60 -56,6

Kapljevina - para -56,6 -55 -50 -45 -40 -35 -30 -25 -20 -15 -10 -5 O -5 -10 -15 -20 -25 -30 -31 5,18 5,55 6,84 8,33 10,05 12,02 14,27 16,81 19,67 22,89 26,47 30,45 34,85 39,72 45,06 50,93 57,33 64,32 71,92 73,51 0,000 849 0,000 853 0,000 857 0,000 881 0,000897 0,000913 0,072 2 0,067 6 0,055 4 0,045 8 -117 -114 -105 -95,0 -85,4 -75,8 ...u6,1 -56,5 -46,5 -36,0 -24,7 -13,0 O 13,0 27,2 42,3 58,6 78,7 108 140 231 231 233 234 235 236 237 237 237 237 237 236 235 232 229 223 214 198 172 140 -0,467 -0,453 -0,410 -0,368 -0,327 -0,287 -0,248 -0,209 -0,170 -0,130 -0,089 2 -0,046 O O 1,140 1,130 1,101 1,074 1,048 1,023 0,998 0,975 0,951 0,928 0,905 0,883 0,860 0,831 0,802 0,768 0,726 0,663 0,566 0,460

4,294 0,001 566 4,625 4,975 5,345 5,736 6,149 7,284 8,572 10,028 11,665 13,499 15,544 17,814 20,327 23,101 26,145 29,478 33,118 0,001573 0,001580 0,001587 0,001594 0,001601 0,001619 0,001639 0,001659 0,001680 0,001702 0,001725 0,001750 0,001777 0,001806 0,001837 0,001870 0,001905

0,0382 0,032 O 0,000931 0,027O 0,000 950 0,022 9 0,000 971 0,019 5 0,000994 0,0166 0,001019 0,0142 0,001048 0,012 1 0,001081 0,001120 0,001166 0,001 223 0,001298 0,001417 0,001677 0,002 156 0,0104 0,00885 0,00752 0,006 32 0,00526 0,004 17 0,00299 0,002 16

0,0431
0,019 3 0,142 0,196 0,263 0,357 0,460

-

218

219

Vrela kapljevina (nastava")
Temp. t Tlak L

i suhozasicena

para rashladnih

tvari pri temperaturi

t

Vrela kapljevina (nastava") Temp. t °e Tlak L bar

i suhozasicena

para rashladnih

tvari pri temperaturi

t

Specificni obujam v' vN

Specificna h'

entalpija hN

Specificna entropija"

Specificni obujam v' m'Jkg vN m3/kg

Specificna entalpija h' kJJkg h" kJJkg

Specificna entropija s" -- s kJ /(kg K) kJ /(kg K)

oe
-50 -40 -30 -20 -10 O 10 20 30 40 50 60

bar

m'/kg

m3Jkg
Sumporni

kJJkg
dioksid S02

kJ/kg

--

S

s"

kJ/(kg K) kJ/(kg K)

Monoklormetan (metilklorid) CH3CI 355,5 360,9 366,2 371,4 376,4 381,1 385,6 389,8 393,7 397,4 400,8 403,8 -0,2759 -0,215 6 -0,1574 -0,102 6 -0,050 O 0,048 1 0,095 O 0,1394 0,181 7 0,223 6 0,264 2 1,623 2 1,565 9 1,516 O 1,4712 1,4310 1,395 O 1,3619 1,332 7 1,305 O 1,279 9 1,256 5 1,234 7 -60 -55 -50 -45 -40 -35 -30 -25 -20 -15 -10 -5 O 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 0,156 0,212 0,280 0,368 0,475 0,607 0,768 0,960 1,189 1,458 1,773 2,138 2,559 3,039 3,584 4,201 4,896 5,671 6,529 7,478 8,522 9,670 10,915 12,288 13,759 0,000 936 0,000 944 0,000 953 0,000 961 0,000 970 0,000978 0,000 986 0,000 995 0,001003 0,001013 0,001022 0,001 032 0,001042 0,001053 0,001064 0,001 075 0,001 086 0,001098 0,001110 0,001123 0,001135 0,001149 0,001164 0,001180 0,001196 2,235 1,680 1,295 1,008 0,794 0,632 0,508 0,412 0,338 0,279 0,233 0,195 0,1648 0,140 2 0,119 8 0,103 1 0,089 1 0,077 4 0,0675 0,059 1 0,052 O 0,046 O 0,040 8 0,036 3 0,0324 -90,14 -83,02 -75,61 -68,29 -60,92 -53,47 -45,93 -38,48 -30,81 -23,19 -15,53 -7,79 O 7,87 15,70 23,57 31,57 39,61 47,65 55,77 63,93 72,14 80,39 88,63 97,01 370,4 373,5 376,6 379,6 382,7 385,7 388,7 391,5 394,4 397,3 400,0 402,6 405,1 407,5 409,8 411,9 414,1 416,1 417,9 419,6 421,3 422,9 424,3 425,6 426,8 -0,3726 -0,338 7 -0,3014 -0,272 6 -0,240 7 -0,209 3 -0,1779 -0,1474 -0,1172 -0,087 1 -0,0578 -0,028 9 O 0,0285 0,056 5 0,084 2 0,1118 0,1386 0,1654 0,1922 0,218 1 0,244 1 0,270 O 0,295 6 0,320 7 1,788 2 1,753 9 1,7212 1,690 2 1,661 7 1,634 5 1,608 9 1,585 1 1,562 5 1,5416 1,5211 1,5014 1,482 9 1,464 9 1,448 2 1,4319 1,416 4 1,4013 1,386 7 1,372 4 1,359 5 1,346 1 1,334 3 1,332 2 1,3105

0,116 0,000 642 0,216 0,000 652 0,380 0,000 663 0,635 0,000674 1,014 0,000 686 1,554 0,000 697 2,302 0,000 710 3,305 0,000 723 4,619 0,000 738 6,303 0,000 754 8,417 0,000 771 11,032 0,000 791

2,490 7 1,387 2 0,8183 0,507 1 0,328 O O,220 O 0,1523 0,1084 0,079 O 0,0588 0,0446 0,034 4

-68,29 -54,43 -40,74 -27,09 -13,57 O 13,52 27,00 40,40 53,72 67,03 80,51

Etan C2H6 -50 -40 -30 -20 -10 O 10 20 30 32,1 5,517 7,776 10,650 14,23 18,59 23,85 30,16 37,75 47,07 49,33 0,002003 0,002062 0,002 128 0,002 209 0,002 305 0,002 429 0,0983 0,0705 0,0515 0,0383 0,0288 0,0218 -146,20 -120,16 -92,40 -63,30 -32,36 O 279,5 287,0 293,3 298,3 301,7 303,3 -0,571 9 -0,460 1 -0,346 2 -0,2319 -0,115 9 O 1,335 6 1,286 2 1,240 1 1,1962 1,153 5 1,1103

0,002 587 0,016 1 0,002 856 0,0114 0,003 49 0,007 1 0,004 70
Propan

35,38 299,6 286,6 76,19 134,35 250,0 191,55
CsH8

0,1214 1,054 7 0,255 4 0,972 6 0,440 5 0,813 5 0,625 5 -0,465 9 -0,3676 -0,271 7 -0,1767 -0,0879 O 0,0854 0,170 8 0,257 1 0,342 1 0,428 3 1,4675 1,444 4 1,4319" 1,4164 1,402 6 1,386 2, 1,371 6 1,359 9 1,349 8 1,334 3 1,323 4

-50 -40 -30 -20 -10 O 10 20 30 40 50

0,707 1,115 1,672 2,423 3,405 4,684 6,339 8,337 10,807 13,739 17,269

0,001690 0,001725 0,001761 0,001799 0,001842 0,001887 0,001935 0,001992 0,002 055 0,002 135 0,002 222

0,580 0,380 0,260 0,182 0,1318 0,0974 0,073 1 0,056 1 0,0435 0,0339 0,026 8

-114,22 -92,19 -69,42 -46,72 -23,90 O 24,24 49,99 74,69 102,19 130,79

317,7 330,3 344,9 356,7 368,4 378,7 388,4 397,5 405,7 413,0 420,2

-20 -10

0,0559 0,109

Diklormetan (metilenklorid) CH2CI2 I 353 4,14 -28,5 -0,112 358 2,35 -14,2 -0,0532 1,42 0,92 0,61 0,417
0,301 0,235

1,399 1,363 1,331 1,297 1,265 1,232
1,179 1,165

O 0,188 10 20 30 40
50

0,000 749

O 14,2 28,5 44,0
56,9 71,2

362 368 372 377
379 385

O 0,047 7 0,0913 0,131
0,168 0,203

0,299 0,469 0,693 0,991
1,37

-

220

221

... Vrela kapljevina (nastavak) Temp. tLu' °C -50 -40 -30 -20 -10 O 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 190 198,01 Tlak bar 0,027 0,051 0,092 0,157 0,256 0,401 0,607 0,889 1,266 1,755 2,379 3,159 4,117 5,275 6,659 8,291 10,198 12,407 14,946 17,846 21,145 24,881 29,102 33,864 39,233 44,025 i suhozasicena para rashladnih tvari pri temperatnri t Vrela kapljevina (nastavak)
Temp. !"C Tlak L bar

i suhozasicena

para rashladnih
Specificna h' kJ/kg

tvari pri temperaturi
entalpija hU kJ /kg Specificna s'

t

Specificni obujam v' m3/kg vn m3/kg

entropija

Specificni obnjam m3/kg 0,609 0,617 0,625 0,634 0,642 0,652 0,662 0,672 0,683 0,694 0,707 0,720 0,734 0,749 0,766 0,784 0,804 0,826 0,851 0,880 0,914 0,955 1,008 1,081 1,205 1,824 un m3/kg 5 061,25 2 761,03 1594,67 967,93 613,55 403,97 275,00 192,78 138,68 102,06 76,63 58,57 45,46 35,77 28,47 22,89

Specificna entalpija h' kJ/kg 160,54 168,03 175,72 183,60 191,70 200,00 208,53 217,26 226,20 235,32 244,62 254,08 263,66 273,38 283,20 293,12 hU kJ/kg
(CC13F)

Specificna entropija

~~
kJ/(kg K) kJ/(kg K) 0,840 9 0,873 7 0,906 O 0,9377 0,969 1 1,000 O 1,030 6 1,060 9 1,0907 1,1202 1,1493 1,178 O 1,206 1 1,233 8 1,260 9 1,2875 1,3136 1,339 3 1,364 6 1,389 7 1,4148 1,440 3 1,466 8 1,495 4 1,529 6 1,598 4 1,7582 1,7409 1,726 7 1,715 O 1,705 5 1,697 9 1,6919 1,6872 1,683 7 1,6812 1,679 4 1,678 3 1,677 7 1,677 5 1,677 6 1,677 9 1,678 2 1,678 5 1,678 6 1,678 3 1,677 4 1,6755 1,672 11 1,666 O 1,654 O 1,598 4

SU -kJ/(kg K) kJ/(kg K)

Frigen l1-triklorfluormetan

Frigen 12-difluordiklormetan

(CC12F2) (konac)

365,23 370,21 375,26 380,36 385,49 390,63 395,77 400,88 405,96 410,97 415,91 420,75 425,47 430,07 434,51 438,77 442,83 446,64 450,15 453,29 455,96 458,00 459,13 458,79 455,38 430,65

10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 110 112,00

4,238 5,682 7,465 9,634 12,236 15,326 18,957 23,191 28,092 33,729 40,180 41,576

0,734 0,753 0,775 0,799 0,827 0,859 0,897 0,946 1,010 1,109 1,355 1,792

41,13 30,94 23,63 18,26 14,24 11,17 8,78 6,87 5,32 4,00 2,64 1,79

209,35 218,88 228,62 238,62 248,96 259,75 271,13 283,33 296,74 312,28 334,62 351,71

361,01 1,066 O 356,86 \1,033 3 364,94 1,098 2 368,60 1,130 1 371,92 374,82 377,16 378,72 379,08 377,30 368,49 351,71 1,162 O 1,194 1 1,226 8 1,260 7 1,296 8 1,3374 1,394 3 1,438 2

1,554 3 1,550 9 1,547 9 1,545 2 1,542 5 1,539 5 1,535 8 1,530 8 1,523 5 1,511 6 1,482 7 1,438 2

Frigen 12 B1-bromklordifluormetan (CBrC1F2) -40 -30 -20 -10 O 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 110 120 130 140 150 154,60 0,197 0,327 0,517 0,787 1,157 1,651 2,294 3,111 4,130 5,380 6,889 8,689 10,811 13,292 16,170 19,489 23,300 27,662 32,649 38,347 41,237 0,496 0,504 0,512 0,521 0,530 0,540 0,550 0,562 0,574 0,587 0,601 0,617 0,635 0,656 0,679 0,707 0,741 0,786 0,851 0,980 1,403 586,96 368,06 240,35 162,58 113,39 81,21 59,53 44,53 33,89 26,17 16,17 174,53 180,58 186,84 193,32 200,03 206,87 213,91 221,11 228,46 235,96 251,40 243,60 259,39 267,62 276,17 285,20 294,96 305,83 318,53 334,39 351,77 316,81 320,64 324,47 328,27 332,03 335,73 339,34 342,87 346,29 349,59 352,76 355,77 358,60 361,20 363,51 365,42 366,77 367,19 365,93 360,96 351,77 0,899 5 0,924 9 0,950 1 0,9752 1,000 O 1,024 6 1,048 9 1,072 9 1,096 6 1,119 9 1,1429 1,165 7 1,188 2 1,2108 1,233 5 1,256 8 1,281 2 1,307 6 1,3378 1,3744 1,414 5 1,509 8 1,5010 1,493 8 1,488 O 1,483 4 1,479 7 1,476 5 1,4746 1,472 9 1,4716 1,470 6 1,469 8 1,469 2 1,468 5 1,467 5 1,466 1 1,463 8 1,459 9 1,452 5 1,4372 1,4145

15,15 313,30 18,561 303,15 12,421 10,21 8,39 6,88 5,59 4,46 3,39 1,82 323,59 334,08 344,87 356,13 368,14 381,47 397,77 430,65

Frigen 12-difluordiklormetan (CC12F2) -60 -50 -40 -30 -20 -10 O 0,226 0,392 0,642 1,005 1,510 2,193 3,089 0,636 0,647 0,659 0,672 0,685 0,700 0,716 639,14 384,12 242,72 160,01 109,34 77,03 55,68 146,36 155,06 163,85 172,72 181,70 190,78 200,00 329,30 0,8192 0,7794 0,8576 0,894 8 0,930 8 0,965 9 1,000 O 1,615 3 1,600 O. 1,5878 1,577 9 1,569 9 1,563 6 1,558 5

20,47 12,87
10,30 8,25 6,60 5,22 4,05 3,01 2,01 1,40

I

324,53 334,07
338,80 343,48 348,06 352,54

I

222

223

Vrela kapljevina (nastaval,) Temp. t 00 Tlak L bar

i snhozasicena

para rashladnih

tvari pri temperaturi

t
.

Vrela kapljevina (nastavak)

Specificni obujam u' m'fkg u" m'fkg

Specificna entalpija h' kJfkg h" kJfkg

Specificna entropija

'-

i snhozasicena

para rashladnih

tvari pri temperaturi

t

Temp. Tlal<
.!00 L bar

Specificni obujam u' m'fkg 0,589 0,608 0,630 0,654 0,683 0,717 0,759 0,815 0,897 1,065 1,598 u" m'/kg 311,14 148,30 78,41 44,91 27,35 17,44 11,47 7,65 5,05 3,01 1,60

Specificna entalpija h' kJ/kg 160,71 169,82 179,43 189,51 200,00 210,87 222,13 233,98 246,97 263,92 286,08 h" kJ /kg 301,56 305,23 308,59 311,55 314,01 315,86 316,91 316,83 314,73 307,08 286,08

--

s'

SU

kJ/(kg K) kJ/(kg K).. Frigen 13-trifluormonoklormetan (CClF3) 0,601 0,614 0,628 0,643 0,659 0,677 0,696 0,718 0,742 0,771 0,804 0,844 0,895 0,965 1,082 1,721 1 737,84 800,20 407,72 225,59 133,53 83,54 54,69 37,17 26,03 18,66 13,61 10,03 7,40 5,40 3,76 1,72 83,83 91,81 100,07 108,69 117,70 127,06 136,73 146,66 156,79 167,12 177,67 188,54 200,00 212,60 227,89 260,93 249,73 254,10 258,35 262,50 266,53 270,41 274,09 277,53 280,68 283,47 285,82 287,57 288,47 287,99 284,69 260,93 (CBrF3) 269,34 272,75 276,12 279,43 282,64 285,74 288,70 291,47 294,01 296,28 298,19 299,61 300,30 299,81 296,72 279,02 0,765 7 0,456 1 0,506 5 0,5556 0,603 9 0,6516 0,698 6 0,7447 0,789 8 0,833 6 0,876 3 0,9178 0,958 7 1,000 O 1,043 5 1,094 1 1,2018 1,539 4 1,5013 1,469 7 1,443 7 1,422 2 1,404 3 1,389 2 1,376 3 1,365 O 1,354 8 1,345 O 1,335 1 1,323 9 1,309 7 1,287 9 1,2018

Specificna entropija s" -- s' kJ/(kg K) kJ/(kg K) 0,745 O 0,810 7 0,875 2 0,9384 1,000 O 1,059 1,118 2 1,1759 1,235 3 1,309 2 1,404 8

Frigen 14-tetraflurmetan (CF.) -140 -130 -120 -110 -100 -90 -80 -70 0,395 0,874 1,724 3,097 5,162 8,096 12,085 17,336

-120 -110 -100 -90 -80 -70 -BO -50 -40 -30 -20 -10 O

0,Q70 0,160 0,331 0,626 1,097 1,807 2,824 4,219 6,068 8,449 11,447 15,155 19,682

1,8029 1,756 7 1,718 6 1,686 5
1,658 3 1,633 1 1,608 9 1,583 7 1,553 4 1,502 6 1,404 8

-BO 24,115 -50 32,846 -45,65 37,460 -100 -90 -80 -70 0,021 0,049 0,105 0,206 0,376 0,646 1,053 1,640 2,455 3,550 4,980 6,803 9,081 11,880 15,269 19,327 24,146 29,833 36,520

Frigen 22-difluromonoldormetan (CHClF2) 0,639 0,649 0,659 0,671 0,683 0,695 0,709 0,724 0,740 0,758 0,778 0,799 0,824 0,852 0,884 0,923 0,970 1,032 1,120 1,282 1,949 7906,83 3556,81 1 757,88 940,11 537,29 324,82 205,95 135,98 92,93 65,40 47,18 34,75 26,04 19,78 15,17 11,70 9,03 6,92 5,17 3,59 1,95 95,96 104,62 113,62 123,02 132,84 143,11 153,81 164,90 176,34 188,06 200,00 212,11 224,34 236,69 249,22 262,03 275,41 289,86 306,49 328,61 366,83 357,78 362,77 367,85 372,97 378,07 383,09 387,97 392,65 397,07 401,18 404,93 408,27 411,14 413,48 415,19 416,11 415,99 414,35 410,12 399,75 366,83

0,534O
0,582 6 0,630 4 0,677 7 0,7248 0,7718 0,818 6 0,864 9 0,910 8

10 25,160 20 31,759 28,78 38,649 -80 -70 -BO -50 -40 -30 -20 -10 O 10 20 30 40 50 60 67,0

2,046 1 1,992 1 1,946 6 1,908 1 1,875 4 1,847 3 1,822 9 1,801 6 1,782 8 1,7658

,

0,305 0,542 0,908 1,445 2,199 3,222 4,567 6,292 8,454 11,117 14,347 18,223 22,831 28,277 34,693 39,846

Frigen 13 Bl-trifluorbrommetan 0,479 347,88 144,78 0,489 203,94 150,85 0,500 126,26 157,19 0,511 81,84 163,78 0,523 0,537 0,552 0,568 0,587 0,609 0,635 0,667 0,708 0,767 0,872 1,343 55,14 38,37 27,43 20,05 14,92 11,25 8,56 6,54 4,97 3,71 2,62 1,34 170,60 177,66 184,92 192,37 200,00 207,84 215,94 224,42 233,47 243,61 256,26 279,02

0,796O 0,826 2
0,856 1 0,885 7 0,9149 0,943 7 0,972 1 1,000 O 1,0275 1,059 4 1,082 4 1,1107 1,1412 1,1781 1,243 9

1,4106 1,396 1 1,384 2 1,3743 1,366 2 1,359 4 1,353 7 1,348 7 1,344 2 1,339 9 1,335 4 1,330 4 1,324 1. 1,315 l' 1,299 5,

-BO -50 -40 -30 -20 -10 O 10 20 30 40 50 60 70 80

0,9559

1,000O 1,7503
1,043 O 1,0848 1,125 5 1,165 1 1,204 2 1,243 6 1,284 7 1,3304 1,389 4 1,491 3 1,735 8 1,722 1 1,708 6 1,695 2 1,6811 1,665 6 1,647 5 1,623 8

1,243 9

90 44,373 96,18 49,900

1,5853 1,4213
225

224

Vrela kapljevina (nastava" )
Temp. -t oc Tlak ...L bar

i suhozasicena

para rashladnih
Specificna h' kJfkg

tvari pri temperaturi
entaJpija h" kJ/kg Specificna s'

t

Vrela kapljevina (nastava") Temp. t °C

i suhozasicena

para rashladnih

tvari pri temperaturi

t

Specificni obujam v' v" m3fkg m3fkg

en tropij;j

Tlak I Specificni obujam
Lbar

s" --' kJ/(kg K) kJ/(kg K:

-

v

-

v"

Specificna entaJpija Specificna entropija . s" h' -- s - h"

m3/kg

m3/kg

kJ/kg

kJ/kg

kJ/(kg K) kJ/(kg K)

,
-120 -110 -100 -90 -80 -70 -80 -50 -40 -30 -20 -10 O 0,059 0,144 0,315 0,623 1,139 1,947 3,140 4,827 7,120 10,142 14,030 18,936 25,043

I

Frigen 23-trifluormetan

(CHF3)

Frigen 113-trik1ortrifluoretan

(C2C\zF3) ("onac)

0,623 0,638 0,653 0,670 0,689, 0,709 0,732 0,757 0,785 0,818 0,857 0,904 0,966 1,053 1,213 1,898

3082,91 1331,81 642,22 338,66 192,12 115,73 73,23 48,25 32,84 22,93 16,31 11,75 8,50 6,14 4,36 1,90

40,76 51,57 62,99 75,00 87,58 100,64 114,07 127,75 141,62 155,66 169,94 184,63 200,00 216,54 236,48 286,03

307,99 312,96 317,81 322,41 326,66 330,47 333,77 336,50 338,63 340,11 340,87 340,77 339,57 336,79 331,00 286,03

0,253 3 0,321 7 0,3895 0,456 8 0,523 5 0,589 1 0,653 2 0,715 4 0,7754 0,833 3 0,889 6 0,9448 1,000 O 1,056 7 1,122 3 1,285 1

1,998 2 1,923 8 1,8612 1,807 7 1,7613 1,720 5 1,684 O 1,650 9 1,620 4 1,591 9 1,564 8' 1,538 2 1,511;0 1,481 4 1,444 7 1,285 1

130 140 150 160 170 180 190 200

8,397 10,193 12,257 14,618 17,306 20,355 27,712

0,783 0,805 0,830 0,859 0,893 0,936 0,992 1,075 1,246 1,735

17,41 14,20 11,62 9,52 7,77 6,29 5,00 3,84 2,69 1,74

330,62 341,78 353,18 364,88 376,93 389,45 402,49 415,96 429,07 440,04

442,49 448,37 454,02 459,35 464,16 468,15 470,67 470,17 461,81 440,04
(C2CbF ,)

1,386 8 1,4138 1,440 6 1,4675 1,494 5 1,5218 1,549 5 1,5774 1,603 8 1,625 8

1,664 3 1,671 8 1,679 O 1,685 6 1,691 3 1,695 5 1,696 7 1,692 O 1,671 6 1,625 8

123'808 210 32,197 214,10 34,10

Fl'igen 114 - dik1ortetrofluoretan

10 32,579 20 41,842 26,30 48,739 -35 -30 -20 -10 O 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 110 120 0,020 0,028 0,051 0,089 0,148 0,236 0,363 0,539 0,778 1,094 1,501 2,018 2,659 3,444 4,390 5,518 6,847

-50 -40 -30 -20 -10 O

0,071 0,130 0,225 0,369 0,581

0,596 0,606 0,616 0,627 0,638 0,650 0,663 0,677 0,692 0,709 0,727 0,747 0,769 0,794 0,823 0,857 0,898 0,952 1,029 1,173 1,730

863,76 162,28 1516,171153,53 519,35 171,30 327,17 180,59 214,58 190,16 145,75 102,04 73,34 53,92 40,42 30,81 23,80 18,60 14,65 11,60 9,20 7,27 5,68 4,31 3,01 1,73 200,00 210,09 220,45 231,01 241,79 252,75 263,88 275,20 286,69 298,42 310,44 322,92 336,12 350,63 368,16 390,14

306,38 312,55 318,82 325,18 331,61 338,08 344,57 351,06 357,51 363,90 370,20 376,37 382,38 388,16 393,65 398,72 403,20 406,76 408,71 406,59 390,14

0,8128 0,8511 0,889 O 0,926 4 0,963 4 1,000 O 1,036 2 1,072 O 1,1073 1,142 O 1,1762 1,209 1 1,243 O 1,2756 1,307 8 1,339 9 1,3722 1,405 3 1,440 7 1,482 4 1,534 2

1,497 7 1,495 6 1,495 7 1,497 6 1,500 9 1,505 5 1,511 2 1,517 6 1,524 6 1,532 O 1,539 7 1,5476 1,555 3 1,562 9 1,570 1 1,576 5 1,581 7 1,585 O 1,584 8 1,5754 1,534 2

Frigen 113-triklortrifluoretan (C2CbF3) 0,590 5 229,12 170,18 337,45 0,883 3 0,593 3 854,33 174,30 340,50 0,900 4 0,601 2 184,34 182,67 346,66 0,934 2 0,609 1301,93 191,24 352,93 0,9674 0,617 811,11 200,00 359,29 1,000 O 0,626 0,635 0,644 0,654 0,665 0,676 0,688 0,701 0,714 0,729 0,745 0,763 525,40 352,22 243,40 172,77 125,58 93,22 70,49 54,18 42,25 33,37 26,63 21,45 208,96 218,12 227,50 237,07 246,83 256,78 266,89 277,16 278,58 298,13 308,82 319,64 365,71 372,19 378,71 385,25 391,79 398,32 404,82 411,28 417,69 424,03 430,29 436,45 1,032 2 1,064 O 1,0954 1,126 4 1,157 O 1,187 2 1,217 O 1,246 4 1,2753 1,303 8 1,3319 1,359 5

1,585 7 1,584 O 1,5820: 1,5818 1,583 2 1,585 8 1,589 6 1,594 2, 1,599 6 1,605 6 1,612, 1,61910 1,626 2 1,633'6 1,6412 1,6489 1,656 6

10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 110 120 130 140 145,7

I 1,285
1,824 2,520 3,401 4,494 5,828 7,433 9,343 11,594 14,225 17,282 20,821 24,908 29,622 32,627

0,879

226

l

227

Vrela kapljevina (nastavak)

i suhozasicena

para

rashladnih

tvari

pri temperaturi

Temp. Tlak
-t
ce L bar

Specificni obujam v' m3!kg 0,617 0,630 0,645 0,660 0,677 0,695 0,716 0,739 0,765 0,796 0,833 0,880 0,945 1,048 1,691 u" m3!kg

Specificna entaIpija - h' kJ/kg h" kJ!kg

:. Specificna entropija
s' s" 0,774 7 0,813 7 0,852 2 0,890 1 0,927 4 0,964 O 1,000 O 1,035 3 1,070 1 1,1045 1,138 9 1,174 O 1,211 O 1,253 O 1,338 1 1,406 3 1,400 8 1,397 3 1,395 5 1,395 1 1,395 7 1,3971; 1,3991" 1,4013 1,403 4 1,405 O 1,405 4 1,403 3 1,395 4 1,3381!,

t

Vrela kapIjeviua (konac) Temper t oc Tlak L bar

i suhozasicena

para rashladnih

tvari pri temperaturi

t

--,

kJ/(kg K) kJ/(kg K)

Specificni obujam v' m3!k m3jk

Specificna entaIpija Specificna entropija s' s" h' h" kJ!kg kJ/kg K kJ!kg K kJ!kg

Frigen 115-klorpentaI1uoretan (C2ClF5) -60 -50 -40 -30 -20 -10 O 10 20 30 40 50 60 70 80,0 0,346 0,591 0,957 1,479 2,197 3,153 4,391 5,957 7,902 10,279 13,149 16,584 20,670 25,515 31,257 323,97 1143,05 196,58 153,57 125,19 83,05 57,04 40,32 29,20 21,56 16,16 12,24 9,31 7,06 5,27 3,75 1,69 162,37 171,43 180,74 190,27 200,00 209,94 220,11 230,55 241,39 252,84 265,35 280,03 310,48 279,68 284,58 289,47 294,33 299,14 303,86 308,47 312,93 317,18 321,15 324,70 327,61 329,41 328,90 310,48 -65 -60 -50 -40 -30 -20 -10 O 10 20 30 40

Frigen 502 - Azeotropna smjesa: maseni udio frigena 22 (CHClF2)48,8 % i frigena 115 (C2CIF5)51,2 % 0,369 0,487 0,814 1,296 1,979 2,910 4,143 5,731 7,731 10,197 13,189 16,770 21,013 26,014 31,918 39,005 40,748 0,648 0,655 0,668 0,683 0,699 0,716 0,735 0,756 0,780 0,807 0,838 0,877 0,925 0,990 1,091 1,342 1,784 411,90 318,29 197,26 127,69 85,77 59,46 42,34 30,84 22,88 17,23 13,12 10,05 7,70 5,84 4,29 2,71 1,78 135,70 139,93 148,77 158,08 167,88 178,15 188,87 200,00 211,53 223,42 235,67 248,29 261,36 275,13 290,47 312,82 331,82 315,56 318,10 323,16 328,14 333,02 337,76 342,31 346,63 350,67 354,36 357,62 360,30 362,17 362,77 360,95 350,66 331,82 0,7346 0,754 6 0,795 O 0,835 7 0,8766 0,917 7 0,9589 1,000 O 1,040 9 1,081 5 1,121 8 1,1617 1,201 6 1,242 1 1,285 6 1,347 3 1,400 2 1,598 7 1,590 5 1,5765 1,565 1 1,555 8 1,548 3 1,542 O 1,536 8 1,532 3 1,528 2 1,524 O 1,5194 1,513 6 1,505 2 1,4910 1,454 5 1,400 2

Frigen 500 - Azeotropna smjesa: maseni udiofrigena 12 (CCI2F2) 3,8 % i R 152a (CH3-CHF2)26,2 % 7 -40 -30 -20 -10 O 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 105,5 0,756 1,181 1,773 2,574 3,625 4,975 6,674 8,776 11,338 14,420 18,089 22,414 27,471 33,342 40,118 44,265 0,741 0,756 0,772 0,790 0,809 0,830 0,853 0,878 0,908 0,942 0,983 1,034 1,100 1,198 1,387 2,014 248,94 164,06 112,00 78,76 56,80 41,84 31,36 23,84 18,32 14,19 11,03 8,55 6,57 4,92 3,40 2,01 157,54 167,95 178,49 189,17 200,00 211,05 222,36 234,01 246,09 258,73 272,11 286,48 302,26 320,30 343,18 373,21 362,19 367,42 372,55 377,56 382,40 387,06 391,49 395,63 399,41 402,73 405,41 407,20 407,62 405,65 397,83 373,21 0,832 9 0,876 5 0,9188 0,959 9 1,000 O 1,0393 1,078 1 1,1165 1,155 O 1,193 8 1,233 5 1,2747 1,3185 1,367 O 1,426 7 1,504 7 1,710 7 1,696 9 1,685 4 1,6758 1,667 8 1,6610,' 1,655 O, 1,6497. 1,644 6 1,639 [; 1,6337 1,626,6, 1,6169 1,602 O 1,573 2 1,504 7

50 60 70 80 82,16

Frigen 503 - Azeotropna smjesa: maseni udio frigena 13 (CClF3)59,9 % i frigena 23 (CHF3)40,1 % -120 -110 -100 -90 -80 -70 -60 -50 -40 -30 -20 -10 O 10 19,5 0,100 0,231 0,476 0,894 1,560 2,554 3,968 5,898 8,448 11,728 15,858 20,974 27,230 34,809 43,432 0,641 0,651 0,662 0,675 0,690 0,707 0,727 0,750 0,778 0,811 0,852 0,905 0,978 1,093 1,773 1 444,48 663,18 337,91 187,29 111,13 69,68 45,69 31,05 21,69 15,46 11,16 8,08 5,78 3,95 1,77 61,29 71,23 81,50 92,04 102,83 113,82 124,99 136,32 147,88 159,74 172,12 185,33 200,00 217,47 253,71 260,22 264,55 268,79 272,86 276,73 280,34 283,64 286,58 289,08 291,00 292,15 292,16 290,31 284,68 253,71 0,3515 0,4143 0,4753 0,5344 0,5913 0,646 6 0,699 8 0,7511 0,800 9 0,849 6 0,898 1 0,9475 1,000 O 1,060 O 1,1814 1,650 5 1,599 3 1,557 O 1,521 7 1,4918 1,466 3 1,444 1 1,424 4 1,4065 1,389 4 1,372 2 1,353 5 1,330 6 1,297 3 1,1814

228
'"""

229

I

I Promjene stanja pare racunamo pomocu tablica odnosno dijagrama za vodenu paru (Oznake velicine - v. str. 187 ... 190 i 198). '. a) Izohora V= const u = 11"= Vlm = const Za odredeni tlakp uz odgovarajuce vrijednosti u' i u" vrijedi: u < u' pothladena kapljevina u' vrela kapljevina u' < u < u" mokra para u" suhozasicena para u" < u pregrijana para. Odgovarajuce temperature i ostale velicine odredujemo iz tablicajli' dijagrama.
Mehanicki rad: W SMJESE PLINOVA I PARA Ukupni tlak smjese jednak je zbroju parcijalnih tlakova sastavina smjese (kao kod smjesa plinova - v. str. 197). Po Daltonovu je zakonu smjesa pare i plina u ravnoteži s kapljevinom koja ishlapljuje kad parcijalni tlak pare p' dosegne tlak zasicene pare Ps pri odgovarajucoj temperaturi. To je stanje zasicenosti smjese. Stanje zasicenosti se narušava promjenom temperature. Povecanjem temperature raste tlak zasicene pare (ps> p'), smjesa postaje nezasicenom (a para u njoj pregrijanom), te je sposobna primiti nove kolicine pare koje pocinje ishlapljivati iz kapljevine (sušenje). Padom temperature pada i tlak zasicene pare (ps < p'), smjesa više ne može zadržati sve kolicine pare pa se iz nje pocinje izlucivati suvišak kapljevine (rošenje). Smjesa zraka i vodene pare (vlažan zrak) Sadržaj vlage x je omjer mase vodene pare mv i mase suhog zraka mz u vlažnom zraku: x = mvfmz = (RzIRv)p'l(P - p') = 0,622p'l(P - p'). Plinske konstante za zrak i vodenu paru: Rz = 0,287 kJ/(kg K) Rv = RrJM = 8,314/18 kg/kmol = 0,462 kJ/(kg K) gdje su: p' parcijalni tlal, vodene pare,p ukupni tlak smjese, p - p' = pzje parcijalni tlak suhog zraka. Sadržaj vlage pri zasicenju (p' = Ps): Xs = 0,622 pJ(P - Ps) Stupanj zasicenosti: 1/1=xlxs Relativna vlažnost rpje omjer parcijalnog zasicenja Ps tlaka vodene pare p' i tlaka

Toplina:

Q = m (h2 - h1) - V(P2 - Pl)

=O

b) Izobara i izoterma U podrucju mokre pare svakom tlaku P odgovara tocno odredeli!a temperatura Ts. Izobara je, dakle, ovdje identicna s izotermom, dok'se izvan podrucja mokre pare od nje bitno razlikuje. P = const mehanicki rad: W =p(V2 V1)

-

toplina:

Q=H2-H1=m(h2-h1)

T = const

mehanicki rad: toplina:

W = P dV Q = T(S2 - Sl)

J

=m

T (82::81).

c) Izentropa Kao kod plinova, rabimo i kod para za izentropu PV"= const

jednadžbu

gdje je Ji san1O empirijski odredena vrijednost i nije u nikakvoj vez,i sa specificnim toplinskim kapacitetima cp i Cv (u zasicenom je podT!fcju cp = 00). Vrijednost Jije za vodenu paru u:
pregrijanom podrucju (p < 25 bar) Ji

rp = p'lps (~1/'J Specificna entalpija smjese h (kJ!kg)' u nezasicenom rom na ishodište pri iedištu vode, (gdje je h = O) bit ce . . h = cpzt + x (cpvt + r) gdje Je: specificni toplinski kapacitet zralm specificni toplinski kapacitet vodene pare specificna toplina isparivanja vode (pri O 'C) t je temperatura Pri potpunom u 'C pa je h = 1,005 t + x (1,926 t + 2500). zasicenju (P' = ps, X = xs) je h = hs.
Cpz

podrucju

s obzi-

= 1,30 1,135 = 1,035+ O,lx.

= 1,005 kJ/(kg K)
1,926 kJ I(kg K)

zasicenom

podrucju

za: Ji =
Ji

cp., =

- suhozasicenuparu (x ~ 1)
- mokru paru (x > 0,75)

r = 2 500kJ!kg

d) Prigušivanje pare h1 h2 Za razliku od plinova, za koje pri prigušivanju vrijedi T1 = T2, teIP~eratura se pare pri prigušivanju mijenja ("Joule-Thomsonov efekt«) T1"oT2. Ispod odredene temperature ("temperatura inverzije«) temperatu:.a~ pare pri prigušivanju pada, a iznad nje raste. Temperatura ie inverzlJe šesterostruka do sedmerostruka vrijednost kriticne temperature K.

=

su TOPJi~ska svojstva suhog i zasicenog zra-ka pri raznim temperaturama mopre oce.n~ na st~. 232. Sve se promjene stanja vlažnog zraka najbolje ~olherovu h, x dijagramu za vlažni zrak (v. str. 233).
~ia_cificna vrijednost odnosi se na 1 kg suhog zraka ti vlažnoj smjesi, odn. na (1 + x) kg zne smJese.

J

230

231

Toplinska temperaturi svojstva suhog i zasicenog vlažnog zraka pri tlaku p t

= 1 bar i
~ specificni obujam

,

I
Temperatura t oc -20 -18 -16 -14 -12 -10 -8 -8 -4 -2 O 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 30 32 34 36 38 40 42 44 46 48 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95

Zasiceni vlažni zrak

Suhi zrak specificni obujam ~ m'/kg 0,727 0,733 0,739 0,745 0,750 0,756 0,762 0,768 0,774 0,780 0,786 0,792 0,798 0,804 0,810 0,817 0,823 0,829 0,836 0,842 0,849 0,856 0,863 0,870 0,877 0,885 0,892 0,900 0,908 0,916 0,925 0,934 0,943 0,953 0,963 0,973 1,002 1,034 1,072 1,117 1,170 1,235 1,316 1,418 1,553 specificna entalpija h kJ/kg -20,11 -18,10 -16,09 -14,08 -12,07 -10,06 -8,04 -8,03 -4,02 -2,01 O 2,01 4,02 6,03 8,04 10,06 12,07 14,08 16,09 18,10 20,11 22,12 24,13 26,14 28,15 30,17 32,18 34,19 36,20 38,21 40,22 42,23 44,24 46,25 48,26 50,28 55,30 60,33 65,36 70,39 75,41 80,44 85,47 90,50 95,52

parcijalni tlak pare
~ mbar 1,031 1,248 1,505 1,810 2,171 2,596 3,097 3,684 4,371 5,172 6,106 7,055 8,129 9,345 10,72 12,27 14,01 15,97 18,17 20,62 23,37 26,42 29,82 33,60 37,78 42,42 47,53 53,18 59,40 66,24 73,75 81,99 91,00 100,9 111,6 123,4 157,4 199,2 250,1 311,6 385,5 473,6 578,0 701.1 845;3

sadržaj vlage x kg/kg 0,000642 0,000 777 0,000 938 0,001128 0,001 353 0,001 619 0,001 932 0,002 300 0,002 731 0,003234 0,003 821 0,004419 0,005 098 0,005 868 0,006740 0,007 727 0,008 841 0,01010 0,011 51 0,01310 0,01488 0,01688 0,01912 0,021 62 0,02442 0,02755 0,03104 0,034 94 0,03928 0,044 12 0,04953 0,055 55 0,062 27 0,06977 0,07815 0,087 52 0,1162 0,1547 0,2074 0,281 6 0,3902 0,559 6 0,852 1 1,459 3,398

specificna enta1pija h kJ/kg -18,53 -16,18 -13,77 -11,29 -8,71 -8,04 -3,24 -0,31 +2,78 6,06 9,55 13,08 16,80 20,77 24,99 29,52 34,36 39,58 45,20 51,28 57,87 65,01 72,78 81,25 90,49 100,6 111,6 123,7 137,0 151,6 167,7 185,5 205,0 226,7 250,6 277,2 357,7 464,5 609,1 811,1 1106 1563 2351 3983 9193

~,

m'&~
0,733 0,738' 0,744 0,750 0,756 0,761 0,7670,773: 0,778 0,784 0,790 0,796 0,801' 0,807 0,813 0,819 0,824 0,830' 0,836 0,842 0,847 0,853 0,859 0,865 0,870 0,876 0,882, 0,888, 0,893 0,899 0,905 g:g}~" 0,922 0,928 0,942 0,957 0,971, 0,985 1,000 1,014 1,028 1,043 1,05;1.

0,727:

~

,~ " ;::
~

232

233

Promjene
li

stanja

vlažnog

zraka 1. Miješanje struje vlažnog,zraka Miješa li se vlažni zrak, protocne mase suhog zraka qmh temperature ti i vlažnosti xI (stanje u tocki 1) s vlažnim zrakom, protocne mase suhog zraka qm2, temperature t2 i vlažnosti x2 (stanje u tocki 2), to ce se za smjesu proracunati

STRUJANJE

PLINOVA

I PARA

Pri stacionarnom strujanju (pri kojem se na bilo kojem mjestu brzina ne mijenja s vremenom ni po velicini ni po smjeru) protocna je masa qm konstantna, dok su druge velicine promjenljive od mjesta do mjesta. Jednadžba kontinuiteta brzinu u i gustocu Q stacionarnog strujanja povezuje presjek A,

Xz X

qm = A u Q = const. Pretvorba energije pri strujanju Ako u prvom glavnom zakonu termodinamike (v. str. 190) uzmemo obzir i promjenu kineticke energije Wk=> LlEk, vrijedi
0</1 - OWteh

sadržaj vlage: specificna entalpija: temperatura u °C:

X = (qmlxl + qm2X2)/(qml+ qm2) h (qml hi + qm2 h2)/(qml + qm2)

t

= (h - 2500 x)/(1,005 + 1,926 X). Sve se te velicine mogu izravno ocitatik..mLagrama h, x za stanje
smjese u tocki M, koja je odredena
2. Promjena stanja pri P

= = (h - x r)/(cpz + xCJN)

u

= dH

+ dEk tok, Wteh dobiveni ili utrošeni

omjerom M2/M1
(iz obara)

= qmJ!qm2'

gdje je: </1dovedeni ili odvedeni toplinski tehnicki rad, H entalpija.

= const

h!

Pri zagrijavanju (od stanja 1 do 2) ugrije se vlažni zrak za temperaturnu razliku t2 ti a specificna se entalpija povecava od hi do h2, paje stoga potrebno dovoditi toplinu

-

Pri procesima strujanja, gdje ne dobivamo niti trošimo rad (OWteh= O), vrijedi 0</1- dH = dEk> a pri izentropskom procesu (0</1 O) još i

- dH

=

= dEk,

odnosno

izraženo

specificnom

entalpijom

h i brzinama

u

- dh = u du

hi - h2

= (u~ - u~)/2.
~

</1

=

qmz

(h2

- hi)
I

gdje je qmz protocna

masa suhoga zraka.

Bernoullijevajednadžba za plinove i pare vrijedi za male razlike tlakova t>.p= Pl - P2, U kojoj možemo racunati sa zanemarljivo malom pro-

X 3. Hladenje do temperature

Pri hladenju medu istim stanjima vlažnoga zraka (od 2 do 1) valja istu kolicinu topline Q odvesti. pod rosištem

mjenomgustoce, tj. srednjom gustocom Qmed const (slicnost s nestlacivinI f1uidom)
Pl + Qmed (u~/2) = P2 + Qmed (u~/2).

Brzina istjecanja Teorijskaje brzina istjecanja tlakova: tlakova (Q ~ const): Uo(bez trenja) (za ul

Pri hladenju rashladnom površinom, koja ima temperaturu to nižu od temperature rosišta (R), može se smatrati da je nastalo miješanje vlažnog zraka stanja 2 i granicnog sloja na rashladnoj površini stanja Ro, pri cemu se vlažni zrak ohladi do temperature t' (< ti), a time i osuši. Vlažnost se smanjila odx dox',jer se izlucilamasa vode mz (x -x'). Toplinu koju treba odvesti. </1= qmz[h2-h' gdje je t konacna temperatura u °C. 4. Vlaženje vodom ili vodenom parom Dodavanjem mase mv vode ili vodene pare, specificne enta1pije ~V vlažnom zraku, mase suhoga zraka m.. vlažnosti XI i specificne entalPIJe hh dobivamo vlažnost specificnu smjese: entalpiju smjese: X2 -(x-x')t'j

= O i U2 = uo):
"
2 (hi

a) pri svim razlikama b) pri malim razlikama

Uo =

- h2)

Vo = " 2 (Pl
'

- P2)/Q .

Stvarna brzina istjecanja v je zbog tren ja o stijenke i cestica fluida medu sobom nešto manja
V

= I{>Uo
sapnica).

gdje je <p faktor brzine (= 0,95 ...0,98 u dobro zaobljenih Korisnost pri istjecanju s faktorom <p je TJ= I{>2. M:aseni protok qm= a Ao VoQ iznosi: a) pri svim razlikama b) pri malim razlikama tlakova:

qm= a Ao Q " 2 (hi

- h2)
- P2)'
pre-

= XI +

qmv qrrrz.

tlakova (Q ~ const): qm= a Ao " 2 Q (Pl faktora

h2= hi + hv qmv . qmz

s' :oje cisti presjek otvora sapnice, a je produkt ~e a (kontrakcije) mlaza,u i faktora brzine <p.

smanjenja

234

235

Istjecanje

iz sapnica

IZGARANJE Izgaranje je egzotermni proces oksidacije goriva pri kojem se razvija Ogrjevna toplina Hs. Goriva su vecinom organski spojevi sastavljeni uglavnom od ugljika (O) vodika (H), sumpora (S), kisika (O), dušika (N) te pepela (p) i vlage (v). Sastav goriva s obzirom na jedinicu kolicine ili mase: za kruta i kapljevita goriva s obzirom na jedinicu mase C' + H' + 8' + O' + N' + p' + u' = 1 kg!kg

. Br~~a is~je~anja .~ose povecava ako se pove.cava r~lik~ ~l<akovaP1-P2 1 postlze naJvecu vnJednost Uz (»Lavalova brzma«) pn kntlCnom omjeru tlakova
Pz/P1

= [2/(x

+ l)x/(X -11.

Taj kriticni omjer tlakova ovisi samo o fluidu (x) i iznosi za razlicite fluide: ! x P,Pl dvoatomni plinovi 1,40 0,530 pregrijana vodena para 1,30 0,546 zasicena vodena para 1,135 0,577
Pri kriticnom omjeru tlakova Pz/P1 postignuta brzina Uz jednaka je brzini zvuka i najveca je brzina koja se može pojaviti u najužem presjelfu sapnice
Uz

-

- za plinovita

goriva obicno s obzirom na jedinicu

kolicine odnosno

=

--J

x Pz/r~z .

obujma H2' + CO' + CO2' + O2' + N2' + CH4' + C~4' + H2O' = 1 (m3/m3ili m3po m3 goriva). Procesi izgaranja osnovnih sastavina krutih i kapljevitih goriva: ugljika potpuno izgaranje C + O2 = CO2 - nepotpuno izgaranje 2 C + O2 = 2 CO

-

S pomocu jednadžbe

stanja plina možemo pisati još i

vodika sumpora

2 H2 + O2

S + O2 = S02

=2

H2O

Qz/Q1 = [2/(x + 1)] 1/"'-1)

Tz/T1 = 2/(x + 1)

Uz = '>/2[x/(x + 1)] . (PI/Ql) = --J2[x/(x + 1)] RT 1 gdje su temperatura, tlak i gnstoca ispred sapnice TI>PI> QI>a u najU:žem presjeku sapnice T" p" Qz. Najveci maseni protok qm maxkoji protjece najužim presjekomAminpri kriticnom omjeru tlakovapz~l iznosi qm,max = a Amin --J PIQIX[2/(x + 1)](X+1)/("-1) gdje je a faktor istjecanja i iznosi pri dobro izvedenim sapnicama pri oštrim rubovima a = 0,95 ... 0,98 a = 0,64 ... 0,65.

Potreba kisika i zraka a) U krutih i kapljevitih goriva je najmanja potrebna kolicina kisika Omin = C'/12 . a kmol!kg (kmol kisika po kg goriva) a = »karakteristika goriva«: a = 1 + 3 [H' - (O' -8')/8]/C'. U krutih je goriva O < a < 1,2 (u cistog ugljika: a = 1; u ugljena: a = 1,1...1,2); u kapljevitih goriva je a > 1,2 (u teških: a = 1,2...1,3; u lakih a < 1,6). b) U plinovitih goriva je najmanja potrebna kolicina kisika Omin= H2'/2 + CO'/2 + 2 CH4' + 3 C~4' -02' kmol/kmol (kmolkisikapo kmol goriva).
Najmanja kolicina zraka: Stvarna kolicina zraka: Zmin Zmin

= Omin/0,21

= A Zmin
A= A= A= A= 1,6 ... 2,0 1,3 ... 1,6 1,2 ... 1,4 1,05 ... 1,2.

Proširena sapnica (De Laval). Stanje u najužem presjeku je odr.edeno kriticnim omjerom tlakovap,Ip1 i Lavalovom brzinom Uz = '>/2 (hI -.hz), a

u konacnom presjeku tlakomp2 i brzinom U2= '>/2 (hI - h2)'
Prigušivanje Prigušivanje

gdje je »faktor preticka zraka A« za: rucna ložišta mehanicka ložišta ložišta na ulje i ugljenu prašinu plinska ložišta Kolicina dimnih plinova

je nepovrativa

promjena

stanja pri kojoj se zbroj energije
.

ne mijenja
hI + uif2

(~)

= h2 +

v~/2. ~).

U. krutih! kapljevitih je goriva kolicina dimnih plinova kmol!kg 01dimnih plinova po kg goriva) D = MO,21. 0'/12. a + (H'/4 + 0'/32 + N'/28 + u'/18).

Ako je brzina strujanja malena te je možemo zanemariti (pri obicnO1Jl strujanju u cijevima, armaturama, stapnim strojevima itd.), možemQ,pisati hI = h2. U (idealnim) plinovimaje tada TI = T2, a u para TI * T2 (str. 230).

U ~linovitih goriva je kolicina dimnih plinova kmol/kmol (kmol mh pim ova po kmol goriva) D = '\/0,21. °min + (H2'/2 + CO'/2 + CO2' + N2' + CH4' + C~4' + O2').

236

237

Ogrjevne

vrijednosti

a) Gornja og/jevna vrijednost Hs goriva predstavlja razliku entalpija izmedu mješavina zraka i goriva te dimnih plinova, u kojima vlaga, (i 'PaJ;e sumporne kiseline, ukoliko gorivo sadrži sumpor), nakon ohladivanja na temperaturu t = O De postoji u kapljevitom agregatnom stanju. b) Donja og/jevna vrijednost Hi goriva oznacuje razliku entalpije mješay,i! ne zraka i goriva i dimnih plinova u kojima vlaga nakon ohladivanja n<il temperaturu t= O De, egzistira u parovitom agregatnom stanju. Ogrjevna vrijednost (kaloricna vrijednost) predocuje se u: za kruta i kapljevita goriva: kJ/kg za plinovita goriva: kJ/kmol (O De; 1,01325 bar). Donja je ogrjevna vode (pri O De): r = 45 000 kJ/kmol vrijednost manja od gornje za toplinu isparivanja1l"

Sastav dimnih plinova Sastav je dimnih plinova pri potpunom sku jedinicu kilomola

izgaranju

s obzirom na kolicin-

COz" + HzO" + Nz" + O2'' = 1 kmol/kmoL

-

Udjeli pojedinih sastavina (kmol/kmol): kruta i kapljevita goriva CO2'' = C'/12: D HzO" = (H'/2 + v'/18) : D Nz" = (N'/28 + 79/21. Je°miu) : D O2'' = (Je-1) Omiu: D - plinovita goriva COz" = (CO' + COz' + CH4' + 2 CZH4') : D HzO" = (Hz' + 2 CH4' + 2 CZH4') : D N2" = (N2' + 79/21. Je°miu) : D O2'' = (Je-1) Orin: D

= 2500 kJ/kg = 2000 kJ/m3 sastavina goriva kJ/kg

(O De; 1,013 25 b1q)).
o °C, 1,01225 bar-

Donje ogrjevne vrijednosti Sastavina goriva ngljik (C) potpuno izgaranje nepotpuno izgaranje
sumpor (S)

kJ/kmol 406 900 124 000

kJ/m3

.~

33910 10 330 9 260 142200 119900 41900 40 200 40 300 38 900 29 600 26 700 12800 10790

vodik
benzen naftalen C6H6 (benzol) C,OH8 (naftalin)

~
I I
I

H, H,
H
H: H H: H;

!

etanol C2H,OH (alkohol)
I

296 600 286 700 - 241 700 3273900 3 138 900 5 160 500 4 980 500 1 365 100 1 230 100
282 900

Pri nepotpunom izgaranju sadrže dimni plinovi još: eo, CH4 itd. Njihov sastav odredujemo kemijskom analizom (npr. Orsatovim aparatom). Entalpija dimnih plinova

Molarna se entalpija dimnih plinovaHmD kJ/kmol pri raznim temperaturama može proracunati uz poznavanje sastava dimnih plinova i molarne entalpije njihovih sastavina pri tim temperaturama (v. str. 194): H'nD = COz" . HIll co, + H2O" . Hm H20 + Nz" . Hm N2+ Oz" . Hm °2 .
12 600

ugljicni monoksid metan CH. eten C2H. (etilen) etin C,H2 (acetilen)

CO

-

*
Molarnu entalpiju dimnih plinova za tehnicka goriva možemo odrediti tal:oder pomocu Rosin-Fehlingova HmD, T- dijagrama (v. str. 205), koji UZima u obzir i disocijaciju iznad 1 500 De. Iz tog dijagrama možemo za svaku izabranu temperaturu odrediti molarnu entalpiju HmDl za Je = 1 i molarnu entalpiju HmD- pri Je= 00(cisti zrak). . Iz minimalne potrebne kolicine zraka Zmiu, kolicine dimnih plinova D I ?oznatog faktora preticka zraka Jeizracunavamo relativni udio zraka u dimnim plinovima Z" Z" = (Je-1) Zmiu: D. Otuda proizlazi molarna entalpija dimnih plinova kJ/kmol

H,
I

Hi J H, I Hi' I H, I Hi

I

889 100 799 100 1 449 200 1 359 200 1 302 300 1 257 300

-

39 700 35 700 64 700 60 700 58 100 56 100

Donja ogrjevna vrijednost fizikalnih smjesa gorivih spojeva (plinowfih goriva) u (kJ/m3) Hi = 12600 CO' + 10800 Hz' + 35700 CH4' + 60 700 C2H4' 2 000HzO', Donja ogrjevna vrijednost složenih spojeva (npr. ugljena) može se tocno odrediti samo pokusom. Za kruta i kapljevita goriva služi pribliŽjla formula u (kJ/kg)

-

Hi 238

= 34000

C' + 101700 H' + 6300 N' + 19 100 S' - 9800 O' - 2 500:11'.

HmD = HmDl-Z" (HmDl-HmD=)'

239

80 000 kJ krool 60 000
IfmD

40 000

20 000

o

O

400

800

1200

1600

oe

2 000

Rosin- Fehlingov

dijagram

Adijabatska temperatura izgaranja Molarnu entalpiju dimnih plinova HmDodredujemo iz donje ogrjevne vrijednosti goriva Hv specificne entalpije goriva hi( i molame entalpije
zraka HmZprije izgaranja te kolicine zraka Z i dimnih plinovaD HmD '" (Hi + hg + Z HmiJ/D. Velicine Hv hg, ZiD odnose se u krutih i kapljevitih goriva na jedinicu mase 1 kg goriva, a u plinovitih goriva na jedinicu kolicine tvari 1 kInol goriva. Iz dobivene molarne entalpije HmD dimnih plinova odreduje se za odgovarajuci faktor preticka zraka..t adijabatska temperatura izgaranja t pomocu Rosin-Fehlingova HmD' t-dijagrama. Stvarna temperatura izgaranjaje niža zbog odvodenja topline.

I

Goriva Prirodna goriva su: kruta - drvo, treset i ugljen; kapljevita nafta (zeDillOulje) i plinovita - zemni plin. Umjema gO/iva dobivaju se preradbom iz prirodnih goriva ili drugih tvari. Generatorski plin dobiva se iz krutih goriva (drveta, ugljena ili koksa) rasplinjavanjem, tj nepotpunim izgaranjem u plinskim generatorima. (Dovodenjem zraka dobiva se »zracni plin", a dodavanjem vodene pare »vodeni plin«. Smjesu obaju plinova nazivamo »miješanim plinom«.) Retortni plin (rasvjetni i koksni plin) dobiva se iz prirodnih krutih goriva (ugljena, drveta) suhom destilacijom, tj. zagrijavanjem (900 ... 1 100 °C) u retortama bez pristupa zraka. Pri suhoj destilaciji dobiva se još i kapljeviti proizvod katran. Koks i drveni ugljen su kruti ostatci pri suhoj destilaciji ugljena odnosno drveta. Kao gorivo su prakticki cisti ugljik, a sadrže još i sav pepeo goriva, iz kojega su proizvedeni. Pogonska ulja: laka (benzin, benzen), poluteška (plinsko ulje) i teška (loživo ulje, mazut) dobivaju se frakcijskom destilacijom nafte i katrana. Udio lakih goriva povecava se krekira.n,jem (cijepanjem velikih molekula). Laka pogonska ulje dobivaju se još i hidriranjem (spajanjem s vodikom) i sintezom (rasplinjavanjem i združivanjem molekula Hz, CO itd.) iz ugljena, katrana ili ostataka nafte, odnosno polimerizacijom (spajanjem malih molekula u vece) iz zemnog plina (sintetski benzin). Etanol CZH5OH (etilalkohol, žesta, špirit) dobiva se alkoholnim vrenjem iz škroba.

-

Etin CzHz (acetilen) razvija se djelovanjem vode na kalcijev karbid CaCz. Prirodna goriva:

Preradba:

Kontrola izgaranja 1. Ni pepeo, ni dimni plinovi ne smiju sadržavati gorivih ostataka (neizgorjelog goriva, cade, CO, CH4itd.). 2. Preticak zraka ..t (> 1) mora biti što manji, ali ipak toliki da se osigura potpuno izgaranje. Preticak zraka kontroliramo sadržajem CO{ u dimnim plinovima. Što je veci faktor preticka zraka..t, to je manji udio COz". Za cvrsta i kapljevita goriva s karakteristikom a pri potpunoJJl izgaranju vrijedi
(COz"}s '" 1/[1 + a (A./0,21- 1)] gdjeje (COz")s molarni sadržaj COz u suhim dimnim plinovima (bez HzO)'

C

Umjetna goriva:

' - vodeni : -miješani , ir " II
-zracm
I l

-.

I I

pogonska ulja

I

katran koks

teško ulje (mazut)

poluteško ulje (plinsko)

Iako ulje (benzin)

Nacin uporabe:

vanjsko izgaranje .lu)ožištima)

unutarnje izgaranje (u strojevima)

Glavne metode preradbe prirodnih goriva u umjetna i nacina njihove uporabe

240

9 Kraut

-

241

Km

"UU""

PRIJENOS TOPLINE
Sastav % (u 1 kg) cista tvar 1) C H 6 7 5 0,5 S O N pepeo < 0,5 2...10 3...12 8...10 vlaga Donja ogrjevna vrijednost kJ/k1t 10... 20 14 700 '" 16 700 12...60 8 400 ... 20 100 O... 10 27 200 ... 34 100 1... 7 27 800 ... 30 300 Donja ogrjevna vrijednost kJ/k1t 42 700 41900 41200 38 850 40 270 26 750

Gorivo

Toplinsko provodenje Toplinski tok ep (tj. provodenje topline Q u vremenu t) kroz tvar je po
iskustvenim

drvo, prosušeno smedi ugljen kameni ugljen koks """"U." Gorivo "UU""

50 70 85 97

O 43,9 0,1 1,0 2,0 20 1,0 8 1,0 0,8 0,7 1,0

i površini A, a obratno razmjeran debljini ravne stijenke <5 Q A.
ep =

zakonima

upravo

razmjeran

temperaturnoj

razlici!J.T

= TI

- T2

7=d-(TI-T2>A,

Sastav % (u 1 kg) C benzin plinsko ulje loživo ulje naftalen CloH. 2) (naftalin) benzen ColIs (benzol) etanol C2H5OH (alkohol) Plinovita J(oriva 85 86 87 93,7 92,2 52 H 15 11 11 6,3 7,8 13

Gustoca e klt/m3 720 875 940 977 884 794

Vrelište tv 'C < 120 < 350 > 350 218 80,5 78,3

gdjeje: A.jekoeficijent toplinske vodljivosti,iskazanjedinicom W/(m K). Toplinska se vodljivost mijenja s temperaturom, a kod plinova i para još i s tlakom. Brojcane vrijednosti A.za razlicite tvari predocene su u tablicama na str. 245 ... 250. Prijelaz topline Toplinski tok ep koji prelazi s kapljevite tvari na krutu stijenku, ili i površini A
obratno, po iskustvu je upravno razmjeran temperaturnoj razlici !J.T= TI

- T2

ep =

t = a (TI-T2)A,

Q

Sastav % (u 1 m3) Gorivo vodik uglj. monoksid metan etan propan butan eten (etilen) etin (acetilen) koksni plin r~etni plin vodeni plin miješani plin zracni plin grotleni plin
1)

H2 CO CH, C2H. C3H. C4HlO C2H, c.H2 50 51 49 12 6 4 8 8 42 28 23 28

29T4 32 I 4
0,5 3 0,2 3 0,2

I

2 2 5 3 5 8

Gustoca Donja ogr. vrijednost O'C, 1,013 25 bar Hi e kg/m3 kg/m3 10 790 0,089 87 12 620 1,250 36 080 0,7168 63 500 1,356 92 970 2,019 121 800 2,668 60 570 1,260 56 340 19 300 ~,~:1 20 500 3 0,50 10 800 3 0,71 6000 54 1,12 4800 62 1,19 4000 60 1,25

gdje je: a je koeficijent prijelaza topline izražen jedinicom W/(m2 K). Prijelaz topline na složen nacin ovisi o vrsti, temperaturi, tlaku i brzini plina, pare ili kapljevine, koji toplinu predaju krutoj stijenki ili je od nje primaju. Nadalje, prijelaz topline ovisi o obliku i kakvoci površine stijenke. Unatoc veoma opsežnom istraživackom radu, toplinski je prijelaz opcenito još i danas sasvim iskustvena vrijednost koja se može izracunati samo u nekim posebno jednostavnim slucajevima. N usseliova teorija slicnosti omoguciIaje odredivanje prijelaza topline pomocu znacajki slicnosti (bezdimenzijskih brojeva):

Reynoldsova znacajka
Prandtlova znacajka

Re

= !!.i y
u I e cp

Pr - e cpv - A.
Pe

Pec!etova znacajka Grashofova znacajka

= -;:-

=Re
y2

. Pr av

Gr=- 13g(TI-T2)
al
Nu

Nusseltova

znacajka

=T

~

gdje su: I mjerodavna duljina (m), v mjerodavna brzina (m/s), g težno
ubrz~je (=9,81 m/s2), TI T2 ~erodavna temperaturna razlika °9, al;' kOefic~Jent toplinskog širenja (K- ), e gustoca kg/m3, c specificni toplinski fapaclte~ (J/(kg K)d' A.toplinska provodnost (W/(m K)1, a koeficijent aza topline (W/(m K», v kinematicka viskoznost (m Is). prije-

-

Srednje vrijednosti.
Talište 80 'C.

2)

242

JJ..

243

Ako cijev nije okrugla, treba za d uvrstiti odgovarajuci hidraulicni, promjer d' = 4 A/O (A - površina, O - opseg). Za pravokutni je presjek< cijevi d' = 2 a b/(a + bI. ' Vrijednosti za av predocene su na str. 189, a vrijednosti za Q, c, A. i v kapljevina i plinova na str. 245 ... 247.

( para ri tlaku 0,980 665 bar Plin (para) Temperatura t °C -50 -20 O 20 40 60 80 100 120 160 200 250 300 400 600 800 1000 1200 1400 1600 -50 O 50 100 200 -50 O 50 100 O 50 Gustoca Q kg/m3 1,534 1,365 1,252 1,164 1,092 1,025 0,968 0,916 0,870 0,789 0,723 0,653 0,596 0,508 0,391 0,318 0,268 0,232 0,204 0,182 0,1064 0,086 9 0,073 4 0,0636 0,050 2 2,373 1,912 1,616 1,400 2,83 Specificui toplinski kapacitet kJ/(kgK) 1,004 1,004 1,009 1,013 1,013 1,017 1,021 1,021 1,026 1,030 1,034 1,042 1,047 1,059 1,088 1,113 1,139 1,164 1,189 1,218

1 bar)

toplinske Koeficijeut vodljivosti A W/(mK) 0,0205 0,022 6 0,023 7 0,025 1 0,026 5 0,027 9 0,029 3 0,030 7 0,032 O 0,034 4 0,037 O 0,040 O 0,042 9 0,048 5 0,058 1 0,066 9 0,076 1 0,084 5 0,093 O 0,101 2 0,147 0,176 0,202 0,229 0,276 0,0109 0,0143 0,0178 0,021 3 0,0084

I

Ki Ck V1skoznost
v mm'/s 9,65 12,0 13,9 15,7 17,6 19,4 21,5 23,6 25,9 30,6 35,5 42,2 49,2 64,6 98,8 137 181 227 278 332 69,1 97,1 128 162 240 4,76 7,23 10,0 13,2 4,09

ema lC a

Najjednostavniji primjeri proracuna prijelaza topline pomocu NusseE tove znacajke Nu = a d/A.: a) Slobodno strujanje plinova i kapljevina Prijelaz topline s vodoravne cijevi promjera d na miran zrak,ili. viskoznu kapljevinu vodljivosti A. na zrak a d/A.= 0,37 GrO,25
'

zrak

na kapljevinu a d/A. = 0,40. (Gr . Pr)O,25. b) Prisilno strujanje plinova Strujanje duž ravne ploce duljine l pri v > 5 m/s vrijedi a ZlA.= 0,075 . PeO,75. Strujanje okomito na os cijevi za: osamljenu cijev a d/A. = 0,092 PeO,75 .

snop cijevi a d/A.= ~. 0,075 . PeO,75 gdje za cijevi u poretku šahovskog polja, koje su jedna iza druge, vrijedi: broj redova cijevi 2 4 6 8 10
vrijednost za ~ 1,00 1,23 1,36 1,43 1,47. Brzinu v treba uzeti na najužem mjestu izmedu dviju cijevi! vodikH2

14,232 14,358 14,442 14,525 0,828 0,875 0,925 0,624

Strujanjekroz ravnu cijev ad/A. 0,040. PeO,75. = c) Prisilno strujanje kapljevina Laminarno strujanje (koje se javlja u kapljevina u cijevima ako je Re < 2 300) kroz duge ravne cijevi
a d/A.~
Turbulentno strujanje
3,65.

ugljicni
dioksid CO2

a d/A. = 0,0396 Pr. ReO,75/[1 + 0,35 (Pr - 1)]. Koeficijent je prijelaza topline a za:

plinove

14 ...

14 W/(m2 K)

sumporni dioksidS02

kapljevine 2000...4000 W/(m2 K). Pri promjeni agregatnog stanja prijelaz topline ima opcenito II1Ilogo vece vrijednosti. Za vodu iznosi pri: 3000 ... 16000 W/(m2 K). vrenju 6000... 12000 W/(m2 K) - filmskoj kondenzaciji 30000 ... 46 000 W/(m2 K). - kapljicastoj

100 200
amonijak NH31 O

-

0,649 0,674
0,720 2,168

50 100 200

0,746

0,022 O

0,626 0,540 0,425

2,198 2,231 2,394

-

0,030 O
I

-

I

12,5 17,7 24,2 39,0

244

245

Toplinska svojstva pregrijane vodene pare Specificni Tlak toplinski Temperatura Gustoca kapacitet JL bar 1 t oc Q kg/m' 0,598 kJ/(kg K) 2,032 1,999 1,981 1,973 1,964 1,964 2,050 2,024 2,007 1,999 1,998 1,998 2,149 2,106 2,075 2,058 2,045 2,041 2,041 2,315 2,226 2,162 2,123 2,101 2,088 2,078 2,364 2,265 2,199 2,161 2,135 2,118 2,110 2,105 2,569 2,371 2,268 2,216 2,186 2,164 2,156 2,147

-.-'"'
Koeficijent toplinske vodljivosti ,\ W/(mK) 0,023 7 0,025 1 0,026 5 0,028 O 0,0294 0,030 9 0,027 7 0,029 O 0,030 2 0,031 6 0,033 O 0,034 5 0,030 9 0,031 8 0,033 1 0,034 3 0,0356 0,037 O 0,038 4 0,033 O 0,033 7 0,0345 0,035 6 0,036 7 0,038 O 0,0394 0,036 2 0,036 8 0,0375 0,038 5 0,039 6 0,040 8 0,0422 0,043 7 0,0409 0,0402 0,040 3 0,0410 0,042 O 0,043 1 0,0446 0,046 O KinematicIta viskoznost v mm'/s .-. 21,4 23,9 26,5 29,4 32,2 35,3 13,4 14,8 16,2 17,8 19,3 21,3 7,43 8,13 8,93 9,70 10,7 11,5 12,5 4,98 5,48 6,02 6,58 7,15 7,72 8,38 4,14 4,58 5,01 5,44 5,89 6,35 6,84 7,33 3,43 3,78 4,13 4,48 4,88 5,26 5,65 6,03

Toplinska svojstva kapljevina
Kapljevina Temperatura Gustoca Q Specificni toplinski kapacitet Koeficijent toplinske vodljivosti ,\ kJ/(kg K) 4,219 4,182 4,178 4,190 4,199 4,215 4,232 4,257 4,282 4,395 4,500 4,855 5,693 1,850 1,934 2,018 2,101 2,185 2,269 1,892 1,993 2,093 2,198 2,294 3,642 W/(mK) 0,555 0,598 0,627 0,651 0,669 0,681 0,685 0,684 0,680 0,673 0,665 0,644 0,564 0,144 0,143 0,142 0,141 0,140 0,138 0,124 0,123 0,122 0,120 0,119 0,087 Kinematicka viskoznost v mm'/s 1,79 1,01 0,658 0,478 0,364 0,295 0,249 0,217 0,189 0,172 0,162 0,137 0,131 15,0 7,93 4,94 3,40 2,44 1,91 36,5 16,7 8,69 5,20 3,79 0,062 4

2

4

6

8

10

140 160 180 200 140 160 180 200 220 240 160 180 200 220 240 260 280 160 180 200 220 240 260 280 180 200 220 240 260 280 300 320 180 200 220 240 260 280 300 320

120

100

-

oc voda O 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 250 300 20 40 60 80 100 120 20 40 60 80 100 20 30

kg/m' 1000 998 992 983 972 958 944 926 908 887 863 794 700 871 858 845 832 820 807 866 852 842 830 818 717 596

0,557
0,529 0,504 0,481 0,460 1,070 1,016 0,968 0,926 0,887 0,851 2,067 1,963 1,872 1,789 1,715 1,647 1,585 3,160 2,989 2,841 2,710 2,593 2,487 2,391 4,047 3,834 3;650 3,486 3,339 3,206 3,085 2,974 5,144 4,857 4,610 4,394 4,203 4,032 3,876 3,734

mazivo ulje

transformatorsko ulje

ugljicni dioksid CO2

-

0,071 0,223 0,212 0,199 0,585 0,540 0,494 0,195 0,179 0,163 10,5 9,3

0,054 3 0,321 0,256 0,220 0,383 0,376 0,360 0,310 0,304 0,293 0,125 0,115

sumporni dioksidS02 amonijak NH, monoklormetan CH.,Cl živaHg

-20 O 20 -20 O 20 -20 O 20 O 20

1485 1435 1383 665 639 610 997 960 921 13 595 13 546

1,356 1,390 4,562 4,646 4,772 1,507 1,570 1,591 0,140 0,139

247 246

Toplinska

svojstva kovina i kovinskih slitina I Temperatura
..!°C

Toplinska svojstva anorganskih

krutina
Gustoca Q kg/m' 2000 kJ/(kg K)

Kovina

I

Gustoca
Q kg/m' 2700

I

Specificni
toplinski kapacitet c kJ /(kg K) 0,896

Koeficijent
toplinske vodljivosti A W/(mK) 229 azbestne ploce .. Tvar Temperatura t °C 20

Specificni
toplinski kapacitet

Koeficijent
toplinske vodljivosti A

aluminij

20

bronca(aluminijska)
(kositrena) cink crveni lijev celik, 0,1 % C

bakar (cisti) (trgovacki)

20 20

8930 8300

20
20 20 20 O

7800
8750 7130 8600 7850

0,419
0,352 0,385 0,377 0,465 0,628

0,383 0,419

395 372

azbestna vuna beton (suhi) granit kotlovac karbonatni silikatni sulfatni kremen kremeno staklo led (H.O) mramor opeka(suha) pijesak (suhi) pješcenjak porculan silikatna opeka (silika) snijeg stakIenavuna staklo šaInotna opeka tlo (iJovacasto) vapnenac VUna troske od

-

20 20 20 20 300 300 300 50 20 O -50 20 20 20 20 20 100 1000 O 20 20 20

300 600 21O0 2900 1 000 ...2 500 400 2210 917 924 2 600 1 700 1520 2 200 2 360 1850

-

W/(mK)

0,7 0,09

0,20
1,10 2,9

55 113 60 59 44 37 50 47 29 14 21 20 16 165 181 116 65 143 93 26 58 24 35

0,880 0,750

400 600
0,2%C 0,6%C 13%Cr Cr-Ni 18Cr8Ni 36%Ni duralumin elektron kositar (kalaj) magnezij (cisti) mjed (mesing) monel nikal (cisti) novo srebro olovo (cisto) platina silumin sivi lijev srebro volfram zlato željezo (cisto) 20 20 20 20 500 20 20 20 100 20 20 20 20 20 20 20 O 100 20 20 20 20 20 20

-

-

300 '" 1 200 2000 "0 2 700

0,840 0,840 0,710 1,930

0,15 ... ,30 2 0,08 ... ,23 0
0,7 ... 2,30 0,08 1,36 2,2

I

7850 7840 7750 7900

-

0,460 0,460 0,460 0,477 0,607 0,502 0,502 0,912

-

2,8
2,8 0,46 0,33 1,9 1,2 1,10 1,60 0,15 0,036 0,043 0,76 0,8 1,0 1,28 2,2 0,04 0,06

7880 8130 2700

0,800 0,840

-

-

1800 7280 1740 8 600 8580 8800

-

0,710 0,800

0,226 1,017 0,381 0,500 0,446 0,393 0,128

-

-

11 340

200 50 300 2700 1850

0,670 0,840 0,840 1,130 0,880 0,840 0,750

-

-

21 400 2600 7 250 10 500 19 300 19 250

0,134
0,133 0,900 0,540 0,234 0,134 0,129

34
70 159 58 417

1000
20 20 20

100

-

1450 2650 200

-

20

310

500

-

20

7850

0,465

67

I

zidodopeke žbuka (zidna)

20

1690

0,840

O,75 0,80

20

248

249

Tvar

-

,kih krutina
Gustoca Q kg/m' 2120 1270 81 Specificni toplinski kapacitet c kJ/(kg K) 0,920 1,590

Toplinska zracenje (isijavanje)
Koeficijent toplinske vodljivosti A W/(mK) 0,74 0,23

Temperatura t 'C

Zracenje topline jest odavanje energije elektromagnetnim duljine 0,8 ... 300 /llll (toplinske - infracrvene zrake).

valovima

asfalt bakelit pamuk cešljani

20 20 20

pleteni
tkani

-

1,300

245 330 1400 1190 1200 224

0,059
0,077 0,070 0,215 0,16 O,16

celuloid ebonit guma gumena spužva

20 20 20 20

-

Apsorpcijski faktor a jest omjer energije Es koju tijelo apsorbira (upija) i sve energije E koja dospijeva na površinu tijela a = EJE < 1 Es = E a = 1 toplinski »crno« tijelo E. = O a = Otoplinski ),bijelo«tijelo. Stvarna tijela nisu ni toplinski »bijela« ni »crna«, vec toplinski »siva«: O < Es < E O < a < 1. Emisijski faktor 10 jest omjer energije E koju odaje površina tijela i energije Ec koju odaje površina crnog tijela pri istoj temperaturi: e=E<1 Ec .
Po Kirchhoffovu zakonu vrijedi (prijednakoj temperaturi): 10 Emisijski faktori tehnicki važnih tvari predoceni su na str. 252. Stefan-Boltzmannov zakon

1,420 1,420

-

0,055

= a.
je

koks
drvo (prosušeno)

20 20 20 20

1400 550

0,920 2,790 2,390
0,840 1,340 1,380 1,300 1,300 1,260

0,14 0,28 0,35 O,10

1= bukva = hrast 1=

bor

-

-

770 850

Vlastita emisija Ec koju pri zracenju odašilje crno tijelo upravno razmjerna površini Ai 4. potenciji apsolutne temperature T Ec = ao T4 A, gdje je: ao= 5,669 61 . 10-8 W/(m2 K4). U tehnici se tajednadžba rabi u obliku gdje je: a konstanta Ec = a (T/1O0)4 A, zracenja crnog tijela

-

0,37

drveni ugljen papir pluto ugljen ugljena prašina šecer svila (tkana)

20 20 20 20 30 O O

200 1000 200 1200 730 1600 147

0,06 0,14 0,05 0,21 0,12 0,6

50 100
koža vuua cešljana tkana 20 20

-

-

a = 5,67 W/(m2K4). Za siva tijela vrijedi Es = 10 (T/1O0)4 A, a gdje je: 10emisijski faktor sivog tijela. Izmjena topline zracenjem izmedu dvaju tijela termodinamickih peratura TI i T2 (TI> T2) i emisijskih faktora el i 102 ep a' [(Tl/1O0)4 (T~1O0)4]A gdje je a': tem-

1000 9 176 380

1,260
1,510

0,045 0,055
0,060 0,16

=

-

pletena

-

1,670 -

0,036
0,04

a) u '" A2) (A '" Al veoma velikih, blizu smještenih,

paralelnih

i ravnih ploha

0,050
0,06

piljevina (sitna)

20

190

-

a' = a/{lfel + 1/102-1). b) ako drugo tijelo (2) potpuno okružuje prvo tijelo (1) a' a/[1fel + w (1/e2-1)] W =Al/A2'

=

Ako je plohaAl

znatno manja od plohe A2 (w '" O» vrijedi: a' = el a. 251

250

Emisijski

faktor

E površinskog Površina

zracenja

tvar Kovine: aluminij aluminij za bronziranje bakar cink celik

stanje

Temperatura t 'C

Emisijski faktor

Prolaz topline a) Prolaz topline kroz stijenke pri dovorlenju toplinskog toka dodirom Toplinski tok koji prelazi s neke tekucine (temperature TI i koeficijenta prijelaza topline al) na stijenku, kroz tu stijenku (debljine o i koeficijenta toplinske vodljivosti ,1,)te sa stijenke na drugu tekucinu (temperature T2 i koeficijenta prijelaza topline a2) iznosi za površinu stijenke A
<tJ

= Q/t = k(Tl
=
1!al

-

T2) A,

kositar krom mjed nikal olovo sivi lijev srebro zlato

oksidiran poliran namaz tamno oksidiran oksidiran poliran oksidiran poliran tamno zahrdao lijevana površina valjana površina crveno zahrdao brušen sjajan, jetkan sjajan poliran oksidirana polirana poliran oksidirano polirano tokaren polirano polirano

25 230 100 20 130 20 20 230 20 100 20 20 20 150 20 150 338 300 100 20 130 20 20 20

0,07 0,05 0,30 0,78 0,76 0,030 0,25 0,045 0,85 0,80 0,77 0,61 0,24 0,128 0,07 0,058 0,22 0,05 0,045 0,28 0,06 0,43 0,025 0,025

gdje je k koeficijent

prolaza topline koji se dobiva iz jednadžbe
l/k + O/A. + 1/a2'

Koeficijent prolaza topline k iskazuje jent prijelaza topline a, tj. u W/(m2 K).

se istim jedinicama

kao i koefici-

Za višeslojne stijenke (npr. za stijenke od dva sloja od kojih jedan ima debljinu 01
i koeficijent toplinske vodljivosti ,1,10 drugi a debljinu 02 i koeficijent toplinske vodljivosti ,1,2 koeficijent prolaza topline k racunamo po jednadžbi l/k

n

all[~~~]a2 ~
..

To 'I1

= l/al+

OJAl + 0~A2 + 1/a2'

Temperature na pojedinim mjestima TSl stijenke možemo odrediti trokutastim dija- Ts gramom ilijednadžbama Ts2 TSl = TI -k (1fal) (TI -T2) T2 -T2)

Ts = Tl-k
Ts2

(l/al

+ OJAl) (TI

1 ul

= TI -k

(l/al + 01/,1,1 0~A2)' (TrT2) + toplinskog toka zracenjem

b) Prolaz topline kroz stijenku pri dovodenju i konvekcijom Nekovine: drvo krovna \jepenka lak, emajl lak za radijatore led mramor opeka papir porculan staklo svi1enatkanina šamot blanjano 20 20 20 100 O 20 20 95 20 90 20 1200 0,90 0,93 0,90 0,925 0,966 0,93 0,93 0,85 0,93 0,94 0,77 0,60

gladak poliran gruba, crvena

Toplinski tok, koji prelazi konvekcijom s neke prozirne tekucine (temperature TI i koeficijenta prijelaza al) na stijenku temperature TSl i Istodobno zracenjem na tu stijenku emisijskog faktora Esod neke druge stijenke (temperature Ti emisijskog faktora E), te se nadalje provodi kroz tu stijenku (debljine o i vodljivosti ,1,)i s nje prelazi na drugu neprozirnu tekucinu (temperature T2 i koeficijenta prijelaza a2), iznosi <tJ= k (Tl-T2)A. Koeficijent k racunamo iz jednadžbe

l/k gdjeje
a

= l/(a

+ al) + 0/,1, l/a'b +

= a'

[(T/lOO)4

- (TsJlOo)4]/(T

1

- Tsl)

= NTsl)'

253
252

JJ..

Vrijednost a' izracunavamo iz poznatih koeficijenata E i Es(v. str. 252), a = f2(a). temperaturu TslizjednadžbeaTsl = TI-[h!(a + al)] (TI-T2)
Jednadžbe a

TOPLINSKI UREÐAJI I STROJEVI
Znakovi _cista
~

= fl(TsI)

i TsI = Ma)

rješavamo

iteracijski

ili graficki.

Tehnicki izmjenjivaci topline Toplinski tok tP prelazi s tekucine pocetne temperature T{ i konacne
niže temperatura T {' na tekucinu pocetne temperature T 2 i konacne više

temperature Ti'. Temperaturna razlika izmedu obiju tekucina na svakom je mjestu izmjenjivaca drukcija. S obzirom na medusobni smjer strujanja obiju struja u izmjenjivacu, razlikujemo istosmjerno, protusmjerno i križno strujanje.

-~
~

sirova

voda

necista )
para zrak dimni plinovi gorivi plin ulje ugljen
tekuca kovina cjevovod (optenito) uplivni. upmvljacki isignalnivod

y

kemijska priprema vode tlacnovodni reaktor parni kotao s pregrijacem isparivac (transformator pare) plinski generator gorionik (za ulje) potrošac topline ložište, plamenik (opcenito) ispuh
I

C}-

turbina
stapni pogonski stroj

r--, :@I L__J

ot-

L.L:: kL j'n' 2

"r" ~ICJ.'r"

r

71' cl -L. 11~~'

7X ~ILTl' r

=
~

--'--r-'-r-

-

il
tJ[Q]

0-O
~

elektromotor gonjem stroj (opcenito)

T. '

'r" ~ 2 Aa

, L1T"
A

-t><J~~

ventil redukcijski ventil
opružni sigurnosm ventil
otvorena posuda (opcenito) zatvorena posuda (opcenito)

Ti
Aa A
Protusmjerno strujanje

~
U

Istosmjerno strujanje

t.T' = TI' -Ti, t.T" = TI" -Ti'

t.T' = T,' -Ti', t.T" = Tt -Ti
srednjom temperatur-

O

.
6 6
t

(J)
-o ~
{f9

turbopumpa stapna

\::!:; pumpa

turbokompresor ventilator stapni kompresor transportni stroj elektricni generator

Toplinski tok u izmjenjivacu topline racunamo nom razlikom t.T med tP=k.t.Tmed.Aa,

~

površinski izmjenjivac topline

gdje su: k koeficijent prolaza topline (v. str. 253), Ao površina izmjenjivaca. Srednja je (»logaritamska«) temperaturna razlika t.T med= (t.T' - t.T")/ln (t.T' / t.T"). Srednja (logaritamska) temperaturna razlika t.T med pri protuSIl1jernom strujanju veca je nego pri istosmjernom. Pri protusmjernom strujanju može biti konacna temperatura tekuC~e koja toplinu prima (grijuci se) viša od konacne temperature tekucine k.oJa toplinu predaje (hladeci se). Pri istosmjernom je strujanju, medut~J]1, konacna temperatura tekucine koja toplinu prima uvijek niža od konacne temperature tekucine koja toplinu predaje. Zato u izmjenjivacima topline protusmjerno strujanje ima uvijek>I~:e~' nost pred istosmjernim. Križno se strujanje po svom efektu pribliZ1JJe protusmjernome.

r::;r- površinski
L:S:J-. izmjenjivac topline

Q V ~
@

odvajac pare odvajac prašine (ciklon) ejektor

~
$]
Q

površinski kondenzator
površinski konden,ator (s povmtnim Wadenjem) rashladni toranj

-0
l
D

mjerac

regulator

254

255

PARNI

KOTLOVI

Izmjenjivac

topline

s dinmih plinova na vodu odnosno paru izveden

Parni su kotlovi toplinski uredaji koji se sastoje od: a) uredaja za laženje, tj. ložišta (prostora za izgaranje), u kojem se izgaranjem oslobada kemijski vezana energija goriva da bi prešla na dinme plinove, i pomocnih uredaja za loženje (rešetka, gorionik itd.), b) izmjenjivaca topline (parnog kotla u užem smislu), u kojem toplina prelazi s dimnih plinova na vodu odnosno paru. Toplinski tok <Pkoji s gorivom dolazi u Iožište predocujemo potroškom goriva B (kg/s) i njegovom donjom ogrjevnom vrijednosti Hi <P= B Hi,

je cijevnim sustavom. Vodu odnosno paru zagrijavamo pri konstantnom tlaku p održavanim regulacijom loženja, pri cemu napojne pumpe napajaju kotao protokom vode qJID kg/s. S obzirom na razlicite uvjete prijenosa topline na vodu odnosno paru, razlikujemo sljedece dijelove izmjenjivaca topline: a) Zagrijac vode (ekonomajzer) u kojem se napojna voda temperature Tv i specificne entalpije hv zagrijava do temperature Ta, pri cemu joj naraste specificna entalpija na ha. Da se voda ne bi isparivala vec u zagrijacu, mora temperatura Ta biti niža od temperature zasicenja Ts (koja odgovara tlaku p u parnom kotlu), Ta < Ts. Zato je takoder ha < h'. (Specificna entalpija h' odredena je tlakom p.) U zagrijacu vode dovodimo vodi toplinski tok <Pa <Pa=qm(ha-hv)' b) Isparivac je namijenjen daljnjem zagrijavanju vode do temperature zasicenja Ts i njenom isparivanju. U isparivacu dobivamo mokro paru sadržaja pare x = 0,95 ... 0,96 i entalpije hb = h' + x (h" - h'). (Specificne entalpije h' i h" odredene su tlakom p.) U isparivacu dovodimo vodi-pari toplinski tok <Pb
<Pb

Dovodimo li u ložište zagrijan zrak za izgaranje, dolazi s njime još i toplinski tok
<Pz = B Z HmZ

gdje su: Z kolicina zraka za izgaranje na jedinicu mase goriva (kmol/kg) (v. str. 237), HmZ molarna entalpija zraka (kJ/kmol) (v. str. 194). Ložišta su gradena za: - izgaranje u sloju, tj. rešetki (ravnom rucnom ili mehanickom, stubaststom i sL za komadno gorivo) izgaranje u lebdenju, tj. u komori za izgaranje (za ugljenu prašinu,

-

ulje ili plin). Površinu rešetke R (m2) odredujemo na temelju skog opterecenja ložišta« <P/R = B HJR

»površinskog

toplin-

= qm

(hb

- ha),

koji je za:

ravnu rucnu rešetku 600 n. 1 000 kW/m2 mehanicku rešetku 900 ...1600 kW/m2 stubastu rešetku 700... 800 kW/m2. Obujam ložišnog prostora V (m3) ocjenjujemo na temelju »prostornog toplinskog opterecenja ložišta« «P + <PiJ/V B (Hi + Z Hrni>/V = koji je za: mehanicku rešetku pri Ioženju 250... 400 kW/rn3 ugljenom prašinom 170... 330 kW/rn3 uljem 900 ... 2 500 kW/rn3 plinom 1 600 ...2 500 kW/m3. Pri izgaranju pod tlakom (ulja ili plina) obujamno toplinsko opterecenje ložišta dostiže i do 8 000 kW/m3. Presjek ložišta Bk(m2)ocjenjujemo na temelju »površinskog toplinskog opterecenja presjeka ložišta«

c) Pregrijac pare služi za sušenje pare do potpunog sadržaja pare x = 1 (suho zasicena para) i njenom pregrijavanju do temperature pregrijanja T, pri cemu se pari povecava specificna entalpija na vrijednost h (koja je odredena tlakom pare p i temperaturom T). U pregrijacu dovodimo pari toplinski tok <Pc
<Pc

= qm

(h

- hb).

Suprotno nacelu protustrujnog izmjenjivaca topline dinmi plinovi predaju toplinu najprije isparivacu (buduci da voda koja se isparava d?~oljno hladi cijevne stijenke pa ih možemo smjestiti u podrucjenajV1Slh temperatura), zatim pregrijacu (u kojemu pregrijana para-plin sla??_~adi cijevne stijenke pa ih stoga ne možemo smjestiti u podrucje n!IJVlslh temperatura) i konacno zagrijacu vode. U parnih kotlova koji rab.e.zagr!jan zrak za izgaranje (ložišta na ugljenu prašinu, ulje i ili plin) s~JestenJe na kraju puta dirnnih plinova zagrijac zraka (koji vraca toplins tok <Pzu ložište). Zb~g odvodenja toplinskih tokova iz dimnih plinova na isparivac i pregnJac pare te na zagrijac vode i zraka, dimni se plinovi postupno hlade.

«P+ <PiJ/Bk = B
koji je za ložišta na ugljenu prašinu

(Hi + ZHrni>/Bk

2 300

...2 800

.

kW/m2.

256

257

Konacna temperatura dimnih plinova, osobito ako sadrže mnogo vlage ne smije biti manja od 140 °C (jer bi se kondenzacijom vlage na hla~ cijevnim stijenkama stvarale kiseline koje bi ih najedale). Proracun velicine ogrjevnih površina pojedinih dijelova izmjenjivaca topline - v. na str. 254. Kapacitet (snaga) parnog kotla odreden je toplinskim svim dijelovima izmjenjivaca topline dovodimo vodi-pari
<Pk

Energija pare s obzirom na temperaturu okolice To proizlazi osim iz toplinskog toka <Pk još i iz toplinskog toka <Po što ga je napojna voda primila prije ulaza u parni kotao iz drugih izvora koji su joj povecali specificnu entalpiju od ho pri temperaturi To na hv pri temperaturi Tv <Po = qm (hv - ho).

-

-

tokom koji li

Ukupna energija pare na izlazu iz kotla izražena je dakle toplinskim tokom
<Po + <Pk = qm (h - ho).

= <Pa +

<Pb + <Pc

= qm

(h -hv)'

Osim toplinskog takoder:

toka <Pkrabi se za oznaku

kapaciteta

parnih

kotlova pare q

a) proizvodnja pare qm (što nije tocno jer uz istu proizvodnju toplinski tok <Pkovisi još i o razlici entalpija h - hv); uz inace jednake ogrjevne površine, ovisi i o koeficijentu i o srednjoj temperaturnoj razlici!!.T ('I. str. 254)).

b) ogIjevna površina izmjenjivacaA ( što je netocno jer toplinski tok IfJk
prolaza topline k

Napojne pumpe Svaki parni kotao mora imati najmanje dva uredaja za napajanje koji dobivaju pogonsku energiju iz medusobno nezavisnih izvora (npr. elektromotor i parni stroj, benzinski ili dizelski motor i sL). Za napajanje služe ponajviše stapne pumpe i turbopumpe. Kapacitet napojnih pumpi odabire se tako da bi pri kvaru na najvecoj pumpi sve preostale dobavljale protocnu masu qmp koja je veca od najvece protocne mase qm vode-pare kroz parni kotao, i to: kotao bez automatske regulacije, a protocna masa je qm ~ 30 tih - ako parni kotao ima automatsku regulaciju, a proqrnp = 1,25 qrn tocna masa je qrn > 30 tih ili je pogon neposredno s glavnog parnog stroja. Potrebna snaga za pogon napojnih pumpi iznosi: qmp = 1,6 qm

Stupanj djelovanja (energijski) parnog kotla Toplinski tok <Pl;,koji prelazi na vodu-paru bit ce manji od toplinskog toka koji dolazi u ložište s gorivom «Pk < <P),i to zbog gubitka u parnom kotlu (ložištu i izmjenjivacu topline), tj. zbog neizgorjelih ostataka goriva u pepelu do 5 %, leteceg koksa i cade do 8 %, neizgorjelih plinova CO, CH4 itd. do 1 %, osjetne topline dimnih plinova 8 ... 11 %, zracenja i prijelaza topline na okolicu do 12 %. Stupanj djelovanja parnog kotla 'Ikje omjer toplinskih tokova <Pki IfJ
'lk

- ako je parni

=

<pJ<p

= qm(h

-hv)/B

Hi

a iznosi za razne kotlove za: - manje (s ravnom rešetkom) - vece (s mehanickom rešetkom) - najvece (pri loženju ugljenom prašinom, uljem ili plinom)

'lk = 0,72...0,78 'lk = 0,77 ... 0,84 'lk = 0,83 ... 0,91.

'lk

'Ikm3X

1/4 258

1/2 3/4

1/1 <Pk

Krivulja ovisnosti korisnosti o opterecenju tece u širokom pojasu opterecenja vrlo položito. (Ovdje nisu uracunani dodatni gu' bitci zbog pogonskih prekida djelovanja kotla,) Najveci stupanj djelovanja f/k max postiže se pri najcešcem opterecenju, tj. pri 2/3 .., 3/4 nazivnog kapaciteta kotla.

Po = qmp [ Q +ghg Po efektivna P=1Jp gdjesu:p tlak u kotlu, Pntlak u napojnom spremniku, !!.pprotocni gubitci, Q.gustocavode pri temperaturi napajanja Tv, hg geodetska visina razme vode u kotlu nad razinom u napojnom spremniku, g = 9,81 m/s2, 1Jp stupanj djelovanja (iskoristivost) pumpe. Protocne gubitke !!.Pocjenjujemo sa: 0,5... 1 bar za zagrijac vode (ekonomajzer) 2,5 bar za napojni regulator 2 ... 3 bar za otpore u cjevovodima. Stupanj je djelovanja napojnih pumpi 'Ip: IIp'= 0,9 '" 0,97 kod stapnih pumpi s neposrednim djelovanjem pogonskog stroja na stapajicu pumpe 1Jp= 0,8 0,9 - kod nonnalnih stapnih pumpi IIp'= 0,6 ... 0,9 -kodturbopumpi.

te .. k OrIJs a

ep - Pa) + t:.p

]

-

'"

259
-.C

Za visokotlacne parne kotlove, kod kojih moramo uzeti u obzir,w,ovecanje gustoce vode pri napajanju, racunamo teorijsku snagu pun;iPe pomocu entalpijske razlike vode

2. Na koncu izentropske okolice To, nego temperaturu

ekspanzije pare ne postižemo T2 koja je viša T2 > To, i to;

temperaturu

Po = qmp(hv-hr)
gdje su: hr specificna entalpija vode pri atmosferskom tlaku Pa i temperaturi ispred napojne pumpe, hv specificna entalpija vode nakon izentropske kompresije u pumpi. '

a) pri kondenzacijskim je napravama temperaturna razlika T 2 - To malena (t2'" 28 ... 42 'C) i služi samo za prijenos topline s pare na rash!adnu vodu

(temperaturi T2 odgovara u kondenzatoru tlakP2 od 0,04 u. 0,08 bar),
b) kod ispušnih je strojeva temperatura T2 znatno viša (t2 = 102 u. 104 'C) i odgovara konacnom tlaku P2 koji je viši od atmosferskog za otpore trenja u ispušnim vodovima (P2 = 1,1...1,2 bar), te joj odgovaraju i viši konacni tlakovi (P2

c) kodprotutlacnih je strojeva temperatura T2 još viša (t2 = 120 .u 180 'C)
RADNA SPOSOBNOST PARE

=2

... 10 bar).

Energija pare je uporabljiva u cijelosti samo kao toplina koju možemo prenositi s jednog tijela na drugo (grijanje). Medutim, citava energija,pare nije na raspolaganju za pretvorbu u mehanicki rad.1) Eksergija pare je tehnicka radna sposobnost pare (sposobnost za pretvorbu njezine entalpije u tehnicki rad) s obzirom na okolno stanje Po>To. Specificna eksergija pare na izlazu iz parnog kotla iznosi

Konacna je specificna enta!pija pare h2 stoga viša. Raspoloživi pad entalpije Md dan je razlikom specificne entalpije hl> koja je odredena pocetnim stanjem (Pl> T 1), i konacne specificne entalpije h2, koja je odredena izentropom i temperaturom T2 (tlakomp2):
Md

= h1 - h2

< e.

P ARNI STROJEVI Parni strojevi su pogonski strojevi koji rabe vodenu paru kao neposredno pogonsko sredstvo; to su stapni strojevi i parne turbine. (Iznimno su parni strojevi proizvedeni i za pogon drugim parama, npr. živinim.) Snaga parnih strojeva proizlazi iz pro tocne mase qm i raspoloživog entalpijskog pada (:,J~d str. 260). (v. Teorijska je snaga Po Po

e= (h-ho)-b;

b = To(s -so)

gdje su: b specificna anergija pare; h, s specificna entalpija odnosno specificna entropija pare; ho, So specificna entalpija odnosno specificna entr.opija vode pri stanju okolice. Specificna eksergija pare e pokazuje koji bi se dio energije pare mogao teorijski pretvoriti u tehnicki rad s obzirom na temperaturu To i tlaJ{'Po okolice. Raspoloživi pad entalpije Md Eksergija pare medutim nije u cijelosti raspoloživa za pretvorbu u tehnicki rad i~

= qmMd

= qm(h1-h2).

h

h h ~----

sljedecih razloga:

'

ho
So
S Sl S

1. U cjevovodu od parnog kotla do,~arnog stroja para se oh!aduje s temperabll;e T na T 1 (T - T 1 = 5 ... 10 K) i prigušuje sc1;liiJ>a P na Pl (uz brzinu protjecanja 30 .., 50,rnls iznosi P - N pri srednjim tlakovima 2 ... 3Jbar, pri najvišim tlakovima 10 u. 15 bar). 'I;eJIlperatura T 1 i tlak Pl odreduju specifig»)l entalpiju h1 pare ispred parnog stroja; h1 < h.

Stvarni entalpijski pad M manji je od raspoloživoga zbog unutarnjih gubitaka u stroju (prigušivanje pare, toplinska izmjena izmedu pare i stijenki stroja, nepotpuna ekspanzija itd.) /:1h= h1-h2' < /:1hd gdje je h2' stvarna specificna entalpija pare na izlazu iz stroja. Unutarnji stupanj djelovanja stroja t]i = M/Md poka~~je koji dio raspoloživoga entalpijskog pada parni lskonstava i time oznacuje stupanj valjanosti stroja. Unutarnja je snaga strojaPi Pi stroj stvarno

Sl

1) Kako turbine, pumpe i kompresod predstavljaju uredaje koji rade po modelu o!",or,eno~ sustava, kod njih se pod pojmom mehanickog rada misli na tehnicki rad, tj, na ra stalnotlacnog procesa,

= qmM = f]iqm Md = t]iPO'
261

260

Efektivna snaga stroja P (na pogonskoj osovini) manja je zbog vanjskih gubitakapogona regulatora itd.)gubitaka zbog trenja u ležajima i zglobovima stroja (mehanickih stroja, i iznosi P= '1mPi = '1 Po = '1qmMd gdje su: '1m mehanicki vanja stroja stupanj djelovanja '1='1i'1m' stroja, '1 ukupni stupanj djelo-

Faktor a ovisi o punjenu E i brzini vrtnje Il te raste s vecim punjenjem (e'" 0,1... 0,8) i manjom brzinom vrtnje Il, a iznosi: a = 0,25 ... 0,75. Trošenje stapnih prstenova smanjujemo ogranicavanjem »srednje stapne brzine« vmed = 2 s Il. Brzina vrtnje Il ogranicena je inercijom masa mehanizama u translatoriloro gibanju, tj. stapa, stapajice, križne glave i dijela ojnice (približno 2/5). Stupnjevi djelovanja: inducirani stupanj djelovanja '1ind = PindlPo ovisi u prvom redu o punjenju Ei brzini Il, a približno je jednaka unutarnjem stupnju djelovan-

* Valjanost se stroja još gdjekad u praksi izražava - umjesto pravilno
korisnošcu snagu

-

-

"jedinicnim

potroškom

pare«,

i to s obzirom

na unutarnju

qmlPi

= 1!('1i'

ja: 17ind='1i'

!:;hd)

ili s obzirom na efektivnu snagu
qmlP

= 1!('1i'

Md)

- mehanicki stupanj djelovanja '1m takoder Najbolje vrijednosti ukupnog stupnja djelovanja nih strojeva na pregrijanu paru iznose
17 =

ovisi o brzini vrtnje Il. '1 = '1i '1mispušnih stap-

što medutim ne pokazuje stvarne vrijednosti stroja. Jedinicni potrošak pare nije naime ovisan samo o unutarnjem stupnju djelovanja '1uodnosno '1, vec i o raspoloživom entalpijskom padu Md, a on ne ovisi o stroju. Stapni parni strojevi

0,55...0,75.

Manje se vrijednosti Parne turbine

odnose na malene, a vece na velike strojeve.

Stapni pami strojevi bili su prvi i stoga posebno znacajni pogonski toplinski strojevi. Danas su stabilne stapne parne strojeve potisnule parne turbine, dok su brodske i lokomotivske parne strojeve zamijenili posebno dizel-motori, a na željeznici još i elektricna vuca. Iznimka su neke novije izvedbe brzih "pamih motora«. Indiciranaje snaga strojaPind
Pind

= (dz - d~)~ P med s 2 i 4

n

gdje su: d promjer parnog cilindra, db promjer stapajice (u radnom prosto. ru cilindra), Pmed srednji indicirani tlak u cilindru, s stapaj, i broj cilindra (dvoradnih), n brzinu vrtnje. Zanemarimo li gubitak topline sa cilindra na okolicu i gubitke pare zbog propusnosti stapa i razvodnika, indicirana snaga Pind približno je jednaka unutarnjoj snazi Pi Pind=Pi. Srednji dijagrama tlaku pare cilindar) i indicirani tlak u cilindru P med odredujemo iz indikatorskog koji dobivamo indiciranjem. On ovisi u prvom redu o ulaznom Pl> punjenju E (dijelu stapaja za vrijeme kojega ulazi para u brzini vrtnje Il. kao dio ulaznog tlaka a < 1.

Parne su turbine brzi rotacijski strojevi koji rade povoljno pri konstantnoj brzini vrtnje. Stoga su idealni strojevi za pogon elektricnih generatora. U usporedbi sa stapnim parnim strojevima parne turbine imaju odredene prednosti, u ponajprije jednolicniji pogon i vecu mogucnost izvedbe od najmanjih do najvecih jedinica (0,5 ... 200 000 kW i više). Ispušna je para u njih prakticki bez ulja. Kod manjih izvedbi, npr. kao pomocni strojevi, parne turbine imaju doduše manju korisnost nego stapni strojevi, ali su zato jednostavnije i lakše te i u tom slucaju dolaze u O?zir. Parne turbine nisu prikladne za rad pri veoma promjenljivim brZillama vrtnje. Osim toga turbina se može okretati samo u jednom smislu. U parnim se turbinama toplinska energija pare (raspoloživi entalpijski pad Md) pretvara u kineticku energiju parnog mlaza koji se djelovanjem pretvara u tehnicki rad. na pokretne lopatice rotora . 1\?solutne brzine mlaza Cl na ulazu u rotorske lopatice i Czna izlazu Iz njih ovisne su od raspoloživog entalpijskog pada u samom statoru (sta!notlacno djelovanje - akcijsko) ili u statoru i rotoru (pretlacno djelovanJe - reakcijsko).

-

-

-

Snaga turbine na obodu lopatickog kola Pu je . Pu

= qmll

(Cl cos

al

+ Cz cos az)

Srednji tlak u cilindru izražavamo Pmed= apl

rdJe su: qm protok parne mase, Il obodna brzina kola (lopatica), al kut ~~edu aPs.olu~ne ulazne brzine i obodne brzine, az kut izmedu apsolutne zne brzrne I obodne brzine. 263

262

;W"I
!Ju

Obodna brzina u odredena je prol!1. jerom lopaticnog kola d i brzinol!1 vrtnje n u = dnn. Stupanj djelovanja na obodu lopa. ticnoga kola !Jujest omjer snage na obo. du Fu i teorijske snage Fo (v. str. 261)ona ovisi o omjeru obodne brzine jJii.p: solutne ulazne brzine u!cl (%Jmax !Ju = Fu/Fo = {(UiCl)' u ci omjeru

Najuobicajenije vrijednosti tlakap i temperature snaga malena srednja p!bar 15... 30 40... 70 t!'C 320...450 450 ... 500 Vrste turbina:

t pare ispred turbine: velika 100...200 500... 600

(%Jopt

Najveci stupanj djelovanja !Jumax dobivamo pri optimalnom (U!cl)opt koji je kod: 0,4...0,5 akcijskih stupnjeva 0,6...0,7. reakcijskih stupnjeva

Kondenzacijske parne turbine iskorišcuju ukupni entalpijski pad (od tlaka svježe pare do kondenzacijskog tlaka). Imaju velik broj stupnjeva (viSokotlacnih, srednjetlacnih i niskotlacnih) koji mogu biti rasporedeni u nekoliko kucišta pa i na više osovina. Rabe se u parnim termoelektranama. Pri regenerativnom zagrijavanju napojne vode (v. str. 269) rabe se kondenzacijske parne turbine s oduzimanjem pare. Industrijske parne turbine prilagodene su posebnim potrebama, npr: protutlacne turbine, koje iskorišcuju samo gornji dio entalpijskog

-

Turbina radi dakle s dobrim stupnjem djelovanja liu samo u US~OI!1 podrucju obodnih brzina u odnosno brzina vrtnje n. Pri naglpl!1 rasterecenju mogla bi pobjeci do brzine koja odgovara onijeru (u!cl)max~ 2(ulcl)opt (što regulator mora sprijeciti). S obzirom na cvrsfocu turbinskog rotora brzine vrtnje n ogranicene su maksimalnim obodhil!1 brzinama u koje iznose 120 ...400 mls, no vece se vrijednosti mogu postici samo najboljim izvedbama (oblik kola, tvar!). Obodnu brzinu smanjujemo stupnjevanjem brzine u više rotor,sJQh vijenaca lopatica (Curtisovo kolo) ili izvedbom s više akcijskih ili rea.!;:cijskih stupnjeva. Izvedene turbine vecinom su kombinacije osnovnih tipova. Unutarnja je snaga turbine Fi
Fi

pada, imaju m~ji broj stupnjeva (visokotlacnih i srednjetlacnih) pa su razmjerno manje. (Rabe se takoder za toplane.) - turbine na otpadnu paru (iz drugih izvora) imaju samo niskotlacne stupnjeve. KONDENZACIJA Iz parnog stroja otjece protocna masa qm vecinom vec mokre pare (x> 0,9) tlakap2 i odgovarajuce temperature T2te specificne entalpije h2'. U kondenzatoru predaje para pri konstantnom tlaku P2 toplinski tok <P, zbog cega se potpuno pretvara u kapljevinu (kondenzira) i obicno još

= qm

M gubitke tl:enja
~

neštopothladidotemperature kondenzataTk« (T2 - Tk = O ... 5 K).

T2) i entalpije hk

gdje je M stvarni entalpijski pad (v. str. 261). Unutarnja snaga Fi manja je od obodne F u za unutarnje unutarnja snaga Fi približno jednaka obodnoj snazi F u : Fi Unutarnji je stupanj djelovanja !Ji
!Ji

i ventilacije: Fi < F u' Buduci da su ti gubitci neznatni, uzimamo da je
F u'

Zanemarimo li neznatan neposredni prijelaz topline s kondenzatora na okolicu, toplinski tok <Pprelazi na rashladnu vodu, koja se pri protocnoj masi qmvugrijava od temperature Tvl na Tv2' Ako je C specificni toplinski kapacitet vode, onda je <P = qm (h2, - hk) = qmvc (Tv2 - Tvl)' U povTšinskih kondenzatora toplina mora prolaziti kroz stijenke, zbog cega rashladna voda mora uvijek biti hladnija od pare: Tv2 < Tk; u kondenzatora na miješanje para i rashladna voda su u neposrednom dodiru pa se konacne temperature izjednacuju: Tv2 = Tk' Ulazna je temperatura rashladne vode T vI: tvl a) pri dovodenju vode neposredno iz okolice O ...25 °C iz rijeke, jezera ili mora 5 ... 15°C iz bunara b) pri dovodenju vode iz rashladnog tornja
20 ... 35 aC.

=F/Fo

~

!Ju'

Najvece su vrijednosti unutarnjeg stupnja djelovanja !Ji, mehiUlickog stupnja djelovanja !Jm i ukupnog stupnja djelovanja !J = !Ji !Jm p8.j'nih
turbina: ' :;;;-;;;r

Vrsta tm'bine velike, više stupnjeva srednje malene, nekoliko stupnjeva osobito malene

fli

flm

fI=:,

0,80 ...0,86 0,72...0,78 0,60 ... 0,70

0,985 0,98 0,97

0,79...0;85
0,70...10,76 0,58 ...;0,68

< 0,5.9. -

264

265

W'I

Da bismo postigli što veci podtlak u kondenzatoru, neznatno zagrijavanje vode u kondenzatoru: I'.T = Tv2 - TVI = 5 ... 10 K.

dopuštamo

s8J!10

Zbog toga je potrebna vrlo velika kolicina rashladne vode, a njezina protocna masa qmv zavisi od protocne mase pare qm i iznosi u: površinskih kondenzatora qmv = (50 ... 60) qm kondenzatora na miješanje qmv = (25 ... 30) qm' Ovisno o temperaturi rashladne vode postižemo u kondenzatoru tlak sa: vodom iz okolice 0,04 ...0,05 bar vodom iz rashladnog tornja 0,07 ...0,08 bar. U površinskom kondenzatoru, iako je rashladna voda obicne prirodne cistoce, dobivanIo potpuno cist kondenzat (destilacija!) koji je vrlo prOOadan za napajanje parnih kotlova. U kondenzatoru na miješanje kondeniat se miješa s rashladnom vodom pa cistoca takve mješavine zavisi od cistoce rashladne vode. Rabimo li tu mješavinu za napajanje parnih kotlova, mora rashladna voda biti u odgovarajucoj mjeri ocišcena (keJ!Dijski omekšana). Zrak u pari (koji se u kondenzatoru ne kondenzira) isisavamo iz kondenzatora posebnim zracnim pumpama ili ejektorima (vodenim ili parnim mlazom). Proracun izmjenjivacke površine kondenzatora vidi na str. 254.Jt\ri brzini rashladne vode u cijevima u = 1,5...2,5 m/s koeficijent je p~plaza
topline k = 2 900 protocnu paru qm

Voda-para na kružnom putu mijenja svoje toplinsko stanje. Karakteristicna mjesta r~licitih t?plinskih stanja oznacena su u shemi brojevima od 1 do 6, a tako I u T, s diJagramu: T ~//Q,"" _'L9J./_-_7J Stanje Tempe- Tlak Specificna na ratura entalpija .!!iestu h, T, Po 1 hv Tv p 2 I. T p 3 1., p, T, 4 2 1.2' T2 P2 5 hk Tk P2 6

-.

t

Promjene specificne entalpije vode-parezbog promjene stanja u:

6 1 'I

'To

= 1 kg/s

... 4 100 W/(m2

K).

(Prosjecno

možemo

za jedinicnu

racunati

s površinom od 75 ... 100 m2.)

i

za + (hv hr) 2-3 parnom kotlu za + (h - hv) 3-4 parnom vodu za - (h - hI) 4-5 parnom stroju (turbini) za (hI - h?:) 5-6 kondenzatoru za - (h?:- hJ 6-1 kondenzatnoj pumpi za + (hr - hk) Zajednostavno kondenzacijsko parno postrojenje možemo obicno uzeti Tk~Tr~Tv i hk~hr~hv pa su u tom slucaju tocke 6, 1 i 2 u T, s dijagramu gotovo identicne. Pri kratkim parnim vodovima izmedu parnog kotla i parnog stroja

1-2napojnojpumpi

-

-

P ARNA POSTROJENJA Kondenzacijska parna postrojenja namijenjena su iskljucivo' za proizvodnju mehanicke energije, vecinom za pogon elektricnih geq;eratora u parnim termoelektranama. Jednostavno kondenzacijsko parno postrojenje s kružnim pro€ocDim masama vode-pare qm prikazano je u sljedecoj shemi:

(turbine) takoder je: T~TI i P~PI i zato pa su tocke 3 i 4 takoder gotovo identicne. 'pc 'lk > "T
o "T ..:::
tJ< II

h~hl

'l'm

'I'g

3'f-----

C

I4 T

Ko

r
G 5
6

~
'&
II

'"
8 tJ< 11

R Fk K C T G Ko Fko

spremnik napojne vode napojna pumpa parni kotao parni cjevovod parni stroj (turbina) elektricni generator kondenzator kondenzatna pumpa

~ ,§ II -" '&
""
o'

E

~

~
qm To(s-so) 'l'ko .,.<1>2

~ ""

J
II

'1';

pp

~I
Shema energijskog toka kroz parno postrojenje u termoelektrani 267

266

S ugljenom dovodimo u parni kotao toplinski tok <P.Zbog gubitaka li kotlu <Pkna napojnu vodu prelazi samo toplinski tok <Pk' Tome se pridružuje toplinski tok <Po ga dovodimo s toplom napojnom vodom, jer.je što njezina temperatura Tv obicno viša od temperature okolice To (Tv> 1)0)i to stoga što je temperatura kondenzata koji pritjece u spremnik napoj~e vode Viša od temperature okolice (pogotovu pri hladenju kondenzatora vodom iz rashladnog tornja). Osim toga cesto iskorišcuje još i otpadJiu toplinu ispušne pare iz pomocnih parnih strojeva itd. za zagrijavanje napojne vode. Para donosi iz parnog kotla toplinski tok
<Pl

Stupnjevi

djelovanja

parnog kotla: termicki eksergije - raspoloživog pada entalpije - ukupno

-

rJk= <Pk/<P= qm(h hv)/B Hi rJe= e/(h- ho) rJd= Md/e rJth= rJerJd = Md/(h - ho)

-

parnog stroja: -unutarnji

- mehanicki
- ukupni
(turbine)

rJm Pt/Pi =

rJi= Pi/PO = M/Md rJt= rJirJm= Pt/qm I:1hd

= <Pk +

<Po

= qm

(h

- ho).

Od tog toplinskog tok

toka za pretvorbu

u rad sposoban je samo eksergijski

elektricnoga generatora rJg= Pg/Pt Ukupni stupanj djelovanja termoelektrane Pel Pel «PO rJtot=lrJk+(j) 'rJth'rJt'rJg' Pg =BHi' Kad je temperatura napojne vode Tv približno jednaka temperaturi okoliceTo,tako da njihovu razliku možemo zanemariti (Tv ~ To), onda vrijedi hv ~ ho i <Po= O paje
Pel Pel H. I . rJtot = rJk' 17th' 17t . 17g'

)

<Pe = qme = qm(h -he) = <Pl-qmTo (s -so). Za pretvorbu u rad ostaje neiskorišten još i eksergijski gubitak žbog gubitaka u parnom vodu 'Pe = qm (h - hI)

i gubitak zbog kondenzacije pare pri temperaturi temperature okolice To (Tz > To)
'PkO = qm (l~z - he), Preostalom raspoloživom padu entalpije Md

Tz, koja je viša od

Pg = B

= hI
= Po.

- hz odgovaFajuci

toplinski

tok odreduje teorijsku
<Pd

snagu stroja

Najlošiji je eksergijski stupanj djelovanja 17e'Da bi ga popraviti, težimo što vecoj eksergiji pare, koju postižemo što višom temperaturom pare i odgovarajucim visokim tlakom. Temperature su vrlo ogranicene (otpornošcu stijenki pregrijaca) i iznose 360 ... 560 (... 650) °C, dok su tlakovi gotovo neograniceni i iznose 12 ... 160 (... 300 i više) bara. Regenerativno grijanje napojne vode

= <Pe -

('Pe + 'Pko)

=

qml:1hd

Unutarnji

gubitci u stroju 'Pi = qm (hz' - hz)

smanjuju

toplinski
<Pi

tok na <Pi odreduju unutarnju i

snagu stroja Pi

= <Pd -

'Pi= <Pe ('Pe+ 'PkO +'Pi) = qmM = Pio

Zbog dodatnih mehanickih gubitaka u parnom stroju 'Pmsmanjuje.s~ unutarnja snaga parnog stroj Pi na efektivnu (stvarnu) snagu na OSOVJllI stroja (turbine) Pl> a zbog gubitaka u elektricnom generatoru 'Pg snaga generatoraPg još je manja (Pg < Pt). Vlastiti potrošak elektricne energije u termoelektrani P p služi za pogon elektromotora za dizalice i transportne naprave (transport ugljena L~t: la), za ventilatore, pumpe itd., za rasvjetu, grijanje i napajanje razlicI. elektricnih uredaja u elektrani. Za taj potrošak, koji prosjecno iznoSI približno 8 ... 10 % snage generatora Pg, smanjuje se snaga Pel što Je termoelektrana predaje mreži.

Iz parnog kotla dovodimo pro tocnu masu pare qm U kondenzacijsku parnu turbinu s oduzimanjem, iz koje qm odvodimo kod prvog odvojka I (pri tlakUPI) protocnu masu qml, kod drugog odvojka II (pri tlaku Pu) protocnu masu qmll dok preostala protocna masa qm qml - qmll prelazi nakon

-

botpun~ ekspanzije u kondenzator. duzetJm parama zagrijavamo napojnu vodu u zagrijacima Cl i Cu. U površinskim zagrijacima ogrjev-

(~mo u u s ~a);

zagrijacima s miješanjem Ogf Jevna se para miješa s napojnom d VoOm.

na~e para kondenzira, a kondenzat spremnik napojne vode -

268

269

Unutarnja snaga turbine smanjila protocnih masa gror i gron te je gdje su specificne h 1jP1 h 1 A entalpije
/n

se zbog oduzimanja

ogrjevnemar e

Fi = gro I':.h- [gror(hr -h2) + gron(hn -h2)]

V obim turbinama T 1 i T2 dobivamo pri jednakoj protocnoj qrn (t; bez oduzimanja) unutarnju snagu u' Fi = gro [(h1 - h2) + (h3 - h4)].

masi pare

t

pare: hr na odvojku I, hn na odvojku II, h2 na izlazu iz turbine u kondenzator.

I

U zagrijacima Cr i Cn (te s kortd~I)za.
tom što ga uvodimo u spremnik napojne vode) prenosi ogrjevna para na napojnu vodu toplinski tok Pz <1'>g=gror(hr-hr) + gron(hn-hr) gdje je hr specificna entalpija napojne vode u spremniku R. Toplinskom toku <1'>0, ga s vec zagri. što janom napojnom vodom dovodimo~parni kotao (vidi shemu energijskog tokaitla str.

l\1edupregrijavanje pare je uvijek združeno i s regenerativnim zagrijaanjem napojne vode. U tom je slucaju prvo oduzimanje pare u tocki :tanja 2, a sljedeca se oduzimanja smještaju na drugu turbinu (T2). Proizvodnja elektricne i toplinske energije (toplane) U kondenzacijskom parnom postrojenju odvodimo s rashladnom dom znatan toplinski tok <1'>2 = gro (l~2' - ha)
koji se sastoji od dijela toplinskog toka gro To(s

vo-

- so) koji

se neda

pretvoriti

267), pridružuje se još toplinski tOk't1>g' Buduci daje hr <% bit ce smanjenje unutarnje snage turbinezl'latno h2, manje od povecanja topline koju regenerativno dovodimo napojnoj vodi. Zato se ukupna korisnost povecava i to prosjecno za 6 do 12 %. Pri regenerativnom zagrijavanju napojne vode, voda se u jednom, stup. nju zagrijava za približno 40 'C, za što se potroši oko 5...10 % pare, 'koja prilazi turbini. (Pri peterostupanjskom regenerativnom zagrijav~ju do. lazi do kondenzatora samo još 75 ... 50 % pare koja prilazi turbini.) Za jednaku snagu turbine je stoga potrebna osjetno veca protocna masa svježe pare (gro) nego pri turbini bez regenerativnog zagrijavanja. Medupregrijavanje

CfJ

fi3T1
h

~
~3
T2

,4
4

Pri velikoj ekspanziji s visokoga pocet. nog tlaka i temperature do vrlb,niskog tlaka u kondenzatoru prešla bi pan!' pri kraju ekspanzije u veoma vlažno poiJ!rucje (x < 0,9), što bi u niskotlacnim s11'1.pnjevi. ma parnih turbina izazvalo nedopJštenu eroziju lopatica. Da to sprijecimo, pregrijavamo paru u medupregrijacu (diJn]Hm plinovima parnog kotla ili svježomvrucom parom), tako da u svakom slucajp; ostane njezin sadržaj pare x 2 0,9. . Za medupregrijavanje treba nanI dodatni toplinski tok <1'>23=gro(h3-h2) pri cemu je g:n protocna masa ,pave pri ulazu u medupregrijac.

u rad, od eksergijskih gubitaka gro(e - I':.hd)i od unutarnjih gubitaka parnog stroja gro(M~d-I':.h); v. str. 270. Taj se toplinski tok <1'>2 odvodi pri temperaturi T 2, koja je u kondenzacijskom parnom postrojenju samo nešto viša od temperature okolice To, pa zato, opcenito, nije uporabljiva za grijauje (osim za grijanje kupališnih bazena itd., gdje je dovoljna i mala temperaturua razlika T2 - To). Povišenjem protutlaka P2 povisujemo i temperaturu T2 pare iza parnog stroja, zbog cega para postaje prikladnom za grijanje. Zato tak.4 vu paru vodimo iz parnog stroja - umjesto u kondenzator - prema potrošacima topline Q. Ukoliko se sav cisti kondenzat ne vraca od QQ potrošaca topline u spremnik napojne vode, morau1O manjak nadomjestiti ocišcenom (omekšanom) vodom iz okolice. Pri razlicitim protutlakovima P2 postižemo sljedece temperature t2 koje su prikladne za grijanje zgrada ili industrijskih naprava (osobito u papirnoj, tekstilnoj, kemijskoj i srodnoj industriji itd.): p2/bar t2/'C 1 100 2 120 4 144 6 159 8 170 10 180 12 188 16 201

Povišenjem protutlaka P2 smanjuje se doduše specificni entalpijski pad M, a time i unutarnja snaga stroja Fi = gm I':.h,ali zato ostaje za grijanje Uporabljiv sav toplinski tok <1'>2 gm (h2' - ha). Stoga se znatno povecava = ekonomicnost pri skupnoj proizvodnji tehnickog rada za pogon generatora i topline za grijanje. t Zbog povišenja protutlaka P2 postaje suvišan niskotlacni dio parnog s \oJa (turbine). Buduci da se, osim toga, para iz stroja odvodi neposredno po rošacima topline, nije više potreban ni kondenzator sa svim uredajima za rashladnu vodu. Cjelokupno se postrojenje veoma pojednostavljuje.

270

271

Tamo gdje se ne može potpuno uskladiti potrošak energije i topline za grijanje, je kombinacija dviju turbina zacijske Tk i protutlacne tlacna turbina daje toliko energije koliko to odgovara

vremenski elektricne prikladna

- konden.
Tp. Brotu. mehanicke potrošku
I

lJ dizelskim motorima rabimo jeftinija, poluteška i teška ulja (plinska ulja). Posebnom visokotlacnom pumpom (350 ... 500 bar) ubrizI avamo gorivo kroz fine sapnice za raspršivanje u cilindar, tako da nastag e uljna maglica koja se u vrucem komprimiranom zraku odmah zapali. ~Zgaranje se zbiva najprije približno po izohori (Vk), a zatim po izobari (PrnlJxslika na str. 274). Za motore s užarenom glavom ("semidizelske motore«) rabimo isto

. dizelska

toplille, dok kondenzacijska turbina

binom upravlja tlacni regulator, vrtnje.
MOTORI Motori s unutarnjim

dobavlja ostatak potrebne m~l1anicke energije. Dovod svježe pare objema turbinama izveden je automatskim re- , gulatorima tako da protutlacnom tur. a kondenzacijskom regulator brzine IZGAR~1\TJEM strojevi kojima dovodimo

gorivo kao i za di.zelske mot.ore. ~orivo se za vr.ijeme kompresije zraka (koja nije tako velika kao u dizelskih motora) ubnzgava u posebnu komoru za izgaranje, koja se - radi lakšeg paljenja - ne hladi paje zato užarena.

Cetverotaktni

i dvotaktni

motori po dva ventila

Cetverotaktni motori imaju na svakom cilindru najmanje S UNUTARNJIM izgaranjem

- usisni

i ispušni.

su stapni

prikladna goriva (koja ne ostavljaju pepela, smolastih ostataka itd.) zajed.
no sa zrakom za izgaranje neposredno u cilindar, gdje izgaraju i oslobada. juci toplinu povisuju tlak koji djeluje na stap i obavlja mehanicki rad.

Sustavi Otto i Diesel Sustav Otto. Smjesu goriva i zraka za izgaranje, pripremljenu izvan cilindra, uvodimo u cilindar u kojem stap komprimira (do 7 ... 11bar). Pri koncu kompresije smjesa se pali elektricnom iskrom, našto u cilindru
poraste tlak (25 ... 40 bar) koji pri sljedecem

obavljanje rada. U motorima sustava

- radnom

- stapaju

služi za

lJ prvom taktu (I) stap se giba od gornje (GMT - vidi sliku indikatorskog dijagrama na str. 274) prema donjoj mrtvoj tocki (DMT) pri otvorenom usisnom i zatvorenom ispušnom ventilu. U cilindru se stvara podtlak, zbog cega u cilindar ulazi smjesa goriva i zraka (Otto), odnosno cisti zrak (Diesel). U drugom se taktu (II) smjesa goriva odnosno cisti zrak uz oba zatvorena ventila. Zatim slijedi komprimira (od DMT do GMT) paljenje smjese iskrom (Otto), odnosno paljenje goriva ubrizganog u vruci uz još uvijek zatvorene ventile zrak (Diesel), a zatim izgorjeli plinovi potiskuju stap (od GMT do DMT) obavljajuci rad (treci takt - III). Konacno se otvara ispušni ventil, a pri ponovnom stapaju (od DMT do GMT) istiskuje stap izgorjele plinove iz cilindra (cetvrti takt - IV).

-

-

-

Otto rabimo:

a) plinovita goriva (rasvjetni, koksni, generatorski, grotleni ili slican plin), koja se miješaju sa zrakom u ventilu za miješanje prije usisavanjaili u posebno konstruiranom usisnom ventilu; b) kapljevita goriva (benzin, benz en, alkohol itd.), koja se u rasplipjacu (karburatoru) raspršuju (ne rasplinjuju!) u zraku za izgaranje kao tIna maglica, a zatim se gorivo tek u cilindru pretvara u paru (plin) zbog kompresije i dovodenja topline sa stijenki.
Izgaranje u sustavu Otto zbiva se približno po izohori (Vk

Dvotaktni motori su vecinom bez ventila. U njih se smjesa goriva sa zrakom (Otto) odnosno cist zrak (Diesel) tlaci (pod malim pretlakom) u cilindar kroz raspore (za ispiranje), a izgorjeli plinovi se istiskuju kroz ispušne otvore. Svi se otvori otvaraju u odgovarajucem položaju stapa. Dvotaktni motori imaju samo kompresijski i radni takt; ulaženje smjese ~dnosno ~.raka i ispiranje cilindra te istiskivanje plinova atko vrijeme dok su otvori izmedu oba takta otvoreni. zbiva se za

- v. strc,274).

Je. oli?niji .Zakretni moment;

~rednosti: vecu snagu uz iste izmjere, ventile nadomještene dn
nedostatci

U USporedbi sa cetverotaktnim

motorima

imaju sljedece otvorima i su pak: vece toplinsko opterece-

dvotaktni

- Sustav Diesel. Cisti zrak za izgaranje uvodimo u cilindar u kojem ~ stap tako snažno komprimira (do 25...40 bar) da se pri kraju komIJTes~Je
postiže temperatura paljenja goriva (550

... 700

°C), koje u tomtJ;enu~u

ubrizgavamo u cilindar. Povecani tlak (60 ... 100 bar), prouzrocen izgaranjem, služi pri sljedecem radnom - stapaju za obavljanje rada.

-

~e tUZIste Izmjere, potrebna je posebna pumpa za ispiranje (u malih su suotora pump~ nadomještene pumpnim djelovanjem donjeg kucišta, a u gO~avu Otto JOŠ su i gubitci zbog ispiranja izgorjelili plinova smjesom motva: Stoga su laki motori sustava Otto vecinom cetverotaktni, a teški orl sustava Diesel obicno dvotaktni.

272

10- Kraut
.....

273

Indikatorski

dijagram P Pm""

Pri hladenju

morskom

vodom

racunamo

s ugrijavanjem

za 20

... 40

'C i

P

Pa

Pa

3 Vi,lGMT

I VO

4

V DMT

2 GMT

<>' 4

3

".~
..v., jjl\i~

vo

konacnom temperaturom do 50 'C (iznimno i do 60 'C). Pri cirkulacijskom (optocnom) hladenju vodom (vozila!) ugrijavanje je 7 ... 10 'C, do konacne temperature 80 ... 90 'C. Mnogo topline odlazi iz stroja još uvijek s vrlo vrucim ispušnim plinovima. Daljnji gnbitci nastaju zbog prignšivanja i propusnosti stapova i ventila. Zbog nepotpunog izgaranja, hladenja stroja, topline ispušnih plinova i ostalih gnbitaka odvodimo iz stroja toplinski tok <P2.On se sastoji od eksergijskog dijela (neiskorištene topline koja bi se teorijski još mogla pretvoriti u mehanicki rad) i dijela koji nije iskoristiv za pretvorbu u rad. Unutarnja snaga motora Fi proizlazi iz razlike medu dovedenim i odvedenim toplinskim tokom
Fi =<P1 -

<P2.

Cetverotaktni motori sustava Otto
1 - otvaranje ispušnog ventila 2 otvaranje usisnog ventila 3 zatvaranje ispušnog ventila 4 - zatvaranje usisnog ventila 5 paljenje elektricnom iskrom

Dvotaktni motori sustava Diesel 1 - otvaranje ispušnog raspora 2 - zatvaranje ispušnog raspora 3 - otvaranje raspora za ispiranje 4 zatvaranje raspora za ispir.mje 5 - pocetal<ubdzgavanja godva 6 konac ubrizgavanja godva

-

-

snagu Fi odredujemo neposredno pomocu srednjeg indiciranog tlaka Pmed U cilindru Fi = Pmed d2 n/4 . 2 s nIz . i = Pmed Vi . 2 nIz gdje su: d promjer stapa, s stapaj, n brzina vrtnje, z broj taktova (4 ili 2), i broj cilindara (dvoradni cilindar vrijedi za dva), Vi stapajni obujam svih cilindara. Srednji indicirani tlak Pmed brzih motora ne možemo odrediti jednostavnim sredstvima. No možemo ga izracunati iz efektivne snage motora F
Pmed = F/(Vi . 2 nIz . 11m) pri cemu efektivnu snagn motora F odredimo kocenjem, a mehanicki stupanj djelovanja 11m pogonom motora iz stranog izvora. Srednji indicirani tlakpmed krece se izmedu 5 ... 9 bar. Brzine vrtnje plinskih i dizelskih motora su 2 ... 40 S-l (120...2400 min -1), lakih motora za vozila 50...100 s-l (3000...6000 min-1).

Unutarnju

Barometarski

tlak: prostora:

Pa e = (Vk + Vs)!Vk Vk Vs = As = Jt d2/4 . s stapa, s stapaj. izgaranjem

Kompresijski omjer: Obujam kompresijskog Stapajni obujam: gdje su: A površina Ekonomicnost

stapa, d promjer

motora

s unutarnjim

S gorivom dovodimo u motor toplinski tok <Pl = B Hi gdje sq: '13
potrošak goriva u jedinici vremena kg/s, Hi donja ogrjevna vrije@:ost goriva. Zbog gnbitaka pri izgaranju (nepotpuno izgaranje) samo dio teto~line prelazi na izgorjele plinove. Buduci da se u unutar cilindra stvaraju veoma visoke tempera~r? (maksimalno do 2 000 'C, a srednje znatno niže), moramo motor'li,l,adi~, pa se zbog toga temperatura stijenki cilindra ustali na 250 ... 3501' . Hladenje je u manjih motora obicno zracno, a u vecih vodeno. 1(p,gr~ba zracnog hladenja ogranicena je zbog malog koeficijenta prijelaza'tqp:Iine sa stijenki motora na zrak. Pri brzini rashladnog zraka v možemo racllnati s koeficijentom prijelaza: v/(m/s) 1... 2 5...10 20... 30 40... 50 60...100 10Q;... ,o,o ~ a/(W(/(m2 K)) 6...12 30...70 80...150 160...210 230...350 350... 64,0 Pri hladenju vodom najdjelotvornija je svježa rashladna voda.O).to1i~C' koja se može ugrijati za 40 ... 70 'C do konacne temperature 70 ..' ~9, .

Srednja brzina stapa v = 2 sn stabilnih motora ne premašuje vrijednost od 6 m/s, a motora za vozila dosiže do 12 m/s (iznimno i do 18 m/s). Termicki stupanj
do,":edenog toplinskog

djelovanja
toka 11i

11ije omjer izmedu unutarnje

snage Fi i

<Pl = B Hi; ovisi prvenstveno

o kompresijskom

omjeru e (v. str. 274):

= PjB

Hi

=f

(1 - k/ex-1)

gdje ~u: h faktor, ovisan o nacinu izgaranja (Otto: h ~ 1, Diesel: 1. > 1),
x Omjer specificnih toplinskih kapaciteta (= cp/cv)' ~ermicki stupanj djelovanja je dakle to veci što je veci kompresijski ~{er e...On je u motoru sustava Otto vrlo ogranicen zbog opasnosti od r: ?n~~IJ.e(kompresija goriva smjese!), dok u dizelskih motora taj omjer oZe Ih znatno veci (kompresija zraka!): motori sustava Otto: benzinski e = 5... 8 (...9)

plinski motori s užarenom glavom:

e = 6... 10 e = 8... 12 275

274

dizelski motori: E = 12 ... 25 (.u 35). Efektivna je snaga motora P P=PiTJm=BHiTJ gdje su: TJm mehanicki stupanj djelovanja, TJukupni stupanj djelovanja. Mehanicki stupanj djelovanja TJmuzima u obzir gubitke zbog tren ja u mehanizmu motora i pogon pomocnih uredaja elektricnoga generatora

2. lzentropska kompresija (1 2) pri S = const (tj. bez izmjene topline s okolicom i bez unutarnjeg trenja.) potreban rad (a 2 Oba) Wl,2 = m Ahd

-

za sustav paljenja (Otto) ili pumpe za ulje (Diesel), ventilatora za zracno hladenje ili ventilatora i pumpe za vodu pri hladenju vodom itd. Ukupni stupanj djelovanja TJ
TJ

-

=m cp(TlVl 1-(P2 [ ~l )
Ah d
Cp

T2)
(X-l)!X

d}
22'

:

:a

<I Il
ff

1

= TJi TJm = P/B

=~PI

MM= h1-h2
]
(x

Hi
.

x- 1
Konacna temperatura

Mt

=h1-1w

uzima u obzir sve gubitke u motoru koji su, u prosjeku, raspodijeljeni

približnoovako:

gubitci hladenjem 28 % gubitci zbog trenja itd. 10 % toplina ispušnih plinova 30 % (efektivna snaga stroja 30 %) ostali unutarnji gubitci 2% Ukupni stupanj djelovanja zavisi od opterecenja motora P i brzine vrtnje n, a iznosi u najpovoljnijem podrucju rada kod: lakih benzinskih motora TJ= 0,22.u 0,25 plinskih motora TJ= 0,27 .u 0,35 motora s užarenom glavom TJ= 0,22u. 0,26
malenih dizelskih motora velikih dizelskih motora TJ= 0,31.u 0,36 TJ= 0,40.u 0,48.

T2=Tl--=T1-

P2

-

1)/1<

3. Adijabatska kompresija (1 2') neravnotežna kompresija, koja se opisuje eksponentom m (m nije eksponent politrope). Takav se slucaj približno postiže kod brzohodnih kompresora bez hladenja. Potreban rad (a' 2' Oba')
m-1/m

- -

(Pl )

.

W12'= mAh = m cp(Tl-T2') = ~P1Vl
X- 1 Konacna temperatura T2'

I-(P2 [ lPl ) P2
(n-l)/n

]

KOMPRESORI Kompresori su strojevi koji komprimiraju plinove ili pare na odredeni tlak. Pomocu njih dobivamo komprimirani zrak koji služi za pogon pneumatskog alata (6.u 7 bar) ili metalurških peci itd. Daljnje uporabe kompresora su: daljinski transport plinova (36 bar), rashladni uredaji (12 bar), ukapljivanje zraka (200 bar), kemijski procesi (do 1 000 bar i više).

=TI --= Cp

Ah
Tl

(Pl )

-

4. Politropska kompresija s eksponentom politrope 1 < n < x (1 (postiže se približno kod hladenih stapnih kompresora). Potreban rad (a 1 2" Oba)
n -lin

- 2")

Promjene stanja plina pri kompresiji 1. lzotermna kompresija (1- O) Potrebni rad (a 1 Oba) ' TI P2

W12, =~

P1VI 1- (P2

, n- 1 Odvedena toplina (a 1 2" a" a)
Q

[

.
]

lPI )
T2"

Konacna temperatura

TL~

~
2' ib ia'
SZ

= (x -nj/en

(x -1)).

Wl.2"

= TI

(Pz!PI)(n-I)ln

2

!

i
Il
S

Wlo=mRTolnP1 ,

P2

=mTO(S2-:Sl)

Usporedivanjem razlicitih promjena stanja dobivamo: Wl.2, > W1,2> Wl.2" > Wl,O T2' > T2> T2" > To.

i .

'

-r---

!

Konacna je temperatura To = Tl'" cons!. Za vrijeme kompresije treba odvoditi toplinu (a 1 Oba) Qo

Sl :a' la

=m

To (S2 -Sl)'

N~~~ji je rad potreban za izotermnu kompresiju (Wl,o), a najbliže s~o nih JOJpn obilnom hladenju (W12,,). Najveci je rad potreban kod nehladestrojeva (W1,2'). '

276

277

Višestupanjska kompresija Višestupanjska kompresija omogucuje da se, bez obzira na vrstu kOmpresora (h1adenoga ili neh1adenoga), veoma pribJižimo izotermnoj kompresiji. Iza svakog stupnja kompresije h1adimo T ugrijani komprimirani plin po mogucnosti do pocetne temperature To- Time štedimo rad koji je predocen u T, s dijagramu crtkanom površinom 2' l' 2" 1" 2'" 2 2'. Višestupanjska kompresija s meduh!adenjem poskupljuje uredaj što je veci broj 11 stupnjeva. Stoga se obicno ogranicujemo 1 na 2 do 4 stupnja. Tlacni je omjer svakog stupnja pri ukupno i stupnjeva

Dobava kompresora s obzirom na obujam plina pri pocetnom (ispred kompresora) iznosi kodjednoradnih kompresora qv= AVsIUlil

tlaku Pl

gdje su: A dobavni stupanj, VsI stapajni obujam u prvom stupnju (niskot!acnom), Ul brzina vrtnje u prvom stupnju, il broj paralelno djelujucih cilindara u prvom stupnju (dvoradni cilindri racunaju se dvostruko). Dobavni stupanj

A = qv AO 1]v q,
predstvalja odnos izmedu stavrnog
qt (qV/

i teorijskog

protocnog

obujma

= AVslll1 iJ,

s

x

= 4PZ!PI'
s realnim jednadžbu

Kompresija do visokih tlakova Pri kompresiji na manje tlakove (do 30 bar) racunamo plinovima kao da su idealni. Pri višim tlakovima moramo stanja korigirati faktorom kompresibilnosti k . u edn VO ... 'ak t °C H2 zrak!) O 100 O 100 V k, «v= O 1,0 1,0 1,0 1,0 stapnim
postižemo

!bilnosti k . O,
100 1,07 1,05 0,97 1,03

pv

= kR

T.
:: p!bar 300 1,20 1,16 1,09 1,15 postižemo
stupnju tlacni

odreden je »obujanmom korisnošcu« 1]v= V'IVs (koja se znatno smanjuje povecanjem štetnog prostora) i faktora AO 1) koji uzima u obzir ugrija« vanje plina pri usisavanju te propusnost stapa i ventila. Dobavni stupanj pri: malim kompresorima A > 0,70 puhalima (npr. za visoke peci) A = 0,82 ... 0,90 kompresorima za tlak do 7 bar A = 0,86 ... 0,92. Pogouska snaga za kompresor. Unutarnja snaga Pi stapnih kompresora s h1adenim cilindrima približno je odredena radom WI,2'" potrebnim za politropsku kompresiju (v. str. 278 pod 4.), i to pri brzini vrtnje n Pritom zanemarujemo štetnog prostora. (Rad n = 1,32 ... 1,38.) Zapravo se kompresija Pi = Wl,i' . u. neznatni rad ekspanzije zaostalog W12" racunamo s eksponentom plina iz politrope eksponen-

600 1,42 1,33 1,46 1,39

10QO 1,71 1,5.6. 1,98 1,80"

,

Stapni kompresori Jednostupanjskim
bar, a višestupanjskim

ne zbiva po politropi

s konstantnim

kompresorom
u svakom

tlak do 5 (... 7)
omjer 3

tom n, vec najprije približno po izentropi (n ~ x), a zatim uz znatno
odvodenje topline (1 < u < x). Unutarnju snagu za svaki cilindar odredujemo takoder pomocu srednjeg indiciranog tlaka Pmedu cilindru presjeka A i stapaja s pri brzini vrtnje u Pf = Pmed As n. Srednji indicirani
memo u obzir daje VI

... 4.

Stapajni

obujam iznosi

Vs=As = d21t!4.s
gdje su: A presjek cilindra, d prO1njer cilindra, s stapaj. Štetni prostor Vo = 0,04... 0,08 (... 0,15) Vs'

tlak Pmed možemo izracunati = Vo + VJ Pmed = WI,i' IVs . snaga za više cilindara iznosi

iz rada W1.i' (ako uz-

Ukupna unutarnja Stvarno potrebna

,Vo

I

V.

Dobavni obujam (pri tlakUPl):

V'

Pi
P

= "EP{.
iznosi 1]m= 0,78 ... 0,95.

snaga za pogon kompresora

Indikatorski dijagram
1) Za racunanje sa zrakom kao pregrijanom parom vidi str. 199.

= P!1]m
279

gdje je mehanicki stupanj djelovanja stapnih kompresora

278

~-

Turbokompresori Turbokompresori su radijalni (po konstrukciji su slicni turbopumpama) ili aksijalni (slicni parnim turbinama). U jednom se stupnju postižu samo manji kompresijski omjeri od 1,7 (... 4). Za više su tlakove potrebni višestupanjski kompresori. Kompresija se u turbokompresorima zbiva po adijabati (slucaj 3 na ~tr. 277). Pri kompresijskim omjerima preko 2,5 porast je temperature toliki daje potrebno meduhladenje. Snaga za pogon turbokompresora Teorijsku snagu odreduju izentropski rad WI,2 i brzina vrtnje n Po Unutarnja

II komorama za izgaranje postižu se konacne temperature u: stacionarnim strojevima 650... 700 °e mlaznim strojevima 700 ...850 °e. Pri otvorenom je procesu qm protocna masa zraka kroz kompresor do komore z~ izga:anje, dok P!oto,k dimnih plinova koji nastaju u komori za izgaranje I struje kroz turbmu Iznose qm' = qm + B z qm a ujedno se neznatno mijenja specificni toplinski kapacitet cp' dimnih plinova, pomocu kojeg racunamo toplinski tok u komori za izgaranje i snagu turbine. Proces plinske turbine možemo prikazati pojednostavljeno (bez vece grješke) pomocu procesa zraka (v. dijagram T, s). Promjene stanja zraka 1-2': adijabatska kompresija od tlaka Pa na tlakp, 2'-3: dovodenje topline u komori za izgaranje pri tlakup, 3-4': adijabatska ekspanzija (s trenjem) u turbini od tlakap na tlakp., 4'-1: odvodenje topline u okolicu pri tlaku Pa' Za adijabatsku kompresiju treba kompresoru snaga
Pik

= WI,2'

n

= qmMd'
gubitaka

snaga je veca zbog unutarnjih

Pi = WI,i' n = qmM gdje je unutarnji stupanj djelovanja
I]i

= Po/I]i
.

T

= PO/Pi = q

Md/M

Stvarna snaga još je veca zbog vanjskih mehanickih gubitaka (trenja) P = PJl]m = PO/I] = qmMJI] pri cemu je mehanicki stupanj djelovanjaturbokompresora I]m= 0,95:.. ,98; 0
a ukupni stupanj djelovanja I] = I]i
I]m'

Dobavna protocna masa qm (protok mase) turbokompresora dobiva se iz stvarne snage P, ukupnog stupnja djelovanja I] i izentropske rai(iR.e entalpija /:;.hd .
qm

s
(T2'

= I] P/Md .

= qmcp

(T2

- TI)/I]ik = qmcp

- TI)

Dobavnu protocnu masu možemo takoder izraziti pocetnim obujnmim protokom qv i pocetnom gustocom plina Q
qm

= qv Q .

gdje su qm protocna masa zraka, cp specificni toplinski kapacitet zraka, I]ik unutarnji stupanj djelovanja kompresora, TI pocetna temperatura zraka, T2 konacna temperatura pri izentropskoj kompresiji, T2' stvarno postignuta konacna temperatura zraka (v. str. 277). Unutarnji stupanj djelovanja kompresora iznosi
I]ik

PLINSKE TURBINE
Plinske turbine u širem smislu su pogonska postrojenja koja se sastoje - pri otvorenom procesu - od kompresora, komore za izgaranje i turbine. Kompresor K tlaci zrak iz atmosfere u komoru za izgaranje e, u kojoj izgara gorivo ubrizgano neposredno u komprimirani zrak (pri konstal1{D.em tlaku). IzgOIjeli (dinmi) plinovi struje z.atim 3 kroz turbinu T koja dijelom svoje snage' goni kompresor, a preostalom snagom generato1)JG. Kao gorivo možemo rabiti jeftinija kapljevita goriva, obicno petrolej ili slicno. 0mj~r T potroška goriva B i protocne mase qm i~llQS1 B/qm = 0,008 ... 0,012 kg/kg. 14' iI1

= (TI -

T2)/(T2,

-

TI)

= 0,80 ... 0,87.
tok

Komori za izgaranje

dovodimo toplinski
<P = B Hi
z

qmcp (Ta - T2')/l]e

gdje su: B potrošak goriva u jedinici vremena kg/s, Hi donja ogrjevna vrijednost goriva, Ta najviša temperatura u procesu (pri završetku dovodenja topline), I]estupanj djelovanja gorionika. Pri adijabatskoj
Pit

ekspanziji

dobivamo u turbini unutarnju

snagu

= qr:.

c; (Ta - T4J/l]it = qr:. c'p (Ta - T4,)

-@

gdjes~: qr:.protocna masa dimnili plinova (z qm)' cp' specificni toplinski
~pacIte~.dimnili plinova (z cp), T 4 konacna temperaturu pri izentropskoj e SpanzIJI, T4' temperatura zraka kod izlaza iz turbine, I]it unutarnji stuPanj djelovanja turbine.

280

281

Unutarnji Unutarnja

je stupanj
1]it

djelovanja turbine

* Mlazni (reaktivni) motori koji služe za pogon zrakoplova imaju ostrojenje s plinskom turbinom otvorenog procesa, a njen ucinak ne rabi ~e samo za obavljanje vanjskoga tehnickog rada na osnovi turbine, vec plinovi izgar:mja stvaraju potisn~ (reaktivnu) silu svojim mlazom na izlazu iz stroja kroz posebnu sapmcu. Turbina mlaznog motora goni samo kompresor i troši
Pit

= (Ta-T4,)/(Ta-T,j)

= 0,85... 0,88 (... 0,90).

je korisna

snaga cjelokupnog postrojenja Pi Pit + Pil<

=

plinske turbine

(pri cemu uporabljena snaga u kompresoru Pil<ima negativnu vrijednost). Stvarna korisna snaga cjelokupnog postrojenja plinske turbine je zbog vanjskih gubitaka (tren ja u ležajima, pogon regulatora itd.) manja P=Pjllm gdje je 1]mmehanicki stupanj djelovanja postrojenja. Ukupni je stupanj 1] djelovanja postrojenja

= Pik!1]m

T

= P/B

Hj

= (Pit

+ Pik}/B Hi '1]m'

gdje je 1]'!'~~hanicki stup~ ~jelovanja stroja u cJehm, a snage turbme I kompresora su:
Pil<
Pit

3

Ukupni stupanj djelovanja 1]ovisi u prvom redu o omjeru obiju krajnjih temperatura Ta/TI (i to tako da raste s porastom tog omjera) i o tlacnolll omjeru P/Pa. Svakom omjeru temperatura pripada odredeni optimalni tlacni omjer pri kojem je 1]maksimalan, npr. " Ta/TI 2,5 3 3,5 (P/Pa)opt 3,6 5,8 8,3 1]max 0,18 0,22 0,24 Da bi se postigao što veci omjer temperatura, mora biti: a) temperatura Ta što viša, a ona je ogranicena otpornošcu tvari komore za izgaranje i turbine; b) temperatura TI što niža, a ona ovisi o temperaturi okolice (stoga je korisnost veca zimi, u sjevernim zemljama ili na velikim visinama). Cjelokupnu iskoristivost poboljšavaju: a) višestupanjska kompresija s meduhladenjem, cime smanjujelllo potrebnu ukupnu snagu za pogon kompresora Pil<; b) višestupanjska ekspanzija s meduzagrijavanjem, što povecava ukupnu snagu turbina Pit; c) regeneracija topline, tj. uporaba vrucih izlaznih plinova iz posljednje turbine, za zagrijavanje zraka iza kompresora, što smanjuje toplinski tok <Pkoji moramo dovoditi. Da bi postrojenje plinske turbine (s otvorenim procesom) postalo što jednostavnije (a uredaji što manji i jeftiniji) zadovoljavamo se cesto samo s dva stupnja kompresije i jednim stupnjem ekspanzije.

= qmcp (T2, - T1) = qr:. c; (Ta - T4.)

Zbog toga iz turbine istjecu plinovi T....-kojiimaju još znatan pretlak spram okolice, !>p= Po- Pai zato imaju za ekspanziju do okomog tlaka još uvijek na raspolaganju entalpijski (izentropski) pad
Md

= h4,

-k5

= c'p(T,._T5)
v

zbog kojega plinovi istjecu kroz izlaznu sapnicu velikom brzinom

v = IfJ "2 Md
(tp

=faktor brzine, v. str. 235), što daje potisnu

silu

F = qr:. v = qr:. IfJ"2 Md' Za vrijeme leta zrakoplova ulazi u mlazni motor zrak pod velikim dinamickim pritiskom što smanjuje potrebnu snagu kompresora i povecava potisnu silu mlaza.

TOPLINSKE PUMPE . Toplinske su pumpe uredaji kojima crpimo - uz dodavanje energije toplinu s niže temperature na višu. KOInpresijske toplinske pumpe su strojevi za hladenje i grijanje. Kružni proces u kompresijskim toplinskim pumpama obavljaju posebno odabrane pare, osobito razni freoni, npr. R12 = difluordiklormetan CF2CI2, 22 = difluormonoklormetan (CHF2Cl) itd., nadalje monoklorR metan (metilklorid) (CHaCl), diklormetan (metilenklorid) (CH2CI2),sump°rni dioksid (S02), ugljicni dioksid (C02), amonijak (NHa) i sl. 283

Na slici su: Kb K2 - kompresori, Ii
hladnjak, E - izmjenjivac topline, C-

ko-

-

mora za izgaranje, T - turbina.

282 -~.........

"
Jednostavna 3 R kompresijska 2' toplinska pumpa: K - kompresor, C - kondenzator (za okolicu: zagrijac), V - regulacijski (Prigušni) ventil, R - isparivac, refrigerator (za okolicu: hladnjak), M - pogonski motor:Mektricni ili drugi), Jakost otopine izražavamo omjerom kolicine amonijaka otopine ~ = NHaf(NHa + H2O). Najvecu topivost (zasicenje) prikazuje ovisi o tlaku i temperaturi, a iznosi: ;.w. maksimalni i cjelokupne omjer ~max' koji

Promjene stanja pare:
T p.
r

.

1-2': adijabatska kompresija (s trenjem) od tlaka Pr na tlakpc 2'-3: kondenzacija pripc = const (odvode-

g

pri tlaku p/bar . 0,2 0,5 1,0 2,0

-20

I I I I I
-10 O +10 +20 0'306
1

pri temperaturi ('C)
+40

I

+60

I

+80

I +100

nje topline pri višoj temperaturi,t'i od tlaka Pcna tlak Pr (ha = h4) 4-1: isparivanje pri Pr = const (dovodepje
topline pri niskoj temperaturi lice). (stvarna)
1/m

okolicu) 3-4: prigušivanje

0,364 0,475 0,615

0,406 0,512
0,701
1

0'253 0,347 0,438
0,566
1

0'202 0,294 0,378
0,483
1

0'155 0,244 0,325
0,418
1

0,068 0,152 0,228
0,314
1

0,071 0,140
0,225
I

0,062
0,141

u regulacijskom

ventilu

I 0,067

EJ

iz.oKo..

Za otapanje je potrebna specificna toplina otapanja r ID koja je gotovo neovisna o tlaku i temperaturi, ali je ovisna o omjeru ~: 0,00 837 0,25 641 0,50 209 0,75 42

Snaga za pogon kompresora P

= qm(h2 - hI)/1/ = qm(h2, - hI)

r,J(kJ/kg)

gdje su: qm protocna masa pare, hI specificna entalpija prije kompresije, h2 specificna entalpija na koncu izentropske kompresije, h2' stvarnu specificnu entalpiju iza kompresora, 1/mmehanicki stupanj djelovanja, 1/ ukupni stupanj djelovanja. Odvedeni toplinski tok <Pc= qm(h2, - ha) Taj toplinski tok može poslužiti za grijanje okolice (»ogrjevni stroj«). Faktor grijanja ec = <pc/P pokazuje koliko »ogrjevnog toka« <Pcdobivamo rabeci snagu P za pogon kompresora. Pri malim tlacnim (i temperaturnim) razlikama taj je faktor znatno veci od 1, npr. ec = 5 ... 15 (i više). Dovedeni toplinski tok <Pr = qm (hI - h4) Taj toplinski tok služi za hladenje okolice (»rashladni stroj«). Rashladni faktor er = <Pr/P pokazuje koliko »rashladnog toka« <Prdobivamo rabeci snagu P zaJl,Qgon kompresora. Pri malim tlacnim (i temperaturnim) razlikama i 1aj je faktor znatno veci od 1, npr. er = 4 (i manje) do 14 (i više).

Toplina isparivanja NHa (pri + 20 °C) iznosi r = 1189 kJ!kg. Za otapanje (apsorpciju) amonijaka u vodi odnosno u blagoj (nezasicenoj)otopini (malo ~) potrebna je znatna toplina r + ra koju otopina oduzima okolici te ga »hladi«). Apsorpcijom nastaje jaka otopina (veliko~) iz koje opet izlucujemo amonijak grijanjem (višoj temepraturi odgovara manje ~m.,)' Prije ponovnog otapanja moramo amonijak i preostalu blagu otopinu - svaku posebno - ohladiti najprije na temperaturu okolice, da bi nakon apsorpcije postigli temperaturu nižu od okolice. Za grijanje u apsorpcijskom rashladnom uredaju trošimo znatno više energije nego pri istom rashladnom ucinku - za pogon kompresora u kompresijskoj toplinskoj pumpi.

-

Rashladne

smjese Sastavni dijelovi (maseni) H2O NH4Cl KNO3 H2O NH.,NO3 16 5 5 1 1
Temperatura pocetna ..L oc +10 konacna t oc -12

Sastavine

*
Apsorpcijske toplinske pumpe služe za apsorpcijske rashladpe.vredaje. U tu se svrhu iskorištava promjenljiva topivost nekoga rash:fadf1og sredstva u odredenom apsorpcijskom sredstvu. Najcešce se rabi aII1bnijak (NHa) kao rashladno sredstvo, a voda (H2O) kao apsorpcijsko sredstvo.

voda amonijevk1orid (salmijak) ka1ijev nitrat (salitra) voda amonijevnitrat

+10

-15

284 ~

285

KLlMATlZACIJA I SUŠENJE
Rashladne smjese (konac)

Temperatura
Sastavni

Sastavine
HNO3 dušicna kiselina (razr.) natrijev nitrat (cilska sal.) NaNO3 sumpoma kiselina natrijev sulfat voda natrijev karbonat (soda) amonijev nitrat dušicna kiselina (razr.) amonijev nitrat natrijev sulfat snijeg natrijev klorid (kuh. sol) snijeg kuhinjska sol salmijak snijeg sumpoma kiselina (razr.) snijeg solna kiselina (razr.) snijeg dušicna kiselina (razr.) snijeg kalcijev klorid H"sO. Na"sO. HoO N a2CO3 NH.NO3 HNO3 NH.NO3 Na"sO. HoO NaCl H2O NaCl NH.Cl HoO H"sO. HoO HCl HoO HNO3 HoO CaCI.

I

dijelovi (maseni) 2 3 4 5 1 1 1 4 5 6 2 I 5 2 1 3 2 8 5 7 4 4 5

I

pocetna t 'C +10
}

konacna J...'C -20 -20 -22

JOin1atizacija Svrha klimatizacije je održavanje temperatu~e i vlage zraka u zatvorenoj prostoriji u granicama željenih vrijednosti. Covjek odaje toplinski tok i izlucuje vlagu koje (po VDI 2078 1977) iznose pri mirovanju i bez fizickog rada:

-

-

+10
}

Temperatura trC 18 20 22 U 26

zraka

Odavanje toplinskog toka <P!W 125 120 120 IM 115

Izlucivanje vlage g/h 35 35 40 60 65 toka 270 W.

+10
}

+10
}

-40

pri poluteškom radu iznosi odavanje toplinskog Klimatizacija obuhvaca niz postupaka

-

O \ O I O
}

-20

-25

-30 -32 -35 -40

\ \

O O O

pri kojima se iz klimatizirane prostorije P izlazeci vlažni zrak (stanja 1) miješa u mješacu M sa svježim zrakom iz atmosfere A (stanja a) u smjesu stanja 2 (koja je ovisna o omjeru miješanja 3:1...6:1); nakon cega ce ta smjesa u hladnjaku H (ljetni rad) ili u zagrijacu G1 i ovlaživacu V (zimski rad) promijeniti svoje stanje do stanja 3, da bi se u dogrijacu G2 zagrijala do stanja 4, a tada je ventilator Vt tlaci u prostoriju P. Stanje zraka u prostoriji P uzimamo kao tocku miješanja iz stanja ulaznog zraka (4) i stanja izlaznog (1) zraka. a) Ljetni pogon Vanjski zrak treba hladiti i sušiti. Stoga je ukljucen zagrijac G1 i ovlaživac V iskljuceni.

p, dobivenu

}

hladnjak

H, dok su

Najniža ledišta vodenih otopina (eutekticnih) 5,9 % Na2COa 2,1 °C 36,9 % NaNOa 10,9 % KNOa 2,9 °C 22,4 % NaCl* 19,7 % KCl -11,1°C 20,6 % MgCl2 18,7 % NH4Cl -15,8°C 35,5 % K2COa 41,2 % NH4NOa -17,4°C 29,9 % CaCl2

-

- 18,5°C - 21,2°C - 33,6°C - 37,1°C - 55,0oc

.

Eutekticna vodena otopina NaCl ima (pri 15 .C) gustocu Q = 1 170 kg/m3 i specificni toplinski kapacitet Cp(pri temperaturi tj: trc -20 O +20 cp/(J(kg KJ) 3320 3 341 3362

U hladnjaku H prelazi toplina sa smjese (stanja 2) na rashladnu vodu (temperature ispod rosišta smjese), pri cemu se smjesa hladi i suši (od stanja 2 do stanja 3), arashladna se voda zagrijava. Konacno stanje smjese na izlazu iz hladnjaka (stanje 3) ovisno je o njegovoj korisnosti. U dogrijacu G2 osušena se smjesa zagrije do odgovarajuce temperature T (stanje 4), potom je ventilator Vt tlaci u prostoriju P.

h

x 287

286
,~

Pri prijelazu qm kg/s smjese iz stanja 4 u stanje 1 smjesa preuz~ prostorije toplinski tok tJ> qm . Mt qm (hI h,j) = vlagu qmv= qm' Ax= qmv(Xl-X,j). b) Zimski pogon Vanjski zrak valja zagrijati i vlažiti. 4 h Stoga su ukljuceni zagrijac GI i ovlaživac V, dokje hladnjak H iskljucen. U zagrijacu G1zagrijava se smjesa stanja 2 do stanja 2', u ovlaživacu V se vlaži i hladi do stanja 3. Nakon toga se smjesa dogrijava u dogrijacu G2 do stanja 4, a tada je ventilator Vt tlaci u prostoriju P. pri prijelazu qmkg/s smjese sa stanja 4 u stanje 1 smjesa predaje prostoriji toplinski tok

ELEKTROTEHNIKA
' Simboli
istosmjerna struja "
,

=

-

-

vodic

2
===

tri paralelna

vodica
trokutasti spoj

izmjenicna struja istosmjerna

+
+-J-

križan je vodica cvrsti spoj vodica rastavljivi spoj vodica sklopka

~

i izmjenicna struja
trofazni sustav

D Y
~ ---vr-

zvjezdasti spoj ispravljac, elekto ventil

x

tJ>

= qm'

Ah

= qm (h4 - h1)

~ "-'

+-J-o""" o-

a preuzima

od nje vlagu qmv = qm' LU = qmv (Xl - X4)'

@)

voltmetar

-I

I

I~) galv~ki izvor I struje
istosmjerni generator izmjenicni generator istosmjerni motor izmjenicni motor trošilo struje, rasvjetno tijelo uzemljenje

Sušenje vlažne tvari zagrijanim zrakom Vlažnoj tvari, koja sadrži odredenu kolicinu vode, treba smanjiti tu kolicinu vode do željene vrijednosti. Zrak za sušenje (vanjski) neka ima ulah znu vlažnost Xv ulaznu specificnu entalpiju i hv (stanje 1). Zagrijavajuci ga po izomgri (X = const), do najviše dopuštene temperature T IDBX on prelazi u stanje 1'. Tako zagrijan zrak potom u sušionoj komori prima vlago koja ishlapljuje iz vlažne tvari te se hladi const) do stanja 2. po izentalpi (h Taj se postupak više puta ponavlja (2 2' i 2' 3 te 3 3' i 3' 4) do izlazne specificne entalpije hi i izlazne vlažnosti Xi koja treba biti što vecom.

0
@

ampermetar vatmetar

-Ð-

otpor
-

@)

~

-

.--I-.

promjenljivi otpor

ommetar

-E3-

osigurac

=

-

-

-

-

(0

mjerac frekvencije

---.-U-t...tL ~

namot

Za zagrijavanje

qmz kg/s zraka potreban
tJ>

je toplinski

tok

= qmz (hi

-hv)

e

@ @ @ @
Q9 -!-

cos <p cos <P - mjerac'

namot s odvojcima
kondenzator

a iz vlažne tvari je zrak preuzeo vlagu qmv = qmz (Xi - Xy). Pri optocnom postupku miješamo izlazni zrak (stanje 4) s ulazniJn zrakom (stanje 1) u omjeru koji daje smjesu stanja npr. 3". Ta se smjesa zagrijava do stanja 3' i može u sušionici preuzeti vlagu do stanja 4. Optok treba ponavljati do željene suhoce tvari.

lW1 registrirajuci ~ vatmetar

~

brojilo

polarizirani kondenzator

1

spoj s masom

288

289

ISTOSMJERNA Ohmov zakon

STRUJA U i struje I

Svo.istva nekih tvari
Tvar

ri temperaturi

od 20 'O Elektricna Temperaturni provodnost 2) koeficijent otpora

definira otpor R kao omjer napona R=U/I U=IR I=U/R.

Elektricna otpornost 1)

Djelatni (ohmski) otpor R upravno je razmjeran s duljinom l i obratno razmjeran s presjekom A vodica Q = R/l . A R = Q l!A gdje je Q elektricna otpornost karakteristicna za svaku tvar. Elektricna otpornost Qi presjek A vodica mjerimo koherentnim jedini,", cama medunarodnog sustava Jedinica (SI): Q. m (= Q. m2/m) ili izvedenom jedinicom Q.mm2/m (A u mm ). Elektricna otpornost Q ovisi o temperaturi T. Elektricna otpornost pri temperaturi TI povecava se pri temperaturi T2 na Q2po formuli Q2 = Ql [1 + a (T2-T1)]. gdje je: a temperaturni koeficijent elektricnog otpora mjeren u K-1. Q1JI .

~
flO m

LMS/m

~
K-1

aluminij bakar bronca cekas cekas I cekas II cink celik

- lijevani

- mekani
- mekani

- tvrdo vuceni

- tvrdo vuceni - aluminijska - kositrena

Koeficijent a takoder se mijenja s temperaturom, no te su promjeneiPri prakticki važnim temperaturama tako neznatne da ga cesto možemo smatrati konstantnim. Elektricna otpornost Ql i temperaturni koeficijenti a odreduju se obicno pri temperaturi tI = 20 'C, a predoceni sUIza najvažnije tvari na str. 291. Elektricna vodljivost G je velicina reciprocna elektricnom otporu R G = l/R = A/(Q l)
Elektricna provodnost je y

-lijevani -lim - "dinamo« lim -žica kantal konstantan kositar magnezij manganin mjed

=

l/Q.

Kirchhoffovi

zakoni

Prvi Kirchhoffov zakon. Zbroj struja koje dolaze u neku tocku elektricne mreže jednak je zbroju struja koje iz te tocke odlaze, tj. zbroji svih struja jednak je ništici

L,!i
i=1

=O .

Drugi Kirchhoffov zakon. U svakom je zatvorenom krugu zbroj narjnu" tih napona jednak zbroju umnožaka struja i pripadnih otpora, tj. zbroju padova napona

- lijevana - vucena nikal nikelin novosrebro olovo platina si\umin - lijevani sivilijev srebro volfram zlato željezo(cisto) živa

0,040 0,028 0,029 0,0175 0,017 8 0,13 .-.0,29 0,0278 1,12 0,97 1,08 0,060 0,1...0,25 0,142 0,13 0,27... 0,67 0,17 1,45 0,5 0,12 0,043 0,43 0,071 0,07 ... 0,08 0,42 0,09 0,38 0,21 0,10 0,059 0,6...1,6 0,016 5 0,055 0,023 0,10 0,958
l! =

25 36 34,5 57 56 7,7...3,4 36 0,894 1,03 0,925 16,8 10...4 7 7,7 3,7... 1,5 5,9 0,69 2,0 8,3 23 2,32 14 14 ... 12,5 2,38 11 2,63 4,8 10 17 1,7... 6,3 61 18,1 43,5 10 1,04

0,003 6 0,004 O 0,004 1 0,003 93 0,00392 0,000 6 ... 0,001 0,004 O 0,000 14 0,000 52 0,00008 0,004 1 0,0045 ... 0,005 5

-

0,0045 0,005 2 0,000 06 - 0,00005 0,004 5 0,004 1 0,00001

-

0,0013 ... 0,001 9 0,0002 0,0055 0,00007 0,004 1 0,003 92 0,004 0,004 O 0,0048 0,004 O 0,006 0,000 99

L Ui = L (I R)i . i=1 i=1
Snaga i rad istosmjerne struje Snaga P istosmjerne struje jednaka je umnošku napona U i strujel' P = U I = rZR = U2/R. Rad W istosmjerne struje jednak je umnošku snage P i vremena tW=Pt= UIt=I2Rt 290

Elektricna otpornost za destiliranu vodu Elektricna otprnost za morsku vodu

l! 104Q m (1O'° Q mm2!m).

0,3Qm(=3 -105Qmm2!m).

11 Starijinaziv:specificniotpor i jedinica 21 Starijinaziv:specificnavodljivosti jedinica

O mm'

-;;;-

(= flO m)

.

S m, mm (=MS/m) 291

Spajanje djelatnih (omskih) otpora a) Serijski spojeni otpornici pojedinacnih otpora Ri imaju ukupan otpor R jednak zbroju pojedinacnih otpora (koji je veci od najveceg otpora)

Transformacija R12 = (R1R2)/Ry R23 = (R2R3)/Ry R31 = (R3R1)IRy

zvjezdastog

u trokutasti

spoj i suprotno R1 = (R12R31)IRI1 R2 = (R12R23)/RI1 R3 = (R23R31)/RI1

~"'-CJ--

I

R1

R2

R3

Rn

R = I,Ri=R1 i=l
'
'

+R2+ ... +Rn

Ry = R1R2R3/(R1R2

+ R2R3 + R3R1)

RI1 = R12 + R23 + R31'

. . . t e propus t aJu st ruJu I i Jed n ak u u SVImot-., pornicima
I

= Il = 12 =

.u

= In.

Mjerenje temperature otporom Termometri na otpor rabe ovisnost djelatnog otpora Q(T) o temperaturi T (v. str. 290)
Q(T)

b) Paralelno spojeni otpornici pojedinacnih otporaRi imaju ukupan otpor R koji je reciprocna vrijednost zbroja reciprocnih vrijednosti svih otpora (manji je od najmanjega otpora), a dobiva se iz jednadžbe

=

Qo [1 + a (T

-

To)]

ej

R

]-o
<>

~

1IR =

I, 1IRi = 1!R1 + 1IR2 + ... + l/Rn . ;=1

~
~

Ukupna struja I jednaka je zbroju struja Ii kroz pojedine otpornike 1= I,I;=11 +12+ ... +1n. ;=1
spoj triju otpora

gdje su: Qoelektricna otpornost To = 273 K, to = O ac, (T To) je temperaturna razlika. Za temperaturnu je razliku ac = K. Narocito je pogodna za termometre na otpor platina. Otpor R(t) nekog otpornika proizvoljne temperature unutar odredenog temperaturnog raspona racuna se premajednadžbi
R(t)

-

= Ro

(1 + At + B~)

gdje su: t temperatura koeficijenti, normirani

mjerenog otpora u ac, aA i B temperaturno npr. po DIN IEC: A = 0,390 784 076 . 10-2

ovisni

c) Elektricni

K-1 K-1.
-o

3
Termonaponi

B = 0,578408

40 . 10-6

Termoelektricni se naponi pojavljuju na lemljenim mjestima dviju kovina ili slitina. Oni rastu s porastom temperature, i to se rabi za njezino mjerenje.

<

Ut -O

1
Zvjezdasti spoj (Y,T)

2

R"12 Trokutasti spoj (LI., Il)

Termoelektricni naponski niz (s obzirom na platinu) za temperaturnu razliku medu lemljenim mjestima 100 K (100 ac i O ac): Kovina (slitina) Termonapon mV -7,7 -3,47... -3,04 - 1,94 ... - 1,20 O +0,65 +0,65 ... +0,90 Kovina (slitina) Ir Ag Cu Au Fe kromnikal Termonapon mV +0,67 +0,67... +0,79 + 0,72... +0,77 +0,56 ... +0,80 +1,88 +2,20

Otpor medu stezaljkama 1- 2 R = RdR23 + R13)/(R12+ R23 + R13) R =R1 +R2 2-3 3-1 292 R = R2 + R3 R = R3 + R1 R = R23(R13+ R21)/(R12+ R23 + R13) R = R13(R12+ R23)/(R12+ R23 + R13)

Bi konstantan Ni Pt platinrodij (10%Rh) W

293

Termoelektricni naponi u mV pri temperaturi t za razlicite kovinske parove s obzirom na referentne temperature Temperatura J...°C -200 -150 -100 -50 O 50 100 150 200 250 300 350 400 450 500 550 600 650 700 750 800 850 900 950 1000 1050 1100 1150 1200 1250 1300 1350 1400 1450 1500 Željezo - konstantan O°C -8,15 -6,60 -4,75 -2,51 0,00
\

O i 20 oc

Faradayevi Faradayeva

zakoni konstanta F je umnožak: NA = 6,022 136. l023mol-l i e = 1,602 177 33 . 10-19 As

'-,"

Kromnikal- nikal
O°C 20°C

Platinrodij O°C

- platin;'
20°C ',",-

20°C -9,20 -7,65 -5,80 -3,56 -1,05 1,60 4,32 7,10 9,90 12,70 15,51 18,31 21,11 23,95 26,80 29,70 32,62 35,59 38,67 41,87 45,17 48,58 52,09

Avogadrove konstante osnovnog elektricnog naboja

-,

F = NA e = 96 485,309 A s mol-I. Elektrokemijski ekvivalent a odreden je molarnom konstantom = MIF v F la] masom Mi valenci-

0,00 2,02 4,10 6,13 8,13 10,16 12,21 14,29 16,40 18,51 20,65 22,78 24,91 27,03 29,14 31,23 33,30 35,34 37,36 39,35 41,31 43,25 45,16 47,04 48,89 50,69 52,46

-0,80 1,22 3,30 5,33 7,33 9,36 11,41 13,49 15,60 17,71 19,85 21,98 24,11 26,23 28,34 30,43 32,50 34,54 36,56 38,55 40,51 42,45 44,36 46,24 48,09 49,89 51,66

0,000 0,299 0,643 1,025 1,436 1,868 2,316 2,778 3,251 3,732 4,221 4,718 5,224 5,738 6,260 6,790 7,329 7,876 8,432 8,997 9,570 10,152 10,741 11,336 11,935 12,536 13,138 13,738 14,337 14,935 15,054

-0,113 0,186 0,530"; 0,912 1,323 1,755 2,203 2,665 3,138 3,619' 4,108 4,605 5,1i'l 5,62 6,1417 6,67,7 7,21'6 7,763 8,319 8,8 9,457 10,939 10,628 11,223 11,822 12,42;1 13,025 13,625 14,Z4 14,822 14,,

jom v elementa

te Faradayevom a

= kg/tA
a mg/As

s).

2,65 5,37 8,15 10,95 13,75 16,56 19,36 22,16 25,00 27,85 30,75 33,67 36,64 39,72 42,92 46,22 49,63 53,14

Vrijednosti elektrokemijskog Tvar 1) aluminij bakar cink kalij kositar magnezij natrij nikal

ekvivalenta a mg/As 0,093 2 0,6588 0,329 4 0,338 7 0,405 2 0,615 1 0,307 5 0,126 O 0,238 4 0,304 1 0,202 7

a (mg/As = 10-6kg/As) nekib tvari Tvar 1)

- jednovalentni - dvovalentni - dvovalentni - cetverovalentni

olovo platina srebro zlato željezo živa

- dvovalentno
- trovalentno

- jednovalentna
- dvovalentna

- dvovalentni
- trovalentni

* kisik (anion) vodik (kation)

1,073 5 0,505 7 1,118O 0,6812 0,289 3 0,1929 2,078 9 1,0395 0,0829 0,01044

Prvi Faradayev zakon. Struja I koja protjece elektrolitom elektrodi u vremenu t masu m

izlucit ce na

m=alt
gdje je a elektrokemijski ekvivalent.

Drugi Faradayev zakon. Mase ml i m2 razlicitih tvari, izlucene istom strujom u istom vremenu, odnose se medusobno kao kvocijenti relativnih atomnih masa A i kemijskih valencija v tih tvari ml
m2

al

Al/Ul

= a2

= A2/u2 .

11 Valencija se odnosi na vezu kovine u kemijskom spoju,

294

295

MAGNETNO

I ELEKTRICNO

POLJE

Magnetno polje nastaje oko polova permanentnih magneta ili oko vodica elektricne struje. Jakost magnetnog polja H (A/m) najlakše odredujemo mjerenjem elek. tricne struje I - na okomitoj udaljenosti r od beskonacno dugog vodica H 1/2 11 r H=lld - u sredini kružnog vodica (= 1 zavoj) promjera d u sredini svitka sa w zavoja na cilindru promjera d H = I wld

reznu pet/ju. Celici pogodni za izmjenicne magnete (magnetni meki celici) iJIlajuvrlo (prakticki zanemarivo) usku histereznu pet/ju. 1,80 T 1,60 1,40 1,20 1,00 B
0,80

=

-

~ @)

- u sredini svitka sa w zavoja na zatvorenom (npr. kružnom) prstenu (obodne) duljine l H I wll. --Smjer magnetnog polja odreduje se »pravilom desnog vij. _ka«:podudaraliSeSmjeraksijalnOgpOmicanjavijkasaSIDje-

=

I/

./

rom struje u vodicu, magnetno ce polje imati smjer okretanja
vijka. (Znak <8> gledanje u smjeru struje, a znak 0 je gledanje je suprotno smjeru struje. Na slici struja ulazi okomito u ravni. nu crteža.)

Gustoca magnetnog

toka (magnetna indukcija) B (T

= V S/m2)je
o 100 160 250 400
630 H1000 1600 2500 4000 A/m 10000

kvocijent magnetnog toka <1> s) i ploštine A (m2), u razlicitim tvarima (V izazvan magnetnim poljem jakosti H II H = lIollrH B = <1>IA gdje su: A presjek, II permeabilnost, 110 permeabilnost praznog prostora (vakuuma),lIr relativna permeabilnost. Permeahilnost praznog prostora 110je konstanta

=

a

- transformatorski

Krivulja magnetiziranja lim, b

- dinamo

B

=f (Il)

za meki celik i sivi lijev lim, c celicni lijev, d sivi 1ijev

-

-

110 =

1,256 637 . 10-6 V s/(A mj.

Relativna permeabilnost IIr (bezdimenzijski broj) ovisi o vrsti tvari i jakosti magnetnog polja H. U vakuumu (a to vrijedi i za zrak) relativna je permeabilnostJ.lr = 1.za feromagnetne tvari prikazujemo ovisnost gustoce magnetnog toka o jakosti magnetnog polja »krivuljom magnetiziranja« B = f (H). Prvo magnetiziranje celika predocuje +B pocetna (»djevicanska«) krivulja a. Smab njimo li zatim jakost magnetnog polja do ništice, ostat ce u celiku remanentni I!!agnetizam BR> koji se poništava samo suprotnim magnetnim poljem jakosti HK (koercitivna sila). +H -H Magnetiziranjem celika do zasicenja u jednom b i drugom smjeru c krivulja magnetiziranja opisuje histereznu petlju. Celici za permanentne magnete (mac gnetni tvrdi celici) imaju vrlo široku hilJte-

Nosivost magneta Na nosivim polovima nosivost magneta F je

magneta F

magnetne
AI(2 J.l0>.

indukcije

B i presjeka

A

= B2

Induktivnost Induktivnost L nekog svitka sa w zavoja predocuje promjene magnetnog toka <1> struje I koja je stvara i L w d<1>/dI. se kvocijentom

=

Svitak za w zavoja kojemu je presjek A i duljina l ima induktivnost

.

L

L = 110II,

w2 All.

Induktivnost svitka bez željezne jezgre (za zrak: IIr = 1) je dakle stalna. Induktivnost svitka sa željeznom jezgrom ovisna je o nagibu krivulje rnagnetiziranja VtoJ.lr = BIH). Energija svitka je

-B

WL=LI2/2. 297

296

Elektricno polje nastaje izmedu medusobno izoliranih vodica pod naponom (i opcenito: oko svakog statickog elektricnog naboja). Jakost elektricnog polja E (V/m) izmedu dviju paralelnih ploca, medu kojima je napon U a njihova udaljenost a, jest

Elektricni

kapacitet

Kapacitetom C odredujemo kvocijent elektricnog naboja Q, skupljenog na dvjema elektrodama kondenzatora, i napona U izmedu njih

C = Q/U.

E=!Z.. a Na ploci s nabojem Q (C), i ploštineA (m2)gustoca nabojaD (C/m2)je: Q
D

Kondenzator ploštine ploce A, jedne od istih paralelnih ploca koje su izmedu sebe udaljene za a (samo toliko daje elektricno polje homogeno), je kapaciteta C C = EOErA/a. Kapacitet kondenzatora du ploca (izolatora). Spoj više kondenzatora a) u paralelnom ovisi o relativnoj dielektricnosti Er tvari izme-

=il =

E

E

= EOErE

gdje su: E dielektricnost, EOdielektricna konstanta (dielektricnost vakuuma) i Errelativna dielektricnost izolatora. Dielektricna konstanta praznog prostora Eoje
EO

spoju (povecava se ploština ploca); ukupni je kapacitet C

C=
n

= 8,854

. 10-12 A s/(V m).

L Ci = Cl + Cz +... i=1
= 1/C1
Wc
+ 1/C2 +...

+ Cn

Relativna dielektricnost izolatora Er zavisi od tvari (izmedu ploca) i za prazni prostor (vakuum) je Er = 1, a za zrak Er = 1,006. Vrijednosti za razne izolatore predocene su u sljedecoj tablici. . Elektricna elektricnih otpornost, izolatora relativna dielektricnost i prohojna cvrstoca Dopuštena' maksimalna temperatura J,;. °C-

b) u serijskom spoju (povecava se razmak ploca) ukupni je kapacitet C
11C

=L

i=1

liCi

+l/Cn

.

Energija kondenzatora

=CUz/2.

Elektricna otpornost Tvar

Relativna dielektricnost E,

Probojna cvrstoca kV/mm

I

-Q
Om

Vodic elektricne struje u magnetnom polju 1. Sila F (N) koja djeluje na vodic elektricne struje jakosti I (A) u magnetnom polju gustoce B (T) na duljini I (m) je F=BIl.
Sila F je usmjerena prema manjoj gustoci magnetnog polja, koje se tvori iz magnetnog polja gustoce B i magnetnog polja, a nastaje oko vodica struje jakosti 1. Ta se sila F rabi u elektromotorima. 2. U vodicu duljine I (m) koji se giba brzinom v (m/s) magnetnim poljem gustoce B (T) inducira se napon Ui (V) Ui=Bvl. Inducirani napon Ui uzrokuje da ~evodic giba brzinom v prema polja a koje se tvori iz magnetnog netnog polja nastalog oko vodica struju takvoga smjera vecoj gustoci magnetnog polja gustoce B i magstruje jakosti I. f B

asfalt

1010 - mekana - tvrda

bakelit guma kremen mikanit mramor

2,7 2,8 2,7... 3 ... 4 ... 4,5... 7 ...
2

1,8... 15,8 20 7 3,5 4,8 5,5 9 10 10 35 20 ...30 ... 30 ...40 ...30

100. 55 ...100 -30... +60 -40... +80 1050
650

1016 5-1016

-

parafin poliviniklorid

1014... 1016

... 2,3

1,4... 2,8 8 ...20

- elasticni - tvrdi

porculan staklo šelak škriljevac tinjac tvrda !jepenka ulje (transformatorsko)

1011 1014 10. ... 1012 5-101 1014 106... 1012
1013... 1015 106 1010

1010

...

... 4 3 ... 4 5 ... 6,3 4 ...17 2,9... 3,7 6 ...10 6 ... 8 5 ... 6 2 ... 2,5
3

50
50 30 ...38 12 ...20
I

65
60... 70 75 130 85

-

I

0,2... 0,4 20 ... 60 10 ...30 8 ...12

Ako se magnetni tok rp mijenja u vremenu t, u svitku sa w mirujuceg zavoja inducirat ce se napon Ui, na kojem se temelji djelovanje elektricnih generatora
Ui

. *
F f B

I

=-

w (dtJ>/dt).

298 """"~

299

IZMJENICNA STRUJA Izmjenicni napon, koji nastaje u vodicima elektricnih generatora, izaziva u zatvorenom strujnom krugu izmjenicnustruju odredene frekvencije. Frekvencija f izmjenicne struje ovisi o broju pari polova p i grzifu vrtnje n generatora f=pn. Normalna je frekvencija izmjenicne struje u Europi f
odgovaraju Broj pari poJova p 1 2 3 4 5 6
Kružna

;\ko je XL > X9' struja vremenski zaostaje struja prethodi naponu za kut <{J. Jednofazni sustav Struja I Snaga P - prividna snaga djelatna snaga jalova snaga faktor snage

za naponom;

ako je XL < Xc,

I= UIZ = U/...JRz+XZ Ps = U I P=Ulcos<p PQ = U Isin<{J cos <p= P/Ps = PIU I W=Pt= Ultcos<{J

brojevi pari pol ova p i najviše rabljene Broj poJova 2p 2 4 6 8 10 12
frekvencija

Brzina vrtnje" n --::;: s 50 25 16z/3 12,5 10 81;3 n min-' 3 000 1500 1 000 750 600 500
w

Broj pari poJova p 8 10 12 16 20 24

brzine vrtnje n: "'=Broj Brzina vrtnj;;;-' polova n 2p ~ ;"
16 20 24 32 40 48

= 50 Hz.Njoj

RadW

6,25 5 41;6 3,125 2,5 21/12

-=
375 300 2250:

mm.-

"-

Trofazni sustav Trofazni sustav izmjenicne struje ima tri napona kojima su faze medusobno pomaknute za kut 211/3 (= 120°). I Linijski napon U R S S Linijska struja I Zvjezdasti fazni napon fazna struja spoj Ur= U/{3 Ir = I

'i~~5 125

""---'

(pulsacija):

=

21t

f.

-~---'

<--"1"--! i I

T O

Otpor za izmjenicnu

struju

Cjelokupni (prividni) otpor Z (impedancija) je: Z = ...J Z + xZ , gdje su"R R djelatni (omski otpor), a X jalovi otpor (reaktancija). Djelatni otpor za izmjenicnu struju - zbog potiskivanja (skin efel,l::ta)., . nije jednak djelatnom otporu za istosmjernu struju (v. str. 290). Bri niskim frekvencijama ta je razlika neznatna.

Jalovije otpor X = w L -l/w C = XL-Xc gdje su: induktivni otpor (induktancija) XL = w L
kapacitivni Spoj višejalovih a) u serijskom XL=XLl otpor (kapacitancija) otpora: spoju +XLz+... spoju Xc

= l/(w

C) .

Trokutasti spoj fazni napon Ur= U fazna struja Ir = I/{3 SnagaP - prividna snaga djelatna snaga jalova snaga RadW Pri racunanju snage P i rada vrijednosti Uf i If.

Troku tasti spoj Zvjezdasti poj s Ps = 3 UrIr= {3. U I P = {3 . U I cos IfJ PQ = {3. U I sin <p W=Pt={3.UItcos<p W faktor snage cos <p odnosi se na fazne

X=L:Xi i=l
+XLn Xc =XCl +XCZ +... +XCn

Transformacija izmjenicne struje Inducirani naponi Uj u primarnom i sekundarnom namotu transformatora odnose se kao njihovi brojevi zavoja w
Ui1IUj2

= Wl/W2.

Napon U2na stezaljkama sekundarnog namota zbog gubitaka je manji
b) u paralelnom

l/X

= L: l/Xi
i=l

Uz < Ul (WZIWl) .

l/XL = l/XLl + 1/XLz+ ... + l/XLn l/Xc = l/XCl + 1/Xcz + ... +.l/X& Kut faznog pomaka <{J izmedu struje i napona dobije se iz <{J= arc tan X/R = (XL - Xc)fR .

Korisnost transformatora 1J,tj. omjer snage Pz = Uz Iz (VA) sekundarne strane i snage Pl = Ul Il (VA) primarne strane, razmjerno je dobra (transformatori nemaju gibljivih dijelova): za malene snage (npr. 1 kVA) 1J= 0,92 za velike snage (npr. 1000 kVA) 1J= 0,985.
301

300

ELEKTRICNO

GRIJANJE

r

vremena iz jedne ploštine pri razlicitim :femperatura žice Toplina
----.!l.--

Toplina q (J/s =2)

koju otpornicka žica za grijanje predaje u jedinici
temperaturama
t

žice, približno je: Toplina
----.!l.--

Jou1eova toplina Q (J) je toplina koja se razvija u vodicu otpora R (fi) kojim tece struja I (A) u vremenu t (s)

ITemperatura
.e
1000 1100

žice

Q == fl R t.

.e
700 ... 800 900

!..-

J/(s mm2) 0,02 0,01

J/(smm') 0,006 ... 0,008 0,004 ... 0,006 podlozi pri

Za elektricno

se grijanje najviše rabe sljedece tvari:

a) za radne temperatuare 800 ... 1100 DG
slitine željeza, nik1a i kroma (cekas, nikrom itd.) - za kuhala, peci, industrijske peci; b) za radne temperataure do 1 350 DG slitine željeza, kroma, aluminija ikobalta (cekas ekstra, kanta1 itd.) za peci za žarenje, ta1jenje i temperiranje te peci u atmosferi sumpornih i drugih plinova; c) za radne temeprature do 1 450 DG karborundni štapovi (silit, silikarabon do 1400 DG,kvarcilit do 1 450 De
drugi)

Dopuštene opteretivosti okrugle žice cekas II na šamotnoj temperaturi žice približno 800 DG: Struja Promjer žice Du1jin. Du1jinska Struja otpor gustoca R" D./m 23,60 16,50 12,00 9,25 7,30 5,90 4,88 4,10 3,50 3,10 2,62 2,31 g/m 0,4 0,6 0,8 1,0 1,3 1,6 2,0 2,3 2,7 3,2 3,7 4,2 [* A 8,46 10,09 12,10 13,81 15,51 17,21 18,90 21,08 25,08 29,21 Promjer žice d mm 0,90 1,00 1,10 1,20 1,30 1,40 1,50 1,60 1,80 2,00

Du1jinski Du1jinska otpor gustoca R" D./m 1,82 1,48 1,22 1,02 0,87 0,76 0,65 0,58 0,45 0,37 g/m 5,3 6,5 7,8 9,3 11,0 12,8 14,7 16,7 21,0 26,1

[.
A 1,58 1,95 2,35 2,80 3,44 3,99 4,52 5,06 5,60 6,16 6,76 7,29

d
mm 0,25 0,30 0,35 0,40 0,45 0,50 0,55 0,60 0,65 0,70 0,75 0,80

- za

peci keramicke

industrije,

peci za taljenje,

laboratorijske

peci itd.; d) za radne temperature do 1 700 DG rodij, molibden, vo1fram (Mo i W u redukcijskoj atmosferi!) ratorijske peci; e) za radne temperature do 2 300 DG elektrografit - za elektrode elektricnih peci itd. Osnovni podatci cešce rabljenih Elektricna Tvar 1) ,otpornost otpornickih tvari za grijanje Maksimalna radna temperatura t", De 930 Temperaturni

- za labo-

Ta1ište

2) koeficijent otpora a K-1 I1Qm 1,08 0,97 0,000 25 0,000 52

t,

.e
1370

.

Pri 800 .e.

cekas cekas I

-

-

cekasII
cekas ekstra nikrom nikrom V kanta1 A kantal Al omaks

1,06
1,40 1,12 1,08 1,35 1,45 1,66

-

0,000 05 0,000 17 0,000 09 0,000 08 0,000 06 0,000 035

1100 1300 930 1100 1300 1350

1400 1500 1350 1400 1530 1530 1500

Proracun peci Za traženu snagu elektricnih

grijalica P uz napon U odreduje

se struja

I=.f.-. U Zastruju I odabere se iz tablice odgovarajuci promjer žice i njezin otpor R' za duljinu žice 1 m (fi/m). Iz ukupno potrebnog otpora R (Q) U2 R=P izracunase potrebna duljina odabrane žice I (m) I - Ji. - R" 303

" Trgovackina.iv. 2) Stariji na.iv specificniotpor i jedinica Q mm2/m(= 11!2 mj. 302

~ -.-=

.~

ELEKTRICNA Svjetlosni tok </J(Im) je ukupna odašilje u svim pravcima. Svjetlosnajakost

RASVJETA kolicina svjetlosti koju rasvjetna tijelo

ELEKTROMOTORI Motori istosmjerne struje 1. Serijski motori (imaju uzbudni namot vezan u seriji s rotorskim
na1l1otom).

Iv (cd) je kvocijent svjetlosnog toka </J prostornog kutaw i I = </Jlw.

Prostorni kut w je dio koji obuhvaca plašt isjecka kugle polumjera rako je A površina osnovne ploštine isjecka w = Alr2. Osvjetljenje (iluminancija) E (lx) je gustoca svjetlosnog izvor svjetlosti osvjetljuje ploštinu A
E

Serijski motori imaju »mekanu karakteristiku«. Pri porastu opterecenja raste moment M na osovini, a brzina vrtnje n pada. Obratno:
pokretni je moment Ma znatno veci od naziv- n noga (300 % i više). Uporaba: elektricna vuca (elektricne željeznice, tramvaj, mo"" W' .bij..u-. ,~"'rec.,n;trolejbus), dizala itd. , 2. Paralelni motori (imaju uzbudni namot vezan paralelno rotorskom namotu). Paraleh1i motori imaju »tvrdu karakteristin ku«. Pri opterecenju, tj. pri povecanju momenta M brzina vrtnje n mijenja se samo neznatno. Pokretni je moment Ma takoder veci od nazivnoga.

toka </J kojolJl

= </JIA = I/r2.
od izvora svjetlosti. Iv (cd) koju svjetlo-

Osvjetljenje se smanjuje s kvadratom udaljenosti Svjetljivost (luminancija) B (cd/m2) je svjetlosnajakost st isijava iz svoje površine. Nuždno osvjetljenje
Vrsta rada

~

M

.

E (Ix) prostora
Lokalno i opce osvjetljenje opce radnog mjesta osrednje 50.u 100 100.u 300 300 .u 1 000 1000 u. 5 000 20 30 40 50

.na najnepovoljnijem.ptjestu ;LO .15 20 30

Opce osvjetljenje osrednje na najnepovoljnijem mjestu 10 20 50 100

3. Kompaundni motori su kombinacija serijskog i paraleh1og Rabi se za vece snage (npr. za pogon u valjaonicama).

~
B

M motora.

grubi osrednji precizan vrlo precizan

20.u 40 40 u. 80 75 u. 150 150.u 300

*
Promjenu smjera vrtnje u motora istosmjerne nom stezaljki uzbudnog ili rotorskog namota. struje postižemo zamje-

Vrste rada: grubi lijevanje, kovanje, zemljani radovi i sl. osrednji normalni rad na alatnim strojevima, zidanje i sl. precizni precizni rad na strojevima, montaža, citanje,pisanje i sl. vrlo precizni precizna mehanika, rezbarenje, risanje i sl. Nuždan svjetlosni tok </J osvjetljenje ploštine A osvjetljenjem E za
</J = EAI1J gdje je korisnost elektricne rasvjete 1Jovisna o vrsti i položaju:rasvjetnog tijela i o obliku i boji zidova i stropova (veca je pri svjetlijim zid'bvima): izravna rasvjeta 1J= 0,40 ... 0,55 neizravna rasvjeta 1J= 0,15 u. 0,35. Svjetlosni tok </J žarulje s kovinskom niti snage P (pri 220 V) P/W 15 25 40 60 100 200 300 500 1000 1500 2000 <P!lm 112 194 322 555 1070 2500 4070 7550 17100 27500 42000

Brzinu vrtnje istosmjernih motora reguliramo mijenjanjem uz bude (ekonomicno) ili otpornikom u seriji rotorskom namotu (neekonomicno) ili mijenjanjem prikljucenog napona. Motori izmjenicne struje

1. Tl'Ofazni asinkroni motori djeluju po nacelu okretnog magnetnog polja. Statorski i rotorski namoti medusobno su odvojeni: statorski je vezan na trofaznu mrežu, a rotorski je zatvoren u svomu krugu: a) kolutni asinkroni motor ima rotorski namot spojen preko kliznih koluta na otpore pokretaca; b) kavezni asinkroni motor ima rotorski namot u obliku kaveza kratko spojen. To je najjednostavniji motor i zato u velikoj uporabi. Trofazni asinkroni motor ima »tvrdu kai

rakteristiku«. n krI~vulja .A v:ijedi za ukljucene otpore po( etac.a? knvuIJa B za kratko spojeni rotor
otpon Iskljuceni). ~Okretni je moment naziVUoga). 11- Kraut znatan (120
'"

«P!P)!(1m/W) 7,5 304

7,8 8,1

9,3

10,7

12,5

13,6

15,1

17,1

18,3

21,0

250 %

t:L
A
M 305

-' ---

""-

Struja pokretanja trofaznih asinkronih motora je vrlo velika. Pri"kratko.. spojenim ~otorima .(kavezni mo~ori) ~ož.e ~e. postic~ osmerostl1ik'a vrIjednost naZlvne struje. Zato se za IOle vece jedmICe rabI kolutni 'motor koji pokrecemo uz ukljucene otpore (manja struja pokretanja!), a zatm; otpore postupno iskljucujemo. Kod kaveznih motora vece snage struju pokretanja smanjujemo posebnom sklopkom »zvijezda-trokut«. . Brzinu vrtnje možemo regulirati otporima u rotorskom krugu (u ko1ut;.. nih motora je to neekonomicno). Gruba regulacija brzine vrtnje mogucaje mijenjanjem broja statorskih polova sklopkom (u kolutnih i kav,eznih motora). Smisao vrtnje mijenjanIO medusobnom na steza1jkama statora. zamjenom bilo kojih dvijulfaza

SI1aga elektromotora Snaga elektromotora (linijske vrijednosti,

koji iz mreže troši struju jakosti I pri naponu

U

v. str. 301), je za: istosmjernu struju P = 'Imat U I P = 'Imat U I cos IfJ P = 'Imat {3 . U I cos 'I '7mot Za snagu motora P do 1 2." 10 0,78 ". 0,86 0,85 ". 0,88 (kW) 50 ... 100 0,90 ... 0,93 0,91... 0,92 10." 50 0,86 ." 0,90 0,88." 0,91

jednofazni sustav
trofazni sustav Korisnosti elektromotora Vrsta struje

2. Trofazni sinkroni motor ima stator s trofaznim namotOIli!.,prikljucenim na mrežu, i rotor s nizom polova - permanentnih magIleta (za manje snage) ili elektromagneta napajanih preko kliznih koluta, istosmjernom strujom iz posebnog izvora (za vece snage). .

istosmjerna jednofaznisustav trofazni sustav

}

0,65...0,78 0,80

n

Mmax M (osim u posebnoj izvedbi). posebnim motorom).

~

I I

I

Brzina vrtnje n je konstantna s~ona ovisna samo o frekvenciji mreže, a neoVl.sila . opterecenju (momentu M). Pri opterecenjima vecim od granicnoga ... . (Mm';>sinkroni motor ispada iz koralh.te se
.

-

Izbor elektromotora Pri izboru snage motora za odredeni pogon odlucujuce je zagrijavanje motora. Zbog toga možemo motor kratkotrajno opteretiti znatno više od njegove nazivne snage u trajnom pogonu. Razlikujemo razne vrste pogona motora, od kojih su najznacajnije sljedece (predocene dijagramima u kojima su: P snaga, T temperatura, t vrijeme): 1. Trajni pogon (Sl) Motor radi neprekidno i postiže konacnu stacionarnu temperaturu koja ne smije premašiti dopuštenu najvišu temperaturu. 2. Krat1wtrajni pogon (S2) Motor radi kratkotrajno (npr. 10, 30 ili 60 Pl P T min) tako da za vrijeme rada smije dostici dopuštenu najvišu temperaturu, u mirovanju potpuno se ohladi na temperaturu okolice. 3. Prekidni pogon (83) Motor radi u kracim razdobljima rada i mirovanja tako da smije u radu dostici dopuštenu najvišu temperaturu, a1i se za vrijeme prekida ne ohladi na temperaturu okolice. Obzirom na izvedbu motora (razred izolacije) najviša dopuštena temperatura dostiže vrijednostI; 90, 105, 120, 130, 155, 180 °e (ili i više).

~

zaustavlja. 8inkroni se motor ne može sam zaVJ;tjeti Treba ga dovesti na sinkronu brzinU'(npr.

Rabi se gdje je potrebna potpuno konstantna brzina vrtnje, pri\z!iatnijim opterecenjima i za korekciju faznog pomaka. 3. Jednofazni asinllroni motor stvara okretno magnetno polje'radllimi posebnim pomocnim namotom statora. Jednofazni motor iIpa, »tVrdu karakteristiku«, a pokretni moment je 30...200 % nazivnoga. Rabe se kao ma1i motori u gospodarstvu i kucanstvu. 4. Kolektorski motor ima kolektor (komutator) (poput istosnj,jernih motora) koji omogucuju regulaciju brzine vrtnje u širokim granicama (ali je skuplji od asinkronih motora). Brzina se vrtnje regulira: - regulacijskim transformatorom prikljucenim izmedu motora i mreže - odvojcima na statorskim namotima - pomicanjem cetkica. Znacajke kolektorskih motora slicne su znacajkama motoraisfosmjer: ne struje: serijski kolektorski motor ima »meku karakteristiku«"para1elni kolektorski motor ima »tvrdu karakteristiku«. Rabe se gdjegod je potrebna regulacija brzine vrtnje u mO~OI:~. iZl?je; rucne struje (papirna i tekstilna industrija, diza1a, elektricne želJezruce ltd.

P T

bt
//

""-----

/

/'T

t.
P

306

307

-,,-

......

Pri izboru snage motora za neki pogon vrijedi približno

I
MMt1

Mt2 I I

Mt3

M = VL(M;tn>Jt gdje su: M za izbor motora odlucujuci jednolicni moment vrtnje u vremenu t, Mn pojedini momenti vrtnje u pojedinim vremenima tn. Uz približno iste brzine vrtnje vrijedi to i za snagu P P = VL(P; tn)/t.

Zaštita vodova Vodovi moraju biti zašticeni od preopterecenja kama) da se ne bi prekomjerno ugrijali. Najveca dopuštena Presjek vodica A mm' Cu Al 0,75 1 1,5 2,5 4 6 10 16

osiguracima

(ili sklop-

-

ELEKTRICNI

VODOVI

NISKOG

NAPONA

2,5 4 6 10 16 25

Pad napona u u vodu razlika je izmedu napona Uo na izvoru elektricne struje i napona U u potrošaca u

= Uo-U.

Pri presjeku žice A (mm2), duljini voda (ne žice!) I (m), elektricnoj otpornosti tvari Q (~Q m *) te jakosti struje I (A) odnosno snage elektricne struje P (W), naponu U (V) i faznom pomaku IfJna mjestu potrošnje (za trofazni je sustav U linijski napon, v. str. 301!), pad napona u <VJu vodu niskog napona položenom u cijevi ili kablu bit ce za: istosmjernu struju u = (2l/A) Q 1= (2l/A) Q P/U

trajna struja u vodicima ( nazivna struja osiguraca) Nazivna struja Presjek vodica Nazivna struja rastaInih osiguraca rastaInih osiguraca A A A mm' II III I II III eu Al I 10 16 25 35 80 100 125 10 16 20 35 50 100 125 160 16 20 25 50 70 125 160 200 - 200 225 20 25 35 70 95 25 95 120 225 260 35 50 260 300 35 63 120 150 50 - 300 350 50 63 80 150 185 63 100 185 240 350 430 80 240 430 500

=

-

-

-

jednofazni sustav trofazni sustav

u = (2l/A) Q I cos ifJ=(2l/A) QP/U u = (I/A) Q{3. I cos ifJ=(l/A) Q P/U

ovim jednadžbama lako izracunamo presjek žice A za odredeni dopušteni pad napona u. Pri niskonaponskim je zracnim vodovima za izmjenicnu struju pad napona u nešto veci zbog dodatnog induktivnog otpora. U tom slucaju valja izracunane vrijednosti za pad napona u pomnožiti faktorom iz tablice: cos ifJ I 0,9 0,8 0,7 Presjek žice A 10 1,1 1,15 1,2 16 1,15 1,24 1,32 25 1,2 1,36 1,5 35 1,3 1,5 1,7 mm' 50 1,4 1,7 1,9 70 1,6 1,9 2,2 95 1,8 2,2 2,6

I: izolirani vodici istoga strujnog kruga, položeni u izolacijske cijevi; II: cijevni (oklopljeni) vodici, kabelski ili višežilni, koji nisu položeni u cijevima, višežilni savitljivi prikljucni vodovi; lli: jednožilni izolirani vodici slobodno položeni u zraku, jednožilni spojni vodovi u rasklopnim postrojenjima, goli vodici presjeka do 50 mm2 eu ili 70 mm2 Al. Sve vrijednosti predocene u tablici vrijede za temperaturu okolice do 25 °e. Pri višim temperaturama valja ove vrijednosti pri vodicima, izoliranim gumom ili termoplastom, odgovarajuce sniziti (pri 40 °e za 25 odnosno 18 %, pri 55 °e za 62 odnosno 42 %).

Zaštitne

mjere

u niskonaponskim

postrojenjima

I

Dopušteni pad napona izražen u postotcima nazivnog napona mreže je za: skupni dovod od uvoda do elektricnog brojila < 1% rasvjetne instalacije od brojila do kojegod svjetiljke < 2% motorne instalacije od brojila do motora < 5 %.
* Iillm=Qmm'jm.

Oštecenjem elektricnih strojeva i naprava mogu vanjski dijelovi postrojenja doci pod napon i tako dodirom dovesti u opasnost radno osoblje. Po propisima HRN o postrojenjima s naponom do 65 V prema zemlji nisu potrebne zaštitne mjere osim pri rucnim svjetiljkama i drugim elektricnim napravama u kotlovima i slicnim tijesnim prostorima. U postrojenjiIna s naponom od 65 do 250 V prema zemlji zaštitne su mjere potrebne tamo gdje je prijelazni otpor covjeka prema zemlji smanjen uslijed vlage, topline i kemijskih utjecaja, u prostorijama s kamenim ili betonskim podom, pri kovinskim konstrukcijama itd. Za napone preko 250 V potrebne su zaštitne mjere u svakom slucaju.

308
""",,"""""

309

..
U niskonaponskim zaštitne mjere: postrojenjima (do 1 kV) primjenjujemo sljedece ELEKTRICNA OPREMA MOTORNIH VOZILA

1. Zaštitno izoliran je. Da bi se u slucaju kvara na elektricnim postrojenjima izbjegla opasnost od dodira onih kovinskih dijelova koji bi tom prilikom mogli doci pod napon (kucišta sklopki, rucice polužnih prekidaca itd.), prevlacimo ih izolacijskim tvarima ili polažemo po tlu gumene ili plasticne prostirace. Treba onemoguciti istodobni dodir možebitne bliske vodovodne instalacije. 2. Primjena malog napona. U vlažnim prostorijama, kotlovnicama spremištima i sl., a osobito za prenosiva trošila (rucne svjetiljke, mal~ motore i dr.) rabimo napon najviše do 42 V tj. »mali napon«. Obicno ga dobivamo transformatorom (s odijeljenim namotima!), pri istosmjernoj struji akumulatora. Važno je da mreža malog napona bude galvanski potpuno odvojena od primarne mreže i da ne bude uzemljena. 3. Uzemljenje. Uzemljenje a ima zadatak pri kvaru trošila, kad vanjski dijelovi dodu pod R napon, strujni krug zatvoriti kroz zemlju i tom S T strujom, izbacivanjem osiguraca b, prekinuti napajanje defektnog trošila. Zbog toga otpori uzemljenja moraju biti dovoljno maleni. Zato se uzemljenje vecih trošila iz ekonomskih razloga izbjegava.

Motorna vozila pokrecu gotovo iskljucivo motori s unutarnjim izgaranjem sustava Otto ili Diesel (str. 272). Za njihovo djelovanje i dodatne zahtjeve vozilu je potrebna sljedeca elektricna oprema:

- akumulatorska
- pokretac

baterija (m

(Z) generator (G) s regulatorom (R) trošila u vozilu (V), a sa motorima sustava Otto još i:

-

- uredaj

za paljenje:

indukcijski

svitak

(T), prekidac

(P) s kondenzato-

rom (K), razvodnik (m i svjecice (S). Nazivni napon instalacije je 6, 12 ili 24 V.

~---l

=t.
I

L__~~J

ff
I

.

b

-:

=a
I I

r---i
1
.

L-

fif
I

.

Ii

_J

4. Nulovanje. Nulovanje je spajanje dijelova postrojenja, koje želimo zaštititi, na uzemljeni S neutralni vodic. Tako svaki spoj sa zašticenim T dijelom ostane kratki spoj i svaka struja kratO kog spoja izazove iskapcanje defektnog trošila. Valja vodove dimenzionirati tako da pri kratkom spoju izmedu faznog vodica i nul-voda uistinu tece struja koja ce sigurno iskopcati.

Pokretac Motori s unutarnjim izgaranjem ne mogu krenuti sami od sebe. Valja ih pokrenuti posebnim pokretacem tj. elektromotorom ili pomocu komprimiranog zraka i sl. Na motornim vozilima pokretac je uglavnom istosmjerni serijski elektromotor kojeg napaja akumulatorska baterija. Uklapanje pokretacke sklopke (sk) (»brave«) redovito je elektromagnetno. Potrebna pokretna struja je vrlo velika (nekoliko stotina A, iznimno i 1000 A). Posebno je zimi opterecenje najvece za akumulatorsku bateriju (u kojoj niske temperature smanjuju brzinu reakcije elektrokemijskog procesa) a i za motor (u kojem niske temperature povecavaju trenje u ~ežajima zbog povecane viskoznosti maziva i tako ometaju rasplinjavanje I paljenje goriva). Zbog velike pokretne struje pokretac smije biti u pogonu samo kratko vrijeme. Pokretac je spojen s motorom vozila samo za vrijeme pokretanja. Kad se motor samostalno pokrene, pokretac se odvoji pomocu posebnog rasklopnog uredaja.

5. Primjena sustava zaštitnih vodova. U prostorno ogranicenim mrežama (tvornice, rudnici) s vlastitim generatorima ili transformatorima (s odijeljenim namotima), gdje je važno održavati pogon i u slucaju dozemnog spoja jedne faze, vežu se trošila na »sustav zaštitnih vodova« koji je uzemljen (kovinske konstrukcije zgrada, vodovod, tracnice i sl.). 6. Zaštitne sklopke. Kod strujne zaštitne sklopke, pri kojoj je uzemljeno, struja defekta kroz uzemljivac prouzrokuje aktiviranje ke. Kod naponske sklopke, pri kojoj je trošilo uzemljeno kroz samu ku, dolazi do isklopa kad se na kucištu trošila zbog defekta odredeni napon. trošilo sklops~op: pOJaV1

310

311

--.~ -~--

Generator i regulator Generator motornog vozila puni akumulatorsku bateriju u kojoj se skuplja potrebna elektricna energija za pokretanje, a njom se napajaju i ostala trošila u vozilu (signaIne svjetiljke, truba, prednje svjetiljke itiIl). Motorima sa unutarnjim izgaranjem sustava Otto generator dobavlja i struju uredaju za paljenje. Generator je vezan neposredno s motorom vozila. Stoga je njegova brzina vrtnje isto tako promjenljiva kao i brzina vrtnje motora tj. generator proizvodi vrlo promjenljivi napon. Da bi se dobio potreban jednolican napon, generatoru je prikljucen generatorski regulator koji upravlja nje~ govim pravilnim radom. Generator može biti istosmjerni (dinamo) ili izmjenicni Izmjenicni generator mora biti opremljen ispravljacem. (alternator)(

AkUmulataori Elektricni akumulatori su zbirnici elektricne energije u kemijskom obliku. Osim posebnih izradbi akumulatora (npr. alkaInih sa celicnom odnosno kadmijevom i nikalnom elektrodom i dr.) najrašireniji je olovni akumulator. Olovni akumulator ima - u svakoj akumulatorskoj celiji - po dvije olovne elektrode u razrijedenoj sumpornoj kiselini (elektrolitu). Obje se elektrode u elektrolitu oblože olovnim sulfatom (PbSO4). Pri punjenju akumulatora (dovodenjem istosmjerne struje) nastaju na pozitivnoj elektrodi (anodi) olovni dioksid (PbO2) (smedi), na negativnoj elektrodi (katodi) cisto olovo (Pb) (sivo), u elektrolitu se povecava koncentracija sumporne kiseline (H2SO4)' Pri pražnjenju (kad pozitivna elektroda djeluje kao katoda, a negativna elektroda kao anoda) proces je obratan. 2 PbSO 4 + 2 H20 ::~:~:. PbO2 + Pb + 2 H2SO4 mijenja se gustoca Qu elektrolitu: normalan pun 1,26... 1,285 29,8 ...32,0

Uredaj za paljenje Motori s unutarnjim izgaranjem sustava Otto trebaju još i uredajIza paljenje koji stvara iskre na svjecicama motora. Za to je potrebna st~ja visokog napona koju proizvodi indukcijski svitak. lndukcijski svitak je zaista transformator s primarnim (p) i sekundar, nim (s) namotajem. Kroz primarni namotaj tece istosmjerna struja nazivnog napona instalacije koja sama ne može inducirati napon' u sekundarnom krugu. Za to je potreban prekidac struje tako ve2;an s motorom, da prekine primarnu struju u trenutku potrebne iskre na svjecici. Trenutak nastanka iskre (predpaljenje!) podesi se relativnim pomakom prekidnog batica s obzirom na njegov pogon s osovine.Za vrijeme pogona motora nastajanje iskre prilagodava se brzini vrtnjemotora centrifugalnom regulacijom, a u ovisnosti od podtlaka u usisnoj,cijevi motora. Preveliko iskrenje na kontaktima prekidaca (na »platinama«, koje su od volframa ili slicne kovinske slitine) smanjuje kondenzator koji uz to povecava inducirani napon. Prekidom primarne struje u svitku za paljenje smanjuje se magnetno
polje, izazivajuci tako u sekundarnom krugu inducirani napon koji. je

Za vrijeme punjenja Stanje akumulatora
gustoca Q kg/dm3 °Be

i pražnjenja prazan

1,12... 1,14 15,5 ... 17,7

1,20... 1,24
24,1 ... 27,9

Prikljucni napon akumula2,4 torske celije je 2 V. Pri kraju punjenja diže se napon do 2,4 V, V dokpri pocetku pražnjenja padne 2,2 odmah na ~ 2,15 V, da bi se po- U tom ustalio za duljega pražnjenja na 2 V. Kad napon padne
~ ~

a b

do 1,8 V valja prekinuti

pražnjenje.

-

zbog velikog broja sekundarnih zavoja - vrlo visok (do 30 kV). Struja visokog napona potom se vodi u razvodnik koji je prenosi u svjecice. Elektrode na svjecicama razmaknute su 0,5 ... 0,7 =, prema mogucnosti preskoka jake iskre. Razvodnik je vezan s motorom tako da iskrenje na svjecicama odgovara potrebnom rasporedu djelovanja pojedinih ci,fu(ifhra motora.

Snaga ak umulatora odredena je kolicinom elektricne a punjenje b pražnjenje struje (A h) koju akumulator može dati pri pražnjenju. Ovisna je o velicini i kakvoci aktivnih površina olovnih ploca i njihovom broju u svakoj akumulatorskoj celiji. Snaga akumulatora se smanjuje s porastom struje tijekom pražnjenja. Nazivna je snaga odredena strujom pri kojoj se napunjeni akumulator prazni 20 sati. Nikal-kadmijski akumulator djeluje elektrokemijskim sustavom Ni-hidroksid-Cd te može biti hermeticno zatvoren. Nazivni je napon 1,2 V, a pražnjenje valja prekinuti pri naponu 1 V. Kao elektrolit služi kalijev hidroksid (KOR).

(20 h) t

"
Suvremenijim motorima ski uredaj za paljenje. s unutarnjim izgaranjem uraden je elek:trpn-

312

313

..

ELEKTRONIKA Elektricni ventili Elektricni ventili imaju svojstvo provodenja struje u jednom smjeru (pri malom otporu), dok je u suprotnom smjeru sprjecavaju (pri velikolll otporu). Prema izradbi možemo ih podijeliti na glavne skupine: elektronke, živine ventile i poluvodicke ventile. Elektronke su zrakoprazne (vakuumske) ciA A jevi u kojima su ugradene anoda (A) i katoda

Diode
Diode su neupravljani ventili, sastavljeni podrucja P i podrucja N: podrucje P nastaje, ako je u monokristalu 4-valentnoga poluvodica (npr. Ge) prisutan 3-valentni element (npr. In). Tako nastaju u kristalnoj rešetki elektronske praznine, koje kristalu daju pozitivan naboj; podrucje N nastaje, ako je u monokristalu 4-valentnoga poluvodica prisutan 5-valentni element (npr. Sb). Tada slobodni elektroni u kristalnoj rešetki uzrokuju negativan naboj. od dva sloja poluvodica -

-

P

N

N apon na upravljackoj mrežici za upravljanje nu toka elektrona. Vec i mala promjena napona nu struje l kroz elektronku. Obzirom na razne izvedbe elektronki može dom struja l = 10-2 n. 102 A pri znatnom naponu Živini ventili su

g
K

~
K

(K), a pri upravljanim elektronkamajoš i upraM vljacka mrežica (M). Iz užarene katode giblju se u praznom prostoru elektroni prema anodi, tj. elektronka provodi struju od anode (+) prema katodi (-), dok je u suprotnom smjeru ne propušta. vrlo jako utjece na veliciUM izaziva veliku promjeteci medu anodom i katoU = 10 n. 0,5. 106 V. cijevi u kojima je katoda

mA

+ + + -++ -~K
kristalu nastaje na podrucja N

Pri izravnom dodiru podrucja P i N ujednostrukom granici dvaju podrucja »zaporni slo}<. Na strani katodu (K). podrucja P ima dioda anodu

(A), a na strani

Provodni smjer Prikljuci li se na anodu prema katodi pozitivni napon UA>smanjit ce se zaporni sloj. Pri difuzijskom

A

g
K Poluvodicki Poluvodici izolatora. Primjeri

~
K ventili su tvari

A

.

(elektricni spoj medu katodom i anodom) izvodi se posebnom napravom. M I u živinim ventilima tece struja od anode prema katodi.

živa, dok su u cijevi ioni živinih para. »PalJ'enje«

diodi: 0,2

... 0,4

naponu (pri Ge

V, pri Si diodi:

nego u elektronkama: l
naponu U do 106 V.

Struja

u živinim ventilima

zna!f° = 10 .n 10 A, j.e vec~ 1,to. pn

koje su po vodljivosti

izmedu

vodica

(kovina) i

0,6 ... 0,8 VJ pojavit ce se struja lA> koja s daljnjim povišenjem napona UA raste vrlo brzo. (Plosnata izvedba dioda omogucuje struju: pri Ge diodi do 100 A, pri Si diodi do 500 A i više.) Zapomi smjer

h mA

Si

Si

!lA

elektricne

Vodici Izolatori

otpornosti Qu IlQ ml): srebro (Ag) ~ 10-2, željezo (Fe) ~ 10-1
~

porculan

1018,injac ~ 1020 t

Poluvodici silicij (Si) 102... 1010, germanij (Ge) 102... 106 Pod razlicitim utjecajima imaju poluvodici svojstva vodica ili su bliže izolatorima. Poluvodicki ventili (diode, tranzistori, tiristori i trijaci) su zbog svojih dobrih fizikalnih svojstava i razmjerno niske cijene nadomjestili druge vrste ventila na prakticno SVinI podrucjima.
D I'Qm=Qmm2/m.

Prikljuci li se na anodu prema lK katodi negativni napon UK> zaporni sloj ce se raširiti i propustiti samo malenu struju (pri Ge u llA, pri Si u nA). Pri visokom (»probojnom«) naponu poraste struja lK skokO1nice (te može uništiti diodu). Porast temperature struju lK' zapornog sloja smanjuje napon UA i povecava struje

Diode se, zbog izrazitog karakteristicnog svojstva provodenja samo u jednom smjeru, rabe poglavito kao ispravljaci struje.

314

315

-~

Ispravljaci Izmjenicna se struja ispravi ja u istosmjernu taktnim ili elektronickim ispravljacima. motor-generatorima, konR,L Ue Ut~ 1,11 U 0,8 U It~ 0,781 1,111 Pt > 1,48 U I 1,48 U I (Punovalno ispravljanje) 2. Središnji spoj Kontalltni ispravljaci su elektronicke sklopke, koje su sklopi jene samo za vrijeme jedne polovine perioda izmjenicne struje. Sklopkama upravlja bregasta osovina koja se vrti sinkrono s frekvencijom ulaznog napona. Brzo trošenje dijelova smanjuje ekonomicnost tih ispravi jaca ogranicnjuci

naponu od U = 50 .u 103 V).

tako njibovuuporabujedinona podrucjejacib strnja (l = 103u. 105A pri
3. Mosni spoj ventili, osobito diode R,L Ue Ut~ 1,11 U 0,8 U lt~ 1,11 I 1,57 I Pt>l,24UI1,24UI (PunovaIno ispravljanje) Elektronski ispravljaci pretežno su poluvodicki (za struje do 2000 A pri naponu do 4000 Vj. Spojevi ispravljaca Ispred ispravi jaca skoro uvijek je najprije transformator, koji transformira struju i napon prikladno ispravljacu, a ujedno izolira izlaz ispravljaca od naponske mreže.

I

+

JI
spoj

Nepoželjne vremenske oscilacije ispravljene strnje smanjuju se ispravljackim fIltrima koji se sastoje iz otpora, kondenzatora i prigušnice (induktiviteta). Veca se stabilnost struje postiže dodatnim elektronickim stabilizatorima napona ili struje. U sljedecim su shemama: Ut It Pt U I R,L Ue izlazni napon transformatora izlazna struja transformatora snagu transformatora istosmjerni istosmjerna napon (V) struju (A) opterecenje (kondenzatorima, akumulatori(VA) (V) (A)

4. Središnji zvjezdasti R,L Ut~ 0,86 U Ue 0,77 U

It~ 0,581

l,75I;;!
spoj

,,>,.",Ul ,.,Ul .
5. Mosni zvjezdasti R,L Ut~O,74 U Ue 0,74 U
.. lt ~ 0,82 I 1,82 I Pt > 1,05 U I 1,05 U I (Trofazno punovalno ispravljanje)

(Trofazno poluvalno ispravljanje)

otporno i induktivno

opterecenje suprotnim naponom ma i istosmjernim motorima). spoj

~ ~

-

~ ...

;': ::'
!Ut

tt
I IU

+

.

1. Jednosmjerni

6. Mosni trokutasti R,L Ue Ut ~ 2,22 U 0,85 U lt ~ 1,57 I 2,1I Pt>3,lUI 1,73 Ul (Poluvalno ispravljanje)

spoj

JIITJ~
316

R,L Ue Ut~ 0,74 U 0,74 U It ~ 0,821 1,82 I Pt > 1,05 U I 1,05 U I (Trofazno punovalno ispravljanje)

.~
317

.....

Tranzistori Bipolarni tranzistor (ukratko: tranzistor) je monokristalni germanijev ili sicilijev poluvodni element s tri podrucja, raznolike vrste vodljivosti koje slijede jedna drugu. Razlikujemo dvije vrste tranzistora: ' C C

osnovni

tranzistorski spojevi Ul ulaz ni izmjenicni signal U2 izlazni izmjenicni signal UB istosmjerni napojni napon
Emiterski spoj

RE otpor emitera Rc otpor kolektora
Kolektorski spoj

+P+

- +P+ B 1- N -I
E Poluprovodne

Vrsta PNP

~
B
elektrode:

-

N

't-

+ + -NB + P+

E

E Vrsta NPN - vanjsko podrucje:

- središnje podrucje: baza (B)

~
B
(sklopka

Bazni spoj

+

ruil
pojacanje
I"

Rc

+~+

E

'E1~~2 ~~2
<1 10 ... 500 10 ... 500 500 Q ... 5 kn 10Q ...lMQ
00

~
IU1

+ Rc B !l!2

emiter (E) i kolektor (O).

Bazaje elektroda koja služi za upravljanje. Njenom strujom lB upravlja kolektorska struja lc. (Pri tom može struja lB biti 100 ili više puta maBja od struje lc.) Emiterska je struja lE zbroj bazne i kolektorske struje lB + lc. lE Bazna struja lB ovisna je o naponu medu bazom i emiteromUBE, kolektorska struja Ide ovisna od baznoj struji lB i naponu medu kolektorom i emiterom U CE:

.. napona .. struje .. snage Otpor .. ulazni .. izlazni Fazni pomak Jednostavni

100.., 10000 500 10... 1000 ... 100000 10 Q... 5 lill 10 Q .., 50 kn 1800 stupanj pojacanja

100 ... 10 000 <1 100 ... 10 000 < 1Q... 1MQ 100 kQ ... 10 kn
00

=

lBf

I
UBE IH = fl (UHE)

lC

HV
Tranzistori

~
le pojacalo

IlB Ul UCE Il

=f2 (/g,UeE)

se rabe za pojacala i sklopke.
12

,

Tranzistor

ljena): lc UCE pljena): lc

= f<h),

kao

S uklop-

U2 12 Pojacanje napona U2 > Ul l2~lt Pojacanje struje U2 ~ Ul l2>lt

Tranzistor kao sklopka (sklopka S isklo-

= O,lE = O.

--o nacelna.)

(Lijeva shema je pojednostavljena i. samo

Niskofrekventni tranzistori pojacavaju niskofrekventne (kao i istosmjeme) struje (U < 100V, I < 500 mA) uzfaktorepojacanja,8 (= Mc/M~ = 30:...300. Tranzistori snage pojacavaju nu od više stotina V. (ili preklapaju) struje do 100 A pri napo-

Tiristori Tiristori (upravljane diode) SU cetveroslojni poluprovodni elementi, opremljeni elektrodom za upravljanje, a djelovanjem slicni sklopkama (~>i~~juceno«»ukljuceno«). Rabe se za regulaciju pri upravljanim ispravi IjaClma za isklapanje velikih snaga (svaka jedinica po više desetaka kW). i

318 '---

319

MJERENJE

ELEKTRICNIH

VELICINA

Tocnost mjerila Mjerna pogrješka % :!:O,l :!:O,2 :!:O,5 :!:l,0 :!:l,5 :!:2,5 5,0 Razred tocnosti 0,1 0,2 0,5 1,0 1,5 2,5 5,0 2. Mjerilo s okretnim že!jezom mjeri kvadratnu srednju vrijednost odnosno efektivnu vrijednost mjerene velicine. Otklon kazaljke a upravno
je razmjeran s kvadratom struje 1 kroz mjerilo: a

S obzirom na vremenski promjenljive pojave pri mjerenju elektricnih: velicina valja razlikovati pojmove: Trenutna vrijednost Utje vrijednost izmjenicne velicine u bilo kojem trenutku. Srednja vrijednost umedje aritmeticka srednja vrijednost apsolutnih' iznosa trenutnih vrijednosti. Efektivna vrijednosti vrijednost u je kvadratni korijen zbroja kvadrata trenutnih u,=f(t)
Elektricna mjerila

umed =

TJIf(t)jdt o

1 T

u

=~~

f
o

f2(t)dt.

za efektivnu vrijednost je kvadratna. Mjerilo s okretnim željezom rabi se za istosmjernu i izmjenicnu struju. Pri mjerenju napona (voltmetar) može se mjerno podrucje povecati serijskim predotporima, dok se pri mjerenju struje (ampermetar) ne rabe paralelni otpori (shunt) vec se umjesto toga podijeli magnetni namotaj na više dijelova za više mjernih podrucja. 3. Elektrodinam~cna mjerila a) Elektrodinamicno mjerilo mjeri umnožak dviju velicina. Otklon
kazaljkea

= c 12 (c = const).

Ljestvica

1. Mjerilo s okretnim svitkom mjeri linearnu srednju vrijednost isto-. smjerne struje. Pri njemu je otklon kazaljke a upravno razmjeran isto-, smjernoj struji I kroz mjerilo: a = c I (c = const). Rabi se kao mjerilo napona i struje.

= c 1112

(c

= const).

Rabi

se

~~
Ath
~

Mjerilo istosmjernog napona (voltmetar) Mjerno podrucje mjerila napona (45 m V ... 1500 V) može se povecati n-puta dodavanjem predotpora R R Ro (n 1) Ro unutarnji otpor mjerila.

za mjerenje snage b) Ferrarisovo tložnim strujama izmjenicne struje

(vatmetar). mjerilo koristi se vrza mjerenje energije (elektricna brojila).

4. Mjerenje elehtricnog otpora Elektricni otpor R odreduje se mjerenjem struje 1 i pada napona ""U kroz otpor: R = ""U/I. Elektricni otpor R može se mjeriti pomocu Wheatstoneovog mosta
il I

Jll~
~lR2

=

-

~:r'

Mjerilo istosmjerne

struje (ampermetar)

Mjerno podrucje mjerila struje (1 mA ... 1000 A) može se povecati n-puta ukljucivanjem paralelnog otpora (shunt) R R RoI(n 1) Ro unutarnji otpor mjerila.

R1
Rx

= Ro R2

Ro poznati otpor, R1/R2 se izmjeri

=

-

Mjerilo s okretnim svitkom opremljeno ispravljacem.

za izmjenicni

napon ili struju

mora ,biti

:if
320

Mjerilo pokazuje srednju vrijednost koja je jednaka efektivnoj samo Pri mjerenju izmjenicne stI;UJe rabe se, pri velikim strujama ili visokim naponima, strujni odn. naponski reduktori (transformatori).
u slucaju cistih sinusnih velici n. ~.

G galvanometar (mora pokazivati O). 5. Elektronska mjerila Najpoznatija elektronska mjerila: a) Oscilograf je brzo pisalo linija za registriranje trenutnih vrijednosti velicina pri frekvencijama do nekoliko kHz. b) Osciloskop (katodni osciloskop) je katodna cijev u kojoj se otklanjanjem elektronske zrake dobiva na zaslonu s f1uorescentnim slojem dvodimenzionalni prikaz trenutnih vrijednosti mjerenih velicina. Kod prikazivanja periodnih pojava uz vremenski pomak, uskladen s frekvencijom pojave, dobiva se njegova mirujuca slika. . c) Brojila impulsa su uredaji kojima se može prebrojiti broj periodickih pojava (ako ih je moguce prikazati elektricnim impulsima). Poglavito se rabe za mjerenje frekvencije. Tocnost je brojenja 10-7... 10-8.

321

OPTIKA I AKUSTIKA
Svjetlost
Vidljiva svjetlost je dio elektromagnetnih valova koji se prema va1nim duljinama). - dijeli na: kozmicke zrake ). = 0,1 u. 10 fm gama zrake ). = 10 u. 1 000 fm rendgenskezrake ). = 1 u. 1000 pm ultraljubicasto zracenje ). = 1 ... 390um vidna svijetlost ). = 390 u. 770 um infracrvenozracenje ). = 0,77 u. 1 000 J1m u. 1000 mm mikrovalove (televizija) ). = 1

-

S obzirom na zrak indeks lomaje za: vodu n = 1,333 staklo nz 1,520 u. 1,740 dijamant n = 2,417. Brzina širenja vala cje umnožak frekvencije f i duljine vala). c = f)..
Odbijanje (refleksija) Pri odbijanju valova od ravne površine fleksije fJ jednak je upadnom kutu a kut re-

radiovalove

). = 1

u,

10000m.

fJ = a. Na konkavnoj površini kugle s polumjerom l' upadni se valovi odbijaju kroz žarište (fokus F), kojeje udaljeno od vrha površine za razmak I

Svjetlosna osjetljivost oka (najveca 1 pri,t boja (koje se prelijevaju jedna u drugu): ,t nm 400 450 480 500 520 540 550 555 Boja ljubicasta modra modrozelena zelena zelenožuta Relativna,t osjetljivost na svjetlost 0,000 4 0,035 0,139 0,323 0,710 0,954 0,995 1,000

=

=555 nm) i raspoznavanje
Boja Relati~; osjetljivost na svjetl9~t 0,995 0,870 0,631 0,381 0,175 0,061 0,004 1 0,000 12

l=~

2

Pri malim upadnim

(2-~ ).
cosa

kutovin1a a je

nm 560 580 600 620 640 660 700 750 žuta

cosa z 1

1z 1'/2.

narancasta narancastocrvena crvena tamnocrvena

Zvuk, buka Zvuk je pojava koja nastaje titranjem cestica u tvarnim sredinama, tj onima koja imaju masu i elasticnost (npr. u zraku, vodi ali i u krutim tijelima). To titranje je titranje tlaka oko ravnotežnog p'oložaja. Ravnotežni položaj zvuka u zraku je atmosferski tlak velicine 105Pa. Titraj tlaka širi se od izvora brzinom zvuka.
Brzina širenja zvuka c u:

Brzina širenja svjetlosti u: vakuumu Co = 299 792 458 m/s (tocno) vodi c = 224 . 106m/s staklu c z (176 .u 195) . 106m/s dijamantu c = 122. 106m/s.
Lom (refrallcija) svjetlosti

plinovin1a iznosi c

= ..JI' R T
c mls 1485 3200 4500 3400 5!}!} 50 3600 5000

(v. str. 236),

zraku iznosi 332 m/s pri O °C; 343 m/s pri 20 °C, tekucinama i krutim tvarima (pri 20 CC). Tvar Tvar (kovina) Al Cu Fe Hg c mls 5100 3800 5200 1430 4 ~!}!} 1300 2600 3700

!

Indeks loma n je omjer sinusa upadnog kuta al i kuta loma a2 te je jednak omjeru brzina svjetlosti

n=-=-.

sin al sin a2

Cl C2

voda led (-4 CC) drvo - mekano - tvrdo P!Ut9 guma opeka staklo

Ni
I

Pb Sn Zn

322 ...

323

Titranje u krutim tijelima nazivamo vibracije. One su jedan od glavnih uzroka nastanka zvucnih titranja. Djelovanje vibracijaje najvece u infrapodrucju zvucnog spektra i u daljnjem podrucju cujnog spektra, do 1 kHz. Mehanicke vibracije su slobodne i prisilne radi djelovanja vanjske sile. Kod slobodnih vibracija nema vanjske sile, vec je titranje posljedica pocetnog pomaka ili brzine kao posljedica nekog udarca. Prisilne vibracije mogu biti periodicne (one koje se s vremenom ponavljaju) i neperiodicne (one koje se s vremenom ne ponavljaju). Vibracije se isto tako mogu klasificirati prema stupnju slobode gibanja, koji odreduje broj koordinata kojima možemo pojavu podrobno razmotriti. Vibracijski sustav koji se sastoji od mase, krutosti i otpora viskoznog trenja nazivamo sustav s jednim stupnjem slobode, gdje se položaj mase može definirati samo s jednom koordinatom.

Prag cujnosti i granica osjetljivosti uha nisu jednake u cijelom frekvencijskom podrucju. Najveca je osjetljivost približno 1 000 Hz. 140 dE 120

200 Pa 20

60

0,02
P 2 '10-5

Lp

~~i~"

Svaki mehanicki sustav ima osnovnu frekvenciju titranja sustava ako ga se pobudi i pusti slobodno titrati. Osnovna frekvencija s jednim stupnjem slobode sustava prema slici odredena je jednadžbom:
fn

o 20

I 50
31,5

100
f 3150
dvorane buke ultra
...1

8000

= 1/2 1t . ..fklmHz,
Q, presjek A i infra

L

akusticnosti

podrucje

gdje je k krutost u N/m, am masa titrajnog tijela u kg. Osnovna je frekvencija f titranja žice, koja ima gustocu duljinu 1, a napeta je sa silom F f= 1/21. -.JF/A Q..

mjernopodrucje

podrucje cnjnosti
Cujno podrucje: 1-2-3-4

Svako zvucno titranje sadrži odredenu obavijest. Ako je ona korisna ili ugodna, govorimo o signalu ili melodiji, a ako je nekorisna ili ometajuca, govorimo o buci, šumu ili smetnjama. Buka je, znaci, neželjeni oblik zvuka. Buka neznatno utjece na ljudsko zdravlje, ali se mogu pojaviti psihofizicke smetnje, smetnje u krvotoku, u radnoj sposobnosti itd. Dulja izloženost buci iznad 80 ... 90 dE obicno uzrokuje gubitak sluha. Zato treba težiti smanjenju buke i zaštiti covjeka od nje. Zvucni valovi dijele se prema frekvenciji f na: infrazvuk f < 20 Hz cujni zvuk f = 20 Hz ...20 kHZ ultrazvuk f > 20 kHz.

Efektivna vrijednost

zvucnog tlaka (pri f

= 1 kHz):
Pa
Pa Pa Pa glasovir orgulje sirena> 0,2 Pa 2 Pa 20 Pa.

na pragu cujnosti Po = šapat razgovor glasan razgovor

0,00002
0,000 2 0,002 0,02

Pri ocjenjivanju razine buke rabimo jedinicu decibel (dE). To je desetina vrijednosti logaritma odnosa promatrane velicine (tlaka, intenziteta ili snage) prema njenoj referentnoj vrijednosti: zvucni tlak Lp = 10 log1o(p/PO)2 20 10glO(P/Po)
zvucni intenzitet LI

= 10 log1o WlriJ
Po

=

zvucna snaga
Pri tome su referentne
Wo == 10-12 W.

Lw=,10 log1o(W/Wo).
vrijednosti:

Zvucni tlak, jakost zvuka i zvucna snaga Ljudsko uho prima pI:o~ene zvucnog tlaka u širokim granicama, pri frekvenciji 1 kHz do 2 . 10 Pa (prag cujnosti) do 20 Pa (granica bola). 324
~ """"'"

= 2 . 10-5 Pa,

10 = 10-12 W/m2 i

. Pri tlaku okolice 1 bar i temperaturi 20 °G razina zvucnog tlaka Jednakaje razini jakosti (intenzitetu) zvuka Lp = LI, Ako mjerimo zvucni
325

o...

~
I

intenzitet površine 1 m2 od zvucnog izvora razina je zvucne snage jednaka razini zvucnog intenziteta i tlaka (Lp = LI = Lw). Nikada razinu ZVUCnog tlaka ne treba zamijenjivati s razinom zvucne snage; zvucna snaga je mjerilo akusticke snage koju izvor zraci (isijava). Medutim, zvucni tlak ovisi ne samo o snazi izvora vec i o udaljenosti izvora i o akustickiIn svojstvima prostora oko izvora. Razina zvucnog tlaka smanjuje se za 6 dR ako se udaljenost od izvora udvostruci, medutim zvucna snaga se ne mijenja. Razina zvucnog tlaka Lp u razlicitim . Signal šapat razgovor glasan razgovor vika automobilska truba pneumatski bat zakivanje kotlova mlazni zrakoplov granica bola Lp dE (A> 10 ... 30 40 ... 50 70 80 90 100 110 120 130 okolnostima: Dopuštena granica buke u prostorijama 1) koncertna dvorana bolesnicka soba citaonica ucionica studijska soba soba za sjednice kongresna dvorana ured (sa strojevima) Lp dE (A> 30 30 ... 35 35 40 20 ... 40 50 55 70 ... 75

10 dE O

A

~ -10 a o
"" -20 :~

~ -30 ...
-40
50 100 200 500 1000 2000 5000 Hz 20000

frekvencija

filtre, kojima korigiramo odziv instrumenta na približnu razinu uha. Prema IEC/179 (1973.) normirane su tri korekcijske krivulje: A za niske, B za srednje i C za visoke razine buke, koje simboliziraju razlicite osjetljivosti za pojedine frekvencije. Za impulsnu buku i buku zrakoplova uvedene su krivulje DiE. Za odredivanje vrijednosti buke strojeva pretežno rabimo korekcijsku krivulju a, koja se vecinom razlikuje od izmjerene razine buke ovisno o oktavnom podrucju za vrijednosti LA: oktave/Hz L,,/dB: 31,5 63 125 -39 -26 -16 250 -9 500 -3 1 000 2 000 4 000 8000 16 000 O +l +1 -1 -7 navesti uporabljenu korekcijsku

Pri ocjenjivanju buke stroja ili uredaja važna je takoder frekvencijska raspodjela buke. Vecina instrumenata opremljena je za frekvencijsku analizu buke vrstom uskopojasnih m.tara, koji omogucuju odredivanje razine zvucnog tlaka u pojedinim frekvencijskim pojasevima. Cujno frekvencijsko podrucje jednoliko je razdijeljeno u 10 oktava ili 31 tercu. Oktava i terca se oznacuje njihovim središnjim frekvencijama. Oktave: 125 250 500 31,5 63 1 000 2 000 4000 8000 16 000 Hz Terce: 20 25 40 50 100 31,5 63 80 125 160 315 250 800 400 500 630 1000 1250 1600 2000 2500 3 150 4 000 5000 6300 8000 10 000 12 500 16 000 20 000 Hz Mikrofon za mjerenje zvuka ima ravnu frekvencijsku karakteristiku neovisnu o frekvenciji. Ljudsko uho ne cuje jednako pri svim frekvencijama (v. sliku str. 323). Zbog toga instrumenti imaju ugradene korektivne
D Dozvoljene razine buke u prostorijama su normirane.

Zbog toga mora se uz dB obvezno krivulju, npr. dB(A), dEm) ili dE(C).

Tonska ljestvica Oktavaje podrucje tonova od pocetne frekvencije f do konacne frekvencije 2f. Stupnjevanje frekvencije tonova u oktavi je po 12-stupanjskoj
ljestvici Ton (stupnjem ccisddise 21112 =

1,059463):
ftis

~.

-

g gisaaish u

b

Stupanj 1,00 1,06 1,12 1,19 1,26 1,33 1,41 1,50 1,59 1,68 1,78 1,89 2,00 Ishodište tonske ljestvice je oktava na granici cujnog zvuka frekvencije tona c: fe = 16,35 Hz. Frekvencije fa tonova a un-toj oktavi su 2n f:

n
f.lHz I I

O
27,5

1 55

2 110

3 220

4 440

5 880

6 1760

7 3520

8 7040

326 -"" ,

327

..

UPRAVLJANJE

- REGULACIJA-

- AUTOMATIZACIJA

I
I

P(s) = Xi(s) = je-st Xj(t) dt I f e-st xu(t) dt
Xu(s) o o gdje je s Laplaceova varijabla. Velicine predocene Laplaceovom transformacijom oznacuju se velikim slovima. Prijenosna se funkcija P postupno približava koeficijentu pojacanja K. Vremenski odzivi Vremenski odzivi prikazuju vremenski tijek izlazne velicine u ovisnosti o nekom vremenskom tijeku ulazne velicine. Vremenske odzive kod kojih je vremenski tijek ulazne velicine odskocna funkcija (»step« funkcija) (kao funkcija x,.(t) na str. 236) nazivamo prijelaznim funkcijama. Njihovi su najznacajniji primj~ri: 1. Proporcionalni clan (P)

Regulacijska tehnika obraduje odnose medu uzrokom i posJjedicom u tehnickim sustavima. Njen je zadatak u1jecanje na ulazne velicine na taj nacin, da se dobiju željene izlazne velicine.

'I I
I

REGULACIJSKI CLANOVI Regulacijski clanovi su dinamicki clanovi regulacij- ~ Xi skog sustava u kojima se dobivaju iz danih ulaznih veli-~ cina Xuodredene izlazne velicine xi' Staticka karakteristika regulacijskog clana U svakom su regulacijskom clanu ulazna i izlazna velicina medusobno ovisne: Xi f(xu) Xi = Kxu

=

Koeficijent (statickog) pojacanja K = Xi/Xu je odnos izlazne i ulazne velicine u stacionarnom stanju, a može biti linearan (K = const) ili nelinearan (K"# const):
X'

~?I

-

~(t) .'f
l

Xi

= Kpx,.

~~
~~~
tlak cijev-

Xi)
O

~~'
Xu

.~

O

~
t.

r--~..{tL~

r5'~o/.

~'k Xu

o
2. Proporcionalni

Kp razmjerni faktor pojacanja Primjeri: poluga, tlak i protok kapljevine u cijevima. clan s kašnjenjem - 1. reda (PT 1)

U regulacijskoj tehnici obraduju se linearni odnosi. Nelinearni odnosi traže posebne postupke, a u užim se podrucjima cesto uzimaju približno linearnima. Dinamicka karakteristika regulacijskog clana Promjene ulaznih i izlaznih velicina ovisne su o vremenu xu

T T
Xi

dxj

dl

+ Xi =Kp Xu

O to t O to t Ovisnost izlazne velicine od ulazne nazivamo vremenski odziv Xi(t) = f[x,.(t)]. Vremenski je odziv za pojedinu vrstu regulacijskog clana karakteristican. U vecini slucajeva izražen je diferencijalnom jednadžbom koju jednostavnije rješavamo u obliku prijenosne funkcije P. Prijenosna funkcija P je odnos medu vremenski promjenljivom izlaznom i ulaznom velicinom. Proracunava se pomocu Laplaceove transformacije 328

Lc
u(t)

Xi

ffi
+

~

~

.

Kp Xu (1 - e-tIT) Primjeri: temperaturno rastezanje, i protok plina u plinskim nim sustavima.

=

3. Proporcionalni

clan s kašnjenjem

- 2. reda (PT2)

Xi(t)
2 d2Xi Tp~+2dTpdxi

~
dt

~

dt +xi=Kpxu

Tp neprigušeno titrajno vrijeme d faktor prigušivar.ja (npr. dopt'" 0,7) Primjer: pneumatski bat s povratnom oprugom.

1

329

4. Proporcionalni Xu Xi

clan

s kašnjenjem

- višeg

reda

CPT n)

~
T:x!") +... TI XiXi= Kp xu Primjer: regulacija temperature.

r-!
~

8. Clan s mrtvim Xu Xi

vremenom

i kašnjenjem

~~~
Primjer: miješanje u posudi, zagrijavanje.

o
5. Integralni clan
Xu Xi

o 7.
Spajanje regulacijskih clanova Spoj clanova u regulacijskim sustavima najlakše se prikazuje prijenosnim funkcijama regulacijskih planova CP), koje su omjer, po Laplaceu transformiranih, izlaznih signalaXj(s) i ulaznih signala XuCs). 1. Sel'ijski spoj

CD

1;, Xi =Kr Xu dt

f

~~
u posudi.

Kr =Kp/Tn
Primjer: razina kapljevine

~ ~Xil

~ =-~ =Xu2
Xi =P2Xu2 Xi
Xil

=PIXu

= PXu

Xi = PIP?J(u

P=PIP2

6. Derivacijski

clan s kašnjenjem

CDTr)

2. Paralelni

spoj

~~
dxi Tldj+Xi=KpTDdt 1) Primjer: dxu Xi
XiI

~
=XiI:!:
Xi2

PI:tP2

~

tahogenerator za mjerenje broja okretaja.

=PIXu

Xi2

=P 2Xu2

Xi

= PXII

Xi=(PI:!:P2)Xn 7. Clan s mrtvim Xu Xi
Xi(t)

P=Pr:tP2

vremenom

bez kašnjenja

~
~.(t) ---~--'(fTz

~
t < Tz xi = O t > Tz Xi= Kpxu Tz mrtvo vrijeme Primjer: transportna vrpca.

r-p~

~

3. Povratna veza - temeljni spoj regulacijskih petlji Na slici: + pozitivna regulacijska peti ja X" - negativna regulacijska petlja Pl
Xi

= 1 + PIP2Xu Xi = Pl CXu:!:X0
XR= P2Xi

U jednadžbi:

- pozitivna

regulacijska

petlja

330

~

+ negativna regulacijska petlja 331

4. Kombinirani

paralelno-serijski

spoj

i'

~
Xu3

(Pf:!:~) pa

~
1

I

=XiI :!:Xiz
Xi2 =Pz.Xu

XiI Primjer:

= PIXu

Xi = P3Xu3 Xi= (PI:tPZ)P3Xu

Xu3 = (Pl:!: PZ) Xu mjerni davac temperature 1 - rastezni štap duljina II
tempera tu rna

T
/ls

Regulacijske velicine su vecinom samo posredno mjerljive (npr. temperatura iz temperaturnog rastezanja; brzina vrtnje iz centrifugalne sile itd,). Odgovarajuci mjerni davaci djeluju na raznim nacelima: mehanickom, toplinskom, kontaknom, kapacitivnom, induktivnom itd. Podatci se dobivaju posredno preracunavanjem iz odgovarajucih izmjerenih velicina (npr. duljinu puta odredujemo iz izmjerenog vremena i brzine; ucinak iz izmjerenog obavljenog rada i utrošenog vremena; specificni toplinski kapacitet iz izmjerene topline i temperaturne razlike itd.). Za daljnju obradbu su narocito podesni signali sljedecih velicina: puta, vremena, sile, tlaka, protoka, elektricnog napona, elektricne struje, frekvencije i sl. Mjerenje mora biti veoma tocno, jer regulatori obraduju vrlo malena odstupanja velicina, tj. razlike izmedu stvarne i željene (poredbene, nazivne, referentne) velicine.

raste zIji vo st al

2-

3-

plašt duljina lz temperaturna raste zIjivost az poluga krakovi a, b

Regulacijska petlja Povratnu vezu regulacije prikazuje regulacijska petlja.
1 objekt regulacije (staza, proces) 2 regulacijski uredaj 3 pretvarac regulacijske velicine 4 pretvarac nazivne velicine 5 komparator 6 pretvarac poremecajne velicine

Promjena temperature Temperaturno rastezanje
Pomak poluge (3)

- rasteznog štapa - plašta (2)
-u tockiM - u tocki N
/llI

/lT
/llI
/llz

- /llz

= Xu = XiI = Xi2 = XiI -Xi2

= Xu3

Regulirana

velicina je izlazna velicina objekta regulacije Xi

.
a to se promiodstu-

/ls = Xi

Prijenosne funkcije
Pl

= XiI I Xu

=All I /lT =llal

Nazivna velicina je W. Regulirana i nazivna velicina sustava, mogu biti fizikalno i dimenzijski razlicite. Da bi se omogucila medusobna usporedba, moraju se signali
osjetnika promijeniti postiže pretvaracima. u jedinstveni

Pz =Xizl Xu = Alzl /lT= lzaz
P3 = Xi I Xu3 = As I (All - Alz) = (a + b)la . Pomak poluge u tocki N - prikaz promjene temperature a+b

- obicno

elektricni

- oblik,

U komparatoru se mora sigual regulirane velicine Xi usporediti jenjenom nazivnom velicinom W. Njihova je razlika regulacijsko panje AT.

= Xi = (Pl -Pz)

P3Xu

= (lI al

-lzaz)

--;-.

E=P4WO-P3Xi. Regulacijsko odstupanje E je ulazna velicina regulatora; on ga pretvara u izlaznu velicinu Y, a to je postavna velicina Y=PRE=PzE gdjeje PR prijelazna funkcija regulacijskog uredaja. 333

Mjerenje velicina Velicine i njihove vrijednosti mjerimo osjetnicima (senzorima) djeluju neposredno, a to su: ticala (za duljine i neke druge velicine) mjerni davaci (za vecinu velicina). 332

koji

Na sve clanove regulacijske petlje mogu uticati vanjski poremecaji a uzimaju se u obzir kao poremecajna velicina Z. Postavna velicina Y i poremecajna Z daju ulaznu velicinu objekta regulacije Xu Xu

3. namještanje

postavne velicine Y postavnim
L

clanom.
.1 r ,

'
1
regulator

Y

=Y

I I I L JI

+ P6Z.
u izlaznu velicinu Xi

U objektu regulacije se ulazna velicina X pretvara Xi

-"~-

3 postavni clan

-'"'--- ..j-- 2 H ---1- pojacalo

H

f-l'~-C=J--~

~--

= PlXu>

X2 = Pl (Y + P6Z)

gdje je Pl prijelazna funkcija objekta regulacije. Karakteristicne velicine objekta regulacije mogu se u vecini slucajeva odrediti jedino ispitivanjem. Regulirana velicina Xi mora postici ili održavati nazivne velicine W, a ta može biti: - konstantna odredenu vrijednost

Ogranicavajuce regulacijske naprave sprijecavaju - kao sigurnosni uredaji - premašivanje donje i gornje granicne vrijednosti regulirane velicine. Oznake za nacin djelovanja regulacijske naprave su (DIN 2481):

0

e

- otvaranje
- otvaranje

pri porastu regulirane velicine pri padu regulirane velicine

- da se nakon odredenog vremena promijeni - da slijedi odredenu promjenu (npr. puta ili kuta i sL). Upravljanje i regulaciju (koji su (opcenito) postupci kojim uticemo na ulaznu velicinu Xu na taj nacin, da izlazne velicine Xi imaju željene
vrijednosti) razlikujemo

t:j:\ - otvaranje pri dosegu gornje granicne vrijednosti cl - otvaranje pri dosegu donje granicne vrijednosti 4- - zatvaranje pri dosegu gornje granicne vrijednosti
V'

- zatvaranje

pri dosegu

donje

granicne

vrijednosti.

- s obzirom

na povratnu

vezu:

1. upravljanje nema povratne veze (npr. upravljanje koje je programom unaprijed obradeno);

stroja za pranje

2. regulacija ima povratnu vezu, pricem izlazna velicina može biti: - vremenski promjenljiva (npr. alatni stroj koji radi po uzorku vremenski ustaljena (npr. regulacija stalne brzine vrtnje turbine).

-

Automatizacijaje združivanje niza regulacijskih postupaka s automatskim djelovanjem, koja omogllcava vodenje jednostavnih i složenih proizvodnih, energetskih i drugih procesa. Regulacijski uredaj

Regulatori Regulatori su dijelovi regulacijskih naprava koji preraduju signale regulacijskih odstupanja E kao svoje ulazne velicine. Regulatori bez pomocne energije su jeftine naprave, prikladne pri malim izvršnim silama i brzinama. Kod njih utjece regulacijsko odstupanje neposredno na izvršnu naredbu. Primjer: regulacija razine kapljevine W udešavanje razine (nazivna veliCina) 1W
E Y Z pad razine (regulacijsko odstupanje) pomak zapornog ventila (postavna

velicina)
otjecanje tekucine velicina). (poremecajna

Osim mjerenja stvarne vrijednosti regulirane velicine (tj. izlazne velicine iz regulacijskog objekta) Xi odredivanja vrijednosti nazivne velicine W, pretvaranje regulirane i nazivne velicine u fizikalno i dimenzijski jednaku velicinu, odredivanje regulacijskog odstupanja E s usporedbom regulirane i nazivne velicine, regulacijski uredaj mora obavljati, u najmanju ruku, još i sljedece funkcije: 1. popravak regulacijskog odstupanja E odgovarajucim regulatorom, 2. pojacanje siguala - posebno pri regulaciji koja traži velike sile i brzine - pojacalom, pri cemu je pomocna energija elektricna, hidraulicka ili pneumatska,

Regulatori s pomocnom energijom (elektricnom, hidraulickom, pneumatskom) djeluju kontinuirano ili diskontinuirano. Regulatori s kontinuiranim djelovanjem Kod njih je izlazna velicina Y ovisna o ulaznoj velicini E. Za takve regulatore vrijede zakonitosti regulacijskih clanova.

~
Y

Xi

--

::

~

334

335

Vrste kontinuirano
P

djelujucih

regulatora:
l D

Povratna

veza s pojacanjem

y

=

KpE

y

= KdEdt
PD

Y = KDdE/dt PID

~~
Povratna Povratna

veza sa prigušenjem

~tt
i prigušenjem najrazlicitije

Pl

r
y
diferencijalne

r
y

J

~~
X X

veza s pojacanjem

y

= Kpe+ Kdedt

= Kpe+ KDde/dt

= Kpe+ Kjde/dt+
+ KDde/dt

Prijelazna funkcija: idealnih regulatora Navedene jednadžbe

I
l

realnih regulatora

-- -- --

vrijede za idealne regulatore.
IKpe

Na slican se nacin mogu stvarati skib clanova u regulatorima.

~~r
< Xs > Xs

C:=~ ~~r
kombinacije regulacij-

Primjer spoja - Pl regulatora:

Povratne

veze regulatora

Diskontinuirano djelujuci regulatori Kod tih regualtora nema kontinuirane ovisnosti medu izlaznom i ulaznom veli cinom, vec je moguc samo ogranicen broj izlaznih velicina koje odgovaraju ulaznim velicinama. Primjer: relejni regulator (npr. bimetalni) - bez preklopne razlike
y = Ymax

Željeno vremensko ponašanje gotovo svih vrsta regulatora postiže se prikladnom povratnom vezom. Na rad regulatora utjece vrsta regulacijskog clana u povratnoj vezi, a to su: - cvrsta povratna veza: s regulacijskim clanom P - povratna veza s pojacanjem: s regulacijskim clanom PT j

Y
Ymax

y=O

-

O - s preklopnom razlikom
X < xmin Y = Ymax x>xmax y=O X = xmin~ Xmax Y = Ymax (pri xmax: isklapanje) X = xmax~xmin Y = O

povratna

veza

sa prigušenjem

(derivacijska):

s regulacijskim

clanom]!)

LL
Xs

X

- povratna veza s pojacanjem i prigušenjem: s regulacijskim clanovima PT 1i D u serijskom spoju. Cvrsta povratna veza

~~
336

ym:

Lb~~
-

(pri xmax: uklapanje)

O

brL
:.
I r I Xmin Xs Xmax X

12 Kraut

337

Vremensko ponašanje diskontinuirano djelujucih regulataora s preklopnom razlikom (uzimajuci u obzir vremensko kašnjenje Tz). x y Xm Xo
Xmax

-

signali teku vremenski neprekidno - u skladu s tijekom velicine o kojoj donose podatke;
kontinuirani

- diskretni signali nižu se vremenski prekidno (pojedinacno) i množinom impulsa daju podatke o opažanoj velicini. Tz Tz

.~
t

t

'tmOnDl

o

v Izvršna naredbay izaziva pri vrijednostiYmaxporast regulirane velicine x. Cim ona dosegne vrijednost xm, postavna velicina iskljucuje se do vrijednosti O; regulirana velicina x raste - uz vremensko zaostajanje Tz dalje do vrijednosti Xmax, a tek tada pocinje opadati. Pri vrijednosti Xo postavna velicina se ponovno uklapa do vrijednostiYmax, regulirana velicinax i dalje opada te pocinje rasti tek nakon vremenskog zaostajanja T z .

-

Podmcja V elCma I. v'

primjene

nekih regulacijskih

naprava Vrsta regulatora Pl + + + + ++ PID +

I
P +

temperatura tlak protok razina kapljevine brzina vrtnje elektricni napon

Za signale se vecinom rabi elektricna struja i napon (ali i put, tlak, toplina, svjetlost itd.). Podatci se prikazuju u ovisnosti o njihovim vremenskim promjenama I (t) i U(t). Preradba podataka je proces pri kojem se iz ulaznih podataka po odredenom preradbenom propisu dobivaju izlazni podatci. Jednostavni oblik signala je harmonijsko titranje (opisano kružnom frekvencijom i amplitudom). Podatke obradujemo elektronickim racunalima koji mogu biti analogni, digitalni ili hibridni. Potonji se sastoje od analognih i digitalnih sastavnih dijelova. Elektronicka racunala mogu preradivati samo one signale podataka koji su izraženi u prikladnom obliku, tj. u prikladnom kodu. Stoga valja signale najprije kodirati. Kodirane podatke možemo spremiti (u memorijama). Obradene podatke treba nato opet dekodirati u uporabivi oblik informacije.

+ +

+

++

()-1
izvor informacija (okolica) kodiran je (osjetila)

H
pamcenje preradba (mozak)

H
dekodiranje (organi pokreta)

~

'Znakom »+« oznaceno je prikladno, a znakom »-« neprikladno podrucje primjene.

uporaba informacija (okolica)

ELEKTRONICKA OBRADBA PODATAKA Informacija je vijest o zbivanjima u okolici promatranog sustava i u njemu samom. Vijesti primamo u obliku podatalla o mjerenjima pojedinih velicina, vezanih na zbivanja, dakle o mjerenjima njihovih vrijednosti i promjena, a u obliku prikladnom za obradbu. Stoga podatci ponajprije sadrže brojcane vrijednosti zbivanja, procesa i tokova. U tu su svrhu oznaceni znakovima (brojkama, slovima ili posebnim znakovima) ili funkcijama kao matematickim propisima o vrijednostima. Informatika je grana znanosti i tehnike koja obuhvaca metode i postupke obradbe podataka (dobivenih prvenstveno automatski). Prijenos podataka oznacujemo kao signal, koji je nosilac informacija. Signali su kontinuirani ili diskretni:
338

Tehnika automatizacije bavi se oblikovanjem automatski reguliranih procesa u fizikalno-tehnickim sustavima. To postiže ponajprije racunalnom tehnikom. U velikom opsegu uporaba takoder opce priznate metode

i nacin opažanja, karakteristican za kibernetiku (koju je priznanju zapoceo i utemeljio N. Wiener, 1894-1964).

-

- po

opcem

Nacelo analogne tehnike Analognim racunalima, nazvanim po analognom nacelu djelovanja, prikazuju se kontinuirano dva razlicita fizikalna sustava velicina jednakim matematskim odnosima. Takva je npr. slicnost medu mehanickim i elektricnim titrajnim sustavom: mehanicko titranje: my + Dj + ky = F(t) elektricno titranje: Lij + Rq + 1/C. q = U(t)
339

Primjeri

analognih velicina Kolicine brzina kutna brzina obujamni protok maseni protok toplinski tok elektricna struja

pnt s kut (analiticki) a obujam V masa m toplina Q elektricni naboj Q., Potencijalne razlike sila F okretni moment T, M tlacna razlika 6.p temperaturna razlika 6.T elektricni napon U Kapaciteti konstanta opruge

Protoci v w qv qm ep I Otpori

'i;:'

= = = = = =

ds/dt da/dt dV/dt dm/dt dQ/dt dQ.Iidt

Primjeri: Decimalni sustav B = 10, N = O,1,2,3,4,5,6, 7, 8, 9 X = 198710= 1. 103 + 9. 102 + 8. 101 + 7.10° Binarni (dualni) sustav B=2 N=O 1 X = 10110,12 = 1.24 + 0.23 + 1.22 + 1.21 + O. 2° + 1.2-1 = 22,510 Oktalni sustav B=~

konstanta

prigušivanja

!

protocni otpor toplinski otpor elektricni otpor masa moment tromosti

1}v l/K R Tromost m J L

~, ~ ~/w
=
=
AjJ/qv

6.T/ep UlI

N=~~~~~~~7

X = 120,4s = 1 . 82 + 2 . 81 + O . 8° + 4 . 8-1

= 80,510

I c =F/s I c,=M/a

elektricni kapacitet

l/C = U/Q., Ielektricna induktivnost

= ~ du/dt -~ - dw/dt = ~ dI/dt

Heksadecimalni sustav B = 16, N = O, 1,2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, A(10), B(l1), C(12), D(13), (14), F(15)
X = 20C416 = 2 . 163 + O . 162 + C . 161 + 4 . 16°

= 838810

Analogna racunala služe poglavito za simulaciju tehnickih problema. Bit programiranja analognog racunala sastoji se u postavljanju ana,io;: gnog fizikalnog modela kojega treba preoblikovati u matematicki modeljte ga pretvoriti u radni sustav racunala. Za rješavanje posebnih i zapletenih zadataka moraju biti pojedini sastavni dijelovi analognog racunala medusobno vezani odgovarajucim redom - analogno fizikalnom procesu. Analogna racunala djeluju kontinuirano (pa se i racunane velicine mogu kontinuirano mijenjati). Njihovo je djelovanje brzo pa se stoga mnogo rabe u regulacijskoj tehnici. Najjednostavnije analogno racunalo je opce poznato logaritamsko racunalo pri kojem brojeve množimo i dijelimo zbrajanjem i odbijanjem, njihovih logaritama (predocenih duljinama). Nacelo digitalne tehnike U digitalnim su racunalima informacije predocene konacnim nizorpi brojki (digitus) kojima zapisujemo brojeve. U broju ima svaka brojka svoju vlastitu i mjesnu vrijednost s obzirom na izabrani brojcani sustav. Opcenito vrijedi za svaki broj X: -n X=
i=m

u opcoj 'je uporabi decimalni sustav. Kod digitalnih racunala je narocito prikladan binarni sustav, jer tehnicki potpuno odgovara stanjima s oznakama:
O »prolaz otvoren« 1 »prolaz zatvoren«~ Svako od tih dvaju stanja znaci 1 bit (binary digit). Oktalni i heksadecimalni sustavi namijenjeni su lakšoj predodžbi jeva. 4.bitni binarni Brojka O 1 2 3 zapis (kod) decimalnih Zapis 0000 0001 0010 0011 Brojka 4 5 6 7 brojki O Zapis 0100 0101 0110 0111 2000.
00.

bro-

9: Brojka 8 9 Zapis 1000 1001

Primjer zapisa broja 1988: 00110011000

L NiBi

Matematicke operacije tako zapisanih brojeva ureduje program racunala. Suvremena digitalna racunala mogu obaviti više od 107 operacija u sekundi. Preradbu prvenstveno brojcanih podataka racunalom (CNC - Computer numeric control). rabimo pri regulaciji

gdje je B osnova brojcanog sustava, N brojka u sustavu. 340

341

Kodiranje digitalnih podataka Digitalna racunala preraduju digitalne podatke, tj. takve podatke koje možemo oznaciti samim znakovima. Znakovi proizlaze iz dogovorne skupine znakova, a rasporedeni su u znakovnim nizovima, npr. nizom: decemalnih brojki (cifara) O, 1, 2, ... velikih latinicnih slova A, B, C, ... malih latinicnih slova a, b, c, ... posebnih znakova !, ", #, ... Tako razlikujemo: brojcane (numericke) podatke koji se sastoje iz brojki; slouno-brojcane (alfanumericke) podatke koji se sastoje iz slova, brojki i posebnih znakova. Osim ovih znakova postoje i regulacijski znakovi (NUL, ... DEL). Znakoui za (ISO-) 7-bitne kodoue (HRN I.B1.002 -1982) sastavljeni sU iz bitova b7 ... bi:

.
1

U 7-bitnom binarnom zapisuje znak "K« odreden nizom bitova: 1001011, podatak "Srijeda 19,30« zapisom: 1010011 111 0010 1100101 1100100 1100001 0100000 011 0001 0111001 010 1110 011 0011 011 0000. Znakovi upravljanja u 7-bitnom kodu znace: ACK - ACKNOWLEDGE BEL - BELL BS - BACKSPACE - potvrda ispravnog primitka

- a!arm

CAN

- CANCEL

CR DC

DEL - DELETE DLE DATALINKESCAPE EM - ENDOFMEDIUM ENQ -ENQUIRY EOT - ENDOF TRANSMISSION ESC - ESCAPE

- CARRIAGE RETURN - DEVICE CONTROL

- pomakni natrag - poništiti - pomak nosaca natrag

- kontrola uredaja

-

-izostaviti

- slijediznakposebnogznacenja - konacmedija
-upit - konacprijenosa - prijelaz

ETB ETX FF FS

I

II
O O O 1 00102 00113 O 1 O 1 01106 O 1 10008 10019 1 1 1 1 1 O 1 1 1 1 1 O 1 1 O O O 1

:0 01010101 0110011 .
redak

.,

, , , , , , ,
stupac X

b71 b61 b5 b4 b3 b2 bi O O O O

Y O 1

O NUL SOH

1 DLE DCI

2 SP !

3 O 1 3

4 Ž A C D E F G

5 P Q S T U V W

6 Ž a c d e f g

7p. q~ r s t ,-'t~ v,. w. x Y

GS - GROUP SEPARATOR HT - HORIZONTAL TABULATION LF - LINE FEED NAK - NEGATlVE ACKNOWLEDGE NUL - NULL - RECORD SEPARATOR RS - SHIFT IN SI - SHIFT-OUT SO

- END OF TRANSMISSION - END OF TEXT - FORMAT FEED - FILE SEPARATOR

BLOCK

- konac prijenosa bloka konac teksta - odredivanje pozicije - odvajanje datoteka

-

-

- odvajanje blokova - horizonta!no tabuliranje - odredivanje pozicijena sljedecu liniju - potvrda neispravnog primitka - prazan zna!, - odvajanje slogova - povratak na normirano znacenje

- nailazakznakovas promijenjenim

STXDC2 ETXDC3# 4 5 7 EOT ENQ BEL DC4 NAK ETB $ % &

2BRb 4 5 6 7

SOH SP STX SUB SYN

- START OF HEADING
-SPACE - STRT OF TEXT - SUBSTITUTE CHARACTER SYNCHRONOUS IDLE

- pocetak

znacenjem
zaglavlja

US
VT

-

ACKSYN BSCAN( HTEM)9IYi 10 12 13 14 15 LF FF CR SO SI SUB FS GS RS US

- UNITSEPARATOR

- VERTICAL TABULATION

- razmak - pocetak teksta - zamijeniti - sinkronizacija - odvajanje polja - vertika!no tabuliranje
O (krivo) i 1

8HXh * : < I J K L
M

Z Š Ð
C

j k I
m

z š d: .
,,"~

Logicko zakljucivanje Booleova logicka algebra služi se skupom od dva elementa: (pravilno). Elementarne Funkcija NE (NO) ILI (OR) I (AND) funkcije Booleove algebre Simbol
V A

101111 O O O 1 1 1 O 1

VTESC+;

IFunkcija
NE-ILI (NOR) NE-I (NAND)

Simbol V A

Funkcija implikacija ekviva!encija antiva!encija

Simbol :J $

=
> ?

N O

C -

n o

c ," D~~

342

343

Pomocu elementarnih funkcija Booleove algebre možemo u nacelu prikazati svaku logicku kombinaciju.
Booleove funkcije a b a b O O 1 1 O 1 O 1 1 O O 1 avb O 1 1 1 aAb O O O 1 avb 1 O O O aAb 1 1 1 O a:Jb 1 1 O 1 a=b 1 O O 1 a$b O 1 1 O

Druge izvedbe magnetnih memorija su: Keramicke ploce s magnetnim slojem (NiFe) koji je u vakuumu
nanesen u debljini od samo (2

parom

... 20)

. 1O-2Ilm.

Magnetne obrucne jezgre, prešane od feromagnetnih tvari (u obruce pravokutnog presjeka). Strujnim udarom preklapaju se iz jednog u drugi magnetni smjer. po želji U magnetnim memorijama spremljeni podaci mogu se brisati odnosno zamjenjivati.

-

-

Pohranjivanje podataka Kodirane podatke možemo pohraniti u memorijama i to za stalno (za što su prikladne bušene kartice i trake) ili s mogucnošcu mijenjanja (što omogucuju magnetne memorije). Bušene kartice i trake rabe se za jendokratnu snimku podataka. Na
njih bušenjem zapisujemo dva stanja: O

- nebušeno

i 1 - bušeno.

Bušena kartica (od kartona bez elektricki vodljivih dijelova, velicine 187,32 x 82,55 mm) obicno je podijeljena: po visini na 10 normalnih redaka (0...9) i na dva dodatna retka; po duljini npr. na 45, 80 ili 90 stupaca. Svaki stupac pripada jednom kodiranom znaku, a svaki redak u stupcu jednom bitu (O ili 1). Bušene trake su na veliku duljinu razvucene kartice sa stupcima u razmaku po 2,5 mm i recima, razvucenima u nizove, a njihov broj mora odgovarati uporabljenom kodu. Na presjecištima stupaca i redaka su' mjesta za rupice. Izmedu redaka je niz manjih rupica za prijenos trake. Magnetne memorije iskorišcuju magnetna svojstva vrlo tankih ('" llllID) feromaguetnih slojeva (NiFe, NiCo itd.), nanesenih na nosivu podlogu. Te slojeve možemo lokalno (tockasto) magnetizirati i to u dva suprotna magnetna stanja, što odgovara - nalik na bušenje - stanjima O i 1. Magnetne Magnetne memorije razlikujemo po nosivoj podlozi: umjetne tvari, npr. 80 x 350 mm.

Aparaturna oprema Aparatumu opremu cine elektricni (elektronicki) i mehanicki sklopovi. Pri obradbi podataka u njima se redaju odredene serijske operacije. Podatke i naredbe predstavljaju u digitalnim racunalima binarni znakovi koji su obicno združeni u rijecima stalne duljine (4, 6, 8 = 1 bajt (by te), 12, 16, 32, 48, 60, 64 i više bitova). Podatci i naredbe preraduju se u pojedinim jedinicama racunala u elektronickim spojevima koji su sastavljeni od logickih (poluvodickih) elemenata, funkcionalno vezanih (u velikoj gustoci) na malim plocicama - cipovima (chip). Broj u cipu

združenih elemenata oznacuje se "integracijskim brojem«.
Broj elemenata 10 ... 100 50... 500 > 1000 > 10000 SSI MSI LSI VLSI Vezivanje (Small Scale Integration) (Medillm Scale Integration) (Large Scale Integration} (Very Large Scale Integration} racunala 1 - ulaznajedinica 2 periferne jedinice rijetka osrednja velika vrlo velika )

'

gustoca

Osnovni sastav digitalnog

-

kartice su od plasticne

4 - racunska jedinica 5 - regulacijska jedinica
6

3

- središnja

memorija

- izlazne

jedinice

}procesor

Magnetne trake su takoder od plasticnih umjetnih tvari (debljine'" 50 fID1), mnogo su uže od kartica (npr. 3 ... 12 mm), ali znatno dulje (npr. 750 mj. Brzina odvijanja je npr. 1,7 m/s. Magnetni bubnjevi su od slitina lakih kovina (promjera 500... 1000 mm), sadrže i do 107 znakova. Njihova prijenosna brzina iznosi 106 bit/s.

Magnetni koluti (diskovi) (promjera 500

... 1500

mm) koriste za

smještaj znakova obje strane i stoga zauzimaju - uz isti kapacitet - znamo manji prostor od bubnjeva. Obicno je 6 ... 12 koluta skupljeno u izmjenjiv,i kolutni slog. Mali magnetni koluti (diskete) (promjera 80 ... 250 mI)l) imaju kapacitet do 1,6 . x 106 bit/s.

Ulazna jedinica prima podatke i naredbe korisnika (citac, tastatura ...). Periferne jedinice obuhvacaju procesne jedinice (procesnu periferiju, perifeme memorijske jedinice: memorijske kartice, vrpce, kolute, bubnjeve). Središnja memorija sprema informacije-podatke i naredbe. Karakteristican je za nju kapacitet za spremanje informacija (jedinica kapaciteta 345

344

središnje memorije je 1 kilobajt = 210 = 1 024 rijeci) te brzina za njihovo unošenje i crpljenje. Racunskajedinica obavlja sve zahtijevane operacije: aritmeticke operacije (zbrajanje, odbijanje, množenje, dijeljenje) logicne operacije -usporedivanje (>,:::, =,:S, <, of)i odlucivanje

Nalik na materijalne proizvode, nastaje i programski izradak u više faza od kojih su najznacajnije:

podataka

- specifikacija,
- izvedba:

tj. odredivanje uporabnih funkcija ulaznih i izlaznih
se dijeli na programske i kodiraju module (pojedine kom-

organizacijske operacije (prijenos podataka i naredbi medu funkcijskim jedinicama racunala). Regulacijskajedinica dirigira izvodenje naredbi po programu. Racunska i regulacijskajedinica zajedno sacinjavaju procesor. Izlaznejedinice (tiskac, »plotter« ekran...) predaju korisniku rezultate racunala. Digitalna racunala rabe se za rješavanje oblikovati u programima. svih zadataka koji se mogu

planiranje: program ponente vecih programa)

moduli se dalje detaljiraju

(zapisuju u odredenom

programskom jeziku). S porastom kompliciranosti zadataka rastu i troškovi za programsku opremu. Naprave za elektronicku obradbu podataka mogu obaviti samo osnovne racunske operacije i odredene usporedbe po kojima moraju biti izgradeni algoritmi. Jednostavni zadatci rješavaju se jednostavnom jednadžbom. Za zadatke iz prirodoslovlja i tehnike cesto su potrebni sustavi diferencijalnih jednadžbi. Za algoritme je karakteristicno stoga, da se složeni zadatci rješavaju korakom, putem jednostavnih operacija. Dijagram toka programa je racunska shema kojom je dan cjelokupan tok algoritma (programskog niza). Pojedine korake upisujemo u odgovarajuce okvire (blokove), medusobno ih povežemo i ucrtamo smjer toka.
Dijagram toka racva se samo pri odluci da

Programska oprema Digitalno racunalo je automat u kojem teku informacijski procesi po tocno odredenim uputama. Program je potpuni niz uputa za rješavanje danog zadatka. Te upute sadrže racunske naredbe za aritmeticke operacije, usporedbene naredbe za logicke operacije itd. Programi za korijene i eksponente, trigonometrijske i druge funkcije
koje se javljaju u praksi veoma cesto, mogu se posebno izradeni ""I spremati i po potrebi ukljuciti u drugi program kao potprogram. Izradba programa ovisna je o strukturi i izvedbi elektronicke naprave za preradbu podataka (racunala). Algoritam je temelj programa te je takav popis svih uputa kojima se omogucuje rješenje odredenog zadatka po koracima. U njem su pojedini koraci odredeni tako, da ih racunalo može »razumjeti« i izvesti, tj.: - svaki algoritam sastoji se iz više pojedinih koraka, a svaki korak iz, racunskih propisa koji predstavljaju neku funkciju; svaki korak sadrži' usto upute za sljedeci korak; svaki je korak algoritma izvedljiv jednoznacno, a isto tako jedno7,;>' nacan je i nastavak; funkcija svakog koraka mora biti izvodljiva, cime je osigurano, da~e s konacnim brojem elementarnih operacija ostvarljiva svaka funkcija. Programski jezik oblikuje skup svih uputa za opis algoritama. Programski su jezici: - strojno orijentirani, tj. sastoje se iz uputa koje imaju jednaki ili slicni sastav kao i naredbe odredenog racunala;

-

- ne.

Simboli za dijagrame

odvijanja operacija

programa

(HRN A.FO.OO4 1971) -

CJ

Operacija

Modifikacija

opcenito
Odluka

programa

O

Linija odvijanja programa Prikljucna tocka
Granicno mjesto

-

<>
eJ]

\J

Rucna operacija

-

Potprogram

CJ

Ulaz/izlaz

c:)

problemsko orijentirani, tj. po svom su sastavu prikrojeni ma koje treba rješavati, a nisu ovisni o uredaju racunala. 346

-

problemi,

347 ~

-,
Simboli za dijagrame protoka podataka i dokumenata

Korak9
Magnetni disk
Matricna memorija
Ilustrirani izlaz

[d> O?]

eJ
D

opcenito Pomocna
funkcija Rucna operacija
Rucno unošenje

Obradba

O
'9

Ulaz/izlaz

@

Korak 10
Korak 11

da: prijelaz na korak 10 ne: prijelaz na korak 11 Izracunati xl.2= (- b:t e)/2a; konac racuna
Izracunati X1,2

ovisna od c==r emorija M postrojenja Memorija odvojena od sustava

= {- b :t ei)!2a;

konac racuna.

[]

Dijagram

toka programa:

cl
C::J

O

C:J Dokument
C=J
Bušena kartica

-

Linija podataka Tranport
nosaca protoka

V
6.

Združivanje Razlucivanje

t:::J

Bušena vrpca

podataka Telekomunikacijska veza Povezivanje
Napomena

Z:

Združivanje/ /razlucivanje

Q

Magnetna

vrpca
Magnetni bubanj

O

Sortiranje

O
xl . 2

--{
4ac

Primjer: kVadratnajednadžba~
Analiticko rješenje:

+ bx + c = O
Programski jezici Svaki je programski jezik (tj. skup uputa za opis algoritma) jednoznacno sastavjen po odredenoj »gramatici«. Znakovi - kao elementi jezika - odredeni su odabranim nizovima (brojkama, slovima, posebnim znakovima, simbolima za rijeci). Programskih jezika ima vrlo mnogo. Posebno važni su sljedeci: ADA (nazvan po »prvoj programerki« Augusti Adi Byron) je jezik za programiranje u prirodoslovlju i tehnici. Normiran u SAD 1983. g.) ALGOL (ALGOrithmic Language) rabi se za prikaz racunskih propisa, a narocito za rješavanje numericko-matematickih, prirodoslovnih i tehnickih problema. (Pocetak razvoja: 1958 ALGOL 58; nato ALGOL 60-68. Normrian u: ISO/R 1538 i DIN 66026.)

=- Ji :t 21a ...Jb2 2a

Algoritam:
Korak 1 Korak 2 Korak 3 Korak 4: Korak 5 Korak 6 Korak 7 Korak 8 348 [a

=O?]

da: prijelaz na korak 2 ne: prijelaz na korak 5 prijelaz na prijelaz na jednadžbu jednadžbaje x = - c/b; konac
d

[b = O?] [c

=O?]
= O?]

da: ne: da: ne:

Izracunati
Izracunati

korak 3 korak 4 zadovoljava svaki x protuslovna racuna.
na korak 6

= b2 - 4 ac;

prijelaz

-

[d

da: prijelaz na korak 7
x ne: prijelaz na korak 8 =- b/2a; konac racuna

Izracunati Izracunati

e = --/IdI; prijelaz na korak 9

APL (A Programming Language) služi za opis algoritama. (Pocetak razvoja: 1957. Prvi puta uporabI jen za racunala IBM 360.) APT (Automatically Programed Tools) namijenjen tehnologiji obradbe. Iz njega su se razvili posebni jezici: EXAPT 1 za obradbu bušenjem,

-

349 ~

EXAPT 2 za obradbu tokarenjem, EXAPT 3 za obradbu glodanjem. (Nastao je 1957. g. Normiranje po DIN 66025 -za sastavljanje programa za racunalom upravljane alatne strojeve za odvajanje cestica.) BASIC (Beginner's All purpose Symbolic lnstruction Code) prikrojen je u prvom redu za probleme prirodoslovlja i tehnike. Veoma je rasprostranjen pri malim osobnim racunalima. Normiran u SAD 1978. g.) COBOL (COmmon Business Oriented Language) služi za potrebe trgovine i racunovodstva. Normiran po ISOIR 1989. i DIN 66028.) FORTRAN (FORmular TRANslating system) rabi se prvenstveno za programiranje problema iz prirodoslovlja i tehnike, a uporabljiv je i na komercijaJnom podrucju. (Pocetak: 1954., daljnji razvoj: FORTRAN 77. Normiran po ISOIR 1539, DIN 66027.) PASCAL (imenovan po francuskom matematicaru) služi za rješavanje numerickih i nenumerickih problema. (Postanak: 1969. g. na ETH, Ziirich.) PL 1 (Programming Language 1) uporabljiv za višenamjensku primjenu. Normiran po ISOIR 6160 i DIN 66225.) PROLOG (PROgramming in LOgic) razvijen je za potrebe umjetne inteligencije. (Pocetak: 1972. g., Marseille.) Ostali su programski jezici: CORAL, FORMAC, GPSS, LISP, LTR, PEARL, REDUCE, RPG, RTL, SNOBOL, SYMAP itd.

-

-

Procesor dobiva (stalno ili u odredenim vremenskim razmacima) informacije o ulaznim velicinama (sirovinama i energiji), o tijeku proizvodnog procesa (i mjerljivim smetnjama) te o izlaznim velicinama (proizvodu te o sporednim i otpadnim tvarima). To su analogni signali koji se u pretvaracima pretvaraju u digitaIne signale. U procesoru se usporeduju mjerni podaci sa željama. U skladu s ustanovljenim odstupanjima procesor nato utice neposredno na proces.

Pomoc racunala Brzina, tocnost i preglednost rada s racunalom su uzroci za sve opsežniji rad u tehnici pomocu racunala. Tako su se razvili znacajni radni sustavi vodeni racunalom: CAD (Computer Aided Design) za konstruiranje (planiranje) CAM (Computer Aided Manufacturing) za izradbu (proizvodnju) CAE (Computer Aided Engineering) za optimiranje izradaka (proizvoda) CIM (Computer lntegrated Manufacturing) za sastavljenu (integriranu) izradbu CAP (Computer Aided Programming) za programiranje (planiranje rada) CAQ (Computer Aided Quality Ensurance) za osiguranje kvaliteta itd.

Procesna racunala Procesna racunala (procesori) su naprave za elektronicku obradbu podataka pri raznim tehnickim procesima. Razvoj tehnologije poluvodica omogucio je izradbu racunala znatno: manjeg obujma (i cijene) - miniracunalo i mikroracunalo. U njima je na vrlo maloj površini skupljeno mnogo tisuca sastavnih elemenata (npr. 20 000 jednopolnih tranzistora na cipu ploštine od 35 mm2). Mikroprocesori - procesna mikroracunala - vecim su dijelom sastavljeni i progranlirani za odredenu svrhu.
I-proces 2 - procesor

3 4

7 8

3 - sirovina 4 - energija
5 - nemjerljive smetnje 6 - mjerljive smetnje 7 - proizvod 8 - sporedni i otpadni materijal 9 - tražene informacije 10 - informacije s drugoga racunala
11 12

- informacije iz procesa - izvršna naredba

9 350

10

L

351

DRUGI DIO ISPITIVANJE
DIJAGRAM

TVARI
a, c

U epruveti opterecenoj silom F, nastupaju naprezanja a koja izazivaju produljenje !J.L. Naprezanje aje odnos sile F i površine presjeka epruvete S (okomito na F . . 1) SmjerS1e a=S' Zbog djelovanja sile F (i time nastalim naprezanjem pocetne duljine Lo rastegnuti na duljinu L. Produljenje je epruvete !J.L= L - Lo . Relativno produljenje pocetnu duljinu Lo (istezanje) epruvete a) epruveta ce se s

je produljenje

s obzirom na

!J.L L - Lo e----. - Lo - Lo Dijagram a, c pokazuje medusobnu ovisnost naprezanja i istezanja. Pocetno je rastezanje linearno (tj. istezanje je upravno razmjerno naprezanju). U podrucju linearnoga rastezanja tvar je elasticna (tj. nakon prestanka djelovanja sile odn. naprezanja vraca se na pocetnu izmjeru). Modul elasticnosti E je odnos naprezanja i istezanja (u podrucju elasticnosti)

a

E=-

ael eel

»Granica elasticnosti« je naprezanje pri kojem osjetljiva mjerila osjete prvo primjetno, trajno, produljenje tvari (pri još nepromijenjenom presjeku S

=

SO)1). Nakon

te granice

(obicno

na koncu

linearnoga

rastezanja)

tvar se rasteže plasticno (tj. nakon prestanka djelovanja sile ne vraca se više na pocetnu izmjeru, vec ostaje odredeno, trajno produljenje, a presjek se suzuje: S < So). Dijagram a, c nastavlja se u' smjeru tlacnih naprezanja, kad tlacno naprezanje -{J izaziva relativno skracenje -f.

11 Tj. konvencionaIna granica razvlacenja Rp0,01 v, str. 356. -

353

ISPITIVANJE

MEHANICKIH (HRN C.A4.001

SVOJSTAVA - 1986)

TVARI

Vlacno ispitivanje (HRN C.A4.002 -1985) (ISO 6802 -1984) Za vlacno ispitivanje rabimo epruvete raznih oblika s obzirom na velicinu i oblik raspoložive tvari i s obzirom na zahvatne celjusti kidalice. Oznake duljina i presjeka epruvete Lt - ukupna duljina epruvete L, - duljina ispitnog dijela epruvete L - mjerna duljina* Lo - pocetna mjerna duljina * Lu - konacna mjerna duljina (nakon kidanja)* S - površina poprecnogpresjeka epruvete So - pocetna površina presjeka Su - najmanja površina presjeka (nakon kidanja)

Oznake velicina pri rastezanju i sužavanju Pri rastezanju vrijede oznake: = L - La mm - produljenje M Mu = Lu - La mm - produljenje nakon kidanja < = (M/Lo) . 100 % - relativno produljenje (istezanje) A = (M,)Lo) . 100 % - relativno produljenje nakon kidanja
(istezljivost). Oznaka A vrijedi za relativno produljenje nakon kidanja u slucaju uporabe proporcionalne epruvete s vrijednošcu koeficijenta k = 5,65. Pri uporabi proporcionalnih epruveta s drugim koeficijentom k (npr. 11,3), valja oznaci A dodati tu vrijednost kao indeks (npr. An). Pri proporcionalnim epruvetama okruglog presjeka oznacena je istezljivost za: - kratke epruvete A5 - duge epruvete A 10. Pri uporabi neproporcionalnih epruveta, pocetne mjerne duljine La (npr. La = 80 mm), treba oznaci A dodati kao indeks vrijednost pocetne mjerne vrijednosti (npr. Asa). Pri sužavanju presjeka vrijede oznake: /',s = So - S mm2 - suženje poprecnog presjeka /',Su = So - Su mm2 - najvece suženje (nakon kidanja)
VJ

jenu površine pocetnog presjeka So: Lo =k -rs;; pa je epruveta okrugla

Izmjere epruveta Pocetna mjerna duljina La proporcionalne

~

" Pri
L,

duljina mjeraca produljenja (ekstenzometra) L,o pocetna mjerna duljina mjeraca L,u - mjerna duljinamjeracanakon kidanja

- mjerna

uporabi

ekstenzometra:

-

epruvete

razmjerna

je kori-

= (/',S/So) . 100
= (/',Su/So) . 100

%
%

- relativno suženje
- relativno suženje nakon kidanja (kontrakcija)

Z

presjekaproporcionalnapromjeru: La= k -rs;;= k flo
Uobicajene pocetne duljine La su: za proporcionalne epruvete: k k {;t/4 kratka duga 5,65 11,3 5 10 epruveta: So mm' 314 78,5 19,6

do.

za presjek epruvete: proizvoljni okrugli Lo = 5,6518; Lo= 5 do Lo = 11,3 18; Lo = 10 do Lo mm 100:t 1,0 50:t 0,5 25:t 0,25 L, mm 110 55 28

Oznake sila i nazivnik naprezanja Dijagram sile F u ovisnosti o produljenju /l"L snimamo neposredno na kidalici F (vlacna) sila

F m najveca sila. Pri odredivanju najvece sile F m mora brzina razmicanja celjusti :; Le mm/min (Le U mm). kidalice iznositi !:lLu Dijagram F, !o.L a
MJ

Primjeri kratkih do mm 20:t 0,150 10:t 0,075 5:t 0,040

"
Nazivna naprezanja R iskazana su silom F, dijeljenom s pocetnim presjekom So. U dijagramu a dana su nazivna naprezanja R u ovisnosti o relativnom produljenju <, sukladno s dijagramom sile F u ovisnosti o produljenju /l"L.

Pocetna mjerna duljina La neproporcionalne epruvete nije ovisna. o presjeku So (odn. promjeru do). Epruvete za žice i štap ove, promjera do 4 mm moraju imati pocetnu mjernu duljinu La = 200 :!: 2 mm ili La = 100:!: 1 mm. Epruveta za lim ove i trake, debljine 0,1 ... 3 mm izrezuju se na širine b (12,5 odn. 20 mm), s pocetnom mjernom duljinom La (50 ... 80 mm) i ispitnim duljinamaLe (75 odn. 120 mm).

a = F/So Rm = F"jSo

(vlacno) naprezanje (vlacna) cvrstoca.

A Dijagram a, E

E

354

355

Znacajna a

relativna produljenja
egt J' eg et A ukupno relativno produljenje pri najvecoj sili relativno produljenje pri najveco,j sili ukupno relativno produljenje u trenutku kidanja relativno produljenje nakon kidanja (istezljivost)

,i --"--1
<g <gt A <t Granice razvlacenja

,I " "I ,

Ispitivanje savijanjem (HRN C.A4.0085 - 195), (ISO 7438 -1985) Epruvete imaju pravokutni, kvadratni ili okrugli presjek, a ispituju se i citavi profili. Ukoliko nije drugacije odredeno, debljina epruvete a mora biti manja od 30 mm a širine b: b = 20 :!: 5 mm zaa<3mm b = 20... 50 mm zaa23mm Za savijanje rabe se dva valjkasta a 1= (D + 3a) :!:"2 s polumjerima R: oslonca

za a ~ 12mm
U dijagaramu a,< povucemo iz (odabrane) tocke x na apscisi paralelu s pocetnim (linearnim) dijelom krivulje rastezanja. Presjek paralele s krivuljom rastezanja (sl. desno) odreduje konvencionalnu granicu razvlacenja pri relativnom produljenju e = x %, npr. a

R = 25 mm
R

a

za a > 12 mm

= 50 mm.

Promjer D valjka kojim savijamo uzorak uzima se prema posebnim propisima za ispitivanu tvar. Savijanje mora biti polagano i neprekidno do odredenog kuta savijanja a, odnosno do pojave prvih pukotina na vanjskoj strani uzorka. Savojna cvrstoca sivog lijeva ispituje se na sirovim ili obradenim uzorcima u obliku posebno odljevenih ravnih okruglih štapova promjera do, koje oslanjamo na dva valjkasta oslonca s razmakom I (izmedu OS!oslonaca promjera D), a u sredini ili opterecujemo silom F do prekida. Cvrstoca x KonvencionaIna granica razvlacenja Rp (za tvari s kontinuiranim rastezanjem) *

Granice razvlacenja R, gornja R'H donja R'L (npr. kod mekih celika)

R p OO1 pri
'.

e

= 0,01 %

1)

sivog lijeva na savijanje Rmsslijedi iz najvece sile F max pri lomu Rms = Fmaxl!4 W W= 11d~/32 ~ 0,1 d~.
Izmjere eruveta i uredaja (HRN C.A4.014 -1973) Duljina Oslonci epruvete promjer razmak L D Polumjer pritiskivaca
)'

Rp 0,02pn e

= 0,2 %

2)

Rp1

prie=1

o

b d

a b c d

tvrdi celik meki celik sivi lijev bakar

Tijek rastezanja u ovisnosti od naprezanjaje za razne tvari razlicit i za njih karakteristican. Tako po obliku dijagrama a, e možemo razlikovati: Žilave tvari se nakon pocetnog elasticnog (linear, nog) rastezanja rastežu do prekida vrlo plastiCllo, i to kontinuirano (npr. bakar) ili diskontinuirano s pojavom tecenja pri stalnom naprezanju (npr. meki celik). Krhke tvari se po pocetnom elasaticnom rastezanju kidaju bez (znacajnijeg) plasticnog rastezanja (npr. sivi lijev). Plasticne tvari se rastežu samo neznatno elasticno (npr. olovo) ili su gotovo neelasticne (npr. asfalt).

=

do 13 20 30 45

=

=

=

300 450 650 1 000

20..,30 50...60

260 400 600 900

10..,15
25...30

=

1) To je "tehnicka granica elasticnostk 2) Dosad zvana "granica plasticnostk

Tlacno ispitivanje (HRN C.A4. 006 - 1954) Za tlacni pokus rabi se epruveta koja je za kovine redovito okruglog presjeka, promjera do i visine ho = 2do (izuzetno je ho = do ... 3do). Za nekovine uzorak je obicno kocka. Uzorak se t1aci lakim i cestim udarcima cekica ili tlacila. Pri tome se pojavljuje ,/ , , "tlacni stožac" po kojem se tvar širi ustranu, Uzorak se tlaci do odredene visine (u \: / "'---{ hladnom stanju do ho/2, u vrucem stanju ,r-, /\yI ",l, do ho/3), odnosno do pojave bocnih pukotina.

IlllfLm
357

356

Ispitivanje žica uvijanjem (HRN C.A4.016 -1986), (ISO 7800 -1986) U posebnom uredaju sucemo žicu oko vlastite osi do loma. Da bi žica pritom ostala ravna, opterecujemo je vlacnom silom koja u žici ne smije izazvati naprezanje vece od 2 % cvrstoce celicne žice, odnosno 5 % cvrstoce žice od neželjeznih kovina. Slobodna duljina žice I i najveca brzina sukanja niznose: >5 0,3 ...(1 1 ...(1,5 1,5 .u (3 3 u. (5 promjer žice d (mm) 50d 100 d 100 d 200 d 100 d slobodna duljina I brzina sukanja n (S-I) - za celik - za Cu i Cu-slitine Broj okretaja uvijanjem. 3 5 1 2 1 1,5 1 1 0,5 0,5

Kuglica se polagano i jednolicno (približe brzine 0,1 mm/s) utiskuje u
uzorak do pojave prvih pukotina. Kao mjera sposobnosti vucenje navodi se postignuta dubina. tvari za duboko

Ispitivanjem udarom po Charpyju Za ispitivanje po metodi Charpyja rabe se zarezne epruvete. Tim se postupkom odreduje žilavost tvari pri udaru (s obzirom na utjecaj zareza).

1'0.7

žice do loma mjera je njene sposobnosti

pri ispitivanju

~
.

55'0.6 i

1O;t0'"

"

~
zarez j

55'0.6
=.

.-. "o

~
300!1" 2+8~

b:g:g. .;: ~

00 o rl

Epruveta s U-zarezom (HRN C.A4.004 -1984) (ISO 83-1976)

Epruveta sV-zarezom (HRN C.A4.025 - 1984) (ISO 148 - 1983)

Ispitivanje žica izmjenicnim pregibanjem (HRN C.A4.018 - 1986), (ISO 7801 - 1984) Ispitivani komad žice stegnemo u pokusnu napravu u kojoj je pregibamo naizmjence u jednu i drugu stranu do njezina loma. Mjerne su znacajke pokusne naprave: d
mm 0,3 ...0,5 0,5) ... 0,7 0,7) ... 1,0 1,0) ... 1,5 1,5) ... 2,0

a = 5 mm- normal~o

a = 3 (2) mm - phtki

\ :!:0,09 mm b = 10 mm - normalno

\ + O 11
mm

b=7,5(5)mm-uskiuzorakj-'

D
mm

h
mm

d
mm

D
mm

h
mm

Epruveta se prelama batom koji padom udari u sredinu epruvete, poduprte na oslonce. Udarna energija bata
Fghl

= 300

(150,100)

J.

2,5 3,5 5,0 7,5 10,0

15 15 15 20 20

2,0)... 3,0 3,0)... 4,0 4,0)... 6,0 6,0)... 8,0 8,0) .., 10,0

15,0 20,0 30,0 40,0 50,0

25 35 50 75 100

Udarna radnja loma bata težne sile F go koji pada s visine hI te dospije pri lomu na visinu h2 iznosi

Žicu pregibamo preko valjaka od kaljenog celika. Jednim pregibom smatramo savijanje iz pocetnog (srednjeg) položaja za 90° u jednu stranu i natrag do pocetnog položaja (a obavljamo g u 1 s). Broj pregiba do prekida žice mjera je sposobnosti žice za izmjenicno pregibanje. Ispitivanje žica navijanjem (HRN C.A4.019 - 1986), (ISO 7802 - 1983).

K = Fg(h1-h2). Oznaka je udarne radnje loma pri nazivnoj energiji 300 J i kod normalne ispitne epruvete

- s U-zarezom:

KU

- sV-zarezom: KV. Udarna radnja loma opcenito raste s temperaturom. U širokom su temperaturnom podrucju udarno vrlo žilave kovine koje možemo gnjeciti: Al, Cu, Ni, austenitni celik (I); neznatno žilavi su krhke tvari, staklo, keramika, vrlo tvrdi celici (II). Za obicne celikenelegirane i malo legirane (III) znacajna je velika ovisnost udarne radnje loma o temperaturi: pri višoj su vrlo žilavi, pri nižoj veoma krhki.

Ja 55

.

I

Ispitivanje sposobnosti za duboko vucenje (HRN C.A4.021-1962), (ISO 8490 - 1986). Sposobnost tvari za duboko vucenje ispituje se utiskivanjem celicne kuglice u limenu epruvetu. 01 Za limove i trake debljine do 2 mm služi na1>'1prava po Erichsenu, sastavljena od kaljene celicne kuglice za utiskivanje, matrice i držaca limenog uzorka.

i i~
l

~.I1F"C 359

358

ISPITIVANJE

TRAJNE CVRSTOCE

Naprezanja

mogu biti:

Ispitivanje staticke izdržljivosti Konstantnom (statickom) silom dugotrajno opterecene tvari pocet ce se pod odredenim opterecenjem, u temperaturnoj ovisnosti, postupno rastezati. Ova se pojava, nazvana puzanje, zaustavlja ako tvar pri rastezanju ocvrsne, dok se u protivnom nastavlja do loma. Temperatura pri kojoj se pojavljuje puzanje ovisna je o tvari (npr. kod celika od 400 °C naviše; kod olova ili plastike vec pri temperaturi okolice). Dugotrajnim pokusima (100 000 h) stvarnu trajnu staticku izdržljivost ni nakon tako dugog vremena ne možemo odrediti. Odrediti možemo u svakom primjeru samo vremensku staticku izdržljivost koja vrijedi za odredeno ograniceno trajanje opterecenja. Rezultati kratkotrajnih ispitivanja ne mogu se jednostavno uporabiti pri dugotrajnim opterecenjima. Stoga je preporucljivo trajanje statickog ispitivanja za: kovine t = 100 000 h plasticne tvari t

a) istosmjerna (primjeri c i d) b) izmjenicna (primjeri e i f). Od raznili sinusoidnili opterecenja posebno su znacajna: 1. pulsirajuce ili titrajno dinamicko opterecenje (primjer d u sl. na str. 360), pri kojem naprezanje a titra (pulsira) za amplitudu ua izmedu vrijednosti O i umaxoko srednjeg naprezanja umed; umed = umax/2; 2. gibajuce ili kolebajuce dinamicko opterecenje (primjer f), pri kojem naprezanje u koleba za amplitudu ua izmedu vrijednosti --<Tmax + um""; i Ua = umax, pri cemu je srednje naprezanje umed = O. Trajnost tvari ovisi o broju titraja opterecenja. Smanjivanjem amplitude naprezanja Uapri dinamickom opterecenju povecava se broj titraja N, koje tvar podnosi bez loma.
Ovisnost Ua

= {(NJ

predocuje

»Wohle-

=

10 000 h.

Granica puzanja Rp tlt/~je naprezanje pri kojem se tvar rastegne do odredenog relativnog produljenja E (npr. 1 %) za odredeno vrijeme t (npr. 100000 h) pri odredenoj temperaturi il (npr. 400 aC), što bi se za navedeni primjer napisalo Rp 1/100000/400' Staticka izdržljivost Rmt!fJje naprezanje koje dovodi do loma tvari nakon odredenog vremenskog ispitivanja t (npr. 100 000 h) pri odredenoj temperaturi il (npr. 600 °C). U navedenom primjeru to oznacujemo Rm 100000/600'

rova krivulja«. Wohlerova se krivulja pri odredenom broju titraja N G (107 za celik, lOs za lake kovine) približava stalnoj vrijednosti) Rd, kojom odredujemo »dinamicku izdržljivost«. Dinamicka izdržljivost Rd je najvece naprezanje pri kojem se tvar ni pri bilo kakvom povecanju broja titraja opterecenja ne bi više slomila. Dijagram dinamicke izdržljivosti (Smithov dijagram) prikazuje dinamicku izdržljivost Rd u ovisnosti o srednjem naprezanju umed za razna dinamicka opterecenja:
I Rd'

~f~
logNG +u Rd' Rd"

logN

"- 8 'R iJ:; iJ:;

I

Ispitivanje dinamicke izdržljivosti (HRN C.A4.035 - 1966) Cvrstoca je tvari znatno manja ako nije tijekom vremena t jednolicno opterecena (primjer a na slici), vec nejednolicno (primjer b). a u

~:IWE
360

Potpuno nejednolicna opterecenja nisu prikladna za usporedivanje ispitnili rezultata. Zato odredujemo dinamicka svojstva, tvari za sinusoid; na opterecenja, u kojili naprezanje koleba za otklon (amplitudu) aa (Ta)od srednjeg naprezanja amed (TmedJ (primjer c).

~~

Umed / II O ... R{ - za pulsirajuce opterecenje -Rd"' III - Rd" ... + Rd" - za njihajuce opterecenje. -u' Crta koja u dijagramu ide iz ishodišta pod kutom od 45° prikazuje srednje naprezanje. Udaljenosti od nje prema gore ili dolje do gornjili odnosno donjih granicnih naprezanja su otkloni naprezanja. Buduci da tvar u konstrukcijama po pravilu ne smijemo opterecivati ~znad naprezanja tecenja RpO,2 tom je granicom u dijagramu dinamicke Izdržljivosti ograniceno podrucje dopuštena naprezanja. Na dinamicku izdržljivost veoma jako utjece djelovanje zareza (nejednolicna razdioba naprezanja), što može dinamicku izdržljivost znatno sniziti ispod vrijednosti koju tvar ima bez zareza. Zato je dinamicka izdržljivost zavarenili spojeva (zbog zavarnog »zareza«) ili predmeta s grubo obradenom površinom (koja se zapravo sastoji od mnogih sitnih »zareza«) mnogo manja. 361

= Rp

0,2

- za mirno

opterecenje

.

-

ISPITIVANJE

KOVINSKE

TVRDOCE celik

Tvar

Tvrdoca HB

Mjera za tvrdocu ovisi o postupku ispitivanja. Ispitivanje tvrdoce po Brinellu HB (HNR C.A4.003 - 1985 i 032 - 1986), (ISO 6506 -1981). U cistu i ravnu površinu pokusne tvari (kovine)

0,102 FID2 30 10 30 5 10 30 1,25 2,5 5 10 15 10 15 1 1,25 kuglice D i
Dmm

željezni lijevovi bakar i bakrene slitine

~
F

utiskuje se odredenom silom F (N) kuglica promjera D (mm). Mjeri se promjer otiska d (mm). Mjera je tvrdoce po BrinelIu HB = 0,102 F = O102 F
/ A' gdje je A površina otiska (kalote).

lake kovine i slitine

~.
d

.

2
1tD(D---JD2_d2)
olovo i kositar

< 140 > 140 < 35 35 ... 200 > 200 < 35 35...80 > 80

Vrijednosti tvrdoca po BrinelIu HB za pojedine promjere otiska d predocene su u tablicama na str. 364 i 365. Odlucujuca je srednja vrijednost rezultata barem dvaju mjerenja. Kuglica je do tvrdoce 450 HB od zakaljenog celika, do tvrdoce 650 HB od tvrde kovine. (Tvrdoca iznad 650 HB ispituje se po Vickersu - str. 366). Sila pritiska F mora rasti do nazivne mora trajati 10 ... 15 s. 2 ... 8 s, a djelovanje nazivne sile

Najmanja debljina uzorka (u mm) u ovisnosti od promjera promjera otiska d:
d

I
1 0,08 0,18 0,33 0,54 0,80 2

Dmm

I

d

mm 0,2 0,3 0,4 0,5 0,6 0,7 0,8 0,9 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 U 1,8 L9 ~O 2,2

2,5

5

mm 2,4 2,6 2,8 3,0

5 2,46 2,92 3,43 4,00

10 1,17 1,38 1,60 1,84 2,10 2,38 2,68 3,00 3,34 3,70 4,08 4,48 4,91 5,36 5,83 6,33 6,86 7,42 8,00 odrediti

0,25 0,37 0,51 0,67 0,86 1,07 1,32 1,60 0,29 0,40 0,53 0,67 0,83 1,02 1,23 1,46 1,72 2,00

Rabe se sljedece sile pritiska F (N) odn. odgovarajuce vrijednosti 0,102 F (u zagradi) i promjeri kuglicaD (mm) -u skupinama po vrijednostima 0,102 FID2:
F(N) 0,102 F 10 30 15 10 5 2,5 1,25 1 29420 14710 9807 4903 2452 1226 980,7 (3000) (1500) (1000) (500) (250) (125) (100) 2452 1226 612,9 306,5 245,2 (250) (125) (62,5) (31,25) (25) 612,9 306,5 153,2 76,61 61,29 (62,5) (31,25) (15,625) (7,8125) (6,25) 392,2 196,1 98,07 49,03 39,23 (40) (20) (10) (5) (4) 98,07 49.03 24,52 12,26 9,807 (10) (5) (2,5) (1,25) (1)' 7355 (0,102 zaDmm: 1 (36)F)

3,2 3,4 3,6 3,8 4,0 4,2 4,4 4,6 4,8 5,0 5,2 5,4 5,6 5,8 6,0

0,58 0,69 0,80 0,92 1,05 LW 1,34 LW L67 2,04

Primjer

oznake

tvrdoce po BrinelIu:

350 HBS 5/750 N).

350 HB pri uporabi celicne kuglice promjera D
0,102 F = 750 (tj. pri sili pritiska F

= 5 mm

- znaci

tvrdocu

Za celik možemo iz poznate njegovu cvrstocu Rm (N/mm2) ugljicni celik

tvrdoce po BrinelIu HB približno Rm = 3,6 HB Rm = 3,5 HB

i pri vrijednosti

legirani celik - Cr

= 7355

Vrijednosti 0,102 FID2 odabiremo s obzirom na vrstu tvari ispitnog uzorka i njegovu tvrdocu: 362

- Cr-Ni Rm = 3,4 HB. Usporedbena tablica (približna) izmedu cvrstoce i tvrdoce celika nalazi se na str. 372 i 373. 363

-

Tvrdoca po BrinelIu HB Promjer otiska d mm pri promjeru kuglice D mm: 2 1 10 5 2,5 2,40 2,45 2,50 2,55 2,60 2,65 2,70 2,75 2,80 2,85 2,90 2,95 3,00 3,05 3,10 3,15 3,20 3,25 3,30 3,35 3,40 3,45 3,50 3,55 3,60 3,65 3,70 3,75 3,80 3,85 3,90 3,95 4,00 4,05 4,10 4,15 4,20 4,25 1,20 1,25 1,30 1,35 1,40 1,45 1,50 1,55 1,60 1,65 1,70 1,75 1,80 1,85 1,90 1,95 2,00 2,05 2,10 1,05 1,00 0,95 0,90 0,85 0,80 0,75 0,70 0,65 0,60 0,48 0,49 0,50 0,51 0,52 0,53 0,54 0,55 0,56 0,57 0,58 0,59 0,60 0,61 0,62 0,63 0,64 0,65 0,66 0,67 0,68 0,69 0,70 0,71 0,72 0,73 0,74 0,75 0,76 0,77 0,78 0,79 0,80 0,81 0,82 0,83 0,84 0,85 0,24 0,25 0,26 0,27 0,28 0,29 0,30 0,31 0,32 0,33 0,34 0,35 0,36 0,37 0,38 0,39 0,40 0,41 0,42 30 653 627 601 578 555 534 514 495 477 461 444 429 415 401 388 375 363 352 341 331 321 311 302 293 285 277 269 262 255 248 241 235 229 223 217 212 207 201 Tvrdoca po BrinelIu HB za vrijednost 0,102 F/D': 15 10 5 2,5 1,25 327 313 301 289 278 267 257 248 239 230 222 215 218 209 200 193 185 178 171 165 159 154 148 143 109 104 100 96,3 92,6 89,0 85,7 82,6 79,6 76,8 74,1 71,5 69,1 66,8 64,6 62,5 60,5 58,6 56,8 55,1 53,4 51,8 50,3 48,9 47,5 46,1 44,9 43,6 42,4 41,3 40,2 39,1 38,1 37,1 36,2 35,3 54,5 52,2 50,1 48,1 46,3 44,5 42,9 41,3 39,8 38,4 37,0 35,8 27,2 26,1 25,1 24,1 23,1 22,3 21,4 20,6 19,9 19,2 18,5 17,9 1 21,8 20,9 20,0 19,3 18,5 17,8 17,1 16,5 15,9 15,4 14,8 14,3 13,8 13,4 12,9 12,5 12,1 11,7 11,4 11,0 10,7 10,4 10,1 9,77 9,50 9,23 8,97 8,72 8,49 8,26 8,04 7,83 7,63 7,43 7,24. '7,06 6,88 6,7
I

Tvrdoca po BrinelIu HB (konac) Promjer otiska d mm pri promjeru kuglice D mm: 10 5 2 1 2,5 4,30 4,35 4,40 4,45 4,50 4,55 4,60 4,65 4,70 4,75 2,15 2,20 2,25 2,30 2,35 2,40 2,45 2,50 2,55 2,60 2,65 2,70 2,75 2,80 2,85 2,90 2,95 3,00 1,50 1,45 1,40 1,35 1,30 1,25 1,20 1,15 1,10 0,86 0,87 0,88 0,89 0,90 0,91 0,92 0,93 0,94 0,95 0,96 0,97 0,98 0,99 1,00 0,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 1,17 1,18 1,19 1,20 0,43 0,44 0,45 0,46 0,47 0,48 0,49 0,50 0,51 0,52 0,53 0,54 0,55 0,56 0,57 0,58 0,59 0,60 30 197 192 187 183 179 174 170 167 163 159 156 152 149 146 143 140 137 134 131 128 126 123 121 118 116 114 111 109 107 105 103 101 99,2 97,3 Tvrdoca po BrinelIu HB za vrijednost 0,102 F1D2: 10 15 5 2,5 1,25 98,3 95,9 93,6 91,4 89,3 87,2 85,2 83,3 81,4 79,6 77,8 76,1 74,4 72,8 71,3 69,8 68,3 66,9 65,5 64,1 62,8 61:5 60,3 59,1 57,9 56,8 55,7 54,6 53,5 52,5 51,5 50,5 49,6 48,7 65,5 63,9 62,4 60,9 59,5 58,1 56,8 55,5 54,3 53,0 51,9 50,7 49,6 48,6 47,5 46,5 45,5 44,6 43,7 42,8 41,9 41,0 40,2 39,4 38,6 37,9 37,1 36,4 35,7 35,0 34,3 33,7 33,1 32,4 31,8 32,8 16,4 32,0 16,0 31,2 30,5 29,8 29,1 28,4 27,8 27,1 26,5 25,9 25,4 24,8 24,3 23,8 23,3 22,8 22,3 21,8 21,4 20,9 20,5 15,6 15,2 14,9 14,5 14,2 13,9 13,6 13,3 13,0 12,7 12,4 12,1 11,9 11,6 11,4 11,1 10,9 10,7 10,5 10,3 8,19 7,99 7,80 7,62 7,44 7,27 7,10 6,94 6,78 6,63 6,48 6,34 6,20 6,07 5,94 5,81 5,69 5,57 5,46 5,34 5,24 5,13 5,03 4,93 4,83 4,73 4,64 4,55 4,46 4,38 4,29 4,21 4,13 4,05 1 6,55 6,39 6,24 6,09 5,95 5,81 5,68 5,55 5,43 5,30 5,19 5,07 4,96 4,86 4,75 4,65 4,55 4,46 4,37 4,28 4,19 4,10 4,02 3,94 3,86 3,79 3,71 3,64 3,57 3,50 3,43 3,37 3,31 3,24 3,18

I

I I

207 138 200 134 194 129 188 125 182 121 176 117 170 114 165 110 160 156 151 147 142 138 135 131 127 124 121 117 114 111 109 106 103 101 107 104 101 97,7 95,0 92,3 89,7 87,2 84,9 82,6 80,4 78,3 76,3 74,3 72,4 70,6 68,8 67,1

34,6 17,3 33,4 16,7 32,3 16,2 31,3 15,6 30,3 29,3 28,4 27,5 26,7 25,9 25,2 24,4 23,7 23,1 22,4 21,8 15,1 14,7 14,2 13,8 13,4 13,0 12,6 12,2 11,9 11,5 11,2 10,9

4,80 4,85 4,90 4,95 5,00 5,05 5,10 5,15

I
I

5,20 5,25 5,30 5,35 5,40 5,45 5,50 5,55 5,60 5,65 5,70 5,75 5,80 5,85 5,90 5,95 6,00

20,1 10,1 19,7 9,85 19,3 9,66 18,9 9,47 18,6 18,2 17,8 17,5 17,2 16,8 16,5 16,2 15,9 9,28 9,10 8,92 8,75 8,59 8,42 8,26 8,11

21,2 10,6 20,6 10,3 20,1 10,0 19,6 9,79 19,1 18,6 18,1 17,6 9,53 9,29 9,05 8,82 8,61 8,39

34,4 17,2 33,6 16,8

95,5 47,7

7,96 3,98

364

rj

365

Ispitivanje tvrdoce po Vickersu (ISO 6507/1,2,3 -1982,1983,1988).

HV (HRN C.A4.033 -1984)

U površinu ispitivane tvari utisnemo dijamantni šiljak u obliku piramide (S kutom 136°) proizvoljnom silom F. Tvrdoca po Vickersu HV racuna se iz sile pritiska F (N) i površine utisnutog plašta piramide A (mm2), koju odreujemo mjerenjem ilijagonala dl i d2(mm) F HV; 0,102 d2 2 sin(136/2) dl + d2 2

Tvrdoca po Vickersu Tvrdocapo VickersuHV 5 pri sili pritiska F; 49,03N (0,102F; 5), za dijagonaleotisaka d ; 0,056 ...0,099mm ..4 ...5 ...7 ...8 d/mm .0 ...1 ...2 ...3 ...6 2957 2854 2756 0,05.

...9 2664
2948 1486 1171 946

t

0,06. 0,07. 0,08. 009.

2576 1892 1449 1145

2492 1839 1413 1120

2412 1789 1379 1096

2336 1740 1346 1072

2264 1693 1314 1049

2195 1648 1283 1027

2129 1605 1254 1006

2066 1564 1225 985

2005 1524 1197 965

Tvrdoca po Vickersu HV 10 pri sili pritiska F;

za dijagonaleotisaka d
0,10. 1855 0,11. 1533 0,12. 1288 0,13. 1097 946 0,14. 824 0,15. 724 0,16. 642 0,17. 572 0,18. 514 0,19. 464 0,20. 421 0,21. 383 0,22. 351 0,23. 322 0,24. 297 0,25 274 0,26. 254 0,27. 237 0,28. 221 0,29 206 0,30. 193 0,31. 181 0,32. 170 0,33. 160 0,34. 151 0,35. 143 0,36. 135 0,37. 128 0,38. 122 0,39. 116 0,40. 110 0,41. 105 0,42. 100 0,43. 0,44. 95,8 0,45. 91,6 0,46. 87,6 0,47. 84,0 0,48. 80,5 0,49. 77,2 0,50. 74,2 0,51. 71,3 0,52. 68,6 0,53. 66,0 0,54. 63,6 0,55. 61,3 0,56. 59,1 1818 1505 1267 1081 933 813 715 634 566 508 459 417 380 348 319 294 272 253 235 219 205 192 180 169 159 151 142 135 128 121 115 110 105 99,8 95,4 91,2 87,3 83,6 80,2 76,9 73,9 71,0 68,3 65,8 63,4 61,1 58,9 1782 1478 1246 1064 920 803 707 627 560 503 454 413 376 345 317 292 270 251 233 218 203 191 179 168 159 150 142 134 127 121 115 109 104 99,4 94,9 90,8 86,9 83,2 79,8 76,6 73,6 70,7 68,1 65,5 63,1 60,9 58,7 1748 1452 1226 1048 907 792 698 620 554 498 450 409 373 342 314 290 268 249 232 216 202 189 178 167 158 149 141 133 126 120 114 109 104 98,9 94,5 90,4 86,5 82,9 79,5 76,3 73,3 70,5 67,8 65,3 62,9 60,6 58,5

; 0,100

...0,999mm

98,07 N (0,102 F;

10),

A
F

A=

d=-

HV = 0,18912 d
Dijagonale Debljina dl i d2 mjerimo ispitnog uzorka s tocnošcu mora :1:0,001 mm. 1,5 d. biti najmanje

I
i

U pravilu rabimo sljedece sile pritiska F, rasporeene po zaokruženim vrijednostima 0,102 F dodajuci ih (za preocenje su HV: FIN 0,102 F HV 49,03 5 HV5 uporabljene sile pritiska) oznaci tvrdoce po Vicker-

98,07 10 HV 10 veoma 2,942 HV 0,3 tankih

196,1 20 HV 20

294,2 30 HV 30

490,3 50 HV 50

980,7 100 HV 100
I

Pri mjeren ju tvrdoce FIN HV 1,961 HV 0,2

slojeva rabimo 9,807 HV1

sile priti8ka 19,61 HV2

od 2... 24,52 HV 2,5

30 N: 29,42 HV3

4,903 HV 0,5 (tvrdoce

a pri mjerenju manje od 2 N: FIN HV

mikrotvrdoce

faznih

konstituanata

tvari)

i sile

I
0,196 1 HV 0,02 0,245 2 HV 0,025 0,490 3 HV 0,05 0,980 7 HV 0,1

0,09807 HV 0,01 otiske

I
I
,

Za jednake

nekom

drugom

silom F'

F'

Vickersova

je tvrdoca:

HV'=HV']i' Vrijednosti su u tablicama tvrdoce po Vickersu na str. 367 ... 369. HV (HV 5, HV 10, HV 100) predocene I

Tvrdoca

po Vickersu

HV je do vrijednosti
a iznad ove vrijednosti

250 HV brojcano
raste tvrdoca

jednaka

tvrdoci po BrinelIu HB, brže nego po BrinelIu.

po Vickersu

1715 1427 1206 1033 894 782 690 613 548 493 446 405 370 339 311 287 266 247 230 215 201 188 177 166 157 148 140 133 126 119 114 108 103 98,5 94,1 90,0 86,1 82,5 79,2 76,0 73,0 70,2 67,5 65,0 62,7 60,4 58,3

1682 1402 1187 1018 882 772 681 606 542 488 441 401 366 336 309 285 264 245 228 213 199 187 176 165 156 147 139 132 125 119 113 108 103 98,0 93,6 89,6 85,8 82,2 78,8 75,7 72,7 69,9 67,3 64,8 62,4 60,2 58,1

1620 1590 1561 1651 1355 1332 1310 1378 1168 1150 1132 1114 988 974 960 1003 858 847 835 870 762 752 743 734 673 665 657 649 599 592 585 579 536 530 525 519 483 478 473 468 437 433 429 425 397 394 390 387 363 360 357 354 333 330 327 325 306 304 302 299 283 281 279 276 262 260 258 256 240 243 242 238 222 227 225 224 212 210 209 207 194 198 197 195 186 185 183 182 174 173 172 171 163 162 161 164 155 154 153 152 146 146 145 144 138 138 137 136 131 130 130 129 124 124 123 123 118 117 118 116 113 112 111 111 107 107 106 106 102 102 101 101 97,6 97,1 76,7 96,2 93,2 92,8 92,4 92,0 89,2 88,8 88,4 88,0 84,7 84,3 85,4 85,0 81,8 81,5 81,2 80,8 78,5 78,2 77,9 77,6 75,4 75,1 74,8 74,5 72,4 72,1 71,9 71,6 69,7 69,4 69,1 68,8 67,0 66,8 66,5 66,3 64,6 64,3 64,1 63,8 62,2 62,0 61,8 61,5 60,0 59,8 59,6 59,3 57,9 57,7 57,5 57,3

366

I

367

Tvrdoca dfmm 0,57. 0,58. 0,59. 0,60. 0,61. 0,62. 0,63. 0,64. 0,65. 0,66. 0,67. 0,68. 0,69. 0,70. 0,71. 0,72. 0,73. 0,74. 0,75. 0,76. 0,77. 0,78. 0,79. 0,80. 0,81. 0,82. 0,83. 0,84. 0,85. 0,86. 0,87. 0,88. 0,89. 0,90. 0,91. 0,92. 0,93. 0,94. 0,95. 0,96. 0,97. 0,98. 0.99.

po Vickersu ... O . .. 1 56,9 54,9 53,1 51,3 49,7 48,1 46,6 45,1 43,8 42,4 41,2 40,0 38,8 37,7 36,7 35,7 34,7 33,8 32,9 32,0 31,2 30,4 29,6 28,9 28,2 27,5 26,9 26,2 25,6 25,0 24,4 23,9 23,4 22,8 22,3 21,9 21,4 20,9 20,5 20,1 19,7 19,3 18.9 57,1 55,1 53,3 51,5 49,8 48,2 46,7 45,3 43,9 42,6 41,3 40,1 39,0 37,8 36,8 35,8 34,8 33,9 33,0 32,1 31,3 30,5 29,7 29,0 28,3 27,6 26,9 26,3 25,7 25,1 24,5 23,9 23,4 22,9 22,4 21,9 21,4 21,0 20,5 20,1 19,7 19,3 18.9

(konac) . .. 2 56,7 54,7 52,9 51,2 49,5 47,9 46,4 45,0 43,6 42,3 41,1 39,9 38,7 37,6 36,6 35,6 34,6 33,7 32,8 31,9 31,1 30,3 29,6 28,8 28,1 27,4 26,8 26,2 25,5 25,0 24,4 23,8 23,3 22,8 22,3 21,8 21,3 20,9 20,5 20,0 19,6 19,2 18.8 .,..3 56,5 54,6 52,7 51,0 49,4 47,8 46,3 44,9 43,5 42,2 40,9 39,8 38,6 37,5 36,5 35,5 34,5 33,6 32,7 31,9 31,0 30,2 29,5 28,8 28,1 27,4 26,7 26,1 25,5 24,9 24,3 23,8 23,3 22,7 22,2 21,8 21,3 20,9 20,4 20,0 29,6 19,2 18.8 .,..4 56,3 54,4 52,6 50,8 49,2 47,6 46,1 44,7 43,4 42,1 40,8 39,6 38,5 37,4 36,4 35,4 34,4 33,5 32,6 31,8 31,0 30,2 29,4 28,7 28,0 27,3 26,7 26,0 25,4 24,8 24,3 23,7 23,2 22,7 22,2 21,7 21,3 20,8 20,4 20,0 19,5 19,2 18.8 .,..5 56,1 54,2 52,4 50,7 49,0 47,5 46,0 44,6 43,2 41,9 40,7 39,5 38,4 37,3 36,3 35,3 34,3 33,4 32,5 31,7 30,9 30,1 29,3 28,6 27,9 27,2 26,6 26,0 25,4 24,8 24,2 23,7 23,2 22,6 22,2 21,7 21,2 20,8 20,3 19,9 19,5 19,1 18.7 . ,..6 55,9 54,0 52,2 50,5 48,9 47,3 45,8 44,4 43,1 41,8 40,6 39,4 38,3 37,2 36,2 35,2 34,2 33,3 32,4 31,6 30,8 30,0 29,3 28,5 27,9 27,2 26,5 25,9 25,3 24,7 24,2 23,6 23,1 22,6 22,1 21,6 21,2 20,7 20,3 19,9 19,5 19,1 18.7 .,..7 55,7 53,8 52,0 50,3 48,7 47,2 45,7 44,3 43,0 41,7 40,5 39,3 38,2 37,1 36,1 35,1 34,1 33,2 32,4 31,5 30,7 29,9 29,2 28,5 27,8 27,1 26,5 25,9 25,3 24,7 24,1 23,6 23,0 22,5 22,1 21,6 21,1 20,7 20,2 19,8 19,4 19,0 18.7 .,..8 55,5 53,6 51,9 50,2 48,6 47,0 45,6 44,2 42,8 41,6 40,3 39,2 38,1 37,0 36,0 35,0 34,0 33,1 32,3 31,4 30,6 29,9 29,1 28,4 27,7 27,0 26,4 25,8 25,2 24,6 24,1 23,5 23,0 22,5 22,0 21,5 21,1 20,6 20,2 19,8 19,4 19,0 18.6 .,..9 55,3 53,5 51,7 50,0 48,4 46,9 45,4 44,0 42,7 41,4 40,2 39,1 38,0 36,9 35,9 34,9 34,0 33,1 32,2 31,4 30,6 29,8 29,0 28,3 27,6 27,0 26,3 25,7 25,1 24,6 24,0 23,5 22,9 22,4 22,0 21,5 21,0 20,6 20,2 19,8 19,3 19,0 18.6

Korektumi d!D 0,005 0,01 0,015 0,02 0,025 0,03 0,035 0,04 0,045 0,05 0,06 0,07 0,08 0,09 0,10 0,11

faktori:

d sredn'a di'

onala otiska, D x

rom 'er uzorka +

Kuglasta površina

I
konveksna 0,994 0,989 0,983 0,978 0,973 0,968 0,963 0,958 0,953 0,949 0,941 0,932 0,924 0,917 0,910 0,903 konkavna 1,006 1,013 1,019 1,025 1,031 1,038 1,045 1,053 1,060 1,068 1,085 1,103 1,122 1,143 konveksna 0,994 0,991 0,988 0,986 0,983 0,980 0,977 0,974 0,972 0,966 0,961 0,956 0,950 0,945

Valjkasta površina !j konkavna 1,006 1,009 1,012 1,015 1,018 1,021 1,024 1,027 1,030 1,036 1,043 1,049 1,056 1,062 konveksna 0,995 0,992 0,990 0,987 0,985 0,982 0,980 0,978 0,977 0,973 0,969 0,966 0,964 0,961 konkavna 1,006 1,009 1,013 1,016 1,020 1,024 1,028 1,032 1,037 1,047 1,059 1,071 1,085 1,100

0,12
0,13

0,896
0,890

0,14
0,15

0,884
0,878

0,16 0,17
0,18 0,19 0,20

0,873 0,868
0,863 0,858 0,853

-

0,940
0,935

1,069
1,076

0,959
0,956

1,118
1,140

0,930
0,925

1,082
1,089

0,954
0,952

0,920 0,915
0,910 0,905 0,900

1,096 1,104
1,111 1,118 1,126

0,951 0,949
0,948 0,946 0,945

0,21
0,22

-

kovina

0,895

-

-

1,133
1,141 1,148

0,944
0,943 0,942

Ispitivanje

tvrdoce

po Rockwellu

(HRN C.A4.031-1980)

(ISO 6508 - 1986, ISO/DIS 1024 - 1988)

1,0. 1,1. 1,2. 1,3. 1,4. 1,5. 1,6. 1,7. 1,8. 1,9.

Tvrdoca po Vickersu HV 100 pri sili pritiskaF 980,7 N (0,102 F 100) za dijagonale otisaka d 1,00 ...1,99 mm 185 182 178 175 171 168 165 162 159 153 151 148 145 143 140 138 135 133 129 127 125 123 121 119 117 115 113 110 108 106 103 105 102 100 98,8 97,4 94,6 93,3 92,0 90,7 89,4 88,2 87,0 85,8 84,7 82,4 81,3 80,3 79,2 78,2 77,2 76,2 75,2 74,3 72,4 71,5 70,7 69,8 69,0 68,1 67,3 66,5 65,7 64,2 63,4 62,7 62,0 61,3 60,6 59,9 59,2 58,5 57,2 56,6 56,0 55,4 54,8 54,2 53,6 53,0 52,5 51,4 50,8 50,3 49,8 48,3 49,3 48,8 47,8 47,3

156 131 111 96,0 83,5 73,4 64,9 57,9 51,9 46,8

Rockwellovim postupkom utiskuje se odredenom silom u površinu ispitivane tvari posebni utiskivac, pri cemu se ne mjeri površina otiska, vec njegova dubina. Utiskivac je dijamantni stožac vršnoga kuta 1200 (i polumjera zaokruženja 0,2 mm) ili celicna kuglica promjera 1,587 5 mm, ili 3,175 mm. Utiskivac se prisloni na površinu ispitivane tvari pocetnom silom Fo, pri cemu se dobiva otisak dubine hoo To je ishodišni položaj za koji valja
1) x dijagonale otiska pod 450 s osi uzorka. + jedna dijagonala otiska paralelna s osi uzorka.

368

13- Kraut

369

mjerilo za dubinu namjestiti na ishodišnu vrijednost »0«. Zatim se poveca pritisak utiskivaca (u vremenu od 4 do 8 s) dodanom silom F1 na ukupnu silu F. Vrijeme opterecenja ukupnom silom F ovisno je o sklonosti ispitivane tvari puzanju i traje od 2 s (za tvar bez pojave puzanja) do više od 30 s (za tvar s pojavama puzanja). Potom se ukloni dodatna sila F1 te se pri opterecenju pocetnom silom Fo ocita na mjerilu dubinu otiska h (mm). Debljina ispitnog uzorka mora biti najmanje 8 puta veca od h. a) Odredivanje tvrdoce stošcem

Podrucja

uporabljivosti

postupaka

za ispitivanje

tvrdoce po Rockwellu Kuglica 3,175 mm 70 ... 100 HRE 80 ... 100 HRH 40 ... 100 HRK

Dijamantni stožac 20 ... 70 HRC 20 ... 88 HRA 40 ... 77 HRD 70 ... 94 HR15N 42 ... 86 HR30N 20 ... 77 HR45N

Kuglica 1,587 5 mm 20 ... 100 HRB 60 ... 100 HRF 30... 94 HRG 67... 93 HR15T 29... 82 HR30T 1... 72 HR45T

Najcešce se primjenjuje postupak HRC (za kaljeni celik i slitine), u iznimnim slucajevima još i postupci HRA i HRD (za tvrde kovine) i HR15N, HR30N i HR45N (za tanke uzorke ili male ispitne površine). Pritisna sila i odgovarajuca tvrdoca su:

Postupak: Sile Fo/N Fj/N FIN HR... =

HRC 98,07 1373 1471

HRA 98,07 490,3 588,4 100 ... 500 h

HRD 98,07 882,6 980,7

HR15N 29,42 117,7 147,2

HR30N 29,42 264,8 294,2 100 ... 1000 h

HR45N 29,42 411,9 441,3

~
Postupak: Sile Fo/N FdN FIN HRE 98,07 882,6 980,7

b) Odredivanje turdoce kuglicom Od postupaka s kuglicom promjera 1,5875 mm najviše se primjenjuje postupak HRB (za nekaljeni celik, mjed, broncu), za posebne svrhe još i postupci HRF (za hladno valjani tanki lim, bakar), HRG (za slitine bakra s fosforom) te HR15T, HR30T i HR45T (za vrlo tanke uzorke ili male ispitne površine). Postupci s kuglicom promjera 3,175 mm su HRE, HRH i HRK.
HRH 98,07 490,3 588,4 130...500 h HRK 98,7 1373 1471 HR15T 29,42 117,7 147,1 HR30T 29,42 264,8 294,2 100 ... 1000 h HR45T 29,42 411,9 441,3

Korekcijski dodatci za vrijeduosti tvrdoce po Rockwellu, mjereue na cenim (konveksnim) vaJjastim površinama s promjerom d mm dmm dmm Tvrdoca Tvrdoca HR... HR... 3 6,5 9,5 12,5 3,2 6,5 9,5 HRC HR15N HRA HR30N HRD HR45N 20 20 2,0 1,5 3,0 1,5 1,5 25 25 2,0 3,0 1,0 3,0 1,5 1,5 30 30 2,5 1,5 1,0 3,0 1,5 1,0 35 35 1,5 1,0 2,5 1,5 1,0 2,0 40 40 2,0 1,0 1,0 1,5 2,5 1,0 45 45 3,0 1,5 1,0 0,5 2,0 1,0 1,0 50 50 2,5 1,0 1,5 0,5 1,0 2,0 1,0 55 55 2,0 1,0 0,5 0,5 2,0 1,0 0,5 60 60 1,5 1,0 0,5 0,5 1,5 1,0 0,5 65 65 1,5 1,0 0,5 0,5 0,5 1,5 0,5 70 70 1,0 0,5 0,5 0,5 1,0 0,5 0,5 75 O 1,0 0,5 75 0,5 1,0 0,5 0,5 80 O 0,5 80 O 0,5 0,5 0,5 0,5 85 O O 85 0,5 O 0,5 0,5 0,5 90 O O O 0,5 90 O O O HRB HR15T HRF HR30T HRG HR45T 20 20 4,0 3,0 (9,0) (4,5) 3,0 30 30 5,0 2,5 3,5 (7,5) (4,0) 2,5 40 40 4,5 3,0 2,5 (6,5) (3,5) 2,5 50 50 4,0 3,0 2,0 (5,5) 2,0 3,0 60 60 3,5 2,0 (4,5) 2,5 2,5 1,5 70 70 2,0 3,0 1,5 (3,5) 2,0 1,0 80 80 5,0 1,5 2,5 1,5 2,0 1,5 1,0 90 90 4,0 2,0 1,5 1,0 1,0 0,5 0,5 100 3,5 1,5 1,0 0,5 Korekcijski dodatak za vrijednosti površinama s promjerom d mm: tvrdoce HRC, mjerene

izbo-

12,5

1,5 1,0 1,0 1,0 1,0 1,0 1,0 0,5 0,5 0,5 0,5 O O O O

2,0 2,0 2,0 1,5 1,5 1,0 0,5 0,5

na kružnim

HR... =

I1H = 59 (1 - HRC/160)2/d .

370

371

Približan odnos razlicitih mjera tvrdoce i cvrstoce celika Tvrdoca I Cvrstoca celika Rm/(N/mm2) Brinell Vickers Rockwell HB HV HRB C Cr HRC 1175 70 2720 2640 1085 68 2680 2610 1000 66 2560 2490 930 64 2460 2390 62 2350 2290 845 60 2260 2200 790 58 2160 2100 735 57 2080 2020 692 645 2000 1940 55 608 53 1870 1920 52 575 1850 1800 1780 1730 546 50 520 49 1720 1670 496 47 1610 1660 46 1600 473 1550 45 1550 454 1510 1450 437 115 44 1490 1400 400 420 114 42 1440 1360 388 114 41 1400 404 375 389 113 40 1350 1310 1310 1270 375 113 38 363 1220 363 112 37 1270 352 341 350 111 1220 1190 36 339 111 1190 1160 330 35 321 327 110 1160 1120 34 33 1120 311 316 109 1090 1060 305 108 32 1090 302 293 296 107 1040 1020 31 287 107 1030 1000 285 30 277 279 106 29 1000 970 970 940 269 270 105 28 104 26 940 920 262 263 920 890 255 256 103 25 890 870 248 248 102 24 840 241 241 101 23 870 235 100 22 850 820 235 229 229 99 21 820 800 223 98 20 800 780 223 217 217 97 19 780 760 212 212 18 760 96 740

Približan

odnos razlicitih mjera tvrdoce i cvrstoce celika (konac) Tvrdoca Cvrstoca celika Rm/(N/mm2) Brinell Vickers Rockwell HB 207 201 197 192 187 183 179 174 170 167 163 159 156 152 149 146 143 140 137 133 131 128 126 123 121 118 116 114 111 109 107 105 103 101 99 97 95 92 89 86 HV 207 201 197 192 187 183 179 174 170 167 163 159 156 152 149 146 143 140 137 133 131 128 126 123 121 118 116 114 111 109 107 105 103 101 99 97 95 HRB 95 94 93 92 91 90 89 88 87 86 85 84 83 82 81 80 79 78 77 76 75 74 73 72 71 69 68 67 65 64 62 61 59 58 56 54 52 HRC 17 16 15 14 C 750 720 710 690 670 660 640 630 610 600 590 570 560 550 540 530 520 500 490 480 470 460 450 440 440 430 420 410 400 390 390 380 370 360 360 350 340 330 320 310 Cr 730 700 690 670 660 640 630 610 600 580 570 560 550 530 520 510 500 490 480 470 460 450 440 430 420 410 410 400 390 380 380 370 Cr-Ni 700 680 670 650 640 620 610 590 580 560 550 540 530 520 510 500 490 480 470 460 450 440 430 420 410 400 390 390 380 370 360 360

Cr-Ni 2560 2530 2420 2320 2220 2130 2040 1970 1880 1820 1750 1680 1620 1570 1510 1460 1410 1360 1320 1280 1240 1200 1160 1130 1090 1060 1030 990 970 940 920 890 870 840 820 800 780 760 740 720

372
"'-

373

Ispitivanje tvrdoce polimernih Za ispitivanje tvrdoce plastomera za mekše ispitne uzorke za tvrde ispitne uzorke Za tocnija ispitivanja primjenjuje a) Postupci Shore A i Shore D 1984) (ISO 868-1985).

tvari i gume rabe se postupci: postupak Shore A postupak Shore D. se postupak IRHD. (HRN G.S2.125 - 1986 i G.S2.525

-

Ispitni uzorak (debljine> 6 mm, promjera> 30 mm) pritisnemo na podlogu pritisnom plocom s rupom, kroz koju utiskujemo utisnu iglu odredenog oblika:

b) Postupak po medunarodnoj ljestvici za tvrdocu gume IRHD (International Rubber Hardness Degree) (HRN G.S2.143 - 1986) (ISO 7619 1986). Tim se postupkom ponajprije ispituje tvrdoca (mekane) gume i to utisnom dubinom h (mm) celicne kuglice, odredena promjera D, pri odredenoj sili pritiska. Ispitne uzorke pritišcemo na podlogu pritisnom plocom silom od 8,3 N. Pocetna sila pritiska na kuglicu iznosi 0,3 N, dodatna 5,4 N, a ukupna 5,7 N. Mjeri se dubina otiska h koji odreduje tvrdocu IRHD po sljedecoj tablici, a za ispitivanje kuglicom promjera D:

- za manju tvrdocu - za osrednju tvrdocu - za veliku tvrdocu
D=5mm h mm 1,10 1,15 1,20 1,25 1,30 1,35 1,40 1,45 1,50 1,55 1,60 1,65 1,70 1,75 1,80 1,85 1,90 1,95 2,00 2,05 IRHD 34,9 33,6 32,4 31,2 30,0 29,0 28,0 27,0 26,1 25,2 24,4 23,6 22,8 22,0 21,3 20,7 20,1 19,5 18,9 18,4 h mm 2,10 2,15 2,20 2,25 2,30 2,35 2,40 2,45 2,50 2,55 2,60 2,65 2,70 2,75 2,80 2,85 2,90 2,95 3,00 305 IRHD 17,8 17,3 16,8 16,3 15,8 15,3 14,9 14,5 14,1 13,7 13,4 13,0 12,7 12,4 12,1 11,8 11,5 11,2 11,0 10,7

D = 5 mm D = 2,5mm D = 1 mm.
h mm 0,00 0,05 0,10 0,15 0,20 0,25 0,30 0,35 0,40 0,45 0,50 0,55 0,60 0,65 0,70 0,75 0,80 0,85 0,90 095

a =0 3,00 mm ShoreA b = 0 16,0 mm ShoreD do=00,79mm c= 2,5 mm r=O,1Omm a = 350 d = 0 1,25mm {3= 300 Utisnu iglu utiskujemo u uzorke oprugom, cija se opružna sila F (N) mijenja ovisno o tvrdoci po Shoreu za: postupak Shore A: F = 0,550 + 0,075 HA> Shore D: F = 0,445 HD
Tvrdoca H po postupcima Shore A i D odredena je dubinom otiska h: H = 100 - 40 h Tvrdoca Shore H Dubina otiska h mm 2,5 2,25 2,0 1,75 1,5 1,25 1,0 0,75 0,5 0,25 O Opružna sila

EN Shore A 0,55 1,30 2,05 2,805 3,555 4,305 5,06 5,81 6,56 7,31 8,065 Shore D O 4,45 8,90 13,35 17,80 22,25 26,70 31,15 35,60 40,05 44,50

D = 2,5 mm h IRHD mm 100 1,00 99,3 1,05 97,1 1,10 94,0 1,15 90,6 1,20 87,1 1,25 83,6 1,30 1,35 80,2 77,0 1,40 73,9 1,45 1,50 71,0 68,2 1,55 65,5 1,60 63,0 1,65 1,70 60,6 1,75 58,3 56,2 1,80 54,2 52,3 505 IRHD: H

IRHD 48,8 47,1 45,6 44,1 42,7 41,4 40,1 38,9 37,8 36,7 35,6 34,6 33,6 32,6 31,7 30,9 30,0

D= 1mm h IRHD mm 100 0,02 0,06 99,6 0,10 98,8 0,12 98,3 0,14 97,6 0,16 97,0 0,18 96,2 0,20 95,4 0,22 94,6 0,24 93,8 92,9 0,26 0,28 92,0 0,30 91,1 0,32 90,2 0,34 89,3 0,36 88,4 0,38 87,5 0,40 86,6 0,42 85,7 044 84,8

tako daje: H= O

Primjer

oznake tvrdoce po postupku

za h = 2,5mm

= 70

IRHD - Vicatov po-

H = 100 za h = Omm i vrijedi: za postupak Shore A: F = 8,05- 3 h
za postupak Shore D: F = 44,5 -17,8 h

O 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100

Odredivanje temperature omekšavanja plastomera stupak (HRN G.S2.641 - 1970) (ISO 306 -1987) Rabimo ispitni uzorak debljine 3 ... 6,4 mm. oblika kvadratne

plocice, bridova

10 mm i

Odredujemo temperaturu pri kojoj se utisna igla, promjera okruglog presjeka 1,000 :t 0,015 mm utisne 1 mm duboko u uzorak pri opterecenju 10:t 0,2 N po postupku A ili 50 :t 1 N po postupku B. Ispitni uzorak zagrijavamo u tekucini (npr. u parafinu, glicerinu, transformatorskom ili silikonskom ulju i sl.).

374

375

J

NERAZORNA ISPITIVANJA TVARI ~
Magnetno ispitivanje Predmete koji se mogu magnetizirati (sivi lijev, celik) premažemo slojem rijetkog ulja (petroleja) kojemu smo dodali željeznog praha te ih magnetiziramo. U homogenoj tvari nastaje jednolicno magnetno polje, pri cemu se i željezni prah raspodijeli jednoIiko. Svaka nehomogenost u tvari (šupljine, strana tijela) ili sitne, oku nevidljive, pukotine uzrokuju otklon magnetnog polja koji se ocituje u nejednolicnoj raspodjeli željeznog praha na površini i time se otkrivaju nepravilnosti. One ce se pokazati iako su pod površinom. Otklon magnetnog polja osobito je jak ako su nepravilnosti okomite na smjer magnetnog polja, dok nepravilnosti u smjeru polja na nj bitno ne utjecu. Zato predmet treba ispitivati u magnetnim poljima koja su medusobno okomita, kako bismo mogli otkriti sve nepravilnosti. a) Za poprecno smještene nepravilnosti magnetiziramo predmet pomocu magneta ili elektricnog svitka. Magnetno je polje usmjereno uzduž predmeta te otkriva poprecne nepravilnosti. b) Za uzdužne nepravilnosti ukljucujemo predmet kao otpornik u elektricni vod toka jake struje (200... 1500 A). Tok struje inducira okomito na svoj b) smjer (tj. poprecno) magnetno polje, koje otkriva uzdužne nepravilnosti. Ako je predmet šupalj, provlacimo elektricni vodic kroz šupljinu. Šuplji predmet možemo uporabiti i kao sekundarni namot transformatora pa time u njemu otkrivamo poprecne nepravilnosti (lijeva slika). Kombinirani uredaji omogucuju pregled na oba nacin (desna slika).

Ultrazvuk prenosimo u tvar neposrednim dodirom pretvornika i površine predmeta, Kroz homogenu tvar ultrazvuk prodire ovisno o prigušenju u njoj (a). Prigušenje ultrazvuka ovisno je o njegovoj frekvenciji i o tvari. Ultrazvucni val prodire do suprotne plohe predmeta (stijenke) i od nje se odbija. Tako možemo - pomocu ref1ektiranog ultrazvucnog vala - odrediti debljinu predmeta. Najmanje nepravilnosti u tvari (vec i zracni raspor širine od samo 10-3 mm) za ultrazvuk su skoro nepremostiva zapreka, to veca što je frekvencija zvuka šira. Na tim se zaprekama ultrazvuk odbija, a ref1ektirani ultrazvuk ih otkriva. Ispitivanja rendgenskim zrakama Rendgenske su zrake elektromagnetski valovi duljine 0,2 do 0,002 nm. Zrake vece valne duljine Soko 0,1 nm) nazivamo "mekim«, a one manje valne duljine "tvrdim«. Sto su rendgenske zrake tvrde, to je njihova prodornost kroz tvar veca. Rendgenske zrake, koje dobivamo rendgenskim cijevima, rabimo za ispitivanje tvari: a) finostrukturno ispitivanje utemeljeno na svojstvu rendgenskih zraka da se u kristalima ogibaju i odbijaju (difrakcija X zraka). Tako otkrivamo razmještaj atoma u kristalima i smjer osi kristala; b) grubostrukturno ispitivanje utemeljeno na svojstvu rendgenskih zraka da ih tvari manje gustoce slabije apsorbiraju nego gušce tvari. Rendgenske zrake, izviru gotovo iz tocke i šire se pravocrtno, bacaju na f1uorescentni zaslon ili na fotografsku plocu sjene razlicite jakosti, ovisno je li tvar gušca ili rjeda, i tako ocrtava ju njihove oblike. Na taj nacin opažamo - bez oštecivanja tvari - pogrješke u nutrini tvari (šupljine, pukotine, trosku itd.). Najfmije pak pukotine (koje otkrivamo ultrazvukom) ne možemo zapaziti rendgenskim zrakama. Pri ispitivanju rendgenskim zrakama rabimo uredaj u kojemu je rendgenska cijev pod naponom od 80...300 kV (iznimno i do 600 kV). Optimalni radni napon rendgenske primije~enogfilmaifclije Napon
kV celik

I-I

~a)~

L~~

~

~

Eir=

~

cijevi koji zavisi od ispitivane Debljina tvari, mm

tvari,

Ispitivanje ultrazvukom Ultrazvuk je mehanicko titranje cestica frekvencijom f > 20 kHz. U biti on ima ista svojstva kao i cujni zvuk (f = 16 ... 20 000 Hz). Ultrazvuk dobivamo na razlicite nacine. Za ispitivanje tvari najcešce rabimo piezoelektricni efekt, pri kojem dolazi do deformacije kristala djelovanjem elektricnog polja. Izložimo li takav kristal (pretvornik) djelovanju izmjenicnog elektricnog napona rastezati ce se i stezati s frekvencijom napona. Nastati ce mehanicko titranje u frekvencijskom podrucju
ultrazvuka. '

Al
50 100 200

bronca 12,5 25 100

50-60
80 - 120 120 - 150 250 - 400
150

- 250

6 12,5 25
50

100

Ispitivanje y-zrakama y-zrake su elektromagnetski valovi duljine oko 0,000 5 nm (=0,5 pm). Te su zrake "tvrde« od rendgenskih i stoga dublje prodiru u tvar. Izvori

376

377

y-zraka su prirodni ili umjetni radioaktivni izot°fri radija eZ6Ra), kobalta (60Co), iridija (lÐ2Ir), tulija (170Tu) i cezija (13 Cs). Tih zraka možemo ispitivati tvar do debljine 250 mm. Penetrantsko ispitivanje Ova se metoda rabi za otkrivanje površinskih nepravilnosti pomocu obojenih i f1uorescentnih tekucih penetranata. Primjenom odgovarajuceg postupka, penetrant ce najvišeg razreda osjetljivosti na ispitnoj površini stvoriti za oko vidljivu indikaciju i za površinske pukotine širine 1 ~m, dubine 10 ~m te duljine 100 ~m. Indikacije obojenih (crvenih) penetranata promatraju se pod dnevnim svjetlom (bijelo svjetlo), a indikacije f1uorescentnih penetranata pod UV svjetlom (ultraljubicasto »crno svjetlo«). Penetrantsko ispitivanje najcešce se primjenjuje u ispitivanjima nemagnetnih kovina, npr. austenitnih celika te lalcih slitina.

Ispitivanje iskrenjem pri brušenju Za brzo, a grubo, razlikovanje pojedinih vrsta celika, sivog i temperiranog lijeva te tvrdih kovina pomažu nam slike i boje pri brušenju, znacajne za pojedinu tvar.
U gljicni celici srednji % C

niski % C

visoki % C

Manganski celici

N ehrdajuci

celici

-

ISPITIVANJE
Kemijska analiza

SASTAVA TVARI

Kemijskom analizom odredujemo kvalitativni i kvantitativni sastav tvari. Za odredivanje glavnih sastojaka dovoljno je nekoliko grama tvari; za odredivanje primjesa i necistoca potrebno je 10 do 50 g, u iznimnim slucajevima pri analizi male kolicine necistoca i do 1 kg. Za brzo odredivanje pojedinih elemenata u tvari služimo se razlicitim postupcima karakteristicnih površinskih reakcija, koje medutim otkrivaju samo sastav površinskog sloja. Spektralna analiza U užarenom stanju atomi emitiraju svjetlosne zrake koje imaju za svili element karakteristicne valne duljine. Odgovarajuce spektralne crte ovise samo o kemijskom sastavu, dok njihova intenzivnost ovisi o udjelu pojedinih elemenata u ispitivanoj tvari. Osjetljivost je toga postupka veoma velika i na taj se nacin mogu odrediti elementi kolicine 0,01 % i manje. Zato je taj postupak osobito prikladan kod manjih koncentracija. Spektralna je analiza ogranicena na veoma usko podrucje užarenog mjesta na površini tvari. To, medutim, omogucuje i analizu sitnih stranih primjesa u njoj. Spektralnom analizom možemo nadomjestiti kvalitativnu, a u ogranicenom opsegu i kvantitativnu kemijsku analizu. Za nju dostaju veoma mali djelici tvari; možemo je primijeniti i na gotovim predmetima, a da ih time ne oštetimo. Ako pak za spektralnu analizu izradujemo posebne ispitne uzorke, njihove su prikladne izmjere 30 x 5 x 1 mm.

i

I

I Cr-W alatni celici Brzorezni celici Tvrde kovine Sivi lijev Temperirani lijev

378

379

Ugljicni se konstrukcijski celici mogu po iskrama razlikovati za svakih 0,1 % C. Meki celici daju snop iskara u obliku buzdovana s rijetkim zvjezdicama. S porastom kolicine C množe se i za nj karakteristicne zvjezdice. Cr, Ni i W u celiku smanjuju broj zvjezdica unatoc nazocnosti C. Cr se u celiku prepoznaje po žutocrvenim iskrama, W po njihovoj tamnocrvenoj boji (brzorezni celici!). Tvrde kovine imaju vrlo kratke tamnocrvene iskre, bez zvjezdica. Prepoznavanje celika i srodnih kovina po brusnim iskrama zahtijeva veliko iskustvo. Za olakšano prepoznavanje rabimo usporedbene komade za tocno poznate vrste celika. Ispitivanje iskrenjem ne možemo primijeniti na neželjezne kovine i slitine. Za ispitivanje iskrenjem rabimo polutvrdu brusnu plocu velicine zrna 60 ... 80 pri brzini brušenja 20 ...35 m/s.

l

klorida (FeCI3), 30 cm3 solne kiseline 500 cm3 etilnog alkohola

(1,19), 500 crn3 des1ilirane

vode i

- za

otkrivanje sumpornih segregata

- Baumannov

postupak: foto-

,grafski se papir (srebrni bromid) stavi kratko vrijeme u 5 %-tnu sumpornu kiselinu, a potom na staklenu plocu sa slojem prema gore. Na sloj pritiskujemo pomno ocišcenu brušenu plohu ispitivanog dijela 1do 10 min, a potom papir brzo isperemo vodom i konacno fiksiramo u norma1noj fiksirnoj kupki (Naa820a> za bakar i bakrene slitine za bakar i a-mjed: 10 g amonijeva persulfata vode (otopina mora biti uvijek svježe pripremljena)

-

otopljenog

u 100 cm3

MetaIografski pregledi Makroskopski pregled (pri povecanju do npr. 20 puta) otkriva šupljine, mjehure, pukotine, trosku, pogrješke u valjanju itd. Mikroskopski pregled (pri povecanju do 1000 puta i više) otkriva mikrostrukturu (raspored, oblik i velicinu zrna), koja je ovisna o kemijskom sastavu i uvjetima skrucivanja te o naknadnoj obradbi tvari (toploj i hladnoj). Da bi struktura postala vidljivom, moramo površinu pokusnog predmeta izbrusiti brusnim papirom i to uvijek finijim, te konacno najfmije polirati. Za otkrivanje pojedinih dijelova strukture mora se polirana površina nagristi. Sredstva za nagrizanje ovise o vrsti tvari i svrsi pregleda. Najuobicajenija sredstva za nagrizanje pri metalografskim ispitivanjimasu:
za celik - za nelegirane i legirane celike: 2 %-tna (za posebne slucajeve 4 %-tna) alkoholna otopina dušicne kiseline

za bakar, a-,8-mjed i broncu: amonijacna otopina bakrenog klorida (10 g bakrenog amonijeva klorida otopi se u 120 crn3 des1ilirane vode i doda toliko otopine amonijaka da se prije nastali talog upravo otopi) za olovo i olovne slitine otopina od 16 (ili 8) crn3 dušicne kiseline kiseline i 68 (ili 84) crn3 glicerina

-

-

(1,40), 16 (ili 8) cm3octene

za aluminij i aluminijske slitine - najprije 1 g natrijeve lužine u 100 crn3vode, zatim 5 %-tna dušicna kiselina
za magnezij i magnezijske alkoholna slitine otopina dušicne kiseline.

- razrijedena

- za nehrdajuce

kromne celike: alkohola otopina solne kiseline

- za austenitne celike: zlatotopka (carska vodica) sastava: 8 cm3 dušicne kiseline (1,40), 12 crn3 solne kiseline (1,19) i 1000 cm3 alkohola ili pak americko sredstvo: 7...8 cm3 koncentrirane dušicne kiseline, 2...3 cm3 koncentrirane solne kiseline i 0,5 g bakrenog klorida (CuCI2) (to je sredstvo kratkog trajanja)

- za otkrivanje fosfornih segregata: Oberhofferovo sredstvo
kositrenog klorida (SnCI2), 1,0 g bakrenog

- 0,5 g
381

klorida (CuCI2), 30 g željeznog

380

..

KOVINSKE TVARI
Kristalnastrukturakovina

Sve kovine u krutom stanju imaju kristalnu strukturu. oblici su (izmjere u nm): .Kubicna prostorno centrirana rešetka Kovina Izmjera a Fea 0,286 Cl' 0,288 V 0,303 // Mo 0,314 a W 0,316

Njeni najcešci

CEbJ
Kubicna
iCOj-I II
10:

Promjer atoma d 0,248 0,250 0,262 0,272 0,274

plošno centrirana

Takoder: Feo, Tip, Rb, Nb, Ba, Ta. rešetka Kovina Izmjera Promjer atoma a d Fer Ni Cu Al Pb 0,356 0,352 0,362 0,405 0,495 0,252 0,248 0,256 0,286 0,350

Slitine (legure) Slitine su sastavljene od najmanje dviju sastavnica od kojih je barem jedna kovina, dok je druga sastavnica kovina, nekovina ili spoj. Legiranjem postižemo mehanicka i druga fizikalna ili kemijska svojstva kovinskih tvari koje ciste kovine nemaju. Slitinama nazivamo samo takve kovinske tvari kod kojih nekoj kovini namjerno dodajemo druge (kovinske ili nekovinske) sastojke. Kovinskim tvarima nenamjerno dodane (npr. pri dobivanju) druge sastavnice, uglavnom u malim kolicinama, ubrajamo u necistoce. Slitine nastaju od sastavnica u tekucem stanju - taljevini - medusobno otapa ju. Sastavnice koje se medusobno otapa ju i u cvrstom stanju stvaraju hristale mješance, i to u slucaju potpune topljivosti u svim omjerima (koncentracijanla) i u slucaju djelomicne topljivosti samo do odredenog sastava - zasicenja. Slitine sastava koji prelazi granicu zasicenja mogu se sastojati samo od smjese kristala mješanaca ili smjese kristala mješanaca i medukovinskih spojeva. Mnoge slitine tvore (pri najnižoj temperaturi skrucivanja) osobito sitnozrnatu smjesu kristala mješanaca - eutektik. Binarni sustavi slitina (sustavi slitina s dvjema sastavnicama) sustave slitina prikazujemo faznim U sljedecim dijagramima temeljnih A i B - slitinske sastavnice, a i (3 kristalnoj rešetki A, odn. A u rešetki dijagramima tembinarnih sustava kristale mješance B), E - eutektik. Binarne (dvojne) peratura - sastav. znace: t - taljevinu, cvrste (otopine B u

:

10 \1

1

/--j,...,,-~---a
Heksagonalna

Takoder: COp,Sr, Rh, Pd, Ce, Ag, Au, Pt, Il'. gusto slagana rešetka Kovina Izmjera Promjer atoma a c d c COa Tia Zn Mg Takoder: rešetka 0,251 0,295 0,266 0,320 0,407 0,473 0,294 0,520 0,250 0,292 0,260 0,320

Sustav potpune topljivosti Sastavnice A i B otapaju se medusobno u cvrstom stanju u svim mogucim sastavnim omjerima. Slitina je sastavljena od samih homogenih kristala mješanaca (a). Sustav djelomicne topljivosti

ll~~T, A

-

%B

B

a Tetragonalna

Zr, Tc, Ru, Cd, Gd, Re, Os, TI. Izmjera Promjer atoma d 0,302

Kovina
a

c

[:Ivc a

Snf

0,583

0,318

As, Sb, Te i Bi imaju kompleksnu kristalnu strukturu. Neke se kovine mogu pojaviti u više kristalnih oblika - modifikacija (polimorfizam). Promjena modifikacije - pretvorba - javlja se pri odredenoj temperaturi, npr. Fea - Fey : 910 °C COa- COp: 420 °C Fey - Feo : 1 390 °C Ti" - Tip: 882 °C Mn i In kristaliziraju kubicno i ortorompski. 382

Sastavnice A i B otapaju se jedna u drugoj sanlO do odredenog sastava (zasicenja). Slitina se do tog sastava sastoji od homogenih kristala mješanaca (a i (3), a inace od heterogene smjese kristala (a, (3 i E). Eutektik (E) je sitnozrnata smjesa kristala a i (3 u tocno odredenom omjeru. Potpune netopljivosti nema ali podrucja kristala mješanaca (a i (3) mogu biti tako neznatna (sastav kristala mješanaca pri zasicenju gotovo je jednak cistoj kovini) da djelomicnu topljivost možemo u tom slucaju zanemariti.

T 'lA

a

-%B

E

B

383

ŽELJEZO I NJEGOVE SLITINE
Cisto željezo

Sustav željezo - ugljik
Pune linije: metastabilni sustav Fe FeaC (željezo - cementit) lsprekidane linije: stabilni sustav Fe - C (željezo - grafit). Kod stabilne kristalizacije (isprekidane linije) umjesto cementita pojavljuju se odgovarajuci konstituanti grafita (primarni, eutekticki i sekundarni) 1534 1500 %C 1400 1390 N 1aoo
I 1200
il

-

Pri zagrijavanju cistog željeza primjecujemo tri temperaturne (stojne) tocke, u kojima odredeno vrijeme zastaje porast temperature (zbog unutarnjih kristalnih promjena): Stojište A2 (768 °C) (»Curiejeva temperatura«) oznacuje temperaturnu granicu do strukture. nema promjene kristalne koje je željezo magueticno. Na ovoj temperaturi Tocka pretvorbe Aa (910 °C) oznacuje promjenu kristalne strukture a u kubnu plošno centriranu rešetku, koju nazivamo modifikacijom y (nemagueticna). Tocka pretvorbe A4 (1 390 °C) oznacuje promjenu kristalne strukture yu modifikaciju O, strukturno identicnu modifikaciji a (nemagueticna). Talište je cistog željeza 1 534 °C. Cisto željezo u cvrstom stanju kristalizira prema tome u dva oblika: a) u kubicnoj prostorno centriranoj rešetci (bcc) (koje obuhvaca kristalno jednake modifikacije a i O, koje je magueticno do 768 'C, nemagueticno izmedu 768 i 910 °C te izmedu 1390 i 1 534 °C. 910b) u kubicnoj nemagueticno. i 1390 °C, plošno centriranoj rešetci (fcc) kao y-željezo - Fey izmedu a u y-željezu može se

l'

B

n' .v

----'" '"

t

r-E'
lE
I

/
.I

........... """""' t+a .........

1100I 1000

a

. ej . ,-,e I I I I
I I I

-I

_D: t+cP-F

320

.f

/7

F 1147 I +cp4-cs
.'

U a-željezu otapa se samo vrlo malo ugljika, otopiti do 2,06 % (1147 oC).

/1 910 G 900 ji a+cs 800 X;;P.v. 768 700 -'-1 s f 600 -p+f J--plcs III I 50
I
A AA /A AA

I I I
I I I I
A A

l+a+cs

723
p+Ce+Cp+Cs

ceiP+cl' >,

ti
, OA

I
A

%C

0,69

2,oa cementit, I -ledeburit,

Cisto je željezo u temperaturi okolice Fea razmjerno veoma otporno prema koroziji, prilicno je mekano (45 ... 55 HB), male je cvrstoce (180 ... 250 N/mm2) i vrlo rastezljivo (50 ... 40 %). Zbog male cvrstoce i skupog dobivanja (elektroliza!) njegova je primjena u tehnici neznatna. Najviše iskorišcujemo njegovu izuzetnu sposobnost maguetiziranja. Tehnicko željezo

t

- taljevina, a - austenit, f - ferit, ep,c, i e, - primarni,
p - perlit

eutekticki i sekundarni

Tehnicko željezo uvijek sadrži ugljik (C) i neznatne primjese, preostale tijekom fosfor (P)izradbe i sumpor stalne pratioce mangan (Mn) i silicij (Si) te necistoce (S).

-

Strukturni sastojci u sustavu željezo - ugljik: ferit mješanac a-željeza i ugljika (max 0,02 % C) austenit mješanac y-željeza i ugljika (max 2,06 % C) cementit kristalni oblik željeznog karbida FeaC «6,69 % C) ledeburit eutektik u sustavu željezo - cementit (4,30 % C) perlit eutektoid ferita i cementita (0,80 % C) grafit kristalni oblik ugljika (C). Mehanicka svojstva sastavnih dijelova mikrostrukture (srednje vrijednosti)
Dio strukture ferit austenit eementit perlit grafi t

Ugljik ima najveci utjecaj na nelegirano tehnicko vima postotka snažno utjece na njegova svojstva. Pri ugrijavanju željeza, koje sadrži opažamo još i (stojnu) tocku Al (723 oC). Prema sadržaju ugljika dijelimo tehnicke a) celik sa C > 2,06 %, b) željezne lijevove sa C < 2,06 %. i neznatnu

željezo; vec u dijelokolicinu ugljika,

Cvrstoca Rm/(N/mm2)
250

Tvrdoca HV
90 210 850 220

Istezljivost (%)
35 60

slitine željeza s ugljikom na:

...300 750
...900
20

Drugi legirani elementi dodaju Jostizanja odredenih svojstava.

se slitinama

željeza s ugljikom

radi

700

10

!84
385

Skrucivanje po metastabilnom Celici se sastoje od strukturnih

ili stabilnom sustavu željezo-ugljik konstituanata metastabilnog sustava.

Lijevano se željezo sastoji od strukturnih konstituanata obaju sustava: metastabilnog i stabilnog. Željezni karbid Fe3C (cem en tit) u željeznom lijevu ima metastabilan karakter. On nastaje (bijeli lijev) pri skrucivanju taljevine sirovog željeza u okolnostima koje sprijecavaju njegovu pretvorbu, tj. pri razmjerno brzom hladenju i u prisutnosti izvjesnih elemenata, osobito Mn (te Mo, V, Cr, S). Pri polaganom hladenju (ili duljem žarenju) željezni se karbid raspada, a ugljik se izlucuje u obliku krista1nih zrna (listica) grafita. Taj raspad pospješuje prisutnost nekih elemenata, osobito Si (te Al, Ni, Co, P). Pri potpunom izlucivanju ugljika osnovna se masa sastoji od ferita, u kojem zrna grafita sadrže poglavito sav ugljik (feritni sivi lijev). Pri djelomicnom izlucivanju ugljika temeljna se masa sastoji od perlita, koji sam sadrži dio ugljika, a samo se ostatak ugljika izlucuje kao grafit (perlitni sivi lijev).

Mehanicka i tehnološka svojstva celika s perlitnom mikrostrukturom ovise o debljini cementitnih lamela odnosno o tzv. medulamelarnoj udaljenosti. Što je ona manja, to su viša mehanicka svojstva (ukljucujuci duktilnost), dok za vezljivost vrijedi suprotno. Perlit koji nastaje na višoj temperaturi (~700 ac) grubo je lamelaran, dok onaj koji nastaje u podrucju donje granice temperature ima malenu medulamelarnu udaljenost (sitnozrnati perlit). Svojstva bainita i martenzita ovise o koncentraciji ugljika u celiku. To

je posebno naglašeno kod martenzita koji postiže najvišu tvrdocu (~ 65 HRC) kad sadrži ~ 0,7 % ugljika. Niskougljicni martenzit, npr. s 0,1% C,
ima puno nižu tvrdocu (npr. 37 HRC). Nastali se strukturni konstituanti povišenjem temperature pocinju mijenjati. To je najizraženije kod mortenzita u kojemu promjene pocinju vec izmedu 100 ac i 200 ac i postaju to ocitije što se temperatura više približava temperaturi ACI (popuštanje celika). Martenzit u legiranin1 celicima otporniji je popuštanju od martenzita u ugljicnim celicima.

Utjecaj nacina pretvorbe austenita

na mikrostrukturu

celika

Kod vecine najznacajnijih toplinskih obradbi celik se zagrijava na temperaturu pri kojoj ima austenitnu mikrostrukturu ilije pak, uz austenit, prisutan i razmjerno manji udio drugih mikrostrukturnih sastojaka, npr. karbida. To je temperatura austenitizacije ili pak ona ima naziv prema vrsti toplinske obradbe (npr. temperatura normalizacije). Za vecinu toplinskih obradbi austenit je najznacajnija ishodišna mikrostruktura, iz koje se razlicitim pretvorbama dobiju mikrostrukture koje su postojane na sobnoj temperaturi ili pri povišenim temperaturama. O toj mikrostrukturi ovise svojstva celika. Pretvorbe austenita provode se izotermicki ili pri hladenju. Brzine pretvorbe austenita i novonastale faze ili mikrostrukturni konstituanti celika opisuju takozvani izotermicki TTT dijagramii) (v. str. 387) (takoder IT dijagrami21 i CTT dijagrami3) (v. str. 388). Nacin i kinetika pretvorbe austenita ovise o kemijskom sastavu celika odnosno austenita i o brzini hladenja i temperaturi pretvorbe. Kod ugljicnih celika austenit se pretvara u perlit od najviše temperature '" 720 ac do '" 500 ac. Izmedu te temperature i '" 250 ac nastaje bainit samo pri izotermickoj pretvorbi, a ispod 250 ac samo martenzit.

800
ac 700

II

ACI

---,---.--

austenit 11 grubolamelarni perlit 32 38

600 ii 500 400

f+c

40 40 41 43

300 200 100

50 55

57

1)

Time

- Temperature

- Transformation.

O 0,5 1 10
102 103

2) Isothermal Transformation. 3) Continuous Cooling Transformation.

104

105 s

106

386

387

"b r-<
'?

Utjecaj elemenata na strukturu celika 1. Elementi koji proširuju austenitno podrucje U tu skupinu spadaju narocito Mn, Ni i Co. (Ugljik proširuje no podrucje samo u ogranicenom opsegu.)

austenit-

's .... 8 . <.> <: I .

UJ

:.

Austenitno se podrucje proširuje i postiže temperaturu okolicepri odredenomsadržajux
.@

"'
o

'" o r-<

.... ""

'"

r
""

",,;:::

r-<

r-<

i

!
i

v
/'

.- --L---

:::.:::::'

'.

00 +' ...."UJ

-v
./

::.::::=

f!

/

- '" . 00
p J.

.. o l@.).' r-<

(%) elementa, dodanog za legiranje. Slitine sa 153~' sadržajem dodanog elementa vecim od x imaju, 1390. dakle, austenitnu strukturu postojanu približno sobnoj temperaturi. Takve celike naziva910. mo »austenitnim celicima«. Znacajna su svojstva austenitnih celika da nisu magneticni; ne mogu se kaliti; cvrstoca i tvrdoca su im doduše razmjerno malene, ali ti celici pri vecim deformacijama u hladnom stanju neobicno otvrdnu i postaju vrlo otporni prema trošenju; otporni su prema koroziji.

y

x % elem.

L----

V
../ ./ ./

r/
~
o
"" 00

/'

./

00 o g "" '" , '" ~-i::.1

g J""r-<

2. Elementi koji suzuju austenitno podrucje
Tu spadaju Be, Al, Si, P, Ti, V, Cr, Mo, W. Austenitno je podrucje suženo. Iznad odredenog sastava y, ni pri kojoj se temperaturi više ,,' ne pojavljuje austenit, vec je na svim tempera°C turama samo ferit. Takve celike nazivamo »fe- 1534 ritnim celicima«. 1390 Znacajna su svojstva feritnih celika: nekaljivost, naginju grubozrnatosti, istezljivost im je u hladnom stanju manja od austenitnih celika pa zato pri hladnom gnjecenju i manje otvrdnu i otporni su prema koroziji. Posebno kvalitetni, dobri za oblikovanje hladnom deformacijom i otporni prema koroziji su tzv. superferitni celici s jako malo C i N. 3. Elementi koji tvore karbide

/

i
I}, /'

/ /V

v

/ / ...-' r:/:

Q) +' oo§ 'S

v
./

19

.03 .::;>

:;:I: ~-j"" '" r-< '" 00 '"
r-<

iJ .~ +'
1

./

ji ~I ",

~
k Q)

co' k

+' '2 Q) +' UJ
@

II
I}

1/

K""

/'
;:::

1/

V p.

v / ] fJ

b

'/

I,jg. '"

Y % elem.

.

E-< o o

~

r/.
o o o r-<
o')

rg,
o o

.-:;;"'-. ;::: 'o
Q) . +'+-"

;- Q)

o r-<

;:::

i
"" o o IC
o o .... o o ""
o o ""

"- @ s
o o r-<

~~~r-< r-<

o o

o o 00

t-

o o '"

o

....

Neki elementi tvore neposredno sa ugljikom (C) karbide. Pri tome su osobito važni Cr, W, Mo, V, Ti itd. Karbidi tih kovina su znacajni zbog tvrdoce i velikog utjecaja na usporenje pretvorbe strukture celika. Ugrijani do austenitnog podrucja otapaju se u njemu polagano. Sprijecavaju rast kristala i time podupiru nastanak finozrnate strukture. Uz brzo hladenje pri kaljenju se ti karbidi ne izlucuju, vec ostaju otopljeni u martenzitu. Time smanjuju kriticnu brzinu hladenja potrebnu za nastanak martenzita (što omogucuje kaljenje u ulju ili na zraku) te povisuju temperaturu postojanosti martenzita pri popuštanju, sprijecavaju dakle raspad tvrde martenzitne strukture i na višim radnim temperaturama. 389

388

Jako legirani celici (Cr i W) koji sadrže višestruke karbide (»ledeburitni celici«), vrlo su tvrdi i veoma otporni prema trošenju jer karbidi istodobno sprijecavaju raspadanje martenzita i zadržavaju tvrdocu (kaljenog) celika i radom na višim temperaturama (brzorezni celici). Ut.iecaj lelrirnih elemenata
Svojstva celika

Strukture celika

na svojstva celika Legirni elementi
Mn N ~ ili

clslplffi
+ + + + + 1+ +

Cvrstoca Tvrdoca Istezljivost Elasticnost Udarna žilavost Staticka izdržljivost (pri višim temperaturama) Dinamicka izdržljivost Otpornost kemijskim utjecajima Otpornost prema vatri Sposobnost izvlacenja Sposobnost kovanja Sposobnost zavarivanja

X +
+ + +

+ + +
+

+ + + +

:

~

W

+

+

+

+

+

+

+ +

+

+ +

+ + + + + + +

+ + + + + I+ I+

Ferit (500 : 1)

Perlit (500 : 1)

+

+1+1=--++ +
+ +
+

+

+

-

+
+

+ + + +
+

:

I+

+1+

- - - +
+

Ferit i perlit 0,35 % C (500 : 1)

Perlit i cementit 1,1 % C (500 : 1)

Sposobnost obradivanja Sposo!'nost rezanja(alat) Otpo?,os~prema popustanJu
U tablici»

+ +

+ 1+ + + + + + + + + + + +1+1+ +
+

+

I+

+
I

celika, a »

pojacan utjecaj.

- « znaci smanjivanjetog svojstva.Dvostruki znakoviznace
Martenzit (500 : 1) Zrnati cementit (500 : 1) 391

+ « znaci utjecaj u smislu povecanja

odgovarajuceg

svojstva

390

TOPLINSKA OBRADBA CELIKA Žarenje celika
Žarenje je postupak grijanja celika na odredenoj temperaturi odredeno vrijeme i zatim ga primjereno hladimo do željene mikrostrukturne promjene. Razlicitim postupcima žarenja postižemo izjednacenje kemijskog sastava i kristalne strukture, povecanje žilavo600 sti, smanjenje velicine kristalnih zrna, smanjenje tvrdoce celika ili smanjenje 400 zaostalih naprezanja. 0,02 0,80 2,06 %C Pri žarenju celika vrlo su važne Žarenje ugljicnog (nelegiranog) celika temperature strukturnih promjena: Aa a) difuzijsko žarenje (linija G-O-S u sustavu željezo-ugljik, b) ugrijavanje radi kovanja vidi str. 385) -kao donja granicaaustee) normalizacija nitnog podrucja, i Al (723 °G za d) meko žarenje ugljicne celike) kao granica pretvorbe e) žarenje za smanjenje zaostalih austenita u perlit. Za legirane su celike naprezanja odgovarajuce temperature navedene u tablicama za celik.

temperature pretvorbe Aa, i to kratko vrijeme - tek toliko da se struktura upravo promijeni opet u austenitnu. Pri toj se pretvorbi stvaraju novi fini austenitni kristali, koji se zatim normalnim zracnim hladenjem pretvaraju u kristale ferita i perlita, a oni zadržavaju finu strukturu i u temperaturi okolice.

Tim se postupkom celik zagrije 30... 50 °G iznad

it

-

Previsokom temperaturom ili predugim grijanjem u austenitnom podrucju kristali bi opet narasli te bi korist normalizacije propala. Pregrijani se grubozrnati celik može ispravnom normalizacijom opet poboljšati. Normalizacijom se poboljšavaju mehanicka svojstva. 4. Meko žarenje Odredene vrste celika žarimo da bismo dobili što mekaniji celik prikladan za mehanicku obradbu. To je stanje polazište za ispravno kaljenje bez opasnosti deformiranja ili pucanja predmeta. a b e Mekše stanje postižemo:

IT
t

---

__.11

l111k~!.

1. Difuzijsko žarenje je dugotrajno žarenje celika pri visokim temperaturama radi izjednacenja kemijskog 1200-- -- -sastava i nejednolicne strukture nastale pri lijevanju, a koja otežava obradbu i smanjuje vrijednost proizvoda. To se žarenje redovito izvodi vec u izradbi celika. Grubozrnata struktura nastala prilikom difuzijt skog žarenja može se usitniti gnjecenjem u toplom stanju ili normalizacijom. 2. Ugrijavanje radi topla gnjecenja (kovanja, tiskanja, valjanja itd.) Kristali celika nastali iz taljevine primarnom kristalizacijom ili narasli difuzijskim žarenjem su grubozrnati. Oni mogu postati mnogo finiji gnjecenjem u toplom stanju. Pri praviblOm gnjecenju tvar mora biti potpuno prognjecena. Gnjecenje dopire dublje pri valjanju i tiskanju nego pri kovanju. Zato je pozornost pri ugrijavanju za kovanje osobito važna. 3. Normalizacija Gruba struktura u celicnim odljevcima, koji se zbog održanja oblika ne mogu gnjeciti, i gruba struktura u velikim otkovcima, koji se kovanjem ne mogu do srži prognjeciti, ostaje pri hladenju ispod granice austenitnog podrucja Aa u novoj, perlitno-feritnoj strukturi takoder grubozrnata. Tu mikrostrukturu možemo normalizacijom uciniti fmijom.

°C

it

~

.

~

a) u podeutektoidnih celika duljim grijanjem predmeta (2 ... 20 h) na temperaturi tik ispod perlitne temperture Al> a zatim hladenjem (brzina hladenja nije osobito važna, ali mora bitijednolicna); b) u celika oko eutektoidnog sastava jednolicnim ugrijavanjem predmeta do temperature Al> zatim polaganim hladenjem na 600 ... 650 °G (brzina daljnjeg hladenja nije osobito važna); c) u nadeutektoidnih celika kolebanjem temperatuare oko temperature Al' 5. Žarenje radi smanjenja zaostalih naprezanja Nejednolicno hladenje, obradba rezanjem, hladno gnjecenje (kovanje, valjanje, izvlacenje) itd. izazivaju zaostala naprezanja u predmetima. Zbog tih se naprezanja predmeti deformiraju ugrijavait njem sve do temperatura na kojima se granica tecenja ac tvari snizuje ispod zaostalog naprezanja (oslobodena 500---naprezanja izazivaju plasticne deformacije). Zaostala naprezanja u celiku smanjujemo žarenjem pri 500 C.. 600) °C i zatim polaganim hladenjem.

~

.

Kaljenje celika 1. Obicno kaljenje Kaljenjem nazivamo toplinsku obradbu brzim hladenjem ka s odredene temperature kaljenja (iz podrucja austenita), stvara posebno tvrda struktura (martenzit). kaljivih celipri cemu se

392

393

'EL,

Temperature kaljenja za pojedine vrste celika biraju se tocno prema podatcima u tablicama. Grijanje do tih temperatura treba biti jednolicno cijelim presjekom. Za dobivanje tvrde strukture kaljenja (martenzita) treba predmet hladiti s tempera723°C ture kaljenja najmanje "kriticnom brzinom hladenja«. Ugljicni i neki niskolegirani celici imaju vrlo veliku kriticnu brzinu hladenja, 400 2,06%C" postignutu samo hladenjem u vodi. Srednjele0,02 0,80 girani celici imaju kriticnu brzinu hladenja Temperature kaljenja postignutu u ulju, a za visokolegirane celike za ugljicni celik dovoljno je vec hladenje na zraku. Pri brzom hladenju pojavljuju se razlike u temperaturama na površini i u dubini predmeta, što - zbog razlicite temperaturne rastezljivosti izaziva naprezanja i opasnost od pucanja. Zato nikada ne rabimo sredstva za hladenje koja djeluju brže nego je to potrebno. Za izradbu predmeta koje treba kaliti biramo po mogucnosti vrstu celika koja ima manju kriticnu brzinu hladenja pa se zato može kaliti u rashladnom sredstvu blažeg djelovanja.

il °C

Posebnim postupkom poboljšavanja hladimo predmet s temperature kaljenja neposredno u solnoj ili kovinskoj kupki na temperaturi poboljšavanja i zatim ga ostavljamo dulje vrijeme na toj temperaturi ("izotermicko poboljšavanje«, vidi izotermicki TTT dijagram na str. 387). Tako nastaje razmjerno žilava struktura (bainit). 4. Površinsko kaljenje Posebnim nacinom grijanja vrlo brzo ugrijavamo površinu predmeta do temperature kaljenja i odmah hladenjem (dok su dublji slojevijoš hladni) zakalimo samo površinski sloj. Time postižemo tvrdu površinu, a jezgra ostaje žilava. Brzo ugrijavanje površine postižemo: a) potapanjem predmeta u solnu kupku na temperaturi mnogo iznad temperature kaljenja, b) plamenom,

800 600

400

8'i'». "<c '.:S'5 r '<t:..:j, '<tJ:J ZIA,Z '% 50 40 AJ~g 10

400 500 600°C 700 il

-

Primjer poboljšavanja celika Rm = cvrstoca Rpo" = ~ani~a tecenja A = IstezIJlvO~~ Z = kontrakclJa ugrijava

c) uisokofrekventnom strujom, koja zbog unutarnje indukcije samo površinu (skin efekt), i to sloj tanji što je viša frekvencija. 5. Cementiranje

Velika unutarnja naprezanja nastala kaljenjem ublažujemo popuštanjem, tj. ugrijavanjem do 180 °C (gdje celik još ne gubi tvrdocu), i to odmah nakon kaljenja (prije nego se predmet potpuno ohladi do temperature okolice). U tu se svrhu preporucuju uljne ili solne kupke (najmanje 1/2 h). 2. Posebni postupci pri kaljenju a) Prekinuto kaljenje rabimo za komplicirane predmete. Hladimo ih najprije u sredstvu koje brže hladi, a kad se dovoljno ohlade (što osigurava nastanak martenzita), hladimo ih dalje u rashladnom sredstvu koje blaže djeluje i time smanjujemo naprezanje. b) Stupnjevito kaljenje (termalno kaljenje) rabimo za komplicirane dijelove od legiranog celika. Prvo hladenje obavimo u solnoj ili kovinskoj kupki pri temperaturi malo iznad martenzitne. Time osiguravamo kasnije stvaranje martenzita pri daljnjem hladenju na zraku (v. izotermicki TTT dijagram na str. 387). 3. Poboljšavanje Mehanicka svojstva celika poboljšavamo posebnim postupkom obicnog kaljenja i puštanja pri višim temperaturama (do 680 °C), pri cemu se martenzit raspada u finozrnate medustrukture (trustit, sorbit) do zrna" tog cementita. Biranjem temperature popuštanja možemo postici S);;!l željena svojstva cvrstoce izmedu zakaljenog i mekožarenog stanja.

Da bismo dobili na žilavom (mekom) celiku osobito tvrdu površinu, rabimo cementiranje, tj. grijanje pri 870...930 °C u sredstvu za ugljicenje, koje može biti kruto (drveni ugljen s dodatkom BaCO3), tekuce (posebne solne kupke na temelju NaCN) ili plinovito (CH4). Ugljicenje traje u krutom

sredstvu približno 8 h za cementirani sloj dubine

~

1 mm koji sadrži

~ 0,8 % C. U tekucem ili plinovitom sredstvu ugljicenje je znatno krace. Predmet treba toplinski obraditi, te ga nakon ugljicenja (1) hladimo i il kalimo najprije pri temperaturi kaljenja za jezgru (2), a potom još pri temperaturi kaljenja za pougljiceni površinski sloj (4). Izmedu oba kaljenja može biti dodano još i medužarenje (3). Konacno predmet popuštamo (5) pri najviše 180 °C. 6. Nitriranje Posebne celike za nitriranje zagrijavamo 10 ... 100 h u struji amonijaka (NH3) pri 500 °C. Time dobivamo 0,3 ... 1,0 mm površinski sloj prirodne tvrdoce 900... 1100 HV (koja se naglo smanjuje prema jezgri predmeta). Cijaniranje je nitriranje u posebnoj solnoj kupki (na bazi NaCN), u kojoj pri 500 ... 580 °C tijekom 1 ... 3 h dobivamo nitrirani sloj dubok 0,125 mm tvrdoce 1100 HV.

394

395

7. Precipitacijsko

ocvršcivanje (Cr, Ni + Mo, Cu,
(~

Kod celika (~ 0,3 % C) se odredeni legirni elementi

Al, Nb, Ti, N) pri visokim temperaturama

1000 aC) otapa ju uFe.

Naglim hladenjem zadržimo ih u krutoj otopini, a zatim se pri žarenju (~ 500 aC) izlucuju medukovinske faze (npr. Ni3Ti) koje ocvršcuju celik. Opce upute za toplinsku obradbu celika

Ako je grijanje prekratko, nutrina se debljih predmeta ne ugrije do potrebne temperature, može izostati uvjet za uspješan tijek odredenog procesa toplinske obradbe. Ako je pak grijanje predugo, može se pojaviti grubozrnata struktura i smanjivanje kolicine ugljika u celiku. 4. Sredstva za zagrijavanje

1. Zagrijavanje Celik se pri zagrijavanju rasteže. Naglo zagrijavanje uzrok je nejednolicne temperature razlicitih dijelova obradivanog predmeta (tanji se i šiljasti dijelovi i rubovi brže ugriju do viših temperatura), što može izazvati jaka zaostala naprezanja. Pri razmjerno žilavoj tvari naprezanja se ublažuju plasticnom deformacijom i izvijanjem odnosno deformiranjem predmeta (predmet se »izbacuje«), dok se u tvrdoj tvari, osobito u više legiranom celiku, pojavljuju pukotine jer je tada toplinska vodljivost manja. Zato celik sklon pucanju treba zagrijavati opreznije. Tvrde i legirane celike, osobito alatne, moramo zagrijavati polako od temperature okolice do 400...500 aC. Odatle celik postaje duktilniji pa ga zato možemo i brže zagrijavati. 2. Temperatura zagrijavanja

Ako zagrijavamo predmete samo pri nižim temperaturama do 180 °C (npr. za popuštanje), redovito rabimo kupke mineralnih ulja. Ako temperatura mora biti visoka, predmete uglavnom ugrijavamo u pecima. U njima su izloženi oksidacijskom djelovanju kisika iz zraka. Otuda i gubitci tvari zbog izgaranja. Oni su veci u elektricno grijanim komornim pecima nego u plinskim ili naftnim pecima. Oksidacijski utjecaj atmosfere pri visokim temperaturama najbolje izbjegavamo prikladnom zaštitnom atmosferom ili zagrijavanjem u kupkama. Najcešce rabimo: solne kupke: kouinske kupke: za 250 ... 600 °C 1 dio KNO3 za 250 ... 550 °C 2 dijela Pb 3 dijela Sn 1 dio NaNO3 za 600 ... 770 °C za 550 ... 900°C Pb 1 dio NaCl 1 dio KCl 1 dio BaC12 2 dijela CaC12 za 770... 1 000 °C 3 dijela BaC12 2 dijela KCl iznad 1 000 °C BaC12 Zagrijavanje u kupkama je brže od zagrijavanja u pecima. Zato su temperaturna naprezanja pri zagrijavanju u kupkama veca, što pri nižim temperaturama (manja žilavost obradivanih predmeta) povecava opasnost od deformiranja i pucanja. 5. Sredstva Za gašenje
prema potrebnoj

Da bismo postigli što bolje rezultate toplinske obradbe, potrebno je što je moguce tocnije postici temperaturu, odredenu za pojedini postupak. Temperaturu možemo tocno odrediti samo razlicitim mjerilima temperature: a) Živini se termometri rabe do 500 aC. b) Termoelementi se izraduju za razlicita temperaturna podrucja (npr. do 800, 1000, 1500 aC). c) Opticki se termometri (pirometri) rabe do najviših temperatura. Osim navedenih instrumenata za mjerenje temperature, neophodnih za predmete s vecim zahtjevima, za jednostavnije predmete i s manjim zahtjevima, temperaturu možemo ocijeniti po boji užarenog celika (v. ljestvicu boja užarenog celika na poledini ovitka ovog prirucnika). U praksi cesto ocjenjujemo temperature celika pri popuštanju u temperaturnom podrucju od 200 do 350 °C po oksidacijskim bojama (v.ljestvicu boja pri popuštanju celika!). Boje koje odgovaraju pojedinim temperaturama popuštanja vrijede za vecinu celika, no ne vrijede za nehrdajuce celike u kojih su temperature pripadnih boja znatno više. 3. Trajanje grijanja

za hladenje (brzo ohladivanje
brzini ohIadivanja

s visokih
(vrsta

temperatura)
celika!)

- vodu,

rabimo

- vec

ulje ili zrak.

Pri gašenju u vodi kaljenje veoma ovisi o temperaturi i gibanju vode. Potrebno je jako miješanje ili mlaz vode da bi se odstranili nastali mjehuri pare, koji sprijecavaju prijelaz topline. (Rashladno se djelovanje vode znatno povecava, dodamo li vodi sol- NaCl). Pri gašenju u ulju (repicinom ili mineralnom) temperatura ulja u podrucju od 40 do 70 °C nema znatnijeg utjecaja na brzinu hladenJa. Važna je viskoznost ulja, koja pri 20 °C treba iznositi oko 16 (... 50) mm Is. Pri hladenju zrakom zracni mlaz mora biti potpuno suh, ili pak predmet hladimo na mirnom zraku. Pri osobito sporom hladenju ukopamo predmet u pepeo ili ga ostavimo u peci da se zajedno s njom ohIadi.

Za toplinsku je obradbu veoma važno i trajanje grijanja predmeta na odredenoj temperaturi. To ovisi o debljini stijenki predmeta, njegovoj toplinskoj vodljivosti i o sredstvu u kojem predmet grijemo.

396

397

ŽELJEZNI

LIJEVOVl

Željezni lijevovi imaju obicno 2,5 ... 3,5 % C, a razlikujemo: a) sivi lijev, u kojemu je ugljik sav ili veci dio po cijelom presjeku izlucen kao grafit (C); b) tvrdi (bijeli) lijev, u kojem je ugljik po cijelom presjeku ili odredenom dijelu presjeka potpuno vezan kao željezni karbid (FesC). Željezni lijevovi sadrže redovito osim ugljika još i manje kolicine drugih primjesa: Si, Mn, P i S. Sivi lijev Obicni (nelegirani i niskolegirani) sivi lijev (ISO 185 - 1988) Odljevak vlacna 3) debljina cvrstoca o nun 2,5)...10 10) ...20 2,5)...10 10) ...20 20) ...30 30) ...50 2,5)...10 10) ... 20 20) ...30 30) ... 50 4,0)...10 10) ... 20 20) ...30 30) ... 50 10) ...20 20) ...30 30) ...50 10) ...20 20) ... 30 30) ...50 Rmmin N/nun2 120 90 155 130 115 105 205 180 160 145 250 225 205 185 270 245 225 315 290 270

Ovisnost tvrdoce po Brinellu HE i vlacne CVTstoce Rm obicnog sivog lijeva: N Rm < 196 ~ HB = RH (44 + 0,724 RmJ mm N Rlll;:o,196~mm HB

= RH

(100 + 0,438 Rm)

Vrsta 1) ISO

Epruveta (iz priljevenog uzorka) 2) vlacna cvrstoca debljiua odljevka odljevka epruvete o Rmmin Rmmm nun N/nun2 N/nun2 20)... 40 40)... 80 80) ... 150 150) ... 300 20)... 40 40)... 80 80) ... 150 150) ... 300 20)... 40 40)... 80 80) ... 150 150) ... 300 20)... 40 40)... 80 80) ... 150 150) ... 300 20)... 40 40)... 80 80) ... 150 150) ... 300

pri cemu je RH karakteristika tvrdoce (= 0,80 ... 1,20), ovisna o sirovini, nacinu lijevanja i posebnosti ljevaonice. Kvalitetni sivi lijev ima manje ugljika, manje grafitne ljuske i bolju temeljnu strukturu, što postižemo promjenom sastava, postupkom taljenja (višom temperaturom pregrijavanja) i cijepljenjem - modificiranjem (cjepivima: ferosilicijem, silikokalcijem Al, CaC2 i dr., koja djeluju kao umjetne klice i pospješuju sitnozrnato izluci vanje grafita). Cijepljenjem postižemo cvrstoce 300...400 N/mm2 (modificirani lijev). Sivi lijev s kuglastim grafitom dobivamo dodatkom Mg (Ce, Ca), koji dezoksidira taljevinu, i cjepiva na bazi Si, koje unosi u taljevinu klice: izlucuje se kuglasti grafit (nodularni ili sferoidni ili duktilni sivi lijev itd.). Nodularni
Vrste Vrsta

lijev (ISO 1083 - 1987)
svojstva Granica tecenja Vlacna cvrstoca Rmmin Tvrdoca

100

120 110 100 90 170 150 140 130 210 190 170 160 250 220 210 190 290 260 230 210

110 95 80 155 130 115 195 170 155

i mehanicka
I

150

ISO 350-22 400-18 400-15 450-10 500-7 600-3 700-2 800-2 900-2

I

200

250

-

300

240 210 195 280 250 225 -

Rp,., min N/nun' 220 250 250 310 320 370 420 480 600

N/mm2 350 400 400 450 500 600 700 800 900

Amm Istezljivost % 22 18 15 10 7 3 2 2 2

I

HB ,; 150 130 ... 180 130 ... 180 160 ... 210 170...230 190 ... 270 225 ... 305 245...335 280 ... 360

I

Mikrostruktura ferit ferit ferit ferit ferit + perlit perlit + ferit perlit perlit bainit

Žilavost nodularnog lijeva Temepratura .!!.. Vrsta stupnja

I

Debljina

o
nun 30)... 60 60) ... 200 30)... 60 60).. 200 30)... 60 60) ... 200 30)... 60 60) ...200

oc

350

400-18

A I

23:!:5
-20:!: 2

1) Brojcana vrijednost u oznaci vrste sivog lijeva odgovara vlacnoj cvrstoci odvojeno odljevenog uzorka s promjerom 30 nun. 2) Promjer uzorka: 30 nun za debljinu odljevka'; 80 nun 50 nun za debljinu odljevka> 80 nun. 3) Ocekivana vrijednost vlacue cvrstoce (samo orijentacijski). 350- 22

:1
ALI

23:!: 5 -40:!: 2

Udarna radnja loma KV/J sred. vrijednost najmanja pojeditri epruvete nacna vrijed. 14 11 12 9 12 9 111 17 14 12 15 12 9 10 7 399

398

Austenitni sivi lijev (ISO 2892 - 1973) Austenitni sivi lijev je otporan prema koroziji i oksidaciji na visokim temperaturama. Vrste L- i S-NiMn 13 7 su nemagneticne. Vrste i sastav Vrsta ISO 8 lamelarnim grafitom: L-NiMn 13 7 L-NiCuCr 15 6 2 L-NiCuCr 15 6 3 L-NiCr 20 2 L-NiCr 20 3 L-NiSiCr 205 3 L-NiCr 30 3 L-NiSiCr 30 5 5 L-Ni 35 8 kuglastim grafitom: S-NiMn 13 7 S-NiCr 20 2 S-NiCr 20 3 S-NiSiCr 20 5 2 S-Ni 22 S-NiMn 23 4 S-NiCr 30 1 S-NiCr 30 3 S-NiSiCr 30 5 5 S-Ni 35 S-NiCr 353 Mehanicka

Mehanicka Vrsta

svojstva na sobnoj temperaturi Tlacna cvrstoca Vlacna cvrstoca

I

IstezJjivost %

Tvrdoca HB 120 ... 150 140 ... 200 150 ... 250 120 ... 215 160 ... 250 140 ... 250 120 ... 215 150 ... 210 120... 140 Tvrdoca

Sastav%
I

1)

C < 3,0 < 3,0 <3,0 < < < < < < 3,0 3,0 2,5 2,5 2,5 2,4

Si 2,3 1,9 1,9 1,9 1,9 5,0 1,5 5,5 1,5 2,5 2,3 2,3 5,0 2,0 2,0 2,3 2,3 5,5 2,3 2,3

Mn 6,5 1,0 1,0 1,0 1,0 1,0 1,0 1,0 1,0 6,5 1,0 1,0 1,0 2,0 4,3 1,0 1,0 1,0 1,0 1,0

Ni 13,0 15,5 15,5 20,0 20,0 20,0 30,0 30,5 35,0 13,0 20,0 20,0 20,0 22,5 23,0 30,0 30,0 30,0 35,0 35,0

Cr < 0,2 1,8 3,0 1,8 3,0 3,0 3,0 5,0 <0,2 < 0,2 1,8 3,0 1,8 < 0,5 < 0,2 1,3 3,0 5,0 < 0,2 2,5

Cu <0,5 6,5 6,5 < 0,5 < 0,5 <0,5 <0,5 < 0,5 < 0,5 <0,5 < 0,5 < 0,5 < 0,5 < < < < 0,5 0,5 0,5 0,5

1-NiMn 13 7 L-NiCuCr 15 6 2 1-NiCuCr 15 6 3 1-NiCr 20 2 1- NiCr 20 3 1-NiSiCr 20 5 3 1-NiCr 30 3 1-NiSiCr 30 5 5 L-Ni35

R.. N/mm' 630... 840 700... 840 860... 1100 700... 840 860... 1100 860... 1100 700... 910 560 560... 700 Granica

R.. N/mm' 140 ... 220 170... 210 190 ... 240 170...210 190 ... 240 190 ... 280 190 ... 240 170...240 120 ... 180 Vlacna cvrstoca R.. N/mm' IstezJjivost % 15... 25 7...20 7...15 10...18 20...40 25...45 13...18 7...18 1... 4 20... 40 7... 10

2 1... 2 2...3 1...2 2... 3 1...3

-

1... 3 Udarna radnja loma KV J 15...27 14... 27 12 14,9 20... 33 24,0 17,0 8,5 3,9...5,9 20,5 7,0

Vrsta

I

tecenja Rp 0,2

N/=' S-NiMn 13 7 S-NiCr 20 2 S-NiCr20 3 S-NiSiCr 20 5 2 S-Ni 22 S-NiMn 23 4 S-NiCr30 1 S-NiCr 30 3 S-NiSiCr 30 5 5 Si-Ni 35 S-NiCr 35 3 Mehanicka 210 ... 260 210 ... 250 260 210 ... 210 ... 260 170... 250 210 ... 240 270 210 ... 210 ... 260 240 ... 310 210 ... 240 210 ... 290

I

HB 130... 170 140... 200 150... 255 180... 230 130...170 150 ... 180 130... 190 140 ... 200 170...250 130... 180 140 ... 190

<3,0 < 3,0 < 3,0 < 3,0 < < < < < < < 3,0 2,6 2,6 2,6 2,6 2,4 2,4

< 0,5 < 0,5 < 0,5

390 ... 460 370... 470 390... 490 370... 430 370... 440 440... 470 370... 440 370... 470 390 ... 490 370 ... 410 370... 440

svojstva lijeva S-NiMu 23 4 pri niskim temperaturama Granica tecenja Rp 0,2 N/=2 220 240 260 300 350 430 450 Vlacna cvrstoca R.. N/mm2 450 450 460 490 530 580 620 Istezljivost % 35 35 38 40 38 33 27 Udarna radnja loma KV J 29 31 32 34 33 29 27

Temperatura il °C + 20 O - 50 -100 -150 -183 -196

1) Srednje

0,080%P.

odn.najvece vrijednosti. Svevrstes kuglastim «) grafitom imajunajviše

svojstva lijevova na višim temperaturama Granica Vlacna TempeIstez1jivost ratura cvrstoca tecenja Vrsta il R.. Rp 0,2 °C % N/=' N/mm' 650 176 250 10,5 S-NiCr20 2 760 119 155 15 650 170 197 10 S-Ni 22 13 760 117 121 650 193 293 7 S-NiCr 30 3 760 107 186 18 650 11 239 337 S-NiSiCr 30 5 5 760 130 153 30 170 S-NiCr 35 3 650 286 6,5 760 131 175 24,5

Staticka izdržljivost RmJ1o00 N/=' 84 (39) 63 (28) 105 (42) (67) (21) (105) (39)

400

14-Kraut

401

Tvrdi lijev Lijev s tvrdom korom ima ugljik u jezgri izlucen kao grafit, a u površinskom sloju (kori) vezan kao željezni karbid. Rabi se za valjke i dijelove izvrgnute trošenju. Bijeli lijev sadrži ugljik po cijelom presjeku vezan kao željezni karbid, a rabi se za mlinske kugle, mlaznice za brizgaljke pijeska i sl. Legirani sivi lijev (DIN 1665 -1981) Legirani sivi lijev je otporan prema trošenJu. Vrste i sastav Vrsta DIN G-x 300 NiMo 3Mg G-x 260 NiCr 4 2 G-x 330 NiCr 4 2 G-x 300 CrNiSi 9 5 2 G-x 300 CrMo 15 3 G-x 300 CrMoNi 15 2 1 G-x 260 CrMoNi 20 2 1 G-x 260 Cr 27 G-x 300 CrMo27 1 Mehanicka svojstva C 3,2 2,8 3,3 3,0 3,0 3,0 2,6 2,6 3,2 Si 2,3 0,5 0,5 1,9 0,5 0,5 0,5 1,0 0,6 Sastav % 1) Mn 0,4 0,5 0,5 0,5 0,8 0,8 0,8 1,0 0,8 Cr Ni 3,0 4,1 4,1 5,5 < 0,7 1,0 1,0 < 1,2 < 1,2 Mo 0,65 < 0,5 < 0,5 < 0,5 2,0 2,0 1,7 < 1,0 1,5

Toplinska obradba Vrsta G-x 300 NiMo 3Mg G-x 260 NiCr 4 2 G-x 330 NiCr 4 2 G-x 300 CrNiSi 9 5 2 G-x 300 CrMo 15 3 G-x 300 CrMoNi 15 2 1 G-x 260 CrMoNi 20 2 1 G-x 260 Cr 27 G-x 300 CrMo 27 1 ';"nje 1) °C 850... 920 p Ka1jenje 1) °C 850 Z,U,v Popuštanje °C 250 ... 400 250 ... 300 250...300 200...300 200 ... 300 200 ... 300 200... 300 300... 500

930... 960 p 2) 930... 960 p 3) 970 ... 1000 P 4) 980... 1050 P 980 ... 1050 P

j

lijevanom stanju prirodno tvrdo u 750... 820 z,p 930... 980 z 930... 980 z 970 ... 1050 z 970 ... 1050 z 970 ... 1050 z

1,9 1,9 9,0 15,5 15,5 20,0 26,0 26,0

Tvrdoca nakon toplinske obradbe Tvrdoca HV 30 Vrsta
I

Lijevano 5) min 400 450 450 450 450 450 450 450 450

kaljeno + popušt. min 550 520 520 600 600 600 600 550 600

meko žareno max 300

G-x 300 NiMo 3Mg G-x 260 NiCr 42 G-x 330 NiCr 4 2 G-x 300 CrNiSi 9 5 2 G-x 300 CrMo 15 3 G-x 300 CrMoNi 15 2 1 G-x 260 CrMoNi 20 2 1 G-x 260 Cr 27 G-x 300 CrMo 27 1

Vrsta

I

Tvrdoca HV 30 HB 300... 610 430...690 430...690 HRC 30... 58 45...62 45...62 45...62 39... 62 39...62 39...62 39...62 39... 62

Vlacna cvrstoca Rm N/mm2 700 ... 1300 320... 390 280... 350 500... 600 450 ... 1000 450 ... 1 000 450 ... 1000 560... 960 450 ... 1000

400 400 420 400 400

G-x 300 NiMo 3Mg 2) G-x 260 NiCr 4 2 G-x 330 NiCr 4 2 G-x 300 CrNiSi 9 5 2 G-x 300 CrMo 15 3 G-x 300 CrMoNi 15 2 1 G- x 260 CrMoNi 20 2 1 G-x 260 Cr 27 G-x 300 CrMo 27 1

300 ... 650 450 ... 750 450 ... 750

450...750 430... 690 380 ... 750 380... 690 380 ... 750 380...690 380 ... 750 380...690 380 ... 750 380...690 380 ... 750 380... 690

Temperirani lijev (ISO 5922 -1981) Temperirani lijev dobivamo žarenjem bijelog lijeva. Bijeli temperirani lijev ima - nakon žarenja u oksidacijskoj atmosferi (zbog oksidacije ugljika) - na površini bijeli prijelom - ferit, a u sredini debljih predmeta - perlit i žarni grafit.

1)

1) Srednje odn. najvece «) vrijednosti.
2) Za tu vrstu lijeva Vlijedi granica tecenja
RpO.2

21 31 4} 5}

= 600...1000 N/mm2 iistezljivostA = 1...8 %.

P - pec, z - zrak, u - ulje, v - voda Hladenje: 1 do 8 h (p) do 800 °C, zatim < 40 °C/h (p, z) do 650 Hladenje: 1 do 8 h (p) do 800 °C, zatim < 20 °C/h (p, z) do 650 Hladenje: 4 do 10 h (p) do 800 °C, zatim < 15 °C/h (p, z) do 700 Uporaba u lijevanom stanju (bez toplinske obradbe) kad žilavost.

-

°C. °C. °C. se ne zahtijeva udarna

402

403

Crni temperirani lijev ima - nakon žarenja u neutralnoj atmosferi
crni prijelom (zbog ugljika koji se sav izluci u obliku žarnoga grafita). Perlitni temperirani lijev ima nakon žarenja ugljika ostane vezan u perlitu). Promjer epruvete -d mm Granica tecenja Vlacna cvrstoca Rm N/mm' perlitnu maticu

-

Mikrostrukture

lijevova

(jer dio

~

Vrsta ISO

Istezljivost -A

Tvrdoca HB

, N/mm
-

Rp",

%

Bijeli temperirani lijeu

W 35-04

I

9
12

340

5

15
W 38-12 9 12 15 9 12 15 9 12 15

170 200 210 200 220 230 230 260 280

350
360 320 380 400 360 400 420 400 450 480

4
3 15 12 8 8 5 4 10 7 4

< 230

II

Celicni lijev poslije lijevanja (100 : 1)

Celicni lijev normaliziran (100 : 1)

< 200

W 40-05

< 220

W 45- 07

< 220

I

Crni temperimni lijeu B 30-06 B 35-10
I

I

12 15 12 15

I

200

300 350

6 10

< 150

i'

Bijeli lijev (200 : 1)

Sivi lijev (500 : 1)

I < 150

Perlitni temperimni lijeu P 45-06 P 55-04 P 65-02 12 15 12 15 270 340

I

450 550

I

6 4

I 150... 200

I 180...

230

I

12 15

430 530

650 700

2 2

I 210 ...260
I

P 70-02

lU
15

240... 29

I
I

Temperirani ijev- crni (100: 1) l

Sivi lijev nodularni (500 : 1)

404

405

VRSTE CELIKA Celici su slitine željeza s ugljikom do 2,06 % C - ili i s drugim elementima. Pri vecem sadržaju dodanih elemenata za legiranje može sadržaj ugljika biti i nešto veci od 2,06 %. Sve vrste celika sadrže - iz procesa proizvodnje - još i manje kolicine Mn, Si, P i S. Celike koji sadrže Mn < 0,8 % i Si < 0,6 %još ne smatramo legiranim. Razdioba celika

Opci konstrukcijski Vrstei sastav Vrsta 1) ISO EN 4) Fe 310 Fe 310-0 Fe 360 A

celici (ISO 630 -1980 i 1052 -1982. slEN 10025 -1989) N" d. sl sl Sastav % (max) Si P

-

C 0,20 0,25

Mn -

S 0,050 0,055 0,055 0,050 0,045 0,050 0,055 0,050 0,045 0,045

N 3)

-

Fe 360 B
Fe 360 C Fe 360 D

Fe 360B
! Fe 360 B Fe 360 C
1

ns
s s ss ss s s ss ss s s ss ss ss ss s s s

0,25
0,19 0,19 0,19 0,19

-

-

0,060 0,055 0,055 0,050 0,045

-

0,055 0,055 0,011
0,009 0,011 0,011

1. Prema postupku proizvodnje: celike izradujemo u kisikovim konverterima ili elektricnim pecima. U industrijski manje razvijenim zemljama još se rabe Siemens-Martinove peci. Temeljna sirovina za izraditi celik u kisikovim konverterima je tekuce sirovo željezo. U elektricnim pecima pretaljuje se uglavnom otpadni celik. Kisikov konverter i elektricna pec su uredaji za taljenje a rafinacija taline (rafinacijski procesi) tece u raznim reaktorima sekundarne metalurgije ili metalurgije u loncima tj. prema zahtjevu svojstva i kakvoce celika.
2. Prema kemijskom sastavu:

-

Fe 360 D2 Fe 360Dl

Fe 430 A
Fe 430 B Fe 430 C

-

0,045 0,045
0,060 0,055 0,050 0,045 0,045 0,055 0,050 0,045 0,045 0,045 0,045 0,055 0,055 0,011 0,011

Fe 430 B Fe 430 C

0,24
0,24 0,21 0,21 0,21 0,27 0,23 0,23 0,23 0,23 0,23 -

Fe 430 D I Fe 430 D2 Fe 430 Dl Fe 510 B Fe 510 B Fe 510 C Fe 510 C Fe 510 D Fe 490 Fe 590 Fe 690 Fe 510 D2 Fe 510 DD1 Fe 510 DD2 { Fe 510Dl Fe 490-2 Fe 590-2 Fe 690-2

a) ugljicni celici su one vrste celika u kojima odlucujuci utjecaj na svojstva celika ima ugljik, a drugih elemenata ima samo u kolicinama koje nemaju bitnog utjecaja, tj. Mn Si Ni Cu < < < < 0,80 0,60 0,30 0,30 %, %, %, %, Cr W Mo V < < < < 0,20 0,10 0,05 0,05 %, %, %, %,

1,70 1,70 1,70 1,70 1,70 1,70

0,60 0,60 0,60 0,60 0,60 0,60

Co < 0,05 % Ti < 0,05 % Al < 0,05 %

-

-

-

-

-

-

0,055 0,050 0,045 0,045 0,045 0,045 0,055 0,055 0,055 0,055

0,011 0,011

0,011 0,011 0,011

Udarna radnja loma Vrsta Fe 360 B (s), Fe 360 C, Fe 360 Dl, Fe 360 D2, Fe Fe Fe Fe 430 B, 430 C, 430 Dl, 430 D2, Fe Fe Fe Fe 510 B 510 C 510 Dl 510 D2 I Temperatura ii °C +20 O
I

b) legirani celici su one vrste celika u kojima odlucujuci utjecaj na svojstva celika imaju legirni elementi, (tj. oni koji se namjerno dodaju da bi se postigla odredena svojstva); niskolegirani celici imaju do 5 % dodanih elemenata, a visokolegirani više od 5 %. 3. Prema uporabi: a) konstrukcijski cetici su ugljicni celici (obicni ili plemeniti) sa sadržajem C < 0,6 % ili legirap.i (uglavnom saMn, Si, Cr, Ni, Mo, V itd.). Rabimo ih za izradbu celicnih konstrukcija, sastavnih dijelova strojeva, aparata i razlicitih uredaja. Razlikujemo: obicne (ugljicne ili niskolegirane) celike za opcu masovnu uporabu, plemenite (rafinirane) ugljicne ili legirane celike za dijelove s vecim zahtjevima (dijelove strojeva itd.); b) alatni
«

Udarna radnja loma za debljine (mm) 10 ... 150 150)... 250 KV/J KV/J 27 23 27 23 27 40 23 33

-20 -20

Fe 510 DD2 Fe 510DDl

1

1) Vrste s dodatnim oznakama C i D su kvalitetni celici. Druge vrste su obicni celici.

" Nacindezoksidacije: l -slobodno, ns -nesmireno, s - smireno, ss - specijaIno smireno. s
3) Navedene vrijednosti mogu biti i vece, do najviše 0,014 % N, ako se za svakih 0,001 % N više smanji udio P za 0,005 %. - Najveci udio N ne Vlijedi ako celik ima najmanje 0,020 % Al iIi odgovarajucu kolicinu drugih elemenata koji vežu N. 4) Kvalitete Dl i DD1 - u normaliziranom stanju, kvalitete D2 i DD2 u stanju nakon Postupka proizvodnje.

celici su plemeniti

ugljicni celici sa sadržajem

C > 0,6 %

2,06 %) ili legirani (uglavnom sa Cr, W, V, Mo, Co itd.). Rabimo ih za izradbu alata. 406

-

407

Mehanicka svojstva Vrsta
Fe 310.0 Fe 360 B C Dl D2 B C Dl D2

i
>2 00 :;;250

IDadno vuceni nelegirani
Vrste i sastav Vrsta ISO CtO
C10e C ( 0,07

celik

(ISO 683/XVTII - 1976)
Sastav % 1) P..u 0,050 0,035 0,035 0.035 0,050 0,035 0.035 0,050 0,035 0,035 0.035 0,050 0,035 0,035 0.035 0,050 0,035 0,035 0.035 0,050 0,035 0,035 0.035 0,050 0,035 0,035 0.035 0,050 0,035 0,035 0.035 0,050 0,035 0,035 0.035 0,050 0,035 0,035 0.035 0,050 0,035 0,035 0.035-

I

Mn

S < 0,050 < 0,035 0,020 0,035 0.030 ... 0.050 < 0,050 < 0,035 0.020 ... 0.035

-

I

235

I

225

I

215

I

215

I

215

I

195

I

185

17 75 -

Fe 430

I 275 I 265 I 255 I 245 I 235 I 225 I 215

20 05 -

Fe 510

B C Dl D2 I 355 I 345 I 335 I 325 I 315 I 295 I 285 DDl DD2 235 265 295

27 5

25 55 85

I

C 10 ea C 10 eb C15 C15e C 15 ea C20 C20e C20ea C20eb C25 C25e C25ea C 25 eb C30
C30e C30ea C30eb C35 C35e

...0,13

0,30

...0,60
...0,60 ...0,60

...

I 0,12...0,18

0,30

I 0,17... 0,23

0,30

I 0,22 ... 0,29

0,40 ... 0,70

< 0,050 < 0,035 0,020 0,035 0.030 ... 0.050 < 0,050 < 0,035 0,020 ... 0,035 0.030 ... 0.050

...

Fe 490.2 Fe 590.2 Fe 690.2 Vrsta Fe 310.0 Fe 360 B C Dl D2 B C Dl D2

1 0,27 ... 0,34

0,50

...0,80

< 0,050 < 0,035 0,020...0,035 0.030 ... 0.050 < 0,050 < 0,035 0,020 ...0,035 0.030 ... 0.050 < 0,050 < 0,035 0,020 ...0,035 0.030 ... 0.050 < 0,050 < 0,035 0,020 ... 0,035 0.030 ... 0.050 < 0,050 < 0,035 0,020 ... 0,035 0.030...0.050 < 0,050 < 0,035 0,020 ...0,035 0.030 ... 0.050 < 0,050 < 0,035 0,020...0,035 _0.030...J!.o5!l

I
<3 310...540 340...470 I

"40 <
3

Istezljivost A % za debljine, nnn >40 >63 >1 00 :;;63 :;;100 :;;1

18 26 25 24

!2 2

I 360...510 340...470

Fe 430

I 430...580 410...560 400...540 I

22

21

20

1 L8

Fe 510

B C Dl D2 I 510...680 490...630 470...630 I DD1 DD2

22

21

20

16

19 15 10 18 14 9
L6 1, L2 1 8

C35ea C35eb C40 C40e C40ea C40eb C45 C45e C45ea C45eb C50 C50e C50ea C50eb C55 C55e C55ea C55eb C60 C60e
C60ea C60eb

,I

0,32 ... 0,39

0,50 ... 0,80

0,37 ... 0,44

0,50 ... 0,80

0,42 ... 0,50

0,50 ... 0,80

0,47 ... 0,55

0,60 ... 0,90

0,52

...0,60 ...0,65

0,60

...0,90

Fe 490.2 Fe 590-2 Fe 690.2

20 490...660 470...610 590...770 570...710 550...710 16 690...900 670...830 650...830 I 11 450...610

0,57

0,60...0,90

1) Sve ove vrste ce,lika imaju takoder 0,15 ... 0,40 % Si.

408

409

Normaliziranje Vrsta Temperatura Vrsta Temperatura °C 035 040 045 860 ". 900 850 ". 890 840 ". 880 050 055 060

Celici za tlacne spremnike

(EN 10028 - 1989)
Sastay % 1)

I

Vrsta

oc
020 025 030 Mehanicka 890 ." 930 880 ". 920 870 ". 910 svojstva1) Normalizirano Vrsta Granica tecenja Rp 0.2 N/mm2 010 Vlacna cvrstoca Rm N/mm2 % Istezljivost

Temperatura 1) °C 830 ". 870 825 ". 865 820 ". 860

Vrste i sastav celika za povišene temperatnre Vrsta EN
Nelegirani

I
celiei

ostalo 0,35 0,35 0,35 0,35 0,40 0,60 0,35 0,35 0,50 0,50 0,80 0,80 0,90 0,90 1,20 1,30 0,65 0,70 0,60 0,60 0,035 0,030 0,035 0,030 0,030 0,030 0,030 0,030 0,030 0,030 0,030 0,025 0,030 0,025 0,025 0,025 0,25 0,025 0,025 0,025

SPH 235 PH 235 SPH PH PH PH 265 265 295 355

< 0,16 < 0,16 < 0,20 < 0,20 0,14 0,16 0,16 0,13 0,10 0,11

-

-

< 0,30 < 0,08 < 0,30 < 0,08 < 0,30 < 0,08 < 0,30 < 0,08 < 0,30 0,92 2,25 2,25 0,30 0,50 1,00 1,00

2)2)3)4) 2)2)3)4) 2)3)4) 2)3)4) 3)4)
4) 4) 4)

Hladno vuceno Granica tecenja Vlacna cvrstoca Rm N/mm2 N/mm2

2) Istez1jivost

%

015 020 025 030 035 040 045 050 055 060

210 230 250 270 290 305 320 330 340

400 440 480 520 550 580 610 640 670

25 23 21 19 17 16 14 12 11

270 300 320 350 370 400 430 450 480 520 540

390 420 450 490 520 560 600 640 680 720 770

13 12 11 10 10 9 9 8 8 7 6

Legirani celici 16 Mo 3 13 CrMo 4 5 10 CrMo 9 10 11 CrMo 9 10

Meki celik za hladno preoblikovanje
Vrste, sastav i mehanicka Vrsta EN Fe Fe Fe Fe POl PO3 P04 P05 O 0,12 0,10 0,08 0,06
0,02

(EN 10130 -1989)
Granica tecenja Vlacna cvrstoca
Rm

svojstva Istezljivost % 28 34 38
40 38

..

Sastav % P 0,045 0,035 0,030 0,025
0,020

S 0,045 0,035 0,030 0,025
0,020

Mn 0,60 0,45 0,40 0,35
0,25

Ti

Rp 0.2

Mehanicka svojstva u normaliziranom stanju (za deb1jinu 16 mm) Granica Vlacna Udarna Normaliziranje Istezljivost cvrstoca tecenja radnja loma Vrsta 5J 1) Rm IN Rpo.2 °C % °C J N/mm2 N/mm2 890 ". 950 SPH 235 235 360 ". 480 25 -20 28 PH 235 890 ". 950 235 360 ". 480 25 O 27 SPH 265 890 ". 950 265 23 410 ". 530 -20 28 PH 265 890 ". 950 265 410 ". 530 23 27 O PH 295 890 ". 950 295 22 460 ". 580 O 27 PH 355 890 ". 950 355 21 510 ". 650 O 27 16Mo 3 890 ". 950 275 24 440 ". 590 +20 31 13 OrMo4 5 890 ". 950 6) 300 450 ". 600 20 31 +20 10 OrMo9 10 920 ". 980 7) 310 480 ". 630 18 +20 31 11 OrMo9 10 920 ". 980 8) 310 18 520 ". 670 +20 31

N/mm2

N/mm' 270 ". 410 270 ". 370 270 ". 350
270 ". 330 270 ". 350

-

0,3

< 280
< 240 < 210
< 180 < 180

1) Srednje odn. najvece (max ili <) vrijednosti. 2) > 0,020 Al. 3) < 0,30 Ni. " < 0,30 Cu (0,01 Nb, 0,03 Ti, 0,02 VJ. 51 IliRo. 6) Popuštanje: 630 ". 730 °C.

Fe P06

1) Vrijede za debljinu 30 mm. Za manje (vece) debljine su Rp 0.2i Rm veci (manji) aA je manja (veca). 2) Hladno vuceno nakon valjanja ili nakon normaliziranja.

7) Popuštanje: 680 ". 760 "C. s) Popuštanje: 670 ". 750 °C.

410

411

Granica tece' Vrsta SPR 235 PR 235 SPR 265 PR 265 PR 295 PR 355 16 Mo 3
13 CrMo 4 5 10 CrMo 9 10 11 CrMo 9 10

a ri višim tem eraturama (za debrine do 60 mm) Granica tecenja Rpo,2/(N/mm')pri temperaturi °C 100 200 300 350 400 450 150 250 152 190 172 215 250 290 144 180 164 205 235 270 136 170 156 195 225 255
215 230 245

Vrste i sastav sitnozrnatih Vrsta 500 EN SPLR 275 N P 275 N PR 275 N PL275NG1 PL 275 N G2
140 165 180

RpvIRru/I N/mm'
RpV10000 RpV1O0000 Rru/IOOOO Rru/1O0000 Rru/200000

-

-

120 150 140 175 205 235
200 220 230

104 130 124 155 185 215
170 205 220

120

110

C

celika za više i niske temperature Sastav % 1) Mo Simnx Mn Pro"" Sm"" Cr

Ni

< 0,16 0,40 0,95 1<0,18 1<0,16 1<0,20 1<0,18 < 0,20 0,50 0,030 0,40 0,95 0,030 0,030 0,025 0,50 0,030 1,30 0,030 0,030 0,025 0,030 1,35 0,030 0,030 0,025 0,030 1,35 0,030 0,030 0,025

-

ostalo
2)

-

-

-

-

140 170 200
160 190 210

130 155 180
150 180 200 145 170 190

0,025 0,025 < 0,30 < 0,08 0,30 5) 6) 0,020 ) 2) 3) 0,015 0,025 0,025 0,020 < 0,30 < 0,08 0,30 5) 7) ) 2) 3) 0,015 0,025 0,025 5) 8) 0,020 < 0,30 < 0,10 0,80 ) 2) 3) 0,015 0,025 0,025 < 0,30 < 0,10 0,80 5) 8) 0,020 ) 2) 4) 0,015

-

255

235

225

215

205

195

P355N PH 355 N PL 355 N G1 PL 355 N G2

Granica tecenja i staticka izdržljivost

,
460 Temperatura °C 480 500 520 540 72 53 42 30 75 42 33 63 38 96 55 44 166 107 49 29 74 41 30 132 73 171 101 84 99 46 125 66 55 90 46 129 61 50 94 58 122 78 68 64 30 91 40 32 73 41 96 58 50 57 30 75 44 37 44 22 61 34 28 560 580 600

Vrsta
PR 235 PR 265

400 136 95 191 132 115 167 118 243 179 157

420 113 73 158 103 89 135 92 200 136 115

440 91 57 127 79 67 107 69 161 100 82

P420N PH 420 N PL420NG1 Pl 420 N G2 P460N PH 460 N PL 460 N G1 PL460NG2

100 59 48 83 51 126 73 60 199 146

< 0,20 0,50

PR 295 PR 355

RpV1O000 RpV100000 Rru/1O000 Rru/1O0000 Rru/200000

Mehanicka svojstva Granica tecenja Vrsta (S) P (R, L) 275 N (G1, G2) P m, L) 355 N (G1, G2) P m, L) 420 N (G1, G2) P m, L) 460 N (G1, G2) I RpO,2 N/mm2 275 355 420 460 Vlacna cvrstoca Rm N/mm2 390 ." 510 490 ". 630 540 ". 680 570 ". 720 Istezljivost % 24 22 19 17

16 Mo 3

RpV10000
RpV100000 Rru/1O000 Rru/1O0000 Rru/200000

273 222 208 148 188 130 228 172 193 133

13 CrMo 4 5

RpVIOOOO Rp]jlOOOOO Rru/1O000 Rru/1O0000 Rru/200000

157 122 98 70 239 179 137 94 115 76 147 103 196 135 120 119 78 156 103 91

Granica tecenja na višim temperaturama Vrsta SPLR 275 N PR 275 N PR 355 N PR 420 N PR 460 N
" 2) 3) 4)

348 304 251 190 226 167 219 180 155 130 286 241 205 170 186 152

100 188 235 294 353 392

10 CrMo 9 10

RpV10000 RpV100000 Rru/1O000 Rru/1O0000 Rm'200000

Granica tecenja RpO,2/(N/mm')pri temperaturi °C 150 200 250 300 350 173 157 141 118 216 196 177 147 127 275 245 226 216 196 333 304 275 265 235 363 333 314 294 265

400 108 167 206 235

Granica puzanja Ry]jt je naprezanje (N/mm2), koje izaziva trajno istezanje od 1 % nakon odredenog vremena t, h. Staticka izdržljivost nakon vremena t, h. Rmlt je naprezanje (N/mm2), koje izaziva lorn

Srednje odn. najvece (max ili <) vrijednosti. > 0,020 Al. < 0,30 Cn. < 0,70 Cu.

5) < 0,020 N (0,05 Nb, 0,03 Ti). 6) < 0,05Y. 7) < 0,12y' 8) < 0,20 Y.

412

413

Udarna rad 'a loma na niskim tem eraturama

Vrsta
SPLH 275 N P." N, PH ...N PL...NG1 PL ". N G2

-50 28/27/16 30/27

Udarnaradnjaloma KVIJ1)na temperaturi °C
-40 -20 O 40/16 47/27 65/40 47/27 55/34 90/60

+20 55/31 63/40 100/70

31/20 40/30

Celici za nitriranje
Vrste i sastav Vrsta ISO 31 CrMo 12 33 CrAIMo 5 4 41 CrAIMo 7 4 Mehanicka Vrsta 31CrMo12 33CrAIMo54 41CrAIMo74 Tvrdoca nitrirane Vrsta 31 CrMo 12 33 CrAlMo 5 4 41 CrAlMo 74 Toplinska Vrsta 31 CrMo 12 33 CrAlMo 5 4 41 CrAlMo 7 4 obradba

(ISO 683/10 - 1987)
Sastav % 2) Mn Al Cl' 0,55 0,65 0,65

Celici za cementiranje Vrste i sastav Vrsta ISO C C 15 E4 0,15 C 15 M2 20 Cr 4 0,20 20 CrS 4 16 MnCr 5 16 MnCrS 5 0,16 0,20 0,18 0,15 0,17 0,18

(ISO 683/11 - 1987) Sastav % 1) Cl' < 0,035 0,020 ". 0,040 < 0,035 1,05 0,020 ". 0,040 < 0,035 0,95 0,020." 0,040 S

Mn 0,45 0,75 1,15 1,25 0,75 0,50 0,75 0,50

Mo

Ni

-

C 0,31 0,33 0,41

Si < 0,40 < 0,50 < 0,50
'-Hillac«

Mo 0,40 0,20 0,32

Ni < 0,30

1,0 1,0 "«eH,, cvrstoca Rm N/mm2

20 MnCr 5 20 MnCrS 5 18 CrMo 4 18 CrMoS 4 15 NiCr 13 17 NiCrMo 6 18 CrNiMo 7

3,05 1,15 1,65

svojstva u Promjer D nnn < 100 100 ". 250 < 70 < 100 100 ".160 površine HV 800 950 950 Tvrdoca HR15N 92 93,5 93,5
Poboljšanje kaljenje -il 'C 870 ". 910 u 900 ". 940 u, v 880 ." 920 u 3) popuštanje -il 'C 570 ". 650 570 ". 650 570 ". 650

< 0,035 0,020 ". 0,040 < 0,035 0,020 ". 0,040 < 0,035 < 0,035 < 0,035

1,15 1,05 0,85 0,95 1,65 0,20

0,20 0,30

3,25 1,40 1,55 Udarna radnja loma 3) KUmin J 35 30

tecenja R,mi. N/mm' 800 700 600 700 600

I

1 000 ". 1200
900 ". 1100 800." 1 000 900... 1100 800...1000

I" Udarna stez J1vost radnja loma A KUmin % J 11 30 12 30 14 25 12 20 14 25

Mehanicka Svolstva Granica tecenja 2) za promjere (mm) I 16 30 63 V1acna cvrstoca 3) Rm N/mm2 400". 700 450 ". 750 Istezljivost 3)

Vrsta

C10

-

R,min N/nnn2

A % 15 14

270
300 550 600 670 600 650 700 820

250
260 490 520 610 540 600 600 780

450 450 540

Nitriranje il

~
490 ". 510 500 ". 520 500 ". 520

-li

C 15 E4 C 15M2 20Cl' 4 20C1'S4 16MnCr 5 16MnCrS 5 20MnCr 5 20MnCrS 5 18C1'Mo4 18C1'MoS 4 15NiCr 13 17NiCrMo 6 18C1'NiMo 7 S dn'

I
I I

750".1100 770 ".1120 900".1250 820 ". 1170

I I I

9 10 9 10 10 9 7

I

25 25

I

20 25 30 25 20

480 550 550 730

900 ".1250 900 ".1250 1080...1430

1) Navedene vrijednosti vrijede za uzdužno/poprecne epmvete. 2) Srednje vrijednosti. - Sve vrste celika za nitriranje imaju takoder < 0,030 P i < 0,035-S. 3) Kaljenje: u - u ulju, v - u vodi.

21 1'e Je Vlijednosti. Sve Vl'ste celika imaju 0,15 ". 0,40 % Si i najviše 0,035 % P. 3) Grall1ca tecenja R, odn. dogovoma granica tecenja Rp o.,. Navedene vrijednosti vrijede za promjer 30 nnn. Za manje (vece) promjere je Rm veca (manja), aA i KU su manji (veci),

414

415

Toplinska

obradba
Ugljicenje 1) Jednostruko kaljenje il °C Dvostruko jedra .!. °C kaljenje površine il °C Popuštanje .!. °C 150 o.. 200 150,,0 200 150 o.. 200 150... 200 150,,0 200 150,,0 200 150,,0 200 150,,0 200 Ceono gašenje 2) .!. °C

Celici

za poboljšavanje

(ISO 683/1

- 1987)
Sastav % 1) S < 0,045 < 0,035 < 0,045 < 0,035 < 0,045 < 0,035 0,02"0 0,04 < 0,045 < 0,035 0,02... 0,04 < 0,045 < 0,035 0,02... 0,04 < 0,035 < 0,035 0,02 ... 0,04 < 0,035 0,02"0 0,04 Cl' Mo Ni,V

Vrsta il °C C 15 E4 C 15M2

Vrste i sastav Vrsta ISO C25 C 25 E4 C35 C35E4 C45 C45E4 C45M2 C55 C55E4 C55M2 C60 C60E4 C60M2 22Mn6 28Mn6 36 Mn6 42 Mn 6 34Cr4 34 CrS 4 37Cr4 37 CrS 4 41 Cr 4 41 CrS 4 25 CrMo 4 25 CrMoS 4 34 CrMo 4 34 CrMoS 4 42 CrMo 4 42 CrMoS 4 50 CrMo 4 41 CrNiMo 2 41 CrNiMoS 2 36 CrNiMo 4 36 CrNiMo 6 31 CrNiMo 8 51 CrV 4

C 0,25 0,35 0,45

Mn 0,55 0,65 0,65

P 0,045 0,035 0,045 0,035 0,045 0,035 0,035 0,045 0,035 0,035 0,045 0,035 0,035 0,035

1,05 1,05

880,,0 980 830,,0 870 880,,0 920 780 o.. 820 880 ..o 980 820,,0 860 880,,0 980 880 o.. 980 820,,0 860 820 o.. 860 860 o.. 900 860,,0 900 860... 900 780,,0 820 780 o.. 820 780 o.. 820 780,,0 820 780 o.. 820 780 o.. 820 780,,0 820

900;:5 900;:5 900:t 5 900;:5 900;: 5 900;: 5 860;: 5

20Cr4
20 CrS 4 16 MuCI' 5 16 MnCrS 5 20 MnCr 5 20 MnCrS 5 18 CrMo 4 18 CrMoS 4 15 NiCr 13 17NiCrMo6

0,22 0,22 0,22 0,22 0,22 0,22 0,22 0,40

-

-

0,55

0,75

880 "o 980
880 ..o 980

820,,0 860 860 o.. 900 810,,0 850 810,,0 850 840... 880 830,,0 870

0,60 0,22 0,28 0,36 0,42 0,34 0,37 0,41 0,25 0,34 0,42 0,50 0,41 0,36 0,36 0,31 0,51

0,75

880,,0 980 810...

850 830... 870

18 CrNiMo 7 880,,0 980 ProkaJjivost Vrsta ,

1,48

I
1,5 49 41 47 39 49 41 47 39 46 38 3 48 38 46 36 49 39 46 37 46 37 5 46 31 44 31 48 36 45 34 46 36 47 37 48 39

Tvrdoca HRC 3)

20 Cr4 20 CrS 4 16 MuCI' 5 16 MnCrS 5 20 MnCr 5 20 MnCrS 5 18 CrMo 4 18 CrMoS 4 15 NiCr 13 17NiCrMo61 18 CrNiMo 71

48
39

48
40

na udaljenosti od ceone plohe (mm) 7 9 11 13 15 20 25 42 38 36 34 32 29 27 - - 26 23 21 41 39 37 35 33 31 30 - - 28 24 21 46 43 42 41 39 37 35 33 30 28 26 25 23 21 42 39 37 35 34 31 29 - 30 27 24 22 21 46 45 44 43 41 38 35 34 31 29 27 26 24 22 46 45 44 42 41 38 36 34 30 28 27 26 24 23 48 47 47 46 46 44 43 38 37 36 35 34 32 31

0,75 0,75 0,75 0,75 0,75 0,75 0,65 0,85 0,65 0,65 0,45 0,80

0,035 0,035 0,035 0,035 0,035 0,035 0,035 0,035 0,035 0,035

-

30 26

-

35 24

-

40 23

-

29

-

28

-

27

-

< 0,035 0,02 ..o 0,04 1,05 < 0,035
0,02 0,02 0,02

-

34

-

33

-

32

-

...0,04 ...0,04 ...0,04

1,05 1,05 1,05 1,05 0,05 1,05 1,50 2,00 0,95

-

28

-

27

-

26

-

< 0,035 < 0,035 < 0,035 < 0,035
0,02

34 22 35 22 42 30

34 21 34 21 41 29

33 21 33

-

0,55 Ni 1,05 Ni 1,50 Ni 2,00 Ni 0,18V

41 29

...0,04

< 0,035 < 0,035

li

Temperatura ugljicenja ovisi o kemijskom sastavu celika, masi izradka, sredstava za lIgljicenje; u posebnim s!ucajima (nprou vakuumu) je tMo viša (npr. 1 020 no1050 oc).

2) Za pokus s ceonim gašenjem je (za austenitizaciju) potrebno zagrijavanje najmanje 0,5 b. 3) Gornje i donje brojke znace granicne vrijednosti tvrdoceo

-

-

li Srednje vrijednostio - Sve te vrste celika imaju 0,10 ... 0,40 % Si.

416
~,

417

Mehanicka

svojstva

u poboljšanom tecenja R'mll 1)

stanju V1acna cvrstoca 2) Istezljivost 2) Udarna radnja loma 2) KUm;, J

...-_....-

.

uu m

..uuu

ai'._.rauom .

stan

u V1acna cvrstoca 2) Istezljivost 2)

Granica Vrsta 16 C25 C 25 E4

N/nnn' za promjere 30 mm 63 Rm N/mm2 A %

Vrsta

Granica tecenja 1) za promjere mm 16 30 63 R'mll N/nnn2 260 230

Rmmll N/nnn2

Amin

%

370
I

320 380
430

-

C 25, C 25 E4, C 25 M2

245 275 300 310

C35 C 35 E4 C45 C45E4
C45M2 C55 C55E4 C55M2 C 60 C60E4 C60M2 22Mn6 28Mn6 36Mn6 42Mn6 34Cr4 34 CrS 4 37 Cr4 37 CrS 4 41 Cr4

I

500.u

650 I

21 19
16

I I

35 25
15 15

430
490

320 I
370
I

600 ... 750 I

C 35, C 35 E4, C 35 M2 C 45, C 45 E4, C 45 M2 C 55, C 55 E4, C 55 M2 C 60, C 60 E4, C 60 M2

300 340 370 380

270 305 330 340

440 520 580 640 670

23 19 16 12 11

650... 800
750.u 900

I

I

550

490

420

I I

I
I

14

580 550 590 640 690 700

520 440 490 540 590 590

450 400 440 460 480 460

800...

950

13 18 15 14 14 14 30 30 25 30 30 25

650 .u 800 700 .u 850 750 u. 900 800 ... 950 800 ... 950

I
I

750
800 700 800
900 900 840 900 1000 850 900

630
660 600 650
750 780 740 800 900 850 800

510
560 450 550
650 700 640 700 800 800 700

I
I I

850.u
900...

1 000
1 100

I
I

13

41 CrS4 25 CrMo4 25 CrMoS4 34 CrMo4
34 42 42 50 41 41 36 36 31 51 CrMoS 4 CrMo 4 CrMoS 4 CrMo 4 CrNiMo 2 CrNiMoS 2 CrNiMo 4 CrNiMo 6 CrNiMo 8 CrV 4

12 14 12
11 10 11 11 10 12 10

25

I I

800.u

950

I

I

35
30 25 20 30 30 25 35 20,., :: Gmnica tecenja R, odn. dogovorna granica tecenja Rp o.,. Navedene vrijednosti vrijede za promjer 30 nnn. Kod manjih promjera su: Rm veca, A manja dok su kod vecih promjera Rm manja a A veca. Kaljenje: v - u vodi, u . li ulju. Za pokus s ceonim kaljenjemje (za austenitiziranje) potrebno zagrijavanje najmanje 0,5 h.

I

900... 1 100
1 000 u. 1 200 1 000 u. 1 200 900 .u 1100 1 000 1100 1 030 1 000 .u .u ... ... 1 200 1 300 1 230 1 200

I

I

U Granica tecenja R, odn. dogovorna granica tecenja Rp 0,2 2) Navedene vrijednosti vrijede za promjer 30 mm. Za manje (vece) promjere je Rm veca (manja) aA i KU su manji (veci). 418

::

419

Prokaljivost

Celici za obradbu na automatima (ISO683/9- 1988)
15 57 44 61
53 64 56 66 58 51

Vrsta C35E4 C35M2 C45E4
C45M2 C55E4 C55M2 C60E4 C60M2 22 Mu 6

Tvrdoca 3 5 55 49 33 22 61 57
37 63 47 65 50 48 28 60 33 62 35 44

HRC 1) na udaljenosti od ceone plohe (mm) 7 9 11 13 15 20 25 30 35 34 28 26 25 24 23 20 -

Vrste i sastav
40 Vrsta

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

44
26 52 31 54 32 37

34
24 37 29 39 30 33

32
22 35 27 36 28 30

31
21 34 26 35 27 28

30
20 33 25 34 26 26

29

-

28

-

27

-

-

-

-

=

ISO

\

C

Si

Mn

Sastav % 1) P

S

Pb

-

bez toplinske obradbe 9820 11 8Mn 28 11 8MnPb 28 12 8Mn 35 12 8MnPb 35 za cementiranje 10 8 20 10 8Pb 20 17 8Mn 20 za poboljšavanje 35820 35 8Mn 20 44 8Mn 28 46 8 20 0,35 0,35 0,44 0,46 0,28 0,28 0,28 0,28 0,90 1,15 1,50 0,90 < < < < 0,06 0,06 0,06 0,06 0,20 0,20 0,28 0,20 0,10 0,10 0,17 0,28 0,28 0,28 0,90 0,90 1,40 < 0,06 < 0,06 < 0,06 0,20 0,20 0,20 0,25 < 0,13 < 0,14 < 0,14 < 0,15 < 0,15 < 0,05 < 0,05 < 0,05 < 0,05 < 0,05 0,09 1,10 1,10 1,25 1,25 < < < < < 0,11 0,11 0,11 0,11 0,11 0,20 0,28 0,28 0,35 0,35 0,25

32 24 33 25 25

30 22 31 23 23

29 20 30 21

28Mn6
36Mn6 42Mn6
34Cr4 34 CrS 4

- - - - 54 53 50 48 44 41 38 35 31 29 27 26 25 - - - - - - 45 42 36 27 21 42 38 28 22 59 51 62 55
57 49

-

-

-

-

0,25

58 48 61 53
57 48

57 42 60 49
56 45

54 35 59 39
54 41

49 27 57 33
52 35

45 23 54 29
49 32

41 20 50 27
46 29

38 45 26
44 27

35

-

33

-

31

-

30 31

30

-

37 23
39 23

34 22
37 21

32 20
35 20

-

30

-

34

33

37 Cr 4 37 CrS 4 41 Cr 4 41 CrS 4 25 CrMo 4 25 CrMoS 4 34 CrMo 4 34 CrMoS4 42 CrMo 4 42 CrMoS4 50 CrMo 4 41 CrNiMo 2

59 51 61 53 52 44

59 58 50 48 61 60 52 50 51 40 57 48 61 52 64 57 60 52 58 49 58 50 56 48 64 55

57 44 59 47 50 37 56 45 60 51 64 55 59 50 58 49 58 50 56 48 64 54

55 39 58 41 48 34 55 42 60 49 63 54 58 47 57 48 57 49 55 47 63 53

52 36 56 37 46 32 54 39 59 43 63 53 57 42 57 47 57 48 55 47 62 52

50 33 54 34 43 29 53 36 59 40 63 51 55 38 57 46 57 48 55 47 62 50

41 CrNiMoS 2
36 CrNiMo 4 36 CrNiMo6 31 CrNiMo 8 51 CrV 4

52 43 57 57 49 49 61 61 53 53 65 65 58 58 60 60 53 53 59 59 51 50 58 58 50 50 56 56 48 48 65 65 57 56

48 42 31 26 52 46 32 29 41 37 27 23 52 48 34 30 58 56 37 34 62 61 48 45 54 48 35 30 56 55 45 43 57 57 48 48 55 55 46 46 61 60 48 44

39 24 42 26 35 21 45 28 53 32 60 41 42 28 54 41 57 47 54 45 58 41

37 22 40 23 33 20 43 27 51 31 58 39 40 26 53 39 57 47 54 45 57 37

36 20 38 21 32

35 37 31

-

-

41 26 48 30 57 38 38 25 52 38 57 47 54 44 55 35

40 25 47 30 55 37 37 24 51 36 57 46 54 44 54 34

TODlinska obradba celika za cementiranje Ugljicenje Jednostruko kaljenje Vrsta il il °C °C 10 8 20 10SPb 20
178Mn20 } 880
n'

Dvostruko kaljenje jezgre il °C
880 .n 920

Popuštanje il oc
150 .n 200

površine il °C
780 n. 820

980

830 ... 870

Toplinska obr~ba Vrsta

celika za poboJjšavanje Normaliziranje il oc kaljenje -il
°C

Poboljšavanje popuštanje -il
°C 540 .n 680 540 .n 680

35820

358Mn 20 448Mn 28
46S20

T l
I

860 n. 890
840 .n 870

860 n. 890 v,U 840 .n 870 u,v

1) Srednje

vrijednosti.

1) Gornje i donje brojke znace granicne vrijednosti tvrdoce.

421
420

Mehanicka

svojstva

hladno Tvrdoca

vucenog

celika

1) V1acna cvrstoca Istez1jivost

Celici Vrste Vrsta ISO l 2

za opruge
i sastav

(ISO 683IXIV - 1973)
Sastav % 1)

Vrsta

I
HBm=

Granica tecenja

R, N/mm2

Rm N/mm2

ostalo Smax 0,050 0,035 Cl' MO

%

C 0,79 0,79 0,47

Si 0,28 0,28 1,75

Mn 0,65 0,65 0,65

Pm= 0,050 0,035

bez toplinske obradbe 9 S 20 11 SMnPb 11SMn2828 12 SMnPb 35 12SMn35 10 S 20 10 SPb 20 17 SMn 20
f f

159 159 163

355 375 390

440 '" 740
460...760 490 ... 790

9 8 8

3

4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14

0,51 0,56 0,61 0,61 0,56 0,60 0,60 0,46 0,60 0,52 0,52

1,75 1,75 1,95 1,95 0,28 0,28 0,28 1,50 0,28 0,28 0,28

0,65 0,75 0,85 0,85 0,85 0,85 0,85 0,65 0,85 0,85 0,85

0,040

)

O'MO)

0,33

za cementiranje

0,75
0,035 0,75 0,75 0,63 0,80 1,05 1,05 0,23 0,30

!

149 170

440 ... 740 490 ... 790

9 7

- I> 0,0005 B
I

za poboljšauanje 35 35 44 46 S 20 SMn 20 SMn 28 S 20
svojstva

192 200 241 223
cementiranoga Granica tecenja celika 1)

) O.,,)
Meko žarenJe 17 'C 640 ... 700 640 ... 700

0,20

0,15V 0,10V

540 ... 740 580... 780 720...920 640 ... 830

8 8 7 7

Toplinska obradba Kovanje Vrsta 17 'C 1,2
1050

Obradba u vrucem stanju -17 'C 900 ... 840 900 ... 820 900 ... 830 920...830 900 ...840 !

Poboljšavanje kaljenje 2) 'C 820 ... 850 u popuštanje 17 'C 400...550

Mehanicka Vrsta

V1acna cvrstoca Rm N/mm2

Istezljivost A % 13 10

I

R, N/mm'

...850

10 S 20

10 SPb 20 17 SSMn 20
Mehanicka

f
I

250 400
poboljšanoga celika 1)

400...700 600...900

1050 ... 850

}7

}

845 ... 875 v 400 ... 550 840... 870 u 830 ... 860 u ) 850 880 v 850...880 u 400...550 830 ... 860 u 850 880 830 ... 860 u )

svojstva

GranIca tecenja Vrsta R, N/mm2 335 365 490 380

V1acna cvrstoca Rm N/mm2 540... 740 590 ... 790 710 ... 910 610 ... 810

Istez1jivost A % 16 16 11 13

11 1100 ... 850 12 8, 9, 10) 13,14 \ 920 ... 830 )

640 ... 700

35 S 20 35 SMn 20 44 SMn 28 46 S 20

Mehanicka svojstva Nakon mekog žarenja celici 1-14 imaju tvrdocu 241... 255 HE. Nakon poboljšavanja imaju vlacnu cvrstocu Rrn izmedu 1180 N/mm2 (1,2) i 1370 N/mm2 (3 ... 14), granicu tecenja Rpo 2 izmedu 880 N/mm2 (1,2) i 1180 N/mm2 (3...14); istezljivostArnin = 5.. '.6 %.

1) Sve vrijednosti vrijede za promjer 30 mm. Za manje (vece) promjere su R, i Rm veci (manji), aAje manja (veca).

l} 8rednje odn. najvece (max ili > ) vrijednosti. 2) v- voda, u - ulje

422

423

Celici

za ventile

(ISO 6381XV

- 1976)
Cl'

Nehrajuci

celici

(ISO

683/13

- 1986)
Cl'
11,5 13,3 13,3 17,0 17,0 17,0 17,0 18,0 12,5 13,0 13,0 13,0 16,5 16,3 18,0 18,0 18,0 18,0 17,0 18,0 18,0 Ni1,0 1,0 1,0 1,0 1,0 1,0 1,0 0,6 1,0 1,0 1,0 1,0 1,0 2,0 10,5 9,5 9,0 12,0 7,0 10,5 10,5 Mo

Vrste i sastav Vrsta Sastav % 1) ISO C Mn Si Pmox S=x I 0,45 3,25 < 0,80 0,040 0,030 2 0,40 2,4 < 0,80 0,040 0,030 3 0,85 < 1,0 < 1,5 0,040 0,030

Mo < 0,50

ostalo

Vrste i sastav Vrsta ISO Crnu Feritni celici 1Ti 0,08 0,08 1 0,08 2 0,08 S 0,08 Sa 0,07 Sb 9c 0,08 0,025 F1 Martenzitni celici 0,12 3 0,21 4 0,31 5 0,12 7 9a 0,14 9b 0,19 Allstenitni celici 10 0,03 11 0,07 12 0,12 13 0,10 14 0,15 15 0,08 16 0,08

Mnrnu 1,0 1,0 1,0 1,0 1,5 1,0 1,0 1,0 1,0 1,0 1,0 1,5 1,5 1,0 2,0 2,0 2,0 2,0 2,0 2,0 2,0

P- S0,040 0,040 0,040 0,040 0,060 0,040 0,040 0,040 0,040 0,040 0,040 0,060 0,060 0,040 0,045 0,045 0,045 0,045

Sastav % 1)

I

ostalo

4

5 6 7 8 9 10 11 12

0,80

2,17 < 0,80 0,040 0,030 20,0
< 2,0 < 1,0 0,045 0,030 2,5 1,15 0,045 0,030 0,85 1,25 0,045 0,030 < 0,25 9,0 0,050 0,030 9,0 0,050 0,058 < 0,25 0,65 6,2 0,050 0,045 < 1,0 < 1,0 0,045 0,030 15 O045 O030 < 1,0 Popuštanje Vrsta °C 720 ... 820 720 ... 820 700... 750 700 ... 800 13,5 18,5 21,0 12,5 21,5 21,0 19,5 213

8,5 10,5 17,5

-

1,0 Mo

1,35

2,3Mo,0,45V

-

0,43 0,45 0,20 0,53 0,53 0,70 > 0,10 O 12

13,5 2,5W 9,0 1,OW 11,5 0,18N 3,9 0,46N 3,9 0,46N 1,65 0,23N ost. 2,25 VI, < 2,0 Co 2) 20,0 20,0 Co 3 OMo 3) Kaljenje Popuštanje' oc 700... 80Q) 730 ... 800' 730 ... 800 730... 800 700 ...750 780 ... 830

0,030 0,030 0,030 0,030 0,025 0,030 0,030 0,030 0,030 0,030 0,030 0,25 0,25 0,030 0,030 0,030 0,030 0,030

-

< 0,60 1,10
2,12

< 0,5 Ti

-

I

0,20 Al < 0,5 Ti < 0,025 N

- I
I

Toplinska Vrsta 1 2 3 4 5 6

obradba Kaljenje °C 1020 ... 1070 u, Z 1020 ... 1080 u, Z 1 050 ... 1 080 u 1 050 ... 1 080 u, Z 980 ... 1080 v, u 980 ... 1080 v svojstva Granica tecenja Rp,., N/mm' 685 735 835 735 345 440 440 640 640 540

7 8 9 10 11 12

°C 1100 ... 1200 1100 ... 1180 1100... 1180 1100... 1200 1020 ... 1100 1150 ... 1200

< 0,60 < 0,60

u, v v v v Z,v Zv

Mehanicka Vrsta 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

11
12

Vlacna cvrstoca Rrn N/mm2 930 930 1080 930 785 885 835 1030 1030 1030

Istezljivost % 16 15 12 10 35 30 25 8 8 20 25

Vlacna cvrstoca Rm/(N/mril'f pri temperaturi °C 500 600 700 750 800 850 490 540 540 590 540 590 590 640 640 640 245 295 295 345 490 490 510 560 560 540 110 125 175 145 315 345 390 440 440 440 70 80 135 110 255 265 345 365 365 365

17

0,12
0,12 0,03 0,03 0,07 0,07 0,08 0,08 0,03 0,03 0,03 0,03

0,045 0,030 0,045 0,030 0,045 0,030

2,3 2,8 2,3

< 0,40 Ti

2,0
2,0 2,0 2,0 2,0 2,0 2,0 2,0 2,0 2,0 2,0 2,0 6,5 9,0 2,0

0,060 0,25
0,20 0,045 0,045 0,045 0,045 0,045 0,045 0,045 0,060 0,030 0,030 0,030 0,030 0,030 0,030 0,030

18,0

9,0

< 0,80Nb
0,15 Se

-

100 70 195 195 295 325 245 325 245 295

-

_. -

17a 19 19a 20 20a 21 23 24 lON 19N 19aN A-2 A.3 A.4

18,0 17,5 17,5 17,5 17,5 17,5 17,5 18,5 18,0 17,5 17,5 17,0 18,0 20,5

9,0 12,5 13,0 12,0 12,5 12,5 12,5 15,5 10,0 12,0 13,0 4,5 5,0 25,5

- I

2,8 2,3 2,3 3,5

I

< 0,40 Ti < 0,80 Nb 0,17N 0,17N 0,17N 0,15N 0,15N 1,5 Cu

-

590
390

1080
885

30

735 685 590 490 390

-

0,045 0,030 0,045 0,030 0,045 0,030 0,060 0,030 0,060 0,030 0,035 0,025

2,3 2,8

550 510 450 390 345 245

0,15 0,15 0,025

4,5

1) Srednje odn. najvece (max ili < ) vrijednosti. 2) Tkd: < 3,0 Fe, 1,4 Al. a) Tkd: 0,15 N, 1,0 Nb, 2,5 W.

1) Srednje odn. najvece (max ili <) vrijednosti.

424

425

Toplinska

obradba Žarenje 1) PoboJjšavanje kaljenje il 1) popuštanje il

Vrsta

il

-

-

:!L
1Ti 1,2 8, 8a, 8b, 9c F1 3,4,7 5 9a 9b 10, 10 N, 11, 12, 13,
17, 17a, A-2, A-3 14, 15, 16, 19, 19a 19N,19aN,20, 20a, 21, 23, 24 A-4
I

"C

"C

750 u. 850 z, p 750 u. 800 z, P 750 u. 850 z, v, p 800 ... 1000 v, z 700.u 780 z 700 u. 780 z 800... 850 z, p 650 ... 750 z 1000 u. 1100 v, z 1 020 .u 1120 v, z
!

950 .u 950 u. 980... 980 u.

1 000 1 050 1030 1 030

u, u, u, u,

z z z z

700 u. 750 630 u. 680 550...650 600 u. 700

Nehrdajuci celici za precipitacijsko ocVl'ŠCivanje asa 683!XVI- 1976) Vrste i sastav Sastav % 1) Vrsta ostali ISO C Si Mn Ni Cl' Mo Cu 1 < 0,07 1,0 < 1,0 16,5 4,0 4,0 0,30 Nb 2 < 0,09 1,0 < 1,0 17,0 1,12 Al 7,1 < 0,5 3 < 0,09 1,0 < 1,0 7,1 15,0 2,5 1,12 Al 4 < 0,07 1,0 < 1,0 14,8 4,5 3,5 0,35 Nb 5 0,10 0,5 0,88 16,5 4,5 2,9 O,10N 6 0,12 0,5 0,88 15,5 4,5 O,ION 2,9 7 < 0,08 1,0 < 1,0 16,8 6,8 0,80 Ti 8 0,05 0,6 1,3 15,5 5,4 1,6 1,8 0,10 Ti 9 < 0,07 0,6 < 1,0 14,0 5,4 1,6 1,6 0,45 Nb

-

-

1050 ... 1150 v, z Žareno

KaJjeno Vlacna cvrstoca Rm N/mm'

,

"C

max I z, v z, u z, u
z, v
6)

Mehanicka Vrsta

svojstva Granica tecenja Vlacna cvrstoca Rm N/mm'
390

IstezJji- Granica vost tecenja Am;. % 25 20 20 20 18 20 20 400 450 600 440 450 680
RpD.2 mm ~ N/mm

1,4

1040 1065 1065
1055

39

I

2 3

"C 480 1 550 4 620 4

n

. ue 3)
z, v z, v zv
5) 5}

HRC

IGranica R"

min 40 35 28 41 43

tecenja cvrstoca" vost 02 I Vlacna I IstezljiR", A_..% N/mm2 N/mni 1170 1465 10 1000 1245 11 720 1125 14 1030 1390 6 I 6
9 11 8 8 9 7 12 10

ITvrdoca
HE

Istezljivost Am;.
% _.

955 0,2 21 I + 510 1 23 I + 510 0,2 955 1 25 I 930 0,8
+ 540 3 39 32 955 1+540 1 3 0,5 0,5 05 2

z

Rpo,'m;. max N/mmz 210 230 250 230 280 275 250

i
I

z
7)

I

1090

I 1515

5

1Ti 1,2 8,8a 8b 9c F1 3 4

184 197 197 193 205 217 200 220

...590

z 7) z, v z z z z

I I

37
37
39 37 35 40

I I

1030 1070 1180 1100 1030 980

I
I

1285 I
1330
1460 1390 1325 1275

400 'u 630 430 .u 630 420 .u 620 460... 660 420 u. 620 470... 670

6 7

1040 + 775 + 580 1040 1050 1050 950

z z vJ z z z z

I

600 u. 800
650... 850 800 ... 1000 620 u. 820 640 u' 840 880 ... 1080 16 15 11 12 11 11

I

-

5 7 9a

9b

235 207 217

285

< 730 < 950

< 740 < 780 < 700

I

8 9
1)

510 540 565 750

-

36 39

Nakon žarenja nehrdajuci austenitni celici (10 u. 24) imaju tvrd ocu 192 HE, a celici (10 N ... A-4) 212 ... 220 HE, vlacnu cvrstocu Rm izme 480 N/mm2 i 690 N/mm2 (10 ... 24) i izmedu 550 N/mm2 i 720 N/mm
(10 N ... A-4); a istezljivost je Amin

2J Srednjeodnosnonajvece «) vrijednosti. P < 0,04 %, S < 0,03 %. 3J Podatcivrijedez: valjane i kovane poluproizvode. " z -zrak,u -ulje, -voda.
5) Srednje vrijednm do 6) Brzo hlaenje

= 30 ... 40

%.

i.

1)

P - pec, z - zrak, u - ulje, v

- voda

20 "C, zatim Wadenje u 1 h do -70 "C (8 hI. TI IDadenje u 1 h d, ,20 "C (0,5 hI. Brzo hlaenje do 20 "C, zatim hladenje do -75 °C (3 h).

426

427

(ISO 4957
Nelegirani Vrste i sastav Vrsta alatni celici

ALATNI CELICI 1980, DIN 17350

-

- 1980)

Legirani alatni celici Vrste i sastav

- za rad u hladnom stanju
Sastav %
C Simax Mnmax Pmax S""",
1

=

:a
1

C
I

Si

Mn

Sastav % 1) Cr Mo

Ni

V

W

za Tad lt hladnam stan}lt:

I
DIN

TCV105
60 SiMn 2
51 CrMnV

1,05 < 0,35 < 0,35
0,60
0,51

-

-

1,75
0,25

0,75
0,85

1,05

ISO

I
0,40 0,55

TC70 TC80 Te Te Te TC 90 105 120 140

C45W C60W (C 70 W2) (C 80 Wl) C85W

...0,50 ...0,65 0,65... 0,74 0,75 ...0,84
0,80 ... 0,90 0,95... 1,09 1,10...1,29 1,30 ...1,50 0,85... 0,94

0,40 0,40 0,35 0,35 0,40 0,35 0,35 0,35 0,35

0,80 0,80 0,35 0,35 0,70 0,35 0,35 0,35 0,35

0,035 0,035 0,030 0,030 0,025 0,030 0,030 0,030 0,030

0,035 0,035 0,030 0,030 0,020 0,030 0,030 0,030 0,030

45WCrV2
50 WCrV 2 60 WCrV 2 100 Cr 2 105 WCr 1 90MnV2 95 MnCrW 1 100 CrMoV 5 160 CrMoV 12

0,45
0,50 0,60 1,00 1,05 0,90 0,95 1,00 1,60

0,95
0,95 0,95 0,25 0,25 0,25 0,25 0,25 0,25

0,30
0,50 0,30 0,30 0,85 1,95 1,20

1,05
1,45 1,05 1,50 0,95

1,15 0,85

-

0,20

-

0,15
0,20 0,20 0,20 2,0 2,0 2,0

-

1,30

0,50

-

-

-

(C 105 W1) (C 125 w) (C 135 W)

1

0,50 5,00 0,30 12,00

0,50 < 1,0

0,20 0,15 0,35

0,55

210Cr 12 210CrW12
Toplinska obradba i tvrdoca 5 CrMo 4 7 CrMoNi 2 35 CrMo 2 Kaljenje
I

2,10 2,10
< 0,07 < 0,10 0,35

0,25 0,25
0,15 0,25 0,55

0,30 12,00 0,30 12,00
0,15 0,35 1,00 4,00 1,95 1,85 13,00

-

0,65

-

0,95

Vrsta

I(meko žar.) Tvrdoca
I
HBmax 2) 231 183 192 222 207 212 217 217

Popuštanje

Tvrdoca (popušteno) HRC2)

0,50 0,20 0,50

i
I

20 Cr 13

ISO

DIN
C45W C60W (C 70 W2) (C 80 W1) C85W

i1 I .C
2)

30 Cr 13 40 Cr 13
38 CrMo 15 110 CrMo 17

sredstvo 1)
2) 2)

0,20 '< 1,0 < 1,0 0,30 < 1,0 < 1,0 0,40 < 1,0 < 1,0
0,38 < 1,0 1,10 < 1,0 < 1,0 < 1,0

13,00 13,50
16,00 17,00

1,25 0,60

< 1,0 < 1,0

.C 180 180 180 180 :I:10 180 180 180 180

TC70 TC80

800 790 815 8151 :I:10 780 770 770 1780 I

u v v u v v v v

52 57 58 57
I

za Tadlt toplom stall}lt: 40 NiCrMoV 4 55 NiCrMo V 2 35 CrMo 2 30 CrMoV 3 35 CrMoV 5 40 CrMoV 5 30 WCrV 5 30 WCrV 9 0,40 0,55 0,35 0,30 0,35 0,40 0,30 0,30 0,25 0,25 0,55 0,25 1,05 1,05 0,25 0,25 0,50 0,80 1,00 0,30 0,40 0,40 0,30 0,30 1,85 1,10 1,85 3,00 5,00 5,00 2,50 3,00 0,50 0,40 0,50 2,75 1,45 1,45 3,85 1,75 0,15 0,15

TC 105 (C 105 W1) TC 120 (C 125 w) TC 140 TC90 (C 135 w)

-

1

60 61 62 63

,

! i

-

-

0,55 0,40 1,00 0,55
0,40

"

4,80
9,00

1) u ulje, v voda 2) Be2 toplinske obradbe; tvrdDCa

-

-

190 HB.
li

1) Srednje odn. najvece (<) vrijednosti,

428

II

429 -

--

Toplinska

obradba i tvrdoca Tvrdoca (meko žar.) Vrsta ISO HB",,",

Brzorezni
Kaljenje Popuštanje
°C

Tvrdoca (popušteno)l
HRCU>in

-1)
°C

-

celici
Sastav % 1) C 0,78 1,00 0,82 0,87 1,23 0,80 0,80 0,90 1,53 1,28 1,13 1,13 10,00 4,95 4,95 4,95 10,00 8,00 4,95 Co
Cl'

Vrste i sastav
Vrsta ISO HS RS RS RS 18-0-1 2-9-2 1-8-1 6-5-2 Mo 8,70 8,50 4,95 4,95 V 1,05 1,95 1,15 1,95 2,95 1,55 1,35 1,95 5,15 3,25 1,15 1,95 W 17,95 1,80 1,70 6,20 6,20 17,95 17,95 6,20 12,25 9,50 1,60 6,90

sredstvo1)

za rad u hladno1/! stan) u:

'"".
61 55 55 56 57 58 60 61 60 60 II0 60 61 62 62
2) 2) 3)

"

TCV 105 60 SiMn 2 51 CrMnV 1 45WCrV2 50 WCrV 2 60WCrV2 100 Cr 2 105 WCr 1 90 MnV2 95 MnCrV 1 100 CrMoV 5 160 CrMoV 12 210 Cr 12 210 CrW 12 5 CrMo 4 7 CrMoNi 2 35 CrMo 2 20 Cr 13 30 Cr 13 40 Cr 13 38 CrMo 15 110 CrMo 17
za rad u toplo1/! stol/ju:

212 248 241 229 229 229 223 229 229 229 241 255 248 255 121 145
3)

790 855 865 910 920 910 840 820 790 800 970 1020 970 970 2)
2) 3)

v u u u u u u u u u I10 z z u u
2) 2) 3)

180 180 180 180 180 180 180 180 180 180 180 180 180 180
2) 2) 3)

4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00 4,00

RS 6-5-3 RS 18-0-1-10 RS 18-1-1-5 RS 6-5-2-5 RS 12-1-5-5 RS 10-4-3-10 RS 2-9-1-8 RS 7-4-2-5

0,85 4,95 0,85 3,55 9,50 3,85

Toplinska obradba i tvrdoca Tvrdoca (meko žar.) Vrsta I HBli,", HS 18-0-1 HS 2-9-2 HS 1-8-1 HS 6-5-2 RS 6-5-3 RS 18-0-1-10 HS 18-1-1-5 RS 6-5-2-5 RS 12-1-5-5 RS 10-4-3-10 RS 2-9-1-8 RS 7-4-2-5 269 255 255 255 269 293 277 269 293 293 277 277

Kaljenje -1) oc 1260 1200 1210 1220 1210 1270 11280 1230 1240 1230 1190 1200 I10 sredstvo 2) u u u u u u u u u u u u

Popuštanje -1) oc 560 560 560 560 560 560 560 560 560 560 530 540 I10

I

(popušteno) Tvrdoca HRCmin 63 64 63 64 65 64 64 64 65 66 66 66

223 235 255 285 285 277 248 2) 229 229 229 235 241

1010 1010 1010 1010 1030 850 850
2)

u u u u u u u
2)

180 180 180 180 180 500 500
2)

45 49 51 46 58 40 42
2)

40 NiCrMoV 4 55 NiCrMo V 2 35 CrMo 2 30 CrMoV 3 35 CrMoV 5 40 CrMoV 5 30 WCrV 5 30 WCrV 9

1040 1020 1020 1060 1150

I10

u u u u u

550 550 550 600 600

I10

46 48 48 46 48

1) v - voda, u - ulje, z - zrak. 2) Za cementiranje. 3) Bez toplinske obradbe; tvrdoca

~

300 HE.

:' Srednjevrijednosti.- Si < 0,50 %,Mn < 0,40 %,P < 0,030%,S < 0,030%. , u-ulje. 431

430

CELICNI LIJEV
Celicni lijev je svaki celik proizveden elektricnoj peci i ulijeven u kalupe.
i sastav Vrsta
Gs.C 25 GS.C 22Mo4 GS.17CrMo55 GS.1S CrMo 9 10 GS.17 CrMoV 511 G-XSCrNi 12 G.X 11 CrMoV 121

Granica puzanja u talionickoj ili
'

Rpl/t i staticka

izdržljivost

Rmlt

odnosno rastaljen

Vrsta GS.C25

Celicni lijev otporan povišenim temperaturama
Vrste

(DIN 17 245 1987)

-

Rp1,Rm N/mm2
Rp]}1O000

400
147 117 225 177

425
116 80 183

Temperatura ftrC 450 475 500 525 550 575 600
88 50 145 62 28 111 43 20 84

W.Nr.1) C
1.0619 1.5419 1.7359 1.7379 1.7706 1.4107 1.4931 0,20 0,20 0,18 0,18 0,18 0,08 0.23

Sastav % Si
0,45 0,45 0,45 0,45 0,45 0,25 0,25 Mn 0,65 0,65 0,65 0,65 0,65 0,65 0.65 Pmax 0,020 0,020 0,020 0,020 0,020 0,030 0,030 Smox 0,015 0,015 0,015 0,015 0,015 0,020 0,020

Rp]}1O0000 RmJ1O000 RmJ1O0000

76 35
100 48 (36)

-

Cr
< 0,30 < 0,30 1,25 2,25 1,35 12,00 11,75

Mo
0,40 0,50 1,00 1,00 < 0,50 < 1,10

Ni

V

R

GS.22 Mo4

Rp]}1O000 Rp]}1O0000

130 90 (163) (114) (74) 185 150
(300) (310) (290) 275 (321) (262) 205 (240) (180)

64 (52) 166 105
216 144 (120)

50 (41) 125 65
160 85 (70)

-

-

-

-

-

-

-

41 15
66 30 (23)

RmJl0000
RmJl00000 0,25 1,15 M5__0,30 GS.17 CrMo 55

R ,"00000

-

-

-

-

...---..-....
Vrsta

.

_...
Vlacna IstezljiUdarna vost radnja loma cvrstoca Rmnm KVA'mill J % N/mm2 515 515 565 665 685 615 815 22 22 20 18 15 18 15 27 27 27 40 27 35 21

GS-Cr 5 GS-22 Mo 4 GS-17 CrMo 5 5 GS-18 CrMo 910 GS-17 CrMoV 5 11 G-X 8 CrNi 12 G-X 22 CrMoV 121 Toplinska obradba Vrsta GS-C 25 GS-22 Mo 4 GS-17 CrMo 5 5 GS-18 CrMo 910 GS-17 CrMoV 511 G-X 8 CrNi 12 G-X 22 CrMoV 121

Granica tecenja pri temperaturi °C Rpo,2/(N/mm2) 20 200 300 400 5Q!L 245 175 145 130 "" 245 190 165 150 135 315 255 400 355 440 355 230 205 345 315 255 180, 280

-,

Rp]}l0000 RpV100000 RmJ1O000
RmJl00000

-

R.'O'MM 350 300 RmJl0000 404 324 RmJ1O0000 R"ooooo (304) 438 Rp]}l0000 379 RpV100000 RmJl0000 479 419 RmJl00000 (359) R
Rp]}100000
'00000

283 217 336 264 (246) 370 308 409 346 (321)

196

162

130

97

65

-

145
321

110
252
183 128 233 175 (158) 243 179 278 213 (191)

81
187

55
136

35 -

98

244 222

173 117 150 96

76 61

55 44 -

-

GS-18

CrMo

9 10

Rp]}10000

GS.17 CrMoV 511

385 365 275 265

335 300

-

229 168 282 218 (200) 305 240 342 275 (253)

141 49 36 104 70 65 40 25 18 96 144 106 188 77 58 136 99 66 42 28 (120) (83) (52) (31) (22) 188 147 112 83 61 61 39 19 128 91 222 179 144 113 86 122 88 58 30 150 (141) (103) (71) (41) (14)

540 450 430

390 }40

Nehrdajuci celicni lijev (DIN 17445 -1984) Vrste i sastav
Vrsta DIN
Feritni (martenzitni) lijev

Sastav % S Cr W.Nr.1 C Si Mn P med max max max max med Mo Ni drugo

Meko žarenje ft °C 580 660 660 660 660 660 680

Kaljenje ft °C 920... 920... 920... 930... 920... 960 960 960 980 960

Popuštanje _. ft °C 600...700 680 ... 730. 680...730 680 ... 740 700 ... 740 680 ... 730, 700 ... 750

G.XCrNi 13
G.X 20 Cr 14 G.X 22 CrNi 17 G-X 5 CrNi 13 4

1.4008 0,09 1,0 1,0 0,045 0,030 12,8 < 0,50
1.4027 0,20 1,0 1.4059 0,24 1,0 1.4313 < 0,07 1,0
1

1,0 0,045 0,030 13,5 1,0 0,045 0,030 17,0 1,5 0,035 0,025 12,8 < 0,70

-

1,5 < 1,0 1,5 4,2 10,0 10,0 > 0,48 Nb 1) 11,0 11,5 > 0,48 Nb 1) 13,5 0,17 N

Altstenitnilijev
G.X6 CrNi 18 9 G.X5 CrNiNb 18 9

.

1.4308 < 0,07 2,0 1.4552 < 0,06 1,5

1,5 0,045 0,030 19,0 1,5 0,045 0,030 19,0 1,5 0,045 0,030 19,0 1,5 0,045 0,030 19,0 1,5 0,045 0,03017.5 2,5 2,2 4.2

1000...1060 1030...1080

G-X6 CrNiMo 1810 1.4408 < 0,07 1,5 G-X5 CrNiMoNb 18 10 1.4581 > 0,06 1,5 G-X3CrNiMoN17135 1.44391< 0.04 1.0

1)

Werkstoff.Nummer

1) Nb<8X%C

432

15 Kraut

-

433

OZNAKE CELIKA
Mehanicka
Vrsta G-X8 CrNi 13 G-X 20 Cr14 G-X 22 CrNi 17 G-X 5 CrNi 134 G-X 6 C,'Ni 18 9 G-X 5 CrNiNb 189 G-X 6 CrNiMo 18 10 G- X 5 CrNiMoNb 18 10 G-X 3 CrNiMoN 17 13 5

svojstva
Toplinska obradba poboljšano poboljšano poboljšano poboljšano poboljšano TvrdocaHB 170,.. 240 170", 240
230 ... 300

RpO,2,ruw N/mm2 440 440 590 550 830 175 175 185 185 210

Rpl,ruw N/mm -

Rru N/mm2 590.. 590.. 780 u 760 ... 900 u, 440.. 440.. 440.. 440.. 490.. 790 790 980 960 1100 640 640 640 640 690

Aruin % 15 12 4 15 12 20 20 20 20 20 J.

oznake lijevova i celika prema normama ISO 1),DIN '>'W. Nr. 1),Železarna Ravne, HRN
27 ,-

= lijevISO 398) Siui (str,
(ISO 185 - 1988) 100 150 200 250 300 350

I

DIN

I

W.Nr,

I

HRN

-

-

a) b)

240... 300 280 ... 350

200 200 210 210 230

50 35 60 35 60 35 50....

kaJjeno

130 ... 200

(DIN 1691 - 1985) GG-10 GG-15 GG-20 GG-25 GG-30 GG- 35 399) (DIN 1693 - 1973) GGG-35,3 GGG-40,3 GGG-40

0.6010 0,6015 0.6020 0,6025 0,6030 0,6035

(HRN C,J2,020 - 1987) SL 100 SL 150 SL 200 SL 250 SL 300 SL 350 (HRN C,J2,022 - 1987) NL 370-17 NL 400-12 NL 500-7 NL600-3 NL-700-2 NL 800-2

'"'v

,vvV"'

U

puv"""

te "'pv,--------.t'
.,

Vrsta G-X 8 CrNi 13
G-X 20 Cr 14 G-X 22 CrNi 17

RpO,2/(N/mm")

Rp';(N/mm2)

100 200 300 400 500

100 200 300 400

.

Nodlllarni lijev (str. (ISO 1083 - 1987) 350-22 400-18 400-15

450-10
500-7

-

0,7033 0,7043 0,7040

I

-

G-X5CrNi134 a

b

815 485 455 810 750 700 145 115 100
150 150 165 165 130 120 140 140

365 345 325 305

365 345 325 305

-

-

-

-

-

-

-

-

145

G-X 6 CrNi 18 9 G-X 5 CrNiNb 18 9 G-X 6 CrNiMo 18 10 G-X 5 CrNiMoNb 1810 G-X 3 CrNiMoN 17 13 5 Toplinska obradba Vrsta
G-X8 CrNi 13 G-X20 Cr 14 G-X22 CrNi 17 G-X5 CrNi 134 a b G-X6 G-X5 G-X6 G-X5 G-X3 Crni 18 9 CrNiNb 18 9 CrNiMo 18 10 CrNiMoNb 18 10 CrNiMoN 17 13 5

-

170 140 125
175 155

120 110 100 100 130 120 110 120 110 -

175 145 125

192 162 143 125

190 165 155 140 1r20

- 130 HO - "

-

-

GGG-50

-,

600-3 700-2 800-2 900-2 AIlstenitni sivi lijev (ISO 2892 - 1973) L-NiMn 13 7 L-NiCuCr 15 6 2 L-NiCuCr 15 6 3 L-NiCr20 2 L-NiCr 20 3 L-NiSiCr20 5 3 L-NiCr30 3 L-NiSiCr30 5 5 L-Ni35 S-NiMn13 7 S-NiCr 20 2 S-NiCr 20 3 S-NiSiCr20 5 2 S-Ni22 S-NiMn23 4 S-NiCr30 1 SONICr30 3

GGG-60 GGG-70 GGG-80 (str, 400) (DIN 1694 - 1981) GGL-NiMn 13 7 GGL-NiCuCr 15 6 2 GGL-NiCuCr 15 6 3 GGL-NiCr 20 2 GGL- NiCr 20 3 GGL-NiSiCr 20 5 3 GGL-NiCr 30 3 GGL-NiSiCr 30 5 5 GGG-NiMn 13 7 GGG-NiCr 202 GGG-NiCrNb 20 2 GGG- NiCr 203 GGG-NiSiCr 20 5 2 GGG-Ni 22 GGG-NiMn 23 4 GGG-NiCr 30 1 GGG-NiCr 30 3

0,7050 0,7060 0.7070 0,7080

-

Žarenje 1) it °C
700 '" 750 p 750 u. 800 p 700 '" 750 p

Kaljenje it oc

1)

Popuštanje it °C 650 650 600 580 ,,' '" '" ," ., 720 750 7.00 .620 ,..

-

J

1000 ." 1 050 z 1000 ... 1050 z 1 000 u, 1050 z 1000
'"

1 050 z

500.u '~Oi

1 050 1 050 1050
1050 1130

'"

'" '"

1100 v, z 1100 v, z 1100 v, z
v, Z v

0,6652 0.6655 0,6656 0,6660 0,6661 0.6667 0,6676 0.6680 0.7652 0.7660 0,7659 0.7661 0.7665 0,7670 0,7673 0,7677 0.7676

(HRN C,J2,024 - 1989) L-NiMn 13 7 L-NiCuCr 15 6 2 L-NiCuCr 15 6 3 L-NiCr 20 2 L-NiCr 20 3 L-NiSiCr 20 5 3 L-NiCr 30 3 L-NiSiCr 30 5 5 L-Ni 35 N-NiMn 13 7 N-NiCr 20 2 N-NiCr 20 3 N- NiSiCr 20 5 2 N-Ni 22 N-niMn 23 4 N-NiCr 30 1 N-NiCr 30 3
(6. Auf1age 1977), SEW-

". 1100 '" 1180

1) ISO 4957 -1980; DIN 17350 -1980, SEL - Stahl-Eisen-Liste Stahl-Eisen-Werkstoffblatt; W. Nr. - Werkstoff-Nummer

1) Hladenje: p - u peci, z - na zraku, V- li vodi

435

434

1.

Oznake lijevova i celika prema normama ISO, DIN, W. Nr., Železarna Ravne, HRN (nastavak) ISO DIN W. Nr.

HRN
N-NiSiCr 30 5 5 N-Ni35 N-NiCr 35 3

oznake lijevova i §elika prema normama ISO, DIN, W. Nr., Zelezarna Ravne, HRN (nastavak) ISO Fe 360 C Fe 300 D Fe 430 A DIN W.Nr. 1.0116 1.0116 Železarna Ravne HRN C 0362 C0363

GGG-NiSiCr 0 5 2 3
S-NiSiCr 30 5 5 S-Ni 35 S-NiCr 35 3 Legirani

GGG-NiSiCr 30 5 5 GGG-Ni 35 GGG-NiCr 35 3 GGG-NiSiCr 35 5 2

0.7679 0.7680 0.7683 0.7685 0.7688

St 37-3 U
St 37-3 N

-

-

-

-

sivi lijev (str. 402) (DIN 1695 - 1981) G-X300 NiMo 3 Mg G-X260 NiCr 4 2 G-X330 NiCr 4 2 G-X300 CrNiSi 9 5 2 G-X300 CrMo 15 3 G- X300 CrMoNi 15 2 1 G-X260 CrMoNi 20 2 1 G-X260 Cr 27 G-X300 CrMo 27 1 0.9610 0.9620 0.9625 0.9630 0.9635 0.9640 0.9645 0.9650 0.9655 (C.J2.025 - 1989) LG 300 NiMo 3 Mg LG 260 NiCr 4 2 LG 330 NiCr 4 2 LG 300 CrNiSi 9 5 2 LG 300 CrMo 15 3 LG 300 CrMoNi 15 2 1 LG 260 CrMoNi 20 2 1 LG 260 Cr 27 LG 300 CrMo 27 1

Fe430B Fe430C
Fe 430 D

St 44-2 St 44-3U
St 44-3 N St 52-3 U St 52-3 N St 50-2 St 60-2 St 70-2

1.0044 1.0144

Fe510B
Fe 510 C Fe 510 D (ISO 1052-1982) Fe 490- 2 Fe 590-2 Fe 690-2

-

1.0144

-

-

-

C 0451 C 0452 C 0453
C 0561 C 0562 C 0563 C 0545 C 0645 C 0745

1.0570 1.0570

1.0050 1.0060 1.0070

(str.415) Celiciza cementiral1je
C15E4 C15M2 20 Cr4 20 CrS 4 16MnCr 5 16MnCrS 5 20MnCr 5 20MnCrS 5 18CrMo4 18CrMoS4 15NiCr 13 17NiCrMo6 18CrNiMo 7 Ck 15 Cm 15 20 Cr4 20 CrS 4 16 MnCr 5 16 MnCrS 5 20 MnCr 5 20 MnCrS 5 1.1141 1.7131 1.7139 1.7147 1.7149 C 1221 C 1281 C 41201 C 41202 15 MnCr 5 C 4320 16 MnCrS 5 C 4381 20 MnCr 5 C 4321 20 MnCrS 5 C 4382 -

Temperirani

lijev (str. 403) (DIN 1692 - 1982) GTW-35-04 GTW-S 38-12 GTW-40-05 GTW-45-07 0.8035 0.8038 0.8040 0.8045 (HRN BTEL BTEL BTEL BTEL C.J2.02135-04 38-12 40-05 45-07 1987)

-

(ISO5922 -1981) W 35-04 W 38-12 W 40-05 W 45-07
B 30-06 B 35-10 P 45-06 P 55-04 P 65-02 P 70-02
Opci konstrukcijski

GTS-35-10 GTS-45-06 GTS-55-04 GTS-65-02 GTS-70-02
celici (str. 407) (DIN 17 100

0.8135 0.8145 0.8155 0.8165 0.8170

CTEL 30-06 CTEL 35-10 PTEL PTEL PTEL PTEL 45-06 55-04 65-02 70-02

[17 CrNiMo 6

[

1.6587

I

-

I C 4520

Ceticiza poboljšavanje (str. 417) C25 C25E4 C35 C 35E 4 C45 C45 E 4 C45M2 C55 C55E4 C55M2 C60 C60E4 C60M2 C25 Ck 25 C35 Ck 35 C45 Ck 45 Cm 45 C55 Ck55 Cm 55 C60 Ck 60 Cm 60 1.0406 1.1158 1.0501 1.2281 1.0503 1.1191 1.1201 1.0535 1.1203 1.1209 1.0601 1.1221 1.1223 -

-

(ISO 630 - 1980) Fe 310 Fe 350 A Fe 360 B
}

- 1980)

St 33

1.0035

(HRN C.BO.500 -1989) C 0130

St 37-2 USt 37- 2 \ RSt 37-2 1.0037 1.0036 1.0038 C 0370 C 0371 C 0361

C 35 Ck35 C45 Ck 45 Cm 45 C55 Ck55 Cm 55 C60 Ck 60 Cm 60

C 13312 C 1332 C 1430 C 1431 C 1530 C 1531 C 1580 C 1630 C 1631 C 1680 C 1730 C 1731 C 1780

436

-

437
-----"--

Oznake lijevova i !ielika prema normama
Oznake lijevova i celika prema normama Železarna

ISO, DIN, W. Nr., Železarna Ravne, HRN (nastavak)

ISO
22Mn 6 28Mn6 36Mn6 42Mn 6 34Cr4 34 CrS 4 37 Cr 4 37 CrS 4 41 Cr 4 41 CrS 4 25 CrMo 4 25 CrMoS 4 34 CrMo 4 34 CrMoS 4 42 CrMo 4 42 CrMoS 4 50 CrMo 4 41 CrNiMo 2 41 DrniMoS 2 36 CrNiMo 4 36 CrNiMo 6 31 CrNiMo 8 51 CrV 4 Nelegirani

\

I

DIN

\

W.Nr.
1.1170 1.7033 1.7037 1.7034 1.7038 1.7035 1.7039 1.7218
1.7220 1.7226 1.7225 1.7227 1.7228

\

Ravne
28Mn 6

HRN !
C 3135

~~D: w.Nf'==:,:m..
45 WCrV2 50 WCrV 2 60 WCrV 2 100 Cr 2 105WCr 1 (SEW) 45 WCrV 7
60WCrV7

TO:,""
1.2542 1.2550 1.2067 1.2419
1.2842 1.2510 1.2363 1. 2379 1.26,01 1.2080 1.2436 1.2341

Železarna Ravne
I

HRN

OSIKRO 2 OSIKRO 4
OCR4EX MERILO EX MERILO

IC 6443
C 6444
C4145
I

28Mn6

100 Cr 6 105 WCr 6 90 MnCrV8

C 6440 C 3840

34 Cr4 34 CrS 4 37 Cr 4 37 CrS 4 41 Cr 4 41 CrS 4 25 CrMo 4 25 CrMoS 4 34 CrMo 4 34 CrMoS 4 42 CrMo 4 42 CrMoS 4 50 CrMo 4

VC 130 34 CrS 4 37 Cr 4 37 CrS 4 VC 140 41 CrS 4 VCMo 125 VCMo 135 34 CrMoS 4 VCMo 140 42 CrMoS 4 VCMo 150

C 4130 C 4180 C 4134 C 4184 C 4131 C 4181 C 4730 C 47301 C4731 C 4783 C 4732 C 4782 C 4733

90 MnV2 95 MnCrW 1
100 CrMoV 5

(SEL)100MnCrW4
(SEL) XI00 CrMOV 5 1

160 CrMoV 12 210 Cr 12 210 Cr W 12 5 CrMo 4 7 CrMoNi 2 35 CrMo 2 20 Cr 13 30 Cr 13 40 Cr 13 38 CrMo 15 110CrMo 17

I X165 \ I CrMoV 12
X210 Cr 12 X210 CrW 12

X155 CrMo V 12 1

OCR 12 VM

OCR 12EX OCR 12 OCR 12SP

I

C 4850 C 4750

C 4150 C 4650

(SEL) X6 CrMo 4

36 CrNiMo 4

1.6511

VCNMo 100 I C 5430 (SEL) X20 Cr 13 (SEL) X42 Cr 13 X36 CrMo 17 1.2082 1.2083 1.2316

alatni celik (str. 419)

TC 70 TC80 TC90 TC 105 TC 120 TC 140

C45W C60W C 70 W2 C80Wl C85W C 105 Wl (SEL) C 125 W (SEL) C 135W

1.1730 1.1740 1.1620 1.2525 1.1830

Legirani alatni celik - za rad u toplom stanju (str. 429) OC70 OC80 OC 100 OC 120 OCP 135
C 1740: C 1840 40 NiCrMoV 4

I (SEL)
55

35 NIcrMo 16 4
6

1.2545 1.1663 1.1673

9 19~01 C 1943"
C 194,&

\ X45 NiCrMo f 55 NiCrMoV

1.2766 1.2767 1.2713 1.2714 1.2365 1.2343 1.2344 1.2567 1.2581 UTOP EX 1 95741
UTOP EX 2
1

NiCrMoV 2

\ 56 NiCrMoV

7

C 5742

35 CrMo 2

Legirani alatni celik

- za rad u hladnom stanju (str. 429)
1.2833 1.2823 1.2241

30 CrMoV 3 35 CrMoV5 0C 100 EX OC 100 ES
C 194oV C 1942 40 CrMoV 5

TCV 105 60 SiMn 2

(SEL) 100 V 1 (SEL) 70 Si 70 51 CrV 4

\
1

X32 CrMoV 33 X38CrMoV51 X40 CrMoV 51 (SEW) X30 WCrV 5 3 (SEL) X30 WCrV 9 3

UTOP 33

C 7450 UTOPMo 1 94751 UTOPMo 2 C 4753
I

30WCrV 5
30WCrV9

51CrMnV1

-I '-I

UTOP 2

C 6451

439 438

-'

Oznake lijevova i celika prema normama ISO, DIN, W. Nr., Železarna Ravne, HRN (/.onac)

TVRDE KOVINE
RRN Sinterirane tvrde kovine

ISO
Brzorezni

I

DIN

~.
1.3355 1.3348 1.3346 1.3343 1.3344 1.3265 1.3255 1.3243 1.3202 1.3207 1.3247 1.3246
temperaturama (str. 432)

cetici (str. 431) (SEL) S 18-0-1 S 2-9- 2 (SEL) S 2-9-1 S 6-5-2

HS HS HS HS

18-0-1 2-9-2 1-8-1 6-5-2

BRW BR 885 BRM1 BRM2

C 6880
C 7880 C 7680

RS 6-5- 3 RS 18-0-1-10 RS 18-1-1-5 RS 6-5-2-5 RS 12-1-5-5 RS 10-4-3-10 RS 2-9-1-8 RS 7-4-2-5

S 6-5-3 (SEL) S 18-1-2-10 S 18- 1-2-5 S 6-5-2-5
(SEW) S 12-1-4-5 S 10-4-3-10

Razvijene su u Njemackoj (Krupp, 1926.) s nazivom Widia!) i znacajno su utjecali na razvoj tehnika obradbe. Sastoje se od kovinskih karbida kao nosioca tvrdoce (Wc, TiC i TaC, kao i NbC) te Co, takoder i Ni i/ili Mo kao veziva. Tvrdoca im dostiže vrijednosti 1 300... 1800 HV, cak i pri temperaturi 1 000 °C snizi se za samo 10 %. Sinterirane tvrde kovine s TiC još pri 700 °C tvrde su od brzoreznog celika pri sobnoj temperaturi. Takoder i žilavost im je zamjetna (savojna cvrstocaje 800...2200 N/mm2). Tlacna cvrstocaje veoma visoka: 4 000 ... 5 900 N/mm2). Utjecaji komponenti tvrdih kovina:

BRC3 BRC BRC Mo BRU

C 9682

C 6980
C 9780

C 9683

S 2-10-1-8 S 7-4-2-5

volframov karbid povisuje otpornost prema trošenju; pri višim temperaturama postoji veca sklonost pojavi difuzije; - titanov karbid manje naginje pojavi difuzije; visoka je otpornost prema trošenju tvrde kovine u toplom stanju; povišenjem udjela TiC smanjuje se trošenje, vezivna i rubna cvrstoca kao i žilavost; - tantalov karbid pospješuje pojavu sitnog zrna i poboljšava rubnu cvrstocu i žilavost; - kobalt znacajno utjece na žilavost. Tvrde kovine za izradbu 3Iata za oblikovanje (ISOJTC - 29/726 - 1963)

Celicni lijev otporan prema povišenim (lSOIDP 4991) (DIN 17245

- 1987)
1.0619 1.5419 1.7357 1.7379 1.7706
1.4107 1.4931

(C.J3.011- 1973)
Oznaka Uporaba

C 23-45 A C28R C32R C34BR C35R C39CNiR C40R

GS-C 25 GS-22 Mo 4
GS-17 CrMo 55 GS-18 CrMo 9 10 GS-17CrMoV511 G-X 8 CrNi 12 G-X 22 CrMoV 12 1 (DIN 17445 G-X 8 CrNi 13 G-X 20 Cr 14

LGC 25 LGŽ 45 Mo LP 679

CL 1330 CL 7130 CL 7431,.

GO5

Visoka otpornost prema trošenju, niža žilavost; za matrice, mjerila. Otpornost prema trošenju; za matrice, vodilice. Otpornost prema trošenju i zadovoljavajuca žilavost; za matrice za izvlacenje cijevi, profilirane matrice, matrice za duboko izvlacenje. Visoka staticka i znacajna dinamicka naprezanja; matrice za izvlacenje šipki, matrice za rezanje.
Povecano dinamicko profila. opterecenje; za rezanje, kovanje, izvlacenje

GIO G20 G30 G40

- 1984)
1.4008 1.4027 1.4552 1.4581

PK2L PK 11 SPL PK 12 SPL

CL 417], CL 4572 CL 4574

G50 G60

Visoka dinamicka opterecenja; alati za kovanje. Veoma visoka dinamicka opterecenja; alati za kovanje.

G-X 5 CrNiNb 189 G-X 5 CrNiMoNb 18 10

1) njem. Wie Diamant (kao dijamant).

440
441

>I>>I>- Tvrde kovine za rezne alate (ISOrrC 1>0

- 29/726 - 1963)
Preporucena uporaba Fino tokarenje i bušenje velikim brzinama rezanja; postižu se visoke tocnosti dimenzija i kvalitete površine; obradba na strojevima bez vibracija. Tokarenje, kopirno tokarenje, narezivanje navoja i glodanje velikim brzinama rezanja; mali i srednje veliki presjeci struI(otine,

Oznaka
POl

Obradivani materijal

~ 8,
gJ,

Celik, celicni lijev.

PlO

~
.g

Celik, celicni lijev,

P20

P30

.~ jev, mortenzitni celici. ~ :s Celik, celicni lijev, temperirani a jev, mortenzitni celici, uran, .!g,
:iJ

P40

"

'§'

~
P50 MlO M20 M30 M40

li- Tokarenje, kopirno tokarenje i glodanje prosjecnim brzinama rezanja; srednje veliki presjeci strugotine; posebno primjereno za narezivanje navoja, li- Tokarenje, glodanje, blanjanje s prosjecnim brzinama rezanja; srednji i veliki presjeci stmgotine; obradba u teškim radnim uvjetima ", Celik, celicni lijev s lunkerima, au- Tokarenje, glodanje i blanjanje malim brzinama rezanja i stenitni nehrdajuci celici, nehrda- velikim posmakom; obradba u teškim radnim uvjetima ", juci celicni lijev. Celik, celicni lijev srednje i manje Tokarenje, blanjanje, obradba na automatima s malim cvrstoce s lunkerima ikovinskim brzinama rezanja i velikim presjecima stmgotine; zahtjevi za izvrsnu žilavost tvrde kovine; obradba alatima s velikim kuukljuccima. tem rezan'a i u teškim u 'etima obradbe ". Tokarenje prosjecnim i velikim brzinama rezanja pri malim i sredn'e velikim ",secima stm tine.

Celik, celicni lijev, temperirani

Celik, celicni lijev, tvrdi manganski .~ '" celi sivi Ii"ev le 'rani sivi r'ev. 1'~ ,g'" '~1 '§',g 1;j'~ ~ =

Celik, celicni lijev, austenitni celik, Tokarenje i glodanje prosjecnim brzinama rezanja pri srednje tVl-diman ski celik sivi l"ev. velikim ",secima stru otine. Celici, celicni lijev, austenitni celi- Tokarenje, glodanje i blanjanje prosjecnim brzinama rezanja; ci, vatrootporni celici (na bazi nikla srednje veliki i veliki presjeci stmgotine. i titana ili kobalta). Celici manje cvrstoce, meki celici Tokarenje, zarezivanje, urezivanje, posebno na automatima. za automate neželjezni metali.

~ '§'

I

E :2 2 " ~ ] "'"

KOl

KlO

~.~ ma e a a Ir. 1.13 Sivi lijev tvrdoce iznad 220 HB, Tokarenje, glodanje, bušenje, razvrtavanje, upuštanje. '" temperirani lijev, silurnin i ~ bakarne legure, polimeri,tvrda gu.~ ma, tvrdi papir, porculan, staklo, :s,g kamen.

Sivi Jijev visoke tvrdoce, tvrdi lijev Srednje !ino i fmo tokarenje, fmo bušenje, fmo glodanje. :g '3 tVI-doce iznad 85 Sb, Al slitine s W visokim udjelom Si, kaljeni celici, tJ" = duromeri 2J s abrazivnim punili. k ramik tvrdi

If

"--

~

.~ ""
., ~",:;5 ~ os
~ ~

g os
1

S

~ '"

j:

~

o .aO

E

K20 K30 K40

~:g kaI', slitine
.~~
~.~ '§'.2;

a,~

Sivi lijev tvrdoce iznad 220 HB, ba. Srednje !ino i !ino tokarenje, glodanje, blanjanje, razvrtavanje bakra s cinkom, alumi. i upuštanje; zahtjevi za izvanrednu žilavost tvrde kovine; (uobicajena vrsta tvrde kovine za obradbu drveta). n" sebne neže 'ezne kovine. Sivi lijev niže tvrdoce, celik niže Tokarenje, glodanje, blanjanje; obradba alatom s velikim kutem rezania i u teškim nvjetima obradbe ". cvrstoce rešano drvo.

.a -g Tvrdo ili meko drvo, neželjezne O kovine.

Slabi uvjeti obradbe; uehomogena obradivana tvar, za obradbu neprimje",n oblik obratka, uljevci ili srh od kovanja s tvrdim površinskim slojem, promjenjiva tvrdoca obradivane tvari, promjenjiva dubina rezanja, isprekidano rezanje, obradba pri vibracijama alata i sl. 2J Polimeme tvari.

"

tvrde žilavije .... >I>c,o POl

tvrde žiJavije

tvrde žilavije

Keramika 1) Kod rezne keramike razlikujemo: oksidnu (bijelu) keramiku (99,7 % Al2O3) s niskim udjelom MgO ili SiO2; takoder i ZrO2; miješanu (crnu) keramiku od Al2O3 razlicitih drugih karbida i nitrida (TiC, TiN, WC); neoksidnu keramiku na temelju Si~4' Savojna CYrstoca rezne keramike je 300 ... 7000 N/mm2, tlacna rnstoca 2 500 .., 4 500 N/mm2, a tvrdoca 1400 ... 2400 HV 30.

vlacenje se prevlacenje parne faze na i slojeva

primjenjuje postupak fizikalnog nanošenja slojeva (PVD)1J. Za tvrdih kovina uglavnom se primjenjuje kemijsko nanošenje iz (CVD)2J. Kombinacije osnovnih, razmjerno žilavih tvrdih koviprema ISO 513 jesu sljedece'

-

TiC TiN Tvrda kovina M15 M25 P40

TiC TiC A40. TiC Ti(C,N)- TiN Al2O. Ti(C,N)-

HfN x x

-

.
.

x

.
x
x
'

- TiN - AloO.
x

x

x

KI0

.

x

x

Cermeti 2) Sastoje se od kovinskih i keramickih komponenti. Keramicke komponente uložene su u kovinsku vezivu fazu (npr. nikal). Osim karbida poznatih u tvrdim kovinama (WC, TiC, TaC) cermeti sadrže i spojeve s dušikom (npr. TiN). Sadašnji se cermeti sastoje pretežito od titanova karbonitrida i nik1a optimiranjem svojstava s udjelom Ni, velicinom zrna Ti(G,N), omjerom C/N i s dodatkom TaC, NbC ili WC. Otpornost prema trošenju postiže se s TiC a TiN snizuje tren je i povecava otpornost prema naljepljenju strugotine na reznu plocicu. Kubicno kristalizirani borni nitrid (CBN) 3) Iza dijamanta ovo je najtvrda rezna tvar (tvrdoca 4500 HV 30). Postojan je do temperature 1 500 ac. Tlacna cvrstoca mu je 4 000 N/mm2, a savojna cvrstoca 600 N/mm2. Kubicno kristalizirani borni nitrid primjeren je za obradbu celika tvrdoce 54 ... 68 HRC, slitine na temelju kobalta i nik1a te brzoreznib celika. Dijamant Dijamant je cisti ug1jik. Ima dijamantnu kubicnu kristalnu rešetku. Pet je puta tvrdi (7000 HV 30) od tvrdih kovina, ali je savojna cvrstoca tek 300 N/mm2. Dijamant je najtvrda rezna tvar i najotpornija prema trošenw. Nedostatci su osjetljivost na udarce i niska tlacna cvrstoca (3000 N/mnh postojan je samo do temperature 600 ac; iznad 800 ac izgara. U uporabi je prirodni monokristalni dijamant (za finu obradbu), prirodni polikristalni dijamant i umjetni polikristalni dijamant. Dijamantni alati primjereni su za obradbu aluminija, aluminijevih slitina, titana, bakra i bakrenih slitina, platine, zlata, srebra, umjetnih tvari, tvrde gume, grafita, keramike, stakla, kamena i azbesta. Prevucene rezne tvari Rezni alati od brzoreznih celika prevlace se titanovim titanovim nitridom (TiN) i titan-aluminijevim nitridom
1) grc. keramos, glina, ilovaca. 2) eng!. cermet od ceramic + metaJ. a) eng!. Cubic Boron Nitride.

pTIJedlogu ISO (1988) obradivane tvari razvrstane su u šest karakteristicnih skupina (P, M, K, N, S i H). Prioritetni odnosno moguci izbor rezne tvari je sljedeci:
Obradivanetvari 1J i; .. 1J -""" :E' '> fiJ'6), : "O '>$ s::-'" M K N x x x X x x x x x x x x x
b'

]

,, s::

"';

2
" H

Rezna tvar

]
P x x x x x

h ] 8.
S x x x x x x

Noveoznake prema ISO Primjeri

standardni brzore:rnicelik prevuceni br20re2nicelik sinterirani brzorezni celik neprevucenestandardne
tvrde kovine

x

.

x

. x

. x .
x x x x

S 6-5-2 3) S 6-5-2-53) HSS-TiN" HSS-PM" HSS-PM-TiN " HW-POl,HW-P40

x

x

.
x
x

.
. . x .
x

.

x x

HW-MlO
HW-K1O,

HW-N1O

HW-K30

x

x

.
.

"...

prevucenestandardne tvrde kovine cermet na osnoviTiC x oksidna rezna keramika x miješanarezna keramika miješana rezna keramika ojacana svlaknima (whisker) nitridna rezna keramika kubicnokristaliziran bor nitrid nolikristaJnidi'amant p uena

HC- PIO, HW-P35 HC-K1O HT-POl HT-P20 CA-K1O CM-KO5 CM-S20 CN-K20 BN-H05 DP.N15

.

karbidom (TiC), (TiAl)N. Za pre.

D 2) 2) "

eng\. Physical Vaponr Deposition. eng\. Chemica! Vapour Depositiou. DIN 17350. DBL 8335.

445

444

LAKE KOVINE
Aluminij (HRN C.C2.100 -1986)

Aluminijske slitine Aluminijske slitine imaju odredene prednosti pred cistim aluminijem i to u cvrstoci i sposobnosti za lijevanje i gujecenje. Neke aluminijske slitine dosežu svojom znatnom cvrstocom svojstva celika. Toplinska (precipitacijsko) ocvršcivanje aluminijskih slitina

Osobite prednosti aluminija su mala gustoca i velika otpornost koroziji i kemijskim utjecajima. Aluminij ima takoder veliku toplinsku i elektricnu vodljivost. Sastav
Dopuštene necistoce (%) roax

Aluminijske slitine na temelju AlCu, A1CuNi,

it I

Oznaka
ukupno eu Ng Si Fe Zn Mn

Ti 0,2 0,3 0,5 0,7 1,0 0,03 0,03 0,05 0,05 0,05 0,02 0,03 0,05 0,05 0,05 0,15 0,15 0,20 0,25 0,25 0,40 0,7 0,7 0,5 0,8 0,06 0,07 0,07 0,10 0,10 0,02 0,03 0,05 0,05 0,10

Ga

ostalo 0,02 0,03 0,03 0,05 0,04

Al 99,8.00 Al 99.7.00 Al 99,5.00 Al 99,3.00 Al99.0.00

0,02 0,03 0,03 0,05 0,05 0,05

Gustoca aluminija iznosi od 2560 kg/m3 (lijevanog) (kovanog, valjanog ili vucenog). (Al 99,5) MenanlCKa 'UJ"P ---Istezljivost % Vlac. cvrst. Stanje aluminija R", N/roro2
90

do 2750 kg/m3

AlCuMg i AlMgSi mogu se toplinski (precipitacij°C skD ocvršcivati. 660 Toplinsko (precipitacijsko) ocvršcivanje aluminijskib slitina se temelji na promjenljivoj topljivosti odredenih elemenata (npr. Cu, Mg itd.) u aluminiju. Aluminij može u podrucju"" 500 °C doi bro otapati te elemente, dok mu je sposobnost za otapanje na nižim temperaturama neznatna. Ako O cvrstu otopinu pri 500 °C brzo hladimo, otopljeni se elementi ne mogu pravodobno izluciti, pa ostaju X ~odatni ele,?ent li prezasicenoj otopini. Kad se višak otopljenih a cvrsta otopma elemenata s vremenom izluci u zmirna ili medu njima, slitina postaje znatno cvršca (starenje). Toplinsko (precipitacijsko) ocvršcivanje aluminijskib slitina postižemo
l

Tvrdoca HE

dakle žarenjem (4
("" 500

At. % 25...18 22 6 4 18 5 3

As %

lijev trake i limovi roekani (žareni) polutvrdo valjani tvrdo valjani šipke, žice, cijevi i profili roekani (prešani ili žareni) polutvrdo vuceni tvrdo vuceni

...120
70 100 130

25 7 5 20 7 4

24...32
20 30 35 20 28 35

'C) i gašenjem u vodi te naknadnim starenjem. Starenje je kod nekih slitina (npr. AlCuMg) prirodno - pri temperaturi okolice, u drugih pak (npr. AlMgSi) umjetno - pri povišenoj temperaturi (8 ... 15 h pri 100 ... 200 oC). Toplinski ocvrsnute slitine imaju mnogo bolja mehanicka svojstva i mogu se rabiti pri temperaturama do 120 °C. Toplinski ocvrsnute slitine omekšavaju pri 360 ... 400 oc. Aluminijske slitine sa eu slabo su otporne prema koroziji. trgovackih naziva aluminijskih slitina

... 570

... 6

h) pri temperaturi odredenoj za svaku slitinu

Primjeri poznatijih Naziv antikorodal duralumin dura!umin K dura!umiu W duranalij duranalij 2S hidrona!ij sila! sila!K sila!V silUmin silUmiuy

Sastav (%) Al+
2,0 Si, 0,7 Mg, 06
3

70 100 130 ( ...170)

...4,5

eu,

02

'"

0,8 Mn, 0,1 0,2 Ti 0,7 Si, O ... 1,6 Mg, O ... 1,2 Mn

...

...

0,5 ... 2 Mg, 03 ... 1,5 Si, O ... 1,5 Mn 3,5 ... 4,5 Cu, 1,8 ... 2,2 Ni, ... 1,8 Mg 2,5 2... 3 ... 1,5 ... 9 Mg, 0,3 ... 0,6 Mn 2,5 Mg, 1... 2Mn 12 Mg, 02 ... 1 Si, 0,2 ... 0,5 Mu ... 4,4 eu, 0,6 ... 1,2 Mg, 0,6 ... 1 Mu, O ... 0,5 Mg

Na;jbolja svojstva u meko žarenom stanju dobivamo, ako nakon što vece plasticne deformacije (70 ...90% smanjenja presjeka) žarimo Al pri 360 .., 400 °C. Najvecu kemijsku otpornost postižemo žarenjem pri 450...500°C. Žice za aluminijsku užad moraju imati istezljivost > 2 %. Pojedine se žice prije pletenja ispituju na izmjenicno pregibanje i na uvijanje. 446

0,3 ... 0,6 Si, ... 0,1 Ti

1,5 Mn,

0,8...1,5

Mg, 0,5 ... 1 Mu, 03 ... 0,7 Si, 03 Ti
Mu

12 ... 13,5 Si, 0,3 ... 0,45

12,25...12,75 Si, 0,35... 0,65 Mu, 0,25...0,35 Mg

447

Aluminijske
Sastav (%) 1) Oznaka

slitine

za gnjecenje

(HRN C.C2.100 -1986) AI+

Mehanicka svojstva i uporaba (prosjecne vrijednosti)

nekih aluminijskih

slitina za gnjecenje

ISO 2) AlMn1 AlMn1Cu Al Mg 1 Al MG 2 Al Mg 3 AlMg4

I

Cu 0,1 0,05 0,20
0,20

Mg

Si

Fe

Zn

Mn 0,8 1,5 1,0 1,5

Cr 0,10 0,10

Ti + Zr 0,20 0,20 0,2

Oznaka

Stanje 1)

I I
0,3

0,6

0,7

0,2

S- Istezljivost f§ N Z 'd A,
'i3'-

'"

r
C Al Mn 1 meko žareno polutvrado tvrdo meko žareno polutvrdo tvrdo meko žareno polutvrdo tvrdo meko žareno polutvrdo tvrdo meko žareno polutvrdo meko žareno tvrdo toplinski ocvrsnuto h. toplinski ocvrsnuto t.

.5b
"'.

AlO

I'Q :I: Smjerniceza porabu

;;:

%

% 20 6 4 15 8 4 16 9 4 16 9 4 16 8 17 4 13 10

0,6 0,5 1,1 1,7 2,4 2,6 3,5 3,5 4,6

0,7

0,2

j

I
I

0,4 0,5

0,7 0,5

0,2 0,2

0,2 0,5

0,1 0,35 Al Mg 2 0,2 0,2 0,2 AlMg 3

40 90 18 100 120 5 120 150 3 80 180 13 140 230 7 180 260 3 80 180 14 140 230 8 180 260 3 100 230 24 160 270 7 220 310 3 130 240 200 340 50 150 100 210 14 7

22 Otporna 35 prema koroziji, 42 dobro se zavaruje 45 otporna prema 55 koroziji(morske 65 vode) 42 65 75 52 72 85 65 90 veca otpornost prema koroziji (i u morskoj vodi); s porastom %Mg smanjuje se zavarljivost

0,10
0,10

I I

0,5

0,5

0,2

0,4

0,35

0,5

0,5

0,2

0,8

0,35

0,10 0,10
0,10 0,10 0,10

Al Mg 5
AlMg3Mn Al Si 1 Mg Al Mg Si 0,5 Al Mg 1 Si Cu AlCn2Mg AlCu4MgSi AICu4Mg1

I
I I I

4,5
5,6 2,4 3,4 0,6 1,4 0,4 0,9 0,8 1,2 0,2 0,5 0,3 1,2 1,0 1,8 0,2 0,8

0,5

0,5

0,2

0,5 0,3 1,0 0,4 1,0

0,35

0,2

AlMg 4

0,5 0,6 1,6 0,3 0,7 0,4 0,8

0,5

0,2

0,25

0,2 0,2 0,2 0,2

j

AlMG 5 AlSi1Mg

0,5

0,2

0,35

0,5

0,2

0,3

0,10 0,15 0,35

110 14 170 3 200 11 290 8

35 dobro se kali, 55 otporna prema 60 koroziji 80

I
I

0,15 0,40
2,0

0,7

0,25

0,15

0,8 0,2 0,8

0,7

0,2

0,2 0,3 1,0 0,3 1,2 0,3 1,2

0,1

0,2

3,0

80 180 10 Al Cu 4 Si Mg meko žareno 220 280 2 tvrdo 260 400 10 toplinski ocvrsnuto h. 2 toplinski ocvrsnuto h. g. 320 450 AlCu5PbBi toplinski ocvrsnuto h. 250 380 10

I ::
I
I

0,7

0,2

12 70 vrlo dobro se 3 75 toplinski ocvr12 100 šcuje, prema 3 120 koroziji neotporna 12 100 za automate

3,8 4,9

0,5 0,5 1,2

0,5

0,2

0,7

0,2

Prešane aluminijske slitine za gnjecenje imaju približno jednaka mehanicka svojstva kao u meka žarenom stanju.

AlCu4SiMg

:g

1) Gornjii donjibrojeviznace granicne vrijednostisadržaja. 2) Uzete su u obzir samo neke znacajnijeslitine,dok su druge sadržane u navedenojnormi. 448

1)

h.- stareno pri temperaturi okolice (bladno), t. - stareno pri povišenojtemperaturi (toplo),g. - hladnognjeceno.
449

Aluminijske
Sastav (%) 1) Oznaka

slitine za lijevanje (HRN C.C2.300 - 1983)

Si

I

Cu (0,05) (0,15) 0,01 0,4 0,2 (0,3) (0,15) 0,5 0,2 (0,3) (0,15) 0,5
0,1 (0,15) 0,3 0,2 (0,15) 0,5 0,4 0,01 0,8 0,20 0,01 4,5 5,5 0,20 2,5 0,01 3,5 0,20 2,5 0,01 3,5 0,20 0,15 0,15 0,3 0,30 0,01

Slitine za lijevanje Ilpijesak ili /wkilll 11,0 (0,05) Al Si 12 .00 13,5 11,0 0,1 Al Si 12 Cu .00 13,5 1,2 7,5 2,0 Al Si 8 Cu 3.00
9,5 5,0 3,5 Al Si 6 Cu 4.00 3,0

0,50 0,8 0,8
1,0

0,10 0,5 1,2
2,0
2) 3) 4)

!\fehanicka svojstva i uporaba slitina za Vlacna Granica cvrstoca tecenja Oznaka 1) Rm Rpo., N/mm' N/mm2 70 ... 100 160 ...210 Al Si 12.01 63 80... 110 160 ... 210 80 ... 110 180... 240 02 80... 110 180 ... 240 64 80 ... 100 150 ...220 AlSi 12Cu .01 90 ... 120 180...260 02 AlSi 8 Cu 3.01 02 AlSi 6 Cu 4.01 02 AlSi 10.Mg .01 81 02 82 AlSi 5 Mg.O1 61 81 02 62 82 AlMg 5 Si .01 02 100 ... 150 100... 160 100... 150 120 ... 180 80... 100 180 ...260 90 ... 120 210 ...280 100... 130 150... 180 220 ...290 120... 160 160 ... 190 240...290 110 ... 130 110... 150 80 ... 100
120

lijevanje u pijesak ili kokilu lstezlji- Tvrdoca vost Uporaba HE % 5 6 6 6 1 2 ...10 ...12 ...12 ...12 ... 4 ... 4 45... 50... 50... 50... 50... 50... 60 60 60 60 65 75 tanke stijenke odljevaka, dobra kemijska otpornost

Al Si 10 Mg .00 Al Si 5 Mg .00 AlMg5 Si .00

Al Mg 3 Si 1.00 Al Mg 3.00 Al Cu 4MGTi .00

7,5 9,0 11,0 5,0 6,0 0,9 1,5 0,9 1,3 (0,5)

5,0 (0,05) (0,05) (0,05) (0,05) (0,05)

0,6 0,01 0,4 0,01 0,4 0,01 0,4 0,01 0,4 0,01 0,4

0,5 0,50 0,50 0,50 0,3

0,10 0,10 0,10 0,10 0,10 0,07

160 ...200 1 ... 3 170...220 1 ... 3 160 ... 200 1 ... 3 180 ...240 1 ... 3 170...220 2 ... 6 200 ...320 1 ... 4 180 ... 240 2 ... 6 240...320 1 ... 4 140 ... 180 1 ... 3 180 ... 250 2 ... 5 240 ... 300 0,5... 2 160 ... 200 1,5... 4 210 ...270 2 ... 8 260 ... 320 1 ... 3 160 ...200 2 ... 4 180 ... 240 2 ... 5 140 ... 190 200...280 150 ... 200 220... 300 3 2 4 3 140 ... 190 3 150...200 5 ... 8 ... 8 ...10 ...10 ... 8 ...12

tanke stijenke, kemijskimanje otporan 65... 90 više temperature 70 ... 100 60... 80 više temperature 70 ... 100 50... 60 veca tvrdoca, 80 ... 100 za motore, 60... 80 prehrambena 85 ... 115 industrija 55... 70 za motore, 70... 85 prehrambena 80 ... 110 industrija 60... 75 70... 90 90 ... 100 60... 65... 50... 65... 50... 65... 50... 50... 75 85 60 90 65 90 60 60 otpornost prema morskojvodi više temperature, ukrasni predmeti

4,2 (0,18) 4,9 11,0 13,5 11,0 13,5 7,5 9,5 5,0 7,5 9,0 11,0 0,1 2,5

(0,05) 0,20 0,01 0,4 0,2 0,5 0,2 0,5 0,3 0,6 0,01 0,4 0,2 0,5

Slitine za tlacno lijevanje

Al Si 12 (Fe) .00 Al Si 12 Cu (Fe) .00 Al Si 8 Cu 3 (Fe) .00 Al Si 6 Cu 4 (Fe) .00 Al Si 10 Mg (Fe) .00 Al Mg 10.00

(0,10) 0,1 1,2 2,0 3,5 3,0 5,0 (0,05) (0,05)

(0,1) (0,3) (0,3) 0,1 0,3 0,2 0,5 8,0 10,5

(0,15) (0,15) (0,15) (0,15) (0,15) (0,15)

1,3 1,3 1,5 1,3 1,3 1,0

0,10 0,8 2,0 2,0 0,2 0,10
2) 3) 4)

AlMg 3 Si 1.01 81 02 82 AlMg 3.01 02 AlCu 4 Mg Ti .61 81 62 82

...160

80... 100 120 ... 180 70 ... 100
70

...100

otpornost prema morskojvodi, ukrasni predmeti

220...280 240 ... 350 220...300 260 ... 380

300...400 5 ... 15 90 ... 115 za dijeloves veli350 ... 420 3 ...10 95 ... 125 kom tvrdocom 320 ... 420 8 ...18 95... 115 350...440 3 ...12 100... 130
63 -lijevano u pijesak 64 lijevano u kokilu

Gornji i donji brojevi znace granicne vrijednosti. - U zagradama su najvece dozvoljene vrijednosti elemenata kao necistoca. 2} 0,2 Ni; 02Pb; 01 Sn. 3) 0,3 Ni; 0,2 Pb; 0,2 Sn; 4) 0,3 Ni; 03 Pb; 0,1 Sn.

u

11 Dodatne oznake znace: 01-lijevano u pijesak, 02 - lijevano u kokilu; 61 -lijevano u pijesak i toplinski ocvrsnuto 62 -lijevano u kokilu s prirodnim starenjem

-

}

81 -lijevano u pijesak 82 -lijevano u kokilu

}te gašeno, }is top!inski ocvrslluto prirodnim starenjem.
451

i meko žareno

450

Mehanicka

svojstva i uporaba
Granica tecenja Rp o,, N/mm2

aluminijskih
Vlacna cvrstoca Rm N/mm' 220 u, 280 1

slitina za tlacni lijev
Tvrdoca Uporaba A, % HE

Oznaka

1)

Istezljivost

Mehanicka Oznaka MgMn2 MgAl6Zn

AlSi 12,05 AlSi 12 (Fe),05 AlSi 12 CU .05 AlSi 12 Cu (Fe) .05 Al Si 8 CU 3.05 Al Si 8 Cu3 (Fe) .05 Al Si 6Cu 4,05 AlSi 6Cu4 'Fe) .05 AlSi 10 Mg .05 AlSi 10 MG (Fe) .05 AlMg 10.05

140 ... 180

tanke stijenke, 00.3 6000. 80 dobra kemijska otpornost

svojstva Granica tecenja Rpo., N/mm2 100 ... 160 160,.. 190

Vlacna cvrstoca Rm N/mm' 200 ... 220 270 ... 280

Istezljivost AlO A5 % % 1,5... 2 6 ...10 1,5... 2 8 ..,11

Tvrdoca HB 40 55

140 .00220

220 u. 300 240... 310 220... 300 220 u, 300 220... 300

0,5 u. 3 0,5 u. 3 1 1 ...3

60,00 80 tanke stijenke, slaba kemijska otpornost 70... 100 više temperature, šira uporaba 80... 110 više temperature, šira uporaba 70... 90 motori, prehrambena industrija

Magnezijske slitine za lijevanje (DIN 1729/2 - 1973) Oznaka i sastav
Oznaka DIN 1) GK-MgAl8Znl GD-MgAI8Znl G-MgAl8Znl GK-MgAl9Znl G-MgAI9Znl GD-MgAl9Znl Gk-MgAI9Zn2 GD-M"AI9Zn2 G-MgAl9Zn2 Al Zn 9,0 0,3...1,0 Sastav % Mn 0,15... 0,3 Si 0,30 0,30 necistocem", Cu ostale 0,20 0,20 0,20 0,20 0,20

160 u. 240 150 ... 220 140 u. 200 140...220

00.5 70... 100 kemijska otpornost, ukrasni predmeti

j j
j

7,5...

8,3 ... 10,0 0,3... 1,0 0,15... 0,3 7,5... 9,5 0,5... 2,0 0,15,.. 0,3

Magnezijske slitine Sam magnezij je premekan za neposrednu uporabu. Potrebnu cvrstocu dobiva tek legiranjem. Magnezijske se slitine odlikuju osobito malom gustocom, približno 1800 kg/m3. Nisu posebno otporne prema koroziji. "Elektron« je zajednicki naziv za više magnezijskih slitina koje osim Mg sadrže uglavnom do 10 % Al, do 4,5 % Zn, do 2,2 % Mn i do 1,5 % Si. Magnezijske slitine za gnjecenje (DIN 1729/1 - 1982)
,,',

0,50

0,35

Mebanicka svojstva Oznalm !Nacin lijevanja') DIN G-Mg Al8 Zn 1 GK-MgAl8Zn1 GD -MgAl8 Zn 1 G-MgAl9Zn1 p k t h Po kh o t p k t

Granica tecenja Rp 0,2 N/mm2 90 ... 120 90 ... 120 140... 160 110 ... 140... 110 u' 140 u. 130 150 130 150

Vlacna cvrstoca Rm N/mm' 160... 220 160... 220 200 u. 240 240... 280 240... 280 240 u. 280 240... 280 220 u. 250 160... 220 160... 220 200 u. 250

Istezlji vost A, % 2 :2 1 6 2 6 2

-

Tvrdoca

Dinamicka izdržljivost na savijanje 3) Rd N/mm' 70... 901 70... 90' 50 u, 60 80 ... 100 80,.. 100 80... 100 1:1: 80 ... 100 40... 50 70... 90 70 u. 90 40... 50.

HB

Sastav i uporaba Oznaka DIN MgMn2 MgAl6Zn MgAl8Zn Al Sastav % 2) MG+ Zn Mn 1,2 2,0 0,15 0,4 0,12 0,3 0,1 Si 0,05 Cu 0,1 Si 0,1 Cu 0,1 Si 0,05 Cu otporna prema koroziji, dobro se zavaruje može se djelomice zavarivati ,može se toplinski ocvrsnuti Dopuštenemax cistoce %, ne-

I

Smjernice sa uporabu

-

0,5 1,5 0,2 0,8

GK-MgAl9

Zn 1

I

5,5 7,0

GD - Mg Al 9 Zn 1 G-MgAl9Zn2 GK-MgAl9Zn2 GD -MAl9 Zn 2

15000.170 90,.. 130 90 ... 130 140 u. 170

60...65 50...65 60 u. 85 55 u, 70 65...90 55... 70 65... 90 0,5,.. 1,5 65...85 2 ... 5 50...70 2 u. 5 50 u. 70 60 u. 85 0.5 u. 2

... 6 ... 6 u. 2 00.10 ... 4 ...10 ... 4

7,8 I 9,2

1) Dodatna oznaka 05 znaci tlacni lijev, 2) Gornji i donji brojevi znace granicne vrijednosti sadržaja,

lijevo 21 P-lijevanou pijesak,k -lijevanou koliku,t - tlacni lijev;h -homogenizirano,o -toplinski ocvrsnuto. 31 Pri 50 . 106titraja.
453

I)

Pocetni

dijelovi

oznake

znace:

G

- lijevanje

u pijesak, GK -lijevanje u kokilu, GD - tlacni

452

Mehanicka

svojtva

bakra Vlacna cvrstoca Istezljivost % > 38 >10 > 6 Tvrdoca HB 40... 60 60...90 > 90

BAKAR I BAKRENE SLITINE
Stanje

I

Rrn

Bakar Katodni bakar je elektroliticki rafinirani (na katodi izluceni) bakar, namijenjen ponajprije pretaljivanju u elektrolitski bakar.
S obzirom na nacin raimiranja razlikujemo: raimacijom katodnog bakra.

N/mm'

meko polutvrdo tvrdo

210 ... 250 250 ... 300 > 300

-

talionicki bakar, dobiven pirometalurškom elektrolitski bal/ar, dobiven pretaljivanjem S obzirom na kisik u bakru razlikujemo:

Bakrene slitine
Slitine bakra Oznaka i sastav

za gnjecenje s cinkom

(HRN C.D2.100 -1982)

(»Mjedi«)

-

bakar

bez kisika,

taljen

u zaštitnoj

atmosferi

ili vakuumu

-

Oznalm Cu Cu Zn Cu Zn Cu Zn Cu Zn 5.00 10.00 15.00 20.00 94,0 ... 96,0 89,0...91,0 84,0 ... 86,0 79,0 ... 81,0 69,0... 73,0 69,0... 71,0 66,0 ... 68,5 63,4 .u 65,0 62,0...64,5 59,0 ... 61,5

Sastav % Zn necistoce (max)

bakar s kisikom, taljen u oksidacijskoj atmosferi dezoksidirani bakar, dobiven uporabom kovinskih dezoksidanat. vrste bakra (HRN C.D1.002 - 1986)
1

ili nekovinskih

Normirane Oznaka
Katodni EK I-Cu

CUmin

Sastav (%) 1) O

Napomena P

".

Cu Zn 28.00 Cu Zn 30.00 Cu Zn 33.00 Cu Zn 36.00 Cu Zn 37.00 Cu Zn 40.00

I

0,2 Ni ostale ukupno 0,3 (Al, Fe, Mn, Pb, Sn, Sb)

I ostatalr

bakar

EK2-Cu EBI-CU EB-2Cu ET1- Cu ET2-Cu T1-Cu T2-Cu ED-Cu DNP-Cu DVP1-Cu DVP2-Cu
"

I

99,99 99,95 99,99 99,95 99,90 99,90 99,90 99,70 99,90 99,90 99,90 99,70 0,001

\

za katode

j

}

0,3 Ni, 0,1 ... 0,2 Pb ostale ukupno 0,5

Bakar bez kisika \ elektrolitski bakar elektrolitski bakar ta!ionicki bakar \ 0,003
0,005

I

Bakar s kisikom

0,005...0,04
0,005

0,08 0,005 ... ...0,01

...0,04

za lijevanje elektrolitski bakar smaloP

Dezoksidirani bakar

Mehanicka svojstva (prosjecne vrijednosti) Vlacna Istezljivost Stanje cvrst. Oznalm slitine ~ R Al. A, N/mm' I % % Cu Zn 10.00 Imeka 250 40 320 30 polutvr. tvrda 400 15
I

i smjernice

za uporabu

~
"cl

'15

tO

Smjernice za uporabu

-

~
instalacijski dijelovi za elektrotebniku, ukrasni predmeti

Cu Zn 15.00

...0,014
\

Imeka

55 70 90 55 70 90 55 70 90

0,015... 0,04 0,015... 0,05

s mnogo P

polutvr . tvrda Cu Zn 20.00 Imeka polutvr.
I tvrda

250 320 400 260 330 420

40 30 15 40 30 15

-

-

}
cijevi za manometre, instalacijski dijelovi za elektrotebniku, ukrasni predmeti

Za elektrotehnicki bakar nije odlucujuci kemijski sastav (EBl-Cu, EB2-CU, ET1-Ou, ET2-Cu i ED-Cu), vec samo elektricna provodnost y (u mekom stanju, pri 20 'C: najmanje 58 mI(Q mm') (= 58 MS/m).

-

455

454
--~

Mehanicka Oznaka

svojstva (prosjecne vrijednosti)

i smjernice za uporabu

(konac)

posebne slitine Oznaka

bakra

s cinkom

(»Posebne

mjedi«)

Vlacna
Stanje slitine cvrst. Rm N/mm2 250 320 380 260 340 430 280 380 500 290 350 410 240 410 480

Istezljivost
AlO

fij
,§ Smjernice za uporabu 50 70 90 52 80 100 55 90 115 60 75 95 70 95 125

Sastav % Cu Al Mn ostalo 0,02 ... 0,035 As 0,7 ... 1,3 Si 2,0... 3,0 Ni 0,7 ...1,4 Sn 1,0 ... 2,0 Ni -

% 40 30 18 40 24 12 40 15 5 45 25 15 30 15 10

% 45 32 20 45 26 14 45 18 6 48 28 17 33 18 12

CuZn 28.00 meka
polutvr. tvrda

Cu Zn 20 Al 2.00 Cu Zn 28 Sn 1.00

CUZn 31 Si 1.00
kovanje, može se platirati celikom, cijevi, duboke posude Io dom. hI"""o ohli" povecana sposobnost za hladno oblikovanje, žicane mreže, cijevne zakovice,vijci najvažnija slitina za hladno oblikovanje (vucenje, valjanje,prešanje); vijci,cijevi za toplo i hladno oblikovanje; dijelovi za prešanje u toplom stanju -, S olovom«) Cu Zn 35 Ni 2,5.00 Cu Zn 38 Sn 1.00 Cu Zn 40 Al 1.00 Cu Zn 40 Al 2.00 Cu Zn 40 Ni 2.00 Cu Zn 40 Mn 2.00 CuZn38Al2Mn3Ni.00 Cu Zn 39 Al Fe Mn .00

66,0...70,0
58,0 ... 61,0 59,5... 63,5 56,5 ... 59,5 55,5 ... 59,0 56,0 ... 58,0 57,0 ... 59,0 61,0... 63,0 56,0 ... 61,0

76,0 ... 79,0 1,8...2,3 70,0 ... 73,0

-

-

-

-

0,9 ... 1,3Sn I)

0,3...1,5

-

1,5...2,5 0,4...1,8 1,0...2,4 1,0...2,5 3,0...4,0 0,2...2,0

CuZn 30.00 meka
polutvr. tvrda Cu Zn 33.00 meka polutvr. tvrda Cu Zn 37.00 meka polutvr. tvrda

}

0,4... 1,6 1,3...2,3 0,5...1,0 2,0...3,0 0,2...1,5

0,3... 0,5Ni
0,2... 1,5 Fe

2)

Slitine

bakra

S kositrom

(»Kositrena

bronca«) Uporaba

CuZn 40.00 meka
polutvr. tvrda Slitine

Sastav % Oznaka Sn P Cu
vijci, opruge, za elektr. vodljive opruge

bakra cinkom S
Oznaka

i olovom

(»Mjedi

Cu Sn 2.00 1,0... 2,5 0,01... 0,4
Cu Su 6.00 55... 75 001... O4

Oznaka i sastav Sastav % Cu 62,0... 64,00 60,0... 62,0 59,5... 61,5 57,0... 59,0 57,0... 59,0 535...560
(nros
'

~
}

Pb 2,5...3,5 1,5...2,5 1,5...2,5 2,5...3,5 "'" ... 2 5 1 00

Zn

Cu Zn 36 Pb 1,5 .00 CuZn36Pb3 .00 Cu Zn 38 Pb 1,5 .00 CuZn39Pb2 .00 CuZn39Pb3 .00 CuZn44Pb2 .00
Mehanicka svoistva

)

o

necistoce (max) Ni ostale 0,3 0,5 0,5 0,3 0,5 0,3 0,3 1,0 1,0 0,5 10, 05

,

,

,

,

~

opruge, ~avitljiye cijevi za manome-

tre, mreze za slta

Cu Sn 8.00 7,5...9,0

0,01...0,4

i!J I kruge;.~ijevi vece otpornostitrošenju ?PorozlJI

Slitine

bakra Oznaka

S kositrom

i cinkom

(»Crvena

kovina«) Uporaba

ecne v ejie<1nostI) 1 SIr ermce za unora-- ,b "" lstezljivost :r: Stanje cvrst. ,5 Oznaka Smjernice za uporabu slitine Rm AlO N/mm2 % % meka 340 30 33 70 za toplo i hladno oblikov,;;;Je, 410 15 18 95 dijelovi za prešanje u toplom Cu Zn 36 Pb 3.00 polutvr. 10 12 125 stanju tvrda 480 370 75 najvjaslitinazaoh1lliov meka 25 28 440 10 12 105 nje odvajanjemcestica(slit. za Cu Zn 39 Pb 2.00 polutvr. 5 tvrda 510 6 125 automate), razni strojni dijelovi
Vlacna

Sastav % Sn Zn Pb Pm"" Cu 0,1 0,4 za manometarske opruge ) 1 za klizne ležaje

Cu Sn 4 Zn 4.00

3,0 ... 5,0 3,0... 5,3

eu Su4 Pb 4 Zn4.00 3,0... 5,0 3,0... 5,0 3,0... 5,0

11 Takoder 0,02 ...0,035 As. 2) Takoder 0,3 ... 0,7 Fe.

456

457

- - -Oznaka Cu Al 5.00 CuAl5As .00 Cu Al 8.00

-Al 4,0... 4,0... 7,0...

-

V"

- - -.-..-_u,
AsFe As Cu Uporaba za kocne pojase, prigušivace osciIacra otpornost prema sumpornoj i octeno' kiselini velika cvrstoca (i na povišenoj temnost prema kiselinama i morskoj } vodi te vatri peraturi),otporI

Sastav % Mn Ni

6,0 0,00 ... 0,3 0,0... 0,8 6,0 O,O.u 0,8
9,0 0,0 u.0,5 0,0...0,5

Poznati trgovacki nazivi za novo srebro: alpaka, argentan, pakfong. »Kinesko srebro« je starije ime za posrebreno novo srebro. *
Slitina bakra sa silicijem (»silicijska bronca«) - (2,8 ... 3,5 % Si; 1 ... 1,5 % Mn; ost. Cu) - služi za opruge koje su elektricni vodici, kovinska sita itd. Slitina bakra s berilijem (»berilijska bronca«) - (1,5...2,5 % Be) -lako se kali (otvrdnjava), cime se postiže tvrdoca do 400 HE.

.., .5 .5 '" o

Cu AlS Fe 3.00 CuAl10 Fe 3.00 CuAl10Fe5Ni5.00 Cu Al 9 Mn 2.00

6,5... 8,5 8,5 .., 11,0 8,5... 11,5 8,0 ... 10,0

0,0 1,5 0,0 1,5

Fe ...0,8 0,0 ...0,8 1,5...3,5 u, 3,5 0,0...1,0 2,0...4,0 ...1,5 4,0...6,0 2,0...8,0 ...2,5

I

Bakrene slitine za lijevanje <HNR C.D2.300 - 1980/1986) Slitine bakra sa cinkom i olovom (»Mjedi za lijevanje«)
Oznaka i sastav Oznaka Cu Cu Zn 33 Pb 2.00 Cu zn 39 Pb .00 Cu Zn 40 Pb .00 63,0... 67,0 60,0... 63,0 58,0... 63,0 Pb 1,0...3,0 0,5...2,0 0,5...2,5 Sastav % Al 0,0...0,5 0,2...0,8 Zn ostatak

nikl. Slitine bakra Sniklom ("Niklena bronca«) ("Niklena bronca',)
Oznaka CuNi5Fe
1 Mn.OO

I
Uporaba
za ci'evi i aoarate osobita otpornost prema

Sastav %
Ni 40... 60 Fe 10...15 Mn 03...08 0,3...1,0 eu

I
I

CuNi lOFe 1Mn .00

9,0 '" 11,0 1,0...2,0

eroziji koroziiii kavitaci'i
sposobnost za duboko izv!acen;e. n!atiran. e

i

Cu Ni 20.00
CuNi20Mn1Fe.00

19,0 ... 22,0

-

0,0...0,5
05...15

cu Ni 25.00
CuNi30Mn1Fe.00 Cu Ni 44 Mn 1.00

19 ...220 04...10 24 O... 26 O 29,0... 32,0 0,4...1,0 43,0 ... 45,0

00...05
0,5...1,5 0,5...2,0

]

Mebanicka svojstva i uporaba
I

za kondenzatorske crevi o za kovani novac i olatiraoie velika otpornost prema eroziii korozi'i i kavitaci'i sposobnost oblikovanja, lako oksidira

I

Oznaka

Granica tecenja Rp.., N/mm2

Vlacna IstezljiTvrdoca cvrstoca vost R", N/mm' 180 250 250

A,
% 12 25 15

-

HE 10/1000 450 750 750

Uporaba

------ --Oznaka

- -----. - -:inkom nild .
Cu 61,0 ..' 65,0

("Novo srebro«)
Pb Zn Uporaba dobro se lijeva i preša; za unutn'u arhitekturu dobro se preša i kuje, za oDCuuoorabu

I

P. Cu Zn 33 Pb 2.01 K. Cu Zn 39 Pb .02 T. Cu Zn 39 Pb .05 P. eu Zn 40 Pb .01 T. eu Zn 40 Pb .05 K. Cu Zn 40 Pb .021

70 80 120

Sastav % Ni 8,0 '" 11,0

otpornost prema koroziji, armature armature za plin i vodu armataure, okovi, precizna mehanika

Cu Ni 10 Zu 27.00

-

120

220
280

15
15

750

cu Ni 10 zn 42 pb 2.00 45,0... 48,0 Cu Ni 12 zn 24.00

9,0 ... 11,0 0,5...2,0

62,0 ... 66,0 11,0... 13,0

-

dobra spos.ob!.,za

-

cu Ni 15 Zu 21.00 Cu Ni 18 Zu 20.00
Cu Ni 18 Zu 27.00

63,0...67,0 13,5... 16,5 60,0 ... 64,0 17,0...19,0
59 0...63 O 170...190

] oprnge;za nn'borzaielo .5 dobro se preša, kujei
'" obrauje o dobra sposobnostob!.,
za ukrasne nredmete opcenito za preciznu mebaoiku i ontiku. kljuceve

-

SIitine bakra sa cinkom te aluminijem, (»Posebne :rnjedi za lijevanje«) Oznakai sastav
Oznaka Cu eu Zn 25 AI 6 Fe 3 Mn 3.00 Al

žeJjezom i manganom

Sastav % Fe Mn Zn

cu Ni 18 zn 19 pb 1.00 59,0...63,0

17,0... 19,0 0,3...1,5

-

458

60,0 ... 66,0 4,5... 7,0 2,0...4,0 1,5...4,0 gu zn 26 AI 4 Fe 3 Mn 3.00 / 60,0... 66,0 2,5... 5,0 1,5... 4,0 1,5... 4,0 ostatak u Zu 35 AI Fe Mn .00 57,0... 65,0 0,5... 2,5 0,5... 2,0 0,1... 3,0

::;;"

459

!.."U.Mehanicka svojstva i uporaba Oznaka P. eu Zn 25AlGFe 3 Mn 3.01 C. eu Zn 25AlGFe 3 Mn 3.03 N. euZn25AlG Fe3Mn 3.04 P. euZn 2GAl4Fe 3Mn3.01 C. eu zn 26 Al4 Fe 3 Mn 3.03
N. Cu zn 26 Al4 Fe 3 Mn 3.04 P. eu Zn K. Cu Zn C. Cu Zn N. CuZn T. eu zn 35 Al Fe Mn 35 Al Fe Mn 35 Al Fe Mn 35 AlFeMn 35 Al Fe Mn .01 .02 .03 .04 .05

\ \
}

Granica Vlac. IstezJji- Tvrdoca vost tecenja cvrst. Uporaba HE Rm Rp'.2 10/1000 % N/mm2 N/mni' 1800 statickijakoop10 725 400 1900 tereceni dijelo. 10 740 400 vi konstrukcija 300
300 170 200

600
600 450 475

18
18 20 18

1400
1500 1100 1100

velika cvrstoca i tvrdoca umjerena k!izna mebanicka svojstva, brodski propeleri

&_-- ,..w. Granica Vlacua Istezlji- Tvrdoca tecenja CVrStOCavost Oznaka Rm As HB Rp,,2 10/1000 % N/mm2 N/mm2 4 800 130 240 P. Cu Sn 12 Pb 2.01 280 5 150 900 C. Cu Su 12 Pb 2.03 280 7 150 900 N. eu Sn 12 Pb 2.04 130 5 700 240 P. Cu Sn 10.01 270 150 7 950 C. Cu Su 10.03 7 150 270 900 N. eu Sn 10.04
k,

g. g... -

Uporaba

dobra otpornost prema trošenju, koroziji i morskoj vodi velika žilavost, otpornost prema koroziji i morskoj vodi

Slitine (P., K, C., N.) eu Sn 11 P.OO i eu Sn 10 P.OO (01, 02, 03, 04) su otporne prema trošenju, koroziji i morskoj vodi.

Slitine

bakraS kositrom (»Kositrena bronca za lijevanje«)
Oznaka

Slitine bakra s olovom i kositrom lijevanje«) sastav
Oznaka Cu
80,0 ... 87,0 78,0 ... 82,0

(»Olovno.kositrena

bronca za

Oznake i sastav

Sastav % Pb 8,0 ... 10,0 8,0... 11,0
13,0 ... 17,0 18,0 ... 23,0

I

Cu

Sn

Sastav % Ni

Sn 4,0... 6,0 9,0 ... 11,0 7,0... 9,0

Pb

P

Cu Sn 14.00

85,0 ... 87,0 12,9... 15,0

-

Cu Sn 12.00
eu Cu Cu Cu Cu Sn Sn Sn Sn Sn 12 Ni 2.00 12 Pb 2.00 11 P.OO 10.00 10 P.OO

85,0...88,5 10,8... 12,8

84,0...87,5 11,0... 13,0 1,5... 2,5 84,0 ou87,5 11,0... 13,0 86,0 ... 89,5 10,0... 12,0 88,0 ... 91,0

9,0...10,7

87,0...89,5 10,0... 11,5

-

< 0,2 0,05 ... 0,40 0,05 ou0,40 1,2 ... 2,5 0,05... 0,40 0,15 ou1,5 0,5 ...1,0

Cu Pb Cu Pb Cu Pb eu Pb

9 Sn 5.00 10 Sn 10.00 15 Sn 8.00 20 Su 5.00

75,0 ... 79,0
70,0 ... 78,0

4,0... 6,0

Mehanicka

svojstva i uporaba Granica Vlacna Istezlji- Tvrdoca tecenja CVrStOCa vost Uporaba Oznaka I Rp.,2 HB Rm As 10/1000 % N/mm2 N/mm2 850 velika otpornost 3 200 140 P. eu Sn 14.01 950 prema koroziji i 220 150 1,5 C. Cu Sn 14.03 950 morskoj vodi 2 220 150 N. eu Sn 14.04 800 6 130 240 P. Cu Sn 12.01 velika.otpornost 4 270 150 K Cu Sn 12.02 prema trošenju, ko950 4 270 150 C. Cu Sn 12.03 roziji i morskoj vodi 900 4 270 150 N. Cu Sn 12.04 900 12 dobra otpornost 280 160 P. Cu Sn 12 Ni 2.01 8 1000 300 prema trošenju, ko, 180 C. Cu Sn 12 Ni 2.03 1000 10 roziji i morskoj vodi 300 180 N. eu Sn 12 Ni 2.04

I

Mehanicka svoistva i unoraba Granica Vlac. Istezlji- Tvrdovost ca tecenja cvrst. Oznaka Uporaba Rm As HB Rp'.2 10/1000 % N/mm2 N/mm2 - otpornost prema koroP. eu Pb 9 Su 5.01 7 80 160 - ziji (parama sumK euPb 9 Su 5.02 80 200 5 - porne isolne C. Cu Pb 9 Sn 5.03 80 220 6 - kiseline), klizni ležaji N. eu Pb 9 Sn 5.04 130 230 9 P. Cu Pb 10 Sn 10.01 80 180 7 650 dobra otpornost 140 220 3 700 prema trošenju i koroC. Cu Pb 10 Su 10.03 6 N.Cu Pb 10 Su 10.04 110 220 700 ziji, klizui ležl\ii 80 170 5 600 dobra klizna svojstva, P. eu Pb 15 Su 8.01 100 8 650 otpornost prema sumC. eu Pb 15 Su 8.03 220 N. eu Pb 15 Sn 8.04 100 220 8 650 poru i soluoj kiselini 5 500 dobra klizna svojstva, P. eu Pb 20 Su 5.01 60 150 - otpornost prema koro80 180 7 N. eu Pb 20 Su 5.04 ziji

-

461

460

Slitine bakra s kositrom, O aka
Cu Cu Cu Cu Cu m Su 10 Zu 2.00 Su 8 Pb 2.00 Su 7 Pb Zu 3.00 Su5 Pb 5 Zu5.00 Su 3 Zu 9 Pb 7.00 I svo.istv --

cinkom i olovom (»Crveni li'ev«)
Sastav % ~ ~ 9,1 u. 11,0 6,0... 9,0 6,0 u. 8,0 4,0... 6,0 2,5... 3,5 ~ 1,0... 3,0 ~ 0,5 u. 4,0 5,0...8,0 4,0...6,0 6,0...8,0 Mehanicka svojstva i uporaba Granica tecenja Vlac. cvrst. Istezlji- Tvrdoca vost A, % 15 15 HE 10/1000 Uporaba

86,0 .u 89,0 82,0 ... 91,0 81,0 ... 85,0 84,0 ... 86,0 78,0 ... 82,0

2,0 u.

5,0

Oznaka

4,0... 6,0 7,0... 10,0

Rp.., Rm N/mm2 N/mm' P. Cu Al 9,01 K. Cu Al 9.02 120 140 320 450

Mehanicka

-

.

np

Oznaka

ora_.b~ Granica Vlac. Istezlji- Tvrdoca cvrst. vost tecenja Rm A, HB Rp..> 10/1000 % N/mm2 N/mm' 120 149 140 130 240 270 270 250 12 7 7 16 750 850 800

Uporaba umjereno opter"::' ceni klizni dijelovi, otpornost prema morskoj vodi otpornost prema morskoj vodi i koroziji, za armature i kucišta pumpi otpornost prema koroziji i morskoj vodi otpornost prema koroziji i mor' skoj vodi P. Cu Al 10 Fe 3.01 K. Cu Al 10 Fe 3.02 C. Cu Al 10 Fe 3.03 N. CUAl 10 Fe 3.04 P. CUAl 10 Fe 5 Ni 5.01 K. Cu Al 10 Fe 5 Ni 5.02 N. eu Al 10 Fe 5 Ni 5.03) C. CuAllO Fe 5 Ni 5.04 180 200 } 250 300 280 600 600 680 10 12 12 500 550 13 15

otpornost prema 800 koroziji,za 850 prehrehrambeau industriju 1150 1150 opcenito za mehanicki opterecene dijelove (pri temper. -200 do + 200 'C) otpornost prema koroziji i velika cvrstoca, za brodske propelere

P. Sn 10 Zn 2.01 C. Cu Sn 10 Zn 2.03 N.Sn 102.04 P. Cu Sn 8 Pb 2.01

KCu Sn 8 Pb 2,02
C. N. Sn 8Pb2.03 Sn8Pb 2.04

130
130 130 100 120 90 100 90 100

220
230 270 210 260 200 250 200 201

2
4 5 12 12 13 13 18 16

650 750 600

1400 1500 1600

P. Sn 7Pb 7Zn 3,011) C. Cu Sn 7 Pb 7 Zn 3,03 2) P. Sn5Pb5Zn5.01 3) C. Cu Sn 5 Pb 5 Zn 5.03 4) P. Cu Sn 3 Zn 9 Pb 7.01 C. Cu Sn 3 Zn 9 Pb 7.03

-

NlKAL I NIKLENE SLITINE Cisti nikal
Tehnicki cisti nika! sadrži: iznad 99,6 % Ni za kemijske aparate iznad 98,7 % Ni za anode iznad 98,0 % Ni za opcu uporabu (osobito za platirlll\ie)

500 550

Slitine bakra S aluminijem Sastav
Oznaka Cu

(»Aluminijska

bronca za lijevanje«)

(i za slitine).

Sastav %

-

Al

Fe 2,0...5,0 3,5...5,5

Ni

Mehanicka svo.ist. -.--.Slitiaa Vlacaa cvrstoca Stanje meko tvrdo Rm N{mm' 400 ... 450 750 Istezljivost A, % 30...45 1 Tvrdoca HE 80... 90 180 u. 200

Cu Al 9.00 88,0 ... 92,0 Cu Al 10 Fe 3.00 83,0 ... 89,0 CuAl10 Fe 5 Ni 5.00 I 76
1) Takoder K. eu Sn 7 Pb 7 Za 3.02. ,) Takoder N. eu Sa 7 Pb 7 za 3.04. 3) Takoder K. eu Sa 5 Pb 5 Za 5,02. " Takoder N. eu Sa 5 Pb 5 Zn 5.04.

8,0 ...10,5 8,5... 11,0 8,5 ... 11,0

3,5...6,5 98,0 % Ni

462 463

Nik1ene Sastav

slitine

za lijevanje

(DIN 17730

- 1971)
Si 5,5... 6,5 ostalo

Nik1ene slitine za gnjecenje (DIN 17741, 17742, 17743, 17744 -1983 i 17745 -1973)
Oznaka DIN Sastav
I

1)% Fe 0,4 Al ostalo

Oznaka DIN G-Ni 95 G-Ni 93 C G-Ni 90 Si Ni > 95 > 93 > 90 Cu Fe

Sastav % Mn

nrin Mn Cr Ni

Cu

Mo

Uporaba otporui termometri kern. aparati, svjecice motora s U.I.

Ni 99,4 Fe

199,4 98 97 94 94 76 60 59 73 72 58 72 65 63 63 16 1 22 22 15 22 21 21 2 1 6 1 0,6 2,0 3,0 5,0 20 1,0 30 15 0,7 20 15 1,0 23 20 1,0 1,0 20 0,5

-

1)

1,0... 2,5C 2) 3) 1,OC
4) 4) 4)

NiMn1 NiMn2 NiMn3Al NiMn5 Ni Cr80 20 Ni Cr 70 30 Ni Cr 60 15 Ni Cr Ni Cr NiCr Ni Cr Ni Cr 20 Al Si 15 Fe 23 Fe 20 Ti 20 Ti Al

1,5 1 Si 1 Si 2 Si

G-Ni cu 30 Nb 62...68 26...33 G-Ni cu 30 Si 3 61...68 27...33 60... 68 27...31 G-NiCu30Si4 Mehanicka svojstva i uporaba
Granica tecenja Oznaka Rpo.2m.n N/mm2 G-Ni95 G-Ni 93 C G-Ni 90 Si G-Ni Cu 30 Nb G-Ni Cu 30 Si 3 G-Ni Cu 30 Si 4 120 160 350 220 350 500 Vlacna cvrstoca

1,0...2,5 0,5... 1,5 0,5... 1,5 1,0... 1,5Nb 1,5Al 1,0...2,5 0,5... 1,5 2,7... 3,7 0,5...3,5... 45 1,0... 2,5

termoelementi, mrežice za elektronke

5 21

Istezljivost
A5mln

.

Tvrdoca Uporaba HBmin 80 85 180 120 220 260

0,5 0,5 31 30 0,5 0,5 2 2 0,5 0,5 2,5 2,0 5 5 16 28 6 7 16 9

1 3,2 2Si 8 18 1,4 0,5Ti 5 1 Si; 0,4 Ti 1,5 1,4 1 Si; 2,3 Ti 1,5 1 3,0 0,6 Ti 3 2 20 20 5 3

za grijala ! otporuici žice otporuici

Rm mln N/mm2 320 340 500 450 650 750

% 12 10 3 25 10 1

NiCu30Fe NiCu30Al koroziji, za arma} ture, aparate i sl. dobra otpornost prema eroziji (i kavitacijskoJI, koroziji; velika postojanost morskoj prema } dobra uotpornost vodi"

) vatcosta\ni dijelovi trajno opter. dijelovi, otporui koroziji kaljivo kenrijski aparati

"
Monel je slitina s približno 66 % Ni, 29 % Cu, 3 % Mn (+ Si, Fe, C), a veoma je otporna koroziji. Rabi se za kondenzatorske cijevi, ~opatice vodnih turbina, dijelove kucanskih aparata i sl.

Ni Mo 16 Cr16Ti 1,0 Ni Mo 28 1,0 NiCr22Mo6Cu ost. 1,5 NiCr22Mo7Cu 1,0 NiMo 16 Cr 15 W 1,0 NiCr22Mo9Nb 0,5 NiCr21Mo6Cu 39 1,0 Ni Cr21 Mo 38 1,0 NiFe 15 Mo 79 NiFe 16 Cu Cr 76 NiFe 16 CuMo 76 NiFe 48 Cr 51 NiFe47Cr 47 1,0 Ni 49 48 Ni 48 46 Ni 42 41 1,0 Ni Fe 47 50 0,6 NiFe 46 51 0,6 Ni Fe 45 53 NiFe44 53 0,5 Ni Co 29 18 28 Ni Co 28 23 27 0,5

fost. 15 16 4 16 4 47 47 49 51 57 47 46 45 44 54 48

2Co 1 Co 1Si:2Co 5Co 2 Co; 4 W Ii dijelovi kOrOZI]1 prema otpoi 1 Co; 4 Nb ICo 1 Co; 0,9 Ti ske slitine I) meke magnet-

I

I

II mekom staklu utaljivanje u

I

23 CO 118Co

Necistoce: 1) 2) 3) 4) 2,0 Si, 1,0 C, 1,2 Cu, 1,0 Fe, 1,5 Mn, 0,01 S, 0,19 ostalo. 2,0 Si, 1,2 Cu, 1,0 Fe, 1,5 Mn, 0,01 S, 1,19 ostalo. 1,2 Cu, 1,0 Fe, 1,5 Mn, 0,01 S, 0,19 ostalo. 1,0 razno.

11 Srednje i zaokružene vrijednosti.

16-Kraut

465

464

~

OLOVa I OLOVNE SLITINE CINK I CINCANE SLITINE
Cisto olovo. Cisti cink. Tehnicki cisti cink - u plocama (HRN C.E 1.020 - 1970) Oznaka I Sastav % Znmin necistoce (max) 0,005 0,01 0,05 0,5 1,5 2,5 Rafinirano Pbmin Cu olovo -u bloku (HRN C.E1.030 -1978) necistoce (max) 0,01 Uporaba za opticko staklo, akumulatore za kemijske aparate Sastav %

Oznaka

I

I

Uporaba

Zn 99,99 99,99 99,995199,995 Zn 99,95 Zn 99,5 Zn 98,5 Zn 97,5 99,95 99,5 98,5 97,5

za cincane slitine za tlacno lijevanje za bakrene slitine s cinkom (i nildom) } za duboko izvlacenje za galvansko cincanje, za slitine za galvansko i toplo cincanje, slitine s cinkom, cincano bjelilo itd.

Pb 99,985 99,985 Pb 99,95 99,95 Pb 99'99199'99 Pb 99,9 99,90
Pb H. 99,91 99,90

0,04... 0,10

0,015 0,05
0,10

\

za slitine, kabelske obloge pri poviše-

0,06

J za kemijske aparate
) nim temperaturama

}

Slitine olova s kositrom iantimonom Tiskarske slitine (HRNC.E1.1O1 1966) Sastav % Oznaka Pb 93 81 83 81 74 64 67 Sn 3 4 5 5 9 30 5 Sb 4 15 12 14 17 6 28 Tiskarska oznaka slitine 3/4 4/15 5/12 5/14 9/17 30/6 5/28 Uporaba podloge galvanskih ploca za stereo-ploce za strojeve linotype za stereo-ploce za strojeve monotype za povecanje žitkosti za povecanje tvrdoce

Cincane

slitine

za lijevanje

(HRN C.J6.040 -1963 i DIN 1743/2 -1967) G Pb Sn 3 Sb 4 G Pb Sn 4 Sb 15 GPbSn5Sb12 G Pb Sn 5 Sb 14 GPb Sn9 Sb 17 DPbSn30Sb61) DPbSn5Sb281)

Oznaka i sastav Oznalm HRN - DIN HRN T.ZnAI4 T.ZnA14 DIN O GKOZnAl4Cu3 3,5...4,3 Gk- ZuAl6 CU 1 5,6...6,0 Mehanicka 2,5... 3,2 0,03... 0,06 1,2...1,6 « 0,005)1) 0,075 Fe 0,009 Pb + Cd 0,002 Sn Cu 1 3,5...4,3 3,5...4,3 0,0...0,5 0,5...1,2 0,02... 0,06 0,02... 0,06 0,08 Fe 0,005 Cd' 0,007 Pb 0,003Sij Al Sastav % Cu Mg Zn Necistoce % (max)

...-

Slitine za obloge elektricnih
Oznalm E Pb 99,9 EPbCu Pb

kabela (HRN C.E1.040 - 1963)
Pb Uporaba

Sastav % Sn Sb

0,04

svojstva i uporaba -,' Granica Vlacna Istezlji- Tvrdoca cvrst. vost tecenja Uporaba Oznalm RpQ,' ruin Rruruin A5ruin HBmin ,.-. % N/mm' N/mm2 ,..,.... 70 200 250 tlacni odljevcitocnih izmjera, T. Zn Al4 1,5 T. Zn Al4 Cu 1 G-ZnAl4 Cu 3 GK-Zn Al4 Cu 3 G-Zn Al 6 Cu 1 Gk-Zn Al6 Cu 1 220 170 200 150 170 270 220 240 180 220 2 0,5 1 1 1,5 80 90 100 80 80 tlacni odljevcitankih stije!iki odljevci u pijesku odljevci u kokili ljevackikomplicirani odljev, ci u pijesku odnosno kol?!i,

E Pb Sb EPbSnSb

-

-

0,40

0,20 0,85!

vrlomeko,zaopcuuporabu ostatak tvrdo,zatelefonskekabele meko, za brodske kabele > 99,90 vrlomeko,za posebnesvrhe
I

Slitine olova santimonom
Sastav % 1... 5 SB 6 Sb 7... 10 Sb 5,5 Sb 8,8 Sb )

(HRN C.E1.035 - 1963)
Uporaba limovi, trake, cijevi, žice armature

ost. PB

\ ploce za zaštitu od radioaktivnog zracenja

I za akumulatore

I) Slitine za dodavanje. 1) Kao necistoca. 467

466

Kositrene i olovne slitine (HRN C.E1.100 -1963) Sastav Ozuaka %

za ležaje

(»Bijela

kovina«) Talište "t °0 241...354 230 ... 400 Temperatura lijevanja "li °0 424...450 440... 460

il

Tvrdoca HB pri°C 20 24,5 27 50 19 20 100 12 10

'I
I

LEMOVI Tvrdi lemovi

.edeni

lemovi IHRN

CoD2.306

- 1957)

88 ...90 Sn ... 4 Cu 3 7 ... 8 Sb 79 ...81 Sn L. Su 80 8 ... 10 Cu 11 ... 12 Sb Sn 79 ...81 L. Su 80 Pb 5 ... 7 Cu 11 ... 13 Sb 1 .., 3 Pb 8 ... 10 Sn L.PbSu9Cd 0,5 ... 1,5 Cu Sb 13 ...15 0,75... 1,0 Cd 0,75... 1,0 As 0,4 ... 0,6 Ni Pb ost. Sn 5 ... 7 L.Pb Su6Cd 0,5 ... 1,5 Cu 14 ... 16 Sb 0,75... 1,0 Cd 0,75... 1,0 As 0,4 ..o 0,6 Ni ost. Pb L. Pb Su 10 9,5... 10,5 Sn 0,5 ... 1,5 Cu 14,5 ... 16,5 Sb Pb osto L.Pb Su5 4,5... 5,5 Sn 0,5 ... 1,5 Cu 14,5 ... 16,5 Sb ost. Pb L. Su 89

I

Sastav %

I I

Oznaka
S.Cu85Zu S.Cu63Zu S.Cu60Zu S.Cu54Zu S.Cu48Zu S. Cu 42 Zu Bakreui lemovi

Temperatura lemljenja Si 0,2"0 0,2... 0,2... 0,2... 0,4 0,4 0,4 0,4
"~m

( Cu 84 ...86 62 ...64 59 ...61 53 ...55 47 ... 49 41

Znmin

Uporaba
za bakar, bakrene sli tine, celik i že} ljezne lijevove

°0

27

20

10

182 ... 400

440... 460

13 35 38 44 50 56

1 020 910 900 890 870 845

...43

za bakrene i nildene slitine i želje} zne lijevove za bakrenei nilde.lli'slitine

(I DIN 8513/1- 1979)

28

23

15

240 ... 400

450 o..520
Oznaka DIN L-Cu L-Sf Cu L-Cu Su 6 L-Cu Su 12 > > > > ( Cu 99,90 99,90 91 86

Sastav % Sn Si

Temperatura lemljenja
"~m 00

Uporaba za nelegirani celik za željezne i niklene slitine

26

21

15

245...420

480 ... 520

0,02 ... 0,05 5... 8 O ...0,4 11 ... 13 O ...0,4

1 083 1083 1040 990

I
23 16 9 235 ... 370 420... 450 .. 22 13 6 240 ... 420 450 ...520 _. o,
I

Meki lemovi (l HRN C.E1.041-1963) Sastav 1)% Najniža temperatuOznaka Sn Pb ra lemljenja i)lemfC S. Su 20 20 80 275 S. Su 25 25 75 257

Uporaba za prevlake kovina za strojno lemljenje plamenom
za lemljenje razmazivanjem za lemljenje olova za opce svrhe za precizno lemljenje za lemljenje zdravstvenih

S.Su30 30 S.Su33 33 S.Su35 35
40 50 60 75

70 67 65 60 50 40 25

249 242 237 223 200 185 185

Uporaba L. Sn 89 L. Sn 80 L. Sn 80 Pb L. Pb Su 9 Cd L.PbSn6Cd L. b Sn 10 L. Pb Sn 5 468

I
,

)

)

za <:linanricki teško opterecene ležaje uz povišenu temperaturu za mnamicki teško opterecene ležaje za ležaje dobre klizne sposobnosti pri veIillim opterecenjima
za .lež~je dobre klizne sposobnosti pri umjerenim opte-

S. Su 40 S. Su 50 S. Su 60 S. Su 75

predmeta

*
Slitine s ekst emno niskim talištem: Roseova slith a: 50 % Bi, 25 % Pb, 25 % Su - talište 94 aC. Woodova slitl na: 50 % Bi, 25 % Pb, 12,5 % Sn, 12,5 % Cd - talište
1) Dopustive necisto ,ce(max) %: 0,25 Bi; 0,02 Fe; 0,05 As; 0,005 Al; 0,005 Zn.

70 aC.

) recenJlIlla

469

POSEBNE SLITINE ZA ELEKTROTEHNIKU Srebrni lemovi (HRN C.D2.307 - 1957)
Sastav % Oznaka Talište

AI>:
S. Cu 55 ZnAg8

Cu",
55 52 52 49 43 43 42 40 44 36 42 32 19 18 32

Cd
5... 9 8...12 13...17 12...16 3... 7 10... 14 18...22 3.u 7

razno (max)
.. 10Mn. 6 Ni 4Sn 8 Mn. 5 Ni

Zn

", .C
870 830 800 770 750 780 730 840 770 700 800 730 620 690 700 ..

"u.u.

-

....UU

_...u.._, Sastav %

.-. .--...

--_u, Uporaba

Oznaka DIN
CnMn 12 Ni 2)

S. Cu52 ZnAg 12 S. Cu 52 ZnAg 12 Cd
S. Cu49 ZnAg 15 Cd S. Cu 43 Zn Ag 20 Cd S. Cu43 ZnAg 25 S. Cu42 ZnAg25 Cd S. Cu40 ZnAg27Mn S. Cu44 ZnAg30 Cd S. Cu36 ZnAg30 Cd S. Cu 42 ZnAg 38 Sn S. Cu32 An Ag 44 S. Cu 19 ZnAg 45 Cd S. Cu 18 Zn Ag 49 Mn S. r,n 2 ZnA" 50 Cd

7... 9 11...13 11...13 14...16 19... 21 24...26 24...26 26...28 29...31 29... 31 37...39 43...45 44...46 48...50 49... 51

Elektricna Dtpornost 1) Q/(!lQm) eu

Mn
12

Ni
2

Al

20.e 100.e 300.e 500.e
0,43 0,49
0,49

CuNi20Mn 10
CuNi443) CuMn2Al CuNi30 Mn CuMn 12 Ni Al

10
1 2 3 12

20
44 30 5 0,8

0,43 0,49
0,49 0,130 0,405 0,50

0,49
0,49 .. 0,417 0,50

-

-

1;] ... "' o

1,2 }oo,

:

0,125 0,40 0,50

0,49 0,432 0,50

}
}

mJeru1 prcizni otpornici otpornici
opci

Nikelin je slitina sa (%): 55 ... 68 Cu, 31 ... 32 Ni, O ... 13 Zn, a ima elektricnu otpornost 0,40 ... 0,44 ~Q m (= 0,40 ... 0,44 Q mm2/m). Slitine za elektricne žice za visoke temperature
Oznaka DIN Ni Ni Ni Cr Cr Cr Cr Ni 80 60 30 25 20 15 20 20 4) 5) 6) 7) er Sastav % Ni Al Fe

(DIN 17470 - 1984)
Uporaba do.e 1200 1150 1100 1050 1300 1200

Uporaba. Srebrni su lemovi namijenjeni opcenito za lemljenje celika, željeznih lijevova, bakra i bakrenih slitina, a osobito: S. Cu 52 Zn Ag 12 Cd, S. Cu 49 Zn Ag 15 Cd, S. Cu 43 Zn a Ag 20 Cdza lemljenje celika (i platiranih celicnih limova) s bakrom; S. Cu 40 Zn Ag 27 Mn - za kemijski otporne celike i tvrde kovine; S. Cu 42 Zn Ag 38 Sn - kao lem otporan prema morskoj vodi; S. Cu 32 Zn Ag 44 - kao vatrostalni lem; S. Cu 32 Zn Ag 50 Cd .. kao lem otporan prema koroziji.

Elektricna otpornost 1) Q/!lQm 20.e 1,12 1,13 1,04 0,95 1,44 1,37 400.e 1,15 1,20 1,17 1,11 1,45 1,39 soo.e 1,14 1,22 1,26 1,22 1,48 1,44 1200.e 1,17 1,28 1,49 1,45

20 ost. 15 ost. 20 30 25 20 25 20

22 ost.

-

5 5

ost.
ost. ost.

CrAl255 CrAl205

-

-

Lemovi za aluminij
.u_......-____mm
Oznaka DIN L-Al Si 7,5 L-Al Si 10 L-Al Si 12

._--, , --. w._,. Sastav % Temperatura lemljenja "Ie" Al Si .C 605...615 595 u. 605 9,0... 10,5 ostatak 6,8... 8,2 590 ... 600 11 O ... 13 5 \

Kantal je slitina sa (%): 30 Cr, 5 Al, 3 Co i ost. Fe, a rabi se do 1350 aC.
;;:; Uporaba

Slitine posebne elektricne Naziv Ni Slitina »1040" permalloy A 72 78,5 78,5

permeabilnosti Sastav u % eu 14 Mo Mn

e
< 0,1

Fe 11

\

(narocito slitine Al Opcenito za aluminij Mn)'.

-

permalloy B
permalloy e
;:

48

..

..

3

-

0,5

-

21,5
52 18
m)

Meki lemovi za aluminij (DIN 1707 - 19S1) Sastav % Oznaka DIN Sn
10

-..
Temper. lemljenja "Ie" .C Uporaba

3

< 0,1 < 0,1 (= !lQ

Stariji naziv: specificni elektricni otpor i starija jedinica Q mm'/m
»Manganin«. »Konstaotao«. »Cekas lk "Cekas«. "Cekas 0«

Zn
8 u' 15 30 u. 45 17 u. 25
94 O u. 96 O

Cd
-

drugo
.. -

--

al '1 5) 6)

85 u. 92 L-Sn Zn 40 55 u. 70 L-Cd Zn 20 L-Zn Al 5

L-Sn Zn

75...83

-

-

200 u. 250 tarui lemovi 200 u. 340 265 u. 280 manje osjetljivprema koroziji lemljenje

71 »Cekas 1«.'

4 Ou.6 OAl 380...390 ltpzvuknm i u Deci:,
471

470

Slitine za ermenentne ma Naziv
permendur koerzit 15 Co 70 koerzit 30 Co 90 500 koerzit 120 700 koerzit 160 slitine Mishima: 1) Co 49 16 31

ete Sastavu %
Cr Mo Ni AI

Titanove slitine (DIN 17851 - 1973)

/
razno 2 V 4,8 Ti 4 -Cu

Sastav (%) 1)

Fe 49

Oznaka AI

9 4,7

1,6 0,4

-

-

-

v
3,5 ". 4,5

Sn
2,0." 3,0

Gustoca Q Ti kg/m'

-

10 7,5

-

2)

-

-

27,5 24,5

-

26
27

13 11,5

TiAl6V4 TiAl 5 Sn 2 ost. Mehanicka

5,5 ". 6,75 4,0 ". 6,0

ost.

4450 4500

14
6

+ Cu
+ Cu

-!

TITAN I TITANOVE SLITINE
Cisti titan Titan kristalizira U dva kristalna oblika: ispod temperature pretvorbe 882 ac je Tia koji kristalizira heksagonalno, iznad te temperature nastaje Tip koji kristalizira u kubnoj prostorno centriranoj rešetki. Gustoca titana leži izmedu gustoca teških i lakih kovina: Tia (20 ac)
Tehnicki Oznaka Femn 3.7025 3.7035 3.7055 3.7065 0,20 0,25 0,30 0,35 O 0,10 0,20 0,25 0,30

svojstva titanovih slitina (DIN 17864) Modul Granica Vlacna Udarna Istezljivost elast. tecenja cvrstoca radnja loma Oznaka E Rm KU Rp0.2 % J N/mm2 N/mm2 N/mm 820 TiAl6 V 4-F89 111 000 890 10 31 760 790 8 TiAI 5 Sn 2-F79

Uporaba il °C do 480

-.

do500

Titanove slitine dobro se zavaruju, otporne su koroziji. Njihova znatna cvrstoca i razmjerno mala gustoca omogucuju konstruiranje najlakših dijelova (zrakoplovstvo, svemirska tehnika).

Q = 4505 kg/m3
(DIN 17850

Tip (900 ac)
Sastav (%) Nmn 0,05 0,06 0,06 0,07
Cmn

Q = 4320 kg/m3.
. Hmn 0,13 0,13 0,13 0,13 Ti

cisti titan

- 1985)

0,08 0,08 0,10 0,10

ostalo

Mehanicka

svojstva kovanog titana (DIN 17864 - 1973) Granica tecenja Vlacna cvrstoca Rm N/mm2 250 ". 410 390 ". 540 460." 590 540... 740 Istezljivost uzd. As % 30 22 28 16 popr. As % 25 20 16 15 HB 120 150 170 200 Tvrdoca Udarna radnj':loma uzdužno poprecno KU KQ. J J:.85 40 35 25 60 35 25 20,. .
1J Dozvoljene necistoce (%): 0,08 C, 0,30 ... 0,50 Fe, 0,015 ... 0,020 H, 0,05 N, 0,20 O.

Oznaka Rpo,2 Rp, N/mm2 N/mm2

3.7025.10 > 180
2.7035.10 3.7055.10 3.7065.10 > 250 > 320 > 390

> 200 > 270 > 350 > 410

Tehnicki cisti titan je otporan prema koroziji, postojan u morskoj vodi' i morskoj klimi. Uporaba: za kemijske aparate i u zrakoplovstvu.

472

473

OBLICI KOVINSKllI

POLUPROIZVODA
Razred I)

ODLJEVCI OD SNOG LIJEVA za t1acne cjevovode Cijevi s kolcakom (HRN C.J1.030 - 1961)
Razred 1) LA A B Nazivni promjer
DN mm

I

c c g c

Nazivni tlak (bar) Ispitni tlak (bar) za Dr. (mm) zaDN (mm) 80." 1200 ... 600 600) ". 50,65 16 20 15 10 25 20 12,5 20 15 10 12,5

B

g

I
.EL mm

NazivnI tlak plbar

Gt

-

SIL
cb I Masa prirubnice In kg 2,7 3,3 3,7 4,2 5,3 6,7 9,3 12,0 14,8 19,0 23,4 26,5 32,1 44,0 59,9 80,8 94,6 120,0 139,0 173,0 d mm 19 19 19 19 19 23 23 23 23 23 28 28 28 31 31 84 34 37 37 40 4 4 4 8 8 8 8 12

L

e: LA

Razredi A ej -mm

16

30
25

25
20

12,5

NazIvni promjer DN mm 50 65 80 100 125 150 200 250 300 350 400 450 500 600 700 800 900 1000 1100 1200

Rupe za vijke

DuJjinska gustoca cijevi --2L kglm 10,4 13,7 17,3 22,0 28,7 35,9 52,1 70,6 91,4 114,5 139,5 169,0 196,7 262,9 338,2 413,1 516,6 619,2 731,5 853,0

B ej
mm

DuJjinska Masa kolcaka gustoca cijevi 2)
I

.E1mm 98 118 133 153 183 209 264 319 367 427 477 528

D mm

b mm

o
mm 8,0 8,3 8,6 9,0 9,5 10,0 11,0 12,0 13,0 14,0 15,0 16,0 17,0 19,0 21,0 23,0 25,0 27,0 29,0 31,0 mm 125 145 160 180 210 240 295 350 400 460 515 565 620 725 840 950 1050 1160 1270 1380

n 2)

il
mm 66 82 98 118 144 170 222 274 326 378 429 480 532 635 738 842 945 1 048 1152 1 256

~
mm

Da mm

"
mm
77 80 84 88 91 94 100 103 105 107 110 112 115 120 122 125 128 130 135 140

- ej
mm

50 65 80 100 125 150 200 250 300 350 400 450 500 600 700 800 900 1 000 1100 1 200 Nazivni

78 94 110 131 157 183 235 287 339 391 442 494 546 650 753 857 960 1 064 1169 1 273

84 100 116 137 163 189 241 294 346 398 449 501 553 657 760 865 968 1 072 1177 1 281

promjeri

Duljine L:
D C

DN: 50,65 2i3

6,7 7,3 6,9 7,6 7,2 7,9 7,5 8,3 7,9 8,7 8,3 9,2 9,2 10,1 10,0 11,0 10,8 11,9 11,7 12,8 12,5 13,8 13,3 14,7 14,2 15,6 15,8 17,4 17,5 19,3 19,2 21,1 20,8 22,9 22,5 24,8 14,2 26,6 25,8 28,4 80... 150 3,4 i 5
lijev.

8,6 9,0 9,5 10,0 11,0 12,0 13,0 14,0 15,0 16,0 17,0 19,0 21,0 23,0 25,0 27,0 29,0 31,0

E!.. kg 3,3 4,4 5,5 7,1 9,2 11,5 16,8 22,9 29,8 37,5 46,3 56,0 66,0 89,3

~
kg/m 8,9 11,6 14,7 18,6 24,2 31,1 44,0 59,3 76,5 96,3 116,9 141,0 165,2 219,8 283,2 354,9 431,8 518,3 613,1 712,9 mm m

66 82 98 118 144 170 222 274 326 378 429 480 532 635 738 842 945 1 048 1152 1 256

165 20,5 185 21,0 200 21,0 220 22,0 250 285 340 395 445 505 565 615 22,5 23,0 24,5 26,0 27,5 29,0 30,0 31,5 33,0 36,0 38,5 41,5 44,0 47,0 50,0 52,5

12 16 16 20 20 20 24 24 28 28 32 32

582 670 682 780 797 895 904 1015 1 004 1111 1221 1 329 1115 1230 1 340 1455

116,8
147,8 182,6 222,3 265,6 313,2 200... 4i5

Vrijednost DN '=

c na slici iznosi: 50

...250
3

300

...500
4

600...1200

=
mm

coo

5

- centrifugalni lijev,g - gravitacijski

2,3 Duljine L iznose za DN = 50,65 i 80 =: ili 4 m.

1, 2 ili 3 m za sve ostale DN 1,

"

Duljinskagustocacijevivrijediza razred LA Duljinskagustocacijeviza razrede A i B su približnoza 10odnosno20%vece.

21

g gra~tacijski IL broJ rupa.

lijev (u pješcanim kaIupima).

474
475

Lukovi - S prirubnicama Fazonski cijevni komadi Spojni komadi 1) (HRN C.J1. 040 ... 081 - 1961)

1)

fi.:j.
s kolcakom i prirubnicom (HRN C.J1.040)
DN

~
s prirubnicama (HRN C.J1.043) DN 50 ... 1200 O = 9,3... 36,2

s kolcacima (HRN C.J1.041)
DN

s prirubnicom (HRN C.J1.042)
DN 50 ... 1200 O = 9,3 ... 36,2

o l

= 50

... 1200

= 9,3 ...36,2 = 150...500

o l

= 50

... 1200

= 10,1...38,0 = 155...270

=

=

l

= 400...800

l

= 100...900
"C

1/4 luk (HRN C.J1.064) DN = 50 ... 1200 O = 9,3...36,2 R = 110 ... 1145 la = 40 ... 155 Odvojci 1)

1/8 luk (HRN C.J1.065) DN 50... 1200 o = 9,3 ... 36,2 R = 266 ... 1400 la = 40 ... 155

V.
45'

O;I<

.s /,

=

luk sa stopalom (HRN C.J1.068) DN = 50 ... 600 O = 9,2... 22,2 R = 110 ... 605 la = 40 ... 95

1\
I> ,,~ i"~la

Redukcijski komadi 1)

9'
II

s kolcacima (HRN C.J1.050) DN = 65 ... 1200 dn = 50 ... 1100

s prirubnicama(HRNC.J1.051:)
DN

~
-' --DN

-

.JI
-IIT

I
s kolcacima (HRN C.J1.070)
DN

0, = 9,7...36,2 l = 200...600 Lukovi - s kolcacima 1)
""

dn = 50 ... 1100 0, = 9,7... 36,2
02 = 9,3 ... 33,8 l = 200 ... 600

= 65 ... 1200

02

= 9,3 ... 33,8

= 50 ...60

DN

dn = 50 ... 600 O = 9,3 ... 22,2 l = 171...940 Križni komadi 1)

s prirubnicama (HRN C.J1.071) = 50 ... 1200 dn = 50 ... 1200 O = 9,3 ... 36,2 l = 300... 1700

s kolcacima i prirubnicom (HRN C.J1.072) DN = 50 ... 1200 dn = 50 ... 1200 O = 9,3 ... 36,2 l =170...1780

1/4 luk (HRN C.J1.060)
DN

= 50

... 500

o R lo

= 9,3 ... 19,8 = 110 ... 515 = 40 ... 85

1/8 luk (HRN C.J1.061) DN =50 ... 1200 o = 9,3 ... 36,2 R = 250...1400 lo = 40 ... 155

1/16 luk (HRN C.J1.062) DN = 50 ... 1200 O = 9,3 ...36,2 R = 250 ... 1400 lo = 40 ... 155

1/32 luk HRN C.J1.063) O R lo

= 50 ... 1200 = 9,3...36,2
= 250 ... 1400 = 40 ... 155

s kolcacima (HRN C.J1.080) = 50 ... 600 O = 9,3 ... 22,2 l = 170...940
DN 1) Sve su izmjere u mm.

s prirubnicama (HRN C.J1.081) DN = 50... 1200 O = 9,3 ... 36,2

l

= 300... 1700

1) Sve su izmjere u mm.

477
476

CELICNI POLUPROIZVODI Duljinska i ploštinska gustoca (Qz, A)skazane jedinicama kg/m i kg/m2 Q i
racunane su na temelju gustoce celikaQ

= 7850

kg/m3.
šesterol",tni (HRN C.B3.026 - 1984)

Vuceni celici u šipkama Okrugli vuceni celici - vuceniu tolerancijskom polju ISOh 11 (HRNC.B3.411 1984)i ISOh 9 (HRNC.B3.412 1984) Promjer d mm 10 10,5 11 11,5 12 12,5 13 13,5 14 14,5 15 16 17 18 19 20 Duljinska Promjer Duljinska Promjer Duljinska Promjer Duljinska gustoca gustoca gustoca gustoca d d d Q[ mm k/m mm k/m mm k!!/m k/m 75 21 38 2,72 8,90 34,7 0,617 22 39 80 0,680 9,38 39,5 2,98 23 85 40 0,746 3,26 9,86 44,5 24 42 90 0,815 3,55 10,9 49,9 44 951) 25 11,9 55,6 0,888 3,85 100 26 45 61,7 0,963 4,17 12,5 110 27 46 1,04 4,49 13,0 74,6 28 48 120 1,12 4,83 14,2 88,8 125 30 50 96,3 1,21 5,55 15,4 31 52 130 104 1,30 5,92 16,7 55 140 121 32 18,7 1,39 6,31 58 150 139 33 20,7 1,58 6,71 60 160 158 34 22,2 1,78 7,13 35 63 180 200 2,00 7,55 24,5 36 65 200 247 2,23 7,99 26,0 37 70 2,47 8,44 30,2

Celik u šipkama - vruce valjan: okrugli kvadratni (HRNC.B3.021 1984) (HRNC.B3.024 1984) -

Nazivna debljina d 5,5 6 6,5 7 7,5 8 10 12 14 16 18 20 22 24 25 27 28 30 31 32 35 37 38 0,187 0,222 0,260 0,302 0,347 0,395 0,617 0,888 1,21 1,58 2,00 2,47 2,98 3,55 3,85 4,49 4,83 5,55 5,92 6,31 7,55 8,44 8,90 40 42 44 45 50 52 55 60 65 70 75 80 90 100 110 120 140 150 160 180 200 220

Du1jinska gustoca okrugli kvadr.

!
~

-~
Nazivni Du1jinska
otvor kljuca s 13 14 15 16 18 20,5 22,5 23,5 25,5 28,5 31,5 33,5 37,5 39,5 42,5 47,5 52 55 57 62 62,5 67 72 78 83 88 93 98 103 gustoca ~ k!'/m 1,15 . 1,33 1,53 1,74 2,20 2,86 3,44 3,75 4,42 5,52 6,74 7,63 9,58 10,6 12,2 15,3 18,4 20,6 22,1 26,1 26,5 30,5 35,2 41,4 46,8 52,6 58,8 65,3 72,1 ~ .kW:!L 12,6

-

0,502 0,785 1,13 1,54 2,01 2,54 3,14 3,80 4,91 7,07 0,04 9,62

9,86 10,9 11,9 12,5 15,4 16,7 18,7 22,2 26,0 30,2 34,7 39,5 49,9 61,7 74,6 88,8 121 139 158 200 247 298

19,6 28,3 38,5 50,2 78,5 113

Kvadratni vuceni celici - vuceni u tolerancijskom polju ISO h 11 (HRN C.B3.421 - 1986) Debljina Du1jinska Debljina Duljinska Deb1jina Duljinska Debljina Duljinska gustoca gustoca gustoca gustoca a a a a Q[ Q[ Q[ Q[ mm mm mm k/m k/m mm k/m k!!/m 2 10 22 50 0,0314 0,785 3,80 19,6 3 11 (24) (55) 0,070 7 0,950 4,52 23,7 12 25 3,5 (60) 0,096 2 1,13 4,91 28,3 4 13 63 1,33 (27) 31,2 0,126 5,72 14 28 4,5 0,159 (65) 33,2 1,54 6,15 5 70 1,77 (30) 7,07 0,196 (15) 2) 38,5 5,5 16 32 0,237 2,01 8,04 (75) 44,2 6 80 0,283 (17) 2,27 (35) 9,62 50,2 7 18 36 100 0,385 2,54 10,2 78,5 8 40 0,502 (19) 2,83 12,6 9 20 45 0,636 3,14 15,9

"
Šesterokutni vuceni celici - vuceni u tolerancijskom O h 11 (HRN C.B3.441 -1984) polju

Navedeni su samo celici debljine skupine A koji se obicno rabe. (Za ceJlke debljine skupine B koji se rabe samo iznimno vidi gore navedenu normu!); Okrugli betonski celik (HRN C.K6.020 - 1955) Promjeri: 5, 6, 7, 8, 10, 12, 14, 16, 18,20,22,25,28,30,32,36,40. Preporucuje se uporaba deblje tiskanih promjera. 478 .......-

:: NOnnirano samo u tolerancijskom podrucju ISO h 11. Izmjere u zagradama rabe se jedino u iznimnim slucajevima. 479

Vmce valjani plosnati celik (HRN C.B3.025 - 1984) Debljine 15...50 mm
Širina a mm Duljinska gustoca QI!(kg/mm) za debljinu b mm 15 2,36 16 17 18 20 25 30 35 40 50

Širina a mm 10

Duljinska gustoca ili/(kg!mm) za debljinu b mm 5 0,393 6 7 8 9 10 11 12

20

12 0,471 0,565 14 0,550 0,659 0,769 0,879 15 0,589 0,707 0,824 0,942
16 20

-

13

14

-

-

-

1,13

-

-

-

-

-

-

-

-

-

22 25 26
28 30 32 38 40 45 50 55

2,59 2,94 3,06

3,14 3,27
3,52

-

-

-

3,53 3,77 4,47 4,71 5,30 5,89 6,48

-

1,18 1,26

18 0,707 0,848
0,785 0,942

0,628 0,754 0,879 1,00

-

1,38

1,13
1,26

1,27
1,41

22
25 26 28 30

1,10

0,864 1,04
0,981 1,02 1,10 1,18 1,18 1,22 1,32 1,41

1,21
1,37 1,43 1,54 1,65

1,38
1,57 1,63 1,76 1,88 2,01 2,20 2,39 2,51 2,83
3,14

32
35

1,26
1,37

1,51
1,65

1,92

38
40 45
50

1,49
1,57 1,77
1,96

1,79
1,88 2,12
2,36

-

2,20 2,47
2,75

55 60

2,16 2,36

2,59 2,83

3,30

65 2,55 3,06 70 2,75 3,30 75 2,94 3,53 80 3,14 3,77
90 120 130 140 150

4,08 3,85 4,40

-

3,45 3,77

2,12 2,47 2,83 3,53 4,24

-

1,41
1,57 1,73 1,96 2,04 2,20 2,36 2,51 2,75 2,98 3,14 3,53
3,93

-

-

-

-

-

1,88
2,07 2,36 2,45 2,64

2,04
2,25 2,55 2,65 2,86

2,42 2,75 2,86 3,08

35

4,12

4,40
4,77 5,02 5,65 6,28 6,91

3,77 4,02

1,90

-

-

-

-

-

-

3,67 3,96

-

-

-

-

-

-

-

-

4,24

-

4,95 5,65

4,71 5,02 5,50 5,97 6,28 7,07 7,85

5,89 6,28 6,87

-

-

7,07

7,46 7,85 9,42 8,83 10,6 9,81 11,8

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

15,7

60
65

7,07

7,54
8,16

-

2,83 3,30
3,58 3,77
4,24

3,06
3,27

3,30
3,52

70
75

8,24
8,83

7,65

7,77 8,64 10,8 8,48 9,42 11,8
9,18
9,89

13,0 14,1
15,3
16,5

8,79
9,42

-

10,2
11,0

16,5

12,8
13,7

-

18,8
20,4 22,0

-

-

19,2

27,5 31,4 35,3

3,01

3,57
3,88 4,08
4,59

3,85
4,18 4,40
4,95

j

80
90 100

10,0

9,42
10,6 11,8

10,0
11,3 12,3

10,6
12,0 13,3

12,7 14,1

11,8
12,6 14,1 15,7

14,7
15,7 17,7 19,6

17,7
18,8 21,2 23,6

20,6
22,0

23,6
25,1 28,3

-

4,32 4,71

-

4,71

4,40
4,95

5,02
5,65

100 3,93 110

3,53

4,24

4,71

-

-

5,50

-

-

6,28
6,91 7,54 8,16

6,36 -

4,59

5,10
5,50 5,89 6,28 7,07

6,91 7,77

4,71 5,18

5,65 6,12 6,59 7,07
7,54 8,48

5,10 5,61

5,50 6,04

6,12 6,63 7,14 7,65
8,16 9,18

7,14

110 120 130 140
150

13,0 14,1 15,3 16,5
17,7

13,8 15,1 16,3 17,6
18,8

14,7 16,0

-

-

15,5 17,0 18,4

-

17,3 18,8 20,4 22,0 23,6

21,6 23,6 25,5 27,5 29,4

25,9 28,3 30,6 33,0 35,3

-

-

-

31,4 34,5 37,7 40,8
44,0

39,3 43,2 47,1 51,0
55,0

47,1

58,9

-

11,0
12,1

7,85

8,64
11,2

9,42 10,2
11,2 12,2 13,3 15,3 12,2 13,2 14,1

7,77 8,48 9,18

8,64 9,50 10,4 9,42 10,4 11,3 10,2

-

8,79
9,42

9,89 11,0
11,8

-

-

14,3

-

13,0

1§,5
,(

Duljina plosnatog celika: normalna 3 ...4 m, maksimalna 12 m. Široki plosnati celik -lamele, vruce valjan (HRN C.B3.030 - 1986): širina a 150... 1250 mm, debljina b 40 ... 80 mm, duljina I 2 ... 12 m. Plosnati celik s rebrom -lisnate opruge, vruce valjan CHRN C.B3.031-1966): širina a 60 ... 120 mm, debljine b 10 ... 16 mm. Vuceni plosnati celik (HRN C.B3.431 - 1986): širina a 5 ... 50 mm, debljina b 1,5 ... 50 mm. Hladno ualjane celicne trake (HRN C.B3.530 - 1967):
širina a do 600 mm, debljine b 0,08

... 5,0

mm.

Deblje otisnute brojcane vrijednosti vrijede za uobicajene izmjere;
ostale su iznimne.

12m.

Duljina plosnatog

celika: normalne:

3

... 4 m,

najvece:

Trakasti (obrucni) celik, vruce valjan (HRN C.B3.550 - 1960): širina a 10 ... 190 mm, debljine b 1 ... 5 mm.

480

j iiiiiiIIiiIII

481

Celicni

kutni

profili

- vruce valjani
"'I ~~I I I

Istokracni Oznaka

kutni prafili (konac) Presjek Duljinska gustoca S mm' 691 903 870 --'L kg/m 5,42 7,09 6,83 7,38 9,34 9,03 11,1 9,66 11,9 14,1 12,2 14,7 15,1 17,8 16,6 19,7 19,9 23,3 23,6 27,2 29,2 33,2 31,6 35,9 36,2 40,7 48,5 54,3 e mm 16,9 17,7 18,5 19,7 20,5 21,3 22,1 22,6 23,4 24,1 25,4 26,2 28,2 29,0 30,7 31,5 33,6 34,4 36,4 37,2 40,2 40,9 42,1 42,9 Geometrijska znacajka presjeka nosaca Ix = Iy Ix cm4 22,8 29,1 33,4 42,4 52,6 58,9 71,4 72,3 87,5 102 116 138 177 207 239 280 341 394 472 540 692 775 845 949 Wx = w"

L
bxbxd mm 60x 60x 6 60 x 60 x 8 65 x 65 x 7

-.
I, cm 9,43 12,1 13,8 17,6 22,0 24,4 29,8 29,6 35,9 43,0 47,8 57,1 73,3 86,2 98,6 116 140 162 194 223 282 318 347 391 453 506 943 1050

Wx

cm'
5,29 6,88 7,18 8,43 10,6 11,0 13,5 12,6 15,5 18,2 18,0 21,6 24,7 29,2 30,1 35,7 39,5 46,0 50,4 58,2 69,3 78,2 78,2 88,7 95,6 108 162 181

W,

cm'

mm

3,95 11,7 4,84 11,6 5,27 12,6 6,31 13,7 7,59 13,6 8,11 14,6 9,55 14,5 9,25 15,5 10,9 15,4 12,6 15,3 13,3 15,4 18,4 21,0 22,7 26,1 29,5 33,3 37,7 42,4 49,7 55,0 58,3 64,4 71,3 78,3 121 133 17,6 17,5 19,5 19,5 21,6 21,5 23,5 23,4 25,4 25,3 27,5 27,4 29,4 29,3 31,4 31,3 39,1 39,0

Istokracni kutni prolili (HRN C.B3.101-1962)

Raznokracni kutni profili (HRN C.B3.111-1962)

940 70 x 70 x 7 70 x 70 x 9 1190 75 x 75 x 8 1150 75 x 75 x 10 1410 80x 80x 8 1230 80 x 80 x 10 1510 80x 80x 12 1790 90 x 90 x 9 1550 90 x 90 x 11 1870 100 x 100 x 10 1920 100 x 100 x 12 2270 110x 110 x 10 2120 110 x 110 x 12 2510 120 x 120 x 11 2540 120x 120 x 13 2970 130x 130 x 12 3000 130x 130x 14 3470 140x 140x 14 3720 140 x 140 x 16 4220 150x 150 x 14 4030 150x 150 x 16 4570 160x 160 x 15 4610 160x 160x 17 5180 200 x 200 x 16 6180 200x 200 x 18 6910 Normalne

Geometrijske I moment W moment i polumjer Konstrukcijske Istokracni

karakteristike presjeka nosaca: presjeka otpora tromosti izmjere - v. str. 4871

kutni prafili

,Geometrijska znacajkapresjekanosaca
Ix = Iy e mm 6,0 7,3 7,6 8,4 8,9 9,2 10,0 11,2 11,6 12,8 14,0 14,5 15,6 Ix cm4 0,39 0,79 1,01 1,41 1,81 2,16 2,96 4,48 5,43 7,83 11,0 12,8 17,3 I, cm4 0,15 0,31 0,40 0,57 0,76 0,91 1,24 1,86 2,22 3,25 4,59 5,24 7,24 Wx= Wy Wx ----, cm 0,28 0,45 0,58 0,65 0,86 1,04 1,18 1,56 1,91 2,43 3,05 3,61 4,40 W, cm' 0,18 0,30 0,37 0,48 0,61 0,70 0,88 1,18 1,35 1,80 mm. 3,7 4,7 4,7 5,7 5,8 5,7 6;8 7,,8 7;7 8,7

Oznaka Presjek Duljinska

L
bxbxd mm 20x 20x 3 25x25x3 25x25x4 30x30x3 30x30x4 30 x 30 x 5 35x 35x 4 40 x 40 x 4 40 x 40 x 5 45x45x5 50x50x5 50 x 50 x 6 55 x 55 x 6 S mm' 12 142 185 174 227 278 267 308 379 430 480 569 631

gustoca --'L kg/m 0,88 1,12 1,45 1,36 1,78 2,18 2,10 2,42 2,97 3,38 3,77 4,47 4,95

44,9 1100 45,7 1230 55,2 2340 56,0 2600 kutnih

2,32 .1 9:& 2,57 : 9\6; 3,28' 110)7

duljine istokracnih

profila: 3 ... 15 m.

482

-~

483

--------Oznaka Prek S mm2 142 185 172 287 479 568 655 689

n_Duljinska gustoca Geometrijska znacaJKapresjeka nosaca Iz cm' 1,25 1,59 2,79 5,78 17,2 20,1 23,0 44,9 23,1 31,0 141 47,9 71,7 92,5 68,1 141 167 321 276 226 276 323 358 420 552 650 1440 1650 Iy cm' 0,44 0,55 0,47 2,05 6,11 7,12 8,07 7,59 11,9 15,8 23,4 21,8 25,8 33,0 40,1 46,7 55,1 54,2 68,3 80,8 98,1 114 141 165 198 232 247 282 Wz cm3 0,62 0,81 1,08 1,91 4,25 5,03 5,79 8,73 5,11 6,99 22,2 9,39 11,7 15,4 12,3 21,0 25,3 38,4 31,9 27,6 34,1 40,4 40,5 48,0 54,1 64,2 111 128 Wy cm3 0,29 0,38 0,30 0,91 2,02 2,38 2,74 2,44 3,18 4,31 6,17 5,32 5,61 7,31 8,41 9,52 11,4 10,7 11,7 13,2 16,2 19,1 20,6 24,4 25,8 30,6 31,3 36,1

Celicni profili - vruce valjani (HRN C.B3.141-1962) Geometrijske znacajke presjeka nosaca: I moment presjeka W moment otpora Polumjer tromosti: ix = {[JA i;y= -ff}A
Konstrukcijske izmjere

Lbxhxd mm 20x 20x 20x 30x 40x 40 x 40x 40x 30x 3 30x 4 40x 3 45x 4 60x 60 x 60x 80x 5 6 7 6

kg/m 1,11 1,45 1,35 2,25 3,76 4,46 5,14 5,41 4,35 5,97 11,1 6,80 6,82 8,96 8,66 11,1 13,4 14,6 12,5 12,2 15,0 17,8 16,6 19,7 19,0 22,6 27,3 31,6

...!!=mm mm 9,9 10,3 14,3 14,8 19,6 20,0 20,4 28,5 19,9 20,7 36,7 24,0 28,9 29,7 24,7 33,2 34,0 46,5 43,6 38,3 39,2 40,0 41,5 42,4 48,0 48,9 70,3 71,2 5,0 5,4 4,4 7,4 9,7 10,1 10,5 8,8 12,5 13,3 12,0 14,1 14,1 14,9 17,3 15,9 16,7 14,5 16,5 18,7 19,5 20,3 21,8 22,6 23,4 24,2 21,0 21,8

- v. str. 487!

50x 65x 5 554 50x 65x 7 760 1410 50x100xlO 55x 60x 60x 75x 7 866

" -a

1)

O

"

Presjek Duljinska

gustoca

GeometrijskeznacajKe presjeka nosaca Iz cm' 57,5 106 206 364 605 925 Iy cm' 14,1 19,4 29,3 Wz cm3 Wy cm3

C

- IL

b -d - t mm mm mm mm 42 45 50 55 60 65 70 75 80 5,5 6 6

S mm2

kg/m 7,09 8,64 10,6 13,4 16,0 18,8 22,0 25,3 29,4 33,2 37,9 41,8 46,2

e mm 14,2 14,5 15,5 16,0 17,5 18,4

90x 6 869 90x 8 1140

6,5 65 8 80 10 100 12 14 16 18 20 (22) 120 140 160 180 200 220

903 7,5 8 1100 8,5 1350

17,7 5,07 26,5 6,36 41,2 8,49

65x 80x 8 1100 65x1O0x 9 1420 65x1O0x11 65x130x10 1710 1860

7 9 1700 7 10 2040 7,5 10,5 2400 8 11 2800 8,5 11,5 3220 9 12,5 3740 9,5 10 10 10 13 14 15 16 4230 4830 5330 5880

75 x 130 x 8 1590 80x120x 80x120x10 80x120x12 90x130x10 90x130x12 100 x 150 x 10 100 x 150 x 12 100 x 200 x 12 100 x 200 x 14 8 1550 1910 2270 2120 2510 2420 2870 3480 4030

19,2 1350 20,1 1910 21,4 2690 22,3 23,6 25,3 27,0 :4 3600 4820 6280 8030

24 240 85 26 260 90 (28) 280 95 30 300 100 Normalne

43,2 60,7 11,1 62,7 86,4 14,8 85,3 116 18,3 114 150 22,4 148 191 27,0 197 245 33,6 248 300 39,6 317 371 47,7 399 448 57,2 495 535 67,8

duljine celicnih profila

C

... 15 m.

u

Izmjere u zagradama treba izbjegavati.

484

..J.

485

Konstrukcijske

izmjere celicnih proi1la (DIN 997)

Celicni profili - vrucevaljani (HRNC.B3.131 1962) Geometrijske znacajke presjeka nosaca: I moment presjeka W moment otpora

Celicni kutni profili

L '...El... mm 12 mm domm

b=h mm 20
c'

b="
mm

...El... mm mm

domm
23

Polumjer

tromosti:

25
b 30 35

15
17 18

={ijA iy ='ffJA
ix Konstrukcijske izmjere

-

4,3 6,4 8,4 11
11 13 13

75 80 90 100
110 120 130

40 45 50 45
45 50 50

60
70 80 90

23 25

25
25 25 25

- v. str. 487!

M
L1LJ I
Wy cm' 3,00 4,88 7,41 10,7 14,8 19,8 26,0 33,1 41,7 51,0 61,2 72,2 84,7 98,4 114 131 149
Celicni profili

40
45 50 55

22
25 30 30

-

60
65

35
35

-

17
17 21 21

140
150 160 200

50
50 60 60

95
105 115 150

28
28 28 28

O

'" " "

1)

Izmj..

Presjek

Duljin-

ska

Geometrijske

karakteristike

70

40

do_ mm 11 13 13 17 17 21 21

-

gnstoca

presjekanosaca Ix
Iy cm' 6,3 12,2 21,5 35,2 54,7 81,3 117 162 221 288 364 451 555 674 818 975 1160 Wx cm' 19,5 34,2 54,7 81,9 117 161 214 278 354 442 543 653 782 923 090 250 1460

I
8 10 12 14 16 18 20 (22) 24 26 (28) 30 (32) 34 (36) (38) 40

- " - b -d - t
80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 320 340 360 380 400 42 50 58 66 74 82 90 98 3,9 4,5 5,1 4,7

S
mm2 758 1060 1420 1830 2280 2790 3350 3960 4610 5340 6110 6910 kg/m 5,95 8,32 11,2 14,4 17,9 21,9 26,3 31,1 38,2 41,9 48,0 54,2 61,1 68,1 76,2 84,0 92,6

C
b mm 42 45 50 55 60 65 70 c mm 25 25 30 30 35 35 40 !!.L mm 33 46 64 82 98 115 133 b mm 75 80 85 90 95 100 c mm 40 45 45 50 50 55 domm 23 23 25 25 25 25 !!.L mm 151 167 184 200 216 222

mm mm mm mm 5,9 6,8 7,7 8,6

cm' 77,8 171 328 573 935 1450 2140 3060 4250 5740 7590 9800 12510 15 700 19 610 24 010 29 210
: 4 ... 15 m.

6,3 9,5 6,9 10,4 7,5 11,3 8,1 12,2

106 8,7 13,1 113 9,4 14,1 119 10,1 15,2 125 10,8 16,2 131 137 143 149 11,5 12,2 13,0 13,7

Celicni

profili

I
b mm c mm 22 28 32 34 40 44 48 52 56 do_ mm 6,4 6,4 8,4 11 11 13 13 13 17 !!.L mm 59 75 92 109 125 142 159 176 192 b mm 113 119 125 131 137 143 149 155 c mm 60 62 64 70 74 76 82 86 domu mm 17 17 21 21 21 23 23 23 !!.L mm 208 225 241 258 274 290 306 323 42 50 58 66 74 82 90 98 ' 106

17,3 7780 18,3 8680 19,5 9710 20,5 10 700

155 14,4 21,6 11 800
duljine celicnih profila

Normalne

I

II
I
1 ......

1)

Izmjere u zagradama treba izbjegavati.

487 486

Željeznicke tracnice (HRN C.K1.021-1963) Oznaka tracnice 22 45 49

(duljinske

gustoce Qfvece od 20 kg/mj Moment presjeka Ix cm' 375,5 1552 1819 Moment otpora Wx crna 73,6 215 240

Celicni timovi Celicni debeli limovi (HRNC.B4.110 -1972)
Debljina o u razmamm cima od 400)... 700 7 0,5mm u skokovima 5... 7)... 30 1 mm po 20 mm 30) ... 50 2 mm u skokovima 50)... 60 3 mm po 50 mm 5 mm 60)... Sirina mm 700)... 1500 15000)...3000 u skokovima po 50 mm u skokovima po 100 mm Duljina mm ...6000 6000...)

Duljinska gustoca kg/m 22,12 45,44 49,43

Presjek S mm' 2818 5784 6297

u skokovima u skoko- u skokovivima po ma po 100 mm 500 mm 1000 po mm

46".'
.." o?

'" .."
~ <>

Celicni limovi srednje debljine (HRN C.B4.111-1956) Debljina: 3, 3,5 4, 4,5 4,75 mm
Širina:

... 1200

... 1450 ... 1700 mm

Duljina: ... 4000... 5000... 6000 ... 7000 mm
Trgovacki formati: 1000 x 2000 mm 1250 x 2500 mm Celicni tanki limovi (HRN C.B4.112 -1962 i 113 -1978) Debljina: 0,4... 0,8 mm u razmaku po 0,05 mm
0,9

o,;,' <.."

0'1" <.."

~I!

... 1,1

mm u razmaku

po

0,1

mm

~

1,25...2,75 mm u razmaku po 0,25 mm Širina: 550... 600, 750... 1000, 1100, 1200 mm Duljina: 1500 ... 2000, 2250, 2500, 3000 mm Oznaka 22
Oznaka 45 Plošna masa celicnih limova DebIjina PIošna DebIjina PIošna gustoca gustoca o o A A mm mm kg/m' kg/m' 0,40 3,14 2,00 15,70 0,45 3,53 2,25 17,66 0,50 3,93 2,50 19,63 0,55 4,32 2,75 21,59 0,60 4,71 3,00 23,55 0,65 5,10 3,25 25,51 0,70 5,50 3,50 27,48 0,75 5,89 4,0 31,40 0,80 6,28 4,5 35,32 0,85 6,67 5,0 39,25 0,90 7,07 5,5 43,18 0,95 7,46 6,0 47,10 1,00 7,85 6,5 51,03 1,25 9,81 7,0 54,95 1,50 11,78 7,5 58,88 1,75 1374 80 6280 DebIjina PIošna gustoca A kg/m' 70,65 78,50 86,35 94,20 102,0 109,9 117,8 125,6 133,4 141,3 149,2 157,0 164,8 172,7 180,6 1884 Debljina o mm 25 26 27 28 29 30 32 34 36 38 40 42 44 46 48 50 PIošna gustoca A kg/m' 196,2 204,1 211,9 219,8 227,6 235,5 251,2 266,9 282,6 298,3 314,0 329,7 345,4 361,1 376,8 39

'" ...; '"

<.c <-

II <:! +, '" .."
,.,

o

<'" '" C'I

-o mm 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 Pocincani lim (HRN C.B4.081 - 1984)

Oznaka 49 488

Debljina 0,45 ... 4 mm; širina 1000 mm; duljina 2000 (2500) mm.
489

Celicne C 0000 C 1212 C 1213 C 1402 C 3100 Nazivni promjer DN mm 10 15 20 25 32 40 50

bešavne cijevi (ISO) (HRN C.B5.226 - 1968) (HRN C.B5.122 -1968) (HRN C.B5.123 -1968) (HRN C.B5.124 -1968) (HRN C.B5.125 -1968) Vanjski promjer D mm 16 17,2 20 21,3 25 26,9 30 33,7 38 42,4 44,5 48,3 57 60,3 76,1 Debljina Duljinska stijenke gustoca o mm 1,8 1,8 2,0 2,0 2,0 2,3 2,6 2,6 2,6 2,6 2,6 2,6 2,9 2,9 2,9 3,2 kg/m 0,632 0,688 0,890 0,962 1,13 1,41 1,77 2,01 2,29 2,57 2,70 2,95 3,90 4,14 5,28 5,80 Nazivni tlakp/bar

Celicne bešavne cijevi (nastava") NazIvni promjer D~bljina Duljin~ka promjer Vanj~ki stIjenke gustoca DN mm D mm o mm 4,0 4,5
133 5,0 5,6 6,3

Nazivni tIakp/bar C 0000 C 1212 C 1213 C 1402 C 3100 25

~ kg/m 12,8 14,2
15,8 17,6 19,8

-

-

40 64
80

40 80

80

C 0000 C 1212 C 1213 C 1402 C 3100.
125

25

-

-

-

100

100

100

-

-

-

100

80 100

80 100

25 25 25 25 25 25 25 25 25 25 25 25 25 25 25

100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 80

100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 80 100

100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100

100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100' 100 100 100 100 150 159 139,7

4,0 4,5 5,0 5,6
6,3

13,5 14,9 16,6 18,5
20,8

-

40 80

-

25

-

40 64 80 100

-

100

-

-

-

-

4,5 5,0 5,6 6,3 7,1 4,5 5,0 5,6
6,3

17,1 19,0 21,1 23,8 26,6 18,1 20,1 22,4
25,3

-

-

40

-

80

-

40 64 80 100

80 100

80 100

100 40 64
80

40 80 100

-

-

-

25

168,3

-

-

64 80

7,1
(175)
1)

28,3 25... 40 31,1 32,6 41,0 45,0
50,8

100

-

-

80 100

100

-

80 100

193,7

5,4 ... 8,8 6,0 6,3
2)

65

3,6 80 88,9 3,2 3,6 4,0 3,6 4,0 4,5 5,0 3,6 4,0 4,5 5,0

6,49 6,81 7,63 8,43 9,33 10,3 11,4 12,7 9,90 11,0 12,1 13,5

-

-

100 64 80
100

-

-

-,
-

-7, 216
200
2)

25

25

-

80 100

-

80 100

100 .. 100'

-

8,0 8,8
10,0

7,1

36,6

-

40

-

40

-

64 80 100

64
80

80

-

-

-

-

100 40

-

100

64 80 100

80 100

108 100 114,3

25 -

-

64 80 100 40 80

80 100 64 80
100

80 100 80 100

100

219 1 ,

25

-

-

100

-

-

-

-

8,8 10,0

5,9 6,3 7,1 8,0

45,4 51,6

31,0 33,2 37,2 41,5

25

-

-

40 64 80

-

80

-

-

100

-

100

-

-

-

-

-

-

-

..,.
I) Nazivni promjer 175 mm HRN ne preporucuje. 2) Izmjere nisu prema ISO.

490
491

t.;cl1cne Desavne Cl eV1\I<onac Celicne bešavne c" evi (nastavak) Nazi,:"i promjer mm Vanj~ki D~?ljina Duljin~ka I promjer stIjenke gustoca mm Nazivni t1akp/bar NazI,:"i Vanjski promjer promjer D~?ljina Duljin~ka Nazivni tlakp/bar stIjenke gustoca " -Q C 0000 C 1212 C 1213 C 1402 C 3100 kgm I mm
'

~
80

D

DN

D

mm 6,3
71

"

~

kg/m 40,6
456

C 0000 C 1212C 1213 C 1402 C 3100
25

mm

mm

8,8
10,0
11 O

85,9
97,8
108

16

-

40

-

40

-

40
64

-

267

I

8:0 8,8
10,0

50:9 55,8
63,4

-

11,0
250

69,7
41,6

25

64
80 100
40

64 80 100
40

80 100

-

-

100

406,4

12:5

122

400
80

14,2 175 10:0
11,0

138 168 101
111

I
273

I I

6,3

71

467

-

8:0 8,8
10,0 11,0
12,5

52:1 57,1
64,9 71,4
80,9

-

-

64
80

-

-

40

64

-

16 -

-

40

-

40

-

-

80

80 -

40

64
80

-

100

80 100 40

100

-

100

-

-

64 80

80

-

-

-

-

100

419

12,5
14,2

126
142

-

80
100

-

40

-

40
64
100

80 100

64
80

80

100

16,0 17 5

158 173

100 ~

100

11,0 12,5
M 80 500 508 14,2 16,0

135 154
173 193

16 -

100

-

-

40

40 64
100

-

40

-

40

-

~D 8,0
318 D

I
I

88

~4 61,2

W

~

67 1
76:0 83,3 94,2

10:0 11,0 12,5
14,2

-

-

~

-

80
100

-

80 100

-

80

-

-

-

-

17,5
20,0

211
241

100

22,2

266

-

64

80 100

80 100

-

-

100

80 -

-

-

-

300

323,9

I

7,1 8,0 88 10:0 11,0 12,5
14,2

106

55,6 62,1 681 77:4 85,3 96,7 68,3 749
85'2

16

100

40

80 40

40
80 100

Od pojedinih vrsta celika dolaze u obzir cijevi onih izmjera za koje je oznacen nazivni tlak. 40 80 100 Polarni moment presjeka 40 Ip Polarni moment
Vanjski promjer D mm 10 12 16 18

64 80

-

-

100

Precizne celicne cijevi vucene ili hladno valjane (HRN C.B5.250 - 1983)

-

=2

Ix

109

100

8,0 88 355,6

16

-

I

10'0

11:0 12,5 14,2 16,0 8,0 8,8

93:9 107 120 133 70,8 77,7
88 3 97:3

16

-

-

40

80 100 40

-

-

-

-

-

64 80
100

otpora

Wp = 2 Wx
Presjek Duljinska gustoca kg/m 0,222 0314 0,271 0388 0,370 0,536 0690 0,419 0,610 0.789

80

80 100 40

-

100

-

Debljina stijenke

350

-

368

I

10 O 11:0

-

40
80

-" -

"

Moment presjeka

~

S
mm2 28,3 40 O 34,5 495 47,1 68,3 880 53,4 77,7 100.5

Ix
cm' 0,028 98 O037 30 0,052 70 O069 58 0,133 1 0,1815 0219 9 0,1936 0,266 8 0.326 7

64 80

-

I I I

~5

lli

14,2
16,0 1) Izmjere nisu prema ISO.

124
138

-

64

100

~

-

~

~

100

100

mm 1 15 1 15 1 1,5 2 1 1,5 2

Moment otpora Wx cm' 0,057 96 007460 0,08783 O116 O 0,1664 0,226 9 02749 0,215 1 0,296 3 0.363 L..-

493

492

Precizne celicne cijevi
Vanjski promjer D mm 20 Debljina stijenke <1 mm
1

- vucene ili hladno valjane (nastava")
Presjek S mm' 59,7 87,2 113,1 137,4 160,2 66,0 96,6 125,7 153,1 1791 75,4 110,7 144,5 176,7 2073 84,8 124,8 163,4 200,3 235,6 91,1 134,3 175,9 216,0 254,5 97,4 143,7 188,5 231,7 273 3 106,8 157,9 207,3 255,2 301,6 3895 116,2 172,0 226,2 278,8 329,9 4272 122,5 181,4 238,8 294,5 348,7 452,4 205,0 270,2 333,8 395,8 5152 Duljinska gustoca Q, kg/m 0,468 0,684 0,888 1,079 1,258 0,518 0,758 0.986 1,202 1406 0,592 0,869 1,134 1,387 1627 0,666 0,980 1,282 1,572 1,849 0,715 1,054 1,381 1,695 1997 0,764 1,128 1,480 1,819 2145 0,838 1,239 1,627 2,003 2,367 3058 0,912 1,350 1,776 2,189 2,589 3,354 0,962 1,424 1,874 2,312 2,737 3551 1,609 2,121 2,620 3,107 4044 Moment presjeka Ix
n'

":7, Moment otpora Wx
n'

Precizne celicne cijevi vucene ili hladno valjane ("onac)
Vanjski promjer Debljina stijenke <1 mm 1,5 2 50 Presjek S mm' 228,5 301,6
373,1 443,0 578,0 256,8 339,3 420,2 499,5 653,5 289,8 383,3

-

Duljinska gustoca kg/m 1,794 2,367
2,929 3,477 4,537 2,016 2,663 3,298 3,921 5,129 2,275 3,009

Moment presjeka

Moment otpora Wx cm' 2,691 3,480
4,220 4,912 6,162 3,408 4,423 5,381 6,284 7,935 4,352 5,665

22

25

28

30

32

35

38

40

1,5 2 2,5 3 1 1,5 2 2,5 3 1 1,5 2 2,5 3 1 1,5 2 2,5 3 1 1,5 2 2,5 3 1 1,5 2 2,5 3 1 1,5 2 2,5 3 4 1 1,5 2 2,5 3 4 1 1,5 2 2,5 3 4 1,5 2 2,5 3 4

0,270 1 0,3754 0,463 7 0,536 9 05968 0,364 5 0,510 2 0,634 6 0,7399 08282 0,543 8 0,7676 0,962 8 1,132 1278 0,774 O 1,100 1,389 1,644 1,867 0,9589 1,367 1,733 2,059 2,347 1,171 1,675 2,130 2,538 2904 1,545 2,219 2,833 3,390 3,894 4757 1,991 2,869 3,676 4,414 5,088 6,259 2,331 3,367 4,322 5,200 6,007 7419 4,854 6,258 7,563 8,773 10 929

0,270 1 0,3754 0,4637 0,5369 05968 0,3314 0,4638 0,5769 0,672 7 O752 9 0,435 O 0,6141 0,7702 0,9056 1022."." 0,5529 0,785 7 0,992 1 1,174 1334,... 0,639"3' 0,9113 1,155 1,373 1565...., O,73.ii9 1,047 1,331 1,586 1815 0,882 9 1,268 1,619 1,937 2,225 27,18 1,048 1,5!Oi 1,935 2,323 2,678 3 294l,16ir 1,684 2,161 2,600 3,004 3710 2;i57' 2,784 3,36:!! 3,89.9 4857

&

D mm

---. cm
6,727 8,701
10,551 12,281 15,405 9,543 12,384 15,066 17,595 22,217 13,710 17,846

Ix

I

2,5 3 4 1,5 2 2,5 3 4 1,5 2

56

I

63

I

2,5 3 4 1,5 2 2,5 3 4 1,5 2 2,5 3 4 2
2,5 3 4 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4 2 2,5 3 4

475,2 565,5 741,4 322,8 427,3 530,1 631,5 829,4 369,9 490,1 608,7 725,7 955,0 552,9
687,2 820,0 1 080,7 615,8 765,8 914,2 1 206,4 678,6 844,3 1 008,5 1 332,0 741,4 922,8 1102,7 1457,7

3,730 4,439 5,820 2,534 3,354 4,161 4,957 6,511 2,904 3,847 4,778 5,697 7,497 4,340
5,395 6,436 8,483 4,833 6,012 7,176 9,470 5,327 6,628 7,916 10,456 5,820 7,244 8,656 11,443

21,777 25,510 32,409 18,942 24,717 30,235 35,504 45,326 28,505 37,296 45,746 53,866 69,145 53,550
65,823 77,670 100,127 73,952 91,054 107,624 139,215 98,971 122,028 144,435 187,351 129,800 159,334 188,809 245,476

6,913 8,098 10,289 5,412 7,062 8,639 10,144 12,950 7,126 9,324 11,437 13,467 17,286 11,900
14,627 17,260 22,250 14,790 18,211 21,525 27,843 17,995 22,187 26,261 34,064 21,513 26,556 31,468 40,913

70

I

80

I

90

I

100

I

110

I

45

120

I

I

494

495

Celicne cijevi za cijevni navoj
Celicne cijevi propisanih Nazivni promjer Vanjski pronijer svojstava (HRN C.B5.222 - 1968) Nazivni tlak plbar) 100 80 1...50 debljina duljinska debljina duljinska debljina duljinska stijenke gustoca stijenke gustoca stijenke gustoca ij ij ij mehanickih

Celicna žica Okrugla vncena celicna žica (HRNC.B6.110 1982) Nazivni Tolerancija promjer d Presjek S Du\jinska Nazivni gustoca promjer Q, -d Tolerancija Presjek DuJjinska gustoca S
Q,

-

mm

mm

=2
0,007 85 0,011 3 0,015 4 0,020 1 0,025 4 0,0314 0,038 O 0,045 2 0,053 1 0,061 6 0,0755 0,090 8 0,108

kg/m
0,061 7 0,088 8 0,121 0,158 0,200 0,247 0,298 0,355 0,417 0,483 0,592 0,713 0,844 0,986 1,25 1,54 1,87 2,22 3,02 3,95 4,99 6,17 7,46 8,88 10,4

=

mm
,,0,04 ,,0,06

=2
1,54 2,01 2,54 3,14 3,80 4,91 6,16 7,55 9,08 11,3 12,6 13,9 16,6

kg/m
12,1 15,8 20,0 24,7 29,8 38,5 48,3 59,2 71,3 89 99 109 130 154 187 222 260 302 395 499 617 746 888 1 040 1210

.!2 = 6
8 10 15 20

D

col') 1/8
1/4 3/8 1/2 3/4

=

D

=

10,2
13,5 17,2 21,3 26,9

-

kg/m

-

=

25 32 40
50

1 11/4 11/2
2

33,7 42,4 48,3
60,3

-

-

-

kg/m

-

=

kg/m
0,493 0,769 1,02 1,45

0,1 0,12 0,14 0,16 0,18 0,2 0,22 0,24 0,26 0,28 0,31 0,34 0,37 0,4 0,45 0,5 0,55 0,6 0,7 0,8 0,9 1 1,1 1,2 1,3

,,0,005 ,,0,01

1,4 1,6 1,8 2 2,2 2,5 2,8 3,1 3,4 3,8 4 4,2 4,6 5 5,5 6 6,5 7 8 9 10 11 12 13 14

-

-

2,65 2,9 2,9 3,25

-

3,25 4,05 4,05
4,05

1,9 2,97 3,84
4,43

,,0,08

,,0,015

65
80 100 125 150

21/2
3 4 5 6

76,1
88,9 114,3 139,7 165,1

-

-

-

-

4,50
4,50 4,85 6,3 8,0 8,8

6,17
7,90 10,1 16,8 25,9 33,8

-

5,4 5,4

17,8 21,2

5,4 7,1 8,0

14,4 23,3 30,9

,,0,02

Celicne cijevi bez propisanih Nazivn, promjer Vanjski promjer

.!2 =
6
8 10 15 20 25 32 40 50 65 80 100 125 150

D

col')
1/8 1/4 3/8 1/2 3/4 1 11/4 11/2 2 21/2 3 4 5 6

=

D

mehanicih svojstava (HRN C.B5.225 - 1968) Teške cijevi Poluteške cijevi debljina duljinska duJjinska debJjina gustoca gustoca stijenke stijenke ij ij

0,126 0,159 0,196 0,238 0,283 0,385 0,503 0,636 0,785 0,950 1,13

" 0,010

19,6 23,8 28,3 33,2 38,5 50,3 63,6 78,5 95 113 133 154

=

kg/m
0,407 0,650 0,852 1,22 1,58 2,44 3,14 3,61 5,10 6,51 8,47 12,1 16,2 19,2

=

kglIl).
0,493 0,769 1,02 1,45 1,90 2,97 3,84 4,43 6,17 7,90 10,1 14,4 17,8 21,8

10,2 13,5 17,2 21,3 26,9 33,7 42,4 48,3 60,3 76,1 88,9 114,3 139,7 165,1

2,0 2,35 2,35 2,65 2,65 3,25 3,25 3,25 3,65 3,65 4,05 4,5 4,85 85

2,65 2,9 2,9 3,25 3,25 4,05 4,05 4,05 4,5 4,5 4,85 5,4 5,4 4

,,0,03

,,0,15

,,0,04

1,33

*
Okrugla vncena celicna žica od niskougljicnog ne (HRNC.B6.011 - 1980):
n'

celika za posebne namje-

14 mm. Nazivni promjer 0,1 Okrugla celicna žica, vncena ili bmšena u tolerancijskom (HRNC.B6.111-1982): Nazivni promjer 1 'n 9,8 mm.

polju ISO h11

1) Napuštena stara oznaka: 1 col

= 1 in = 25,4 =.
497

496

- ~t

Celicna užad - za opcu uporabu Celicna užad bez jezgre Užad bez jezgre (srži) je spletena od žica istog promjera. Oko središnje žice sukano je u prvom sloju 6 ili u drugome 12, ili u trecem 18 žica. Sukanje prvog sloja može biti desno (tj. normal>::' no) ili lijevo. Sukanje u sljedecim slojevima uvijekje suprotno sukanju u sloju prije toga. Žice za užad bez jezgre su od celika nazivne '--1 . -- ,-,o ,.. vlacne cvrstoce

Uže 1 x 19 (HRN C.H1.061 -1982) Uže se sastoji od 19 (1 + 6 + 12) žica od kojih je oko središnje ovijeno u prvom sloju 6 žica, a u drugom 12 žica. Nazivni promjer užeta F, žice

'r;:,\

~
Nazivni promjer užeta d mm 0,6 0,8 1 1,5 2 2,5 3 3,5 4 4,5 5 6 7 8 9 10 12 14 16
I

-ri 'tt"!oi,
'.--,(X.)...:

Duljinska gustoca
Rm

- racunska,

Prekidna sila Fmm najmanja -

pri nazivnoj cvrstoci žica

,/~-~;'

=

1570 N/mm2 Fmin kN 0,825 1,86 3,30 5,15

Rm = 1770 N/mm2
!!.E. kN 1,06 2,38 4,23 6,61 9,51 12,9 16,9 26,4 38,1 51,8 67,6 85,6 106 128 152 179 207 238 271 305 342 382 423 466 Fmin kN

Rm

= 1570

ili 1770 N/mm2.

d mm 1 1,5 2 2,5 3 3,5 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25

~ kg/m 0,00495 0,0111 0,0198 0,0310 0,044 6 0,060 7 0,0793 0,124 0,178 0,243 0,317 0,401 0,495 0,599 0,713 0,837 0,971 1,11 1,27 1,43 1,61 1,79 1,98 2,18 2,40 2,62 2,85 3,10

F, kN 0,937 2,11 3,75 5,86 8,43 11,5 15,0 23,4 33,7 45,9 60,0 75,9 93,7 113 135 158 184 211 240 271 304 338 375 413 454 496 540 586

Žice mogu biti gole ili pocincane.

Uže 1 x 7 (HRN C.H1.060 - 1982) Uže se sastoji od 7 (1 + 6) žica od kojih je šest ovijeno oko središnje žice. Prekidna sila F, - racunska, Fmm- najmanja gustoca Duljinka
I

0,930 2,09 3,72 5,81 8,37 11,4 14,9 23,2 33,5 45,6 59,5 75,3 93,0 112 134 157 182 209 238 269 301 336 372 410 450 492 536 581

7,42 10,1 13,2 20,6 29,7 40,4 52,8 66,8. 82,5 99,8 119 139 162 186 211 238 267 298 330 364 399 436 475 515

pri nazivnoj cvrstoci žica Rm = 1570 N/mm2 Rm = 1770 N/mm2 F, kN 0,385 0,685 1,07 2,41 4,28 6,69 9,63 13,1 17,1 21,7 26,8 38,5 52,4 68,5 86,7 107 154 210 274 Fmin Ht 0,347 0,617 0,963 2,n 3,85 6,02 8,67 11,8 15,4 19:5 24,1 34,7 47,2 61,7 78,0 96,3 139 189 247 Fmin kN 0,308 0,547 0,855 1,92 3,42 5,34 7,69 10,5 13,7 17,3 21,4 30,8 41,9 54,7 69,2 85,5 123 167 219

kg/m 0,00181 0,003 21 0,005 02 0,011 3 0,020 1 0,0314 0,0452 0,0615 0,080 3 0,102 0,126 0,181 0,246 0,321 0,407 0,502 0,723 0,984 1,29

F, kN 0,342 0,608 0,950 2,14 3,80 5,93 8,55 11,6 15,2 19,2 23,7 34,2 46,5 60,8 76,9 95,0 137 186 243

512 559 609 661

498

499

Uže 1 x 37 (HRN C.Hl.062

- 1982) žice

Uže se sastoji od 37 (1 + 6 + 12 + 18) žica od kojih je oko središnje ovijeno u prvom sloju 6 žica, u drugom 12 žica i u trecem 18 žica. Nazivni promjer užeta Prekidna sila F, - racunska, Fmin najmanja I

Celicna užad s jezgrom Užad s jezgrom ima 6 žicanih strukova (u izvedbi kao kod užeta bez jezgre, v. str. 498 do 500) sukanih oko vlaknene ili celicne jezgre.l) Sukanje žicanih strukova može biti desno (normalno) ili lijevo. Prema tome da li je gornji sloj struka sukan desno ili lijevo može uže biti sukano križno (nor-

gustoca Duljinka

I

pri nazivnoj cvrstoci žica Rm = 1570 N/mm2 Rm = 1770 N/mm2 .!.:... kN 9,39 16,7 26,1 37,5 51,1 66,8 84,5 104 150 204 267 338 417 505 601 705 818 939 1070 1210 1350
FmJn

d mm 3 4 5 6 7 8 9 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 30 32 34 36

kg/m 0,044 O 0,078 2 0,122 0,176 0,240 0,313 0,396 0,489 0,704 0,958 1,25 1,58 1,96 2,37 2,82 3,31 3,83 4,40 5,01 5,65 6,34

F, kN 8,32 14,8 23,1 33,3 45,3 59,2 74,9 92,5 133 181 237 300 370 448 533 625 725 832 947 1070 1200

FmJn kN 7,24 12,9 20,1 29,0 39,4 51,5 65,2 80,5 116 158 206 261 322 389 463 544 631 724 824 930 1040

malno) ili istosmjerno. Uže 6 x 7 (HRN C.H1.070 -1982)

s - žicani struk u -vlaknenajezgra

kN 8,16 14,5 22,7 32,7 44,4 58,1 73,5 90,7 131 178 232 294 363 439 522 613 711 816 929 1050 1180

Nazivni promjer užeta

Uže se sastoji od 6 strukova po 7 (1 + 6) žica, ovijenih oko vlaknaste jezgre. Prekidna sila Duljinska F, - racunska, F min - najmanja gustoca pri nazivnoj cvrstoci žica
Rm = 1570 N/mm2 Rm = 1770 N/mm2 .!.:... kN FmJn kN

-d
mm 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 16 18 20 22 24 26 28 32 36 40

*
Celicna užad za uredaje u rudarstvu (HRN C.H1.030/052/055/056 - 1980')' Celicna užad za vitla i slicno (HRN C.H1.051 - 1968) Spojke za celicnu užad (HRN C.H1.300/301 - 1975) Uške za celicnu užad (HRN C.H1.306 - 1983) Stremenje (HRN C.H4.080 - 1975)

~ kg/m 0,0143 0,0322 0,0572 0,0894 0,129 0,175 0,229 0,289 0,357 0,432 0,515 0,604 0,701 0,915 1,16 1,43 1,73 2,06 2,42 2,80 3,66 4,63 5,72

.!.:... kN

FmJn kN

37,1 46,9 58,0 70,1 83,4 79,9 114 148 188 232 280 334 392 454 593 751 927

33,4 42,2 52,2 63,1 75,1 88,1 102 134 169 209 252 300 353 409 534 676 835

2,61 5,88 10,5 16,3 23,5 32,0
41,8 52,9 65,3 79,1 94,1 110 128 167 212 261 316 376 442 512 669 847 1 050

2,35 5,29 9,41 14,7 21,1 28,8
37,6 47,6 58,8 71,1 84,7 99,4 115 151 191 235 285 339 397 461 602 762 941

*
Obicno uže 8 x 7 (HRN C.H1.080 - 1982)

1) Kod celicne je2gre su duljinska masa i prekidna sila nešto vece.

500

501

Uže 6 x 19 (HRN C.H1.072 - 1982) Uže se sastoji od 6 strukova po 19 (1 + 6 + 12) žica od kojih je oko središnje žice ovijeno u prvom sloju 6 žica, u drugom 12 žica, a strukovi su ovijeni oko vlaknaste jezgre. Prekidna sila Nazivm F, - racunska, F mill-najmanja Duljinska promjer gustoca pri nazivuoj cvrstoci žica užeta Rm = 1770 N/mm2 Rm = 1570 N/mm2 Fwm Fwm d kN kN kN mm kN kg/m 3 4

Uže 6 x 37 (HRN C.H1.074 -1982) Uže se sastoji od 6 strukova po 37 (1 + 6 + 12 + 18) žica od kojih je oko središnje žice ovijeno u prvom sloju 6 žica, u drugom 12 žica, u trecem 18 žica, a strukovi su ovijeni oko vlaknaste jezgre. Nazivui promjer užeta Prekidna sila Duljinska gustoca ~ kg/m 0,125 0,170 0,221 0,280 0,346 0,419 0,498 0,585 0,678 0,886 1,12 1,38 1,67 1,99 2,34 2,71 3,54 4,48 5,54 6,70 7,97 9,36 10,9 12,5 14,2 F,

- racunska,

F mill- najmanja

pri nazivuoj cvrstoci žica Rm = 1570 N/mm2 Rm = 1770 N/mm2

-d
mm 6 7 8 9 10 11 12 13 14 16 18 20 22 24 26 28 32 36 40 44 48 52 56 60 64

~
kN

FkN

~
kN

Fwm kN

5
6 7
8 9 10 11 12 13 14 16 18 20 22 24 26 28 32 36 40 44 48 52 56

0,3311 0,055 4 0,086 5 0,125 0,170
0,221 0,280 0,346 0,419 0,498 0,585 0,678 0,886 1,12 1,38 1,67 1,9 2,34 2,71 3,54 4,48 5,54 6,70 7,97 9,36 10,9

-

35,9 45,4 56,1 67,9 80,8 94,8 110 144 182 224 272 323 379 440 575 727 898 1090 1290 1520 1760

-

30,9 39,1 48,2 58,4 69,5 81,5 94,6

10,1
15,8 22,8
31,0 40,5 51,2 63,3 76,5 91,1 107 124 162 205 253 306 364 428 496 648 820 1010 1220 1460 1710 1980

5,69

4,90

35,9 45,4 56,1 67,9 80,8 94,8 110 144 182 224 272 323 379 440 575 727 898 1090 1 290 1520 1 760 2020 2300 *

29,6 37,5 46,3 56,0 66,6 78,2 90,7 118 150 185 224 267 313 363 474 600 741 896 1 070 1250 1 450 1670 1900

22,8
31,0

18,8
25,6

8,70
13,6 19,6
26,7 34,8 44,1 54,4 65,8 78,3 91,9 107 139 176 218 263 313 368 426 557 705 870 1050 1250 1470 1710

124 156 193 234 278 326 378 494 625 722 934 1110 1300 1510

40,5 51,2 63,3 76,5 91,1 107 124 162 205 253 306 364 428 496 648 820 1010 1220 1 460 1 710 1 980 2280 2590

33,4 42,3 52,2 63,1 75,1 88,2 102 134 169 209 253 301 353 409 534 676 835 1010 1 200 1410 1 640 1880 2 140

* Uže Uže Uže Uže Uže Uže 502 6 x 19 - ispunjeno žicama (HRN C.H1.086 - 1982) 8 x 19 - ispunjeno žicama (HRN C.H1.088 - 1982) Warrington 6 x 19 (HRN C.H1.090 - 1982) Warrington 8 x 19 (HRN C.H1.O96- 1982) Seale 7 x 19 (HRN C.H1.l00 - 1982) Seale 8 x 19 (HRN C.H1.104 -1982)

Obicno uže 8 x 37 (HRN C.H1.084 - 1982) Uže Seale 6 x 37 (HNR C.H1.l02 - 1982) Uže 6 x 12 + 7 vlaknastih jezgri (HNR C.H1.076 - 1982) Uže 6 x 24 + 7 vlaknastih jezgri (HNR C.H1.078 - 1982) Uže Warrington-Seale 6 x 31 (HNR C.H1.106 -1982) Uže Warrington-Seale 6 x 36 (HRN C.H1.108 -1982) Uže Warrington-Seale 8 x 36 (HRN C.H1.112 - 1982) 503

Celicni

lanci

Lanci za dizala (HRN e.H4.021-1978)

(kalibrirani)
Duljinska gustoca -!L kg/m 3,80 5,80 7,30 9,00 12,0 Opterecenje dozvoljeno ispitno F"p kN 31,4 49,1 61,8 78,5 98,1

Lanci za opcu uporabu (HRN e.H4.020 -1978) (kalibrirani)
Nazivm promjer 1) d mm 53) 63) Korak Širina clanka b mm 17 20 Duljinska gustoca -!L kg/m 0,500 0,750 Opterecenje dozvoljeno Fdop kN LO,Le F"p kN ispitno 2) LP F"p kN

{~6
h h 14 17 20 23 26 30 31 34 36 44 47 54 60 67 77 87 94 101 112 122 132 142 152 162 172 182 192 202

Nazivni promjer 1) d mm 13 16 18 20 23

Korak

Širina clanka

h mm 36 45 50 56 64

b mm 42 52 58 65 74

Fdop kN 15,7 24,5 30,9 39,2 49,1

h mm 18,5 18,5

1,47 2,45 3,43 4,41 6,18 7,85 8,34 9,81 11,0 15,7

2,94 4,91 6,87 8,83 12,4 15,7 16,7 19,6 22,0 31,4

4 5 6 7 8 9 (9,5) 10 (11) 13 14 16 18 20 23 26 28 30 33 36 39 42 45 48 51 54 57 60

16 18,5 18,5 22 24 27 27 28 31 36 41 45 50 56 64 73 78 84 92 101 109 118 126 134 143 151 160 168

0,320 0,500 0,750 1,00 1,35 1,80 1,90 2,25 2,70 3,80 4,40 5,80 7,30 9,00 12,0 15,0 17,5 20,0 24,5 29,0 34,0 40,0 45,5 52,0 58,5 65,5 73,0 81,0

6,18 8,83 12,4 15,7 19,6

Lanci za dizala (HRN e.H4.011/023/024 - 1978) razred kvalitete: 5, 6, 8 Nazlvni promjer 1) d mm 4 5 (5) 6 (6) 7 (7) 8 9 10 11 13 14 16 18 Korak 1) h mm 12 15 (18,5) 18 (18,5) 21 (22) 24 27 28 31 36 41 45 50 Širina clanka vanjska
bm

unutarnja
bu nrin.

DuJjinska gustoca -!L kg/m 0,35 0,54 0,50 0,78 0,77 1,07 1,05 1,40 1,75 2,25 2,70 3,80 4,40 5,75 7,30

-

mm 13,7 16,9 16,9 20,2 20,2 23,6 23,6 27 30,4 34 37,4 44,2 47,6 54,4 63,0 *

mm 5 6 6 7,2 7,2 8,4 8,4 9,6 10,8 12 13,2 15,6 16,8 19,2 21,6

-

-

24,5 30,9 39,2 49,1 61,8 73,6 83,4 98,1 123 137 167 186 206 245 275 294 329

49,1 61,8 78,5 98,1 124 147 167 196 245 275 334 373 412 490 549 589 657

24,5 31,4 41,6 49,1 61,8 78,5 98,1 131 167 196 220 259 294 353 392 439 491 549 618 657 697

Komadui lanci za opcu uporabu s kratkim clancima (HRN e.H4.025 -1978). Lanci za transportere s dugim clancima (HNR e.H4.030 -1978). Lanci za transportere sa srednje dugim clancima (HNR e.H4.031-1978).

1) Treba izbjegavati nazivue promjene uzagradama. 21 LO - obicni lanci, LG - cementirani lanci, LP - poboljšani lanci. 3) Samo za rucnu uporabu.

1) Izmjere u zagradama treba izbjegavati.

504

505

ALUMINIJSKI POLUPROIZVODI Duljinska i ploštinska gustoca «(Il> (lA)iskazane jedinicama kg/m i kg/m2
racunate su na temelju gustoce aluminija (I

Okrugle šipke i žice od aluminija i aluminijskih
'W"'" Promjer 1) vuceno prešano al sl al sl -d -d Presjek S Duljinska gustoca Ql

slitina, vucene ili prešane
Presjek S Duljinska gustoca Ql

= 2700

kg/m3.

Aluminijske šipke i žice Okrugle šipke i žice od aluminija i aluminijskih slitina, vucene ili prešane
(HRN C.C3.030/031/130/131 - 1963)
Promjer 1) vuceno prešano al sl al sl d d mm 1 mm Presjek Duljinska gustoca Promjer 1) vuceno prešano al sl al sl d d mm mm Presjek Duljinska gustoca

S mm' kg/m

S mm' kg/m

mm 80 80 90 90 95 100 100 - 110 - 120

mm 80 90

Promjer 1) vuceno prešano al sl al sl d -d

-

mm' 5 027 6362 7854 9503 11310 13 272

7088

k"/m 13,6 17,2

mm

-

1,6 1,8 2,0

1,2 1,4 1,5

-

1

2

-

-

0,785

0,002 12

20

20

2,2 2,5 2,8 3,0 3,2 3,5 -

-

1,131 0,00305 1,539 0,00416 1,767 0,00477
2,011 2,545 0,00543 0,006 87

21 22 23
24 25

-

20

-

314,2 346,4 380,1

0,848 0,935 1,03

-

.o"

-

100 110 120 130

19,1
21,2 25,7 30,5 35,8

mm 170 180 190

200
210

---;;;:;2 22 698 25447 28 353

31416
34 636

k"/m 61,3 68,7 76,6

84,8 103 112 122 133
93,5

UL'"

140 150
160
.v.VV

15394 17672
20 106
VVV <V

41,6 47,7
54,3
<VV <VVV

415,5
452,4 490,9

1,12
1,22 1,33

-

220 230 240 250

38 013 41548 45 239 49087

25

-

3,142 3,801 4,909 6,158

0,00848 0,0103 0,0133 0,0166

26 27 28 29
30 32

-

25

Kvadratne

šipke i žice od aluminija i aluminijskih
Duljinska gustoca Ql k"/m

slitina, vucene ili
Duljinska gustoca Ql k"/m

-

7,069 0,019 1 8,042 0,021 7

30 32
35

30

530,9 572,6 615,8 660,5
706,9

1,43 1,55 1,66 1,78
1,91

3,8
4,0

-

9,621 0,026O
11,34 0,0306

34
35

-

804,2 907,9 1018
1134 1257 1385 1590 1810 1963 2124 2206 2290
2376 962,1

2,17 2,45
2,60

Debljina 1) vuceno prešano al sl al sl s s mm mm 2

Presjek S ,,

Debljina 1) vuceno prešano al sl al sl S S mm mm

Presjek S m'

4,5
5,0 5,5 6,0 7,0 8,0 9,0 10 11 12
13

-

4

5 6 7 8

12,57 23,76
28,27 38,48 50,27 15,90 19,63

0,0339
0,042 9 0,053 O

36
38 40

-

35

3
4

-

-

2,75
3,06 3,39 3,74 4,29 4,89 5,30 5,73 5,96 6,18
6,41

5 6 8

0,0641

42
45 48 50

38 40

40

42

-

-

-

0,0763 0,104 0,136

45 48 50

45 50

10

-

10

63,62
78,54

0,172
0,212
0,305

52 54
55

52

12

-

-

53

-

95,03
113,1

0,257 0,358 0,416
0,477 0,543 0,613 0,687 0,766

55

-

-

-

55

14 15

-

15

15

132,7 153,9
176,7 201,1 227,0 254,5 283,5

56 57
58 60 65 70 75

16
17 18 19

-

58 60 65 70 75

-

2463 2552

2642
2827 3318 3848 4418

6,65 6,89

15
16

4 - 4,5 5 5 - 5,5 6 6 7 7 8 8 - 9 10 10 - 11 12 12 14

-

4

9 16 20,25 25
30,25 36

0,0108

22

0,0243 0,0432 0,0547 0,0675
0,081 7 0,0972

-

22
24

25

-

-

27

28
30 32

-

25 -

484
576

1,31
1,56

625
729

1,69
1,97

-

784
900 1024 1225

30

6 8

30

2,12
2,43 2,76 3,31

49 81
100 64

0,132
0,173

35 45
50 40

-

-

10

0,219 0,327
0,389 0,273

121
144

55
60

-

-

15

-

196 225
256

0,529 0,608
0,691

65 70
75

-

-

40 50 60
70 80

1600
2025

4,32 6,75
8,17 5,47

2500
3025

3600 4225
4900

9,72 11,4
13,2

7,13
7,63 8,96 10,4 11,9

17 19

60 65 70 75

18 20

-

-

-

20

289 324 361 400

0,780 0,875 0,975 1,08

-

-

5625
6400

15,2
17,3

100
120 150

10000
14 400 22 500

27,3
38,9 608

1) Vrijednosti »al« vrijede za aluminijske poluproizvode, a vrijednosti »sl« za poluproizvode od aluminijskih slitina.

1) Vrijednosti »al« vrijede za aluminijske poluproizvode, a Vlijednosti »sl« za poluproizvode od aluminijskih slitina.

506

507

Šesterokutne šipke i žice od aluminija i aluminijskih slitina, vucene ili prešane (HRN C.C3.036/037/136/137 -1963) Otvorkljuca 1)
al

vuceno sl
b mm

'

presano al sl
b mm -

,

Presjek

Duljinska gustoca

Plosnate šipke i žice od aluminija i aluminijskih slitina, vucene ili prešane (HRN C.C3.200/201-1963) '. ... '. . .. SIflna x deblJma . k Duljinska SIflna x deblJma . k Duljinska
, vuceno ,PresJe preso.no gustoca
Ql

, vuceno

,PresJe presano
I

I

gustoca
Ql

~
mm 7,794

~
0,0210

S
mm mm mm'

S
mm mm mm'

3

3

kg/m

kg/m

kg/m

~,5
4,5 5 55
6'

~,5
4,5 5 55
6'

6

t~:~~
17,54 21,65 26,20
31,18

~:~;~~
0,0373 0,058 5 0,070 7
0,084 2

5x 2
5x 3 5x 4 6x 2
6 x 3

-

10 15 20 12
18

0,027 0,041 0,054 0,032
0,049

20 x 20 x 20 x 20 x

4 5 6 8

20 x 5 20 x 6 20 x 8
20 x 10

-

80 100 120 160
200

0,216 0,270 0,324 0,432
0,540

7

7

42,44

0,115

20 x 10

8 9 10 11 12
13

8 9 10 11 12 14

10

-

8

55,43 70,15 86,60 104,8 124 7
146:4

0,150 0,189 0,234 0,283 O337
0:394

6x 4 6x 5 8x 2 8x 3

-

14

169,7

0,458

I

.

8 x

4

8x 5 8x 6

24 30 16 24
32

0065 0'081 , 0,043 0,065
0,086

20 x 12 20 x 16 25 x 3 25 x 4
25 x 5

20 x 12

-

240 320 75 100
125

0648 0'864 , 0,202 0,270
0,338

25 x

5

17
18

15 17
19 22 24

-

194,8 250,3
280,6

0,526 0,676
0,750

19 20 22 24 25

20

-

312,6 346,0 419,2
498,8

0,844 0,934 1,13
1,35

8x 5 8x 6 10 x 2
I

10 x 3 10 x 4 10 x 5

-

10 x 5

40 48 20 30 40
50

0,108 0,130 0054 ' 0,081 0,108
0,135

25 x 25 x 25 x 25 x 25 x

6 8 10 12 16

25 x 6 25 x 8 25 x 10 25 x 12 25 x 16

150 200 250 300 400 500 120 150 180

0,405 0,540 0675 , 0,810 1,08 1,35 0,324 0,405 0,486

25

5413

146

25 x 20

27
28 30 33 35

27
30

631:3 678,9
779,4

1:70 1,83
2,10

10 x 6 10x 8
12 x 2

10 x 6 10 x 8

32

32

=

30

-

886,8
943,0

2,39
2,55

12x 3 12x 12x 12x 12x 4 5 6 8

12 x 5 12 x 6 12 x 8

60 80 24

0,162 0,216 0,065

30 x 4 30 x 5 30 x 6 30 x 10 30 x 12 30 x 16 30 x 20
30 x 25

30 x 5 30 x 6 30 x 10 30 x 12 30 x 16 30 x 20

-

36
48 60 72 96
120

0,097
0,130 0,162 0,194 0,259
0,324

30x 8 30x 8

240
300 360 480 600
750

0,648
0,810 0,972 1,30 1,62
2,03

t ~gg
1250 1384 1456
1527

~,g~
3'38 3:74 3,93
4,12

36 3~ 41
42

36 41

40

50

45

46

12 x 10

-

40 x 6
40 x 8

46
50
55

50

1753

4,73

1 833
2 165
2620

4,95
5,85
7,07

16x 2
16 x 3
16 x 4

~~ 80

16 x 5 16 x 6 16 x 8 16 x 10

-

32
48
64

0,086
O130
0:173

40x 5 40 x 5
40 x 6
40 x 8

200
240
320

0,540
O648
0:864

60

~ ~~~ 5542 12470 19481

1~:~~ 14,96

16x 5 16x 6 x 8 16x 10 16x 12 20 x 2
I

80 96 128 160 192 40 60

0,216 0,259 0,346 0,432 0,518 0,108 O162
'

40 x 10 40 x 12 40 40 40 40 x 16 x 20 x 25 x 30

40 x 10 40 x 12 40 x 16 40 x 20 40 x 25

400 480 640 800 1000
1200

1,08 1,30 1,73 2,16 2,70
3,24

~

120 150

8-

~ .

36,70 52,6~
-

W

1) Vrijednosti »al« vrijede za aluminijske poluproizvode, a vrijednostI »sl« za polUprolzVO e, od aluminijskih slitina.

. d

-

20 x 3

-

508

~

~

509

Plosnate 'konac)

šipke i žice od aluminija Presjek

i aluminijskih

slitina, vucene ili prešane

Aluminijski

prolili

vuceno debljina Širinax prešano mm mm 50x 50x 50x 50 x 50 x 5 6 8 10 12

Duljinska gustoca Q, kg/m 0,675 0,810 1,08 1,35 1,62 2,16 2,70 3,38 4,05

I

. Širina vuceno x debljina prešano
mm mm

JPresjek
'.1

Istokracni kutni profili (HRNQ.Q3.202 - 1963) gustoca Duljinska Q, kg/m 13,50 16,20 3,38 4,05 5,40 6,75 8,44 10,13 13,50
Duljina krakova b mm 10 10 10 12 12 15 15 15 20 20 20 25 25 30 30 Debljina <I mm 1 1,5 2 1 1,2 1,5 2 2,5 2 2,5 3 2 2,5 3 4 S

L

od aluminija
Duljinska gustoca

i aluminijskih
Duljina krakova b mm 40 40 50 50 60 60 80 80 100 100 125 125 140 140 160 160 Debljina

slitina, prešani
Presjek Duljinska gustoca

Presjek

S mm' 250 300 400 500 600 800 1000 1250 1500

S mm' 5000 6000 1250 1500 2000 2500 3125 3750 5000 7500 1600 1920 2560 3200 4000 4800 6400 9600 1800 2160 2880 3600 4500 5400

-.!L
kg/m 0,051 8 0,076 1 0,099 3 0,062 6 0,0745 0,116 5 0,153 2 0,189 0,207 0,256 0,304 0,261 0,324 0,466 0,612

o
mm 2 4 4 5 5 6 6 8 8 10 10 12 12 14 12 16

S
mm' 156,8 307,0 387 480 580 691 931 1229 1549 1920 2420 2885 3245 3763 3725 4915

mm' 19,2 28,2 36,8 23,2 27,6 43,2 56,8 70,0 76,8 95,0 112,8 96,8 120,0 172,8 227,0

-.!L
kg/m 0,423 0,828 1,045 1,296 1,565 1,86 2,51 3,32 4,18 5,18 6,53 7,78 8,76 10,15 10,06 1327

50x 50x 50 x 50 x

6 8 10 12

100 x 50 100 x 60 125 x 10 125 x 12 125 x 16 125 x 16 125 x 20 125 x 25 125 x 30 125 x 40 125 x 20 125 x 25 125 x 30 125 x 40

-

50 x 16 50 x 20 50 x 25 50x30 50x40

50 x 16 50 x 20 50 x 25 50 x 30

-

2000 360
480 600 720 960 1200 1500 1800 2400

5,40 0,972
1,30 1,62 1,94 2,59 3,24 4,05 4,86 6,48

60 x 8 60 x 10 60 x 12 60 x 16 60 x 20 60x25 60x 30 60x40

60x 6
60 x 8 60xlO 60x12 60 x 16 60 x 20 60 x 25 60 x 30 60 x 40

125 x 60 160 x 10 160 x 12 160 x 16 160 x 20 160 x 20

-

125x 50 6250

16,87
20,25 4,32 5,18 6,91 8,64 10,80 12,96 17,28

-

Profili

I: od aluminija
b
mm 16 16 20 20 25 30 40 25 30 40 30 30 40 40 40 40

i aluminijskih
Dulj. gtlStoca

slitina, prešani
Visina

(HRN C.C3.203 - 1963)
DebPresjek ljina 1) Dulj. gustoca

160 x 25 160 x 25 160 x 30 160 x 30 160 x 40 160 x 40

Visina Širina noge

DebPresjek ljina 1)

-

80x 8
80 x 10 80 x 12 80 x 16 80 x 20 8Ox25 80x 30 80 x 40

640
800 960 1280 1600 2000 2400 3200

1,73
2,16 2,59 3,45 4,32 5,40 6,48 8,64

8OxlO 80x12 80 x 16 80 x 20 80 x 25 80 x 30 80 x 40

-

"
mm 25 32 32 40 40 40 40 50 50 50 60 60 60 60 80 80

o
mm 1,6 2 2 2 2,5 3 4 2,5 3 4 4 5 4 5 4 5

160x 50 8000
160 x 60 180 x 10 180 x 12 180 x 16 180 x 20 180 x 25 180 x 30 200 x 12 200 x 16 200 x 20 200 x 25 200 x 30 200 x 40

S
mm' 87,1 122 138 154 215 286 455 240 316 495 455 560 535 660 615 760

21,60
25,92 4,86 5,83 7,78 9,72 12,15 14,58

-.!L
kg/m 0,235 0,329 0,372 0,416 0,581 0,772 1,228 0,648 0,853 1,335 1,228 1,51 1,44 1,78 1,66 205

"
mm 80 80 100 100 125 125 140 140 160 160 160 160 200 200 250 250

Širina noge

b
mm 50 50 50 50 80 80 90 90 80 80 100 100 100 125 100 125

o
mm 4 5 5 6 6 8 8 10 8 10 8 10 12(10) 16(12) 16(12) 16(12)

80x 50 4000 100x 10 1000
100 x 12 100 x 12 100 x 16 100 x 20 100 x 25 100 x 30 100 x 40 100 x 16 100 x 20 100 x 25 100 x 30 100 x 40 1200 1600 2000 2500 3000 4000

10,80 2,70
3,24 4,32 5,40 6,75 8,10 10,80

-

180x 40 7200 200x 10 2000
2400 3200 4000 5000 6000 8000

19,44 5,40
6,48 8,64 10,80 13,50 16,20 21,60

-

-

S mm' 693 860 960 1143 1653 2178 2458 3041 2458 3041 2778 3441 4219 6121 5921 6721

-.!L kg/m 1,87 2,32 2,59 3,08 4,47 5,88 6,64 8,21 6,64 8,21 7,50 9,30 11,39 16,53 15,99 1815

1) Vrijednosti u zagradama vrijede za debljinu noge.

510

511

Širina krakova b mm 20 20 20 20 25 25 25 25 30 30 30 30 30 40 40 40 40 50 50 50 60 60 60 60 80 80 80 80 100 100 125 125 125 125 140 140 140 140 160 160 160 ' 160 Visina il mm 20 20 30 30 16 16 25 25 30 30 30 45 45 25 25 40 40 50 50 50 40 40 60 60 50 50 80 80 100 100 80 80 125 125 90 90 140 140 100 100 160 160

-.Debljina o mm 1,6 2 2 3 1,6 2 2 2,5 2 2,5 3 3 4 2,5 3 3 4 3 4 5 4 5 5 6 5 6 6 8 8 10 8 10 10 12 10 12 12 14 12 14 14 16

m,.-Presjek S mm' 62,6 78 98 145 64 80 98 121 118 146 175 220 291 159 190 235 311 295 391 485 391 485 585 699 635 759 939 1242 1562 1941 1602 1991 2441 2915 2241 2675 3275 3804 3035 3524 4364 4969

- ,------

-------

----,

Profil

I

od aluminija

Dnljinska gustoca --.!L kg/m 0,169 0,212 0,264 0,391 0,173 0,216 0,264 0,328 0,318 0,394 0,472 0,594 0,785 0,429 0,513 0,634 0,839 0,796 1,055 1,310 1,055 1,310 1,58 1,87 1,71 2,05 2,53 3,35 4,23 5,24 4,33 5,38 6,59 7,87 6,05 7,22 8,84 10,27 8,19 9,52 11,77 13,41

I

Visina Širina noge il b mm mm 25 25 30 30 40 40 50 50 50 60 60 60 80 80 80 80 100 100 125 16 25 20 30 25 40 30 50 50 40 50 60 50 50 80 80 100 100 80

, I

I .

i aluminijskih slitina, prešani (HRN C.C3,205 -1963) Deb- Presjek Dnljinska Visina Širina Deb- Presjek Duljinska noge ljina gustoca gustoca ljina o S il b o S --.!L --.!L mm mm mm mm' mm kg/m mm' kg/m 80 8 2205 125 5,95 88,2 0,238 1,6 2208 125 6 5,96 125 117 0,316 1,6 2925 125 125 8 7,90 2 135 0,364 8 2485 140 90 6,72 2 175 0,473 10 3083 90 8,33 140 218 0,588 2,5 8 3285 140 140 8,86 4 461 1,245 10 4083 140 140 11,02 3 319 0,861 160 8 2805 100 7,57 3 439 1,185 10 3483 160 100 9,42 5 721 1,947 160 8 3765 160 10,17 4 541 1,46 10 160 4683 160 12,64 4 621 1,68 10 4383 125 11,85 200 5 871 2,35 12 5231 200 125 14,12 4 701 1,89 200 10 5883 200 15,90 5 871 2,35 200 12 7031 200 18,98 4 941 2,54 12 160 6671 250 18,01 1171 5 3,16 16 8820 160 23,80 250 1471 5 3,97 12 8831 250 250 23,84 6 1758 4,74 15 11 700 250 250 31,60 450 1668 6 slitina (HRN C.C4.019 - 1963) Širina P\oštinska gustoca

Toplo valjani lim od aluminija i aluminijskih Debljina Širina b mm do2500 do 2500 do 3 000 do3000 do 3 000 do 3 000 Ploštinska gustoca

Debljina

o
mm 4 5 6 8 10 12

~
kg/m' 10,8 13,5 16,2 21,6 ~O 32,4

~
mm 15 20 25 30 ~

~
mm do 3 000 do 3 000 do 1 000 do 1000 ~1~

~
kg/m' 40,5 54,0 67,5 81,0 ~

Duljine: do 10 000 mm.

*
Hladno valjane trake od aluminija i aluminijskih slitina CHRNC.C4.051/151 -1963). Hladno valjani lim od aluminija i aluminijskih slitina
(HRN C.C4.050/150 - 1963).

512

513

-

Okrugle cijevi od aluminija i aluminijskih (HRN C.C5.030/031/130/131 - 1966) Vanjski Debljina stijenke 2) promjer 1) (R 10) d mm 4 5 vuceno al. sl. o mm 0,5 0,5 0,8 0,8 1 0,5 0,5 0,8 0,8 1 1 0,5 0,5 0,8 0,8 1 1 1,2 1,2 16 16 0,5 0,8 0,8
1 1

slitina, vucene i prešane

prešano al. sl.

Presjek S mm2 5,49 8,04 942 7,07 10,55 1257 11,78 18,10 22,01 25,64 3217
14,92 23,12

Duljinska gustoca

Okrugle cijevi od aluminija i aluminijskih (nastavak) Vanjski Debljina stijenke 2) promjer 1) (R 10) vuceno al. o mm 0,5 0,8 1
25 1,2 1,6 2 2,5 3 0,8

slitina, vucene i prešane

sl.

prešano al. sl.

Presjek S mm2 38,49 60,82
74,40 89,72 117,6 144,5 176,7 2074

Duljinska gustoca

o
mm

-

-

-

8

10

-

kgIm 0,015 0,022 0025 0,019 0,029 0034 0,032 0,049 0,059 0,069 0086 0,040
0,062
I

d mm

o
mm

0,8 1
1,2 1,6 2 2,5 3 0,8

1,2 1,6 2 2,5 3

kg/m 0,104 0,164
0,204 0,242 0,318 0,390 0,477 0560

1

1

-

78,41
97,39 116,1 152,8 188,5 231,7 273,3 351,9 424,1 490,1 6032

0,212
0,263 0,314 0,413 0,509 0,626 0,738 0,950 1,15 1,32 163

12

16

20

1,2 1,6 2 0,5 0,8 1 1,2 1,6 2 0,5 0,8 1 1,2 1,6 2 25 0,5 0,8 1 1,2 1,6 2 2,5 3

1,2 1,6 2 0,8 1 1,2 1,6 2 0,8 1 1,2 1,6 2 25 0,8 1 1,2 1,6 2 2,5 3

-

28,27 33,18 42,22 5027 18,06 28,15 34,46 40,72 52,28 6283 24,35 38,20 47,12 55,80 72,38 87,97 106O 30,63 48,26 59,69 70,87 92,49 113,1 137,4 1602

0,076 0,090 0,114 0.136 0,049 0,076 0,093 0,110 0,141 0170 0,066 0,103 0,127 0,151 0,195 0,238 0286 0,083 0,130 0,161 0,191 0,250 0,305 0,371 0433

32

1,2 1,6 2 2,5 3 4 0,8

1,2 1,6 2 2,5 3 4 5 6 8

-

1,2 1,6 2 2,5 3 4 5 6 8

40

1 1,2 1,6 2 2,5 3 4 5

-

50

1 1,2 1,6 2 2,5 3 4 5

-

1 1,2 1,6 2 2,5 3 4 5 6 8 1 1,2 1,6 2 2,5 3 4 5
6 8

2 2,5 3 4 5 6 8 2,5 3 4 5
6 8

-

98,68 122,7 146,3 193,0 238,9 294,7 348,9 452,6 549,6 640,9 8043 153,9 183,9 243,3 301,6 373,1 444,0 578,1 706,9
829,4 1055

0,266 0,331 0,395 0,521 0,645 0,795 0,942 1,22 1,48 1,73 217 0,416 0,497 0,657 0,814 1,01 1,20 1,56 1,91
2,24 285

1) Uzeti su u obzir samo promjeri normnih brojeva osnovnog reda RIO. 2) Vrijednosti: "al" za cijevi od aluminija, a »sl« za cijevi od aluminijskih slitina.

1) Uzeti su u obzir samo promjeri normnih brojeva osnovnog reda RIO. 2) Vrijednosti: "al« za cijevi od aluminija, a "sl" za cijevi od aluminijskih slitina.

514

515

Okrugle cijevi od aluminija i aluminijskih slitina, vucene i prešane (nastavak) Vanjski Debljina stijenke 2) promjer 1) Presjek Duljinska gustoca vuceno prešano (RIO) sl. al. sl. al. ,) ,) S d mm mm' mm mm kg/m 233,0 0,629 1,2 1,2 308,6 0,833 1,6 1,6 2 2 1,04 383,3 475,2 1,28 2,5 2,5 3 3 1,53 565,5 63 4 4 4 741,2 2,00 5 2,46 5 5 911,1 1074 6 6 2,90

I
,

Okrugle cijevi od aluminija i alumiuijskih (konac) Vanjski Debljina stijenke 2) promjer 1) (R 10) d mm 160 6 8 10 12 4 5 6 8 10 12 5 6 8 10 12
vuceno

slitina. vucene i prešane

al.
,) mm

sl.

presano al. sl. ,) mm 6 8 10 12 4 5 6 8 10 12 5 6 8 10
~--

o

I Presjek
S mm'

IDuljinska
~

gustoca

kg/m 7,84 10,3 ~~ 15 1 6,65 8,27 9,87 13,0 16,1 191 10,4 12,4 16,4 20,4
24.2

200

-

80

2 2,5 3 4 5 6 8 2 2,5 3 4 5 6 8 10 3
4 5 6 8 10 12 3 4 5

1,6

8 10 1,6

8 10

100

2 2,5 3 4 5 6 8 10 2 2,5 3 4 5 6 8 10 3
4 5 6 8 10 12 -

-

1382 1665

3,73 450

6 8 10 12 4 5 6 8 10 5 6 8 10

4 5 6 8 10 4 5 6 8 10 4 5 6 8 10 12

5 6 8 10 4 5 6 8 10 12

-

-

-

394,1 490,1 608,8 727,7 955,1 1178 1385 1810 2199 615,8 765,8 914,2 1206 1492 1772 2312 2827 3318
1150 1521 1885 2243 2941 3613 4260 1480 1960 2425

1,06 1,31 1,64 1,96 2,58 3,18 3,74 4,89 594 1,66 2,07 2,47 3,26 4,03 4,78 6,24 7,63 896
3,11 4,11 5,09 6,06 7,94 9,76 115 4,00 5,29 6,55

250 I

2903 3 820 4~ 5 580 2 463 3 063 3657 4824 5 969 7087 3 849 4 599 6 082 7 540
___8972

125

-

4 5 6 8 10 12

-

-

160

4 5

4 5

!

Okrugle cijeVI od aluminija i alumiuijskih slitina, koje imaju promjere normnih broieva, osuovnih redova R 20 i R 40 Vanjski promjer Debljine stijenke vucene rešane R20 R40 aluminij aluminijske slitine aluminij aluminijske slitine ,) ,) d ,) ,) mm mm mm mm mm 6 0,5... 1,2 0,5 ".1,2 14 0,5... 2 0,8." 2 18 0,5... 2,5 0,8." 2,5 22 05 ". 3 08." 3 28 0,5... 3 0,8... 3 1,2... 3 1,2 ". 3 30 0,8... 4 0,8." 6 1,2... 6 1,2... 6 36 0,8... 4 0,8... 8 1,6... 8 1,6... 8 38 2 ... 8 08... 4 08 ". 8 2 ... 8 45 1 ... 5 2,5... 8 2,5... 8 56 3 ... 8 3 ... 8 1,2... 5 1,2." 8 70 4 ... 8 5 ... 8 1,5 ". 6 1,6.,,8 90 2 ... 8 2 ... 8 5 ". 8 5 ... 8 110 3 ...10 5 ".12 5 ...10 140 3 ...12 4 ...12 4 ...10 180 4 ...12 4 ...12 4 ".10 220 5 ." 12 5 ...12 ______5_- ...10
1) 21 Uzeti su u obzir, »al« Vrijednosti:

1) Uzeti su u obzir samo promjeri nornmih brojeva osnovnog reda RIO. 2) Vrijednosti: »al« za cijevi od aluminija, a "sl" za cijevi od aluminijskih slitina.

samo promjeri nornmih brojeva osnovnog reda RIO. za cijevi od aluminija, a »sl" za cijevi od aluminijskih slitina.

516

517

POLUPROIZVODI
Bakrene šipke, Promjer d mm 0,5 0,6 0,8 1,0 1,2 1,4 1,6 1,8 2,0 2,2 2,5 2,8 3 3,5 4 lim i žica

OD BAKRA I BAKRENIH SLITINA

Žica, vucena (HRN C.D6.520 - 1972) Debljina Duljinska gustoca kg/km Debljina Duljinska gustoca kg/km Debljina Duljinska gustoca kg/km

Okrugle šipke, vucene (HRN C.D3.520 - 1982) Duljinska gustoca kg/m 0,00175 0,00252 0,00447 0,00699 0,0101 0,0137 0,0175 0,0116 0,0179 0,0338 0,0437 0,0548 0,0629 0,0856 0,112 Promjer d mm 4,5 5 5,5 6 6,5 7 8 9 10 11 12 14 16 18 20 Duljinska gustoca kg/m 0,141 0,175 0,211 0,252 0,295 0,342 0,447 0,566 0,699 0,846 1,01 1,37 1,79 2,26 2,79 Promjer d mm 22 25 28 32 36 40 45 50 56 60 63 70 75 80 Duljinska gustoca kg/m 3,38 4,37 5,48 7,16 9,06 11,2 14,1 17,5 21,9 25,2 27,7 34,2 39,3 44,7

"
mm
Okrllgla žica 0,02 0,05 0,06 0,07 0,08 0,09 0,10 0,12 0,14 0,16 0,18 0,20 0,22 0,25 0,28 0,30 0,36 0,40 Kvadratna žica 0,002 8 0,0175 0,025 1 0,034 2 0,044 7 0,056 6 0,068 9 0,101 0,137 0,179 0,226 0,280 0,330 0,437 0,548 0,629 0,906 1,12

"
mm

"
mm

0,45 0,50 0,56 0,60 0,70 0,80 0,90 1,0 1,2 1,4 1,6 1,8 2,0 2,2 2,5 2,8 3,0 3,2

1,42 1,75 2,19 2,52 3,42 4,47 5,66 6,99 10,1 13,7 17,9 22,6 28,0 33,8 43,7 54,8 62,9 71,6

3,5 4,0 4,5 5,0 5,5 6,0 6,5 7,0 8 9 10 11 12 14 16 18

85,6 112 142 175 211 252 295 342 447 566 699 846 1010 1370 1790 2265

Kvadratne šipke, vucene (HRN C.D3.525 - 1972), debljina: 2 ... 60 mm Šesterokutne šipke, vucene (HNR C.D3.527 - 1972), otvor kljuca: 3 ... 60 mm Plosnate šipke, vucene (HNR C.D3.523 - 1982), debljina: 2 ... 40 mm, širina: 4 ... 200 mm Limovi, hladno valjani (HNR C.D4.520 - 1972)

Debljina

"
mm 0,20 0,25 0,30 0,35 0,40 0,45 0,50 0,60 Širina:

Ploštinska gustoca

Debljina

A mm kg/m' 1,89 0,70 2,11 0,80 2,53 0,90 2,96 1,0 3,38 1,1 3,80 1,2 4,23 1,5 5,06 -- 1,8 1 000 mm, duljina: 2 000 mm.

"

Ploštinska gustoca

Debljina

A
kg/m' 5,91 6,75 7,60 8,45 9,30 10,1 12,7
15,2

"
mm 2,0 2,5 3,0 3,5 4,0 4,5 5,0

Ploštinska gustoca A
kg/m' 16,9 21,1 25,4 29,6 34,8 38,0 42,3

-

3,0 3,5 4,0 4,5 5,0 5,5 Šestero/mtna žica 3,0 3,5 4,0 4,5 5,0 5,5

80,1 109 142 180 222 269

6 7 8 9 10 11

320 436 570 721 890 1077

12 13 14 16 17

1282 1504 1744 2278 2572

-=

69,4 94,4 123 156 193 233

6 7 8 9 10 11

277 378 493 624 771 933

12 13 14 17

1120 1303 1510 2238

Tanki limovi, hladno valjani (HRN C.D4.521 - 1972) 518

519

Bakrena

užad (za elektricne vodice) Ukupni Vanjski Konstrukcija užeta promjer užeta presjek žica S d broj promjer žice žica x mm mm mm' 16 7 x 1,70 5,10 25 7 x 2,10 6,30 35 7,50 '7x 2,5 50 9,00 7x 3,0 70 19 x 2,1 10,50 95 19 x 2,5 12,50 120 14,00 19 x 2,8 150 16,50 (19 + 18) x 225 cijevi, vucene

Bakrene cijeVI, vucene (konac) Duljinska gustoca kg/km 143 222 311 443 620 844 1064 1340 Dulj. elektricni otpor (20 "e) R' /(Qjkm) 1,11 0,715 0,51 0,36 0,26 0,19 0,15 0,12 Vanjski promjer d mm 54 55
56

Duljinska gnstoca cijevi Qz!(kg/m)1) pri debljini stijenke (mm) ~ 2,20 ~ 2,91 ~ 3,67 ~ ~ ~

57 58
60

-

-

-

-

4,45

3,81

4,53

4,02

4,78

5,93 6,04
6,26

7,27 7,41
7,69

3,24

Bakrene Vanjski promjer d mm 4 5 6 7 8 9 10 12 14 15 16 18 20 22

(HRN C.D5.500 - 1972, 501- 1973) Duljinska gustoca cijevi Qz!(kg/m)1) pri debljini stijenke (mm) 1,0 0,08 0,11 0,14 0,17 0,20 0,22 0,25 0,31 0,36 0,39 0,42 0,48 0,53 1,5 2,0 2,5 3,0 4,0 5,0

65 66
70 74
75

64

2,62

3,47

-

-

-

4,37

-

-

5,28

3,80 4,03

4,72
5,07 5,14

-

8,05

9,09

0,50 0,05 0,06 0,08 0,09 0,10 0,12 0,13 0,16 0,19 0,20 0,22 0,24

0,75 0,07 0,09 0,11 0,13 0,15 0,17 0,19 0,24 0,28 0,30 0,32 0,36 0,40

76
80

-

-

6,12

9,93

5,42

84
85

-

4,59 4,64

-

8,50

10,5

5,77

-

24
25 28 30 32 35 38 40

-

-

-

0,27 0,31 0,36 0,44 0,52 0,57 0,61 0,69 0,78

86 89 0,45 0,56 0,67 0,73 0,78 0,89 1,01

100 105 106
0,87 0,94 1,08 1,22 108 114 120 1,26 1,43 1,79 2,35 2,801

-

5,48

-

6,05

-

7,16
8,21

6,96 7,21

9,51

11,7

8,14

-

8,64

130
W
150 159

-

8,81
9,31

11,6
12,3

14,4

-

0,59
0,64

0,86

-

1,12
1,23 1,29

1,36

-

1,59

-

-

0,67

0,99

1,57

1,85

0,75
0,81

1,11
1,20

1,45
1,57

1,78
1,92

2,10
2,26

2,68
2,91 3,80

-

-

0,87
0,95 1,03 1,09 1,15

1,28
1,40 1,53 1,61 1,70

1,68
1,85 2,01 2,12 2,24

-

-

3,50

170 190 194

-

~

-

~

-

-

16,1 17,5

-

20,3
21,5

17,3

42 48
50 44,5 45

-

-

-

-

2,27 2,48 2,62 2,76 2,94

2,68 2,94 3,10 3,27 3,48

-

4,89
5,17 5,52

4,25 4,53

1,82 1,95
2,03

2,40 2,57
2,68

2,97

-

3,52 3,77
3,94

-

5,59

4,92

-

1,37

3,32

6,29

200 219 267 273 324 368 419

-

-

-

-

-

-

18 6

..:

23 1 25'9
..:

21 2

..: 24O 29'4 30'1 35:8 40,7 46,4

27,3

1) Nonnirane su one cijevi, za koje je u tablici navedena duljinska masa.

1) NOnnirane su one cijevi, za koje je n tablici navedena duljinska gustoca. 521

520

Cijevi od bakrenih Vanjski promjer -d mm 4 5 6 7 8 9 10 12 14 15 16 18 20 22 25 28 30 32 35 38 40 42 44,5 45 48 50 55 56 57 58 60 64 65 66 70
1)

slitina, vucene (HRN C.D5.520 - 1972, 522 - 1973) Duljinska gustoca cijevi Qz/(kg/m)1) pri debljini stijenke (mm)

Cijevi od bakrenih Vanjski promjer

slitina, vucene (!lonac) Duljinska gustoca cijevi Q'/(kg/m) 1) pri debljini stijenke (mm)

0,50 0,05 0,06 0,08 0,10 0,13 0,16 0,19 0,20 0,22 0,24 0,27

0,75 0,07 0,09 0,11

1,0 0,08 0,11 0,14 0,17 0,20 0,22 0,25 0,31 0,36 0,39 0,42 0,48 0,53 0,59 0,67 0,75 0,81 0,87 0,95 1,03 1,09 1,15

1,5 0,27 0,36 0,44 0,52 0,57 0,61 0,69 0,78 0,86 0,99 1,11 1,20 1,28 1,40 1,53 1,61 1,70 1,80 1,82 1,95 2,03 -

2,0 -

2,5 0,52 0,66 0,80 0,87 0,94 1,22 1,57 1,78 1,92 2,27 2,48 2,62 2,76 2,94 2,97 3,32 3,67 3,81 4,02

3,0 0,59 0,75 0,92 1,01 1,09 1,26 1,43 1,59 1,85 2,10 2,26 2,68 2,94 3,10 3,27 3,48 3,52 3,94 4,36 4,45 4,53

4,0 -

5,0

I

d mm 75 76 80 85 86 89 100 104 105 106 108 114 120 125 130 133 150 159 160 168 170 190 194 200 219 267 273 324 368 419
I

2,0 4,14 4,64 4,87 5,48 5,70 -

2,5 5,07 5,14 5,42 5,77 6,05 7,16 7,37 7,79 8,21 8,56 9,12 10,9 11,6 13,4 -

3,0 6,12 6,46 6,96 7,21 8,14

4,0

5,0

6,0

-

-

0,89 1,12 1,23 1,34 1,57 1,79 2,01 2,35 2,68 2,91 3,47 3,80 4,03 4,92 5,14 6,04 6,26

-

8,50 10,7

10,5 11,2

0,15 0,19 0,24 0,28 0,30 0,32 0,36 0,40 0,45 0,51 -

0,34 0,45 0,56 0,67 0,73 0,78 0,89 1,01 1,12 1,29 1,45 1,57 1,68 1,85 2,01 2,12 2,24 2,38 2,40 2,57 2,68 3,08 3,24 3,80

-

13,3

1,82 2,10 2,38 2,80 3,22 3,50

-

-

-

-

-

8,64 8,81 9,31 10,9 13,1 13,8 16,0 18,1 22,1 22,6 -

11,6

-

-

4,19 4,61 4,89 6,29 6,99 -

t

13,5 14,4 17,3 17,5 18,3

16,1 16,8 17,5 17,9 20,3 21,5

21,9 24,0 29,4 30,1 35,8 40,7 46,4

-

23,1 25,9 27,3 29,9 36,6 37,5 44,6 50,7 57,9

1,37

-

-

-

-

2,33

53,3 60,7 69,3

-

-

7,69

-

-

-

2,45

-

3,47

-

4,78 5,28 5,62

-

2,87

4,37 4,72

7,38

-

*
Cijevi za kondenzatore i izmjenjivace topline (HRN C.D5.521 - 1981)

il
I

9,09
1) Duljinska gustocaje racunana na temelju gustoce bakra Q= 8900 kg/m'. Gustocu slitine
Q koja je iskazana jedinicom kg/m' treba vrijednosti iz tablice pomnožiti sa Q/8900.

Duljinska gustocaje racunana na temelju gustoce bakra Q = 8900 kg/m'. Gustocu sJitine Qkojaje iskazana jedinicomkg/m' treba vrijednosti iz tablicepomnožiti sa Q/8900.

I

522

523

POLUPROIZVODI

OD MJEDI, CINKA I OLOVA

NEKOVINSKE

TVARI

Mjedeni poluproizvodi Mjedene šipke, istiskane Okrugle šipke (HRN C.D3.522 - 1982) Plosnate šipke (HRN C.D3.524 - 1956) Kvadratne šipke (HRN C.D3.526 -1956) Šesterokutne šipke (HRN C.D3.528 - 1956) Mjedeni kutni prolili istokokracni, prešani (HRN C.D3.529 - 1956) duljine krakova: 10 x 10 ... 60 x 60 mm raznokracni, prešani (HRN C.D3.530/5311956) duljine krakova: 10 x 20...25 x 50, 15 x 20...30 x 45 mm Mjedena žica (okrugla) prešana (HRN C.D6.521- 1956), promjeri 5 ... 15 mm Cincani poluproizvodi Pri odredivanju mase poluproizvoda Q = 7180 kg/m3. Cincani lim (HRN C.E4.020 - 1970) debljinalima: 0,2...6 mm

ANORGANSKE NEKOVINSKE TVARI
Staklo Staklo se sastoji od natrijevih i kalcijevih (te kalijevih i bornih) silikata. Posebna mu svojstva daju dodatci oksida nekih kovina (Pb, Mg, Al, Zn, Te). Staklo je amorfno (nema kristalne strukture) i zato bez odredenog tališta prelazi iz tekuceg u kruto stanje. Pri temperaturi 1 300 do 1 500 °C može biti tekuca talina (lijevanje!), pri temperaturi 1 000 °C je gusta tekucina prikladna za preradbu (puhanjem, vucenjem, valjanjem, prešanjem). Temperatura omekšavanja (prijelaza u krutinu) je približno 500 °C. Kremeno staklo (SiOz) omekšava se pri 1 200 °C. Pri temperaturi okolice staklo je u amorfnom stanju pothladene tekucine. Njegovaje tlacna cvrstoca 400... 1300 N/mmz, vlacna cvrstoca 30... 90 N/mmz. Najznacajnija su svojstva stakla: propusnost svjetla (85...90 %), kemijska otpornost na zrak, vodu i kiseline (osim fluorovodicne HF) i neprovodno st za elektricne struje.

od cinka racunamo

s gustocom od

Uporaba: natrijsko staklo

- za armature

manjih zahtjeva; borno - za

velicina ploce: 1000 x 2000 (3000) mm Olovni poluproizvodi od olova racunamo s gustocom od'

aparate s vecim zahtjevima; kremeno - za dijelove pri višim temperaturama. Brzim hladenjem vruce staklene ploce pojavljuju se na površini tlacna naprezanja koja povecavaju savojnu cvrstocu. Takvo se staklo pri lomu raspada u komadice. Staklene ploce, obostrano obljepljene folijom od prozirne polimerne tvari, rabe se kao sigurnosna stakla (npr. za automobile). Beton Cementni beton je umjetni kamen od cementa, betonskih dodataka (pijeska i šljunka) i vode, a nastaje skrucivanjem cementnog veziva (mješavine cementa s vodom). Portland cement se sastoji od 1 dijela SiOz + AlzO3 + FeZO3 i najmanje 1,7 dijela CaO.
Obujamni omjer mješavine cement: pijesak Tlacna cvrstoca betona 1) Rmt N/mm2 1:4 1:5 1:8 22...30 18... 22 9...12 1:2:3 1:3:5 1:4:6 Volumenski omjer mješavine cement: pijesak : šljunak Tlacna cvrstoca betona 1) Rmt N/mm2 22...25 13...18 10...12

Pri odredivanJu mase poluproizvoda Q = 11 400 kg/m . Olovni lim (HRN C.E4.030 - 1963) debljina lima: 1... 4 mm širina: 1 000 mm

duljina: do 10 000 mm Olovne cijevi - dovodne cijevi (HRN C.E4.040 - 1963) unutarnji promjeri: 10...26 mm debljina stijenki: 2,0 ... 7 mm - odvodne cijevi (HRN C.E4.041 - 1963) unutarnji promjeri: 30 ... 125 mm debljina stijenki: 2,0 ... 2,5 mm Olovna žica (HRN C.E6.050 - 1965) promjeri: 2...20 mm

Zbog male vlacne cvrstoce (u odnosu na tlacnu) ojacavaju se vlacno napregnuta podrucja u betonu celicnim ulošcima (armirani beton). Ako
I) Nakon 28 dana.

524

525

su celicni ulošci prednapregnuti, izazivaju u neopterecenom stanju :M' betonu tlacna naprezanja radi kojih je moguce, da se pri opterecenju! uopce ne pojavljuju vlacna naprezanja (prednapregnuti beton). Pjenasti beton je normalni (teški) beton gustoce 2 200 ... 2 600 kg/ma. Toplinu provodi razmjerno dobro. Lakim dodatcima (npr. mljevenom drvec nom piljevinom, drvenom vunom i sl.) te odgovarajucom obradbom stvaraju se u betonu pore (zrak) koje mu veoma snizuju gustocu (na 300... 500 kg/ma). pa mu se zbog velikog smanjenja tlacne cvrstoce smanjuju nosivost, ali mu veoma povecavaju izolacijsku sposobnost. Polimerni beton je umjetni kamen pri kojemu umjesto cementa rabimo kao vezivo razna ljepila na temelju polimera (MMA, UP). Polimerni betOr( (s 5 ... 15 % veziva) postiže nakon jednog dana sljedeca mehanicka svoj-stva: tlacnu cvrstocu 70 ... 150 N/mm2 modulelasticnosti 15000 ...30000 N/IIlI\l2 savojnu cvrstocu 20 ... 40 N/mm2, toplinska rastezljivost (15 ... 20) 10-6 K*.ft Rabi se za temelje strojeva i konstrukcija, mjerne ploce. I polimerni beton može biti pjenast. Keramicke tvari okside. Svi cisti oksidi su kemijski BeO: ZrO2: 2 530 °C 2 700 °C.

Vatrostalna keramicka tvar Talište mora biti najmanje 1 580 °C. Za kvalitetu su odlucujuci još: temperatura na kojoj se tvar pod tlakom smekšava; propustljivost za plinove; otpornost prema temperaturnim promjenama i prema kemijskim utjecajima. Vatrostalne keramicke tvari dijelimo na:
a) kisele

- glavni

sastojak:

kremen

(SiO2),

b) c)

bazicne - glavni sastojak: dolomitna (CaO . MgO) ili magnezitna (MgO), neutralne - glavni sastojak: glina, kaolin (Al2Oa. 2SiO2), glinica (Al2Oa),kromit(Cr20a) ili ugljen (C). Sastav

Naziv % silikai > < < > 94,5 SiO2 2 Al2O3 3,5 GaO 92 Si02

Keramicke tvari sadrže vecinom vrlo postojani i imaju visoka tališta: Al20a:2 046 °C SiO2: 1 702 °C

Sinterirani korund (Al2Oa)odlikuje se velikom tvrdocom 3800 HV 3Ð',i velikom tlacnom cvrstocom. (Dodatkom Cr20a cistom Al20a nastaje sinterirani rubin tvrdoce 4000 HV 30). Sinterirani se korund rabi za izradbu dijelova posebno otpornih na troše" nje (matrice za vucenje žice, dijelovi tekstilnih strojeva) i postojani u visokojl temperaturi (svjecice motora s unutarnjim izgaranjem i sL). Tvrdoca, koja se ni pri visokim temperaturama (do 1 200 °C) bitno.ne smanjuje i mala toplinska provodnost su svojstva sinteriranog koruhda koja su narocito znacajna za izradbu reznog alata (tokarenje, glodanje),i brušenje. Složena keramicka tvar Al20a' SiO2je veoma otporna na trošenje 6J!ri dodirnim plohama mjerila). Tvar MgO . Al20a . SiO2 (kao i MgO . Si@2) vrlo je otporna na temperaturne promjene. Od kvalitetne gline koja - osim Al20a - sadrži i SiO2 te alkaIne okside (kao i posebne dodatke) izradena keramicka tvar ima vlacnu cvrstocal 6,5...13 N/mm2, tlacnu cvrstocu 320...350 N/mm2. Zbog velike otpornQ, sti prema kiselinama rabi se u kemijskoj industriji za aparate i strojlle dijelove (pumpe, ventilatore, mješalice i sL). Opeka je pri temperaturi 900 ... 1300 °C pecena glina (ponajprije Al2Q:0i Tlacna cvrstoca opeka iznosi (po kvaliteti) 10 ... 25 (... 35) N/mm2. Nl()rr malne izmjere opeke: 240 x 114 x 71 mm. 526

silika II kremeni ~ 90 Si02 šamot + Al2O3 (polukiseli) + GaO + Fe203 55 ... 60 Si02 šamot 36 ... 41 Al2O3 (bazicni) 0,2... 0,6 GaO 0,8... 0,2 Fe203 55 ... 60 Al2O3 silimanit ost. Si02 85 ... 88 MgO magnezit

4... 6Si02 1... 2 GaO
1... 4... > >

kromni magnezit karborund

2 Al2O3 5 Fe203 42 MgO 15 Gr203

~

1960

1560

ugljen

45 ...80 SiG 10 ... 25 Si02 1>20001 9 ... 20 Al2O3 + Fe203 85 ... 90 G 1>20001

1700 1750

otporan prema visokim temperaturama, brzim temperaturnim promjenama i utjecaju troske neosjetljiv prema temperaturnim promjenama; iznad 1 600 °G raspada se zbog oksidirajucih plinova lonci, peci, elektrode 527

DRVO
Drvo se odlikuje lakom obradbom. malom gustocom, razmjerno velikom cvrstocom i Rabimo ga kao gradivo (u gradevinarstvu, brodogradnji, za vozila, u tekstilnoj industriji itd.) ili kao sirovinu (za izradbu papira i celuloze).
Vrsta drveta Gustoca Q kg/ma brijest Smjer s obzir. vlakna v]acna Rm N/mm' Cvrstoca tlacna savojna Rml R= N/mm' N/mm' smicna Rmo N/mm'

POLIMERNE TVARI Polimerne tvari su umjetne tvari ciji su glavni sastojci polimeri (v. str. 123). S obzirom na karakteristicna svojstva svrstavamo ih u sljedece glavne skupine: 1. Plastomeri su umjetne tvari od polimera koje imaju medusobno fizikalno vezane makromolekule. Po stanju su više ili manje viskozne tekucine. Mogu biti amorfne ili djelomicno kristalizirane. Pri temperaturi okolice su tvrdi, a pri zagrijavanju mekšaju (povratno). Lako se mogu preoblikovati i zavarivati. Redovito su topivi u posebnim organskim otapalima. Njihovi se otpatci lako regeneriraju i ponovno rabe. Ubrajaju se: amorfni plastomeri (koji se skrucuju odnosno mekšaju do taline kontinuirano u širokom temperaturnom podrucju) PVC - poliviniklorid PMMA - polimetilmetakrilat PS - polistiren (polistirol) PC - polikarbonat ABS - akrilnitril butadienstieren CN - celuloid djelomicno hristalni plastomeri (koji se skrucuju iz taline u uskom temperaturnom podrucju - "talištu«) PE - polietilen PTFE - politetrafluoretilen PP - polipropilen PA - poliamid SAN - stirenakrilnitril PETP - polietilentereftalat POM- polioksimetilen (poliester) 2. Elastomeri su umjetne tvari od polimera, koje imaju medusobno labavo vezane makromolekule. Dobivamo ih iz plastomera vulkanizacijom (tj. kemijskim postupkom omreživanja). Uvijek su amorfni. Pri temperaturi okolice su mekogumeno elasticni. Vec i najmanja naprezanja izazivaju velika elasticna produljenja. Ubrajamo npr.: NR - prirodni kaucuk HR - butilni kaucuk PUR - poliuretanski kaucuk NBR - akrilnitributadienski SBR - stirenbutadienski kaucuk kaucuk BR butadienski kaucuk SI - silikonski kaucuk 3. Duromeri su umjetne tvari od polimera koje imaju kemijski umrežene makromolekule (nepovratljivi proces). Uvijek su amorfni. Oblikuju se (i ucvršcuju) preko taline, a preoblikovanje je ograniceno. Teško se tope i zavaruju. Njihovi otpatci nisu uporabljivi (ili samo kao dodatak). Ovamo spadaju npr.: PF - fenolna ili fenolformaldehidna smola (fenoplast) UF - karbamidna ili ureaformaldehidna smola (aminoplast) MF - melaminska ili melaminformaldehidna smola UP - nezasicena poliesterska smola EP - epoksidna smola PUR - poliuretanska smola

500 '" 850

bukva grab jasen hrast orah bor jela smreka

500 ...900 500...850 500 ...900 400 ...950 600 ...750 300...900 300... 700 300 ...700

II -L II -L II -L II -L II -L II -L II -L II -L II -L

60 ...210 30... 60 4 10 60 ... 180 40...80 7 10 50... 200 40...80 6 10 30 ...220 30... 60 7 10 50 ... 180 40...60 5 10 100 40...70 4 10 40... 190 30... 80 3 10 50 ... 120 30... 50 2 4 40 ...240 30...70 3 5... 10

50... 160 60 ... 180 50 ... 140

-

50 ... 180 70 ... 100 80... 140 40 ...200 90 40 ... 100

7 25 5... 20 35 10 30 7

-

5... 15 30 5...15 20 5 25 5...10

-

40 ... 120

25

Na zraku sušeno drvo ima približno (10)12 ...15(20) vlage. Povecanjem vlage cvrstoca se osjetno smanjuje. Oplemenjeno drvo. - Svojstva drveta možemo poboljšati rezanjem na tanke ploce, furnire, i njihovim ljepljenjem. Ukoceno drvo su sljepljeni furniri i to: - kao lamelirani nosaci s jendnosmjernim vlaknima (dobra cvrstoca p,. smjeru vlakana), kao vezane ploce s vlaknima jednolicna cvrstoca). pod kutom 45° ili 90° (u svim smjerovima

-

Stolarske ploce (panel-ploce) imaju u unutrašnjosti sljepljene letve, pokrivene s obiju strana furnirom. Vlaknatice (lesonit) su (razmjerno tanke) ploce, izradene valjanjeIll drvene kaše od piljevine i ljepila. Iverice su (razmjerno deblje) ploce, izradene valjanjem drvene kaše, obostrano obljepljene furnirom. Oplemenjene drvene ploce su cvršce i prakticki se ne savijaju.

528

18

-Kraut

529

-

S obzirom na broj polimera i dodavanje drugih organskih skih tvari, polimerne tvari dijelimo na sljedece skupine:

ili anorgan-

1. Homogene polimerne tvari sastoje se od samo jednog polimera. Mogu biti u amorfnom, kristaliziranom ili (kristalno) miješanom stanju. Udio kristalne tvari u cjelokupnoj tvari (mješavini amorfne i kristalizirane tvari) odreduje »stupanj kristalizacije« o kojem ovise svojstva tvari. 2. Heterogene polimerne tvari sastoje se od polimera i još jedne ili više kemijski razlicitih tvari koje su s polimerom vezane kemijski ili fIzikalno. Ovamo se ubraja ju i medusobno miješani kopolimeri. 3. Ojacane polimerne tvari kemijski razlicitih tvari koje vecim dijelom osjetno razlikuju fIzikalno (rijetko kemijski). To sastoje se od polimera i još jedne ili više mogu biti organske ili anorganske te se od polimera. Tvari su medusobno vezane su punilima ojacani polimerne tvari. (omekšanim) polimernim tvarima

Mehanicka stanja polimernih tvari Mehanicka stanja polimernih tvari su ovisna o temperaturi. Ovu ovisnost pregledno predocuje dijagram modula smicnost G pri raznim temperaturama T. ac i} U dijagramu se razabiru sljedeca podrucja stanja: Tvrdoelasticno podrucje (1) obuhvaca niske temperature. U tom su podrucju polimerne tvari tvrde i krhke pa je za njih karakteristicna ogranicena elasticna deformacija s velikim modulom elasticnosti E = 200...4000 N/mm2 (= 200...4000 MPa), koji pada s povišenjem temperature. Strogo uzevši kod polimernih tvari ne postoji cista elasticna deformacija, jer se dodatno uvijek javlja u ovisnosti o vremenu, temperaturi i

G~4

-

Kao punila koja se dodaju tekucim dolaze u obzir ponajprije: - staklena vuna i predivo - kameno brašno tinjac azbestna vlakna i vrpce drveno brašno celuloza

opterecenju

- i visokoelastican

udio preoblikovanja.

Modul smicnosti se u tom podrucju malo mijenja s temperaturom G = 102... 104N/mm2 (= 102... 104 MPa). Podrucje mellšanja (2) obuhvaca temperature pri kojima je vec omoguceno pomicanje molekula (koje u tvrdoelasticnom podrucju - kad su molekule još »smrznute« - nije bilo moguce). U podrucju mekšanja prelaze polimerne tvari iz krhkoga u žilavo stanje. Gumielasticno podrucje (3) prostire se od podrucja mekšanja do taljenja polimerne tvari. Znacajka je tog podrucja vrlo velika elasticna deformacija uz malen modul elasticnosti

- pamucna vlakna i tkanine - umjetna svila. Svim vrstama boje. polimernih tvari mogu se dodati i drugi dodatci, npr.

E = 2...600 N/mm2 (= 2...600 MPa). Modul smicnostije u tom podrucju neznatno ovisan o temperaturi

S obzirom na izbor jednog ili više medusobno miješanih polimera, kojima možemo dodati brojne druge tvari, dobivaju se polimerne tvari veoma raznovrsnih svojstava, prilagodenih zahtjevima uporabe. Polimerne tvari se (pre)oblikuju raznim tehnološkim postupcima (lijevanjem, injekcijskim prešanjem, istiskivanjem, zavarivanjem, ispuhivanjem, izvlacenjem, predenjem itd.) u: - poluproizvode (cijevi, ploce, folije) - dijelove strojeva i aparata (kucišta, strojni elementi) - pjene, tvrde i meke (ulošci za ojastucenje pokucstva, spužve za cišcenje, podne obloge) - vlakna (za predivo u tekstilnoj industriji) ili se rabe kao pomocna sredstva: -lakove -ljepila (za zaštitne i/ili ukrasne predmete) (za keramiku, kovine, drvo, papir).

G = 0,1... 100 N/mm2 (= 0,1...100 MPa).
Mekšanje i gumielasticno podrucje se javljaju samo pri amorfnih tvari. Pri kristalnim tvarima, tvrdoelasticno stanje seže sve do podrucja taljenja; kod djelomicno kristainih tvari, mekšanje i gumielasticno podrucje je ovisno o stupnju kristalizacije. Podrucje taljenja (4) se kod amorfnih tvari izražava postupnim prijelazom tvari iz gumielasticnog stanja kroz plasticno stanje (s izrazitim tecenjem tvari) do potpunog taljenja. Pri djelomicno kristalnim tvarima taljenje se zbiva u užem temperaturnom podrucju, ajošje izraziti je talište pri kristalnim tvarima.

" 531

530

Plastomeri Amorfni plastomeri PVC, PMMA, PC, PS, SAN, ABS Djelomicno kristalni plastomeri PE,PP,PO~,PA,PTFE,PETP

Toplinska

svojstva i uporaba Ispit. po Vicatu 'C

plastomera Toplinska TopL prorastezljivost vodnost a A l/kK W/(mK) 0,2 0,25 0,16 0,08 0,15 0,07 0,07 0,10 0,07 0,09 0,50 0,35 0,22 0,16 0,13 0,17 0,15 .. 0,19 0,22

Oznaka

Podrucje ta1išta 'C

Uporaba

G~

ac

D

G~

ac

D

PE-HD -LD PP tvrdi PVC meki PS SAN ABS PMMA POM

70... 75 125... 135 <40 110 ... 150 95 70... 90 40... 60 86... 91 100 ... 110 90 ... 105 40 ... 108 173 157 ... 170

Mekšanje i gumielasticno podrucje je izrazito

Mekšanje i gumielasticno podrucje je manje izraženo

Cijevi, protili, ploce, folije, pjene, vlakna. Prešani dijelovi otporni na vodu, lužine, blage kiseline. Cijevi,prolili, folije,pjene. Dijelovi kern. apar. (pumpe). Kucišta i dijelovi kucnih aparata, uredske tehnike, vozila (karoserr e, brodica. Cisti bezbojni dijelovi (pleksistaldo) ili obojeni. Trošenju podložni dijelovi. Klizni ležaji, zupcanici. Patentni zatvaraci. Brtve gibljivih dijelova. Ležaii (bez maziva). Dijelovi otporni na trošenje, udarce i dinamicko opterecenje. Kucištu, ldizni ležaji, zupcanici. Ploce, folije. Providna kucišta. Prozime folije, cvrste i žilave. Cijevi, profili, p!oce, folije (ce]ofan). Cešljevi, naocale, igracke. (Požarna opasnost!)

Uobicajeni stupanj kristalizacije djelomicno kristaInih plastomera: PA35... 45 % PO~ 70...80% PE 45...80 % PTFE 60... 80 % PP 50 ... 80 % PETP 30 ... 40 %
Mehanicka svoistva Dlastomera Modul elasticnosti E kN/mm' polietilen polipropiIen polivinilklorid polistiren stirenakrilnitril akrihritriIbutadienstiren polimetilmetakrilat polioksimetilen politetrafluoretilen polianiid PE -HD -LD PP tvrdi PVC meki PS SAN ABS PMMA POM PTFE PA6 PA66 PAll PA 12 PC PETP CA CAB 0,7...1,4 0,2 ... 0,5 1,1... 1,3 1,0...3,5 .. 3,2... 3,3 3,6 1,9...2,7 2,7...3,2 2,8...3,2 0,41 1,4 2,0 1,0 1,6 2,1...2,4 2,4 2,2 1,6 Cvrstoca vlacna Rm N/mm' 18... 35 8...23 21...37 50... 75 10...2511 45...65 70...85 32...45 50... 77 62...70 25...36 70... 85 77...84 56 56... 65 56... 67 39 282) 262) savojna R= N/mm2 36 .. 43 110 .. 90 100 75 105 110 18 27 50 .. Zarezna žilavost ak kJ/mm' .. .. 3...17 2... 50 .. Tvrdoca (kugI.) Hpol N!mm2 40... 13... 36...
."-

Plastomer

I Oznaka I

65 20 37

PTFE PA

50... 60 6 220 225 ... 265

75 ... 155

0,16 0,08 0,09 0,09 0,11 0,07 0,08 0,10 0,12

0,24 0,23 0,27 0,23 0,30 0,21 0,24 0,22 0,21

-66 -11 -12

2... 3 120... 130 2... 3 130 ... 140 80 ... 120 7...20 2... 3... 13...15 8...16 15...20 30...40 10...20 20...30 4...
30

-

172... 180 145... 150 220... 260 80 74...110 65 ... 111 225... 258

6 180... 200 9 150...170 27... 75 100 75 75 110 5
I

PC PETP CA CAB

35

100 80 44 38

polikarbonat polietilentereftalat celnlozni acetat celuL acetbutirat

... 1535

35... 43 50

1) Istezljivost > 400 %. 21 Granica tecenja Rp 0.2.

Ojacani plastomeri Ojacanjem plastomera osjetno se mijenjaju njihova mehanicka svojstva: gustoca se povecava, cvrstoca jako raste, rastezljivost se veoma smanjuje. Tim promjenama mijenjaju se i druga mehanicka svojstva. Primjeri mehanickih svojstava nekih plastomera ojacanih staklenim vlaknima (sv'" 30 %) (zaokružene srednje vrijednosti):

532

533

Faktor trenja plastomera
Primjeri mehanickih svojstava plastomera ojacanih staklenim vlaknima (sv ~ 30 %) (zaokruženerednje vrijednosti) s

Polimer PE PA PA s MoS2
Ovisnost
Plastomer

Faktor trenja,il bez podmazivanja s podmazivanjem

PP + sv SAN SAN + sv Plastomer 1360 906 1114 1080 Gustoca Q/(kg/m3) 110 75 71 29 Cvrstoca Rm/(N/mm2) 2 4 6 600 Istezljivost % PC + sv Plastomer PA PA + sv PC 1520 1135 1400 1200 Gustoca Q/(kg/m3) 100 65 75 180 Cvrstoca Rm/(N/mm2) 3 100 30 3 Istezljivost % PP

POM POM + sv 1560 1410 130 66 45 3 PETP PETP + sv 1330 39 225 1690 193 2

Dozvoljeni tlak pl(N/mm2)

0,18...0,25 0,08 ... 0,25 0,03 ... 0,14

0,04 ... 0,07 0,01 ... 0,08 0,01 ... 0,03

10 19 20

vlacne

cvrsto ce pl astom era o temperaturi Vlacnacvrsto ca Rm/(N/mm2)

I
-50 59 83 88 -25 49 88 76 80 O 39 75 69 72

pri temperaturi fWC

Dugotrajna cvrstoca plastomera vrlo je ovisna o trajanju pa se s opterecenjem izrazito smanjuje. Staticka izdržljivost plastomera Staticka izdržljivost plastomera RmJtI"/(N/mm2) PE PVC PS Trajanje opterecenja timin 10-6 10-30 1

opterecenja

PE PVC PS PC

25 30 59 62 64

50 20 38 49 58

75 14 34 52

100 10 40

125 8 27

150

12

60
35 W ~

210
90

90
65

~
~

~
W

~

106 10°

10 8

35 32

25 22

ABS 135 80 45 25 20 18

Temperaturna uporabljivost plastomera (iWC) PE - 100... 85 POM - 100 ... 100 PP - 30... 110 PTFE - 100 ... 165 PVC - 45... 80 PA -100...145 PS - 100... 80 PC - 100 ... 120 PMMA - 100... 70 PETP - 100 ... 100
Kemijskapostojanost
plastomera

Naprezanja u plastomeru s vremenom popuštaju (relaksacija). Prvobitno se naprezanje uz konstantnu deformaciju smanjuje valjauzeti u obzir u odredenim
Uz stalno opterecenje

(što
o

Plastomer PE PP PVC PS SAN ABS PMMA POM PTFE PA PC PETP
U zagradama

Otpornost
I

1)prema

vodi + + + + + + O + + O + +

slucajevima,npr. pri brtvama).
raste

solnojotopini kiselinama alkalijama oksidaciji otapalima + + + + + + + + + O + +
odstupanja

deformacija

-javlja se puzanje

tvari, ovisno

velicini opterecenjai njegovom trajanju(stogatreba pri projektiranju oda" brati takvo opterecenje dijelova, pri kojem je - s obzirom na puzanje - za odredeno trajanjeosigurana njihova svrhovitost).

Dinamicka izdržljivost p
Plastomer
Broj titraja N Dinamicka izdržljivost Rd/(N/mm2) Dinamicka

PE 108

SAN 107

PA6 108

PC 10'

+ + (+) + O O O + (-) O
od vrijednosti

17

20

30

6

+ + (+) + + + O O + O odredene

(-) (-) (-) (-) + 2) otpornosti.

(+) (+)

izdržljivostolivinilkloridaPVC) p (

(O) + (O) (-) (O)

Brojtitraja N 104 105 106 107 Dinamicka izdržljivost Rd/(N/mm2) 28 17 10 5 Fahtortrenja. Plastomeri posjeduju dobreklizne sposobnostia ležaj~ z ivodiliceu kombinacijiolimernetvari). ( p Mana jeu malenojtoplinskoj provodnosti lastomera, timejeismanjena sposobnost p a odvodenja topline nastale trenjem.

su oznacena

1) + - velika otpornost, O- mala otpornost, - - nedovoljna otpornost. 2) PTFE je negoriv. 1 N/mm' = 1 MPa

535

534

T
Starenje obuhvaca sve promjene nicka opterecenja, više temperature, tvari itd. Kemijska razgradnja plastomera, može trajati više desetljeca. u sustavu tvari što ih izazivaju mehazracenje, elektricna struja, ken\.ijske pospješena uzrocnicima starenja, uljima, ali nepostojan amortizeri.) u vrucoj vodi. (Valjni kolu ti, ležajne blazinice, brtve, Stirenbutadienski lwucuk SBR (buna) veoma je otporan prema trošenju i vecim temperaturnim opterecenjima; pri dinamickom opterecenju se jako zagrijava. (Plaštevi kotaca za osobna vozila, brtve, gipke cijevi, profili, vrpce.) Butadienski kaucuk BR (buna CB) vrlo je otporan prema trošenju se zato rabi za vozni sloj plašteva kotaca. pa

Elastomeri Pravi elastomeri: prirodni kaucuk sl... S, PUR, SIR

10 %

Pravi elastoplastomeri: prirodni kaucuk s više od 10 % S

aQ<O"C

il.

t

~

<20"C

il

Gumielasticno podrucje pocinje vec pri temperaturi ispod O "C.

Gumielasticno podrucje pocinje vec pri temperaturama do 20 "C.

Butilni kaucuh HR vrlo je otporan na vremenske utjecaje i starenje te vrlo malo propušta plinove. (Zracnice kotaca za vozila, gibljive cijevi.) Akrilnitrilbutadiensld haucuk NBR (perbunan) postojan je u mineralnim uljima, mastima i tekucim gorivima, ali nepostojan u kloriranim ugljikovodicima. (Gibljive cijevi za benzin, membrane.) Silikonshi lwucuk SIR je izvanredno otporan na temperaturu. Postojan je u ulju i mastima, ali neotporan prema vrucoj vodi, ugljikovodicima, lužinama i kiselinama. (Brtve prehrambenih uredaja, transportne vrpce, elektricne izolacije.) Duromeri Duromeri su amorfni (kristaInih podrucja nema). Temperatura omekšavanja (koja nije izrazita) leži Iznad 50 "C. Taljenja nema jer se duromeri raspadnu. Mehanicka prije

Mehanicka svojstva elastomera Modul elasticnosti E 700 ... 1000 N/mm2 (~ 700 ... 1000 MPa) Produ- Temperatura Gustoca Cvrstoca Elastomer ljenje uporabe neotvr. otvr. oznaka kaucuk
~

Gr-:r>50"C
Cvrstoca vlacna savojna

il .

Q kg/m' prirodni poliuretanski - (mekani) stiren-butadienski butadienski butilni akrilnitril-butadienski silikonski NR PUR SBR BR HR NBR SIR 930 1260 940 940 930 1000 1250

R" R" N/mm' N/mm' 22 20 5 2 5 6 1 28 32 25 18 21 25 10

% 600 450 500 450 600 450 250

"G -45... 85 - 100... 50 - 35 ... 110 - 70 ... 100 - 30 ... 120 -20... 110 - 100 .., 200 smola

svojstva duromera Duromer Gustoca oznaka Q kg/m' 1400 1500 1500 1200 1200 1500

Modul elasticnosti E N/Imn' 700

Zarez. Temp. žilav. uporabe "G < 125 < 100 < 120 < 200 < 80 < 130

R" R", ak N/mm' N/mm' kJ/m' 25 30 30 45 55 85 70 80 80 85 105 170 1,5 1,5 1,5 15 12 25

fenolna uratna

- (fenoplast)

PF UF MF UP EP

- (aminoplast) melaminska poliesterska epoksidna

900 3500 3700

Prirodni lwucuk NR ima odlicne elasticne sposobnosti i vrlo dobru udarnu žilavost. Postojan je u vodi i kiselinama; manje postojan u mine'.\ ralnim uljima imazivima. (Plaštevi kotaca za teretnjake, gumene opruge, ležaji, brtve.) Poliuretanski haucuk PUR izvanredno je otporan prema trošenju; dobro uporabljiv samo do temperature 50 "C. Postojan je u mineralnim 536

- (tvrda)

-

poliuretanska

PUR

-

1 N/mm' = 1 MPa 537

l

--,
Mehanicka i toplinska svojstva ojacanih bVl Quromen, olacam pUD1l1ma, menamCKlsu Dodatak Gustoca Modul stakla elast. Duro- (pletivo) vlacna mer E R,. % kg/m' N/mm2 N/mm2 UP 25 50 65 651) 50 65 651) 1350 1600 1800 1800 1600 1800 1800 5000 10000 19000 28 000 10000 18000 30 000 70 200 300 500 220 350 700 duromera znawo DODoI1Sam. Cvrstoca Toplin. rastez. savojna tlacna R N/mm2 120 220 350 550 280 400 800 Rm' N/mm2 120 160 280 400 220 300 600 a 1/MK 35 18 15 12 18 15 12 Mehanicka Toplin. provod. ,\ W/(mK) 0,15 0,24 0,26 0,26 0,24 0,26 0,26
meko-tVl"de:

i toplinska

svojstva pjenastih

polimernih

tvari
Toplinska provodnost ,\ W/(mK) 0,025 0,03
0,032

Gustoca

Pjenaste polimerne tvari kg/m'

CV1"Stoca vlacna tlacna Rm N/mm2
0,1...0,4

Uporabna temperatw:a °C < 130 < 90
70... 80 80... 85 80... 85

Rmt N/mm2 0,2...0,9
0,01 ... 0,05

PF
UF

40 100
...

5... 15
15... 30 30... 35 40... 60
50 ...130

0,1...0,5

0,06 ... ,25 0

žilavo-tVl"de:

PS PVC PUR PE1J

1

> 0,5 > 0,5
0,7...1,6

> 0,15 > 0,5
0,3
0,1

...1,1
...0,9

0,033 0,033 0,038

< 60

20... 100

02...11

0021 0,036 0,045 0,05 0,036 0,041

<80 < 100
- 70... 85

EP

meka-elasticne: {

25... 40 0,1... 0,2 30... 70 0,3...0,6
100...200
0,8... 2,0

-

-

-70...110

bakelit.)

Fenol fenoldelhidna predmete. (Armature,

smola (fenoplast PF) rabi se za manje opterecene obloge kocnica, lopaticna kola, izolacijski dijelovi

-

PVC1J PUR2)

50... 70 100 20... 45

0,3 0,5 0,15

-60...

50

-

0,045

- 60... 50 -40...100

Urea fenoldelhidna smola (an1inoplast) UF služi za malo opterecene predmete (sanitarnu tehniku, elektricne instalacije). U svezi s prehranom je neuporabiva! Melamin fenoldelhidna smo la MF namijenjena je za predmete s vecim opterecenjem, npr. za dekorativne ploce (ultrapas). Nezasicena poliesterska smola UP polinierizira se s otvrdivacem. (Cijevi, profili, posude, dijelovi pokucstva, dijelovi vozila, brodice, letjelice.) Epollsidna smola EP se takoder polimerizira s otvrdivacem. Rabi se za dijelove s vecim zahtjevima. Ima natprosjecnu adhezijsku sposobnost (araldit). Polillretanska Posebni smola PUR je ponajprije od polimernih tvari elektrotehnicka tvar.

Vlalmaste polimerne tvari (sinteticka vlakna) proizvode se od odgovarajucili vrsta plastomera i to iz njiliove taline ili otopine (suhim ili vlažnin1 postupkom). Za proizvodnju vlakana dolaze u obzir ponajprije:

- polietilen,

polipropilen

- za užad, mreže (ribarske, plutaju na vodi)

- polistiren - vinilni (ko)polimeri
- akrilnitrilni polin1eri - poliamidi - poliuretani
- politereftalni kiseli esteri

- za vlakna - za odjevne

promjera

~ 10 m

- za kemijski otporne proizvode (filtri, zaštita)
predmete (dralon, orlon ...) (perlon, najlon ...) (carape, ...), - za odjevne predmete

proizvodi

Pjenaste polimerne tvari proizvode se posebnim tehnološkim postupkom (pjenjenjem polin1era u žilavo-tekucem stanju). Za njili je znacajna mala gustoca (5 ... 4DOkg!m3) i sastav celija. Sastav celija je ili s otvorenin1 celijama (s neposrednim prijelazom plinova i tekucina) ili sa zatvorenim celijama (pri kojima je prijelaz plinova i tekucina moguc jedino difuzijom). Pjenaste polinierne tvari mogu biti krhko-tvrde (lome se), žilavo-tvrde (pod pritiskom se dijelom deformiraju) i meko-elasticne.
1) Uzdužni smjer pletiva.

- za elasticne odjevne predmete kupace gacice)

- za odjevne

predmete

(diolen, trevira

cesto miješamo s vnnom i pamukom, za tehnicku uporabu (remenje, transportne vrpce itd.)

1) Pretežno zatvorene celije. 21 Pretežno otvorene celije. 539

538

STROJNI ELEMENTI
Normni brojevi (HRN A.AO.001-183)

Za brojcane vrijednosti razlicitih velicina (duljina, napon itd.) rabimo normne brojeve (prema Renardu, prijedlog ISO). Normni brojevi su zaokružeIznimni red Temeljni redovi ne vrijednosti clanova geometrijR 10 R20 R40 R80 R5 skih redova sa stupnjevima 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00

m, ili, m, ili

ili

m

1,12 1,25 1,25 1,40 1,60 1,60 1,60 1,80 2,00 2,00 2,24 2,50 2,50 2,50 2,80 3,15 3,15 3,55 4,00 4,00 4,00 4,50 5,00 5,00 5,60 6,30 6,30 5,30 7,10 8,00 8,00 9,00 1000 1000 1000

Svrstani su u temeljne redove R 5, R 10, R 20 i R 40 te iznimni red R 80. Njihove brojcane vrijednosti za decimalni interval od 1 do 10 predocene su u tablici. Ogranicenje reda oznacujemo - ako je potrebno - granicnim clanom u zagradi npr. R 5 (16 ...) R 10 (... 400) R 20 (2,5 ... 5) Izvedeni redovi nastaju ako se iz nekog temeljnog ili iznimnog reda normnih brojeva uzme svaki drugi, treci, ... noti clan, npr.: R 10/3 (... 80 ...) je red koji sadrži svaki treci clan iz temeljnog reda R 10, ali mora sadržavati normni broj 80. Temeljni redovi imaju prednost pred iznimnim ili izvedenim redovima. Ako je uporaba normnih brojeva potpuno iskljucena, rabe se prilago&ni brojevi: 1.05 1,1 1,2 1,3 2,1 2,2 2,25 2,35 2,4 2,6 3,2 3,4 3,5 3,6 3,8 4,2 4,8 5,5 7,0

1,06 1,12 1,18 1,25 1,32 1,40 1,50 1,60 1,70 1,80 1,90 2,00 2,12 2,24 2,36 2,50 2,65 2,80 3,00 3,15 3,35 3,55 3,75 4,00 4,25 4,50 4,75 5,00 5,30 5,60 6,00 6,30 6,70 7,10 7,50 8,00 8,50 9,00 9,50 1000

1,06 1,12 1,18 1,25 1,32 1,40 1,50 1,60 1,70 1,80 1,90 2,00 2,12 2,24 2,36 2,50 2,65 2,80 3,00 3,15 3,35 3,55 3,75 4,00 4,25 4,50 4,75 5,00 5,30 5,60 6,00 6,30 6,70 7,10 7,50 8,00 8,50 9,00 9,50 1000

1,03 1,09 1,15 1,22 1,28 1,36 1,45 1,55 1,65 1,75 1,85 1,95 2,06 2,18 2,30 2,43 2,58 2,72 2,90 3,07 3,25 3,45 3,65 3,87 4,12 4,37 4,62 4,87 5,15 5,45 5,80 6,15 6,50 6,90 7,30 7,75 8,25 8,75 9,25 9,75

541

Normne duljinske izmjere u mm (HRN A.AO.010-1959)
R5 0,0100 0,010... 1 mm R20 11 R 10 0,0100 0,0125 0,0160 0,0160 0,0200 0,0250 0,0250 0,0315 0,0400 0,0400 0,0500 0,0630 0,0630 0,0800 0,100 0,100 0,125 0,160 0,160 0,200 0,250 0,250 0,315 0,400 0,400 0,500 0,630 0,630 0,800 1,000 1,000 0,0100 0,0112 0,0125 0,0140 0,0160 0,0180 0,0200 0,0224 0,0250 0,0280 0,0315 0,0355 0,0400 0,0450 0,0500 0,0560 0,0630 0,0710 0,0800 0,0900 0,100 0,112 0,125 0,140 0,160 0,180 0,200 0,224 0,250 0,280 0,315 0,355 0,400 0,450 0,500 0,560 0,630 0,710 0,800 0,900 1,000 0,11 0,12 0,15 4,00 4,00 0,011 0,012 0,015 1,25 1 ... 10 mm iz.vr.2) R5 1,00 R 10 1,00 R40 11 1,00 1,06 1,12 1,18 1,25 1,32 1,40 1,50 1,60 1,70 1,80 1,90 2,00 2,12 2,24 2,36 2,50 2,65 2,80 3,00 3,15 3,35 3,55 3,75 4,00 4,25 4,50 4,75 5,00 5,30 5,60 6,00 6,30 6,70 7,10 7,50 8,00 8,50 9,00 9,50 10,00 3,2 3,4 3,6 3,8 4,2 4,8 2,1 2,2 2,35 1,05 1,1 1,15 1,2 1,3 iz. vr. 2)

Normne duljinske izmjere u mm (HRN A.AO.010-1959) (1wnac)
10... 100 mm R5 10 R 10 10 R40 11 10 10,6 11,2 11,8 12,5 13,2 14 15 16 17 18 19 20 21,2 22,4 23,6 25 26,5 28 30 31,5 33,5 35,5 37,5 40 42,5 45 47,5 50 53 56 60 63 67 71 75 80 85 90 95 100 1000 21 22 23,5 10,5 11 11,5 12 13 . iz.vr. 2) R5 100 100... 1000 mm R 10 100 R40 11 100 106 112 118 125 132 140 150 160 170 180 190 200 212 224 236 250 265 280 300 315 335 355 375 400 425 450 475 500 530 560 600 630 670 710 750 800 850 900 950 1000 320 340 360 380 420 480 210 220 235 105 110 115 120 130

12,5

125

0,022 1,60 0,032 0,036 0,030 0,035 2,00 1,60

16

16

160

160

20

200

0,055 0,060 0,070 2,50 2,50

2,4 25 2,6 25

24 250 26 250

3,15

31,5 3,5 40 40

32 34 36 38 42 48

315 35 400 400

0,22 5,00 0,32 0,36 0,30 0,35 6,30 6,30

50 5,5 6,0 6,5 7,0 60 63

500 55 630 65 70 800 630

0,55 0,60 0,70 8,00

80

10,00

10,00

100

100

1000

1) Brojevi zdesna su prilagodeni brojevi. 2) "iz. vr.« = iznimne vrijednosti.

11 Brojevi zdesna su prilagodeni brojevi. 2) "iz. vr.« = iznimne vrijednosti. 543
"""""'"

542

SUSTAV ISO ZA GRANICNE IZMJERE I DOSJEDE Izrazi za tolerancije i dosjede, a takoder i za tolerancijske oznake (simbole), uskladeni su s medunarodnom normom ISO 286 (studeni 1990). Vrijede prije svega za glatke kovinske izradke s valjkastim spojnim plohama (npr. provrt i rukavac); tolerancijski sustav može se rabiti i za nevaljkaste dijelove, tj. za izradke s paralelnim spojnim plohama (npr. širina utora i debljina pera).
Izmjere Izmjeraje izmjerena vrijednost flZikalne velicine »duljine« za odmjeravanje razlicitih vrijednosti te velicine. Temeljna temperatura pri odredivanju izmjera u sustavu granicnih izmjera i dosjeda ISO - referentna temperatura - je 20 ac. Nazivna izmjera je izmjera od koje dobivamo granicne izmjere ako joj dodamo gornje ili donje odstupanje izmjere (slika). Nazivna izmjera može biti cijeli ili decimalni broj. Granicne izmjere su ukupno dopuštene izmjere oblikovanog elementa,
medu kojima - ukljucujuci i njih same

-I

Tolerancijska izmjera je razlika izmedu najvece i najmanje izmjere, ali takoder i razlika izmedu gornjeg i donjeg odstupanja izmjere. Tolerancija je apsolutna vrijednost i zato je bez predznaka.

+ ~m aS !iJ donje odstupanje 's .~ O izmjere (EI,eD '" ~ gornje odstupanje .§' .~ 'izmjere (ES, es) §' .~ .....
'" .,; o aS I': :o-

tolerancijska

izmjera

donje odstupanje izmjere (EI,eD tolerancijska izmjera

.~ I':

- mora

biti stvarna

izmjera.

nul-linija ar i!

:[
.~ ~

=

Stvarna izmjera je izmjera, koju dobivamo mjerenjem (s takvom tocnošcu, da smijemo možebitnu pogrešku mjerenja zanemariti). Najve6a izmjera je najveca dopuštena izmjera nekog oblikovanog elementa (slika). Najmanja izmjera je najmanja dopuštena izmjera nekog oblikovanog elementa (slika).

i

Temeljna

tolerancija

(lT)l) je u sustavu granicnih

izmjera i dosjeda ISO
.

svaka tolerancija koja spada u sustav.

Red temeljnih tolerancija je u sustavu granicnih izmjera i dosjeda ISO, skupina tolerancija s tocno priredenim tolerancijama za svaku nazivnu izmjeru. Sustav sadrži 20 stupnjeva temeljnih tolerancija s oznakama ITOl,