1

CD SKRIPTA KEMIJE SA TESTOVIMA I RJEŠENJIMA OPĆA I ANORGANSKA KEMIJA

Usora; rujna 2005

Autor: prof. Tvrtko Malić

2

SADRŽAJ Uvod……………………………………………….str. 4 I A 1 Zakoni kemijskog spajanja……………………. I A 2 Relativna atomska masa………………………. I A 3 Unificirana atomska jedinica mase …………… I A 4 Relativna molekulska masa…………………… I A 5 Molarna masa………………………………… I A 6 Plinski zakoni u kemiji………………………. I A 7 Stehiometrijska izračunavanja………………. I A 8 Građa atoma I A 9 Atomsko jezgro…………………………………. I A 10 Izotopi………………………………………….. I A 11 Elektronski omotač……………………………. I A 12 Kvantna teorija………………………………… I A 13 Valno-mehanički model atoma……………….. I A 14 Elektronska konfiguracija…………………….. I A 15 Klasifikacija, periodičnost Periodnog sustava…. I A 16 Periodni sustav elemenata…………………….. I A 17 Imena kemijskih elemenata…………………… I A 18 Kemijska veza…………………………………. ! A 19 Ionska veza……………………………………. I A 20 Kovalentna veza……………………………… I A 21 Metalna veza………………………………… I A 22 Testovi I A od 1-10………………………….. I A 23 Odgovori I rješenja testova I A……………… I B 1 Disperzni sustavi……………………………… I B 2 Tyndalov fenomen……………………………. I B 3 Osmoza……………………………………….. I B 4 Dijaliza………………………………………… I B 5 Koloidi…………………………………………. I B 6 Emulzija………………………………………. I B 7 Vrelište I ledište otopina………………………. I B 8 Kemijska reakcija………………………………

3

I B 9 Taloženje………………………………………. I B 10 pH vrijednost, kiseline, lužine, soli…………… I B 11 Neutralizacija…………………………………. I B 12 Indikatori……………………………………… I B 13 Redoks reakcije………………………………. I B 14 Oksidacijski broj……………………………… I B 15 Jednadžba oksidacije I redukcije……………… I B 16 Egotermna I endotermna kemijska promjena…. I B 17 Testovi I B od 1-10…………………………… I B 18 Odgovori I rješenja I B Testova……………….. I C 1 Metali općenito………………………………….. I C 2 I skupina PSE…………………………………… I C 3 II skupina PSE………………………………….. I C 4 Radioaktivnost………………………………….. I C 5 III, IV, V, VI, VII, skupina PSE………………… I C 6 VIII skupina PSE………………………………… I C 9 IX, X , XI skupina PSE………………………….. I C 10 XII, XIII skupina PSE………………………….. I C 11 Testovi I C od 1-10……………………………. I C 12 Odgovori I rješenja I C testova………………… I D 1 Nemetali općenito……………………………….. I D 2 Nemetali XIV skupine PSE ugljik I silicij………. I D 3 Nemetali XV skupine PSE (dušik I fosfor)……… I D 4 Nemetal XVI skupine PSE (kisik)…………….. I D 5 Nemetal XV skupine PSE (sumpor)……………. I D 6 Vodik…………………………………………… I D 7 Voda…………………………………………….. I D 8 Nemetal XVII skupine PSE (klor)……………… I D 9 Elementi XVIII skupine PSE…………………… I D 10 Testovi i D od 1-10…………………………… I D 11 Rješenja i odgovori I D testova…………………. I E 1 Integralni test (I A, I B, I C, I D)…………………. I E 2 Odgovori i rješenja integralnog testa…………….

4

UVOD Na početku nekoliko naputaka za korištenje ove skripte. Skripta je sročena po Programu za I razred gimnazije, a koriŠteni su najbolji udžbenici kemije. Svo gradivo iz kemije za I razred gimnazije, podijeljeno je u četri parcijalna odjela. Poslije svakog parcijalnog dijela, slijedi kontrolni test sa rješenjima. Metoda učenja kemije na ovaj način je: pozorno pročitati pojedinu lekciju, tako čitav parcijalni dio. Poslije čitanja (nekoliko puta) isprintati testove iz pročitanog dijela. Testirati, izvršiti bodovanje, a analizirati greške. Poslije nekoliko dana ponoviti testiranje, a ako još nije zadovoljavajući rezultat ponoviti testiranje još nekoliko puta. Sami će te o uočiti vidan napredak iz gradiva kemije. Ovim načinom učenja uz udžbenike i druga nastavna sredstva postignut će te zavidan rezultat u primanju znanja iz kemije. Uz ovakav način učenja, slijedi i skripta iz eksperimentalnog dijela kemije kao prirodne znanosti. Skriptu započinjemo pitanjem? Što je to kemija? Kemija je znanost, koja se bavi proučavanjem tvari i promjenama tvari, ona je i dio familije prirodne znanosti. Ali kemija je i eksperimentalna znanost, koja se zasniva na spoznaji koja dolazi na osnovi eksperimentalnog istraživanja, opažanjem i mjerenjem promjena tvari ili sustava. Kemija je obilježila svojim otkrićima, zakonima i primjenom u industrijsko-tehnološkim procesima, povijest ljudskog roda. Riječ kemija potiče od arapske riječi" hem" što znači Egipat. Goethe je napisao: “povijest neke znanosti je ta znanost sama”. Zato ćemo dati kratku tablicu kronološkog razvoja kemije:

5

- 3000 godina prije Krista-egipatsko doba: Obilježava se poznavanjem boja (olovno bjelilo, bakarno zelenilo), dobivanje nekih metala, dobivanje vina, dobivanje piva, proizvodnju stakla, upotrebu organskih konzervansa , - 1000 – 1100 godina prije Krista – Feničko razdoblje: Obilježava se poznavanje dobivanjem bakra (Cu), željeza (Fe), Kositra (Sn), bronce. - 700 – 400 godina prije Krista – antička Grčka: Tales iz Mileta (voda je početak početka), Empedokles I AriStotel (vatra, voda, zrak i zemlja) su četri osnovna načela, DeMokrit (athomos kao nedjeljiva najsitnija čestica). - 500 godina poslije Krista – rimsko doba: Krasi početak eksperimentalnog istraživanja, dobivaju se vrlo čisti metali i dobivaju se mnoge slitine (legure), poznaju gips, vapno, kožu, škrob, sodu, destilaciju i sublimaciju. U daljnjem razvoju kemije često ćemo se vratiti i koristini načela iz antike. - 12. – 17. Stoljeće – doba alkemije: Započinje sa Libaviusom. To je doba u kojem se pokušava dobiti zlato (Au) iz neplemenitih metala. Ovaj utopistički pokušaj je propao, ali alkemičari (ljekarnici,liječnici, trgovci) su u traženju dobijanja zlata otkrili mnoge spojeve i kemijske elemente, počeli upotrebljavati kemijski pribor, a kemiju kao eksperimentalnu znanost uvode u familiju prirodnih znanosti. Alkemijsko doba krasi i remek djela u umjetnosti (slikarstvu, kiparstvu, muzici).Alkemičari utiru put za dolazak moderne kemije.

6

- 17. – 21. Stoljeće – moderna kemija: Cavendish (vodik – H, argon-Ar), Scheele (kisik-O,amonijak, glicerin), Lavoisier (zakon o održanju mase), Proust, Gay-Lussac, Dalton (zakoni u kemiji), Davy (kalij-K,natrij-Na,kalcijCa, srooncij-Sr, barij-Ba), Avogadro (plinski zakoni), Berzelius (uveo kemijsko pismo), Faraday (elektroliza), Solvay (dobivanje sode), Newlands (teorija oktava), Mendjeljejev (pe riodni sustav elemenata), Ramsay (argon-Ar, helij-He, neonNe, kripton-Cr), supružnici Curie, Maria I Piere (radioaktivnost radij-Ra, polonij-Po), Nobel (dinamit), Rutherford (radon-Rn), Soddy (pojava izotopije), Einstein (teorija relativnosti ), Haber i Bosch (sinteza amonijaka), Sorensen (teorija kise losti – pH) Bohr (model atoma), Pauli (princip elektronske raspodjele u omotaču), Bronstedt (teorija kiselina i baza), Luis ( teorija kemijske veze), Lawrence (ciklotron), Chadwick (neutron), Farmy /transurani), Perey (francij-Fr), Wiberg (hidridi) Seaborg, James, Ghiorso, Thomson, Street, Serge, ChambeRlain, Fiscer, Sikkerland I dr. Tako kemija sa fizikom i matematikom utire stazu prirodnih znanosti. U srednjovjekovnoj Bosni nije bilo alkemičara, jer je bilo više zlatonosnih potoka i rijeka. U Hrvatskoj zabilježeni alkemičari u Varaždinu i Zagrebu. U Zagrebu je najstariji prirodnomatematski fakultet u ovom dijelu Europe. Bosna i Hercegovina i Hrvatska su dali i dva nobelovca za kemiju (Prelog i Ružička). Ovo su samo kratki fragmenti iz bogate povijesti kemije, povijesti, koja je obilježila razvoj civilizacije.

7

I A 1 ZAKONI KEMIJSKOG SPAJANJA Svojim udžbenikom A.Lavoisier (francuski kemičar) započeo je suvremenu kemiju sa četri osnovna zakona u kemiji: 1.Zakon o održanju mase – A.Lavoisier 1784.g.: Ukupna masa svih tvari, koje sudjeluju u kemijskoj reakciji, ne mijenja se tijekom kemijske reakcije. 2. Zakon stalnih omjera masa – J.Proust 1799.g.: Kemijski elementi se međusobno spajaju u stalnim masenim odnosima, tako da je sastav svakog spoja stalan. 3. Zakon umnoženih omjera masa – J.Dalton 18o3.g.: Ako dva kemijska elementa čine međusobno više spojeva, onda se mase jednog kemijskog elementa, koje se spajaju s određenom masom drugog kemijskog elementa, odnose kao mali cijeli brojevi. 4. Zakon stalnih volumnih omjera – Gay-Lussac 18o9.g.: Pri istoj temperaturi i tlaku, volumeni plinova koji međusobno reagiraju ili nastaju, odnose se kao mali cijeli brojevi. Uz ova četri temeljna zakona u kemiji možemo dodati i peti: - Avogadrov zakon 1811.g.: Jednaki volumeni različitih plinova, pri istoj temperaturi i tlaku, sadrže jednak broj čestica.

8 I A 2 RELATIVNA ATOMSKA MASA To je broj (Ar) koji govori koliko puta je prosječna masa atoma nekog kemijskog elementa, veća od atomske jedinice mase. Primjer: Uz kemijski simbol helija, upisani su brojevi . 4.003 He
2

Broj 2 je atomski broj, a 4,oo3 je relativna atomska masa (Ar).

I A 3 UNIFICIRANA ATOMSKA JEDINICA MASE To je 1/12 mase atoma izotopa
12

C i iznosi:

U = 1,66 x 10-27 kg Tako je relativna atomska masa (Ar) definirana: Ar + m/u Gdje je m = masa kemijskog elementa U = atomska jedinica mase.

I A 4 RELATIVNA MOLEKULSKA MASA

07 4 x Ar(O)= 64.09 I A 5 MOLARNA MASA .02 1 x Ar(S) = 32. Primjer: izračunati relativnu molekulsku masu sumporne kiseline (H2SO4)? Zbrojit će mo atomske mase svih atoma i to: 2 x Ar(H) = 2.9 To je broj (Mr) koji govori koliko je puta masa molekule nekog spoja veća od atomske jedinice mase. Ona se dobije zbrajanjem atomskih masa atoma kemijskih elemenata. koji čine molekulu tog spoja.00 ¨¨¨¨98.

elektrona).0012 kg izotopa 12C. Primjer: Koliko treba odvagati željeza (Fe) za 1 mol željeza? Izrada: Ar(Fe) = 55.iona.10 Molarna masa ima oznaku (n). Mjerenja pokazuju da u 0.85.e) Avogadrova constanta je broj 6. iona. pa je molarna masa željeza .022 x 1023 mol-1 čija je jedinica mol-1. Tako možemo napisati: Mr = M = m / n Gdje je : Mr – relativna molekulska masa M – molarna masa m— masa tvari n – količina tvari Mol je jedinica za količinu tvari (molekula.022 x 1023 atoma ugljika ( C ). koja sadrži isto toliko jedinki. atoma.022 x 1023 jedinki(molekula. a to je ona količina tvari definirane kemijske formule.0012 kg izotopa 12C ima 6.022 x 1023mol-1 Avogadrov broj je 6. Slijedi izradba Avogadrove constante na osnovi dosadašnjih saznanja: L = N = AVOGADROVA CONSTANTA = > => broj molekula / količina tvari = N/n = 6. koliko ima atoma u točno 0.atoma.

I A 6 PLINSKI ZAKONI U KEMIJI Plinovi nemaju volumen.11 M(Fe) = 55.85 g željeza odvagali smo 1 mol željeza (Fe). nego on ovisi o volumenu posude. Ako odvažemo 55.85 g mol. .

12 R. .atoma.elektrona). obrnuto je proporcionalan tlaku: PV = const.: volumen plina pri stalnoj temperaturi. neovisno pronašli zakonitost 1677.Boyle (engl. Koliki bi volumen zauzela ta količina smjese propanButan pri tlaku od 1 x 105 Pa ? Izrada: PV = p 1 V1 pa je: pV / p 1 = 1 x 107 x 15 / 1 x 1o5 =>  1500 dm3.) I E.Mariotte (fra).g. Avogadrov zakon: Plinovi istog volumena pri istoj temperaturi i istom tlaku sadrže jednak broj čestica (molekula. Ili pV = p1V1 p = tlak plina V = volumen plina P1 = pri promjeni tlaka V1 = promjena volumena Primjer: Volumen plina propan-butan u čeličnoj boci pod tlak Tlakom od 1 x 107 Pa I volumena boce od 15 dm3.iona.

B. osnovna čestica.022 x 1023 = 1.022 x 1023 jedinki pri normalnim uvjetima sadrži 1 mol plina.) 1794.15 Gdje je: m – masa plina M – molarna masa plina R – opća plinska konstanta T – apsolutna temperatura Primjer: Koliko molekula plina propana ima u boci od 103 sa Temperaturom od 1000 C i pod tlakom od 10 7Pa? 7 PV = nRT odakle je n = pV/RT = 10 x 10 / 8.13 Tako 6.Rihter (njem.84 x 1o29 molekula plina I A 7 STEHIOMETRIJSKA IZRAČUNAVANJA J. Jedna od najvažnijih zakonitosti u kemiji je opća plinska jednadžba. dao ime stehiometrija.06 x 10 nastavljamo: N = nNa = 3.314 JK-1 mol-1 Tako je: R = pV/T = 101325 x 22.g.4 dm3. koja glasi: PV = nRT Gdje je R = opća plinska konstanta.314 x 293 => 5 => 3.06 x 105 x 6. koja iznosi: 8. po grčkoj riječi stojhejon – prvi pokušaj. koji ima volumen od 22. Stehiometrija je .4 / 273.

(athomos-grč. I A 8 GRAĐA ATOMA Sve do početka 19. . Proučavajući električno pražnjenje u razrjeđenim plinovima. za onaj dio kemije. nedjeljiv). koji pronalazi kemijske formule i opisuje kemijske reakcije jednadžbama.14 po Rihteru kemijsko računanje.stoljeća smatralo se da je atom nedjeljiva najsitnija čestica kemijskog elementa.

. Rutherford. Model atoma. dok je Niels Bohr dao model atoma vodika.coulomba). dao je 1911. I A 9 ATOMSKO JEZGRO U atomskom jezgru skoncentrirana je gotovo sva masa atoma.g. Sastoji se od pozitivno naelektriziranih čestica protona sa pozitivnim nabojem od 1. koji se sastoji od pozitivno naelektriziranog jezgra i elektrona koji kruže oko njega.6 x 10-19C (kulona .15 postavlja se osnova za novu teoriju o atomu kao sitnoj djeljivoj čestici.

g.g. čestica. Pored protona i neutrona u jezgri ima još desetak subatomskih čestica. koji nema električni naboj. Izotopi su atomi elementa određenog rednog (atomskog) broja.67 x 10-27kg Postojanje neutrona dokazao je Chadwick 1932. Jedna od tih čestica je i pozitron.16 Proton je subatomska čestica. Radijus jezgre je oko 10000 puta manji. To nam potvrđuju izotopi. čija je masa gotovo jednaka atomskoj jedinici mase. Izotopi nemaju . U jezgru se nalazi i neutron. koji su pronađeni u prirodi. pa će i njegov redni broj biti 26Fe. Preko rednog broja 92 kemijski elementi su umjetno dobijeni. od radijusa atoma. I A 10 IZOTOPI Ono što daje karakter atomskoj vrsti. ali sa pozitivnim nabojem. Broj protona u jezgri. Tako atom željeza (Fe) ima u jezgri 26 protona. koja odgovara elektronu. koji su pronađeni 1932. koji se međusobno razlikuju u atomskim masama. već naelektriziranost jezgra. Tako redom sve do rednog broja 92 – urana (U). naziva se rednim brojem. nije atomska masa. a to iznosi: 1. ali ima masu jednaku masi protona.

tricij (p+2n)+ + e.O.= H = 99.N. Pojedini izotopi različitih kemijskih elemenata.= D = 0.M. Ukoliko su ljuske dalje od jezgre atoma. tako K ljuska . Do danas je poznato 1200 izotopa za 114 različitih kemijskih elemenata.17 zasebno mjesto u Periodnom sustavu elemenata (PSE).normalni vodik ima p+ + e . imaju jednake masene brojeve.Q). koji se zovu izobari (isos na grč-isti a baristežak) Vodik (hidrogen) ima tri izotopa: . Otuda je dobilo i ime (isotop na grč..na istom mjestu). već su raspoređeni po ljuskama (K.P. imaju složeniju strukturu.= T = 7 x 10-7 % I A 11 ELEKTRONSKI OMOTAČ Elektroni su oko jezgra raspoređeni tako da svi atomi neke atomske vrste nisu podjednako udaljeni od jezgre atoma. već se svi izotopi jedne vrste atoma stavljaju na jedno mjesto.deuterij (p+n)+ + e.98 % .02 % .L.

L ljuska dvije podljuske .prva ljuska (K) ima 2 x 12 . Teorija iz 19.šesta ljuska (P) ima 2 x 62 . elektroni. koji se kreću oko jezgra. poput planeta oko Sunca ne "padnu" u jezgru. samo određenu frekvenciju. Max-Planc postavio hipotezu o kvantima svjetlosti: energija se .druga ljuska (L) ima 2 x 22 . zašto atom apsorbira ili emitira. Međutim otvaraju se novi pogledi za rješenje ovog problema.peta ljuska (O) ima 2 x 52 . postavljeno je mnogo pitanja: zašto.sedma ljuska (Q) ima 2 x 72 = = = = = = = 2 elektrona 8 elektrona 18 elektrona 32 elektrona 50 elektrona 72 elektrona 98 elektrona I A 12 KVANTNA TEORIJA Od kada je Rutherford predložio svoj model atoma.treća ljuska (M) ima 2 x 32 . Svaka ljuska može primiti samo određen broj elektrona: .18 ima 1 podljusku.stoljeća nije mogla odgovoriti na ovo pitanje.četvrta ljuska (N) ima 2 x 42 .

Delta E = hV = h c Rh(1 /n2 gornji .V – frekvencija svjetlosti (s ) 7 -1 .19 može emitirati ili apsorbirati.h – Plancova konstanta -1 . on može apsorbirati samo određene kvante energije.62 x 10-34 J s Tako Niels Bohr 1913. Niels Bohr (danski fizičar I kemičar. to je prvi uočio I dao zakon frekvencije: .Rh – Ridbergova konstanta = 1. čija je energija jednaka razlici stacionarnog stanja.998 x 10 m s. Tako nam sam atom šalje poruke o energiji aktivacije ( Ea) stacionarnog stanja. Stacionarno stanje je strogo određeno energetsko stanje.1 / n2 donji) Gdje je: 8 -1 . samo u paketima najmanje količine energije : E = hV Gdje je V frekvencija svjetlosti koju je postavio Einstein a h je Plancova konstanta koja iznosi 6. Kad atom apsorbira energiju.g. koji odgovaraju razlici energije stacionarnog stanja n = 2 ili n =3 Atom je tada pobuđen I to stanje traje kratko.007 x 10 m U ovoj jednadžbi n (glavni kvantni broj) u najnižem stacionarnom stanju odgovara n = 1. pa se elektron vra ća na jedan od nižih nivoa I pritom emitira kvant svjetlosti. .c brzina svjetlosti = 2. objašnjava spektar atoma vodika.

g. kao i nova otkrića. . Ovi nedostatci. iznio hipotezu: da bi se elektroni morali ponašati i kao val i kao korpuskula (čestica). ili nedorečenost kvantne teorije.20 Delta E = hV I A 13 VALNO – MEHANIČKI MODEL ATOMA Na žalost Bohrova teorija objasnila je uspješno samo model atoma vodika (hidrogena). doveli su do postavljanja novog valno-mehaničkog modela atoma. za vrijeme dok se kreću oko jezgre. a nije mogla da objasni prirodu kemijske veze. Luis de Broglie (fra. niti je mogla da objasni zašto elektroni ne emitiraju energiju.) je 1923.

Heisenberg dobio Nobelovu nagradu.g. on je pretpostavio: upravo zbog dvojne prirode elektrona (i val i korpuskula) NIJE MOGUĆE istovremeno odrediti njegovu brzinu. Zato je 1932. Austrijski fizičar E. W. čuvenu jednadžbu. u suprotnom došlo bi do interakcije vala i nestanka impulsa elektrona.) dao je doprinos. a ne rezultat nemogućnosti mjerenja ili nesavršenosti instrumenatata.Schrodinger je riješio ovako: ako je elektron val. da bi smo bili potpuno nesigurni iu položaj elektrona.g. odnosno impuls (mV) i položaj u prostoru. Na osnovi Komptonovog efekta. onda i za njegovo kretanje važi ista valna jednadžba.21 Lambda = h / mV Gdje je h – Plancova const.Heinseberg (njem. imao bi tako veliku valnu duljinu. 1925. koji je univerzalni princip. Tako je postavio 1926.g. Univerzalnost ovog principa treba shvatiti. . To je “princip neodređenosti”. tako da je on neposredna posljedica dvojne prirode materije. a lambda –dužina vala elektrona Valna duljina elektrona mora biti jednaka obujmu kružne putanje. Heisenberg je dao postavku: foton koji bi imao mali impuls i ne bi mijenjao impuls elektrona.

(austr. Svaka orbitala može primiti samo 2 elektrona. Spin je svojstvo elektrona u svezi s njegovim ponašanjem u magnetnom polju. f-podljuska od 7 f orbitala. .22 I A 14 ELEKTRONSKA KONFIGURACIJA To je raspodjela elektrona u nekom atomu. Svaka podljuska (s-podljuska) sastoji se samo od 1 s orbitale.).g. p-podljuska od 3 p orbitale. d-podljuska od 5 d orbitala. po ljuskama. To je Paulijev princip donešen 1925. podljuskama i orbitalama. koji imaju suprotan spin.

Elektroni suprotna spina označavaju se sa strelicama (gore dolje).f orbitalama razmještaju tako da broj nesparenih elektrona s paralelnim spinom bude maksimalan. To je tzv. kao mali magnetići. broj elektrona u podljuski redni broj ljuske 1 s 1 označava podljusku Vidi raspored elektrona kod prvih 17 kemijskih elemenata.23 Elektroni se u magnetnom polju ponašaju. oni se mogu orjentirati u smjeru magnetskog polja ili u smjeru suprotno od smjera magnetskog polja. Elektroni se u p. “Hundovo pravilo” .d. Ta dva stanja međusobno se razlikuju po energiji.

24 .

Elektronske konfiguracije odgovorne su za kemijsku sličnost kemijskih elemenata.25 Elektroni su predstavljeni strelicama. Konfiguracija u kojoj su sve orbitale jedne ljuske popunjene kao u neona (Ne) zovu se “konfiguracija zatvorene ljuske”. Ustvari Periodni sustav elemenata je odraz konfiguracije atoma. poput kretanja . koji pripadaju istoj skupini Periodnog sustava elemenata. Strelice suprotna smjera označavaju elektrone suprotna spina. ali suprotna spina. druga ljuska ima dvije podljuske 2 s I 2 p itd. zamišljao da se elektroni kreću oko jezgre atoma po kružnim putanjama. Bohr je u svom modelu atoma vodika. Prva ljuska ima samo jednu s podljusku. Orbitala može primiti samo 2 elektrona. Ona više ne može primiti elektrone.

--Prautova hipoteza W. Ba). Br. data postavka: poslije svakog sedmog kemijskog elementa dolazi osmi sa sličnim osobinama: . Ta se vjerojatnost mijenja s udaljenošću elektrona od jezgre. Sr.Dobereinerova teorija trijada 1829.g.26 planeta oko Sunca. već se govori samo o vjerojatnosti da se elektron nađe u nekoj poziciji. da se ne može reći gdje se neki elektron nalazi u određenom trenutku. Elektroni se u elektronskom omotaču atoma. a prikazuje se oblakom točkica različite gustoće – koji nazivamo “elektronskim oblakom” I A 15 KLASIFIKACIJA PSE Klasifikacija kemijskih elemenata započinje sa više različitih pristupa početkom 19. Stoljeća. . J) ili (Ca. ali je priroda tog kretanja takva.Newlandsova teorija oktava 1864.Praut uzima kao etalon najlakši kemijski element – vodik. .g. kreću oko jezgre. obrazovao grupe po 3 kemijska elementa sa sličnim kemijskim osobinama (Cl.

stavljajući elemente sličnih osobina jedne ispod drugih. On je do tada poznate kemijske elemente poredao po rastućim atomskim masama. vidimo da Mn I Fe Nemaju nikakve srodnosti sa drugim elementima u grupi.Medjeljejev (ruski kemičar) iznio je tablicu koja sadržava horizontalne nizove – periode i vertikalne stupce – skupine.Na. D.27 H Li F Na Cl K Be B C N O Mg Al Si P S Ca Sr Ti Mn Fe Pored očigledne srodnosti (Li.g. Medjeljejeva tablica: .I. Medjeljejev zakon glasi: Osobine kemijskih elemenata su funkcije njegovog mjesta u tablici Periodnog sustava elemenata. I A 16 PERIODNI SUSTAV ELEMENATA 1869.K).

selen (Se). francij (Fr). .- Kako je predskazao prazna mjesta u periodnom sustavu su popounjena i njegov sustav postaje općepriznat. natrij (Na).. .. prijelazni elementi.28 Li Be B C N O F K Ca Na Mg Al Si P S C l Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn . sroncij (Sr).XVIII skupina inertnih plinova ili plemenitih plinova: helij (He neon (Ne).III do XIII skupine. polonij (Po).- . magnezij (Mg).. fosfor (P). germanij (Ge). brom (Br).: berilij (Be).... Oznake pojedinih skupina u suvremenom Periodnom sustavu date su prema IUPAC-u (union piure and applied chemistry) – unija za čistu i primjenjenu kemiju.. arsen (As antimon (Sb).As Se Br Rb Sr Yt Zr Nb Mo . kositar (Sn). kalij (K). barij (Ba). radij (Ra).Er La Ta W . olovo (Pb). telur (Te).XV skupina.ili kisikova skupina:kisik (O).XIV skupina ili ugljikova skupina. radon (Rn). njih 7 sadrže različit broj kemijskih elemenata.II skupina – zemnoalkalijski metali. ksenon (Xe). klor(Cl). . jod (J).: . .Os Ir Pt Au Hg Tl Pb Bi . dušikova skupina: dušik (N). Ugljik (C).. kripton (Kr). kalcij (Ca). . . . argon (Ar). dobili ime po lužinama . bizmut (Bi).XVI skupina.Th U .I skupina – alkalijski metali litij (Li). rubidij (Rb)ezij (Cs).XVII halogena skupina: flour (F). Periode.Ru Rh Pd Ag Cd In Sn Sb Te J Cs Ba Di Ce .. astat (At). sumpor (S). sa svim metalima čine soli. . silicij (Si).

nemetale (desna strana PSE) . . antimon (Sb).). silicij (Si). švedski liječnik i kemičar daje način pisanja kemijskih elemenata simbolima. astat (At). telur (Te).metaloidi (elementi koji pokazuju i osobine metala i nemetala a to su bor (B). polonij (Po).g. arsen (As). germanij (Ge). stakleni lijevak. . laboratorijska čaša. Berzelius.metale (lijeva strana PSE). laboratorijska lampa idr. Od njega potiče kemijski pribor (filter papir. Načelo Berzeliusa glasi: skraćeno ime (simbol) kemijskog elementa se sastoji od velikog početnog i ako ima drugog malog slova skraćenice latinskog imena elementa. Berzelius je “alkemijsku kuhinju”.29 Kemijske elemente unutar Periodnog sustava elemenata dijelimo na: . I A 17 IMENA KEMIJSKIH ELEMENATA 1813. preobrazio u moderni laboratorij.

sir H. grč.iodos-ljubičast. alumen-srebro iz gline.alkemičar Brandt.g. Br – brom.grč.Winkler. . lat. po Skandinaviji.30 Imena kemijskih elemenata imaju zanimljivu povijest. kali-pepeo. Neki su poznati još iz davnina.Scheele. Balard. grč.g. grč.g. nitrum – soda • K – kalij.1808.1898.-kuhanje.Oersted. • C –ugljik.1772.g.photos-svjetlost.g. • B – bor.Davy po grč.Rutherford. S – sumpor.1886.fluere-treći Cl – klor.Berzelius.Vouquvelin.Courtois.1898. Otkrio ga 1817.g.1788. lithos – stijena • Na – natrij.1811.g.g.Cavendisch.g.g.Davy.Pristley I Scheele. lat. N – dušik. • Al – aluminij.1825.1669. • Be – berilij.nitrum-koji čini šalitru.1774.Maria Curie.g.grč. sirH.g.oxis-tvori kiselinu. • Y – itrij 1788.otkrili neovisno Lussac. lat.Davy. u čast.g.Nema podataka tko ga je otkrio Po –polonij.grč. Gadolin po Itriji (pokrajina u Švedskoj).C. pa se i ne zna tko ih je otkrio. po domovini Poljskoj F – fluor.1808. Thenard I Davy. O – kisik. grč. • Mg – magnezij. ime Dobijeno po grč. ali većinu imena su dali znanstvenici koji su ih i otkrili. H.g. • Sc – skandij. 1798.g. • Si – silicij . • • • • • • • • • • Ge – germanij.Scheele. bromhos-smrad J –jod. sir H.g.g. osobine. lat. riječi hydor-voda • Li – litij.Poznat iz antike.ime u čast domovine. • Ra – radij. berylos-dragi kamen. sir H.lat. I.g.g. grč. calcis – vapno.1774. 1807.1840.Maria I Piere Curie.pokrajini Magneziji • Ca – kalcij.chloros-zelen. Gadolin.1823.g.lat. P – fosfor.Arfvedsen.1771.Davy. Otkrio ga 1766. Otkrio ga 1807.silex-kremen. arap.g.1808. L. Navesti ćemo neke primjere: • H – vodik ili hidrogen.g. ima radioakt.

1944.1961.194o.1952.Ghiorso. Ar – argon.Sikkerland.31 • • • • • • • • • • • • • • • • • He – helij.McKenzie. Np – neptunij. No – nobelij.Street.Wahl.Sveučilište.Seaborg.u čast.Ramsay.Thopson.umjetni element.1895.Seaborg. u čast fiz.xenos-stran. Fr – francij.1898.grč.James. Pu – plutonij.Kenedy. Fm – fermij.1952.McMillan.1868. u čast Einsteinu.1957.Coryell. Lu – lutecij.1907.g. Cf – kalifornij.Fermiju.Larsh.Walton. . 1940.skupina znanstvenika. Cm – kirij.1937.Thopson.Seaborg.James.grč.grč.smionost At – astat. • • • • Md – medjeljevij.Locquier.Corson.Seaborg.Seaborg.Ramsay.po planeti.g. Jensen.Welsbach.Segre.Ghiorso. u čast domovine.Segre.Seaborg.1949.Ghiorso. Tc – tehnicij.Perey.po Curie Bk – berklij.helios-Sunce.grč.1944.Ghiorso.Rayleigh.Perier.g.1894. Es – ajnštajnij.Abelson.hriptos-skriven.Ghiorso.Ramsay.1939.grč.grč.Travers.1945. Ne – neon.Marinsky.skupina znanstvenika.I.1950. planeta Am – americij.Morgan.Glendenin.učast D. Pm – prometij.argos-lijen Kr kripton.Latimer.u čast.astatos-nestalan.Sikkerland.McMillan.g. Lr – laurencij.Ramsay.neos-novi.ime dala komisija za kemiju.1940.1895.g.Ghiorso.Ghiorso.1955. Xe – ksenon.Morgan.Medjeljejevu.g.

imaju po 8 elektrona u posljednjoj valentnoj ljusci. Tako popunjena ljuska ne može ni .g. onda je njihova struktura najstabilnija.32 I A 18 KEMIJSKO VEZIVANJE G.Dali su postavku: ako plemeniti plinovi (inertni plinovi) ne reagiraju ni sa jednim kemijskim elementom.N. Svi inertni plinovi sem helija (He).Lewis i W. prvi objasnili prirodu kemijske veze.Kosisl 1916.

pa logički niti ne mogu graditi spojeve. . čak niti sami ne tvore molekule.33 emitirati. Prema suvremenoj predodžbi mogu biti: . Ova teorija. poznata i pod imenom “Lewisova teorija kemijske veze”. je veoma brzo i matematički potvrđena. niti primiti niti jedan elektron. I A 19 IONSKA VEZA Ionsku vezu ćemo objasniti na primjeru stvaranja kristala kuhinjske soli (NaCl): Natrij (Na) u posljednjoj valentnoj ljusci ima 1 elektron. Klor (Cl) u posljednjoj ljusci ima 7 elektrona i najbliži inertni plin mu je argon (Ar). Tako je nastala teorija “okteta elektrona”.kovalentna veza. a najbliži inertni plin mu je neon(Ne).ionska veza. . -metalna veza.

Bragg je difrakcijom rtg. Ionska veza nastaje. a radijus kationa istog naboja povećava se s povećanjem rednog (atomskog) broja kemijskog elementa unutar iste skupine Periodnog sustava elemenata. da se u nekim kristalnim strukturama veliki anioni. moraju doticati. ako preda svoj elektron iz posljednje ljuske. Na osnovi toga 1920.g. Ionski radijus kationa smanjuje se sa lijeva na desno u Periodnom sustavu elemenata.g. elektroni s atoma jednog elementa. prelaze na atom drugog elementa. a radijus kationa uvijek je manji od radijusa atoma. Takvi su : . ** + * Cl ** = NaCl ** • su Lewisove točkice (broj elektrona u posljednjoj ljusci) Tako nastala kemijska veza između dva atoma zove se ionska ili elektrokovalentna ili heteropolarna veza. izmjerio duljinu brida kristalne rešetke kristala kuhinjske soli (NaCl). ako primi 1 elektron. Sve tvari ionske građe. Za ione. stvara se ionska veza. imaju svojstvo stvaranja kristala. već o veličini velikih aniona. što ih čine veliki anioni. Radijusi aniona uvijek su veći od radijusa atoma. koji sadrže isti broj elektrona u omotaču.34 Natrij može postići konfiguraciju neona. mali kationi ulaze u praznine. kaže se da su IZOELEKTRONSKI. U tom slučaju. Dimenzija * Na elementarnih stanica u takvim spojevima neće ovisiti o veličini malih kationa. Lande je pretpostavio. Kada u kemijskoj reakciji spajanja dva atoma. 1913.zraka. a klor može postići strukturu argona. kada kemijski elementi s lijeve strane Periodnog sustava elemenata (metali). spajaju se sa kemijskim elementima na desnoj strani Periodnog sustava elemenata (nemetali).

35 --N -O F + Na ++ Mg +++ Al H. I A 20 KOVALENTNA VEZA Po Lewisu i Langmuiru. a ako se tijekom kemijske reakcije utroši energija. atomi se mogu vezati. Takvu vezu nazivamo kovalentnom ili homeopolarnom vezom.Ovim načinom vezuju se dva atoma vodika (hidrogena) u molekul vodika: . Ako se tijekom kemijske reakcije toplina oslobađa.Born i F. tako da vezivi elektroni ostanu zajednički za oba atoma. reakcija je egzotermna i pripadajuća entalpia (DELTA H) ima negativan predznak.elekto afinitet klora DELTA H = -348 kJ mol -1 5. reakcija je endotermna.disocijacija klora DELTA H = 122kJ mol -1 3. pri čemu se ne mijenja naelektrisanje pojedinih atoma.786 kJ mol -1 UKUPNO DELTA H = -417 kJ mol Rezultat svih pet stupnjeva je egzoterman (mora biti) da bi nastala ionska veza.ionizacija natrija DELTA H = 496 kJ mol -1 4. stvarajući vezivi elektronski par. stvaranje kristala DELTA H = .sublimacija natrija ……DELTA H = 93 kJ mol -1 2.Haber našli su da se reakcija stvaranja kristala kuhinjske soli (NaCl) može opisati: -1 1.

g. . kada se dovoljno približe jedan drugom: H* + H* = H**H = H2 Ovaj zajednički par elektrona je u stanju da drži povezana oba jezgra atoma vodika. Sa ovakvom vezom atom vodika dobija strukturu atoma helija (He). oni se u valentnoj ljusci nastoje rasporediti tako da budu što dalje jedan od drugog. koji je inertan plin. veza ovisi o njihovom broju. Sidwick i Powell predočili su VSEPR vezu (valence shell electron pair repulsion). iako su oni istovrsno naelektrisani i kao takvi bi se odbijali. 194o. Lewisovom teorijom kovalentne veze mogu se objasniti strukture mnogih molekula. Kako između elektronskih parova djeluju odbojne elektrostatske sile.36 H2 tako što se oba atoma vodika združe u zajednički elektronski par. Sličan slučaj kovalentnog vezivanja kisika u molekulu kisika: ** O** ** + ** **O ** = ** ** O****O ** ** = O 2 Možemo predstaviti i kovalentno vezivanje dušika u molekul: ** N* ** + ** N ** = * * N******N * * = N Na ovaj način se vežu plinovi u molekule. To je teorija o razmještaju elektronskih parova oko središnjeg atoma.

električna provodljivost.37 I A 21 METALNA VEZA Kristalna struktura metala. Međutim.toplotna provodljivost. U kristalima metala nalaze se neutralni atomi. . već su slobodni I vrlo pokretljivi. Baš pokretljivošću ovih elektrona objašnjava mnoge osobine metala: . razlikuje se od kristala drugih kristalnih tvari. valentni elektroni nisu vezani za ione (atome). . ioni I elektroni.

Međusobno vezivanje atoma metala u metalnoj vezi možemo predstaviti: (+) * ( ) * (+) * ( ) (+) ( ) * ( ) (+) * (+) * (+) ( ) * ( ) * ( ) * ( ) (+) * (+) * (+) * (+) ( ) * ( ) * ( ) * ( ) (+) * (+) * (+) * (+) ( ) * ( ) * ( ) * ( ) (+) * (+) * (+) * (+) ( ) * ( ) * ( ) (+) * (+) ( ) • . Poslije izvršenog testiranja (primjer Test br. koja se dijele ili je potrebno više odgovora. možda i nekoliko puta. koje su najčešće atomi. Kod metala ne možemo govoriti o pojedinim molekulima – kristali metala predstavljaju gigantsku molekulu što predstavlja metalnu vezu. pa tek onda pristupiti odgovoru ili rješavanju.sklonost ka mehaničkoj deformaciji. Svako pitanje predstavlja 10 bodova.38 . Samo ona pitanja.1) izvršiti bodovanje čitajući odgovore i rješenja. tako i bodovanje od 10 bodova po pitanju podijeliti na toliki broj dijela jednog pitanja . Metalna veza postoji samo u krutom I tekućem stanju.elektron (+) – ion ( ) – atom I A 22 TESTOVI Pažljivo pročitati pitanje. dok u plinovitom metali se sastoje od pojedinih čestica.

..... više od 90 % uspjeh je odličan............ veća od atomske .......... 1............... ....................................................................................................................................... 60 – 80 % uspjeh je dobar.................. koliko puta je prosječna masa nekog elementa ....................... Ime i prezime....................... Poslije nekoliko dana ponoviti testiranje uz prethodno pročitan pasus.......Lavoisier 1789.....................39 Ako ste odgovorima dobili više od 50 – 60 % od maksimalno mogućih bodova.......................... (uvod)....... pa ćemo zajedno na satu kemije doći do ispravnog saznanja......... Za učenike.... Ako je potrebno pročitati još jednom lekciju na koju se odnosi pitanje (na koje nismo pravilno odgovorili)................... 80 – 90 % uspjeh je vrlo dobar...... koji govori................... Broj..................................g... kontrolirajući svoje rezultate sa rješenjem...... ... Izvršiti bodovanje i ponovo analizirati rezultat....................................................10 2.................... treba ponoviti testiranje i izvršiti analizu svih 10 testova iz pojedinih odjela............... Test broj I A 01................ koji teže najboljoj ocjeni.................. Što je to KEMIJA?......(IA1) 10 3... Zakon o održanju mase (A.............................................. Pribilježiti nerazumljive lekcije....................Datum..... Sada izvršiti analizu rezultata....... uspjeh je dovoljan..................... Uočit ćete vidan napredak u bodovnom saldu.......................................... ..) glasi:.

......... W.............. To je.................................................. Što?..........) glasi................ za neutralizaciju 150 g sumporne kiseline (H2SO4).... Max-Planc... Koliko ima jedinki plina u 15 dm3mol-1? ...........................(IA12) 10 8.............. postavio hipotezu o kvantima svjetlosti........................ proizvodnja stakla.........................40 jedinice mase........................(IA15) 10 9................................................ Koliko?..............................................ocjena. Koliko treba uzeti natrijeva hidroksida (NaOH)........(IA1) 10 3.............. ..................................................... Opća plinska jednadžba glasi.................................. Koliko treba odvagati olova (Pb) za 2 mola olova (Pb)? (IA5) 10 5............................................... bakarno zelenilo) dobivanje vina..................................................(IA2) 5 4................ .................................... Ime i prezime.... 1.....................Kako? (IA6) 10 6................... piva.............. Doba obilježeno poznavanjem boja (olovno bjelilo. 1799......... Unificirana atomska jedinica mase iznosi......................(uvod) 10 2 Zakon stalnih omjera masa (J.............................Kako?................................................................................................ .................5 ima oznaku.................... Reakcija ide :2 NaOH + H2SO4 => Na2SO4 + 2 H2O ukupno bodova . ............................... Koliko iznosi masa protona?........... Napiši ionsko vezivanje kalijevog bromida: (IA19) 10 10.....Datum.........................................Proust..........Praut uzima kao etalon najlakši element vodik (H)......Što?...Koju?.... koja glasi....... To je..........(IA3) 10 4...............................(IA9) 10 7............................................................................. I A Test broj 02..................... Kako?................................... a Dobereiner.......................................... ...g.............

.)glasi............. Kristali metala............................................................................................................... ...............................41 (IA6) 10 5......................................................................................................................... Koliko treba uzeti kalcijevog hidroksida (Ca(OH)2) da bi dobili 90 g kalcijevog sulfata (CaSO4) ? Reakcija ide: Ca(OH)2 + H2SO4 => CaSO4 + 2 H2O 10 ukupno bodova........................(IA10) 10 6................................................ ............................ što je to "doba alkemije"?........Kako?.......... Izračunaj relativnu molekulsku masu amonijevog klorida (NH4Cl)? 10 .......................................... I A Test broj 03...................... ....................................... ................. Napiši formulu.......Datum........ predstavljaju đinovsku molekulu..................................(IA21) 10 10.............Zakon frekvencije.... Tko ga je postavio?...............Dalton..............(IA1) 10 3.............. ......................................................................................... 1.............5..........(IA12) 5 7..................................(kod imena kemijskih elemenata)..................................Za ione..................................(IA17)10 8............................................................ Što su to izotopi?........... koji sadrže isti broj elektrona u omotaču...............................(IA19) 10 9................ ............................................................. .................... Zakon umnoženih omjera masa (J............................................ kaže se da su................................... Što?................................................ocjena...................................... što predstavlja........................................................................g.................................................................... Što?... Objasni........................... Kako glasi načlelo Berzeliusa...................................... Ime i prezime.................................................................................. 1803.............................(uvod) 10 2................................... .........

......................................... Prva ljuska ima koliko elektrona:..................... 1809.........(IA13) 10 7..............ocjena...................................Što je to...................................................................... ..................................................................................................................................... Koju?................................ ....................................................... ...g..................).................................................... ........................................(IA15( 10 9........ Kako glasi?.....................5 ......Kolika je veličina radijusa jezgra........................................................................................................................................................................... Ime i prezime....... 5 3........ Izračunaj vrijednost R konstante? (IA6) 10 4.............................................................. Molarna masa ima koju oznaku?........................................................................................ ................................................................................ 1......................................42 4........................ elektronska konfiguracija?.................................. I A Test broj 04.. Po Levisu kovalentna veza je takva:.......... .... Koliko ima čestica u 1 dm3 kisika (O2)? (IA6) 10 5............. Elektronski omotač atoma (IA11).................................................................................................................................................................... Luis de Broglie je 1923......................................... Zakon stalnih volumnih omjera (Gay-Lussac.........................................................Što?..... .......... Objasni?............................................... Koliko treba uzeti klorovodične kiseline (HCl) i natrijevog hidroksida (NaOH) za neutralizaciju 150 g kuhinjske soli (NaCl)? HCl + NaOH => NaCl + H2O 10 ukupno bodova..........................................g........................................................................(IA6) 5 molarna masa je........................................................................................................................................ .......................(IA9) 10 6...........................................................(IA20) 10 10................ ..............New Landsova teorija oktava.........................................(IA14) 10 8........Datum.........................................(IA1) 10 2...................................................... postavio hipotezu.............................5 koliko četvrta ljuska ima elektrona?.................... glede na radijus atoma?...

..........................................Datum... Tko je dao prvi model atoma?...................... 1........................................... Avogadrov zakon iz 1811.... Tko je prvi postavio tablicu Periodnog sustava elemenata?........... I A Test broj 05.............(IA10)10 4........................................................5 3.................... u čeličnoj boci od 15 dm3.....Napiši kovalentno vezivanje kisika u molekul kisika (O2)? (IA20) 10 9............ Čega?..(IA8) 5 Kada je dat prvi model atoma?.................. Ime i prezime................................................................. Sve tvari ionske građe...........................(IA14) 10 6...................... glasi......................................................................................... Ridbergova konstanta iznosi. .................... Koliko?.......5 Peta elektronska ljuska ima elektrona..........................................ocjena...................(IA12)10 ..................g...................................................... ......02 %?.... Kako?..(IA16) 5 Kada je data prva tablica PSE?................... ........................IA1) 10 2........................... Elektronski omotač atoma....................................................................................................................................... Koji je to izotop vodika (H)... na temperaturi od 200C i pod tlakom od 150000 Pa? 10 ukupno bodova............................................. .....................................................Koliko ima čestica plina kisika............... Koliko treba uzeti natrijevog hidroksida (NaOH) da bi dobili 100 g natrijevog nitrata (NaNO3) Reakcija ide NaOH + HNO3 => NaNO3 + H2O 10 10...........................................5 7.....................................(IA19) 10 8....................................................... Druga elektronska ljuska ima elektrona................................................................... Koliko?............ Koliko?..............................43 5........... kojeg ima 0...........................................(IA11)5 5..... Elektronski omotač atoma Objasni 1 s1 ................... imaju svojstvo stvaranja.................................................

.......................... I A Test broj 06.(IA17) 10 ............ ......................................... Ime i prezime..........................................................................................(IA111) 5 Kada je dokazano postojanje neutrona?..................................................Datum.....................5 2................ Kako?.......... Kako glasi Mendjeljejev zakon?.........................................Koliko treba uzeti grama klorovodične kiseline (HCl) za neutralizaciju 100g natrijevog hidroksida (NaOH)? žReakcija ide HCl + NaOH => NaCl + H2O 10 ukupno bodova................................ Postojanje neutrona...... Heisenberg 1925...................44 6............................................... ..... Svaka orbitala u elektronskom omotaču... Koliko četvrta ljuska ima elektrona?................(IA12) 5 4.... postavlja "princip neodređenosti" koji glasi..................................................................................................... koliko može primiti elektrona?........................g..................................................... Radijus aniona uvijek je VEĆI MANJI od radijusa atoma............................................................................................ocjena.(IA16) 10 9....................................(IA1410 8......................................(IA13)10 7..............................................(IA11) 5 3............................................................................................................. Koji kemijski element su otkrili neovisno tri znanstvenika u tri različita dijela svijeta istovremeno?........ ... Tko je dokazao?.............................................................5 A koliko sedma ljuska ima elektrona?..... (IA19) 10 10..............5 Kada je dokazao de Beoglijevu teoriju?......... Elektronski omotač atoma..... Tko je de Broglijevu teoriju matematički dokazao?......................... ......................................... 1........................................

....................... Što je to pozitron?............ pri temperaturi od 370C... Sidwick i Powell dali su teoriju o..... Koliki će biti volumen pri 900C..................................................................................................................................................................... "Rimsko doba" krasi....................................Volumen nekog plina u čeličnoj boci od 10 dm3 i tlaku od 100 kPa........................................................................................... Iz povijesti kemije........................................ Ako odvagnemo 20 g sumporne kiseline (H2SO4).................. Što?.................................. Izračunaj relativnu molekulsku masu modre galice (CuSO4 x 5 H2O)? 10 4.............................. Ime i prezime..................................................(IA7) 10 3............(IA21) 10 7.............................. ........................................................ ...................................... .................................. Kako je nastala stehiometrija?............. ako je tlak konstantan? 10 8...... .................................... ......................... koliko procentualno (%) imamo svakog kemijskog elementa ponaosob u tom spoju? 10 10.......... ako se plin pretoči u bocu od 15 dm3? 10 ukupno bodova............................................... objašnjavaju se mnoge osobine metala...... I A Test broj 07......... Volumen nekog plina iznosi 50 dm3........................ Koliki će biti tlak.................................................................... Čemu?.IA9) 10 ...............................................................................g...............................................Pokretljivošću elektrona u valentnoj ljusci............................ .................................................Koliko treba odvagati aluminija (Al) za 1 mol aluminija (Al)? 10 9.............................(IA20) 10 6............................................ 1940.................45 5.......................... Koje?.. 1.Datum.......ocjena..(uvod)10 2........

.................... Preko kojeg atomskog broja su kemijski elementi umjetno dobiveni?..............................................................................Datum.................................Kolika je masa plina u čeličnoj boci od 30 dm3 na 250C............... Izračunaj relativnu molekulsku masu amonijevog sulfata ((NH4)2SO4)? 10 ukupno bodova.................... .......................... I A Test broj 08........................(IA10) 5 2........5 a što Avogadrova konstanta?.......... Koliko?..........(IA10)10 6............................... Ime i prezime.........................................................5 mola platine (Pt)? 10 9........... Kako?.... ............ i tlaku od 150 kPa? 10 8... Što su to:izobari?..(IA11) 10 5.........................Koliki je tlak plina vodika (H2) volumena 16 cm3 na temperaturi od 25oC s masom od 40 g? 10 10........... Elektroni su oko jezgra raspoređeni po ljuskama......................................... poznato je izotopa.................... Za 114 kemijskih elemenata............................................................................... Objasni Paolijev princip?.........................................(IA10)10 4...................(IA9)10 3.............. 1....... ....................Koliko treba odvagati platine (Pt) za 2.................................................... koje se označuju..............................................ocjena.........46 5..............Nastavi: DELTA E = 10 7.......... Što je to Avogadrov broj?................

....... Koliki je tlak u čeličnoj boci kisika (O2) od 30 dm3 na temperaturi od 150C....................................................................................................................................................(IA14) 10 6...... 1............................................................................................................................(IA16) 5 8....5 mola srebra (Ag)? 10 9...................... kojeg zovemo..... .............................................Koliko treba odvagati srebra (Ag) za 0...........................47 ............................................................................. ............................................ prikazuje se oblakom točkica................................. ....... Početak početka (osnovna čestica) za Talesa iz Mileta je... Nabroji 2 kemičara..Koliku masu ima 2 mola broma (Br)? 10 ukupno bodova...... Vjerojatnost nalaženja elektrona............................... Što?.. dobitnici Nobelove nagrade.............................(uvod)5 2....................................................... Stacionarno stanje je strogo određeno energetsko stanje....... Kako?..(uvod) 10 3........................................... DA NE (IA12)10 4....... .................ocjena. Ime i prezime.......... Objasni "Hundovo pravilo":. Konfiguracija u kojoj su sve orbitale jedne ljuske popunjene kao u neona (Ne) .................................................5 a za Empedoklesa i Aristotela je.....................................................5 i vertikalne stupce:........................... Što?................................ I A Test broj 09.... koji su djelovali i u Zagrebu? ..........................................(IA14) 10 5................................................................................................................................... Mendjeljejeva tablica Periodnog sustava elemenata ima horizontalne nizove :.......................................................................... ako u boci ima 17 kg kisika ? 10 10........Datum....(IA15) 10 7.......................................................................

...... DA NE 10 3........................ koji su poznati iz davnina.............................................2 XVII skupinu PSE zovemo.......(IA14) 10 6.... 1 mol nekog plina ima volumen od 22........2 XVI skupinu PSE zovemo. koje pripadaju istoj skupini Periodnog sustava elemenata........ Kako?..................... Koliko?..................... 1...................................................... Elektronske konfiguracije su odgovorne za kemijske sličnosti kemijskih elemenata..... pa se ne zna tko ih je otkrio:............................ Kolika je masa 10 dm3 vodika (H2)....(IA21)10 7.ocjena................ zasićenog vodenom parom pri 300C............................ imamo kalcija (Ca) u gramima.....4 dm3 a ima jedinki...........................................................Koliko?..Datum.............. Kako?.(uvod) 10 2... postoji samo u kojem agregatnom stanju?...................... Ime i prezime................................................................................ Kako?.....................................5 8.... I skupinu Periodnog sustava elemenata zovemo........... Poznaješ li neke kemijske elemente........Kako?................................................... pri 1000C i tlaku od 1o kPa? 10 ukupno bodova............48 zovu se.............. .................5 kalcija (Ca) u procentima..................... Metalna veza............................................................................................... Kolika je masa vodene pare.............................2 XVIII skupinu PSE zovemo........................... I A Test broj 10.....2 II skupinu PSE zovemo. Kako?................ ako je ukupni tlak 10 kPa? 10 10......... Čega?.................................................................................Kako?.2 4................... Riječ kemija potiče od...............................Ako odvagnemo 12 gkalcijevog karbonata (CaCO3)...................................................................................................... Koliko? 10 9........IA17) 10 ..................................

..........ocjena.................Ako odvagnemo 12 g amonijeva nitrata(NH4NO3).... pri normalnim uvjetima? 1o ukupno bodova.. 1...10.................. ..............5...................... 414....... 3......................4 g Pb.............. bit će u masi i procentima svih elemenata ponaosob u spoju............... Koliko mola sadrži 2 dm3 bilo kojeg plina.5 Ar ............Koliko treba odvagati antimona (Sb) za 1 mol antimona (Sb)? 10 7............... ako je temperatura od 150 C i tlak od 1 bahra ? 9................................10................. Koji mogu biti tipovi kemijskih veza:.................................. koja se bavi proučavanjem tvari i promjenama tvari. Energija se može emitirati ili apsorbirati.... to je eksperimentalna znanost bod 10 ostv.......... koje sudjeluju u kemijskoj reakciji.. 2.................................... koji po 1 kg razvija 150 dm3 etina : CaC2 + 2 H2O => C2H2 + Ca(OH)2 10 10........... I A 23 ODGOVORI I RJEŠENJA I A TESTOVA Test br..... ......(IA18) 10 6.............67 x 10-27kg........ samo u . ne mijenja se tijekom kemijske reakcije 10 .................. 1..........................To je znanost.....01..Koliki je maseni udio kalcijevog karbida (CaC2))... Ukupna masa tvari..25 dm3.......... 5................ 6.. Koliko? 10 8................. pV = nRT.......................................... Prema suvremenoj predodžbi.......49 5... 7... Izračunaj masu klora (Cl) ...Relativna atomska masa........koji se nalazi u čeličnoj boci od 0.10............... 4......

....................10.............. 9.........10...... 5. koji se međusobno razlikuju u atomskim masama..10.................... Skraćeno ime (simbol) kemijskih elemenata se sastoji .................10.... Egipatsko doba.... 4.......................... Delta E = hV... Test br...................03 x 1023 ..... 3........................................10...... Izotopi su atomi elemenata određenog rednog broja (atomskog broja)......................... 8........................................... 7................ Niels Bohr...............................02..............................................50 paketima najmanje količine energije od E = hV..................10...........................................10......Br..... K* + Br******* => KBr................. Kemijski elementi se međusobno spajaju u stalnim masenim odnosima............... 6........ Odgovori i rješenja 1.J).......66 x 1o-27kg................3 g NaOH... ukupno bodova 100.............. 2...............5........................ tako da je sastav svakog spoja stalan................................................... 4........................... 10......... Po tri kemijska elementa sa sličnim kemijskim osobinama u triade (Cl....... 122...10..5..10............................. 1....................

.......... 10.10........................... 9.......10........6 x 1022 ..............10.................................bod 10 ............... 53.. 48..10...10...... 10000 puta manji............................... 4............. 7..5................. Da bi elektroni morali da se ponašaju i kao val i kao čestica.................10..............................10... TEST br............... 5....................... 6.............. Izoelektronski... po ljuskama ......... 8... 3.10.. odnose kao mali cijeli brojevi..................... O--............. ODGOVORI I RJEŠENJA 1............... kada se pokušalo pronaći zlato (Au) iz neplemenitih metala.. Metalnu vezu.. F-..................... onda se mase jednog kemijskog elementa....................................................89 g Ca(OH)2 ................... 2...03...... 2..51 od velikog početnog i ako ima drugog malog slova skraćenice latinskog imena kemijskog elementa.. N---......................48 g.... Ako dva kemijska elementa čine međusobno više spojeva.............. koje se spajaju sa određenom masom drugog kemijskog elementa... Doba...................................................... To je raspodjela elektrona u nekom atomu....... Al+++.................... doba procvata umjetnosti i dr ................... Na+........ ukupno 100.............5.................... Mg++................

............. tako da vezivi elektroni ostanu zajednički za oba atoma..... Poslije svakog sedmog kemijskog elementa.......... dolazi osmi kemijski element s sličnim osobinama....................................................... koliko ima atoma u točno 0..................60 g HCl i 102...... stvarajući vezivi elektronski par... 32 elektrona (e-)..............67 g NaOH.........................5..............10........012 kg izotopa 12C.... RH = 1...... n..............................10........................5............................. 93...........10......................007 x 10 7m-1..... 9.................10..........10............................. redni broj ljuske => 1 s 1 => broj elektrona u podljusci označava podljusku ........................... TEST br.......................10............................52 podljuskama i orbitalama.................. 8...10................. 4. 2.. 2 elektrona (e-)...... odnose se kao mali cijeli brojevi... 10................. 5... a to je ona količina tvari................................5....................... 04.................... ODGOVORI I RJEŠENJA 1........................... Atomi se mogu vezati.............................. ukupno 100.........5............... ....... definirane kemijske formule koja sadrži isto toliko jedinki.. pri čemu se ne mijenja naelektrisanje pojedinih atoma.... 3.......... Pri istoj temperaturi i tlaku volumeni plinova koji međusobno reagiraju ili nastaju................................................

.....10.10..................................... TEST br.... odnosno impuls (mV) i položaj u prostoru..... ukupno 100..... 10.. 7................ 91... 3........................................10... 7.. ......................5.........................................10.............................................5....10.......................10...........................................10......... 50 elektrona (e-)............................ O****** +******O = O2 ..................5.....78 g............12 g HCl...5..................................... Dmitrij Ivanovič Medjeljejev ..... 74.........g........................... sadrže jednak broj čestica........ 6............................5..... 2 elektrona (e-)............. ........ 8 elektrona (e-).......................................... 8.......... pri istoj temperaturi i tlaku....................................................................................................... Upravo zbog dvojne prirode elektrona (e-) i val i čestica nije moguće istovremeno odrediti njegovu brzinu..g............. 1911....10....................................................................... 9.................................................................. 1869........ 4... Jednaki volumeni različitih plinova............................ 2.............................14 g NaOH...... 10.................................... Rutherford... 1... 14................10............................ 9............10.....................................5......... ODGOVORI I RJEŠENJA 1...53 6......................... Osobine kemijskih elemenata su funkcije njegovog mjesta u tablici Periodnog sustava elemenata.. Veći................ 8.............007 x 10 7m-1................................... 5...10...10........ .......... deuterij (D)......... ali suprotna spina...................... kristala................. 05.................

..............................................................................................g....................... kisika (O2) = 65.razmještaj elektronskih parova oko središnjeg atoma...........5....... 121............................................. 4............................................................................ toplotna provodljivost......5.... 1932.....................10......5... 32 elektrona (e-)..............sklonost ka mehaničkoj deformaciji........................... ................................................................. 1926........................10......................................... ODGOVORI I RJEŠENJA 1.......98 g Al.............................g. 8... Električna provodljivost......... 7..... 9...3 %.............10............5.10...............5............................... sumpora (S) = 32................10................................................... 98 elektrona (e-)................54 ukupno 100................10..................6%....6 dm3........ Schredinger............ Bor (B)................................... 3.......................... 06. 26.......... 10........... TEST br........ 5.. 2..... Chadwick.......... 6........... VSPER ..................................................................................................................10................66 kPa........5........ 66..... vodika (H2) = 2 % ....................

..............g.... 132...................... za dio kemije koji pronalazi formule................10... sodu..........66 g CuSO4x 5 H2O............14 g........................... 1794... TEST br........................... DELTA E = hV = h c RH ( 1 / n2 gornji ............... 487.... 9..........10............ Subatomska čestica koja odgovara u naboju elektronu...........riječi ...... 3..................... 07.......prvi pokušaj................................. 2......................................... 6.... dobivaju čiste metale i čiste slitine (legure).......stojhejon........ destilaciju........................ kožu škrob................ ODGOVORI I RJEŠENJA 1..10.... ali suprotnog (+) naboja.....10........75 g platine (Pt)..................... 5...................10......................55 ukupno 100.10......... To je kemijsko računanje......... 8.....1 / n2 donji) 10............................ 249............. 7...... sublimaciju.... 1200 ............ 10.................................10... poznaju gips.................... Početak eksperimentalnog ispitivanja.75 k Pa....... vapno............... po grč.......10.........10...... 9. .. 6121............ 4. Rihter.................................06 kg.

....... 84............... To su izotopi sa istim masenim brojevima.. Svaka orbitala može primiti samo dva elektrona (e-) koji imaju suprotan spin.. atoma..................08..5......10..........................022 x 1o23 molekula....10........95 g ...........78 kPa..................5............................... 5......... iona ili elektrona ..............3...........N........5.................5...........................10....4..Q..... Elektronskim oblakom....... 6....7 ili K..........P...............10 6....................... skupine..........6.................... Periode.................. 2..............M....... 10..... 4..........10.................. 3..........o22 x 1023mol-1 čija je jedinica mol-1............................ 1...... 8......56 TEST br.O......10......................5................................... preko atomskog broja (rednog) 92...... ...8 g ..........................53.10............ 6................ 9.... ODGOVORI I RJEŠENJA 1.... 159.10...............................................L.......................2............ 7.......

..........................00 g ili 11 % ugljika (C)................................... pojedinih čestica...........................08 g ili 40 % kalcija (Ca)...................... voda.... 3.....................57 ukupno 100.....f orbitalama razmještaju tako................ Elektroni se u p. DA ...........d... Voda....................... 4.....5....3........................ zrak i zemlja............. 7....... 40............... 12.5............................. 2...........10.5..................... ODGOVORI I RJEŠENJA 1.............. 5.................. vatra.............. koje su najčešće atomi.. TEST br. da broj nesparenih elektrona (e-) s paralelnim spinom bude maksimalan.... Krutom i tekućem agregacijskom stanju...10..................10..3.....................................5. 09......................................................................................... 48 g ili 44........... Konfiguracija "zatvorene ljuske"..........4...............4 % kisika (O2).................10... ................. 6............. Prelog i Ružička.............

............................. 0........................................... 4.............. inertni (plemeniti)plinovi..............................03 g ili 5 % vodika (H2).......2.... 9............... 4.......8 g antimona (Sb).2............................10........ 8............................. sumpor(S).............17 g ........................ ODGOVORI I RJEŠENJA 1....................52 mola kisika (O2)..... 28.............................. 6............... 3......... Alkalijski metali.................................................... halogeni elementi.. 48.....75 g ..........3. 10................................. 6...........................5............... .... 0. 42 % kalcijevog karbida (CaC2).............. 5...... 8......4 x 1023mol-1 ....10.....3.......67 % kisika (O2).....58 8..10..... 121.......... Od arapske riječi hem....................................................10......................................................................... zemnoalkalijski metali.. 7......5.....10....................................... ukupno 100..........................10........................... TEST br.....10......................................022 x 1023 ........... 9......... 10.. kisikova skupina PSE...2.. 80................ 2........00 g ili 59. 7. kovalentna i metalna............10........ 627 g polonija (Po)...............2............o2 g ili 35 % dušika (N2)........ Ugljik(C).08 g vodika (H2)............Egipat....... Ionska......................10........................................................................10.. ukupno 100.. NE..................2.............................10.......................................................................................... 4...........................................

PJENA. * kapljice tekućine u nekoj drugoj tekućini . od kojih je jedna (disperzna faza) fino razrjeđena u drugoj (disperzno sredstvo). koje lebde u plinu . Disperzni sustavi mogu biti: * grubo-disperzni sustavi. mogu biti kruti (s). Primjer: * krute tvari. * koloidno-disperzni sustavi.MAGLA. smatra se sustav od dvije ili više faza. * čestice krutih tvari u nekoj tekućini . . I disperzna faza i disperzno sredstvo. tekući (l).DIM.SUSPENZIJA. * kapljice tekućine u nekom plinu .EMULZIJA. * molekularno-disperzni sustavi. ili plinoviti (g).59 I B 1 DISPERZNI SUSTAVI Pod disperznim sustavom. * mjehurići plina u tekućini .

otkrio M. Ovu pojavu je 1857.60 I B 2 TYNDALOV FENOMEN Ako se molekularno-disperzni sustav gledan prostim okom. takav sustav nazivamo koloidnom otopinom ili solom. tako da čestice nisu vidljive čak niti pod mikroskopom.Tyndall. Ovu pojavu možemo opaziti: ako sunčeva zraka pada u tamnu sobu. slika Tyndalov fenomen . Ako je promjer krute tvari (s) veći od 10-5 cm. vidi kao potpuno bistra tekućina (l) . To je pojava raspršavanja svjetlosti na česticama koloidnih dimenzija.govorimo o "pravoj otopini".Faraday. Ako se kroz koloidnu otopinu pusti zraka svjetlosti.g. ona će kroz koloidnu otopinu biti ocrtana. Prava otopina ne pokazuje Tyndalov fenomen. a istražio J.ocrtana je svom dužinom. ispunjenu prašinom ili u kinu zraka koja prenosi sliku .

Osmoza je spontan proces. Osmotski tlak pojedinih sokova u organizmu (krvi). pa i do smrti. koje dobivamo kroz injekcije u žile sadrže osmotski tlak. pri kojem je brzina prijelaza molekula otapala iz otopine kroz polupropusnu membranu jednaka. kao i na suspenzije. Potrebno je često da 2 otopine . koji vrijedi za "prave otopine": pV = n R T ili pV = cRT c = koncentracija otopine može se primjeniti i na koloidne otopine. došlo bi do poremećaja. Lijekovi. pri kojem molekule otapala prolaze kroz polupropusnu membranu iz razrjeđenije otopine u koncentriraniju otopinu.61 I B 3 OSMOZA Zakon osmotskog tlaka. a to znači da osmotski tlak ovisi samo o broju čestica otopljene tvari. osmotski tlak ovisi samo o molarnoj koncentraciji otopine. kao u našoj krvi U protivnom. Kod stalne temperature. Osmotski tlak koloidnih otopina u usporedbi s "pravim otopinama" neznatan je. jer je koloidna otopina milion puta manja od "prave otopine" Osmotski tlak je hidrostatski tlak. točno je određen (78o kPa).

Metoda se zasniva da koloidne čestice ne mogu proći kroz polupropusnu membranu. pomoću ultrafiltera (ili životinjske. ili biljne ili umjetne membrane). kod bolesti bubrega. Za takve otopine kažemo da su IZOTINIČNI. zovemo DIFUZIJA..62 2 različitih tvari imaju jednake osmotske tlakova. Pojava neprisiljenog gibanja iona u otopini. kaja ima za posljedicu izjednačavanje koncentracija. I B 4 DIJALIZA Dijaliza se upotrebljava za odjeljivanje koloidnih otopina (koloidno otopljene tvari). slika : dijaliza . Dijaliza se praktički upotrebljava kod pročiščavanja krvi. a ioni mogu. od "prave otopine".

više utiče molekula vode (H2O). . Prirodni koloidni sustavi su mlijeko. željezni hidroksid Fe(OH)3 i aluminijev hidroksid (Al(OH)3. Zaštitno djelovanje gelova upotrebljava se i iskorištava pri izradi fotografskog materijala. jer sprečava koaguliranje. (hidratacija). Disanje. Minerali. Ovo nakupljanje vode (H2O) može ići do stvaranja gela. vrši se preko koloida. nego elektrostatski naboj. asimilacija. jer su u koloidnom stanju u slojevima zemlje. razna vlakna. Hidrofobni koloidi : to su hidroksidi metala. pa je time nastalo elektrostatsko odbijanje. Na stabilnost otopljenih tvari.Graham. Hidrofilni koloidi imaju težnju da adsorbiraju molekule vode. magla. koje biljke crpe iz zemlje ne ipiru se oborinama.63 i B 5 KOLOIDI Naziv koloidi dao je engl. izmjena tvari u stanicama.solova. Ovi koloidi se odnose na sposobnost adsorpcije. koje sprečava udruživanje čestica i tako uvjetuje stabilnost koloidnih čestica . koje potom sprečavaju spajanje koloidnih čestica u veće čestice.kemičar T.

Odnosi se na sposobnost adsorpcije. koja potom sprečava spajanje koloidnič čestica u veće čestice. . Staklo i porculan su koloidne tvari. koje sprečava udruživanje čestica i tako uvjetuje stabilnost koloidne čestice . nylon. Foto-procesi se odvijaju uz potporu koloida (AgBr). Ovo nakupljanje vode (H2O). Hidrofobni koloidi (željezni hidroksid Fe(OH)3. Zaštitno djelovanje gelova upotrebljava se i iskorištava pri izradi fotografskog materijala. bakelit) ubrajaju se u koloide . plastičnih masa (PVC.64 Tako koloidi su uzroci procesima bez kojih ne bi bilo života u prirodi. zovu se SOLOVI. aluminijev hidroksid (Al(OH)3). pa time nastalo elektrostatsko odbijanje. jer molekule tih tvari. kod proizvodnje. može ići sve do stvaranje GELA. Hidrofilni koloidi imaju težnju da adsorbiraju molekule vode. jer sprečava KOAGULACIJU. imaju koloidne dimenzije.solova. Koloidni sustavi imaju ogromnu ulogu u tehnološkim procesima. Isto tako koloidi su veziva sredstva ugrađevinarstvu ( cement). Bojenje tkanina se vrši u koloidnim otopinama Ljepila možemo ubrojiti u kolidne tvari.

kozmetičkim preparatima. .65 I B 6 EMULZIJA Mlijeko je najpoznatija emulzija. boje i prehrambene proizvode. . Mast se u vodi ne otapa.prehrambenoj industriji.industriji boja i lakova.stabilizator masti. . Upotrebljavaju se da stabiliziraju kozmetičke preparate i lijekove. takođe sprečava izdvajanje masti. Emulgatori imaju veliku primjenu u: . Kazein djeluje kao emulgator . jer sadrži mnogo sićušnih čestica masti. a ne prozirno.farmaceutskoj industriji. Mlijeko je bijelo. Kazein u mlijeku. .

više čestica ima dovoljno energije da savlada napetost površine i prijeđe u parnu fazu. mB DELTA t => povišenje vrelišta ili sniženje ledišta K => KK =>Ke . Tako živa (Hg) ima vrelište na 35ooC.kriskopska i ebulioskopska konstanta . eter na 35oC itd. voda na 100oC. naziva se .66 I B 7 VRELIŠTE I LEDIŠTE OTOPINA Temperatura. Tako imamo formulu: DELTA t = K mB / mA . Konstante povišenja točke vrelišta zovu se EBULIOSKOPSKE konstante (Ke). Normalno vrelište je pri tlaku od 101 kPa. naziva se .LEDIŠTE. Kostante sniženja ledišta.KRIOSKOPSKE konstante (KK). zovu se . benzen na 80oC. pri kojoj tlak pare raste.VRELIŠTEM. Temperatura pri kojoj su tekućina (l) i kruta tvar (s) u ravnoteži. Za razrjeđene otopine sniženje točke ledišta i povišenje točke vrelišta proporcionalno je molarnoj koncentraciji otopine. Temperatura pri kojoj se tlak pare tekućine (l) izjednači s tlakom pare iznad tekućine.

. . .18 Ako odvagamo 172.03 2 x Ar(O) = 32. a strukturnu ( Primjer 2. 32.08 1 x Ar(S) = 32.empirijska formula prikazuje omjer pojedinih kemijskih elemenata u molekuli. "pravu"formulu (C6H6). 64. Tako razlikujemo: .strukturna kemijska formula prikazuje. koji grade molekulu."prava" kemijska formula.: Izračunaj % sastav kalcija (Ca) u gipsu (CaSO4 x 2 H2O): 1 x Ar(Ca) = 40. prikazuje vrstu i broj atoma.KEMIJSKA REAKCIJA Kemijskom formulom označavamo određenu vrstu tvari.07 4 x Ar(O) = 64.07 g sumpora )S). Tipičan primjer je benzen: ima empirijsku formulu (CH).18 g gipsa (CaSO4x2H2O) imat ćemo: 40. .00 ukupno 172.67 I B 8 FORMULA SPOJA .00 4 x Ar(H) = 4.molekulska formula se dobije zbrajanjem atomskih masa.00 g kisika (O).08 g kalcija (Ca). kako su atomi međusobno povezani u molekulu. pojedinih kemijskih elemenata u spoju ili molekuli.

12.4 : 2 : 0.63 % O i 36.07 = 0.4 / 0.6 / 0.2328 = 23.4 : 0.28 % Primjer 3: Izračunaj formulu spoja.00 = 1.03 g vode (H2O).40 mol n(O) = m(O) / M(O) = 25.08 = 0.45 / 40.08 % H: n(Ca) = m(Ca) / M (Ca) = 25.00 / 18. 25.635 mol n(S) = m(S) / M(S) = 12.84 % S.00 = 2.08 / 172. koji sadrži 25 % Ca.4 / 0.84 / 32.00 mol Dijelimo s najmanjim iznosom: N(Ca) : N(S) : N(O) : N(H2O) =>  0.4 : 1.18 = 0. Potrebno je pridržavati se naputaka za pisanje kemijske jednadžbe i to: .4 => => 1 : 1 : 4 : 5 = CaSO4 x 5 H2O Kemijske reakcije ili kemijske promjene. predstavljaju KEMIJSKE JEDNADŽBE.60 mol n(H2O) = m (H2O) / M(H2O) = 36.63 / 16.68 36. Maseni udio kalcija (Ca) u spoju je: w(Ca) = M(Ca) / M (CaSO4 x 2H20) = Mr(Ca) / Mr(CaSO4 x 2H2O) = => 40.

njegovoj količini. kao posljedica kemijske promjene. Ipak osnovne tvari nisu iščezle. moraju se nalaziti i na drugoj strani. To je neuništivost tvari. neke tvari pojedinačno iščezavaju. 2. koji se nalaze na jednoj strani jednadžbe .69 1. U kemijskoj jednadžbi. ali se ona stvorila. ali nikako se ne odnosi na jednakost samih supstanci. Primjer: 2 H2 + O2 = 2 H2O Vode nije bilo prije pomenute kemijske promjene. svi kemijski elementi. Pri kemijskim reakcijama. niti po vrsti. ne može se kao u matematici. mora biti jednak na objema stranama jednadžbe tj. odnosi se samo na održanje energije kemijskog elementa. To je neuništivost kemijskih elemenata pri kemijskim promjenama. a desno produkti. ukupna masa s jedne strane jednadžbe mora biti jednaka ukupnoj masi s druge strane jednadžbe. a nove se stvaraju. Od tri molekule (2 vodika i 1 kisika) nastale su dvije molekule vode. niti po količini. a desna na lijevu. lijeva strana premjestiti na desnu. dok je: . lijevo u jednadžbi su reaktanti. Takva u obrnutom redu pisana jednadžba predstavlja sasvim drugu kemijsku promjenu. 2 H2O = 2H2 + O2 Ova bi jednadžba predstavljala prijelaz vode u praskavi plin. Znak jednakosti kod kemijskih jednadžbi. na obje strane jednadžbe. 3. broj atoma pojedinih elemenata.

daju 2 mola vode (36. koliko se može dobiti grama vode sa 1 g vodika? 4 g vodika daje => 36 g vode 1 g vodika daje => X g vode X = 9 g vode 2.0 g). vodika. da bi se dobilo 1 g vode? 36 g vode se dobije sa 4 g vodika 1 g vode se dobije sa X g vodika X = 0. Razlaganje vode na sastojine.125 g vode 3. a kemijsko sjedinjavanje (sinteza) vodika i kisika može se izvesti.70 2 H2 + O2 = 2 H2O predstavlja sjedinjenje (sintezu) kisika i vodika u vodu. po kojima se vrši kemijska promjena. Iz reakcije (2H2O + O2 = 2H2O) čitamo da 2 mola vodika (4 g) i 1 mol kisika (32. Iz kemijske jednadžbe možemo pročitati i masene odnose.0 g).111 g vodika za 1 g vode Isto tako možemo napisati i za kisik: . može se izvesti jakim zagrijavanjem vodene pare. koliko bi se grama trebalo uzeti. koliko se dobilo vode sa 1 g kisika? 32 g kisika (1 mol) => 36 g vode 1 g kisika => X g vode X = 1. ako smjesu reaktanata zagrijemo ili kroz nu propustimo električnu varnicu. Iz ove reakcije možemo dobiti odnose: 1.

omogućava da se izračuna empirijska formula spoja. Analiza uz potporu električne struje zove se ELEKTROLIZA. Koliko grama i procenata kisika dolazi na 100 g vode? 18 g vode ima 16 g kisika 100 g vode ima X g kisika X = 88.71 36 g vode se dobije iz 32 g kisika 1 g vode se dobije iz X g kisika X = 0.1 g ili 11. Kemijske reakcije pri kojima iz jedne tvari nastaju dvije ili više novih tvari zovemo rastavljanje ili ANALIZA (grč. sintitheum . Koliko grama vodika dolazi na 100 g vode? 18 g vode ima 2 g vodika 100 g vode ima X g vodika X = 11.spajati). Takva reakcija je reakcija spajanja ili SINTEZE (grč. pri čemu nastaju nove tvari.9 % Poznavanje kemijske formule tvari.to je proces u kojemu se pregrupiraju kemijske veze. Poznavanje masenog udijela pojedinih eklemenata u spoju. Kemijska reakcija .rastavljati). analie enin .888 g kisika za 1 g vode Iz formule možemo vidjeti da u 18 g vode ima 2 g vodika i 16 g kisika.1 % vodika. omogućuje da izračunamo maseni udio svakog pojedinog elementa u spoju ili procentni sastav. .

ono gori i izgori. Posebnu razliku uočiti: empirijska formula prikazuje omjer pojedinih elemenata u molekuli. postoje i druge vrste kemijskih reakcija.72 Kemijske reakcije u prirodi i industriji. Da bi smo našli formulu spoja. Osim sinteze i analize. komad željeza korodira na vlažnom zraku itd. Sok od grožđa pređe vrenjem u vino. a strukturna formula pokazuje i kako su atomi međusobno vezani. potrebno je znati procentni sastav spoja. Primjer: zapalimo drvo. označavamo određenu vrstu tvari. veoma su česte. Kemijske reakcije se odvijaju svud oko nas. . atomsku masu elementa (Ar). njegovu masu. Kemijskom formulom. a nastali pepeo je nova tvar.

sušenje . . .gdje se otopljene krute (s) tvari odjeljuju od otapala. .filtracija gdje se odjeljuju neotopljene krute tvari (s) od tekućina (l).elektroforeza. .prekristalizacija je izlučivanje otopine u obliku kristala. . .73 I B 9 REAKCIJE RASTAVLJANJA TVARI To su postupci.odjeljujemo vlagu od neke krute (s) tvari.postkrepicitacija ili sutaloženje. . .koagulacija je prijelaz sola u grubo-disperzni sustav.mrvljenje krutih tvari drobilicama ili mlinovima. To je gibanje iona određenim smjerom prema pozitivnoj (+) ili negativnoj (-) elektrodi.isparavanje (hlapljenje) . . .sublimacija je prelaženje krute tvari (s) u plinovito stanje (g) bez taljenja.ultrafiltracija gdje se odvaja koloidna faza od sredstva. koji omogućuju analizu tvari. To je metoda odjeljivanja naglim taloženjem .

log ( c(H+) / mol dm-3) Isto tako možemo reći da je pOH negativan logaritam množinske koncentracije hidroksilnih iona: pOH = . U tom položaju pH skala ne pokazuje ni kisela niti bazna svojstva. To je negativni logaritam koncentracije oksonijevih iona ili pH = .log (c(OH). pH = 7 je neutralna sredina. pa kažemo da u tom položaju spojevi niti su kiseli niti bazni./ mol dm-3 Skala kiselosti ili pH skalu možemo prikazati: O 1 1 -1 10 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 -2 -3 -4 -5 -6 -7 -8 -9 -10 -11 -12 -13 -14 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 Za kemijski čistu vodu pri 25oC pH = 7. Tako imamo poredak po jačini kiselosti: .74 I B 1O pH VRIJEDNOST pH vrijednost je mjera kiselosti.

5 nastupila bi smrt.5 (HCl i želudčana kiselina) = 2 (sok od limuna) = 2. I B 11 KISELINE .9 (amonijak) = 13-14 (natrijev hidroksid) Mjera kiselosti se rabi za ispitivanje kakvoće tla.75 pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH = O . soli i ostalih tvari.5 (vapneno mlijeko) = 11. a za točno određivanje kiselosti rabi se aparat . kiselina .5 (vino) = 4 (sok od rajčice) = 5 (crna kava) = 6 (urin) = 6.pH metar. baza.8 (mlijeko) = 7 (destilirana voda) = 7.5 (ocat) = 3 (sok od naranče) = 3.1.4 (krv) = 10. Samo jedan primjer od mnogih: Ako bi se promjenio pH ljudske krvi samo za o. ljudske tekućine itd. Koliko je važno voditi računa o mjeri kiselosti. Za brzo određivanje jakosti kiselosti najpogodniji je univerzalni indikatorski papir.

tako i nemetali jedine se s kisikom i daju odgovarajuće okside (Na2O. CO2. Kiseline uglavnom nastaju reakcijom nemetalnog oksida i vode.). Neki oksidi u reakciji sa vodom reagiraju burno. Po ovoj teoriji kiseline su proton-donori. neke treba ugrijati da bi došlo do reakcije.Arrheniusa (švedski kemičar) kiseline su tvari. Prema N. SO2. sintezom vodika i nekog nemetala. a neki ne grade neposredno spojeve s kisikom: SO2 + H2O => H2SO3 ili . koje u vodenim otopinama povećavaju koncentraciju vodikovih (oksonijevih)iona. P2O5 i dr. i višeprotonske. Kiseline mogu biti jednoprotonske.H2 + Cl2 => 2 HCl .SO3 + H2O => H2SO4 . a višeprotonske više od dva atoma vodika. Fe2O3. kako metali. dvoprotonske dva atoma vodika. dvoprotonske. CaO. Jednoprotonske imaju jedan atom vodika. utjecajem jedne kiseline na sol druge kiseline: . koje mogu dati proton nekoj drugoj tvari.76 Prema definiciji S.Bronstedu kiseline su tvari.2 NaCl + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HCl Skoro svi elementi.

.77 CO2 + H2O => H2CO3 CaO + H2O => Ca(OH)2 CO2 + 2NaOH => Na2CO3 Tako razlika između kiselih i baznih oksida daje i različite produkte.stvaraju soli. Kiseline čine važnu grupu spojeva. Tipičan primjer je cinkov oksid (ZnO). . .pozitivan oksonijev ion se može zamijeniti ionom metala. koji gradi Zn(OH)2 (kada djeluje kao baza.SLABE KISELINE H2SO3 (sumporasta kiselina) .kiselog su okusa.JAKE KISELINE HClO4 (perklorna) H2SO4 (sumporna kiselina) HJ (jodovodična kiselina) HCl (klorovodična) HNO3 (dušićna kiselina ) . Po jakosti kiseline možemo svrstati: .vodene otopine kiselina provode električnu struju. Zajedničke osobine kiselina su: . . ili H2ZnO2 kada djeluje kao kiselina. uz oslobađanje vodika . Međutim ima i amfoternih oksida (koji se ponašaju i kao kiselina i kao baza).modri lakmus papir se oboji u crveno.

Voditi računa o jačini i koncentraciji kiselina. kod vršenja kemijskog pokusa ukojem nam kao reaktant sudjeluje kiselina. Jedno zlatno pravilo glasi: " nikada ne sipati vodu u kiselinu (VUK) nego oprezno dolijevati kiselinu u vodu KUV).78 H3PO4 (fosforna kiselina) HF (fluorovodična kiselina) HNO2 (dušikasta kiselina) CH3COOH (octena kiselina) . I B 12 BAZE ili LUŽINE .VEOMA SLABE KISELINE H2CO3 ( ugljična kiselina) HClO (hipoklorasta kiselina ) HCN ( cijanovodična kiselina) H2S (sumporvodična kiselina) H2O (voda) Jedno veoma važno upozorenje.

Kalcijev hidroksid (gašeno vapno). Baze imaju lužnat okus na sapun.uticajem jače baze. To su spojevi kationa metala i aniona kiselinskog ostatka. industriji celuloze. I B 13 SOLI Soli označavaju određenu skupinu spojeva. . proizvodnji sode. na soli slabije baze: 2 NaOH + FeSO4 => Fe(OH)2 + Na2SO4. koji sadrže hidroksilne ione. tako je za baze karakterističan hidroksilni ion (OH-). proizvodnji sredstava za bijeljenje i dr.otapanjem metalnih oksida u vodi: CaO + H2O => Ca(OH)2. šampona. Prema Arrheniusu lužine su tvari. koje povećavaju koncentraciju hidroksilnih iona u otopini. Vodene otopine provode električnu struju. tekstilnoj industriji.uticajem nekih metala na vodu: 2 Na + 2 H2O => 2 NaOH + H2 . . Uporaba natrijevog hidroksida je najveća u proizvodnji papira. proizvodnji deterđenata. Baze nastaju: . najviše se upotrebljava u graditeljstvu.79 Baze su spojevi. Najveću uporabu imaju natrijeva baza (NaOH) i kalcijeva baza (Ca(OH)2). Kao što je za kiseline bitan oksonijev ion (H3O+). Crveni lakmus papir modre. Otuda ima lužine. sapuna.

amonijev fosfat I B 14 NEUTRALIZACIJA Reakcije između baza i kiselina.Ca(HCO3)2 .kalcijev hidrogen sulfat .Ca(H2PO4)2 .NH4HCO3 .Ca(PO4)2 .kalcijev dihidrogen fosfat .CaCl2 .amonijev hidrogen karbonat .80 Nazive su dobili na osnovi naziva metala.kalcijevklorid .kalcijev fosfat .NH4HSO4 . bez obzira kako je sol nastala.CaCO3 .amonijev klorid .amonijev sulfat .(NH4)2SO4 .kalcijev hidrogen fosfat .kalcijev sulfat . Vodene otopine soli provode električnu struju.amonijev hidrogen sulfat .amonijev di hidrogenfosfat .CaHPO4 .Ca(HSO4)2 .NH4Cl .amonijev karbonat . Svaka sol sadrži metal i kisikov ostatak: HCl + NaOH => NaCl + H2O ili H2SO4 + 2 NaOH => Na2SO4 + 2 H2O Navest ćemo neke primjere kalcijevih i amonijevih soli: .CaSO4 .(NH4)2HPO4 .kalcijev hidrogen karbonat . Pri reakciji između kiselina i baza nastaju soli. Soli kao što su: .NH4H2PO4 .amonijev hidrogen fosfat . zove se neutralizacija.(NH4)2CO3 . Pri ovoj reakciji nastaje sol i voda.kalcijev karbonat .(NH4)3PO4 .

Proces neutralizacije primjenjuje se u svakidašnjem životu. Kod višebaznih kiselina. zovu se neutralne soli.bolesnici s velikom kiselošću želudca. koji su sposobni da budu zamijenjeni metalima ne budu zamijenjeni. postoje i bazne soli. Tako nastale soli sadrže jedan ili više vodikovih atoma. to jest da svi atomi vodika.81 . . amonijev fosfat) Evo nekoliko tipičnih primjera neutralizacije: .NaCl.CaCO3 + ne sadrže ni H niti OH-. To su: Ca(OH)Cl Al(OH)2Cl Neutralizacija je reakcija u kojoj se iz vodikovih iona i hidroksilnih iona nastaje sol i voda. pa ćemo navesti primjere: . amonijev sulfat.Na2SO4. koji se mogu zamijeniti metalima i zovu se kisele soli. koje nisu zamjenjene kiselinskim ostatcima. neutralizacija može da bude djelomična. uzimaju bazične preparate.u proizvodnji amonijevih soli. kao umjetnih gnojiva (amonijev nitrat. . . One sadrže jednu ili više hidroksilnih skupina. H2SO4 + NaOH => NaHSO4 + H2O H3PO4 + NaOH => NaH2PO4 Analogno kiselim.

Ca(OH)2 + 2 HCl => CaCl2 + 2 H2O . a CaO je anhidrid kalcijeva hidroksida (Ca(OH)2). SO3 je anhidrid sumporne kiseline (H2SO4).2 NaOH + H2SO4 => Na2SO4 + 2 H2O . pokazuje da u reakciji neutralizacije kiseline i lužine uvijek nastaje sol i voda. koje mijenjaju boju.2 NaOH + H3PO4 => Na2HPO4 + 2 H2O .Na2O + CO2 => Na2CO3 . ali u tom slučaju ne nastaje voda: . Međutim neutralizacija se događa i kada međusobno reagiraju anhidridi kiselina. prema tome da li se nalaze u neutralnoj.Al(OH)3 + 3 HCl =>AlCl3+ 3 H2O . .82 . baznoj ili kiseloj sredini.NaOH + H3PO4 => NaH2PO4 + H2O Ovih nekoliko kemijskih jednadžbi.CaO + CO2 => CaCO3 .CaO + SO3 => CaSO4 U ovom slučaju (CO2) je anhidrid ugljične kiseline (H2CO3). I B 15 INDIKATORI Indikatori su tvari.NaOH + HCl => NaCl + H2 .3 NaOH + H3PO4 => Na3PO4 + 3 H2O .

REAKCIJE U svakoj kemijskoj reakciji dolazi do preraspodjele elektronskog oblaka atoma. a u lužnatoj žut . a u lužnatoj modar . ili boju koji razvija: .83 Najuobičejaniji indikator je lakmus papir. Ustvari dolazi do preraspodjele elektrona (e-). koji se rabe s obzirom na vrstu spoja. pa nastaju nove čestice s manjom energijom. a u lužnatoj crvenoljubičast. Za brzo određivanje najpogodniji je univerzalni lakmus papir. . Ali poznajemo još nekoliko indikatora. a za veoma točno određivanje kiselosti upotrebljava se pH-metar.METIL-ORANŽ u kiseloj sredini crvenkast. I B 16 REDOKS . a u lužnatoj žut .METIL-CRVENO u kiseloj sredini crven.LAKMUS PAPIR u kiseloj sredini crven.FENOL-FTALEIN u kiseloj sredini bezbojan.

moraju imati jedno oksidacijsko i jedno redukciono sredstvo.redukcione reakcije vezane za prijenos elektrona (e-). Oksidacija i redukcija nerazdvojno su vezane jedna za drugu. Reakcije. Broj elektrona (e-) što ih oslobađa redukciono sredstvo. među atomima metala. Oksidaciono sredstvo se tijekom redukciono . C + 2 Cl2 => CCl4 Atomi klora su elektronegativniji od atoma ugljika. u kojoj neka molekula. zove se reakcija redukcije. Reakcija u kojoj neka molekula. u kojima su moguće reakcije oksidacije i redukcije. a redukciono sredstvo oksidira. atom ili ion prima elektrone (e-).84 Višak energije oslobađa se u obliku svjetlosti i topline. nastaju spojevi. jednak je broju elektrona (e-). zove se reakcije oksidacije. atom ili ion gubi elektrone (e-). Kako su reakcije povezane sa prijenosom elektrona (e-). Jasno je da su oksidaciono . Sustavi. tako da oni pripadaju više atomima klora (Cl) nego atomu ugljika (C). ali u tom slučaju dolazi do preraspodjele elektronskog oblaka oko svakog atoma. U kemijskim reakcijama. pa zato jače privlače zajedničke elektronske parove.oksodacione reakcije reducira. Uzmimo primjer: 2 Na + Cl2 => 2 Na+ + 2 Cl- . što ih prima oksidaciono sredstvo.

natrij u jednopozitivan ion. koji pokazuje u kojem se oksidacijskom stanju nalazi element u pojedinom spoju. gubi jedan ili više elektrona. . Oksidacija je proces u kojem neki atom.85 Prije reakcije i natrij i klor su imali naboj O. a klor u jednonegativan ion. I B 17 OKSIDACIJSKI BROJ To je broj. Redukcija je proces primanja elektrona (e-). Nakon reakcije atomi prelaze u ione.

oksidacijski broj alkalijskih metala (Li.Ba) uvijek je ( + 2) . a u peroksidima ( .oksidacijski broj zemnoalkalijskih metala (Mg.Rb.oksidacijski broj kisika je u svim spojevima sem u peroksidima ( .Br) je ( .Na.Ca.Cl.2). I B 18 JEDNADŽBA OKSIDACIJE I REDUKCIJE .Cs) uvijek je ( + 1) . .K. koji nisu građeni ionski i kod kojih atomi nemaju naboj. na osnovi odgovarajućih pravila.oksidacijski broj svih elemenata u elementarnom stanju je O .J. a u hidridima je ( .oksidacijski broj halogenih elemenata (F. oksidacijski broj treba pripisati svakom elementu.1) Kod spojeva.1) .86 Kod određivanja oksidacionog broja spoja moramo voditi računa o pravilima: .1).oksidacijski broj vodika u svim spojevima sem u hidridima je ( + 1).

87 I B 19 EGZOTERMNE I ENDOTERMNE PROMJENE One kemijske promjene ili reakcije.endotermne promjene . ili bilo koji drugi vid energije. tako da toplina. koje se događaju. koji se kemijski mijenja. prelazi iz okoline u sustav. zovu se .

.riječi exo .............................unutra i thermos topao.............................................. Pod disperznim sustavom se smatra.. Ime nastalo od grč....Što?.........01................ One kemijske promjene ili reakcije. ....................... Svaki proces u kojem se troši toplina.............vani i thermos .... koje se događaju...Datum...................topao......88 ili reakcije.................. 1.... naziva se endotermnim procesom........ Ime nastalo od grč................................................ Egzoterman proces je proces u kojem sustav predaje toplinu okolini: DELTA H < O Endoterman proces je proces u kojem sustav prima toplinu od okoline: DELTA H > O I B 20 TESTOVI Test br........... Ime i prezime...... riječi endon ............................ Svaki proces u kojem se oslobađa toplina naziva se egzotermnim procesom......... tako da toplina prelazi iz sustava u okolinu........... ....... zovu se egzotermne promjene ili reakcije..

........................................................................... Ime i prezime............................... ..ocjena........ U uporabi je za odjeljivanje koloidnih od "pravih" otopina.................................(IB19) 10 .................... Reakcija 2 H2 + O2 => 2 H2O....... Što?............................... Što?.........................................(IB10) 10 9...................................... ............................................................................................................................ Nabroji reakcije rastavljanja tvari:...................................................(IB11) 10 10.5 ukupno bodova............................................................................... ............................................(IB4) 10 4.. Koja je najpoznatija emulzija?................... Koliko se može dobiti vode (H2O) od 2 g vodika? (IB8) 10 7............. Endotermne reakcije ili promjene su one kemijske reakcije.................... ...................Datum...(IB5) 10 5.89 ................. .................................................... 1..............................................................................................................Napiši formulu:kalcijevog klorida:......................................................(IB6) 10 6.............................................................. Prirodni koloidni sustavi su..................................................(IB9) 10 8........................ Što je to pH?.................. I B Test broj 02...................... To je....................... ............................................................................................................................................................................(IB1) 10 2...................................5 amonijev fosfat:...... pomoću ultrafiltera............................................................................................................................. Što je to osmoza?....................................................................................................................... Što su kiseline prema Arheniusu?.................. koje se događaju tako da (nastavi):............................................................................(IB3) 10 3........................................................................................................

.................... zovemo..... Tablica jakosti kiselina.....(IB8)10 9....................... To su...... koje su zamjenjene kiselinskim ostatkom...........(IB17)10 3............................................ 10 10............................................ Navedi sve jake kiseline koje poznaješ: .............. potrebno je znati......... postoje i bazne soli......... . zove se........................ koji pokazuje (što)?............................. ............................................ Izračunaj procentni (%) sastav natrija (Na) u natrijevom hidroksidu (NaOH)..... ..........5 6.. Što.............................................. Oksidacijski broj...........(IB11)10 8.................(IB14)10 7....... Kako?.............................. to je broj..............5 amonijev hidrogen fosfat:.......................................... Jednadžba oksidacije i redukcije bi izgledala..................... atom ili ion. Ime i prezime...................90 2......Reakcije iz kojih iz jedne tvari................... Napiši formulu za kalcijev hidrogen sulfat:........................... Da bi smo našli formulu spoja.......... nastaju dvije ili više tvari............. Reakcije u kojiima neka molekula.........................IB16) 10 5................ Analogno kiselim.................................................. One sadrže jednu ili više hidroksilnih skupina (OH)................................ocjena.......... Kako? (IB18)10 4..... prima elektrone....Datum.Što?.. 10 ukupno bodova......................... Kako?..................... I B Test broj 03....................

........(IB1) 5 2......................................Empirijska formula prikazuje....................(IB11)10 10.....5 a desno su........................... bez kojih ne bi bilo života u prirodi...................ocjena............Navedi primjere svih kiselina.......... Tako je osmotski tlak krvi:......... (navedi primjer). .................................. Koliko bi se vode dobilo iz reakcije 2 H2 + O2 => 2 H2O iz 2 g kisika? 10 8....................... Disperzni sustavi.......................................................... Što?............Naqcrtaj skalu kiselosti: 5 5 (IB10)10 ukupno bodova..... Što?.......... Ime i prezime................................ U kemijskoj reakciji lijevo su.......................................................... Koloidi su uzroci procesima.................................................: krute tvari lebde u plinu............91 1.................................... I B Test broj 04............................................................... To je.............. Osmotski tlak pojedinih sokova u tijelu je točno određen............ kao zakon osmotskog tlaka? ..Datum..............(IB3)10 6............................ Što?...............................5 česice krutih tvari u nekoj tekućini................................................................................................................................................................Što?....................(IB5)10 4................. Mast se u vodi OTAPA NEOTAPA Kazein u mlijeku NESPREČAVA SPREČAVA izdvajanje masti 5..(IB3) 10 3. koje poznaješ iz tablice slabe kiseline:.......................... Koja se to plinska jednadžba može primjeniti.........5 7....................... Što?. To je........................... ...........................(IB8) 10 9.................... ...

..............................................................2 7...........Izračunaj procentni sastav kalcija (Ca) u gašenom vapnu (Ca(OH)2)? 10 9.............................................2 pH soka rajčice iznosi........................................ Egzotermne promjene ili reakcije su one kemijske promjene ili reakcije................................................................................... I B Test broj 05......................... koje se događaju tako da (nastavi):.......................Datum.............................................................. Napiši formulu za: kalcijev sulfat:.......................Zovemo..........................................................................(IB9)10 8.................... Što?........(IB17)10 3.......................................................................................................................................................5 nastaju............................................................................... Koliki? ...................................2 pH octa iznosi.........................(IB3)10 ukupno bodova................................................. Reakcije.........inosi. ............................................................................................................................................... Koliko?....................................Koliko?. Koliko?............. Oksidacioni broj svih kemijskih elemenata u elementarnom stanju je.....2 pH želudčane kiseline............................................Što je to ebulioskopska konstanta?...............................Koliko?.................................5 5........ ......................................................... je reakcija u kojoj iz (čega?) ....................................... ......... ..............................................................................................................................(IB19)10 4...................................................................Pojava neprisiljenog gibanja iona ili molekula u otopini koje ima za posljedicu izjednačavanje koncentracija........................... Ime i prezime.......................................5 amonijev dihidrogen fosfat:......................Sublimacija je............................Kako?...........5 6................. u kojoj neka molekula................................................. zove se........... Kako? ........ Neutralizacija...............(IB7) 10 10...... Koliko?..............................2 pH NaOH iznosi..(IB19)10 2........................................................92 1..ocjena........................ Mjera kiselosti (pH) za urin iznosi..... atom ili ion gubi elektron..........................

..............Što je to vrelište?..........................................................................................................................93 1............................. ....(IB3) 10 7.....................................................................................2 10........................................................(IB3)10 3.pH soka limuna iznosi...........Što je to?.................................................. Zašto je osmotski tlak koloidnih otopina u poređenju s "pravom" otopinom neznatan?...... Ime i prezime........ .................................................................................................................. Svaki proces.................................................................2 pH soka naranče iznosi..........2 pH mlijeka iznosi.................................................................. ................................. Koliko?...................... naziva se.............................................................................................................................................................................. koje poznaješ:..... ........2 pH krvi iznosi................................................5 kapljice tekućine u nekoj drugoj tekućini............................................................... I B Test broj 06............................................................ Navedi vrlo slabe kiseline...................................................................... 1........Datum.................................................................................................... Što je to?............................... da bi se dobilo 2 g vode iz reakcije: 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 8.........10 ukupno bodova...... Kakvi to koloidi imaju težnju da adsorbiraju molekulke vode koja potom sprečava spajanje koloidnih čestica u veće čestice.......... Ovo nakupljanje vode može ići do stvaranja gela (nastavi):..................................................................................................... u kojem se oslobađa toplina............... ...................(IB6) 10 5.... Koliko?................ Koliko?........... Disperzni sustavi: kapljice tekućine u nekom plinu....................................................................... Koliko?..................................................................................................................................................................................... Kako?......ocjena.......10 4.......... Gdje se emulzije upotrebljavaju?................................................... Koliko?................. Što su to izotonične otopine?............................................(IB7) 10 6.....................2 pH crne kave iznosi...........................................(IB9)10 9.................................................................(IB1) 5 2............................................................................................ .............Što se to odvaja ultrafiltracijom?..................Koliko grama treba uzeti vodika............ ...................... .................

.......................................... Analiza uz potporu električne struje.......Kako se zove konstanta sniženja točke ledišta?.................... I B Test broj 07...................... Prema Bronstedtu kiseline su tvari (nastavi)..................................... Izračunaj procentni sastav (%) kalcija (Ca) u kalcijevom sulfatu (Ca SO4)? 10 9.............. Ime i prezime. zove se...........................................5 amonijev hidrogen karbonat:..............(IB11) 10 6.....(IB14)10 4 Napiši način nastanka kiselina sintezom nekih nemetala s vodikom? (IB11) 10 5................................................(IB8) 10 7..................................................................................................... Što je to koagulacija?........................................................................................... .................................. .......................... Kako? ...................................................................... ...................... Reakcije u kojoj neka molekula............................ocjena.......... Napiši formulu kalcijevog hidrogen karbonata:..... ........................... Koliko treba uzeti kisika......... da bi se dobilo 2 g vode iz reakcije: 2H2 + O2 => 2 H2O 10 ukupno bodova........................................................................................(IB7) 10 10....... atom ili ion prima elektron................................................(IB16)10 3................................................94 ............................(IB9) 10 8.................... zove se.............Datum...................................................(IB19) 10 2.............................................................. Kako?............................

......................................... I B Test broj 08..................................................... Svaki proces......................................... koje poznaješ?....(IB4)10 4...................... kod kemijskih pokusa... Što znači VUK?............................5 a što KUV?.......................... pri kojima se pregrupiraju kemijske veze.......................................................... možemosmatrati koloidima?........................... .................................................................. a ioni mogu...................Reakcije........................ U uporabi je kod pročiščavanja krvi kod bolesti bubrega.............(IB19) 10 ......................................................................................................................................................................................................... pri čemu nastaju nove tvari.ocjena...................................... ........Koliko ima vodika u 200 g vode................... To je........... 1............... ............. Kako se zove?... Mjehurići plina u nekoj tekućini.5 ukupno bodova...10 2 Osmotski tlak je hidrostatski tlak........................................................ Navedi neke solove........................................................................................................................................................................................................................................(IB7) 10 7. Ime i prezime. .......................................................................................................Što? .....Datum............................................... naziva se........................(IB8) 10 9.......(IB9) 10 10.......5 5.............................................................. ............................................................ Kako?................ pri kojem je brzina prijelaza molekula otapala iz otopine kroz polupropusnu membranu RAZLIČITE JEDNAKE (IB3) 10 3. ........... Disperzni sustavi............. ........................ Jedno upozorenje.......... Koje to građevinsko vezivo..................... u kojem se troši toplina.. Metoda se zasniva da koloidne čestice ne mogu proći kroz polupropusnu membranu ....... ........(IB5) 5 koji to građevinski materijal možemo smatrati koloidima?...................................................Što je to ledište?......(IB5) 10 6................Što se to filtriranjem odjeljuje?..................................................95 1........................... Što je to?........................................................................................................................................................................................................................Reakcija 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 8........

.......................ocjena...5 5. Ok kojih su materijala izgrađene membrane.........96 2.. kako nastaju lužine otapanjem metalnih oksida u vodi: (IB12)10 6...................................2 ......................Datum.............................. .................................................... uticajem vode na anhidride kiselina: (IB11)10 7...........Napiši način nastanka kiselina.....................(IB8) 10 8........................................................... Oksidacijski broj vodika u gotovo svim spojevima je.................................................................................................................................. Koliko?...Što to pokazuje empirijska formula :................. Iz reakcije 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 ukupno bodova............................. Navedi primjerom.................................2 4................................................2 ................................................................ mogu biti kojeg agregacijskog stanja? ......................................... ....................................................... Ime i prezime.........2 .................................................................2 .............Izračunaj procentni sastav (%) natrija (Na) u čilskoj šalitri (NaNO3): 10 9............................................Koliko grama kisika dolazi u 200 g vode................................. I disperzna faza i disperzno sredstvo...................................(IB17) 10 3................................. 1.................. I B Test broj 09..................................... Iznosi.... Napiši 5 primjera neutralizacije:.................................................................................................................Napiši formulu za kalcijev hidrogen fosfat:.......5 za kalcijev di hidrogen fosfat:...... Koliko?................. koje se rabe kod dijalize?........5 oksidacijski broj vodika u hidridima........................................................................(IB4) 10 10................................................................

........................... 1...........(IB1) 10 2................................................ I B Test broj 10... Kako nastaju kiseline? Djelovanjem jedne kiseline na sol druge kiseline (IB11) 10 ukupno bodova......................................ocjena........................................................................................... To je iz zakona..................... otkrio M........... ...................... DELTA H je.............. Ime i prezime............. Zaštitno djelovanje gelova......................................... koji se nalaze na jednoj strani jednadžbe...................................................... Koliko grama vodika treba uzeti........................................................................ ..(IB9) 10 10............. koristi se pri izradi fotografskog materijala............................Tyndall?........Faraday........(IB2) 10 3.......................................................(IB5)10 6............ "Prava" kemijska formula prikazuje.g.............. Što?..................... Koju to pojavu je 1857.....Datum...................................................................... moraju se nalaziti i na drugoj strani............................................................................... ..........................................(IB8) 10 9...Što je to elektroforeza?...97 ................. Egzoterman proces....................... ................ a istražio J................................................(IB8)10 8. da bi dobili 150 g vode? Iz reakcije 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 7..................... Označi koloidnu tvar DRVO STAKLO DA NE CEMENT (IB3) 10 10 METAL PORCULAN 5...................................... Kojeg?.......................................................................5 ...... Svi kemijski elementi..................................... Dali je osmoza spontan proces? 4... jer (što?) .................

..................... Kiselost (pH) čiste vode......... Oksidacijski broj alkalijskuh metala je.ocjena......................................... .......... Koliko grama vode se može dobiti iz 10 g vodika. Koliko?..................... DELTA H je......5 5.......... Neutralizacija može nastati i kada međusobno reagiraju anhidridi kiselina i lužina........... uticajem nekih metala na vodu? (IB11) 10 7............... Kako nastaju kiseline? sintezom nekih metala sa vodikom? (IB11)10 8............(IB10) 10 6.. Kako nastaju lužine.. Strukturna kemijska formula prikazuje.................................................................. U kiseloj sredini..98 endoterman proces........................... Što?............5 u baznoj sredini.......(IB17) 5 3..... Koliki?.......................... pri 250C iznosi................... Kiliki?........................... Koliko procenata (%) ima žive (Hg) u živinom sulfatu (HgSO4)? 10 ukupno bodova.......... Indikator lakmus papir mijenja boju.5 a zemnoalkalijskih metala...................................................................1 odgovor i rješenje ..............................(IB8) 10 9................................................. Navedi primjer: (IB14) 10 4............... I B 21 ODGOVORI I RJEŠENJA I B TESTOVA Test br........ Iz reakcije: 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 10.............................................(IB19) 5 2.............................. ali u tom slučaju ne nastaje voda.........

................................5................................................. koje u vodenim otopinama povećavaju koncentraciju vodikovih (oksonijevih )iona...10.... mlijeko................. koji se kemijski mijenja............................10..................... Magla........................ 10...................................................... Toplina ili energija prelazi iz okoline u sustav................................ 6..........................................99 1 Dvije ili više faza..........................1 koagulacija............................ prelaze kroz polupropusnu membranu iz razređenije u koncentriraniju otopinu.................................10.................................1 sušenje..................... Osmoza...........1 ultrafiltracija........................... (NH4)3PO4.......................... fino razdjeljena u drugoj ..............................................5 ukupno 100...............1 8............. 2....................................... CaCl2.. Test br...................................................................................1 prekristalizacija................................. je spontan proces..................... ........ Dijaliza........................ pri kojem molekule otapala............. boje itd................. Mlijeko.....................10 10......... 4................10 9........................ razna vlakna.........................................log c(H+) / mol dm-3.. Mrvljenje....................... 7....... 3..... od kojih je jedna disperzna...........10..disperzno sredstvo 10.........1 postkrepicitacija.......... ............10.......02.................. To je mjera kiselosti ......................1 isparavanje.....................1 filtriranje............................. Su tvari............1 sublimacija............................................. 5..............odgovori i rješenja 1.......................... 18 g vode........................................................................

....... 4......................... Disanje .......................................... Reakcije redukcije..............................................2.4. 3........2..................................................................5..........5.............................2..............03... 10.......2.......................2........... % sastav spoja ..... ............ Ca(OH)Cl.................................................................................................... oksidacija 2 Na =======> 2 Na+ + eredukcija 2 Cl ======> Cl + 2 e..............5..... elemente.......................................5. Dim ............................. 5.........2.......................................................................................... Analiza .................2.................................................................rastavljanje .................. pV = nRT ............................................. HJ . 57...........47 % Na ................ Al(OH)2Cl .................................... (NH4)2HPO4 .......... 7.......... 9.............10..... Ca(HSO4)2 ...............................................100 2........................... 5......................... HCl .......................... Ar ...................................5....................... 3............. koji se nalaze u spoju .............. HNO3 .................. 8............2.............odgovori i rješenja 1.5.............. H2SO4 ..............................................................10................................ 2........................................................ njegovu masu .. U kojem se oksidacijskom stanju nalazi kemijski element u pojedinom spoju...................5.............................10................................................................ - Test br..........10...5......................................................................................................2....................... HClO4........................................... 6...5.......... Suspenzija ..................................................................5......10 ukupno 100................

.............. HF . Test br...............................5..................2 10........................................... Omjer pojedinih kemijskih elemenata u molekuli .......................................................... Ne otapa ................................................................5......... 4...............2.......................................................5.......... 6......................... NH4H2PO4 ............................................... 2.......................... 5..........10............. HNO2 . 4....................3 .................................................. ukupno 100...101 izmjena tvari u stanicama ............................5............................ ....... H3PO4 ..... Toplina prelazi iz sustava u okolinu ...................... 3.25 g vode ..................10................................................ H2SO3 .............. asimilacija ....................... CaSO4 .............. O 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 -1 -2 1o 10 i td.......................... Odgovori i rješenja 1............................................ 7................................... produkti .............................................................................. sprečava ............................04..................10........................ 9....................................... 8............................ 78 kPa .....................10............................2 CH3COOH ...........................................................5... Reaktanti ............................2.....10......................3............. Oksidacije ......2.....5............................................................................ 2.............10....................................................................... O ..

..............2............... u odnosu na "pravu" otopinu .2......................................2............ ...................................................5.............................5 ......... 6.....05............... 9..................... Konstanta povećanja vrelišta ........... H+ .................................................................. Jer je koloidna otopina milion puta manje...... pH = 13-14 ......13 % Ca ... 7.........5.........................................................................................................10..............10............................................................... pH = 6 .......................................10...................................5 ..........10..2........ mol vode ...................... odgovori i rješenja 1..........2...... bez prethodnog taljenja............................................................. Test br..................................................................................................... 34........................................ Difuzija .....5. sol .... 2........................ 10...........2 .................................................................. 8.. Hidrofilni koloidi .. pH = 0 ........2..................102 5........................................................1...2............................................................................................5......... 3.................. pH = 2.................2.. pH = 4 ............. emulzija . Prelazak krute tvari u plinovito stanje...............10............................. ukupno 100.5................ OH.....Ke ................................ Magla .....10.........5 ................

......................................................................................... Farmaceutskoj industriji ................ industriji boja i lakova .....2.................2...................5.. 9............2...............................................................10..10............................................2................ Egzotermnim procesom ............... 4.............................. 3.......................................................................................5.. Dvije otopine dvije različite tvari.......................5...............2................ pH = 6..... voda ...................................... 2....... koje imaju jednake osmotske tlakove ............................ H2CO3 .......................................... 0.......... NH4HCO3 .............................................................................. pH = 5 ........ odgovori i rješenja 1........... 10...................................................... pH = 2 ......................................10.....................10..2........... pH = 3 ... 7.........22 g vodika ...............8 .. ukupno 100 ....................................... Reakcije redukcije ....................10.. Koje mogu dati proton.......................06......................2................103 4..............................10.......................................... nekoj drugoj tvari .............. kozmetičkim preparatima ....10.....2....................................2........... HCN .. Ca(HCO3)2 .......5 ....... od sredstva............2.......................................5............... prehrambenoj industriji .............. Test br................2................................................................... 5............................................10...........4 ..2.............................. 5...................................2........................................................2.......... ... pH = 7.......................... Temperatura pri kojoj se tlak pare tekućine izjednači s tlakom pare iznad tekućine naziva se vrelište................. 8........................ 6....... HClO .. Koloidna faza........... H2S ......5............................... H2 + Cl2 => 2 HCl ............................

.................... 9............ Sinteza ......10.. Gips...............5...................... Krioskopska konstanta Kk .08................................................................................................................. odgovori i rješenja 1.. odgovori i rješenja 1.........................5................... Nikada ne sipati vodu u kiselinu ..............07..........1........... ukupno 100......... Al(OH)3 + 3 HCl => AlCl3 + 3 H2O ....................10...................................................... 10..................... 6........ Ca(OH)2 + 2HCl => CaCl2 + 2 H2O ......................................... 9........... 1..............................................10.............................................................. 10.. 3......... Dijalize ........................... NaOH + HCl => NaCl + H2O ....................................... staklo ........5 ..........5................1 ...............................1...Pjena ...................... .............. Fe(OH)3 ........................ 4. 5..........................10.... 7.......44 % Ca ............................... Al(OH)3 .................77 g kisika .................10.... 8............................................... oprezno dolijevati kiselinu u vodu ... ukupno 100........5.......................2 g vodika .....1......1....................10. Jednake ....................................... 2 NaOH + H2SO4 => Na2SO4 + 2 H2O .................... Elektroliza ................................................................ Se neotopljene krute tvari od tekućina ...... 3............. 3 NaOH + H3PO4 => Na3PO4 + 3 H2O ...10.............. ..... 8...........10.......................................1................................... Test br............................................................................. Prijelaz sola u grubo disperzni sustav.. Test br............ 10.. pri kojoj su tekućini i krute tvari u ravnoteži 10........... 10.... Temperatura............ 22................................ 29....................................5..10.............5. 7............................... cement ..... 2 + 1 ..5..........10......... 2........................................................ Endotermnim procesom .........104 6........................................................

................. NaOH + H3PO4 => Na2HPO4 + H2O ..................................................... Omjer pojedinih elemenata u molekuli..............10.. 4....................................10................................... 16........ krute tvari i plinovi .................................4............. 1........... SO3 + H2O => H2SO4 ........................4............................................... CaO + H2O => Ca(OH)2 ............................. 27................................10....................5...5................. 2... 177....1...................105 2 NaOH + H3PO4 => Na2HPO4 + 2 H2O ......................... 6.... Staklo..............10....................... 9........................... Tyndallov fenomen ili pojavu raspršivanja svjetlosti na čestice koloidnih dimenzija... ..3.................5...................... DA . NaOH + HNO3 => NaNO3 + H2O ........................10. CaHPO4 ............... 8..................................................................................................... 7...........................................................................3.8 g kisika ...............05 % Na ............. KOH + HCl => KCl + H2O ....... Ca(PO4)2 ............. CaH2PO4 .... Na2O + H2O => 2 NaOH .....1........................... 6.............................. Tekućine....10.............................................. celofan........... 10........ Test br 09 rješenja o odgovori 1.............................. ukupno 100............ 5.....................................................................................................1... Sprečava koagulaciju .....10................ 4................. nitroceluloza...... 3....... 5............10...................................................3..........................1...................... Pergament.................65 g vodika ..... porculan i cement............... Ca(OH)2 + H2SO4 => CaSO4 + 2 H2O .........10...........................................................3......................................

........... koji grade molekulu...........106 7....... odgovori i rješenja 1............................... +2 ..................... 8.......................... 4.............................................................. 3...............................10. Gibanje iona određenim smjerom prema (+) ili (-) elektrod10........ 2NaCl + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HCl 10.. . 2...................................... +1........... DELTA H < O .....................................5........... 9.............................5 5. CaO + CO2 => CaCO3..............................................10........................................ Neuništivost kemijskih elemenata .. pH = 7 ...5 modar......................................10...........................10............. 10.............5........... Vrstu i broj atoma............. Crven . ukupno 100... DELTA H > O . Na2O + CO2 => Na2CO3 ...............5......................... Test br 10..5....................

.10.... 9...................... bakar (Cu).. Tako ima: . 67.. H2 + Cl2 => 2 HCl .........107 6........aluminija (Al) 8.kalija (K) 2....željeza (Fe) 5....................10..............0 % ...... 7................1 % ...magnezija (Mg) 2.11 g vode ..........................61 %.... dok su ... bizmut (Bi)..........6 % .....natrija (Na) 2... 8...... paladij (Pa) i platina (Pt)......... pojavljuju se samo zlato (Au). 67...10........titana (Ti) o. Pored kisika (O) i silicija (Si) u prvih 10 elemenata sve su metali........... 10......44 % .... I C 1 METALI OPĆENITO Metali čine 80 % svih poznatih elemenata.........8 % .kalcija (Ca) 3...10..... 1......... Kako su atomi međusobno povezani u molekule........1 % U elementrarnom stanju........1 % ....... 2 Na + 2 H2O => 2 NaOH + H2 .62 % Hg ..6 % .........mangana (Mn) 0.srebro (Ag).............10...

sedimentnim stijenama . Metalna veza je uzrokovala mnoge osobine metala. Metali se otapaju u talinama drugih metala.teški metali sa specifičnom masom preko 5 kg. Mogu biti : . Metali se razlikuju po čvrstoći i specifičnoj masi.laki metali sa specifičnom masom do 5 kg i .heksagonske ili kompaktne slagaline.eruptivnim stijenama .to su silikatni minerali. pravilne kristalne strukture. Osobine slitina se razlikuju od metala od kojih su .koje su nastale djelovanjem visoke temperature i visokog tlaka u dubini Zemljine kore. savijanje. pri čemu nastaju slitine (legure). Metali se u Zemljinoj kori nalaze u : .kojie su nastale talkoženjem minerala. Tako možemo podijeliti .ionske slagaline kao kod kuhinjske soli (NaCl) .Li.metamorfnim stijenama . U plinovitom stanju između metala i nemetala razlika je neznatna. u obliku ruda (oksida. Specifična masa metala je različita. sulfata.metamorfoze.kubične ili guste slagaline i . U kristalnoj rešetki atomi metala su povezani metalnom vezom. kovanje. Zato se i zovu jer nastaju promjene .Pb svega 2 kg). i sulfida. Svi metali. biljnih i životinjskih ostataka. deformacija. nastali kristalizacijom magme ili lave .108 svi ostali metali samo u spojevima. . zavarivanje idr.Os 40 puta teži od litija . koje druge tvari u prirodi nemajua to je: izvlačenje.Fe 62 kg. sem žive (Hg) su na sobnoj temperaturi krutine. silikata ). a kod olova . koji može da izdrži metalna žica od 1 mm ( to je kod željeza . Tako je osmij . Čvrstoća se određuje teretom. a rjeđe u obliku karbonata.

koju zovemo bronca. dobri su vodiči elektriciteta i topline.Sn. pa čitavo razdoblje ljudskog roda zovemo bronzano doba. Suština je prelaženje elektrona sa cinka . od metala od kojih su sastavljeni.Cu. Metali i slitine.+ Zno => Zn++ + SO4-. .109 sastavljeni.+ Cuo Atomi cinka .Zn na bakar . rabeći kemijski proces: CuSO4 + Zn => ZnSO4 + Cu ili Cu++ + SO4-. U povijesti posebno mjesto ima slitina bakra .Cu i kositra . Galvanski članak je dobio ime po italijanskom fizičaru Galvani Luigiu. Slitina je kruta otopina metala u metalu. prvi tu pojavu zapazio.g. Kemijske osobine metala Ove osobine su vezane uz osobine metala sa slobodnim elektronima iz posljednje ljuske.Zn gube 2 elektrona i prelaze u cinkove ione. Tako je nastala električna struja. Slitine imaju često bolja mehanička svojstva. Galvanski članak je uređaj. Tako je srebro . uz čiju potporu možemo dobiti električnu struju. a bakreni ioni primaju 2 elektrona i prelaze u neutralne atome. koji je 1789.Ag. kao najbolji vodič elektriciteta i topline.

tehnicij (Tc). kadmij (Cd). francij (Fr). hafnij (Hf). iterbij (Yb). lantan (La). sroncij (Sr). osmij (Os). lutecij (Lu). renij (Re). tulij (Tm). samarij (Sm). talij (Tl). iridij (Ir). neodimij (Nd). živa (Hg). radij (Ra). titan (Ti). vanadij (V). srebro (Ag). eurupij (Eu). holmij (Ho). aktinij (Ac). americij .110 Metali su: Litij (Li). mangan (Mn). bizmut (Bi). torij (Th). rodij (Rh). cesij (Cs). berilij (Be). barij (Ba). indij (In). krom (Cr). natrij (Na). terbij Tb). praseodimij (Pr). kalij (K). galij (Ga). paladij (Pd). kalcij (Ca). cerij (Ce). neptunij (Np). tantal (Ta). olovo (Pb). molibden (Mo). nikl (Ni). cirkonij (Zr). cink (Zn). platina (Pt). željezo (Fe). zlato (Au). polonij (Po). itrij (Y). bakar Cu). uran (U). disprozij (Dy). skandij (Sc). erbij (Er). gadolinij (Gd). nobelij (Nb). aluminij (Al). paladij (Pa). prometij (Pm). magnezij (Mg). kobalt (Co). plutonij (Pu). volfram (W). kositar (Sn). rutenij (Ru). rubidij (Rb).

fermij (Fm).Fe i njegovih slitina godišnje nepovratno propadne. menjeljejevij (Md).111 (Am). Najveću štetu gospodarstvu nanosi korozija. Korozija metala Corrado .O2. zbiva se redukcija kisika na katodi. koji se pospješuje uticajem. vode . atmosferskog kisika-O2. laurencij (Lr). Korozija je pojava razaranja metala uslijed kemijskog djelovanja. Proces korozije se može prikazati: 1/2 O2 + H2O + 2 e. dok se željezo . nobelij (No). To je štetan elektrokemijski proces. Tako oko 15 % željeza . kalifornij (Cf). kirij (Cm). To je prirodni (spontani) proces razaranja metala djelovanjem okoline.lat.Fe oksidira tojest korodira na anodi. ajnštajnij (Es).H2O. ili kiselim agensima. . nagrizati. berklij (Bk).=> 2 OHFe => Fe++ + 2 eObjašnjenje: zbog veće koncentracije kisika .

olovo . željezničke tračnice i dr.crnu metalurgiju (Fe). što je elektrodni potencijal negativniji. a metal kojim štitimo je anoda. .to je nanošenje emajla (kao staklo) na temperaturi iznad 1000oC u specijalnim pećima. je obilježila i poznavanje metala i čelika. . .Pb. magnezij . Kao gorivo i redukciono sredstvo upotrebljavao se drveni .Mg. Primjer aluminij .organske prevlake. .obojenu metalurgiju (ostali metali).112 Tako isto se i ispod površine vode zbiva oksidacija željeza. Tako. cink . Na ovim metalima se stvara oksidni sloj. zaštitnom prevlakom ili elektro-kemijskim postupkom.Al. to metal lakše korodira. koji čvrsto prijanja uz metal i štiti od dalje korozije.H3PO4.Zn.U tom slučaju predmet. to su zaštitne boje i lakovi .katodna zaštita. Ali ima i izuzetaka.pocinčano željezo. cjevovodi. Korozija metala je u svezi s njegovim standardnim elektrodnim potencijalom. Metalurgija To je metoda dobivanja metala iz ruda-minerala. pa nastaje na metalu zaštitni sloj fosfata .plastifikacija zaštitno nanošenje plastičnog sloja na metal. Tako se najčešće rabi postupak: . kojim se zaštićuje je katoda.nanošenje tankog sloja drugog metala . Zaštita od korozije se vrši prekrivanjem površine metala.fosfatiranje ili uranjanje metala u vruću otopinu fosforne kiseline . Povijest ljudskog roda. kojom se štite velika postrojenja. Dijeli se na: . kao naftovodi.emajliranja .

Ag) odvajaju se otopinom alkalijskog cijanida (KCN). koja se sastoji u odvajanju minerala djelovanjem električne struje.flotacijska metoda. Samo dobijanje metala ovisi o tome. . Najstarija metoda je oduzimanje kisika oksidima: Fe2O3 + 3 CO => 2 Fe + 3 CO2 Mnogi metalni oksidi ne mogu se reducirati. Taj postupak nazivamo cijanizacija. koja se zasniva da voda neke minerale lako kvasi. Način obogaćivanja ruda prije uporabe je: .stoljeća koks. Postupak se zove termitski postupak: 3 MnO2 + 4 Al => 2 Al2O3 + 3 Mn Neki metali (zlato. da li je ruda oksidna ili sulfidna ili karbonatna. a neke uopće ne kvasi. jer stvaraju spojeve (karbide).113 ugalj.Au. . a poslije 18.Al.metoda magnetske operacije.gravitacijska metoda. to je kad se čestice rude talože u vodi. kao redukciono sredstvo. srebro . U tom slučaju može se rabiti aluminij . To je najraširenija metoda obogaćivanja ruda u svijetu. .

114

I C 2 ALKALIJSKI METALI ILI I SKUPINA PSE Ime i simbol atomski broj atomska masa točka taljenja gustoća Litij - Li 3 6,940 180,5o 0,534 o Natrij - Na 11 22,997 97,8 0,970 o Kalij - K 19 39,096 63,5 0,860 o Rubidij - Rb 37 85,480 38,9 1,520 o Cezij - Cz 55 132,910 28,4 Francij - Fr 87 223, 87 To su elementi I skupine Periodnog sustava elemenata. Ime nastalo iz osobina tih metala, da tvore lužine, a vodene otopine

115 tih lužina da tvore jake alkalije. Alkali - arap. znači natrijevi i kalijevi spojevi. Svi elementi I Skupine Periodnog sustava predavanjem jednog elektrona iz posljednje ljske, postižu konfiguraciju inertnih plinova, pri čemu dobijaju +1 oksidacioni broj. Zato su svi elementi alkalijske skupine Periodnog sustava elemenata vrlo reaktivni. Zato se u prirodi ne nalaze u slobodnom stanju.

116 Li - litij (lithium) t.t. 179oC, t.v. 1340oC gustoća 0,534, bijel Otkrio ga Arfvedsen 1817.g. u mineralu petalitu. Ime dobio po grč. riječi lithos - stijena. Razlikuje se od ostalih elemenata, svoje skupine. Po svojim osobinama, više se priklanja grupi zemnoalkalijskih metala. Mada je prilično rasprostranjen u prirodi, vrlo se rijetko nalazi u većim naslagama. Ima ga u mineralnim vodama, koje se upotrebljavaju u medicini. Litij je bijela kovina, vrlo lagan (spec.mase 0,534) pa pliva na vodi. Upotrebljava se za izradu laganih slitina.

Na - natrij (natrium) t.t. 97,80C,t.v. 880oC, gustoća 0,97 bijel Otkrio ga je sir H.Davy 1807.g. uz veliku radost. Spada u red vrlo rasprostranjenih elemenata u prirodi (2,8 %). Nalazi se u obliku mnogih silikatnih minerala (nema ga slobodnog u prirodi). Po boji kovina slična srebru - Ag, ali toliko mekan, da se može sjeći nožem. Lakši od vode, pa pliva po njoj (spec.masa 0,97). Ime dobio od lat.nitrum - soda. Sa vodom reagira veoma burno (pa se čuva u petroleju)Dobar vodič topline i elektriciteta. 2 Na + H2O => Na2O + H2

117

Gori intenzivno-žutim plameno.Dobiva se iz kuhinjske soli (NaCl) katodnom redukcijom. Metalni natrij upotrebljava se za dobijanje natrijevih spojeva, u industriji kaučuka (berlinska buna), u organskoj sintezi polimera. Radioaktivni (24Na)rabi se u medicini. Natrijevi spojevi imaju važnu ulogu u životnim procesima ljudi i životinja. * NaCl- kuhinjska sol Vrlo raširen spoj, u mnogim mjestima u velikim naslagama, morska voda sadrži 2,7 % NaCl. To je bijela kristalna tvar, sirovina za dobijanje natrija i natrijevih spojeva, neophodna sastojina ljudske ishrane. Dobija se iz mora isoljavanjem u Ninu i Pagu, ili iz slanih bunara u Tuzli.

118 * NaOH - kaustična soda ili natrijev hidroksid Jedna od najjačih alkalija, pa ima široku primjenu u granama kemijske industrije, proizvodnji sapuna, tekstilnoj, industriji boja, industriji celuloze, polimernoj industriji i dr. Proizvodi se u Lukavcu, Jajcu, Kaštel Sućurcu. * Na2CO3 - natrijev karbonat - soda Dobiva se po Solvayu: 2 NH3 + CO2 + H2O => (NH4)2CO3 (NH4)2CO3 + NaCl => NaHCO3 + NH4Cl 2 NaHCO3 + grijanje => Na2CO3 + CO2 + H2O Postupak ide: kuh injska sol => karboniziranje => kalciniranje =  soda.

Mnogo se upotrebljava u u industriji stakla, za umjetna gnojiva u industriji kože, tekstilnoj industriji i dr. * NaNO3 - natrijev nitrat ili čilska salitra Ima ga u većim naslagama u Čileu. Rabi se u poljoprivredi. Služi kao reagens u kemijskoj industriji. * Na2SO4 - natrijev sulfat ili glauberova sol Ima ga u morskoj vodi, jezerima. Ime dobio po alkemičaru Glauberu (tretirao sumpornu kiselinu i kuhinjsku sol:

119 H2SO4 + 2 NaCl => Na2SO4 + 2 HCl

120

K - kalij (kalium) t.t. 63,5oC, t.v. 762,2oC, Spec.m.0,86 srebrn Srebrenasto bijela kovina. Otkrio sir H.Davy 1807.g..Lagana kovina, koja oksidira na zraku. U prirodi, gotovo koliko i natrija, minerali su silvin i karnalit. S vodom daje: 2 K + 2 H2O => 2 KOH + H2 Kada reagira sa vodom, vodik se zapali i gori ljubičastim plamenom. Ima slabo izražene radioaktivne pojave. * K2CO3 - kalijev karbonat (potaša) Ne može se dobiti po Solvayu, jer je kalijevbikarbonat (KHCO3 lako otopljiv u vodi, pa se dobiva elektrolizom kalijeva klorida (KCl). Potaša je bijeli prah, vodena otopina reagira bazno, rabi se u kemijskoj industriji, industriji stakla, sapuna i dr.

121

* KCl - kalijev klorid (silvin) Upotrebljava se u poljoprivredi, kao umjetno gnojivo * KNO3 - kalijev nitrat (obična salitra) Dobiva se: KCl + NaNO3 => KNO3 + NaCl To je bijela kristalna tvar, rabi se za izradu baruta (75 % KNO3, 12 % S, 13 % C). * KOH - kalijev hidroksid Dobiva se: K2CO3 + Ca(OH)2 => 2 KOH + CaCO3 Upotrebljava se u proizvodnji sapuna. * KCN - kalijev cijanid Cijankalij, bijeli kristalni prah, vrlo otrovan.Rabi se za izlučivanje zlata (Au) i srebra (Ag), za tamanjenje gamadi * KCNS - kalijev rodanid Bijela sol. Dobiva se : KCN + S => KCNS Rabi se u kemijskoj analizi za dokazivanje željeza (Fe).

rubidij (rubidium) t.v. 696oC.52 . spec.masa 1.122 Rb . t.t. 39oC.

cezij (cesium) t.87 .28.123 Cs . t.masa 1.t. spec. 708oC.v.5oC.

g.francij (francium) radioaktivan je Ova tri kemijska elementa spadaju u rasijane elemente na zemljinoj kori (nalaze se na mnogim mjestima u malenim količinama). Rubidij se upotrebljava za foto-stanica. Bunsen i Kirchhoff.tamnocrven. Rubidij i cezij su otkrili 1860.Perey 1947. Rabe se za kvantitativno određivanje kalija (K). cezija (Cz). caesius . Ime dobili rubidus . Francij otkrio francuski kemičar M.g. a u čast domovine dobio ime. olova (Pb). Nema ih slobodnih u prirodi. .svjetlo modar. francij je produkt radioaktuivnog raspada aktinija 227Ac.. kisika (O).124 Fr .

012 24. s vodom stvaraju lužine teško topljive u vodi.62 137.60 srebrne 3.54 srebrnobijel 2. U krutom stanju svi su bijele boje.5 radioaktivan Atomi elemenata ove grupe.74 srebrnobijel 1.85 bijel 1. što njihovi oksidi.31 40.33 226. Ime potiče otuda.5 srebrne 5.125 I C 3 ZEMNOALKALIJSKI METALI (II SKUPINA PSE) Be berilij (beryllium) Mg-magnezij (magnesium) Ca-kalcij (calcium) Sr-stroncij (strontium) Ba-barij (barium) Ra-radij (radium) 4 12 20 38 56 88 9. . nekad zvani zemlje u vodenoj otopini reagiraju kao alkalije.03 1.08 87. lako prelaze u dvooksidno (++) ione. sadrže po 2 elektrona u perifernoj grupi .

t. Spojevi berilija su otrovni. Beril je silikat aluminija i berilija. t.mase 1. a ako je obojen modro . Ime dobio po dragom kamenju. gradi vrlo tvrde slitine. Spojevi berilija su slatki. koje se sve više primjenjuju. rabi se kao fluorescentni materijal u fluorescentnim cijevima. Dobijen 1798.g.1285oC.zove se akvamarin.Vouquelina.spec.126 Be . od kemičara L.berilij (brrilium) t.zove se smaragd. Dobro propušta Rtg zrake. .2970oC.Ako je varijetet berila obojen zeleno . Zbog velike tvrdoće i postojanosti na zraku. to je ujedno i najvažniji mineral berilija.86 Rude berilija su dosta rijetke.v.

U trgovini dolazi u obliku trake ili praha. Zbog svoje male mase rabi se za izradu slitina u avionskoj i automobilskoj industriji: . talk. Otkrio ga je sir H.g. Može se lako zapaliti. gori blještavom svjetlošću.dolomit (MgCO3 x CaCO3) .magnezit (MgCO3) .Davy 1807.74 Ima više minerala. To iskorištava. 1105o.650o t. pri snimanju u nedovoljno osvjetljenim prostorijama. čiji je sastojak magnezij: .magnezij (magnesium) t.t.silikati ( serpentin. azbest) Magnezij pripada grupi laganih metala.mase 1. Rabi se za izradu božićnih krijesnica. boje srebrnobijele.v.sp.127 Mg .

rabi se u medicini kao 0. pa služi za izradu podova (ksilolit).128 .magnezijev klorid Primjenjuje se u tehničke svrhe. jer su vrlo postojane na visokim temperatu rama (2800oC). Pomješan sa magnezijevim oksidom i strugotinama drveta daje uz vodu materijal koji vremenom očvrsne. prave se opeke (cigle) za oblaganje topioničarskih peći.magnalij . umjetnog .magnezijev oksid Pri gorenju prelazi u bijeli prah: 2 Mg + O2 => 2 MgO Ovaj se oksid vrlo malo otapa u vodi.legura magnezija i aluminija. ali ipak toliko da vodena otopina pokazuje baznu reakciju: MgO + H2O => Mg(OH)2 MgO + 2 HCl => MgCl2 + H2O Magnezijev oksid može se dobiti prženjem magnezijevog karbonata (magnezita): MgCO3 + pov.Kristalizira u lijepim rompskim kristalima.magnezijev sulfat (gorka sol) Gorko-slanog okusa. * MgSO4 x 7 H2O .elektron-metal (95 % Mg i 5 % Zn) . vatrostalne su. * MgCl2 . U prirodi u izvorima mineralnih voda. * MgO .2 % otopina protiv debljanja i žučnih tegoba.temperatura => MgO + CO2 od magnezijeva oksida. Ovaj oksid upotrebljava se u medicini ( magnesia usta).

* Mg . talk kao prah za upijanje ulja. Upotrebljava se i u medicini. . Serpentin se rabi u tehnici.129 mermera.silikati Azbest se puno rabio. ali se zbog karcenogenosti izbacuje iz uporabe.

kreda.130 Ca . S kisikom se lako spaja.v. t.54 Srebrnobijela kovina.845o.sp. karbonata.1420. žilava i rastegljiva.mase 1. s vodom reagira: Ca + 2 H2O => Ca(OH)2 + H2 Zapaljen izgara na zraku narančastim plamenom: 2 Ca + O2 => 2 CaO Spada u red najraširenijih elemenata u prirodi (3. mramor. fosfata i sulfata.C.U prirodi kao vapnenac. . u obliku silikata.kalcij (calcium) t.6 %).t.

Dnevna potreba za odrasle osobe je 1 . prolazeći kroz vapnenac. onda se otapa. kosti imaju oko 90 % kalcija. sir H. pri čemu nastaje bikarbonat: CaCO3 + H2O + CO2 => Ca(HCO3)2 Tako i nastaju poznati pećinski ukrasi . Koralji i mnoge vrste školjki sastoje se uglavnom od kalcijevog karbonata. ime dobio po calcis . ali ako voda sadrži ugljični dioksid (CO2). Prirodne vode u kojima se vrlo često nalazi otopljen CO2. otapaju kalcijev karbonat. tlak CO2 se smanji i bikarbonat se raspada na karbonat: Ca(HCO3)2 => CO2 + CaCO3 + H2O . U običnoj vodi vapnenac se neotapa. zubi. ili u rijekama bigar.Davy.sige: stalaktiti i stalagmiti.Mramor je sitnozrnasti vapnenac. mehanizam zgrušavanja krvi i mlijeka. Kalcijevi spojevi su neophodni za živi svijet jer reguliraju rad srca. vapno. Ali kada voda izbije na površinu.kalcijev karbonat U prirodi se nalazi u dva kristalna oblika kao aragonit i kalcit.131 Otkrio ga je 1808.lat. koji je bio izložen visokom tlaku. Nedostatak kalcija u organizmu prouzrokuje bolest rahitis ili bolest kostiju.2 g kalcija i to pretežno biljnom hranom.g. * CaCO3 . Skeleti organizama. Kreda je nastala taloženjem skeleta uginulih mikroorganizama.

smola + 2 H+ kationski izmjenjivač OH .Vode koje troši industrija(kože.smola + HCO3.=> HCO3-smola + OH.smola + Ca++ => Ca . Ako vode sadrže veće količine otopljenih bikarbonata.132 Sve prirodne vode sadrže veće ili manje količine soli. poglavito kalcijev i magnezijev bikarbonat. a sa manje mekim vodama. Jedan stupanj tvrdoće ima voda koja u 1 litri sadrži 10 mg CaO. tekstilna.anionski . nazivamo ih tvrdim vodama. Tvrdoća vode izražava se stupnjevima tvrdoće. prehrambena)moraju se prethodno omekšati. Omekšavanje vode se vrši: Ca(HCO3)2 + Ca(OH)2 => 2 CaCO3 + 2 H2O CaSO4 + Na2CO3 => CaCO3 + Na2SO4 Talog (CaCO3) se uklanja i voda se može pustiti u kotao. Voda se može i deionizirati ili demineralizirati: Ca(HCO3)2 + 2 Na-permutit => Ca-(permutit)2 + 2 NaHCO3 Ca-(permutit)2 + 2 NaCl => 2 Na-permutit + CaCl2 Demineralizaciju sintetskim smolama možemo prikazati i: 2 H .

Prilično je jakog baznog karaktera. . Pritom se kationi u kiselom izmjenjivaču zamjene vodikom ionima (H+) iz HCl.kalcijev oksid (živo vapno) To je bijeli sitni prah. jer se kalcijev oksid znatno primjenjuje u građevinarstvu i drugim granama industrije Kako je taj proces povratan CO2 se mora stalno odvoditi. * CaO . Dobiva se: CaO + H2O => Ca(OH)2 + temperatura Ovaj postupak se zove "gašenje vapna".133 Tijekom vremena kationski i anionski izmjenjivač ostane bez iona (H+ i OH-).kalcijev hidroksid (gašeno vapno) To je bijela tvar. Kalcijev hidroksid se u vodi malo otapa (vapnena voda). pa se izmjenjivači moraju regenerirati. a anioni (OH-) iz NaOH. dakle anhidrid baze: * Ca(OH)2 . Razmućen u vodi gradi finu suspenziju (vapneno mlijeko) kojim se dezinficiraju zidovi. a to se provodi ispiranjem kiselog izmjenjivača sa HCl i ispiranje baznog izmjenjivača sa NaOH. Pomiješan sa pijeskom i vodom.900oC => CaO + CO2 Ova kemijska reakcija izvodi se tehnički u velikim razmjerima. dobija se prženjem karbonata: CaCO3 + 800 .Ova reakcija gašenja vapna je vrlo egzotermna. da bi reakcija išla u smislu dobijanja vapna. gašeno vapno služi kao žbuka za žbukanje.

u medicini za ispiranje rana.kalcijev klorid (klorno vapno) Rabi se u tekstilnoj industriji. za bijeljenje. gips ili sadra CaSO4x2H2O. pri čemu se izdvajaju znatne količine vode (zidovi se znoje): Ca(OH)2 + CO2 => CaCO3 + H2O Žbuki se dodaje pijesak.temperatura => CaSO4 x 1/2H2O To je hemihidrat.kalcijev sulfat U prirodi kao anhidrit (CaSO4). Ako se gips grije: CaSO4 x 2H2O + pov. * CaCl2. * CaSO4 . Pomiješan s vodom: CaSO4x1/2H2O + 3/2 H2O => CaSO4 x 2 H2O Na ovoj pojavi se zasniva primjena gipsa. a u obliku masti protiv ozeblina. da bi masa bila poroznai da bi CO2 mogao prodrijeti kroz cijelu masu. * Cement . Gips se rabi u građevinarstvu i medicini.134 Tijekom vremena gašeno vapno pod uticajem CO2 iz zraka prelazi u karbonat.

Ime dobijeno kao imenica cementum .74 .spec. šljunkom i vodom. 1824. Kao gorivo rabi se plin ili mazut. pa je neophodna uporaba filtera (elektrofilteri). Cementare su veliki onečiščivači zraka. staljuju se u veće cjeline (klinker). Dodatkom vode cementu. vapnenac) imaju osobinu da prženjem izgube vodu s kojom su bili vezani i da ponovo vežu vodu kada se snjom zamjese. Cement sa pijeskom. Sam postupak zahtijeva velike koiličine energije (80 130 kWh/po toni). zbiva se vrlo složena reakcija (smjesa isprva plastična.cedere lomiti. To je proces sintetiziranja. Tako oni poslije prženja mogu u samoj vodi da očvrsnu.135 Neki prirodni silikati (laporac. Aspid iz Leedsa (UK) otkrio postupak proizvodnje portland cementa. O finoći meljave ovisi kvalitet cementa. Usijani klinker se iz rotacionih peći odvodi u cijev za hlađenje i melje u fini sitni prah. Prirodna smjesa vapnenca i gline zove se laporac (dalmacija. J. Sam sastav i struktura nastalih spojeva sa sigurnošću nisu određeni. .Označuje se sa oznakom (PC). Kemijski sastav: hidraulički modul => m CaO / m SiO2 + m Fe2O3+ m Al2O3 Pri temperaturi od 1000-1450oC u omekšanoj reakcijskoj smjesi kalcijev oksid (CaO) kemijski se veže sa SiO2 i Fe2O3 Omekšane čestice tako nastalih spojeva.g. hercegovina).mase 3. poslije očvrsne). daje masu koja se zove beton.

136 Sr .t.mase 2.1385oC. sp.771o.t.stroncij (strontium) t.v.6 .

.Davy 1808. a barijeve soli zeleno (bengalska vatra). 726.t.v.137 Ba .barij (barium) t.barijev sulfat Neotapa se u vodi i kiselinama. t. * BaSO4 .1696oC U prirodi samo u vezanom obliku (u obliku sulfata i karbonata. rabi se pri Rtg snimanju crijevnog trakta i kao bijela mineralna boja. Barij otkrio sir H.g. Stroncijeve soli boje bezbojan plamen crveno.2o.

koji sadrži male količine radija ( 1 tona rude ima 0.radij (radium) t. Nalazišta u Češkoj. Najvažnija ruda radija je uranit (smolinac).t.15 g radija). zaintrigirala se za neobjašnjene beckerelove zrake.g. Maria Sklodowska Curie tražeći temu za svoju doktorsku disertaciju.spec.mase 5-6 Godine 1896. t.1140oC. bez prethodnog osvjetljenja. 700o. Beckerel je primjetio da uranove soli djeluju na foto ploču.138 Ra . poslije 2 godine napornog rada uspjela je izolirati elemenate radij i polonij. Na zraku je nepostojan i razlaže vodu.v. Kongu i Kanadi. 1898. Po kemijskim osobinama radij je vrlo sličan bariju.g. .

Svi zraci su nevidljivi. Po prodornosti se razlikuju: . su najprodorniji . Jedna vrsta zraka skreće ka negativnom polu. koje ispoljava radij. a od elektrona su teži 8000 puta . tj. vidjet ćemo njihovo izazivanje foto-ploče. Pozitivno naelektrizirana čestica (alfa-čestica). samo se od katodnih zraka razlikuju po brzinama kojima se kreću. dakle elektroni (negativno naelektrizirane čestice). opekotine i razaranje tkiva) ali se u kontroliranim dozama rabi za liječenje.1 mm Alfa i beta zraci su materijalne prirode. ali ako iznad radioaktivnog preparata stavimo foto-ploču zavijenu u crni papir. Druga vrsta skreće ka pozitivnom polu mnogo jače nego alfa-zraci. Beta-zraci su isto što i katodni zraci.3 mm. aktinij (Ac). torij (Th).alfa-zraci se zadržavaju već i na aluminijevskom limu 0.gama-zraci. Radioaktivne pojave ispoljavaju se zračenjem. da je zračenje trojake vrste (alfa. To su beta-zraci. a gama. beta i gama) zraci. kreće se velikom brzinom (do 20000 km/sec). Iste osobine ima i uran (U). iste prirode kao i svjetlosni zraci. zovu se radioaktivne pojave. samo vrlo kratkih valnih duljina.bete-zraci ne mogu proći kroz olovni lim 0. što znači da su ti zraci pozitivno naelektrizirani ili alfa-zraci. . Radioaktivno zračenje djeluje veoma jako na živi organizam (izaziva zapaljenje kože. Gama -zraci ne skreću. Ispitivanja su dokazala. znači nisu naelektrizirani.zraci su elektromagnetni valovi.139 I C 4 RADIAKTIVNE POJAVE Pojave. ako se puste između električnih ploča.

postoje atomske vrste.Rn i pripada grupi inertnih plinova. uslijed velike mase ne može dobiti toliku brzinu. koja im daje karakter zračenja. znači raspadanje njihovih jezgara. Pri radioaktivnom raspadanju u prirodi. Taj novi elemenat zove se radon .Utvrđeno je da su to ustvari slobodna jezgra atoma helija u brzom pokretu i da izašavši iz radioaktivnog preparata. uslijed oslobođene energije bivaju izbačeni. Radioaktivni procesi mogu se predstaviti u obliku jednadžbe: Ra => Rn + He (u obliku alfa-zraka) Jednadžba nam pokazuje da radij (Ra) kao elemenat iščezava i da od njega postaju dvije druge elementarne materije (radon i helij). niti da ga usporimo ili spriječimo. da se same od sebe raspadaju. Zaostali dio jezgre. koje se dešavaju uz oslobađanje energije (egzotermne reakcije) ne mogu početi same . da bi ispoljavao zračenjem. Po teoriji o raspadanju atoma. Ova raspadanja su eksplozivna i dijelovi atomskih jezgara. Zaostali dio raspadnutog jezgra predstavlja novu atomsku vrstu. Ustvari. koje su toliko nepostojane. brzo hvataju elektrone prelazeći u nenaelektrizirane (neutralne) atome helija (He). Postavlja se pitanje: kako to da se do sada nije raspala sva količina radija (Ra) koji se nalazi u prirodi? Objašnjenje je da čak i one promjene. Ovo raspadanje vrši se samo od sebe (spontano) i mi nismo u stanju ni da ga ubrzamo.140 . te tako stiču veliku kinetičku energiju.7 x 1010 dezintegracija u sekundi. toliki broj alfačestica emitira 1 g radija u 1 sekundi. od jezgra se otkidaju ili alfa ili beta čestice. Raspadanje atomskih vrsta. Jedinica za mjerenje radioaktivnosti naziva se kiri i iznosi 3.

uranov (U) i torijev (Th) i svi se završavaju neradioaktivnim olovom (Pb). I sam radij (Ra) je produkt radioaktivnog raspada. pa u ma kom obliku. čija atomska masa može biti: 206Pb. tako da radioaktivni raspad nezapočinje sa radijem (Ra). koje nije radioaktivno.zove se poluvrijeme raspada.5 g) ostat će poslije novih 1580 godina 0. Postoje tri ovakva niza: aktinijev (Ac. Pošto sada prestaje radioaktivan raspad.25 g. 207Pb. . pa se i on spontano raspada: 222 86 Rn => 21884Po + 42He Polonij je također radioaktivan i spontano se raspada pa raspad traje sve do 206Pb . Jednadžbu radioaktivnog raspada radija možemo napisati: 226 88 Ra => 22286Rn + 42He Nastali radon (Rn) je također radioaktivan. Od ove količine (0. Poluvrijeme raspada je karakteristično za svaki radioaktivni elemenat ponaosob. Vrijeme koje je potrebno da prođe da bi se polovina od nazočne količine raspala . već je potrebno da im se za početak da izvjesna količina energije.03125 g radija (Ra).5 g radija. pa da se od 1 g radija (Ra) ostane o. a poslije 7900 godina 0. 208Pb. već sa elementom rednog broja 92U (uran): 238 U => 234Th => 234Pa => 234U => 230Th => 226Ra => 222Rn => => 218Po => 214Pb. Poluvrijeme raspada pojedinih elemenata ovog niza vrlo je različito ( od nekoliko sekundi do nekoliko milijardi godina). njime se završava ovaj niz prelaza iz jedne atomske vrste u drugu.141 od sebe. Ispitivanja su pokazala da je potrebno 1580 godina.

214Bi. koje je . 210Po. pomjera se za dva mjesta unazad u Periodnom sustavu elemenata. koja se pri istraživačkim radovima mnogo iskorištava. Alfa-zraci predstavljaju moćno mehaničko sredstvo. alfa-zraci se kreću pravolinijski sa dometom od 8 .13 cm. Može se desiti da kinetička energija (Ek) neke alfa-čestice bude toliko velika. dao pravilo pomjeranja: radioaktivni element ispuštanjem alfa-zraka. Takve kemijske elemente zovemo izobarima. Na ovaj način može se umjetnim putem razoriti atomska jezgra.210Pb. 214Po. Ovi zraci su posljedica sudara alfa-zraka. kada se s njima sudare. Primjer: 210 Bi. 210Po. Umjetno razaranje jezgra elemenata (transmutacija ili dezintegracija). ustvari masu sa velikom kinetičkom energijom. a nakon 13-tog centimetra toa zraka je običan plinoviti helij (He). Ispuštanjem beta-zraka. da savlada odbijanje čestica i da svom silinom se sudari sa jezgrom atoma u čiji je omotač prodrla. Potrebno je znati da jedna atomska vrsta ispušta samo jednu vrstu zraka: ili samo alfa-zrake. dok gamazraci predstavljaju oslobođene elektrone i ne utiču na naelektriziranost jezgra. sa jezgrom dušikova atoma. Primjer: 218 Po. 210Pb Isto tako u nizu se pojavljuju razni izotopi pojedinih kemijskih elemenata. atomska masa se nemijenja. Posljedice sudara je raspad jezgre.142 Sody je 1913. Alfa-zraci su u stanju da razore jezgra drugih atoma.g. 210Bi. Protonski zraci su ustvari čestice vodikovog jezgra. 216Pb. ili samo beta-zrake. Tako postoje razne vrste atoma istih atomskih masa.

Gore pomenuta reakcija raspada uranovog izotopa predstavlja . tako da reakcija postaje još intenzivnija. jeste FISIJA ili dioba. atomsko jezgro dušika se raspada na vodik i izotop kisika. Izotop aluminija (Al) pokazuje radioaktivne osobine: ispuštajući beta-zrake => 2813Al => e. pa se sami od sebe raspadaju ispuštajući zrake slično prirodnom radioaktivnom raspadu. Tako nastali izotopi nisu postojani.+ Si Jedna od vrlo važnih pojava u oblasti nuklearnih reakcija. Bombardiranjem dušika alfa-zracima. Ovaj proces umjetnog razaranja jezgra možemo predstaviti jednadžbom 14 7 N + 42He => 17 8 O + 11n O je izotop kisika sa atomskom masom 17. tako da se sada njima većom energijom mogu bombardirati ostali atomi uranovog izotopa. pri čemu se još u većoj mjeri povećava količina neutronskih zraka. Ovakva radioaktivnost zove se umjetna radioaktivnost. Atomsko jezgro pri fisiji se dijeli na dva dijela podjednake veličine: 235 92 17 8 U + 10n => 92 36 Kr + 14156Ba + 3 10n Pri fisiji nastaju neutroni u većoj količini.143 pri raspadu izbacilo jezgro vodikovog atoma.

019 g. od samo 7. nastaje helij (He) uz oslobađanje velike količine energije: 7 3 Li + 10H => 242He + 500000 kW/h Znači od 7. važan je još jedan radioaktivni proces.008 g vodika mogla koristiti 83 godine. je ustvari posljedica ogromnih količina naglo oslobođene toplote.004 g He + 0.008 g H => 8.015 g Li + 1. I C 5 III SKUPINA P S E . Ako se litij (Li) izloži bombardiranju protonskim zracima. Na ovom procesu zasnovana je eksplozivnost nuklearne bombe.015 g litija i 1. Ova vrsta nuklearne reakcije zove se FUSIJA. Kolika je to količina energije može se vidjeti računom: ako pretpostavimo da jedna familija (4 člana) troši oko 500 kW/h mjesečno za kuhanje. pri kojem se osjetne količine tvari pretvaraju u energiju. koja je preostala u toj reakciji i koja se pri tom procesu pretvorila u energiju odgovara energiji od pola miliona kW/h. Pored fisije postoje nuklearne reakcije pri kojima se vrši spajanje lakših atomskih jezgara u jezgre težih atoma.144 eksplozivnost atomske bombe. Ova eksplozivnost. grijanje. koja se dobiva u ovom procesu. koja se može rabiti i za korisne svrhe (atomske elektrane.019 g Količina od 0. pokretanje strojeva). Proces se zove DEFEKT MASE. Za oslobađanje ogromnih količina energije. onda bi se energija. hlađenje i drugo.

mase 44.br.145 Sc .96 sive . 21 at.skandij (scandium) red.

Obe posljednje ljuske. Ovu grupu zovu još i rijetke zemlje ili lantanoidi.g. su iste kod svih lantanoida: .Medjelejev 1869.I. koje utiču na kemijsku reaktivnost.91 metalne Nisu našli do danas veću uporabu.itrij (yttriuum) 39 88. da je problem odvajanje jednog od drugog.146 Y . i dao mu ime EKA-BOR. Oni su sa svojim osobinama toliko slični.Skandij je predskazao D.

147 La lantan 57 138.92 .

148 Ce .cerij 58 140.13 .

praseodimij 59 140.149 Pr .92 .

neodimij 60 144.150 Nd .27 .

01 .prometij 61 144.151 Pm .

152 Sm .samarij 62 150.36 .

153 Eu .europij 63 151.97 .

154 Gd .gadolinij 64 157.25 .

155 Tb .terbij 65 158.92 .

dispozij 66 162.50 .156 D .

157 Ho .93 .holmij 67 164.

erbij 68 167.25 .158 Er .

93 .tulij 69 168.159 Tm .

iterbij 70 173.04 .160 Yb .

Svjetlost je još jača.97 Rijetke zemlje ili lantanoidi.luteciuj 71 174.161 Lu . Tako ako se cerijev oksid kad se zagrije ispušta lijepu bijelu svjetlost (Dramandova svjetlost). počeli su dobijati izvjestan tehnički značaj. kada se pomješa cerijev oksid sa torijevim oksidom (99:1) .

aktinij 89 228.91 .162 Skupina aktinoida nazvana po prvom članu u nizu: Ac .

torij 90 232.04 .163 Th .

protaktinij 91 231.04 .164 Pa .

uran 92 238.03 .165 U .

166 Np .neptunij 93 237.05 .

06 .plutonij 94 244.167 Pu .

americij 95 243.06 .168 Am .

07 .kurij 96 247.169 Cm .

170 Bk .berklij 97 247.02 .

08 .kalifornij 98 251.171 Cf .

08 .172 Es .ajnštajnij 99 252.

10 .fermij 100 257.173 Fm .

10 .medeljejevij 101 258.174 Md .

10 .175 No .nobelij 102 259.

176 Lr .laurencij 103 260.11 .

177 Db .dubnij 104 261 .

radefordij 106 .žoliotij 105 Rf .178 Ji .

bohrij 107 .179 Bh .

kao i berklij (Bk) koji je dobiven 1949. Tako se uran dugo nalazio na kraju Periodnog sudtava elemenata. Americij (Am) dobiven 1944.). kalifornij po državi u kojoj je otkriven (1950.g.. nazvan po planeti.g. Ima ga u malim količinama u prirodi. ajnštajnij (Es) po glasovitom fizičaru..g.dobili imena po zemlji i znanstveniku.g.g. otkriven je proizvodom radioaktivnog raspada neptunij (Np) sa atomskim brojem 93. rabi se u proizvodnji nuklearnog goriva. fermij (Fm) po talijanskom znanstveniku .majtnerij Uun Uuu Uub 109 110 111 112 Kemijski elementi veći od atomskog broja 92. kada se nije moglo utvrditi da postoje elementi sa većim atomskim brojem. pa dobio ime po koledžu na kojem je otkriven. sličan uranu. zovu se transurani. Plutonij (Pu) dobiven 1940.hanij 108 Mt .Ime dobio po planeti. kirij (Cm) 1940. Tek 1939.180 Hn .g. Ime nastalo iz vremena.

181 otkriven 1954.g..g. laurencij(Lw) itd. nobelij (No). . medjeljevij (Md) otkriven 1955. .

koje trba da izdrži visoke temperature. Rabi se u metalurgiji.32 metalne 178. pa služi kao laboratorijsko posuđe. koji se u prirodi nalaze u malim količinama. za proizvodnju slitina. Nalazi se samo u spojevima. termičkim i mehaničkim uticajima. Titanov dioksid (TiO2) rabi se u industriji stakla za proizvodnju teško topivog stakla i kao bijela mineralna boja ( titanovo bijelo) Cirkonij i hafnij su elementi.titan (titanium) Zr .88 bijel 91. Od njega se izrađuju lonci za taljenje teško taljivih kovina.cirkonij (zirconium) Hf . Tako je slitina titana i željeza vrlo tvrda i rabi se u avio industriji.hafnij (hafnium) 22 40 72 47.49 metalne Titan spada u rasprostranjene elemente u prirodi (0. Cirkonijev dioksid (ZrO2) vrlo je otporan prema kemikalijama.182 I C 6 IV SKUPINA P S E Ti . .6 %).

183 .

184 .

00 srebrene 95. kojom obiluje zemljina kora.molibden (molybdenium) 42 W . . Kromom se presvlače željezni predmeti (kromiranje).60 % Cr i rabi se za dobivanje raznih vrsta kromnih čelika (koji ne korodiraju). 1765o. t. Redukcijom kromita ugljenom.Kromit je oksid željeza i kroma sastava (FeO x Cr2O3).mase 6 Najvažnija ruda kromit.t.185 I C 7 PETA SKUPINA P S E Cr .volfram (wolframium) 74 52.v.t. dobiva se tehnički važna slitina fero-krom: FeO x Cr2O3 + 4 C => (Fe + 2 Cr) + 4 CO Ova slitina sadrži 40 .krom (chromium) 24 Mo .krom (chromium).85 srebrene Cr . sp.94 srebrne 178. 2660oC.

186 Krom je tvrdi i žilav metal. * K2Cr2O7 kalijev dikromat To je sol dikromne kiseline (H2Cr2O7). . Krom u svojim spojevima ima oksidni broj dva (kromo spojevi). Upotrebljava se u industriji kože.Kromni spojevi obojeni su žuto. Kristalizira u lijepim narančastim kristalima. zeleno i narančasto. U vodi se neotapa. šest ( obliku kromne kiseline.Kalijev dikromat je veoma jako oksidacijsko sredstvo. pa otuda i ime ovom elementu (chromos grč. * PbCrO4 olovo kromat Dobiva se taloženjem otopljenih olovnih soli sa kalijevim kromatom (K2CrO4). To je mineralna boja (kromno žuto). kromati). boja). Na običnoj temperaturi postojan na zraku i u vodi. Od njega se dobivaju ostali kromni spojevi. tekstila i lakova. * K2CrO4 kalijev kromat Dobiva se taljenjem kromita sa kalcijevim karbonatom (CaCO3 i salitrom (KNO3). tri (kromi spojevi).

55000C .v. 26500.187 Mo .molibden (molybdenium)t.t. t.

upotrebljava se za dobivanje specijalnih čelika.t.3410o.v. . Spada u kovine sa najvišom točkom taljenja i najvišom točkom vrenja. Volfram se nalazi u prirodi samo u spojevima. noževi za obradu tvrdih kovina. Molibden se dobiva iz molibdenita (MoS2).188 W .5400oC. Zahvaljujući toj osobini rabi se za niti u električnim žaruljama. t. Važna njegova uporaba za izradu specijalnih čelika (gornjogazeći sloj kod željezničkih i tramvajskih šina).volfram (wolframum) t. Zbog svoje postojnosti. koji se odlikuju tvrdoćom i elastičnošću. pećima.

94 metalne 92.95 svijetlosjajan V vanadij (vanadium) Nb niobij (niobium) Ta tantal (tantalum) .91 sjajne 180.189 I C 8 ŠESTA SKUPINA P S E 23 41 73 50.

190 .

Rabi se za izradu tvrdih i elastičnih čelika. Od tantala se izrađuje kemijski i kirurški instrument . Vrlo su postojani.Divanadijev pentoksid (V2O5) služi kao katalizator u kemijskoj industriji (dobivanje sumporne kiseline). Niobij i tantal (Nb. Ta) su rijetki elementi.191 Najrasprostranjeniji vanadij. Obično se nalaze zajedno.Neotapaju se ni u carskoj vodici (zlatotopka).

91 bijelo 186.aluminoterminjski: 3 Mn3O4 + 8 Al => 9 Mn + 4 Al2O3 Mangan je sivo-bijela kovina. koji ga štiti od daljnje korozije. Mangan se lako otapa u kiselini: Mn + H2SO4 => MnSO4 + H2 . vrlo tvrda i krta. t. prilično rasprostranjen.mase 7.192 I C 9 SEDMA SKUPINA P S E Mn mangan (manganum) Tc tehnicij (tehnitium) Re renij (rhenium) 25 43 75 59. Za industriju željeza. Najvažnija ruda piroluzit (MnO2)Ima u Varešu.21 Mangan.v. vrlo važna slitina fero-mangan (30 .t.21 bijel Mn .90 % Mn). Na vlažnom zraku se presvuče slojem oksida.94 sivo bijel 97. 2095oC.spec. stalan pratilac željeznih ruda. Elementarni mangan se dobiva na dva načina: -katodnom redukcijom: MnO2 + 2 C => 2 CO + Mn . ali samo u spojevima.mangan (manganum) t.1244o. Dobro se legira sa mnogim metalima.

Nađen u biljnim i životinjskim stanicama. jetri i srcu. Mangan je biogeni element. Ima oksidacione osobine. šesterooksidnog (MnO3) i sedmerooksidnog (Mn2O7) stanja. . Rabi se kao katalizator kod oksidacionih reakcija. * KMnO4 kalijev permanganat Tamnoljubičaste boje. Zato se rabi u medicini kao sezinficijend. Kod čovjeka u bubrezima. četverooksidnog (MnO2).193 Mangan djeluje na vodu čak i na običnoj tremperaturi: Mn + 2 H2O => Mn(OH)2 + H2 U svojim spojevima mangan može biti: dvooksidnog (MnO). Upotrebu ima i u kvantitativnoj analizi.

194 .

Rabi se u tehnici. već je dobiven umjetnim putem. pa se teško nalazi. Radioaktivan je. umjetno je dobijen tehnicij ( ime dobio kao umjetni element). Služi kao katalizator pri nekim kemijskim reakcijama. Od njega se izrađuju niti električnih žarulja.m <20 U Menjeljejevoj tablici Periodnog sustava elemenata. On je prvi kemijski element. koji nije otkriven u prirodi. Renija u zemljinoj kori ima koliko i zlata.195 Tehnicij i renij (Tc. ostalo upražnjeno mjesto pod rednim brojem 43.g. Re) visoka t. Tek 1937.t preko 3900o velika s. ali spada u rasute elemente. .

oksidne rude magnetit (Fe3O4).t.86 Željezo pripada grupi najrasprostranjenijih kemijskih elemenata u zemljinoj kori.196 I C 10 FERUM SKUPINA ILI VIII SKUPINA PSE Fe željezo (ferrum) 26 Ru rutenij (ruthenium) 44 Os osmij (osmium) 76 55. 1530o.o7 srebrnobijel 190. limonit (Fe2O3xH2O) . t.85 crvene 1o1. Najpoznatije rude željeza su: . 245ooC. izuzev u dijelovima meteorita. spec.20 sivomodar Fe željezo (ferrum) t.v. hematit (Fe2O3).karbonatne rude siderit (FeCO3) .sulfidne rude pirit (FeS2) . Na vlažnom zraku nepostojan i zato ga nema u prirodi.mase 7.

tako da čelik sadrži samo od 0. C + O2 => CO2 + oslobođena toplina 2. U visokoj peći dobiveno željezo se zove sirovo željezo. Postoji sivo sirovo željezo i bijelo sirovo željezo. Elementarno željezo i neki organski preparati sa željezom rabe se kao lijekovi u medicini. pri čemu se oslobađa toplina. Redukcija rude u visokoj peći. vrši se koksom. koji u isto vrijeme služi i kao gorivo za zagrijavanje rude. a ruda sadržavala malo silicija (Si). 3 CO + Fe2O3 => 2 Fe + 3 CO .koks izgori (C) u ugljen dioksid CO2).5 . Peć se puni odozgo. a kovno željezo manje od o.197 Željezo je veoma važan elemenat za živi svijet.5 % ugljika (C).1. dobiva se sivo sirovo željezo. pri čemu se može dobiti ili čelik ili kovno željezo . već se mora dalje prerađivati. livačko željezo. Ova preradba se sastoji u odstranjivanju ugljika (C).5 % ugljika (C). rudom. Bijelo sirovo željezo. Redukcija koksom nije neposredna već: . ali lako se tali i može se liti u kalupe .tkzv. redukcijom u visokim pećima. a nastali plinoviti ugljenmonoksid reducira rudu: 1. dobiva se bijelo sirovo željezo. Ako je hlađenje rastaljenog željeza sporo. . Sastojina je hemoglobina.nastali topli ugljendioksid (CO2. gdje služi za prenošenje kisika. Rad visokih peći je kontinuiran. a duda sadržavala dosta silicija (Si). naizmjenično. Ako je pak hlađenje rastaljenog željeza bilo brzo. topiteljima. CO2 + C => 2 CO 3. ne može se direktno upotrijebiti. Sivo sirovo željezo je krto i nemože se kovati niti valjati. dodatcima. Željezo se dobiva iz oksidnih ruda. nailazeći na smjesu usijane rude i koksa reducira se u ugljenmonoksid (CO).kovačko meko željezo. kod mnogih vrsta živih organizama. Visoke peći zato što su visoke više od 30 metara. koksom.

skuplja se u tekućem stanju na dnu peći. Iznad rastaljenog željeza. tekuće željezo C + O2 => CO2 C + CO2 => 2CO troska (zgura) rastaljeno željezo 1300OC 1800OC vreo zrak troska rastaljeno (Fe) Najpoznatije slitine željeza su čelici. Visokolegirani čelici su sa dodatcima: . odakle se svremena na vrijeme odlijeva. Sadržaj ugljika varira og 0.5 %.3 % do 1. Ovako dobiveno željezo sadrži pored drugih primjesa cca 5 % ugljika (C). troska. Čelik je slitina željeza i ugljika. nalazi se rastaljena jalovina (zgura ili šljaka). Čelik sadrži i dodatke drugih elemenata. Shema visoke peći: redukcija ruda koks vapnenac 3Fe2O3 + CO => Fe3O4 + CO2 Fe3O4 + CO => 3FeO + CO2 FeO + CO => Fe + CO2 grotleni plin 450oC 500oC 600oC 700oC 800oC kalcinacija CaCO3 => CaO + CO2 10000C CaO + SiO2 => CaSiO3 koks i čvrsto željezo Fe + C => liv koks.198 Redukcijom nastalo željezo.

manganom (Mg). da željezo postane kovno vrši se: .Thomasov postupak. Dobiva se otapanjem željeza u sumpornoj kiselini: Fe + H2SO4 + 7 H2O => FeSO4 x 7 H2O + H2 Druga tehnički značajna sol je klorid željeza (FeCl3). Oksidacija. tehnički su u uporabi ferosulfat (FeSO4 x 7H2O) zvana "zelena galica". . Tako postoji ferohidroksid (Fe(OH)2) i feri hidroksid (Fe(OH)3). .Siemens . Oba ova oksida pokazuju bazne osobine.postupak u elektro-pećima. kromom (Cr). molibdenom (Mb) i silicijem (Si).199 legirane čelike sa niklom (Ni).Besemerov postupak. volfranom (W). a dobiva se otapanjem željeza u solnoj kiselini 2 Fe + 6 HCl => 2 FeCl3 + 3 H2 . koji se rabi u bojarstvu. * Soli željeza Od soli željeza. * Oksidi i hidroksidi željeza Lako se otapaju u kiselinama. Feri oksid se upotrebljava kao mineralna crveno-mrka boja u bojarstvu zvana "englesko crveno". Imamo dvooksidno željezo ili fero oksid (FeO) i trooksidno železoferi oksid (Fe2O3). .Martinov postupak. izdvajajući vodik.

200 U bojarstvu. kao boja u uporabi je i željezna stipsa: K2SO4 x Fe2(SO4)3 x 24 H2O Otopina crvena kao krv (sol trooksidnog željeza) sa rodanidom: Fe+++ + 3 SCN. Ovaj proces možemo prikazati: 4 Fe++ + O2 + 6 H2O => 2 Fe2O3 x H2O + H2 Zaštita željeza od korozije je veoma važan proces. pri čemu nastaje čvrsti Fe2O3 . Najoubičajenije vrste zaštite su: . Dio površine željeza iznad koje je koncentracija otopljenog kisika veća je katoda. * Kompeksni spojevi željeza Najvažniji su kalijum heksacianoferat ( K4(Fe(CN)6) ). i kalijum heksacijanoferat (III) (K3Fe(CN)6). a na anodi željezo se oksidira u Fe++ion.=> Fe(SCN)3 Ovom reakcijom se mogu dokazati i najmanji tragovi željeza.korozija ili hrđa. * Korozija željeza To je elektrokemijski proces. prusiati u kojima je jedna ciano grupa iona (Fe(CN)6) zamjenjena nekom drugom skupinom. Nastali željezni Fe++ion se oksidira kisikom iz zraka u željezni Fe+++ io. Na katodi se otopljeni kisik iz zraka ili vode reducira. jer se korozijom nepovratno uništava ogromna količina željeza u svijetu. a onaj dio površine iznad kojeg je koncentracija kisika manja je anoda. berlinsko modrilo K(FeIIFeIII(CN)6).

presvlačenje željeza organskim tvarima (boje. .anodna zaštita .presvlačenje željeza bojom . plastične mase i dr.201 .presvlačenje željeza emajlom (emajliranje) .

202 Ru rutenij (ruthenium) t. spec.m.12.t. 2450o t.v.2 . 4150oC.

2700oC. Obično prate druge metale. Odlikuju se velikom tvrdoćom.spec.5300oC.masa 22. . veoma rijetki u prirodi.203 Os osmij (osmium) t.t.v.48 To su tkzv. platinasti metali.t.

91 srebreno bijel 192. Sastojina je vitamina B12.22 srebrenobijel Kobalt se rabi za izradu raznih slitina.204 I C 11 IX SKUPINA PERIODNOG SUSTAVA ELEMENATA Co kobalt (cobaltum) 27 Rh rodij (rhodium) 45 Ir iridij ( iridium) 77 58. Kobaltov čelik ima veliku tvrdoću. Kobalt je vrlo važan elemenat za živi svijet. koji igra važnu ulogu u stvaranju hemoglobina. Upotrebljava se i kao izotop Co-60. Nedostatak kobalta u organizmu izaziva malokrvnost.93 čelično siv 102. koji ima radioaktivne osobine. . Rabi se u medicini kao dijagnostik. naročito za izradu raznih vrsta željeza.

nema još neku uporabu.205 Rodij (Rh) je rijedak elemenat. . Kemijski veoma inaktivan Ne otapa ga ni "zlatotopka" ili "carska vodica". kao pratilac drugih platinastih metala.

te za izradu pera olovaka (nalivpera). . otporan prema "zlatotopki" Upotrebljava se za izradu posuđa i legura.206 Iridij (Ir) kemijski inertan.

08 sivobijela Ni nikal (niccolum) t. veoma rijedak na zemljinoj površini (0.t. na metal. Inače nikal je sjajne boje.018 %). sp. . zato jer imaju veliki električni otpor. 1453o.mase 8. t. ima mali koeficijent širenja.69 srebrenobijel 106. Slitine nikla sa željezom i kromom rabe se za izradu električnih peći.t. pa se upotrebljava za izradu mjernih instrumenata. pegli.invar-čelik (36 % Ni).9 Ima veliku uporabu kod legiranja čelika.207 I C 12 X SKUPINA PERIODNOG SUSTAVA ELEMENATA Ni nikal (niccolum) 28 Pd paladij (palladium) 46 Pt platina (platinum) 78 58.2910oC. Specijalni čelici sa niklom su: . rešoa.42 srebrenobijel 195.

208

Pd paladij (palladium) t.t.1552oC, t.v. 2930oC, sp.mase 11,97 Veoma rijedak elemenat, obično prati druge platinaste metale.

209

Pt platina ( platinum) t.t. 1769oC, t.v. 3838oC,sp.mase 21,45 Metal sivo bijele boje, dobro se kuje i izvlači u limove i žice. Na zraku platina (Pt) je postojana kovina, a na običnoj temperaturi i prema kemikalijama. Zato je u uporabi za izradu kemijskog posuđ. Platina služi kao katalizator (tvar koja ubrzava kemijske procese) pri mnogim kemijskim sintezama,. Ipak najveći dio platine pored posuđa, u uporabi je u zubarstvu, kao nakit i kao novac. Legira se, pa slitina sa zlatom(Au) rabi se za materijal za sapnice (dizne).

210 I C 13 XI SKUPINA PERIODNOG SUSTAVA ELEMENATA Cu bakar (cuprum) 29 63,54 crvene boje Ag srebro (argentum) 47 107,87 bijele boje Au zlato (aurum) 79 196,97 žuto-zlatne boje

Cu bakar (cuprum) t.t. 1083oC, t.v. 2336oC, sp.masa 8,93 Elemenat poznat od davnina, pa se ne zna tko ga je prvi otkrio. Pronađeni su bakreni predmeti stari 6000 godina. Bakar zbog svoje uporabe obilježio je najdulje razdoblje u povijesti čovječanstva. I danas ima veliku uporabu, posebice u elektrotehnici, pa je zbog toga veoma značajna kovina, ali su njegova nalazišta pred iscrpljenjem. U zemljinoj kori ima ga svega 0,01 %. U prirodi se ponegdje nalazi u elementarnom stanju. Najveća nalazišta su u SAD-u, Južnoj Americi, Kongu, Rusiji i dr. Najvažnije rude bakra su: - halkopirit CuFeS2 - halkozin Cu2S

211 - malahit Cu(OH)2xCuCO3 - kuprit Cu2O Maseni udio bakra (Cu) u rudama je 2 - 5 %. Bakar (Cu) se dobiva iz halkopirita postupkom koji ide: 2 CuFeS2 + 4 O2 => Cu2S + 2 FeO + 3 O2 Cu2S + O2 => 2 Cu + SO2 Bakar dobiven prženjem sulfida, sadrži 97 % bakra i zove se crni bakar ili blister. Ostalo do 3 % su primjese koje su neke vrlo dragocjene (zlato Au i srebro Ag). Da bi se dobio potpuno čist bakar (Cu) vrši se rafinacija elektrolitičkim procesom. Kao elektrolit uzima se otopina sulfata bakra (modra galica CuSO4x7H2O) i sumporna kiselina (H2SO4). Anoda je izlivena ploča od sirovog bakra (blistar), a kao katoda tanki lim od čistog bakra (Cu). Postupak elektrolize ide: na katodi: Cu++ + 2 e- => Cu na anodi: Cu => Cu++ + 2 eNa anodi se bakar (Cu) otapa, a na katodi se bakar (Cu) izlučuje.Tako se anoda postepeno topi, dok se bakar (Cu) taloži na katodi. Na ovaj način dobiva se rafiniran bakar (Cu) 99,5 % čistoće. Primjese koje je sadržavao sirovi bakar (zlato Au, srebro Ag) talože se na dnu kade, kao anodni mulj i predstavlja znatnu vrijednost. Metalni bakar je crvene boje, teško topiv, kovan i istegljiv. Na vlažnom zraku i u uz nazočnost ugljičnog dioksida (CO2), prevuče se po površini tankom skramom zelenkaste boje od nastalog baznog karbonata bakra (patina). Bakar (Cu) je najbolji provodnik elektriciteta i toplote poslije srebra, pa se velike količine upotrebljavaju za izradu bakrenih

212 žica i kablova. Osim toga u uporabi je za posuđe, za kotlove, dijelove strojeva, razne slitine. Bakar (Cu) se vrlo lako legira sa mnogim metalima: - crvena mjed (mesing) je slitina sa 5 - 10% cinka (Zn). Služi za nakit, ukrase, čahure za municiju, - žuta mjed je slitina sa 20 - 40 % cinka (Zn). Rabi se za strojne dijelove i čahure za municiju, - bronca je slitina sa 1 - 2 % silicija (Si) i 9 % kositra (Sn), rabi se za proizvodnju kliznih kontakata, - novo srebro je slitina sa 12 - 26 % nikla (Ni) i 19 - 31 % cinka (Zn). Rabi se za izradu nakita. - konstantan sa 41 - 45 % nikla (Ni), za električne otpornike. Među prijelaznim elementima, bakar (Cu) je po važnosti treći esencijalni element, odmah poslije željeza (Fe) i cinka (Zn). Zbog nedostatka bakra (Cu) u organizmu, počinje se koristiti pričuva željeza (Fe), koji se nalazi u jetri. Bakar (Cu) je sastojina biljnog i životinjskog svijeta, nalazi se u tkivima. Interesantno je da su bakar (Cu) i njegovi spojevi za niže organizme jaki otrovi, u većim količinama uneseni u organizam, štetno utiče i na čovjeka. Zato se hrana ne smije držati u posuđu od bakra (Cu). Za razliku od drugih teških metala, bakar (Cu) se ne nakuplja u organizmu. Brojne su molekule proteina, koje sadrže bakar (Cu). Tako je hemocijanin prenosilac kisika kod beskičmenjaka (oktopodi, jastozi, hobotnice, puževi). Stoga je krv beskičmenjaka plava. * CuSO4 - bakarni sulfat To je najpoznatiji spoj bakra (Cu). Dobiva se otapanjem bakra (Cu) u sumpornoj kiselini (H2SO4). Kristalizira sa 5 molekula vode (CuSO4 x 5 H2O) pod imenom modra galica. Rabi se za zaštitu bilja, posebice za vinovu lozu i u voćarstvu. Da ne bi sulfat bakra nepovoljno djelovao, dodaje se kalcijev hidroksid (Ca(OH)2) i otopina se zove "bordovska juha" po gradu Bordou u vinogradskom kraju Francuske. Bakarni sulfat ima uporabu i u galvanizaciji

213

Ag srebro (argentum) t.t.

t.v.

sp.masa

To je postojana kovina (plemenita), koja se često nalazi u prirodi u elementarnom stanju, obično pomiješana sa bakrom (Cu) i olovom (Pb). Tehnički važna ruda srebra (Ag) je sulfidna ruda - argentit (Ag2S). Iz te rude srebro (Ag) se dobija katodnom redukcijom: Ag+ + e- => Ag Velike količine srebra (Ag) dobijaju se iz olova (Pb) i njegovih spojeva. Čisto srebro je bijela kovina, vrlo kovna i iztegljiva, najbolji provodnik toplote i elektriciteta. Na zraku se oksidira u mrki sulfid srebra (Ag2S). Pošto u zraku uvijek ima malo sumporvodika (H2S), predmeti od srebra vremenom potamne (otud pojava da bijeli srebreni nakit vremenom pocrni). Srebro (Ag) se lako legira sa zlatom (Au) i bakrom (Cu).Kao postojana kovina rabi se za izradu novca i ukrasnih predmeta, u zubarstvu, a kao najbolji provodnik u elektrotehnici. Velike

214 količine srebra (Ag) upotrebljavaju se za posrebrivanje, za izradu zrcala, a koloidno srebro upotrebljava se u medicini. * fotografija To je pojava koju daju halogeni srebra -srebreni bromid (AgBr). Ovaj spoj je vrlo osjetljiv na svjetlost, a pri jačem osvjetljenju, raspada se na sastavne elemente (brom -Br i srebro Ag). Ta osjetljivost se može toliko povećati, da se pri trenutnom osvjetljenju promjeni. Tako promjenjenu sol, pod utjecajem redukcionih sredstava, reducira u elementarno srebro (Ag). Na ovoj pojavi zasnovana je fotografija. Fotoploča ili film su ustvari presvučeni tankim slojem emulzije bromida srebra (AgBr). Ako osvjetljenje padne na foto-ploču ili film, na tim mjestima izdvaja se metalno srebro (Ag) u obliku mrlje. Ovaj dio procesa zove se "izazivanje". Izazivanje se mora prekinuti u određenom trenutku. To se postiže potapanjem ploče ili filma u natrijev tio sulfat (Na2S2O3), koji otapa bromid srebra (AgBr), a ne otapa metalno srebro (Ag Ovaj dio postupka zove se "fiksiranje". Tako dobivena fotoploča ili film, zove se "negativ", od kojeg se dobije "pozitiv" na foto papiru, ako se foto-papir izloži osvjetljenju preko fiksirane foto-ploče ili fiksiranog filma. Svjetlosni zraci prolaze kroz prozirna mjesta, a kroz crna mjesta (sa metalnim srebrom Ag) osvjetljeni zraci ne mogu proći. Kada se sada foto-papir izazove i fiksira, dobiva se slika, koja odgovara stvarnosti, osvjetljena mjesta su bijela, a neosvjetljena crna. * AgNO3 srebreni nitrat Tehnički najvažniji srebreni spoj. Služi kao polazni materijal za dobivanje svih ostalih spojeva srebra. Dobiva se: 3 Ag + 4 HNO3 => 3 AgNO3 + NO + 2 H2O Srebreni nitrat (AgNO3), lako se otapa u vodi. Rabi se u medicini, proizvodnu zrcala, stakla, galvanoplastici.

215

Au zlato (aurum) t.t.

t.v.

sp.masa

U prirodi se nalazi najčešće u slobodnom obliku ili uprskan po kvarcnim stijenama. Prirodnim otapanjem ovih stijena, zlato (Au) dospijeva u vodotoke, odakle se dobiva ispiranjem. Zlato (Au) je sjajan žuti metal, vrlo kovan i istegljiv. To je postojana kovina (plemenita). Odličan provodnik toplote i elektriciteta, upotrebljava se za izradu novca, za ukrase, posuđe. Čistoća zlata (Au) izražava se karatima. Čisto zlato (Au) je 24 - karatno, a u 14 karatnom zlatu (Au) ima 10 dijelova nekog drugog metala (obično srebra Ag ili bakra Cu)

59 modro bijel srebreno bijel srebreno bijela Zn cink (zincum) t. sp.ZnS sfalerit ili vurcit . samo u spojevima.masa U prirodi.v.39 112. Minerali (rude) cinka(Zn): . t. ali na temperaturi .ZnCO3 plemenita kamenina Iz sfalerita dobiva se: ZnS + 3/2 O2 => ZnO + SO2 ZnO + C + to => Zn + CO Cink (Zn) je kod obične temperature (sobne) krt.150o mekan i istegljiv.216 I C 14 XII SKUPINA PERIODNOG SUSTAVA ELEMENATA Zn cink 30 Cd kadmij 48 Hg živa 80 65.t.41 200. kod temperature 100 .

zbog zaštitnog sloja oksida. Cink (Zn) je na zrakupostojan. * ZnS cinkov sulfid Dobija se: Zn + H2S => ZnS + 2 H . a sa kobaltnim oksidom (CoO) prelazi u zeleni prah (Rinmanovo zelenilo) * Zn(OH)2 cinkov hidroksid Može reagirati i kao baza. ali i kao kiselina (H2ZnO2)) Zn(OH)2 + 4 NH3 => (Zn(NH3)4)OH2 *ZnCl2 cinkov klorid To je higroskopna sol.217 iznad 200oC ponovo krt. Cink (Zn) sa kiselinama razvija: Zn + 2 HCl => ZnCl2 + H2 * ZnO cinkov oksid Rabi se kao mineralna boja (cinkovo bijelo). koji se stvori i koji ga čuva od dalje korozije. rabi se i za punjenje zubi (zubna plomba) * ZnSO4 cinkov sulfat Dobija se: ZnO + H2SO4 => ZnSO4 + H2O Cinkov sulfat hepta hidrat (ZnSO4 x 7 H2) zovemo i bijela galica.

Upotrebljava se kao katalizator pri kemijskim reakcijama i kao prevlaka protiv korozije željeza (Fe). koji lako reducira: * Cd(OH)2 kadmijev hidroksid Bijeli prah * CdS kadmijev sulfid Žuti talog poznat kao "kadmijevo žutilo" . dok se u dušićnoj (HNO3) otapa. zagrijavanjem se spali u smeđi dim. Teško se otapa u sumpornoj (H2SO4) i solnoj (HCl) kiselini.CdS grinokit .CdCO3 otavit To je mekana kovina. Na zraku postojana. Spojevi kadmija: *CdO kadmijev oksid To je smeđi amorfni prah. t.masa U prirodi u mineralima: .218 Cd kadmij (cadmium) t.v.t. sp.

glavoboljom i oštećenjem nervnog sustava.v. služi za punjenje barometara i termometara.219 Hg živa (hygrarium) t. te se nakuplja u organizmu čovjeka. Dobiva se: HgSO4 + 2 NaCl => HgCl2 + Na2SO4 . lako se topi. * HgCl2 merkuri klorid To je bijeli spoj žive (Hg).bijela tvar gdje je živa jednooksidna. Zbog velike specifične mase. slabijim pamćenjem.masa U prirodi kao mineral cinober (HgS).t. sp. vrlo polagano. Spojevi žive su: * Hg2Cl2 živin klorid To je žućkasto . Dobiva se: HgS + O2 => Hg + SO2 To je jedina kovina kod sobne temperature. Kada se udiše živa (Hg) izlučuje se mokraćom. t. Trovanje živom (Hg) se manifestira krvarenjem zubnog mesa.

220 * HgJ2 živin jodid Dolazi u žutoj i crvenoj modifikaciji. * HgS živin sulfid (cinober) Dobivanje umjetnog cinobera. sublimiranjem crnog živinog sulfida. Ima uporabu u slikarstvu. * HgSO4 živin sulfat Dobiva se: Hg + H2SO4 + toC => HgSO4 + SO2 + 2 H2O . zbog divne jarkocrvene boje.

83 bijel 204.221 I C 15 XIII SKUPINA PER:SUSTAVA ELEMENATA B bor Al aluminij Ga galij In indij Tl talij 5 13 31 49 81 10.98 sivo bijel 69.72 bijel 114.81 crvenkastosiv 26. tojest može da gradi i kiseline i baze. . koji ima amfoterne osobine. Simpomatičan je oksid aluminija (Al2O3).38 bijel Na početku XIII skupine Periodnog sustava elemenata su bor (B) i aluminij (Al). Oba ova kemijska elementa imaju u spoljnoj ljusci po 3 elektrona i prema tome prelaze u pozitivno trooksidno stanje.

Perborati se rabe za bijeljenje vune. kem. na tri različita mjesta u svijetu neovisno od tri poznata kemičara.borax Na2B4O7 x 10 H2O rabi se za emajliranje.t. sp . Najvažniji spoj bora (B) je: * H3BO3 borna kiselina U prirodi se nalazi u parama.v. Natrijeva sol tetra borne kiseline . Zbog svoje osobine da naglo mijenja električnu provodljivost pri promjenama temperatura. metalna sjaja i vrlo tvrda. rabe se u staklarstvu i medicini. slame i dr. borno staklo. t. upotrebljava se za izradu nekih električnih aparata. Borna kiselina je jedna od najslabijih kiselina.Soli ove kiseline zovemo borati. U prirodi se nalazi samo u spojevima.m. . svile. Kristalna modifikacija bora (B) je crvene i sive boje. po suđe. Interesantano je da je bor (B) otkriven gotovo istovremeno.222 B bor (borum) t. koje izbijaju iz zemlje (fumarole u Toscani u Italiji) i kao mineral sasolin.

Kaolin je čvrsta glina to jest onakva. K(AlSi3O8) .t. pri čemu se nerastvoreni materijali (pijesak i kaolin) na tom putu miješa sa drugim materijalom i taloži na pojedinim mjestima stvarajući tijekom dugog vremenskog perioda velike naslage. sp. t. Ima ga oko 7. Tako nastaju raznovrsne gline sa više ili manje primjesa (ilovača. Najpoznatiji aluminijevi minerali su: . silicijev dioksid (SiO2) i kaolin: K2O x Al2O3 x 6 SiO2 + 2 H2O + CO2 => => (Al2O3 x 2 SiO2 x 2 H2O) kaolin + K2CO3 + 4 SiO2 Ove proizvode raspadanja voda (H2O) može odnijeti u vodotoke.liskuni KAl2((OH)2(AlSi3O10) Ovako napisane formule olakšavaju razumijevanje složenog sastava silikata. . pjeskovita glina.v. To je jedan od najrasprostranjenijih elemenata u prirodi.m.28 % u zemljinoj kori. laporci). Pod uticajem atmosfelirija feldspati se raspadaju na kalijev karbonat (CaCO3).feldspati (ortoklas i plagiklas). Dolazi po rasprostranjenosti odmah poslije kisika (O) i silicija (Si).223 Al aluminij (aluminium) t.

Dobiveni glineni predmeti suše se i peku. Zato se dobija katodnom redukcijom. da bi trajno zadržali oblik. Metalni aluminij (Al) se dobija iz rude (boksit).cca 4 t boksita . koji je katoda. terakota). jer bi prerada bila vrlo skupa. željeza i drugih primjesa. pa se onda glinica spaja sa kriolitom (3NaF x AlF3) ili Na-Al fluoridom. Kriolit se dodaje iz dva razloga: . Za 1 tonu aluminija (Al) potrebno je: . koja prerađuje gline.kriolit je dobar provodnik. koji postupno sagorjeva. to jest elektrolizom. . koje ga sadrže. Pri elektrolizi aluminij se skuplja kao rastaljeni materijal na dnu kade. sastoji se od željezne kade obložene ugljem. Anoda su blokovi uglja zamočeni u rastaljeni materija. Od obične gline prave se opeke(na temp. Ako se kaolin stopi sa sodom (NaOH) i sumpornom kiselinom (H2SO4) dobija se modra mineralna boja pod imenom ultramarin. pri čemu nastaje plastična masa.šećera. To je hidratizirana ruda (Al2O3 x 2 H2O) kojom obiluje Hercegovina i Dalmacija. 1700oC.Boksit se očisti od pijeska. ili lazurni kamen (ukras). jer je aluminij (Al) jače redukciono sredstvo. Rabi se za bijeljenje rublja i u slikarstvu. fajans. koja se može oblicirati rukom (grnčarski kotač) ili liti u kalupe. majolka. nego ugalj. Gline se mogu zamijesiti sa vodom. ind. Peć za elektrolizu aluminijevog oksida (Al2O3).224 kakva je postala pri raspadanju feldspata i zove se još i porculanska zemlja. a oksid aluminija nije provodnik električne struje. izdvojenog na anodi pri elektrolizi. Industrija. pod uticajem kisika. Iz boksita aluminij (Al) se ne može dobiti redukcijom sa ugljem. Elementarni aluinij (Al) je tehnički vrlo važna kovina. zove se keramička industrija. Zbog toga se anoda stalno troši. pa kriolit snižava temperaturu taljenja. Tako se dobijaju keramički proizvodi (porculan.čist oksid aluminija se tali tek na 2050oC. Prirodni ultramarin zove se lapis lazuli. On se nažalost ne može dobiti iz gline ili drugih silikatnih stijena.

nazvanog Bayerov postupak. a slabije od bakra (Cu).000 kW/h eektrične energije .150. nastaje i 1 kg tih vrlo štetnih spojeva. pa se taloži aluminijev hidroksid (Al(OH)3) ili glinica: Al(OH)-4 uz H2O => Al(OH)3 + OHTalog glinice Al(OH)3 se žarenjem prevodi u aluminijev oksid (Al2O3): 2 Al(OH)3 + toplota => Al2O3 + 3 H2O Nastala glinica se elektrolizom prevodi u čisti aluminij (Al).cca 1. Postupak ide: iz aluminijeva oksida (Al2O3). . pa nastaju fluorovi spojevi ugljika.45 t uglja. Talog koji zaostaje je crveni mulj (željezoIIIoksid) Filtrat se razređuje sa vodom i Na-tetrahidroksi aluminatom. . što se usitnjena ruda kuha sa vodenom otopinom natrijeva hidroksida (NaOH) u čeličnim autoklavima na 160-170o Al(OH)3 + OH. Na anodi se oksidira i malo kriolita. aluminijev oksid (Al2O3) dobije se. tvrd. Aluminij (Al) je srebrenasto bijela kovina. jer .cca 0. Zaostala smjesa se filtrira. Na zraku je postojan.70 kg kriolita.225 .=> SiO--2 + H2O Nastali silikatni anion. Toplotu provodi bolje od željeza (Fe). Po 1 toni dobijenog aluminija (Al). nastaju i drugi štetni spojevi za okoliš. Uslijed elektrolize. spaja se s hidratiziranim aluminijevim oksidom u netopljivi alumosilikat. vrlo istegljiv i može se izvući u tanke žice i izvaljati u vrlo tanke folije. čije je uklanjanje još nerješiv problem. Dobar provoidnik elektriciteta. vrlo lak.=> Al)OH)-4 SiO2 + 2 OH.89 t aluminijeva oksida (Al2O3).

Sa kiselinama i alkalijama gradi: 2 Al + 6 HCl => 2 AlCl3 + 3 H2 2 Al + 2 NaOH + 2 H2O => 2 NaAlO2 + 3 H2 U oba slučaja aluminij (Al) predaje svoje elektrone vodiku. koji prelazi nuloksidno stanje i kao plin odlazi iz otopine. Jače zagrijan aluminij (Al) gori vrlo energično na zraku. Pri tom se oslobađa velika količina energije (toplote). Poznate slitine aluminija (Al) su: . pa se rabi za redukciju oksida mnogih metala (Cr2O3.5 % bakra (Cu). postojan je na zraku. a od oslobođene topline. Ovakav način dobijanja kovina uz potporu aluminija (Al) zove se aluminotermija. nastaje burna reakcija. zove se termit i služi za zavarivanje željeznih predmeta. te tako spoji pojedine željezne dijelove * Al2O3 aluminijev oksid . Kao dobar provodnik aluminij (Al) se upotrebljava u elektrotehnici. pri čemu aluminij (Al) reducira željezo (Fe).226 se po površini presvuče slojem oksida. laganih konstrukcija. Kad se ova smjesa zapali uz potporu magnezijeve trake. zamjenjujući u mnogim slučajevima teško željezo. aluminij (Al) se rabi za izradu automobilskih dijelova. Oslobođena toplina je osim toga velike temperature.dural sa 4 . .magnalij sa 10-30 % magnezija (Mg). Koliko aluminija (Al) ima u avionima. 5 % magnezija (Mg) i 0. Smjesa aluminijeva praha sa oksidom željeza. Mn3O4). reducirano željezo (Fe) se istopi i kao tekućina ispuni međuprostore.5 % mangana (Mn). Kao vrlo lagan metal. Zbog te osobine to jest oksidne prevlake. pokazuje da Boeng 707 ima 50 t dijelova od aluminija (Al). koji čvrsto prijanja i štiti ga od dalje oksidacije. aviona.

neotapa se u vodi. kemijski je inertan i odličan izolator.kao baza i Al(OH)3 + NaOH => NaAlO2 + 2 H2O . * Al(OH)3 aluminijev hidroksid To je bijeli prah.aluminijev sulfat otapa u vodi. koji je katkad obojen crveno uslijed prisustva kromovih spojeva i zove se rubin ili modro uslijed tragova titanovog oksida i zove se safir. a silicijev dioksid (SiO2) ne otapa u vodi. pa se ponaša i kao kiselina i kao baza: Al(OH)3 + 3 HCl => AlCl3 + 3 H2O . za izradu vrlo tankih vlakana i dr. kao mineral korund. Ako se vodenoj otopini aluminijevog sulfata doda otopina kalijevog sulfata. Korund ili aluminijev oksid (Al2O3) ima jako visoko talište (2045oC). jer se Al2(SO4)3 .227 Nalazi se u prirodi. mogu se pažljivim isparavanjem dobiti lijepi veliki kristali stipse sastava: .kao kiselina Upotrebljava se u bojarstvu i za pročiščavanje otpadnih i pijaćih voda * Stipse Djelujući vrelom koncentriranom sumpornom kiselinom (H2SO4) na kaolin (glina) dobija se: Al2O3x3SiO2x2H2O + 3H2SO4=> Al2(SO4)3+2SiO2 + 5 H2 Ova dva spoja možemo izdvojiti jedno. kao sredstvo za sušenje. Upotrebljava se kao keramički i vatrostalni materijal. Rubini i safiri se rabe kao ukrasno kamenje. od drugog otaanjem u vodi i cijeđenjem. Korund (Al2O3) je vrlo tvrd mineral i služi kao šmirgl-papir za čiščenje (brušenje) metala. Dobija se: AlCl3 + 3 NaOH => Al(OH)3 + 3 NaCl Aluminijev hidroksid (Al(OH)3) ima amfoterne osobine.

imamo i i željeznu stipsu i kromnu stipsu. kao da je svaka sol za sebe posebna: K2SO4 x Al2(SO4)3 x 24 H2O => 2 Al+++ + 4 SO--4 + 24 H2O Stipsa se upotrebljava u bojarstvu (radi brze koagulacije) i za izbistrivanje mutnih voda. Pod imenom stipse. Ove soli u vodenoj otopini disociraju.228 K2SO4 x Al2(SO4)3 x 24 H2O Takve složene soli nazivamo dvostrukim solima. . pored aluminijeve stipse.

nalazi se u prirodi samo u obliku spojeva. To je rijedak elemenat. 2314oC sp.29. . Interesantno je da je galij (Ga) Medjeljejev predskazao. Ima vrlo veliku razliku između točke taljenja i točke vrenja (2344oC). galij (Ga) se upotrebljava za punjenje termometara.229 Ga galij (gallyum) t..t. još dok nije bio otkriven i dao mu ime eka-aluminij.78oC t.masa Otkriven spektralnom analizom 1875. kojima se mogu mjeriti visoke temperature.g.v. Poslije 20 godina nakon predskazanja galij (Ga) je otkriven. Zahvaljujući toj osobini.

230 In indij (indium) t.m. te kao vrh pera za nalivpera. Vrlo rijedak elemenat. Upotrebljava se u zubnoj tehnici i za izradu nekih lakotaljivih slitina. .t. t. sp.v.

v.t. t. Upotrebljava se za proizvodnju preparata za uništavanje pacova i gamadi.masa Vrlo rijetka kovina. bijel. Jako mekan. vrlo otrovni. sp. Spojevi talija. .231 Tl talij (tallium) t.

........................................................................ Što je to metalurgija?....... Kako?.............. 1...............................................(IC10)10 8.(IC14) 10 ukupno bodova............................ zove se......................................................... predskazao Mendjeljejev? ............... Koji je to kemijski elemenat III skupine PSE.....Datum...............................10) I C Test broj o1........................................................................................................................................................ .. ...............ocjena................................................ Alkalijski metali............................. kada se atomsko jezgro dijeli na dva podjednaka dijela..... od vrlo važnih pojava..........................Nabroji oksidne rude željeza:... U prirodi u elementarnom stanju (slobodnom) pojavljuju se samo.. nabroji sulfidne rude željeza (Fe)...........................(IC13)10 9............................................................. Jedna....................................(IC5)10 7............ Cink (Zn) kod sobne temperature............................ .....................................................................................................................(IC2) 10 4............. Najpoznatiji spoj bakra (Cu) .. iznad 2000C..................................IC 1) 10 2................................................................................................... ..(IC13)10 10........................................... Navedi ime (simbol) i boju?........................ Ime i formula:....... Napiši postupak dobijanja natrijevog karbonata (sode) po Solvayu: (IC2) 10 5..............(IC4) 10 6.......................................................................................... ........... Koji elementi?.........................232 I C 16 TESTOVI I C (OD 1 .............................. kod 1500C...............Metali čine 80 % poznatih kemijskih elemenata......................................(IC1) 10 3............................... Ime i prezime............................................................................. Zašto srebro (Ag) na zraku vremenom potamni?.......... pri nuklearnim reakcijama......................................

............................................................................... ..............................Koji elemenat?............... ................................... Sve što znaš?........................... Litij otkrio ga je Arfvedsen 1811................ Gorka sol..............................................(IC1) 10 5............................ ........................................................................... Što je to korozija?.......................................................................................(IC3) 10 8.............................................................................g....................................................................................g........................(IC2) 10 4..... Koliko ima čistog zlata (Au) u 12 karatnom zlatu.......(IC4) 10 7........................................................... 1...............................................................233 I C Test broj 02................ .......................................................................... ...... U mendjeljejevoj tablici Periodnog sustava...............................................................................(IC1) 10 2................................. Što je to cijanizacija?............................................................................ To je......................................5 ukupno bodova ...................... te tako postao prvi elemenat......... .................................................... to je sol dikromne kiseline (H2Cr2O7)...................................................................................................... Kristalizira u lijepim narančastim kristalima................................................................................................................. .................................. Tek 1937........................................................... ....................(IC3)10 6.....(IC7) 10 9....................................................................................................... Što je to fusija?.................. Sve što znaš:......... ostalo upražnjeno mjesto s rednim brojem 43..................................... umjetno dobiven......................... Ime i prezime.....................................ocjena.......................................... Sve što znaš:....... koji nije otkriven u prirodi......... ............................................ Koliku ima specifičnu masu?.....................................................(IC2)10 3........................Natrijev nitrat (čilska šalitra)..... .....Datum..........................................................(IC12) 10 10...................................................................................................................................Sve o platini (Pt) što znaš:.............. ........5 a koliko dijelova drugih metala (srebra-Ag ili bakra -Cu............................

........................................................................................................................... Kako? . zove se............................................................. .........................................(IC4) 10 6....................................................................... ...........234 I C Test broj 03............ što je to 1 stupanj tvrdoće vode?.. Sve što znaš:................(IC1) 10 2.... Nabroji kemijske elemente zemnoalkalijskih metala.......(IC11) 10 8..............................................................................(IC15) 5 ukupno bodova..... Napiši dobivanje mangana (Mn) katodnom redukcijom iz piroluzita?(IC9) 10 7..............(IC2) 10 3............................................................................................................................................ Zašto je kobalt (Co) vrlo važan kemijski elemenat za živi svijet?................................................................................................ Kako?................... Koliko u procentima (%) željeza (Fe) i njegovih slitina godišnje nepovratno propadne................. ................................................................................ Aluminijev oksid (korund) .......Datum............................Al2O3 varijetet obojen crveno zove se........ Zašto se potaša (K2CO3) ne može dobiti po postupku Solvay?... ......................................................................................5 odmah poslije (koga?)...................... Koliko u procentima (%) ima aluminija (Al) u zemljinoj kori?........................................................................................................(IC3) 10 5....... Ime i simbol:.............................. ..............................(IC13) 5 9.(IC15) 10 10... ........... Ime i prezime......................................(IC3) 10 4.......................................... 1........ Među prijelaznim elementima koji je bakar (Cu) po važnosti kao esencijalni element:........................... uslijed korozije?...............................................5 a obojen modro......................... Napiši....ocjena......................... Jedinica za mjerenje radioaktivnosti......

................................................ 1.. Ime i prezime ........... 10..............................(IC11) 10 9. ne mogu se reducirati..... Napiši dobijanje žive (Hg) iz cinobera formulom? (IC14) 10 6......................................................... X skupina PSE.............Kako bi dobili plin "praskavac" u Kippovom aparatu? IC14) 10 7............................................... jer stvaraju karbide............ simbol i boja:............235 I C Test broj 04... U tom slučaju je u uporabi aluminij (Al)... Napiši formulom dobijanje mangana (Mn) termitskim postupkom: (IC9) 10 2....................... .... simbol i boja........................................................... ..................ocjena..... Mnogi metalni oksidi...-...... Ime. Ime.....................Nabroji sve kemijske elemente XII skupine PSE............................ I C Test broj 05....................................... XI skupina PSE................... Postupak se zove "termitski"......... Nabroji najvažnije rude bakra (Cu) imenom i formulom:.......... ..............................Datum........................Koji kobaltov izotop je u uporabi u medicinskoj dijagnostici?.... simbol i boja:........(IC13) 10 4..................... Kako možemo dobiti "bijelu galicu" formulom? (IC14) 10 5....................................................................................................... Ime. kao redukciono sredstvo.............. .....(IC14) 10 8..........(IC12) 10 ...................Napiši jednadžbu radioaktivnog raspada? (IC4) 10 3......................(IC13) 10 ukupno bodova .....................................................................................

1.(IC4) 10 2.Datum...... s kisikom se lako jedini............................... Napiši dobijanje mangana (Mn) aluminotermijskim načinom: (IC9) 10 4..........................236 Ime i prezime...........(IC1) 10 6.... Opiši formulom proces korozije: (c1) 10 8... Napiši formulom dobijanje slitine fero-krom: (IC7) 10 ukupno bodova.... mekan kao vosak.................. zato ga čuvamo................................ I C Test broj 06......... poslije 7900 godina........................... srebrene boje....(IC2) 10 9........................ Olovo kromat (PbCrO4).............................IC1) 10 7.......ocjena.... ako smo na početku imali 1 g radija (Ra)?..(IC7) 10 5.......................... Napiši formulom reakciju fisije: (IC4) 10 3............................................ Gdje?..Koliko će ostati radija (Ra)..... .........Napiši formulom kemijski sastav sirovina za proizvodnju "portland cementa": (IC3) 10 10........................................................................ Koliku?.................. Natrij (Na) ..... ........................................................... lakši od vode...... Koliko u procentima (%) metali čine kemijskih elemenata?....... Sve što znaš:................................... Teški metali imaju specifičnu masu.........

................................................................................................................................................................................ocjena......................................................................... ....(IC15) 5 ukupno bodova.............. Napiši formulom dobijanje kaolina? (IC15) 10 9..... istovremeno otkrila trojca znanstvenika............................ veoma otrovna.................................... To je................Napiši: ime.........Bor (B)...... Kada?. 5 Zašto je korund u uporabi?.... Koliko je talište korunda?................................Kojim postupkom se dobija elementarni mangan (Mn) iz piroluzita? (IC9) 10 2..................................................................................(IC15) 10 7...............(IC12) 10 4.................................. Sve što znaš:.............Aluminotermija..................................237 Ime i prezime....(IC15) 5 8..........................Jedina tečna kovina..........................................................................5 Tko?.... pri sobnoj temperaturi................. Kako ćemo formulom dobiti živin klorid? (IC14) 10 6.... 1......... ....................... IC Test broj 07............................... Napiši formulom u tri poteza redukciju hematita u visokoj peći: (IC10)10 3......................... Sve što znaš:........................................................... simbol i boju za XIII skupinu PSE?.... ........................................................................(IC14) 10 5...............................................................................Datum..................................(IC15) 10 10.......Što? .........................Invar-čelik................................................ .............

..........................(IC1) 10 5................. Sve što znaš:..................... tko i kada je otkrio radij (Ra)?.........................5 Kada je otkriven natrij (Na)?...... Napiši reakciju dobijanja te soli: (IC3) 10 8..............................................(IC2) 5 7........................... I C Test broj 08......................................Titan (TI) spada u: RASPROSTRANJENE RIJETKE elemente u prirodi 5 Koliko ga ima u zemljinoj kori?............... .......................... je dobila ime po alkemičaru Glauberu. Napiši formulom......... Velika postrojenja........... cjevovodi...................... koji se odigrava u "galvanskom članku": (IC1) 10 3........... kemijski proces.................. Razlike između metala i nemetala su neznatne....................................................................... 1........................ Kako?.... Tko je otkrio natrij (Na)?.............. željezničke tračnice........................................................................(IC6) 5 ukupno bodova...................................(IC4) 10 10...............Po Luigi Galvaniu je dato ima.......... .....................Napiši na koji je način otkriven.............................................. kao naftovodi........ Podvuci u kojem stanju: U PLINOVITOM U TEČNOM U KRUTOM (IC1) 10 2................................... ........................................................................(IC2) 5 6................................................................................................................ocjena..5 Kada je dato ime?.......................... štite se od korozije........... Tko je otkrio liti (Li)?.................................................................................................................5 Kada je otkriven litij (Li).............(IC2) 10 9..... Za što?....238 Ime i prezime.......(IC1) 5 4.................................................Silvin (KCl)............................. Glauberova sol............Datum:..................

za 100 kg cementa?........................Tijekom vremena "gašeno vapno" ili Ca(OH)2................. odlikuje se tvrdoćom i elastičnošću.............................................. Varijetet berila (silikat aluminija ............. Napiši formulu reakcije: (IC3) 10 6.... (IC2) 10 4.............. 1..............stoljeća.................. pri čemu se izdvaja znatna količina vode....ocjena...................... ............................. prelazi u karbonat................ a divanadijevpentoksid (V2O5) služi kao katalizator u proizvodnji................................... Svi kemijski elementi I skupine PSE....Datum.......Al i berilija ........................................ ............(IC10) 10 3..Postupak proizvodnje cementa (klinkera). Zove se...................Koji izotop kobalta (Co) je u uporabi u medicini kao dijagnostik?.. Povijest ljudskog roda je obilježilo poznavanje metala i čelika.. a poslije 18................Be) obojen zeleno zove se.......... Što'............................. zahtijeva velike količine energije........................................................ .............................(IC11)10 ukupno bodova... u uporabi bio nekad drveni ugalj...........5 Koliko su teži od elektrona?..................(IC4) 5 8......................................................... I C Test broj 09.................. predavanjem jednog elektrona iz posljednje valentne ljuske........................(IC9) 10 10. Kako?............... Kako?........................ koje se kreću velikom brzinom....................5 a obojen modro zove se........ Kao redukciono sredstvo........239 Ime i prezime .................................................................................(IC3) 5 5...... Kojom?..... u uporabi za izradu tvrdih i elastičnih čelika..(IC3) 10 7.. Kako su nastale sedimentne stijene?..... pod uticajem ugljičnog dioksida (CO2) iz zraka....................................... Zato se ovi elementi alkalijskih metala u prirodi: NALAZE NENALAZE u slobodnom stanju...................(IC8) 10 9...........Vrlo važna slitina željeza (Fe) i mangana (Mn).....(IC1) 10 2.................. Pozitivno naelektrisani alfa-zraci sastoje se od čestica................. postiže konfiguraciju inertnih plinova........................ Kako?......... Koliko energije............... Čega?... Vanadij (V)......

.................. Kako su nastale metamorfne stijene?.................................................................. dobija se modra mineralna boja (ultramarin)................... ............................ ............................................................Datum... Rubidij (Rb)..... 1.240 Ime i prezime...........(IC15) 10 ukupno bodova...............................................Koliko je potrebno aluminijevog oksida (Al2O3) za 2 tone aluminija (Al)? ................................... Navedi formulom i imenom sulfidnu rudu željeza (Fe)?................ Koji je to element?..............ocjena.... Kako se zove prirodni ultramarin?...Otkriven je spektralnom analizom 1875.................. ...................................... Feldspati se raspadaju na kalijev karbonan (K2CO3) .............................................(IC10)( 10 5.......... cezij (Cs) i francij (Fr)............... Kako? (IC15) 10 6.............................(IC3) 10 4................ (IC2) 10 3.........g............................. I C Test broj 10.......... . .................................................................. Napiši kako reagira s kiselinama: (IC15) 10 9... silicijev dioksid (SiO2) i kaolin...............................(IC15) 10 8...........(IC15) 10 7................ Mendjeljejev ga predvidio i dao mu ime eka-aluminij..................... rasijani na zemljinoj kori : IMA NEMA ih slobodnih u prirodi................................Kako se dobija stipsa formulom? (IC15) 10 10.................................................... Što je to "bengalska vatra"?............ Ako se kaolin stopi sa sodom (Na2CO3) i sumporom (S)....................................(IC1) 10 2............................Aluminijev hidroksid (Al(OH)3) ima amfoterne osobine.............................................................

..................(IC1) 10 2..............Koliku temperaturu ima galij (Ga).......................Navedi primjer karbonatne rude željeza (Fe)....... Kako će reagirati sa bazama ............................... hobotnica......Aluminijev hidroksid (Al(OH)3) ima amfoterne osobine..(IC15) 10 6........... .................... puževa plava?....... Ime i formula:...........Koliko se stavlja kriolita za proizvodnju 2 tone aluminija (Al) ? .............. Čega?...... ................... Napiši formulu kriolita...(IC15) 10 10............. Kaolin...................................................................................................................... Od taljenja pa do vrenja?........................ koji se dodaje da bi se smanjila temperatura taljenja................................................................. Kako se zove? ...................................................................................... nastao pri raspadu feldspata.... Što su to eruptivne stijene?.(IC15) 10 ukupno bodova..........................................................Datum....(IC15) 10 8................................................................................ Francij (Fr) je produkt radioaktivnog raspada.............241 Ime i prezime.................................................. je čvrsta glina........ ............................................................................................................................. Pod imenom stipsa....... a i provodi električnu satruju: (IC15) 10 7...........(IC10)10 4............................ocjena.......... I C 17 ODGOVORI IRJEŠENJA I C TESTOVA Rješenja I C1 testa: ...............................Aluminijeva stipsa je u uporabi u bojarstvu i za bistrenje mutnih voda.(IC2) 10 3............................ .. 1..................... Napiši formulom: (IC15) 10 9...................(IC13) 10 5............ Zašto je krv jastoga........................... pored aluminija (Al) javlja se još Koja stipsa?.......

04. 03. natrij (Na) sivobijel.limonit (Fe2o3 x H2O) 08.Magnetit (Fe3O4). 02. mekan i rastegljiv. 07. 10. Rješenje i odgovori IC Testa broj 02. bizmut (Bi).Skandij (Sc). Zlato (Au). Krt. modra galica 09. kalij (K) srebrenast rubidij (Rb) tamnocrven. To je pojava razaranja metala uslijed kemijskog djelovanja. platina (Pt). francij (Fr) bi jel. krt. . cezij (Cs) metalne. hematit (Fe2O3). 01. Fisija. 2 NH3 + CO2 + H2O => (NH4)2CO3 (NH4)2 CO3 + NaCl => NaHCO3 + NH4Cl 2 NaHCO3 + to => Na2CO3 + CO2 + H2O 05. 06. Litij (Li) bijel. CuSO4 x 5 H2O . srebro (Ag). To je metoda dobivanja metala (kovina) iz ruda. Zato što u zraku uvijek ima malo sumpor vodika (H2S)..242 01. bakar (Cu).

534. Rješenje i odgovori IC Testa broj 03. 04. dobro se kuje i izvlači u limove i žice. Upotrebljava se u industrijama kože. 08. Litij (Li) . lakova idr. Čilska šalitra.243 to je prirodni proces razaranja metala djelovanjem okoline. ima ga u većim naslagama u Čileu (otud ime). tekstila. 01. U prirodi u izvorima mineralnih voda (Donat Mg). 12. 12 . kao novac i nakit i dr.Magnezijev sulfat .gorka sol (MgSO4 x 7 H2O) gorko slanog okusa. 09. 02. To je postupak odvajanja nekih metala (kovina) primjer zlato (Au) i srebro (Ag) sa otopinom kalijevog cijanida KCN 05. Kalijev dikromat (K2Cr2O7). 03. Tehnicij (Tc). Upotrebljava se za izradu kemijskog posuđa. u zubarstvu. Na zraku postojan. Nuklearne reakcije spajanja lakših atoma u jezgre težih atoma 07. 25 %.0. pa čak i prema kemikalijama. Metal (kovina) sive boje. 06. Upotrebljava se u medicini. kao katalizator pri nekim sintezama. 10. upotrebljava se kao gnojivo u poljoprivredi. jako redukciono sredstvo. .

koji igra važnu ulogu u stvaranju hemoglobina. 10. 01. safir.28 %. 09. Sastojina je vitamina B12. Voda. sroncij (Sr). Rješenja o odgovori IC Testa broj 04. Kiri i iznosi 3. Ne može. 07. MnO2 + 2 C => 2 CO + Mn. Berilij (Be). 3 MnO2 + 4 Al => Al2O3 + 3 Mn. 03.7 x 1010 dezintegracija u sekundi. kalcij (Ca). zato što je kalijev bikarbonat (KHCO3) netopljiv u vodi. 7. magnezij (Mg). 06. 05. koja u 1 l sadrži 10 mg kalcijevog oksida (CaO).244 02. Rubin. radij (Ra). 04. barij (Ba). Treći odmah poslije željeza (Fe) i cinka (Zn). 08. . Nedostatak izaziva molokrvnost.

3 Mn3O4 + 8 Al => 9 Mn + 4 Al2O3. (FeO x Cr2O3) + 4 C => (Fe + 2 Cr) + 4 CO. Preko 5. 06.crven. Fe => Fe2++ 2 e08. 03. 05. 04. zlato (Au) žuto. pa se rabi . 36 % nikla (Ni).kromno žuto. ima mali koeficijent širenja. 07. kuprit (Cu2O). 01. Dobija se taloženjem Pb soli sa kalijevim kromatom (K2CrO4 To je vrlo lijepa mineralna boja . Rješenja i odgovori IC Testa broj 05. halkozin (Cu2S). 02. 0. Zn + 2 HCl => ZnCl2 + H2. HgS + O2 => Hg + SO2. Pod petrolejem. 01.MnO2 + 2 C => 2 CO + Mn. Izotop kobalta (Co-60). srebro(Ag) bijela. živa (Hg)srebrena 08. malahit (Cu(OH)2 x CuCO3). Halkopirit (CuFeS2). 09. 1/2 O2 + H2O + 2 e. 03. 07.Nikal (Ni) srebrn. 80%.paladij(Pd)srebrenobijel. 23592U + 10n => 9236Kr + 14156Bi + 3 11n.platina(Pt)sivobijel 10. Rješenja i odsgovori IC Testa broj 06. 06. 04. 05. ZnO + H2SO4 => ZnSO4 + H2O. Cink (Zn) modrobijel.=> 2 OH-. intenzivno žutim plamenom. jer ima radioaktivne osobine. 09.245 02. 02. C + O2 => CO2 + to.kadmij (Cd)srebrn.03125 g. 03. Hidraulički modul => mCaO/MSiO2+mFe2O3+mAl2O3 10. 22688Ra => 22286Rn + 42He.. Bakar (Cu).

Rješenja i odgovori IC Testa broj 07. . 06. Galvanski članak. Bor )B) crvenosiv. kao sredstvo za sušenje. G. 09. 04. a usitnjen prah (šmirgl papir) ili za izradu alata i bruseva. talij (Tl) bijel. 10.Davy. Thenard. 08. Talište je 2o45oC. Primjer: dikromni trioksid (Cr2O3) i trimanganov tetroksid (Mn3O4). aluminij (Al) sivobijel. 18o8. H. 1789. 01. koja se upotrebljava za redukciju oksida mnogih metala.Lussac. HgSO4 + 2 NaCl => HgCl2 + Na2SO4.246 za izradu mjernih instrumenata. Plinovitom.g. 07. Jačim zagrijavanjem aluminij (Al) vrlo energično gori pri čemu se oslobađa toplina.g. galij (Ga) bijel. 05. 03.g. K2O x Al2O3 x 6 SiO2 ) + 2 H2O + CO2 => => (Al2O3 x 2 SiO2 x 2 H2O) + K2CO3 + 4 SiO2. a upotrebljava se kao vatrostalni materijal. Živa (Hg). 02. rabi se za punjenje termometara i barometara. indij (In) bijel. CuSO4 + Zn => ZnSO4 + Cu. za izradu vrlo tankih vlakana.

1898. H2SO4 + 2 NaCl => Na2SO4 + 2 HCl. Rješenja i odgovori IC Testa broj 08. aquamarin. kao gnojivo. . 01.g. 07. 06. 02. Koks. Arfvedsen 1817. 05. Mineral silvin.Davy. rabi se u poljoprivredi. 08. 09. proučavala Becquerelove zrake. 04. Taloženjem minerala. Poslije 2 godine rada od nekoliko tona rude smolinca. Smaragd. Maria Sklodowska Curie tražila temu za doktorsku disertaciju.247 04.g. sir H. biljnih i životinjskih ostataka. dobila ekstrakcijom radij (Ra) i polonij (Po). Ne nalaze. Katodnom zaštitom.g. 1807. 03.

Lapis lazuli ili lazurni kamen. Sumporne kiseline (H2SO4). To su silikatni minerali.(Al2O3x3SiO2xH2O) + 3 H2SO4 => Al(SO4)3+ 2SiO2+5H2 10. Ca(OH)2 + CO2 => CaCO3 + H2O. 06.60).248 05. 8 . Djelovanjem temperature i tlaka u dubini zemlje. Al(OH)3 + 3 HCl => AlCl3 + 3 H2O.78 t Al2O3. Rješenja i odgovori IC Testa broj 10. 02. nastali kristalizacijom magme ili lave. 08. 03. 09. 04. K2O x Al2O3 x 6 SiO2 + 2 H2O + CO2 => => (Al2O3 x 2 H2O) + K2CO3 + 4 SiO2 06. 07. Nema. Galij (Ga). 05. Zato što je hemocijanin (a ne hemoglobin) prenosilac kisika u kojem uvijek ima bakra. pa je krv plava. 7. 8000 puta.000 km/sec.mangan (30 . 20. 03. Pirit (FeS2). Fero . 08. Izotop kobalta (Co . 227 02. 01.13 kWh/100 kg. Rješenja i odgovori IC Testa broj 09. 09. Ac. Barijeve (Ba) soli obojene zeleno kada se zapale. 10. 1. Siderit (FeCO3). .90 % Mn). 07. 04.

140 kg. 2344oC ( . Porculanska zemlja. Samo ta dva elementa (kisik . . 07. zato su nemetali po količinama. Željezne (Fe) stipse i kromne (Cr) stipse. 06.249 05. mnogo više zastupljeni u materijalu.3 % Zemljine kore.78o . 09. od koga je izgrađena Zemlja. a drugi nemetal silicij (Si) učestvuje sa 27.7 %.6 %. I D 1 NEMETALI OPĆENITO Dok su metali po vrstama brojniji od nemetala. Samo jedan jedini nemetal (kisik .+2314o). Al(OH)3 + NaOH => NaAlO2 + 2 H2O.29.O2 i silicij -Si) izgrađuju 74. 10.O2) učestvuje količinski 46. 08. 3 NaF x AlF3.

Polumetali8 su: bor (B). antimon (Sb). radon (Rn). I D 2 UGLJIKOVA ILI XIV SKUPINA PSE C Ugljik (carbonium) 6 12.250 Nemetali izgrađuju i gotovo sve poznate anorganske kiseline. sumpor (S). brom (Br). arsen (s). anhidrida i kiselina. helij (He). fluor (F). jod (I). silicij (Si).2o sivo . argon (Ar). astat (At). dušik (N). germanij (Ge). Nemetali su: vodik (H). kisik (O). ugljik (C). fosfor (P). tako su nemetali važni u izgradnji oksida. klor (Cl). kripton (Kr). ksenon (Xe). selen (Se).71 siv Pb olovo (plumbum) 82 207.62 sivo bijel Sn kositar (stannum) 50 118. Kako su metali važni u metalurgiji. neon (Ne). telur (Te).01 bezbojan Si silicij (silicium) 14 28.09 mrk Ge germanij (germanium) 32 72.

a metalni raste sa porastom atomske mase. su izraziti metali.251 Nemetalni karakter opada. Ugljik (C) i silicij (Si). germanij (Ge) je amfoteran. a kositar (Sn) i olovo (Pb). . su izraziti nemetali.

Razlike potiču u međusobnom razmještaju atoma ugljika (C) u kristalnoj rešetki. grafita i furelena. Nije da raspored nije pravilan. kod grafita se ta pravilnost sastoji u tome što postoje kristalne ravni u kojima ugljikov (C) atom je gušće poređan. Kod dijamanta raspored je potpuno simetričan. Interesantna je ogromna razlika u fizikalnim osobinama u ovim modifikacijama. Ugljik (C) je dakle u prirodi u vezanom obliku. Otuda potiče velika tvrdoća dijamanta (najtvrđi mineral u prirodi). pa su veze. Ugalj je ostatak biljnog svijeta. jesu spojevi ugljika (C). pa stim i njegova mekost( najmekši mineral u prirodi).252 Zauzima u prirodi izuzetan značaj. kao i tvari koje ostaju pošto živi svijet ugine. Odatle potiče lako kidanje grafita. nisu raspoređeni tako simetrično kao kod dijamanta. koje drže te atome zajedno tako izjednačene. Od njegovih tvari je izgrađen čitav živi svijet. te su ravni odvojene jedna od druge nešto većim rastojanjem. da ih je teško raskinuti. I tvari koje stvaraju živi organizmi. Kod grafita atomi ugljika (C). ali ima ga i u slobodnom stanju u modifikacijama dijamanta. * Dijamant . nafta je također nastala od nekadašnjih organizama.

Kristali dijamanta. Specifična masa dijamanta je 3.51.24 karata. Vrijednost dijamanta se izražava karatom. Dijamant se nalazi u riječnom pijesku ili u nekim stijenama. . kao dragi kamen. koji se ne upotrebljavaju. Dijamant se može polirati.2 g ili 124.karbonado) ili dijamantska prašina. Najveći ikad otkriven dijamant (culinan) ima masu od 621. uslijed svoje tvrdoće. Najpoznaztija nalazišta dijamanta su Indija i Južnoafrička Republika. odupiru se svakom oštećenju (zarezu).2 g.253 Ako su bezbojni i bistri kristali dijamanta su naročito cijenjeni. rezanje stakla i dr. 1 karat => 0. kao drago kamenje (crni dijamant . Te ispolirane ravne površine. još uvijek su dragocijen materijal. koji služi za poliranje drugih predmeta( za bušenje stijena.).

ali je dobar provodnik topline). grafit se upotrebljava za izradu olovaka. Grafit je vrlodobar provodnik toplote i elektriciteta (dok dijamant loše provodi elektricitet. specifične mase 2. Grafit se u prirodi nalazi na mnogim mjestima. Zbog svoje mekosti.254 * Grafit Grafit je crne boje. To ukazuje na razrjeđenost atoma u kristalu grafita. .1 . a zbog svoje dobre provodljivosti i sagorivosti za topioničarske lonce i kalupe pri livenju. Grafit se upotrebljava i za podmazivanje osovina (smanjuje trenje). premazivanje peći da bi se zaštitile od korozije. Dobija se i žarenjem koksa u električnim pećima. Grafit i dijamant su isti elemenat i mogu se dokazati prevođenjem grafita u dijamant.3.2.

Iako se čini da su manje važni. jer su molekule fulerena međusobno povezane slabim silama. međutim pri tom se ponašaju drugačije od ostalih sličnih tvari. već je otkrivena njihova praktična uporaba. . Fulereni kad se osvjetle apsorbiraju svjetlost i pretvaraju je u toplinu. jer im je sposobnost apsorpcije svjetlosti veća. šrto je veći intenzitet svjetlosti. Oni su topljivi.255 * Fulereni Fulereni su dobili ime po arhitektu Bukminster Fuleru. Tako je otopina fulerena u heksanu purpurno crvena.

lignit . kostiju. sivocrn. on još pokazuje strukturu drveta. dobiva se zagrijavanjem kamenog uglja ili antracita. a antracit najveću.antracit. mrki ugalj je pretrpio veću promjenu. a i kao redukciono sredstvo za dobijanje metala (kovina). pri gorenju daje veliku toplinu i služi dobro. Antracit je staklasta sjaja. Kod lignita je sadržaj ugljika cca 50 % a kod antracita 90 %. To se vidi po kaloričnoj vrijednosti i po sadržaju ugljika (C). kameni ugalj još veću. Umjetni ugalj za koksiranje.treset . Sam koks je šupljikav. Lignit je najmlađ. .to su produkti naročite vrste raspada (ugljenisanjem) biljnih i životinjskih organizama. najkvalitetniji. uglja.kameni ugalj. bez prisustva zraka. Svi imaju zajedničko podrijetlo .256 * Prirodni i umjetni ugljeni U prirodi se nalaze razne vrste ugljena: .mrki ugalj. krvi). rabi se za proizvodnju koksa. razne vrste umjetnih ugljena. Umjetnim putem se mogu dobiti od prirodnog materijala (drveta. Taj se postupak zove suha destilacija. . kao gorivo u metalurgiji. * Drveni ugalj .

Upotrebljava se u industriji guma. Upotrebljava se u prehrambenoj industriji ( za rafinaciju šećera da bude bijel). koji ima cca 1 tonu ovih vlakana. Krvni ugalj se upotrebljava kao lijek u medicini. za proizvodnju tiskarske crne boje.spodij Spodij ili aktivni ugalj se dobija suhom destilacijom kostiju (carbo animalis). Gori skoro bez plamena. ulja. Drveni ugalj upija mirise. To su veoma lagani materijali. * Čađa Proizvodi se nepotpunim izgaranjem masti. Aktivni ugalj (spodij) vrlo jeporozan. Čađa služi i za spravljanje kineskog tuša. Jedna automobilska guma ima cca 3 kg čađi. * Novi materijali To su vlakna na bazi ugljika (C). koji imaju veoma dobra mehanička svojstva. Koristi se za proizvodnju baruta. * Aktivni ugalj . Ostavlja jako malo pepela.CO . To su materijali budućnosti.257 Drveni ugalj se dobija suhom destilacijom drveta. Od njih su već danas izgrađeni mnogi predmeti (teniski reketi. Prvi zrakoplov sa ugljikovim vlaknima je Boeing 767. jer probavnim organima upija plinove. Upotrebljava se i u zaštitnim maskama protiv bojnih otrova. pa ima veliku moć apsorpcije. ali i dijelovi zrakoplova i automobila). Upotrebljavaju se u kompozitnim materijalima. Služi kao gorivo u kovačnicama. Može se dobiti i suhom destilacijom krvi. ribički štapovi. * Ugljen monoksid . nafte. Dobro redukciono sredstvo. pa se upotrebljava kao sredstvo za pročiščavanje voda i kao punilo u zaštitnim maskama.

Jedan dio vode na OoC otapa o. Pri 20oC i tlaku od 1 bahra 1 litar vode može otopiti 0. 0. pa se upotrebljava za redukciju oksidnih ruda. Sublimira na temperaturi od .4 kCal Ugljen monoksid (CO) je pod običnim uvjetima plin. U prirodi se nalazi slobodan ( u atmosferi cca 0. U laboratoriju se dobiva u tkzv. Ima ga i u mineralnim vodama.258 Nastaje pri izgaranju ugljika (C) pri nedovoljnom prisusatvu zraka: C + 1/2 O2 => CO + 26. jer se veže na hemoglobin čak 260 puta lakše nego kisik. Gotovo 95 % ugljen monoksida (CO) potiče iz automobilskih motora.9 l ugljendioksida (CO2). To je zapaljiv plin. Sastojak je karbonata. bez boje i mirisa. U vodi se malo otapa. Jako je otrovan. koji sadrži platinu (Pt) ili rodij (Rh) .5 oC i neposredno se prevodi u čvrsto stanje bez taljenja. Za smanjenje udjela ugljen monoksida (CO) u izdušnim plinovima automobilsjkih motora rabi se katalizator (katalitički konvektor). * Ugljični dioksid CO2 To je bezbojan plin. pa uz dodatni dovod zraka ugljen monoksid (CO) prevodi u ugljen dioksid (CO2).33 dijela ugljen monoksida (CO).03 %) a na nekim mjestima izbija iz zemlje. Povećana koncentracija karboksi hemoglobina je u krvi pušača i u područjimasa velikim automobilskim prometom. jako je redukciono sredstvo. Zato se motor treba gasiti u zatvorenim prostorima. Zato što oduzima kisik. Kippovom aparatu: 2 CaCO3 + 2 HCl => 2 CO2 + 2 CaCl2 + H2O U većim količinama ugljendioksid (CO2) se dobiva sagorjevanjem koksa: . Upotrebljava se za proizvodnju niskih temperatura (suhi led). Veoma otrovan (toksičan). zbog lakšeg vezanja na hemoglobin umjesto kisika. Dobro se otapa u vodi.5 % ovog plina izaziva smrt. bez mirisa.78. teži od zraka.

daje karbonate.259 C + O2 => CO2 Može se dobiti i prženjem kalcijevog karbonata: CaCO3 + 900oC => CaO + CO2 * Ugljična kiselina H2CO3 To je dvobazna kiselina. CO2 + H2O => H2CO3 . koji su rašireni u prirodi.

U prirodi se nenalazi u slobodnom (elementarnom) stanju. Tehnički važna slitina (legura) je fero-silicij. Dobija se: SiO2 + 2 C + 2000oC => Si + 2 CO Koristi se za poluprovodničke sklopove. Teško gori. Silicij (Si) je slabo reaktivan. prelazeći u silicijev dioksid (SiO2).260 Kao što je ugljik (C) bitan za živi svijet. to je silicij (Si) za mineralni svijet. Poslije kisika (O) silicij (Si) je najrasprostranjeniji kemijski elemenat u zemljinoj kori. On je čisti poluvodič.SiO2 . Umjetno dobijen u elementarnom stanju obrazuje tamnosmeđe sjajne neprovidne kristale znatne tvrdoće. Čisti silicij (Si) slabo provodi elektricitet. ne reagira s kiselinama i bazama. ali na visokim temperaturama sjedini se s kosikom (O). Zemljina kora uglavnom je od silicija (Si) ili silicijevih spojeva. Elementarni silicij (Si) ima uporabu u metalurgiji. * Silicijev dioksid .

.H2SiO3 H2SiO3 => H2O + SiO2 Treba uvijek znati. da se silicijev dioksid neotapa u vodi i da gornja jednadžba ne predstavlja stvarnu reakciju. Morski i riječni pijesak je sastavljen uglavnom od silicijevog dioksida (SiO2). U vodi se ne otapa. . .talk. .opl. Silicijeva kiselina (H2SiO3) je slaba kiselina. Soli silicijeve kiseline vrlo su rasprostranjene u prirodi. . nego samo odnos silicijevog dioksida.jaspas.feldspat. prema silicijevoj kiselini. Da su silikati soli silicijeve kiseline: Na2SiO3 + 2 HCl => 2 NaCl + H2SiO3 kao neotopljiva izdvaja se u obliku čestica. Tali se na 1700oC.kvarc.ahat.glina.serpentin. koje se ne razlikuju po količini vezane vode.261 U prirodi se nalazi u ogromnim količinama kao: .liskun.azbest. . Od silicijevog dioksida (SiO2) može nastati više kiselina. Sa lužinama nekako reagira: SiO2 + 2 NaOH => Na2SiO3 + H2O * Silicijeva kiselina . kao . . . . .kremen. pa ni u kiselinama.

a ta veza nastaje otpuštanjem vode: OH OH OH OH / / / / H-O-Si-O-H + H-O-Si-O-H => H-O-Si-O-Si-O-H + H2O / / / / OH OH OH OH U tom procesu polikondenzacije. U kristalnoj rešetki često je atom silicija (Si) zamjenjen atomom aluminija (Al). da su atomi silicija (Si) međusobno povezani atomima kisika (O). Sam silicijev dioksid (SiO2) je prostorno-mrežaste strukture i konačni je produkt orto silicijske kiseline (H4SiO4). nastaju silicijske kiseline različite građe.H4SiO4 Dobiva se: SiCl4 + 4 H2O => H4SiO4 + 4 HCl Vodeno staklo je sol ortosilicijske kiseline: SiO2 + Na2CO3 => Na2SiO3 + CO2 To je gusta tekućina. Pored zeolita . Svima je zajedničko. Silikagel je sredstvo za isušivanje. ali u prirodi postoje njihove soli. Takvi silikati se zovu alumosilikati (zeolit NaAlSiO4) služi kao katalizator u industriji nafte. U prirodi postoji cijeli niz silikata različitih struktura. upotrebljava se za impregnaciju drveta i papira. dodaje se deterđentima kao sredstvo za omekšavanje vode. jer snažno veže vodu.262 * Ortosilicijska kiselina . One se ne mogu izolirati.

koja u smjessi s spojevima željeza (Fe). To su ortoklasi. . nastaje glina. koji trošenjem glinenaca u prirodi djelovanjem vode. pijeska i drugih primjesanosiu ime .263 imamo u skupini alumosilikata glinence i ultramarine. Glina je mineral slojevite strukture.ilovača. u kojoj je otopljen ugljični dioksid (CO2).

Loš provodnik elektriciteta. .germanij Ne nalazi se slobodan u prirodi. ali ga je Mendjeljejev predvidio još 1869.g. Kada se legira.264 Ge . Zato se upotrebljava za dijelove radara. Otkriven 1885. tranzistora u elektotehnici. Inače germanija (Ge) ima u vrlo malim količinama.g. samo u jednom smjeru. provodi elektricitet.

Metalni kositar (Sn) je srebrenobijel. . Kositar se upotrebljava za proizvodnju "bijelog lima". To je alotropska modifikacija kositra (Sn). Zagrijan na 200oC postaje krt.britanija metal.265 Sn kositar Ne nalazi se slobodan u prirodi.razne bronce. Na zraku kositar (Sn) je vrlo postojan i zato se predmeti od željeza (Fe) i bakra (Cu) prevlače kositrom (Sn). Kositar daje razne spojeve: . Na niskoj temperaturi (ispod 35oC) srebrenobijeli kositar (Sn) prelazi u sivi prah. koji je osnova za proizvodnju limenki. Na običnoj temperaturi je kovan i može se izvlačiti u vrlo tanke folije (staniol).slitina za lemljenje (Sn : Cu = 2 : 1). Ima ga u mineralu kasiterit (SnO2). Iz ove rude se dobija redukcijom: SnO2 + 2 C => Sn + 2 CO Velika nalazišta kasiterita su u Indoneziji. . doza i dr. Kositar (Sn) je veoma značajan i za proizvodnju slitina (legura): .

266 SnO + 2 HCl => SnCl2 + H2O .natrijev stanat .stanoklorid SnO + 2 NaOH => Na2SnO2 + H2O natrijev stanit SnO2 + 2 NaOH => Na2SnO3 + H2O .

za . Olovo (Pb) je plavičaste boje.267 Pb . koji ga štiti od daljnje korozije.002 % u zemljinoj kori. Može se izvući u cijevi i žice. s drugim kovinama. Upotrebljava se za oblaganje električnih kablova. Ima ga svega 0. Na svježem presjeku je sjajan. za razno posuđe.olovo U prirodi se nalazi u malim količinama. U topionicama olova (Pb) galenit (PbS) najprije se oslobodi sumpora prženjem: 2 PbS + 3 O2 => 2 PbO + 2 SO2 dalje postupak ide: PbO + C => Pb + CO. kod proizvodnje sumporne kiseline (H2SO4). na zraku potamni od prevlake oksida. za izradu olovnih komora. specifično težak i vrlo mekan metal. Tehnički najvažnija ruda je galenit (PbS). Lako se legira.

PbO2) Olovo monoksid (PbO) je prah žute boje. * Olovni oksidi (PbO. Služi za glaziranje glinene robe i za proizvodnju olovnog stakla (kristalno staklo): 3 Pb + 8 HNO3 => 3 Pb(NO3)2 + 2 NO + 4 H2O Pb(NO3)2 + 2 NaOH => Pb(OH)2 + 2 NaNO3 Pb(OH)2 + Br2 => PbO2 + 2 HBr. jer pijaće vode sadrže kalcijev bikarbonat (CaHCO3) koji se taloži na zidovima cijevi u obliku olovokarbonata. za tiskarska slova. Olovo dioksid (PbO2) se upotrebljava kao oksidaciono sredstvo. Sam olovo karbonat ( PbCO3) i olovo hidroksid (Pb(OH)2) imaju uporabu. Pri zagrijavanju sprašenog oksida olovomonoksid (PbO) na zraku na 500oC. za izradu raznih slitina. koji sprečava dodir metala sa vodom. Upotrebljava se u industriji stakla (kristalno staklo). koji sada vrši oksidaciju. Dvooksidno stanje olova (Pb) je postojanije. proizvodnji stakla i dr. Uporaba olova i olovnih oksida u vodovodnim cijevima je bezopasna. postaje crveni prah ili minij (Pb3O4). za akumulatore. . za iradu akumulatora. za vodovodne i odvodne cijevi. u kemijskoj industriji. za izradu sačme i municije.268 strojne dijelove. u građevinarstvu. koji služi kao boja kojom se premazuju željezni (Fe) predmeti da bi se sačuvali od korozije. tako da olovo dioksid (PbO2) otpušta kisik (O). kao bijele mineralne boje.

postupno topi. već se mora ranije prestati sa rabljenjem akumulatora. Akumulator je naprava. Da bi smo akumulator napunili. Na obima elektrodama olovo je prešlo u Pb++ i akumulator na kraju ne bi mogao da daje elektrone.=> Pb++ Na taj način se katoda postupno izjednačava s anodom.269 * Akumulatori Vrlo važna uporaba olova (Pb). Akumulator se sastoji od dvije ploče: . pri čemu četverooksidno olovo iz olovo dioksida (PbO2) prelazi (reducira) se u dvooksidno: Pb++++ + 2 e .olovna ploča (Pb) je katoda -od presovanog olovnog dioksida (PbO2) je anoda. čim njegov napon padne uslijed izjednačavanja obiju elektroda. onda se katoda (Pb).Kad se olovni akumulator veže provodnikom. a . koja se u njega unese i da po potrebi je vrati. Sve je potopljeno u sumpornu kiselinu (H2SO4). šaljući elektrone kroz provodnik: Pb => Pb++ + 2 eOve elektrone usisava anoda. U praksi se ne dozvoljava da proces ode suviše. koja je u stanju da nagomila (akumulira) električnu energiju. sa katodom nekog strujnog izvora. vezujemo katodu akumulatora.

jer sa katode strujnog izvora teku elektroni u katodu akumulatora: Pb++ + 2 e .270 anodu sa anodom istog strujnog izvora. Na taj način vraćamo olovu (Pb) izgubljene elektrone.=> Pb pri čemu izvor električne struje nadoknađuje ove elektrone uzimajući ih sa anode akumulatora: Pb++ => Pb++++ + 2 e Tako obje elektrode su vraćene u prvobitno stanje i mogu ponovo davati električnu struju. * Kruženje ugljika (C) i kisika (O) u prirodi .

njihove organske tvari se raspadaju. Životinjski svijet uzima biljke. Samo zelena biljka svojim klorofilom i sunčanom energijom stvara iz ugljičnog dioksida (CO2). tako ove hranljive tvari izgrađuju dijelom u životinjskom organizmu životinjske tvari. koji se vraća u prirodu.271 Ovdje se kao i kod kruženja dušika (N). koji odlazi u atmosferu. pri čemu se oslobađa kisik (O2). jasno uočava ovisnost biljnog i životinjskog svijeta. Ali atmosferski ugljični dioksid (CO2) životinjski svijet ne može da uporabi. pri čemu na kraju jedne složene reakcije. Tako ugljik (C) postaje esencijalni element i tvorac je čitavog organskog svijeta. * Esencijalnos silicija (Si). Gotovo sva živa bića upotrebljavaju kisik (O2) za disanje ( sago rjevanje organskih spojeva u organizmu). opet nastaje ugljični dioksid (CO2). toksičnost olova (Pb) . Ovaj proces ishrane zelenih biljaka zove se "klorofilna asimilacija". škrob (C11H22O11). pri čemu opet nastaje ugljični dioksid (CO2). Kad biljni i životinjski svijet ugine. pri čemu nastaje ugljični dioksid (CO2).

Olovo (Pb) je jedan od najotrovnijih elemenata za živi svijet.01 bezbojan plin .272 Silicij (Si) je također esencijalni element. hrana iz zagađenog tla. pa je to još jedan od razloga da se NE PUŠI. ali i dim cigarete. predstavlja silicij (Si) u mineralnom svijetu. Zbog toga izaziva teške neurološke i psihičke smetnje. pa im onemogućava rad. posebice kod djece.To su benzinske pare. Pušač svakom cigaretom unosi u organizam 1 mg olova (Pb) koji se teško izlučuje. Silicij (Si) sprečava toksično (otrovno) djelovanje aluminija (Al). gradeći vrlo netopljive alumosilikate. Posljedice su to veće jer je olovo (Pb) svuda oko nas. Naprotiv olovo (Pb) i olovni spojevi su vrlo toksični. Snažno se veže za enzime. Olovo (Pb) se nagomilava u organizmu i teško se iz njega izlučuje. jer štetno djeluje na mnoge biokemijske procese. I male količine olova (Pb) u organizmu mogu da izazovu poremećaje i smrt. I D 3 DUŠIKOVA (XV) SKUPINA PSE N dušik (nitrogenium) 7 14. Što predstavlja ugljik (C) u živom svijetu. Ovom trovanju su bili izloženi djelatnici u tiskarama. industrija.

273 P fosfor (phosphorus) 15 As arsen (arsenum) 33 Sb antimon (stibium) 50 Bi bizmut (bismuthum) 83 30. Antimon (Sb) i bizmut (Bi) su tipični metali . Arsen (As) je amfoternog karaktera (i metal i nemetal). fosfate. pa grade nitrate.92 siv 128.75 siv 208. njihovi anhidridi su oksidi i anhidridi kiselina.97 bijel 74.98 srebrenobijel Dušik (N) i fosfor (P) su nemetali. nitrite.

25 g. U prirodi se nalazi u slobodnom obliku. a nešto teže. kao čilska salitra.Rutherfordu. Dobija se frakcionom destilacijom tekućeg zraka. Volumni udio dušika (N2) u atmosferi iznosi 78 %. Lavoisier mu dao ime azot . 1 dm3 H2O otapa na 0oC 23 cm3 dušika (N2). u obliku soli (nitrata i nitrita). Molekul dušika (N2) se sastoji od dva atoma.g. U vodi se manje otapa od kisika. nego kisik (O2). 14 puta je teži od vodika (H2). pa je formula N2. u medicini (pneumo toraks). Otkriće dušika (N2) pripisuje se D. Lakše prelazi u tekuće stanje.bez života. . tj. Elementarni dušik (N2) se upotrebljava za proizvodnju amonijaka (NH3). Dušik (N2) ne gori i ne podržava gorenje. bez boje. dobio iz zraka. 1 dm3 dušika (N2) pod normalnim uvjetima teži 1. okusa i mirisa. koji ga je 1772. a kao vezan u najvažnijim spojevima živih organizama (proteinima).N Elementarni dušik je na običnoj temperaturi plin. nego vodik (H2).274 Dušik . kao sastojina zraka.

Amonijak (NH3) je pod normalnim uvjetima otrovan plin.33oC) 5. pa se postupak zove Haber-Boschov postupak: 1. On je 8. Postupak proizvodnje amonijaka (NH3) zasniva se na sintezi dušika (N2) i vodika (H2): 3 H2 + N2 => 2 NH3 To je uspjelo njemačkom kemičaru Fritzu Haberu. koji je 1902. troše se za proizvodnju amonijaka (NH3). .275 * Amonijak (NH3) Najveće količine dušika (N2) iz zraka.765 g. Po količini nalazi se na drugom mjestu u ukupnoj svjetskoj kemijskoj produkciji. Odlično se otapa u vodi. otkrio postupak. prevodi se preko kontakne mase 4. Tako pripada najvažnijim proizvodima anorganske kemijske industrije. Zapaljen amonijak (NH3) gori na zraku. Neizreagirani plinovi se vraćaju u ponovni proces. 2. 1 dm3 amonijaka (NH3) ima 0.g. U smjesi s kisikom (O2) vrlo korozivno djeluje na bakar i njegove slitine. Sabijena i zagrijana smjesa. Pošto ima veliku toplinu hlapivosti.v. Postupak je tehnološki razradio Carl Bosch. Amonijak (NH3) se uklanja ukapavanjem (t. Nastala vodena otopina djeluje slabo bazno: NH3 + H2O => NH4OH ili NH4+ + OHAmonijak se u vodi nalazi pretežno otopljen u molekularnom obliku. mora se zagrijati na temperaturi od 400-500o 3. smjesa vodika (H2) i dušika (N2) se stlači na 200 bahra. Na 0oC jedan volumen vode otapa preko 1000 volumena plinovitog amonijaka (NH3) Ali već na 20o C samo oko 700 volumena. jer je to osnovna sirovina u proizvodnji umjetnih gnojiva. Amonijev hidroksid s solnom kiselinom daje: . upotrebljava se u rashladnim uređajima. Sabijena smjesa. oštra mirisa.5 puta teži od vodika (H2).

ali njegove najveće količine troše se za spravljanje dušićne kiseline (HNO3). ima uporabu kao narkotik pri manjim operacijama i u zubarstvu.276 NH4OH + HCl => NH4Cl (nišador) + H2O Amonijev hidroksid. Ove soli su važne u poljoprivredi. Dobija se zagrijavanjem čvrstog amonijevog nitrata: NH4NO2 + grijanje => N2O + 2 H2O . Kad se hladi prelazi u bezbojan plin. Naziva se "veseli plin". * Dušikovi oksidi . U vodi se lakše otapa.Dušikov suboksid (N2O) Bezbojan plin sladunjava ukusa. kao lužina daje sa kiselinama soli. Jedan litar dušikovog monoksida ima 1. Lako se otapa u vodi dajući i dušikastu (HNO2) i dušićnu kiselinu (HNO3): 2 NO2 + H2O => HNO2 + HNO3 .Dušikov dioksid (NO2) Na običnoj temperaturi plin crvenosmeđe boje. Kemijski vrlo aktivan i u dodiru sa zrakom prelazi u dušikov dioksid (NO2) .Dušikov monoksid (NO) Bezbojan i vrlo otrovan plin. potrebne za proizvodnju umjetnih gnojiva.33 g. nego kisik. Slične su solima alkalijskih metala: 2 NH4OH + H2SO4 => (NH4)2SO4 + 2 H2O NH4OH + HNO3 => NH4NO3 + H2O Amonijak (NH3) se upotrebljava u mnogim granama industrije.

vrlo nepostojana. Već pri blagom zagrijavanju. . Soli se zovu nitriti.Didušikov pentoksid (N2O5) To je čvrsta (kruta) kristalna bezbojna tvar.Dušikov trioksid (N2O3) To je tamna tekućina. ali i kao redukciono sredstvo. vrlo je nepostojana. Raspada se : 2 HNO2 => NO2 + NO + H2O nastali dušikov monoksid (NO) prelazi (oksidira se) u dušikov dioksid (NO2). postojana samo na niskim temperaturama. Sa letjelicom s kojom su se astronauti spustili na mjesec i poletjeli s mjeseca bilo je potrebno oko 4. * Dušikasta kiselina (NO2) Spada u slabe kiseline.277 .Didušikov tetroksid (N2O4) U uporabi je kao oksidaciono sredstvo u raketnim motorima letjelica. . raspada se na dušikov dioksid (NO2) i kisik (O2). koji daje dušićnu kiselinu (HNO3). Raspada se na dušikov monoksid (NO) i dušikov dioksid (NO2).5 t tog spoja. djeluje kao oksidaciono sredstvo. S vodom daje: N2O3 + H2O => 2 HNO2 . otuda spada u jaka oksidaciona sredstva.

Dobija se na tri načina: Prvi način iz čilske salitre: 2 NaNO2 + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HNO3 Drugi način je direktnom sintezom dušika (N2) i kisika (O2) N2 + O2 => 2 NO pošto se ohladi u dodiru sa zrakom: 2 NO + O2 => 2 NO2 a dušikov dioksid (NO2) sa vodenom parom daje: 2 NO2 + H2O => HNO2 + HNO3 nastala dušikasta kiselina (HNO2) se jedini sa: 2 HNO2 + O2 => 2 HNO3 . u organsko-kemijskoj industriji.278 * Dušićna kiselina (HNO3) To je vrlo jaka i postojana anorganska kiselina. Upotrebljava se kao važan tehnički proizvod u proizvodnji umjetnih gnojiva. koja vrije na 86oC. u proizvodnji boja. umjetnih vlakana i dr. su vrlo otrovne. koja se ipak pri zagrijavanju raspada: 2 HNO3 + zagrijavanje => H2O + 2 NO2 + O To je bezbojna tekućina. a tali se na -42oC. eksploziva. Pare ove kiseline.

osim plemenitih metala (dok kao "carska vodica" otapa sve metale. Zlatotopka ili "carska vodica" je smjesa dušićne (HNO3) i solne (HCl) kiseline. gradeći kloride: HNO3 + 3 HCl => NOCl + 2 Cl + 2 H2O . 2 NO2 + H2O => HNO2 + HNO3 Soli dušićne kiseline (HNO3) zovu se nitrati. u odnosu 1 : 3. Ova kiselina. Poznati su nitrati većine metala. Ustvari oslobađa se nascentni klor (Cl) koji reagira s metalima. a ovaj sa vodom daje dušićnu kiselinu: 2 NO + O2 => 2 NO2. Otapa skoro sve metale. Lako se raspada u vodi. jedini se sa kisikom (O2) u dušikov dioksid (NO2).279 tako cijeli proces možemo postaviti: 2 NO + H2O + 3 O => 2 HNO3 Treći način je kada se smjesa amonijaka (NH3) i zraka prevode preko katalizatora na 600oC: 4 NH3 + 5 O2 => 4 NO + 6 H2O nastali dušikov monoksid (NO). je jako oksidaciono sredstvo.

Životinjski svijet se hrani biljkama. I tako u krug. nastaje truljenje te uz potporu mikroorganizama . koji za živi svijet nisu značajni. Sav ovaj proces zove se nitrifikacija. jer njih organizmi nemogu neposredno da iskoriste (dušik i nitriti). Biljni pak svijet može da uporabi uglavnom nitrate. . Ove sad u obliku mlijeka i mesa služe čovjeku da uz biljnu preradu izgrade svoje sopstvene specifične proteine. iskorištava dušikove spojeve i od njih gradi sebi proteine (bjelančevine). Svojim žilicama biljka siše nitrate pa ih prerađuje. dušikovi spojevi prelaze u amonijak (NH3). vrlo složenim postupkom. Kad biljni i životinjski svijet ugine. a ovaj sa vodom gradi nitrate.280 * Kruženje dušika (N2) u prirodi Kako živi svijet dolazi do dušikovih spojeva? Mrtva priroda nam pruža elementarni dušik (N2) u zraku i solima.

Na izgled se ponašaju. Pri zagrijavanju iz zatopljenih cijevi. jer se oksidira sa kisikom (O2) iz zraka. tali se na 44. iz kojih se izvuče zrak. jer na zraku neće da se zapali sam os sebe (kao bijeli fosfor (P)). crveni nije. Svjetlost je slaba. pa prema tome crveni fosfor (P) je ustvari alotropska modifikacija bijelog fosfora (P). samo u zamračenim prostorijama. a drugi tek pri zagrijavanju. znači: nosilac svjetlosti. Fosfor (P) se u prirodi javlja isključivo u spojevima.fosfor (phosphorus) Elementarni fosfor (P) je u kemijskom pogledu aktivniji od dušika (N2). kao da su dvije sasvim različite tvari. Fosfor (P) je tvar bijele boje. On ne mora da se čuva pod vodom. Ime je dobio po fosforenciji. mijenja boju i postaje crven. pa se opaža. Dok je bijeli fosfor (P) vrlo otrovan.1oC. Međutim i bijeli i crveni fosfor (P) reagiraju s kisikom (O2). . a vrije na 250oC. Crveni fosfor (P) je stabilnija alotropska modifikacija. pojavi da isijava slabo svjetlo.Phosphorus na grč. Crveni fosfor (P) je mnogo postojaniji od bijelog fosfora (P).281 P . Ova promjena nastaje promjenom oblika fosfora (P). fosfor (P). prvi na običnoj temperaturi. Teže reagira s kisikom (O2). pa daju isti oksid fosfora.

282 Pripravlja se grijanjem bijelog fosfora. Ima uporabu u proizvodnji šibica. kao snijeg.meta fosforna kiselina P2O5 + 2 H2O => H4P2O7 četverobazna-piro fosforna kiselina P2O5 + 3 H2O => 2 H3PO4 trobazna-orto fosforna kiselina U svim ovim kiselinama fosfor (P) se nalazi u petooksidnom stanju. koje se međusobno razlikuju po broju vodikovih atoma. Kako je reakcija egzotermna. Kako gori šibica? Glavica šibice sadrži smjesu kalijevog klorata (KClO4). To je bijela tvar. Sublimira (prelazi iz krutog u plinovito stanje bez taljenja) na 360oC. može se vezati sa jednom. dvije ili tri molekule vode.Tako da jedna molekula difosfor pentoksida (P2O5). pri čemu nastaju jednobazna. U vodi se lako otapa i ta otopina boji modri lakmus papir crveno. Pri otapanju u vodi difosfor pentoksid (P2O5) je u stanju da veže različite količine vode. četverobazna i trobazna kiselina: P2O5 + H2O => 2 HPO3 jednobazna . Premaz na kutiji je dijelom crveni fosfor (P) i stakleni prah. pa crveni fosfor (P) reagira s kalijevim kloratom (KClO4). To znači da se stvorila fosforna kiselina (H3PO4). zbog trnja poraste. pri čemu nastaju kiseline. * Difosfor pentoksid (P2O5) Nastaje gorenjem bijelog ili crvenog fosfora (P). kao i u difosfor pentoksidu (P2O5). koji služi za povećanje trenja. zbog porasta temperature. temperatura. Povlačenjem glavice šibice po kutiji. . koji je oksidaciono sredstvo kao i sumpor (S) ili antimonov sulfid (SbS2). nastalih uslijed električne disocijacije. sumpor (S) se oksidira i šibica se zapali.

. Prvlači (upija) vlagu. Fosforna kiselina (H3PO4) može dati tri niza soli: NaH2PO4 mono natrijev (primarni) fosfat Na2HPO4 di natrijev (sekundarni) fosfat Na3PO4 tri natrij (tercijalni) fosfat U prirodi je naročito rasprostranjen fosfat kalcija (Ca(Ca3(PO4)2 kao mineral fosforit ili složenijeg sastava apatit. To je na običnoj temperaturi krutina.fosforna kiselina. da bi se vojni objekti skrili od neprijatelja. Zbog te osobine difosfor pentoksid (P2O5) se rabi u ratu za stvaranje dimnih zavjesa.283 Zato se sve ove kiseline zovu . pa se to privlačenje vlage manifestira kodenziranjem vlage i obrazovanjem oblakom kapljica.

Tijelo odrasla čovjeka. tako da se iz fosfata može dobiti fosforna kiselina (H3PO4) iz sumporne kiseline (H2SO4). voda). kao i za prijenos nasljednih osobina. Dnevna potreba čovjeka za fosforom (P) je oko 1 g. prevodi u primarni fosfat. Osim u kostima i zubima. tražeći zlato da bi se izbavio iz financijskih problema kao alkemičar. a elementarni fosfor (P). zemlja. Fosfati služe za dobivanje fodfora (P).g. zbog njihove slabe topivosti.Brandt iz Hamburga. Biljke teško asimiliraju fosfate. što uči organska kemija i biokemija. zato se tercijalni fosfat. Naime propali trgovac H. Otkriven je 1669. zrak. Fosfor (P) u obliku fosforne kiseline (H3PO4) ima važnu ulogu u povezivanju lanaca aminokiselina u DNA i RNA. Fosfor se u organizam unosi biljnom hranom. otkrio je bijeli fosfor (P) vjerujući da je uspio izolirati elemenat vatru (po Aristotelu vatra. Osobito je važan za prijenos stanica u organizmu. sadrži cca 800 g fosfora (P). fosfora (P) nalazimo i u proteinima (bjelančevinama). koji je topljiviji u vodi: Ca3(PO4)2 + 2 H2SO4 => Ca(H2PO4)2 + 2 CaSO4 Taj spoj se zove superfosfat i predstavlja važno umjetno gnojivo. žarenjem fosfata sa pijeskom i ugljem (C) u električnoj peći: H3PO4 + C (redukciono sredstvo) => P + oksidacioni produkt .284 * Fosfor kao biogeni element Fosfor je također esencijalni element. zato svjetle kosti u mraku.

a u ratu za proizvodnju napalm bombi i dimnih zavjesa. kao dodatak metalima. dodata tlu sa svrhom povećanja prinosa poljoprivrednih kultura. pored (N. amonijak i dr. amonijev sulfat. koji je biljkama pristupačan. nitriti. . da bi se petooksidni fosfor (P) reducirao u nuloksidni fosfor (P) ili u elementarni fosfor (P).amonijev nitrat ili (KAN) Dobija se: . Kako bi se vremenom smanjila količina tih elemenata (N. tako da se njihovim ugibanjem mineralne tvari vraćaju biljkama u obliku. a onda humusa u mineralne tvari zove se mineralizacija. fosfor (P) se rabi kao otrov za štetočine. Najvažnija umjetna gnojiva su: Kan. cink (Zn). nitrati.K) iscrpljivanjem zemljišta. taj manjak se nadoknađuje dodavanjem zemljištu umjetna gnojiva. sumpoe (S) i bor (B). Thomasovo brašno. urea (karbamid). Proces pretvorbe organskih ostataka u humus.superfosfat. Rezultat je nastajanje organskih tvari (koloidnog sastava) koji se zove humus.P. koriste i ti mikroorganizmi. Pored uporabe u proizvodnji šibica. Sva biljna hrana. koje razgrađuju ostatke uginulih biljaka i životinja. fosfor (P) i kalij (K).285 i to zagrijavanjem s nekim redukcionim sredstvom. sulfati topljivi u vodi i dostupni biljkama. U tlu žive milijuni bakterija.P. Ta gnojiva sadrže. Umjetna gnojiva se proizvode industrijskom preradbom prirodnih sirovina. da bi postali još tvrđi. fasfati.K) još i magnewzij (Mg). kalijev klorid. Presudnu ulogu imaju mikroorganizmi iz tla. Razgradnjom humusa nastaju organske tvari. Zato ih biljke crpe iz tla. * Umjetna gnojiva Biljkama su potrebni dušik (N).

Urea (karbamid) Proizvodi se: 2 NH3 + CO2 => NH2CONH2 + H2O To je gnojivo pogodno za gnojenje svih važnijih biljnih kultura. Interesantan je slučaj. pa je poginulo više od 500 ljudi. . . Nastala je ogromna eksplozija. . Tvrd je i lako se stvrdnjava.Bezvodni amonijak (NH3) To je koncentrirano gnojivo. KAN je higroskopan (upija vlagu). . a da bi se eksplozivnost smanjila. . pa se rabi samo u posebnim prigodama.Amonijev sulfat (NH4)2SO4 Dobija se: 2 NH3 + H2SO4 => (NH4)2SO4 To je kiselo gnojivo. Stvrdnula se velika količina KAN-a u skladištu tvornice proizvođača. koji se desio u Njemačkoj 1921. dodaje se mljeveni vapnenac. pa se rabi za bazna tla. a posebice za rižu.UAN To je smjesa karbamida (uree) i amonijevog nitrata (KAN).g.286 NH3 + HNO3 => NH4NO3 To je spoj eksplozivnog djelovanja. Mislili su da gromadu KAN-a razbiju eksplozivom.

vinova loza). Pogodno gnojivo.Složena umjetna gnojiva To su mješavine gnojiva (N P K ) . pa se za ove poljoprivredne kulture rabi kalijev sulfat (K2SO4). . 30 kg fosfora (P) i 20 kg kalija (K). . 2 KCl + H2SO4 => K2SO4 + 2 HCl .. a u trostrukom superfosfatu od 42 . hmelj. Tako u super fosfatu iznosi od 16 .287 . šećerna repa.18 %. Primjer : 10 : 30 : 20 znači da u 100 kg gnojiva ima 1o kg dušika (N).14%. iskazuje se udjelom difosfor pentoksida (P2O5).Superfosfat To je kalcijev sulfat sa više fosfora (P) ili trostruki superfosfat: Dobija se: Ca3(PO4)2 + 4 H3PO4 + 3 H2O => 3 Ca(H2PO4)2 x H2O Vrijednost fosfornih gnojiva.48 %. za kisela tla.Kalijev klorid (KCl) Kloridni ioni štetno utiču na neke biljne kulture (duhan.Thomasovo brašno ili kalcijev fosfat (Ca3(PO4)2) Dobija se kao nus proizvod u proizvodnji čelika. Maseni udio fosfor pentoksida (P2O5) je 10 . . krumpir.

Tek na osnovi kemijske analize tla. Kako se obično ne raspolaže tim podatcima. te od njihove ukupne količine u tlu veći dio iskoriste biljke.288 Umjetna gnojiva su topljiva u vodi. Osobito je opasno ako dolazi do bunarskih voda ili drugih izvorskih voda pa se zbog toga mora dobro paziti o vrsti i količini upotrebljenog gnojiva. pa se onečiščuje pitka voda. događa se da se iz neznanja uporabe umjetna gnojiva u puno većim količinama. . koja gnojiva i u kojim količinama treba dodavati tlu. Zato je kemijska analiza pitke vode neophodna. Međutim neiskorišteni dio tih gnojiva vodeni tokovi prenose. utvrđuje se. te onečiščuju okoliš. Zato kemijska analiza tla služi da bi se ustanovila opskrbljenost tla biljnim hranljivima. od potrebne.

289 Arsen (As) .

290 Antimon Sb .

služe kao katalizatori izvjesnih kemijskih reakcija.puščana sačma sadrži cca 1 % arsena (As).britanija metal sadrži 10 % Sb i 90 % Sn. Arsenovi spojevi služe i u borbi protiv biljnih štetočina. kako ne bi odali vojnu tajnu.tipografski metal je slitina od 15 % Sb i 85 % Pb. U slučaju zarobljavanja da izvrše samoubojstvo pijući arsenik iz prstena. . ali mogu biti žestoki otrovi.realgar (As2S2). Interesantan je podatak da je po naređenju Hitlera svim svojim časnicima podjeljen prsten u čijem je ovoru bio arsenik.291 Bizmut Bi U prirodi se arsen (As) i antimon (Sb) nalaze uglavnom u obliku sulfida. Arsen je sastojina žive stanice. Primjer: . . .arsenopirit (FeAsS2) Najpoznatija antimonova ruda je: . pa se u ratu rabe kao bojni otrovi. Poznate arsenove rude su: . Arsen (As) i antimon (Sb) su sastojci mnogih slitina. u uporabi je za . U organizmu arsenovi spojevi.antimonit (Sb2S3). U nekim slučajevima arsenovi spojevi su u uporabi kao lijekovi.

292 izradu kuhinjskog posuđa. Bizmut (Bi) je i medicinski važan elemenat. a to su: . U uporabi je za proizvodnju lako topljivih slitina. . jer se mnbogi spojevi ovog elementa uporabljuju kao lijekovi.Rozeov metal. . I bizmut (Bi) se u prirodi nalazi kao sulfid (bizmutit).Vudov metal (tali se na 70oC).

Nemetalni karakter opada sa rastućom atomskom masom. Tako su kisik (O) i sumpor (S) izraziti nemetali.96 127. ovi elementi treba da prime po dva elektrona. a metalni karakter raste.07 78.98 modar žut crven mrk radioaktivan Da bi postigli konfiguraciju inertnih plinova. dok je telur (Te) sa osobinama metala. .293 I D 4 KISIKOVA SKUPINA ILI XVI SKUPINA PSE O S Se Te Po kisik (oxigenium) sumpor (sulphur) selen (selenium) telur (tellurium) polonij (polonium) 8 16 34 52 84 16 32.60 2o8.

Sačinjava 49. Biljke na taj način uspostavljaju prvobitnu ravnotežu kisika (O2) u prirodi.294 Kisik . Otkrio ga je Priestley 1774. kao produkt fotosinteze u kojem biljke apsorbiraju sunčevu energiju pa je rabe za proizvodnju ugljikohidrata: 6 CO2 + 6 H2O + klorofilna fotosinteza => C6H12O6 + 6 O2 Proces uzimanja i korištenja kisika (O) zove se disanje. Kisik (O) učestvuje u životnim procesima (disanje). tj. U zemljinu atmosferu elementarni kisik (O) je dospio. vrši se uz oslobađanje topline.58 % zemljine kore. već i biljke troše kisik (O2). Međutim ovaj utrošak kisika (O2) iz atmosfere biljke nadoknađuju procesom asimilacije. Ne samo životinje. ulazi u sastav spojeva. Disanje je egzotermna reakcija tj.Kisik (O) je i biogeni element.g. .O To je najrasprostranjeniji kemijski elemenat u prirodi. od koji su izgrađeni i biljni i životinjski svijet. Preko procesa disanja i procesa truljenja kisik (O2) stalno prelazi iz vezanog u slobodno stanje i obratno.

kao rezultat raspada dušikovih oksida u automobilskim motorima. To je bezbojan plin. Topljivost kisika (O2) opada. a točka vrenja kisika (O2) je . jer se u njemu veoma lako dolazi do oksidacije. kisik (O2) je plin bez boje i ukusa i po tome se razlikuje od vodika (H2). Na običnoj temperaturi. Sirovine za industrijsku proizvodnju kisika (O2) jesu zrak i voda. Druga alotropska modifikacija kisika je ozon (O3). sa povišenjem temperature. Kisik (O2) se kemijski jedini gotovo sa svim kemijskim elementima. zovemo oksidima. Ozon (O3) u atmosferi.295 U industriji se troše ogromne količine kisika (O2). a raste sa povećanjem tlaka. hladila i posude u kojoj se plin ekspandira. Spojevi kisika (O2) sa drugim elementima. To se vrši na taj način. Čisti kisik (O2) je opasan plin. Tako se u 100 l vode na 2OoC otapa samo 3 l kisika (O2). što je točka vrenja dušika (N2) . gdje je jako električno pražnjenje.196oC. a postupak oksidacija. Postrojenje se sastoji od kompresora. što se zrak ohladi na toliko nisku temperaturu.183oC. Iz vode se čist kisik može industrijski dobiti. veoma je važan za živi svijet u vodi. Nastaje na mjestima. da pređe u tekućinu i onda se iz te tekuće smjese postupnom destilacijom odvoji od dušika (N2) i argona (Ar) na taj način. U vodi se kisik (O2) malo otapa.9 l kisika (O2). istovremeno sa dobijanjem vodika (H2) elektrolizom. karakteristična mirisa. otapa se 4. Ukapljavanje kisika (O2) se vrši pomoću Lindeovog uređaja. U gradovima nastaje. a u medicini je u uporabi reanimacije bolesnika. ima ključnu ulogu u očuvanju života na Zemlji štiteći je od djelovanja ultraljubičastog zračenja sa Sunca. U 100 litara vode na OoC. pa sa radom sa kisikom u bocama treba biti obazriv (paziti da ventili ne budu zamašćeni što može dovesti do požara). Otopljeni kisik. Plinoviti kisik (O2) se transportira u čeličnim bocama pod tlakom od 150 bahra. .

Posljedica je povećan broj oboljelih od raka kože. Europe.296 Apsorpcijom ultraljubičastih zraka. Svaki poremećaj u ozonskom sloju. može izazvati neželjene klimatske promjene na . jer je izuzetno reaktivan: O3 + Cl => ClO (klorov oksid) + O2 nastali klorov oksid reagirajući sa atomnim kisikom (O) katalizira raspad ozona (O3): ClO + O => Cl + O2 tako da samo jedan atom klora može prouzročiti raspad nekoliko tisuća molekula ozona. molekule kisika se raspadaju na atome. pa je na tim prostorima pojačano uv zračenje. "Ozonske rupe" su nastale razaranjem ozonskog sloja iznad Australije.Međutim postoje uzroci. C). smanjenje uroda žitaricai dr. raspadaju se i oslobađaju atomni klor: CCl2F2 + uv zračenje => CClF2 + Cl dalje atomni klor (Cl) reagira.reaktivni spojevi Cl. zbog kojih koncentracija ozona (O3) u atmosferi opada. F. Antarktika i Čilea. Molekule freona apsorbiraju uv zračenje. Najvažniji uzročnici su spojevi halogenih elemenata sa ugljikom. molekule ozona (O3) se raspadaju: O3 + uv zračenje => O2 + O zato je ozonski sloj bitan za život na Zemlji. koji sa drugim molekulama kisika daju ozon: O2 + uv (ultraljubičaste zrake) => 2 O O + O2 => O3 apsorpcijom ultraljubičastih zraka. koji dospijevaju u atmosferu (freon .

297 Zemlji. Iako u atmosferi život ne bi bio moguć bez ozona (O3). te je koncentracija ozona (O3) znatno veća. zrak je onečišćen. Ozon (O3). U gradovima sa velikim automobilskim prometom. može dovesti do kroničnih bolesti . dušićna kiselina (HNO3) otrovne su tvari i njihovo udisanje je štetno. . Međutim i da se potpuno obustavi uporaba freona. dušikovim oksidima (produkti rada automobilskih motora) stvara vrlo otrovne spojeve. bilo bi potrebno i stotinjak godina da se "ozonske rupe" "zakrpaju". pa sa ugljikovodicima . NO2). taj plin je štetan po zdravlje (udisanje ozona.astme i bronhitisa). Zato su se mnoge zemlje obvezale za obustavu uporabe freona. dušikovi oksidi (NO.

sumpor Na običnoj temperatur krutina. Pročiščavanje se vrši destilacijom i sublimacijom. pri čemu se sumpor (S2) stopi u tekućinu i iscuri na dnu peći.gips (CaSO4x 2 H2O). Vezan sumpor. Glavna nalazišta sumpora su u Italiji.sfalerit (ZnS). gori jedva vidljivim plamenom (plavičastim). . . . Može se dobiti u obliku velikih kao limun žutih kristala. jer nek proteini (bjelančevine) sadrže sumpor (S2) U prirodi se nalazi u obliku spojeva i u slobodnom stanju.halkopirit (CuFeS2). Na zraku se može lako zapaliti. u Japanu. U vodi se ne otapa. .pirit (FeS2). . Sumpor (S) je biogeni element.298 S .gorka sol (MgSO4 x 7 H2O). . Poznata nalazišta sumpora su u Italiji (Sicilija). Da bi se izdvojio sumpor (S2) materijal (ruda) se zagrijava. najviše se nalazi u obliku sulfidnih i sulfatnih ruda. . Texasu u SAD. Loš provodnik elektriciteta i topline. Dobiveni sumpor (S2) još nije sasvim čist.galenit (PbS).

tekućina počinje da vrije i da prelazi u žutu paru Sve ove promjene potiču. Po tom se postupku dobiva vrlo čist sumpor.plastični sumpor je na 350oC prozirna i plastična masa. Pri zagrijavanju čvrstog sumpora. Pored različitog broja atoma u molekuli. .na 250oC tamna tekućina postaje gusta . koji ohlađen i dugim stajanjem prelazi u rombski rombski sumpor (S8) na 94. .na 160oC žuta tekućina postaje sve tamnija.u prirodi u obliku kristala.iznad 900oC sumpor ima samo 2 atoma. jer je to jedan te isti element. od promjene broja atoma sumpora u njegovom molekulu. Zato se u Texasu sumpor dobiva po postupku Frach. ali mrke boje.na 300oC ponovo postaje tečna. Sumpor se dakle javlja u više alotropskih modifikacija i to kao: . . nastaje čitav niz promjena: .299 Pri naglom hlađenju sumporovih para.na temperaturi od 119oC prelazi u lakopokretljivu žutu tekućinu .na običnoj temperaturi molekul sumpora ima 8 atoma .rombski .tekući sumpor ima 8 i 6 atoma.amorfni sumpor.5oC. .na 444. koji prelazi u rombski sumpor. . koji se za uobičajenu uporabu. molekuli sa istim brojem atoma mogu imati različit unutarnji raspored (kristalna struktura). U SAD-u se sumpor nalazi na priličnim dubinama. Sve ove alotropske modifikacije sumpora.u parama sumpor ima 8.5oC => monoklinski sumpor (S8) . samo je raspored atoma u kristalu različit. . .na 1800oC počinje raspadanje dvoatomnog sumpora na atome. mogu da pređu jedna u drugu. . dobiva se sitan prah koji se zove "sumporni cvijeT". do kojih je teško doći. . 6 i 2 atoma. više ne treba prečiščavati.monoklinski.

* Sumpor vodik (H2S) Atom sumpora pripada onoj grupi atoma. Dobijeni sirovi kaučuk se podvrgava vulkanizaciji ili sjedinjenje molekula izoprena sa sumporom.300 * Uporaba sumpora Elementarni sumpor. u vulkanizaciji kaučuka. U prirodi se kaučuk nalazi u soku kaučukovca (Hevea brasiliensis). je u uporabi u poljoprivredi. u čijem molekulu može da bude vezano cca 2000 molekula izoprena. Važna je uporaba sumpora za vulkanizaciju kaučuka. odakle se pažljivim rasjecanjem kore. u medicini kod oboljenja kože. jer je sumpor otrov za niže organizme. Sumpor je osnovna sirovina u proizvodnji sumporne kiseline (H2SO4). Elektrolitički disocira: H2S <=> 2 H+ + S-negativni dvooksidni ion sumpora (S--) zove se sulfidni ion. Vodena otopina sumporvodika mijenja modri lakmus papir u crveni. Kaučuk je prirodni makromolekulski spoj. Jako je otrovan. koji opet rado daje svoj elektron: H2 + S => H2S Na običnoj temperaturi sumpor vodik (H2S) je bezbojan plin. Sumpor vodik (H2S) se prilično otapa u vodi. Tako sumpor pod određenim uvjetima. koji mogu i da prime i da daju svoje elektrone drugim elementima. može dobiti u obliku mliječnog soka (lateks). vrlo neprijatna mirisa (na pokvareno jaje). može se sjediniti s vodikom. . crnog baruta i mineralnih boja. Tako se dobija guma. Na 15oC jedan litar vode otapa oko 3 l sumpor vodika (H2S). za sprečavanje bolesti biljaka. Sumpor je u uporabi i u proizvodnji šibica. Prema tome sumporvodik (H2S) je kiselina u vodenoj otopini. Ima ga u vulkanskim plinovima i nekim mineralnim vodama.

jer jedan atom kisika može da primi najviše dva elektrona: So + O2o => S4+O22Ovo je oksido-redukciona reakcija. spustio o dvooksidni kisik. pri kojoj se nuloksidni sumpor oksidirao i prešao u pozitivno četverooksidno stanje. tekstila. Sumpor dioksid (SO2) je jak otrov za niže organizme. pa se upotrebljava za dezinfekciju. za konzerviranje voća i povrća i dr.301 Primjer: H2S + 2 NaOH => Na2S + 2 H2O Soli se zovu sulfidi . U laboratoriju se dobija: Cu + 2 H2SO4 => CuSO4 + SO2 + 2 H2O U industriji se dobiva ili sagorjevanjem sumpora ili prženjem sulfidnih ruda: S + O2 => SO2 . nalaze se u prirodi u obliku sulfida. a nuloksidni kisik se reducirao tj. * Sumpor dioksid (SO2) Jedan atom sumpora. može da veže dva atoma kisika. Sumpor vodik (H2S) je važan reagens u analitičkoj kemiji. svile.dinatrijev sulfid (Na2S) Sumpor vodik je dvobazna kiselina. olovo (Pb). Sumpor dioksid (SO2) je na običnoj temperaturi zagušljiv plin na temperaturi od -10oC prelazi u tekuće stanje. U laboratoriju se dobija u Kippovom aparatu: FeS + 2 HCl => H2S + FeCl2 Sumpor vodik (H2S) ima jake redukcione osobine. živa (Hg). Mnogi metali kao cink (Zn) bakar (Cu). a na -720 prelazi u kruto stanje. u proizvodnji papira.

Od sulfida najčešće je u uporabi pirit (FeS2). koja u većoj ili manjoj mjeri ne upotrebljava sumpornu kiselinu (H2SO4). a vrije na 45oC.2oC. U tu svrhu najprije se sulfidna ruda "prži" u naročitim pećima.302 4 FeS2 + 11 O2 => 8 SO2 + 2 Fe2O3 * Sumpor trioksid (SO3) Ovaj oksid sumpora. Polazne sirovine za proizvodnju sumporne kiseline (H2SO4) su sulfidi metala i elementarni sumpor. Sumpor trioksid (SO3) burno reagira sa vodom. Ono što je željezo (Fe) u strojarstvu. koja se tali na 32. koja prelazi u kruto stanje na 17oC. Pripada među 10 najvažnijih proizvoda kemijske industrije. Postoji i alotropska modifikacija. Pojava raznih alotropskih modifikacija sumpor trioksida (SO3) objašnjava se polimerizacijom molekule. spajanje u veće molekule. to je sumporna kiselina za kemijsku industriju. odnosno u sumpornu kiselinu (H2SO4). pa pri radu treba biti jako obazriv: SO3 + H2O => H2SO4 * Sumporna kiselina (H2SO4) Sumpornu kiselinu ubrajamo. tj. među najjače kiseline. Ova oksidacija u industriji se vrši na dva načina: . Skoro nema kemijske tvornice. Ovu reakciju prati oslobađanje velike količine toplote. je na običnoj temperaturi tekućina. Izvanredno važna za cjelokupnu kemijsku industriju. Kristali prve modifikacije su prozračni. Slijedeći korak je oksidacija sumpor dioksida (SO2) u sumpor trioksid (SO3). a druge slični azbestu. Postupak počinje dobivanjem sumpor dioksida (SO2). gradeći sumpornu kiselinu (H2SO4)."suhim postupkom" gdje se sumpor dioksid (SO2) i suhi zrak dovodi u dodir s katalizatorom tkzv. "kontaktni postupak" i .

a dušikovi oksidi. NO2). jer se stalno regeneriraju i odlaze u Gay-Lussac-ov toranj. Ovaj način proizvodnje sumporne kiseline (H2SO4) se zove i postupak "olovnih komora".303 . jer se cio proces odigrava u komorama od olova (Pb). Dalje sumpor trioksid (SO3) sa vodom daje sumpornu kiselinu (H2SO4). služe kao prenosioc kisika. odakle se ponovo vraćaju u Glower-ov toranj."mokri postupak" ili oksidacija uz nazočnost vode. potom prelazi u "olovne komore". gdje se pod uticajem vode i dušikovih oksida (NO. gdje ih apsorbira koncentrirana sumporna kiselina (H2SO4). miješa se sa dušikovim oksidima. Oksidacija se vrši sa kisikom (O2) iz zraka. Proces ide: Smjesa sumpor dioksida (SO2) i zraka prolazeći kroz Glowerov toranj. Cio proces možemo prikazati: SO2 + H2O + NO2 => H2SO4 + NO 2 NO + O2 => 2 NO2 . nastaje oksidacija sumpor dioksida (SO2) u sumpor trioksid (SO3).

Pri miješanju s vodom oslobađa se velika toplina.4oC. vrije na 338oC a na 450oC se raspada na oksid sumpora i vodu. Tako drvce zamočeno u sumpornu kiselinu (H2SO4) pocrni. Pare sumporne kiseline (H2SO4) su vrlo opasne. a šećer se pretvori u crnu ugljenu masu Strukturna formula sumporne kiseline (H2SO4) je: O H-O // S=O H-O .304 Na običnoj temperaturi sumporna kiselina (H2SO4) je bezbojna uljasta tekućina. bez mirisa. Koncentrirana sumporna kiselina (H2SO4) vrlo snažno upija vodu iz organskih tvari i ugljeniše ih. Reakcija je vrlo burna i nikad se ne smije sipati voda u kiselinu (VUK) već oprezno kiselinu u vodu (KUV). mrzne na 10.

za optičke instrumente. Grade sa kisikom i vodikom spojeve sličnog sastava kao i sumpor. . Selen (Se) je u uporabi u industriji stakla.305 Selen (Se) i telur (Te) Ova dva kemijska elementa su slična po svojim kemijskim osobinama. pri vulkanizaciji kaučuka. za signalne instrumente i aparate. Zapaljen na zraku gori crvenkastim plamenom.

nalaze se male količine polonija (Po). njoj u čast. Ime je ovaj kemijski elemenat dobio po zavičaju Marie Sklodowske Curie. Ovaj kemijski element je 1896.g. otkrila Maria Sklodowska Curie. . Poljskoj. Polonij (Po) ima radioaktivne osobine.306 Polonij (Po) U uranovoj rudi (uranov smolinac). zajedno sa mužem fizičarem Pierom Curie.

90 crveno-mrk 126. .45 žuto-zelen 79.99 Elementi ove skupine PSE zovemo halogenima. Halogeni elementi imaju niz sličnih osobina: . lužinama pri čemu nastaju soli . primajući jedan elektron.307 I D 5 HALOGENI ELEMENTI ILI XVII SKUPINA PSE F fluor (fluorum) Cl klor (chlorum) Br brom (bromum) I jod (jodum) At astat (astatium) 9 17 35 53 85 19.Kiseline nastale od halogena. Zato imaju izrazit nemetalni karakter. .00 bezbojan 35.Nijedan halogeni element nije nađen u prirodi u slobodnom stanju. lako ostvaruju strukturu inertnih plinova.90 ljubičast 209. HCl. Svi imaju po sedam elektrona u posljednjoj ljusci. mogu se neutralizirati. .svi se jedine s vodikom (H) dajući halogenovodike (HF. HJ). .galogenidi.Sva četri navedena halogenovodika su bezbojni i škodljivi plinovi. . HBr.Svi halogeni se u kiselinama nalaze u jednooksidnom negativnom stanju.

oštra mirisa. . Neke soli fluorovodične kiseline u uporabi su u fluorizaciji vode.kriolita (Na3AlF6). ali na kvaščeve gljivice ne djeluje. To je zebezbojan plin. Od svih halogenih elemenata najreaktivniji je fluor (F). sprečavanje bolesti zuba.308 F fluor Ovaj se kemijski elemenat nalazi u prirodi u obliku minerala: . već u malim količinama uništava bakterije. iako je kisik izrazito elektronegativan. Fluor je sastojina zuba i kostiju.fluorita (CaF2). Reagira sa vodikom. . No i velike količine fluora. štetno utiče na zube. karijesa. jer je fluor neophodan za rast zuba. koja se koristi pri zavarivanju ili siječenju nekih metala. Elementarni fluor (F) se u posljednje vrijeme pilično primjenjuje. čak i pri niskoj temperaturi i u mraku. reagira sa kisikom. Smjesa fluora i vodika pri zagrijavanju daje visoku temperaturu. Fluorovodična kiselina (HF) je baktericidna. U zadnje vrijeme fluor (F) ima značajnu uporabu u proizvodnji plastične mase (teflon). Time se nadoknađuje nedostatak fluora u ishrani.

309 .

.razaranje organskih boja. Miris na klor. ova se otopina polako mijenja. postupno sasvim iščezne. može izazvati smrtonosno oštećenje pluća.7 g. jako zagušljiv. za koje se lako može dokazati da je to kisik (O2).miris. Voda katalitički ubrzava. klor (Cl2) spada u najreaktivnije kemijske elemente. Klor (Cl2) je tečan. ako se "klorna voda" izloži svjetlosti. Ako stoji. Jedan litar vode na OoC. Ova promjena je još brža. kao bojni otrov. a iz otopine odlaze mjehurići. U plinovitom stanju jedan molekul klora (Cl2) sa sastoji od dva atoma. Po kemijskoj aktivnosti. Zato je bio u uporabi u I svjetskom ratu. često uz pojavu svjetlosti i oslobađanja topliune. .sposopbnost za dezinfekciju. na temperaturi na kojima su vodik (H2) i dušik (N2) plinoviti. nagriza sluzokožu i ako se jače udiše. Ova otopina pokazuje sve osobine klora : . Jedini se sa skoro svim elementima. . Vodena otopina se zove "klorna voda".6 l klora ili 14.310 Cl klor Pod običnim uvjetima plin zelenkaste boje. može otopiti 4. pa čak i u krutom stanju. .sposobnost da izbjeli pamuk i dr.

nekim oksidacionim sredstvom kao što je kalijev permanganat (KMnO4): 16 HCl + 2 KMnO4 => 2 KCl + 2 MnCl2 + 5 Cl2 + 8 H2O ili sa manganovim dioksidom (MnO2): 4 HCl + MnO2 => Cl2 + 2 H2O U industriji se klor (Cl2) dobija elektrolizom vodene otopine kuhinjske soli. Zato se ova smjesa zove "klorni praskavi plin". a izložena direktnoj sunčevoj svjetlosti. ne reagira sa metalima. I svjetlost utiče na brzinu reakcije ubrzavajući ih. Najveće količine klora (Cl2) troši sama industrija koja ga je i proizvela. a kao oksidaciono sredstvo za dezinfekciju vode u vodovodima. žestoko eksplodira. Potpuno suh klor (Cl2).311 reakcije sa klorom (Cl2). U laboratoriju se klor (Cl2) najčešće dobija oksidacijom klorovodične kiseline (HCl). . jer klor (Cl2) je važna sirovina za dobijanje polivinil klorida (PVC). međutim uz nazočnost samo tragova vode (H2O) reagira. Smjesa klora sa vodikom u omjeru ( 1 : 1 ) u mraku se ne mijenja. klornog vapna. lana i dr. bojnih otrova. u tekstilnoj industriji za bijeljenje vlakana pamuka.

uz oslobađanje topline.natrijev klorid (NaCl): 2 NaCl + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HCl Klorovodična kiselina. Ovi spojevi imaju praktički značaj. u hipoklorastoj kiselini i hipokloritima. Klorovodik (HCl) se vrlo lako otapa u vodi. Sa kalijevim hidroksidom (KOH) i hipoklorastom kiselinom (HClO) dobija se tzv. posrednim putem se dobijaju mnogi spojevi klora i kisika. dobija se "klorno vapno". utiče na aktiviranje pepsina (želudčanog fermenta) i uništava bakterije. to je bezbojan plin. otapa metale. Na sobnoj temperaturi 1 l vode. U laboratoriju se dobija uticajem koncentrirane sumporne kiseline (H2SO4) na kuhinjsku sol . klor je u pozitivnom jednooksidnom stanju. Kada se klor (Cl2) prevodi preko pečenog vapna. koje se hranom unose u želudac. Zato je kuhinjska sol (NaCl). Kisikove kiseline klora su: * Hipoklorasta kiselina (HClO) Soli ove kiseline se zovu hipokloriti. Dobija se uvođenjem klora u otopinu odgovarajućih lužina. Na običnoj temperaturi. Vodena otopina. Klorovodična ili solna kiselina. a i u kemijskim laboratorijima. "žavelska voda". pri čemu nastaju kloridi metala. Važan učinak te soli je i u održavanju osmotskog tlaka. Iako se klor (Cl2) ne jedini neposredno s kisikom (O2). Soli se zovu kloridi. neophodan sastojak hrane. Industrijski se dobija iz kuhinjske soli (NaCl) ili direktnom sintezom vodika i klora. otapa cca 450 l klorovodika (HCl).312 * Klorovodik (HCl) Spada u najvažnije spojeve klora. Strukturne formule hipokloraste kiseline i hipoklorita su: . zagušljiv i kiselog okusa. naziva se klorovodična ili solna kiselina. čiji je glavni sastojak kalcijev hipoklorit (CaCl2O). veoma je mnogo u uporabi u industriji. Ima jake oksidacione osobine. Nazočnost klorovodične kiseline u želudčanom soku.

kao kiselina i jako oksidaciono sredstvo.Cl kalcijev hipoklorit * Klorasta kiselina (HClO2) Soli kloraste kiseline (HClO2) zovu se kloriti.O . Klor je u perklornoj kiselini (HClO4) u pozitivno sedmerooksidnom stanju.O . Perklorati se korisre i u indstriji deterđenata.313 H-O-Cl hipoklorasta kiselina K-O-Cl kalijev hipoklorit Cl Ca/. u uporabi je u proizvodnji šibica i lako zapaljivih smjesa.O . U kemijskom laboratoriju služi za dobijanje. Kalijev klorat (KClO3) poznat pod imenom "Bertoleova sol". zovu se perklorati.Cl = O a struktura kalijevog klorata (KClO3) je: O // K . Klor je u klornoj kiselini (HClO3) u pozitivno petooksidnom stanju: O // H . Ova kiselina je jaka. jer . Kalijev perklorat (KClO4). manjih količina kisika (O2) klor je u klorastoj kiselini u pozitivno trooksidnom stanju: H .Cl = O * Klorna kiselina (HClO3) Soli ove kiseline zovu se klorati. u uporabi je u industriji eksploziva.O Cl =O * Perklorna kiselina ( HClO4) Soli ove kiseline.

O . Strukturna formula perklorne kiseline je: O // H .O .314 vrše izbjeljivanje tkanina.Cl = O // O a kalijevog perklorata: O // K .Cl = O // O .

pri čemu se oslobađa kisik (O2): 2 H2O + 2 Br2 => 4 HBr + O2 . Pare broma su narančasteboje i vrlo otrovne. 015 %). U toj reakciji klor (Cl2) istiskuje brom (Br2) iz bromida: 2 KBr + Cl2 => 2 KCl + Br2 Brom je jedini nemetal. Kao manje aktivan od klora. kao i u vodama oko petrolejskih izvora. jer uz nazočnost tvari. Tečni brom. Otapa se u vodi (bromna voda ). stvara rane na koži. Ova otopina ima oksidacione osobine. brom oduzima vodi vodik. brom se dobija uglavnom uvođenjem klora u otopinu kalijevog bromida (KBr). Boje broma (Br2) su crveno-mrke. Ima ga u vodama nekih jezera i u morskoj vodi (cca 0. koji je naobičnoj temperaturi tečnost. Hlapi već na običnoj temperaturi. Miris oštar.315 Br brom Bromni spojevi se obično nalaze uz klorne spojeve. koje se mogu oksidirati.

316 Brom razorno djeluje na organizam. Rane nastale opeklinama broma. teško zaraščuju. . Međutim soli bromovodične kiseline (HBr) alkalni bromidi u uporabi su kao lijekovi za umirenje živaca.

Karakteristično za jod je to što i u najmanjim količinama. u zraku. koji igra značajnu ulogu u metabolizmu.317 J . Otopina joda u etil alkoholu je poznata ka "tinktura joda" Jod je slabije aktivan od ostalih halogenida. Ako se hranom i vodom ne unose u organizam potrebne količine joda. vodama. Jod je sastojina hormona tiroksina. Jod se u vodi veoma slabo otapa.jod Male količine joda se nalaze svud oko nas. nastaju poremećeji u funkciji štitne . u štitnoj žlijezdi čovjeka i viših životinja. Jod je na običnoj temperaturi čvrsta kristalna tvar. Sublimira već na običnoj temperaturi. mineralima. biljnom i životinjskom svijetu. kao hormon tiroksin. metalog sjaja. Otrovne su. ali dobro u organskim otapalima. koji uglavnom sadrži jod. pa se koristi i za dokazivanje joda i škroba. boji otopinu škroba intenzivno modro. pare joda su ljubičaste boje.

U krajevima. .318 žlijezde (gušavost). Tinktura joda u uporabi je kao spoljni antiseptik. gdje voda i povrće ne sadrže dovoljno joda (kao kod nas). nedostatak se rješava jodiranjem kuhinjske soli. Jodidi alkalnih metala. primjenjuju se u terapiji nekih bolesti.

.319 As astatin Ima ga u izvanredno malim količinama u prirodi. Radioaktivan je.

320 I D 6 INERTNI PLINOVI ILI XVIII SKUPINA PSE He Helij .

18 .321 Ne Neon neon 10 20.

95 .322 Ar Argon argon 18 39.

323 Kr Kripton kripton 36 83.80 .

324 Xe Ksenon xenon 54 131.30 .

325 Rn Radon radon 86 222. Čak i njihovi atomi ne udružuju se u plinovitom stanju u složene čestice molekula. Usprkos tome.g. izuzev helija (He) koji ima 2 elektrona. Kemijska srodnost ovih elemenata ogleda se u jako izraženoj kemijskoj neaktivnosti (inertnosti). Izuzev radona (n) svi se ostali inertni plinovi nalaze u zraku. Tako u 500. Zbog ovih osobina nazivamo ih inertnim plinovima ili još i plemenitim plinovima. jer svojom postojanošću podsjećaju na plemenite metale. Najviše ima argona (Ar).o2 Kemijske osobine su svih inertnih plinova jako slične.. pa je onda razumljivo da se ovi elementi mogu nalaziti u prirodi. samo u atomskom obliku. već ostaju u atomskom obliku.000 litara zraka imamo: . argon je otkriven tek 1894. Atomi ovih elemenata imaju u posljednjoj ljusci po 8 elektrona. jer je bilo teško razlikovati od dušika (N) koji je u elementarnom stanju kemijski prilično inertan i pri procesu disanja ostaje nepromjenjen. Ovakva elektronsksa konfiguracija elektronskog omotača je stabilna.

. Cijevi napunjene ovim plinovima. . . daju plavu i zelenu svjetlost. koji je sastavljen od smjese 21 % kisika i 79 % helija (He) uporabljuju ronioci. vrlo velike količine čistog dušika (N2) i čistog kisika (O2). a zbog inertnosti (nije zapaljiv). a još ekonomičnije rješenje je napunjene žarulje sa kriptonom (Kr) i ksenonom (Xe).326 . Tako cijevi napunjene sa .Argon (Ar).neona (Ne) 8 l ili 0. . jer se u takvom zraku (pošto ima malu gustinu) lakše diše. Iako su inertni plinovi kemijski vrlo neaktivni. a neon (Ne) svjetli jasnocrvenom svjetlošću. oni seipak svi primjenjuju: . zamjenjuje vodik za punjenje zračnih balona. najlakši plin.0016 %.helija (He) 2 litra ili 0. kripton (Kr) i ksenon (Xe) su u uporabi za punjenje električnih žarulja. i radon (Rn) u uporabi su u medicini. . . Stoga se iz žarulje izvlači zrak i puni sa inertnim plinovima.00011 %. Žarulje punjene zrakom bi brzo izgorile.004 l ili 0. pri radu pod vodom.kriptona (Kr) 0. koji sad služi za njihovo dobijanje. koji se dobijaju frakcionom destilacijom tekućeg zraka. Inertni plinovi se mnogo primjenjuju i u svjetlosnim reklamama.9 % .00096 %.Helij (He) je poslije vodika. pri prolasku elektriciteta svijetle karakterističnom svjetlošću. ni ovo nisu male količine. a u nazočnosti tragova žive (Hg).248 argonom (Ar).Kripton (Kr). Takva žarulja dulje traje ( smjesa 90 % argona (Ar) i 10 % dušika (N).000008 % Ipak imajući u vidu veličinu zračnog omotača. pri ovoj preradi zaostaje materijal bogat inertnim plinovima.ksenona (Xe) 0.). Umjetni zrak. Ovakav zrak rabi se u izvjesnim slučajevima u medicini. Zahvaljujući tome što su industriji potrebne.5 l ili 0. jer bi metalna nit prešla u oksid ili nitrid. ksenon (Xe).argona (Ar) 4500 l ili 0.

Tako je otkriven argon (Ar) 1894.g.g. već je ukazivala na mogućnost. da u zraku. Razlika je bila. Nađeno je.g.251 g. Razlika je iznosila 0. -Argon (Ar) je otkriven. Tek 1895. da se specifična masa dušika (N2) dobivenog iz zraka nepodudara sa specifičnom masom dušika (N2) dobijenog kemijskim reakcijama iz dušikovih spojeva.g.Locquier i J. kako su inertni plinovi otkriveni: .g. u kojima se proizvode izvanredno niske temperature (bliske apsolutnoj nuli).Ramsay i M.006 g i nije poticala od nepravilnog mjerenja. Zato kažemo da je argon (Ar) otkriven "trijumfom treće decimale".g. a 1 l dušika (N2) dobivenog kemijskim putem ima masu od 1. . Ime je dobio po grč.Neon (Ne) je otkriven 1898. U uporabi je za uređaje. Postojanje tog elementa pretpostavio još Mendjeljejev. zahvaljujući usavršenim aparatima za mjerenje mase.riječi kript . Ime za neon predložio dvanaestogodišnji sin Ramsaya po grčkoj riječi neos . Jensen snimali su sunčev spektar 1871. Ipak usprkos neaktivnosti inertnih plinova.riječi xenon što znači stran.Kripton (Kr) je izdvojen 1898. kada mu se oduzme kisik (O2).Ramsay i W. . Na nekim mjestima u Kanadi. znači Sunce.327 Helijem (He) se pune žarulje i plinski termometri. Naime astronomi N. . ostaje pored dušika (N2). a otkrili su ga W.a otkrili su ga W. Rayleigh. Tako je nađeno da 1 l dušika (N2) izdvojenog iz zraka ima masu od 1. Koloradu.257g. doduše mala. sintetizirani su njihovi spojevi u novije vrijeme i neki spojevi helija (He). Helios na grč.Ksenon (Xe) također izoliran 1898.Helij (He) je otkriven pri proučavanju Sunca. Texasu izbija helij (He) iz zemlje u plinovima.Travers.novi.skriven. Ime dobio po grč. . Zanimljivo je. pronađen je i izoliran helij (He) u zraku. još i neki drugi plin..

na Zemlji vodika (H).328 I D 7 VODIK (H) To je najrasprostranjeniji kemijski element u svemiru.9%). . Nastaje energija. gdje u zvjezdama u nuklearnim reakcijama fuzije iz vodika (H) nastaje helij (He). koje samo djelić dopre na Zemlju. Glede svemira. gdje omogućava život. pri toj fuziji. ima srazmjerno malo (0.

To je najlakši kemijski elemenat (pa po nekim kemičarima početak početka).g. stvarajući hidride. Najviše su u uporabi litijev hidrid (LiH) i litijev-aluminijev hidrid (LiAlH4). dok kod drugih eksploziva. Tekuća smjesa vodika (H2) i kisika (O2) je eksploziv. Zanimljivo je. K. u organskoj industriji u prehrambenoj industriji. Rb. povezanih kovalentnom vezom. hydor . vodik oksidaciono sredstvo. a u omjeru sa zrakom (18 % H i više od 60 % kisika). eksplozivan. Sr. (grč. Najreaktivniji metali (Li. produkt su najčešće otrovne tvari. bez boje.g. Vodik (H2) se u laboratoriju može dobiti u Kippovom aparatu: Zn + 2 HCl => ZnCl2 + H2 Ogromne količine vodika (H2) troše se na sintezu amonijaka (NH3).voda. mirisa i okusa.stvarati) ili onaj koji stvara vodu. Vodik (H2) se dobiva i kao nus produkt. Ca. Cz. Vodik (H2) je zapaljiv plin. Vodik (H) je plin. Vodik se može dobiti i iz metana: CH4 + H2O uz nikl (Ni) na 800oC => CO + 3 H2. Ba) reagiraju sa vodikom. Molekul vodika (H) se sastoji od dva atoma. kod proizvodnje klora (Cl). koji se upotrebljava kada je potrebno izvršiti eksploziju u zatvorenim prostorima. proizvodnju nekih metala. jer je produkt eksplozije voda (H2O). Na. Ime dao Lavoisier 1781.329 Vodik (H) je otkrio Cavendish 1766. . pri elektrolizi kuhinjske soli (NaCl). da je u reakciji stvaranja hidrida. genao . Vodik (H2) se industrijski dobija: C (koks) + H2O (vodena para) => CO + H2 Smjesa koksa (C) i vodene pare (H2O) zove se "vodeni plin".

Često se još viši stupanj čistoće vode dobija predestilacijom. Tako vode. prirodnu vodu.001 % Voda neprekidno isparava. .voda je najbolje otapalo u prirodi. Molekula vode je povezana vodikovom vezom.polarne kape 2. Najčišću vodu možemo dobiti sagorjevanjem čistog vodika (H2) u čistom kisiku (O2). .specifična toplota = 1.točka vrenja = 100OC. okusa.7 % kuhinjske soli (NaCl) ili zlata (Au) cca 0. koje sadrže veće količine otopljenih soli (Ca.specifična masa = 1. zato je na sobnoj temperaturi tekućina.točka taljenja = OoC. Prirodna voda sadrži otopljene minerale.najveća gustoća = +4oC .61 % .330 * voda H2O) Voda (H2O je spoj kisika i vodika.voda u zemlji 0.jezera) 0. gotovo svih kemijskih elemenata. voda (H2O) je vrlo reaktivna tvar: reagira s mnogim oksidima metala i nemetala i stupa u niz reakcija.hidrološki ciklus. kondenzira se pa ponovo isparava.Maseni udio je .035 % . što se čini destilacijom. nema prijatan okus i nije podesna za piće.voda u zraku (vodena para) 0.kiselost vode pH = 7 (nije ni kisela niti bazna) na 20oC . Voda ima fizikalne osobine: .morska voda 97. Voda prekriva dvije trećine Zemljine površine ( volumen je 1. pa se to kruženje vode zove . Mg) zovemo tvrda voda. .0221 % . Da bi smo dobili kemijski čistu vodu. Ove vode nisu podesne za uporabu u industriji. .voda na zemlji (vodotoci. . koje ona sadrži. Tako morska voda sadrži cca 2. moramo osloboditi od primjesa.nema.39 milijardi km3). Kemijski čista voda.33 % . boje i mirisa. U kemijskom pogledu.00000004 %. .

Omekšavanje se može postići kuhanjem.=> H2O Tijekom uporabe. koja u 1 l sadrži 10 mg kalcijevog oksida (CaO). gdje su u uporabi visokotlačni parni kotlovi.anionski izmjenjivač Oslobođeni (H+ i OH-) iz izmjenjivača odlaze u vidu: 2 H+ + OH.=> HCO3-smola + OH. Zbog slabijeg prijenosa topline. kao kemijska tvar je vrlo postojana. kojim se uklanjaju ioni. ima voda. Vodu je najzgodnije razložiti uz potporu električne struje u Hofmannovom aparatu. koji se u obliku soli talože u tvrdoj vodi. Stoga treba parne kotlove puniti omekšanom vodom. kroz nastali sloj karbonata. materijal posude se pregrijava. To su kalcijevi i magnezijevi ioni (Ca++.kationski izmjenjivač OH-smola + HCO3. Mg++). . Jedan stupanj tvrdoće. sa visokim tlakom pare. U industriji i domaćinstvu. Omekšavanje vode je postupak. kationski i anionski izmjenjivač se nakon nekog vremena oslabe (ponestane (H+ i OH-)). ali je skupo.331 Voda. zato se vrši omekšavanje ili deionizacija vode (demineralizacija) sa sintetičkim kationskim i anionskim smolama: 2 H-smola + Ca++ => Ca-smola + 2 H+ . što slabi njegove mehaničke osobine. Tvrdoća vode izražava se stupnjevima tvrdoće. koji uzrokuju tvrdoću vode. zagrijavanjem vode na stijenkama posuda talože se netopljivi karbonati. To je posebice opasno u industriji.

. a to se provodi ispiranjem kiselog izmjenjivača sa klorovodičnom kiselinom (HCl) i ispiranjem alkalnog izmjenjivača sa natrijevim hidroksidom (NaOH). a ioni (OH-) iz lužine (NaOH). zamjene vodikovim ionima (H+) iz klorovodične kiseline (HCl). Pritom se kationi vezani u kiselom izmjenjivaču.332 Zato se izmjenjivači trbaju regenerirati.

333 .

Naš planet Zemlja može se podijeliti u više koncentričnih krugova. Samo nekoliko kemijskih elemenata u prirodi. samo u spojevima. .sumpor (S).plemeniti plinovi (helij. To je silikatni dio.334 I D 8 RASPROSTRANJENOST ELEMENATA U PRIRODI Rasprostranjenost kemijskih elemenata.kisik (O2).Au. Slijedeći sloj.dušik (N2).Ag. . Rasprostranjenost kemijskih elemenata na Zemlji uvjetovano je fizikalnim i kemijskim procesima. Poluprečnik ove koncentrične sfere iznosi cca 3000 km. platina . . u koji je geološkim procesima dospio i dio sloja ispod (sulfidi i oksidi metala). argon-Ar. pa se javljaju čak i u nama dostupnom sloju Zemlje. od kojih se centralni dio sastoji od metalnog rastaljenog željeza (Fe) i dosta nikla (Ni). neon-Ne. kripton-Kr ksenon-Xe. . uvjetovano je stabilnosti i reaktivnosti Sunca. koji su se zbivali tujekom njenog geološkog razvoja.He. zlato . Slijedeći koncentrični krug.Pt ). Svi ostali kemijski elementi se nalaze u prirodi. koji opkoljava centralni dio i čija je debljina cca 1500 kmsadrži uglavnom: sulfide i okside metala. obrazujući tako rudna nalazišta. radon-Rn). također je debljine cca 1500 km. .plemeniti metali (srebro . dolazi u slobodnom stanju: .

........8 % ..0........................ samo zemljina kora: litosfera..... samo kemijski elementi................0006 %....... gotovo sve kemijske elemente...0..................6 % .......... 27.........mangan (Mn) ..natrij (Na) .srebra (Ag) ........0 % . 5.......02 % .. 3.....................................željezo (Fe) .silicij (Si)........................................0...7 % . Ako se posmatraju.............01 % ............ 2.................................018 %............cink (Zn) ....41 % .........................0.......... ... Slijedi: .......kalij (K) .................................... 0...bakar (Cu) ........... izuzev nekih transuranskih i sintetičkih (dobijeni umjetnim putem) kemijskih elemenata.. 0............vodik (H2)..............6 %... U običnom životu poznatiji i češće upotrebljavani metali čine relativno neznatan dio Zemljine kore.....2 % .............klor (Cl) .....2.........kalcij (Ca) ........ da je kora sastavljena uglavnom iz spojeva devet kemijskih elemenata.... ............. To su: ....kisik (O2) sa masenim udjelom od 46............kositar (Sn) ..titan (Ti) ........0.....................platina (Pt) ........................... 0........06 % itd. pa je tako: .........12 ...........nikl (Ni) ......... ali u vrlo različitim količinama.................................... 8.. U njoj ćemo naći..... ..............aluminij (Al).....0............ 0.000004 % .. koji su u većim količinama učestvovali u izgradnji Zemljine kore....1 % ......6 % .............. .19 % ..sumpor (S) ............................................magnezij (Mg) .....000005 % ..........0.......................62 % Zemljine kore............0...1 % .............0...........09 % ......... hidrosfera i atmosfera...... može se reći.. 2......fosfor (P) ................97 % Tako prvih devet kemijskih elemenata čini 98..................ugljik (C) ..........335 Ako se uzme u bzir...

........00000015 %.................336 .............. ....zlata (Au) ......... 0.........0000000029 % ...........000000000007 %................ 0.... 0..................................................000000019 % .........radij (Ra) ..ksenon (Xe) ... U izvanredno malim količinama nalazi se: -kripton (Kr) ..................... 0.

........... Nabroji kemijske elemente XV skupine PSE...............................................ocjena......... primajući jedan elektron......................................(ID 3) 10 3................................................... Zato halogeni imaju izrazit METALNI NEMETALNI karakter (ID5 ) 10 10..................................................... Kako?.............................................................................................................. Halogeni.............................. Kako?....................................................................... ..................................................................................................................................................................... simbo i boja:.....(ID3) 10 5........(ID2) 10 8.................................... ....................................................... Ime :...............(ID3) 10 2.................................... ....................... formula:.......... koji je najmekši mineral u prirodi......... ostvaruju strukturu inertnih plinova........(ID4) 10 9.... Arsenova (As) ruda zove se.................................................................................. 5 antimonova (Sb) ruda zove se.............Koji je najtvrđi mineral u prirodi?.................... Ime i prezime...... Objasni kruženje dušika u prirodi:.................5 6............................................................10 ) ID Test broj 01.................................... Jedan inertni plin otkriven je "trijumfom treće decimale"...................................................(ID6)10 ukupno bodova................................................................ Napiši formulu reakcije fotosinteze: (ID4) 10 7............................337 I D 09 TESTOVI I D OD ( 1 ......... ................................................................................................ .. 1............................................................................................................... elementarni kisik /O2) dospijeva procesom fotosinteze......................... ......................................................................Objasni: što su to umjetna gnojiva?............................................. Sumpor (S) se nalazi u oblikusulfidnih ruda...........................Koji plin i kako otkriven? ........................ Ime..Datum............. Elementarni fosfor (P) je u kemijskom pogledu neaktivniji od dušika (N2): DA NE (ID 3) 10 4............ ........................................ U zemljinu atmosferu.........................

.................................................................... ................. Kakvim plamenom gori zapaljen na zraku?............................................................................................................................... Objasni "ozonske rupe" riječima?........... za optičke instrumente.......................... Selen (Se) je u uporabi u industriji stakla................................ Dušikov suboksid (N2O).......................................................................Datum......... ............ 1................. metali su:....................... a opet u svim kiselinama je fosfor (P) u pozitivnom petooksidnom stanju................ Ime...................... simbol i boja:.............................XVI skupina PSE............338 I D Test broj 02........Napiši reakciju dobijanja klora (Cl) u laboratoriji iz kalijevog permanganata (KMnO4 (ID5) 10 9.......................................................................................................................................................................................... Ime i prezime................................. koji ima značajnu funkciju u metabolizmu. kao i fosfor pentoksid (P2O5)..............(ID4) 10 7... Nedostatak tog hormona izaziva (što?) ..................................................................... pri vulkanizaciji kaučuka........ Tri različite....... .................................... ..................................................Nabroji kemijske elemente ugljikove (C) skupine PSE?.................................(ID5) 10 10..........(ID4) 10 6.............. ........................................... XV skupina PSE.................................................................................................................. .........................................................................................................................................(ID4) 10 8......Jod (J) je sastojina hormona (kojeg):............................... ....... Sve što znaš::.......................................... Gdje su nalazišta sumpora (S) u svijetu?...................................................................................... amfoternog karaktera su:................. Koje su to kiseline i kako se dobijaju: ..................................................................................(ID3) 10 4......... nemetali su..... (ID3) 10 3.................................................... (ID3) 10 2....................................................................................................... ..................................................................................(ID2) 10 ukupno bodova.................................................ocjena..................................................(ID4) 10 5..

...............(ID3)10 4.............................Sumpor ima čitav niz promjena.................g.........ocjena..............................................................................................................................................................Sve o dušikovom monoksidu (NO) što znaš:..........................na 444.. ............................. ime predložio 12-godišnji sin Ramsaya...............na 1600C .339 I D Test boj 03...........................(ID4)10 ukupno bodova..............................................Datum..... ..(ID5) 10 7........... simbol i boja:...................................................................................(ID4) 10 10.................................... Osobito je važan u stanicama za prenošenje nasljednih osobina............................................ ................................................................................ Tko i kada?............................... Ime.... formulom: (ID2) 10 8...................... Fosfor (P) se u organizam unosi biljnom hranom................................. Otkrili ga 1898...................................... ....................................................... Sve o elementarnom dušiku (N2) što znaš:..(ID3) 10 2.............. ........................... To je kemijski elemenat........... .................................... ................................................. Ramsay i Travers...................................... Na 1190C je................................. Kako se klor (Cl) dobija u laboratoriju iz manganovog dioksida (MnO2)? (ID5)10 6.... 1............................... Koji?.....na 2500C.......................................... ................................................. XVII skupina PSE......................................................................................... Ime i prezime.................................(ID5)10 5....................................................... Hipoklorasta kiselina.....................(ID3)10 3.........(ID6) 10 9......................... Struktura i sve što znaš o njoj:.................................50C.....Kako se dobija silicij (Si)......... .............. Polonij je otkrio......................................... u povezivanju lanaca aminokiselina u (što?):......................................

................. Kojom bojom:.. koliko sumpor (S) ima atoma............................... Kako? (ID5)10 9..........................(ID5)10 10........................................................... ....................................................g.................. Što je to "umjetni zrak"?. Sve što znaš:......................................................... Dušikov dioksid (NO2).............. Opiši postupak proizvodnje F....(ID4) 10 7.............................. a..............................................340 I D Test boj 04.. Ime i prezime..... Interesantne su promjene sumpora (S)............................ troše se za proizvodnju amonijaka (NH3)..........................................................................Jod boji u najmanjim količinama otopinu škroba...................... Fosforna kiselina....................................................... pokušali. koje potiču od promjena broja atoma (S)....................................... 1921......................................... lako se stvrdnjava........................................................ Ime..................................................... Najveće količine dušika (N2) iz zraka........ Koje je to umjetno gnojivo? ........................ ... Nastala eksplozija u kojoj je poginulo više od 500 osoba............ .......... ..........................................................................................Datum.......g....... kada se stvrnula veća količina tog gnojiva..................................Habera iz 1908. .............................. Tako na običnoj temperaturi sumpor (S) ima (koliko atoma)::................ simbol i boja:.........ocjena............... Koje je to umjetno gnojivo................................(ID6) 10 8......................................U laboratoriju se klorovodična kiselina (HCl) dobija uticajem sumporne kiseline (H2SO4) na kuhinjsku sol (NaCl). ........................... može dati tri niza soli...(ID5)10 ukupno bodova............... Navedi primjere spojeve halogena sa vodikom:..... (ID4) 10 6...................................... u parama................................................................................................... eksplozivnog djelovanja..............................................................(ID3)10 2................................... razbiti eksplozivom...................:........................ .... Napiši formulu i ženevsku nomenklaturu? (ID3)10 4...........................XVIII skupina PSE... tečni sumpor (S) (koliko ima atoma)................................................(ID3)10 5.....................(ID3) 10 3..................................... 1.......

(ID4) 10 9...... Sve što znaš:......... ............................... 1.................. Amonijak (NH3) je pod normalnim uvjetima (Što?)............... (ID4) 10 6.............................. Jedan volumen vode otapa na 00C .......................(ID3) 10 3............................................... ...........specifična masa vode je (koliko?) ........................................................... On je teži od vodika (koliko puta)............ .......................................................................................................kisik i sumpor su izraziti (što?).....................................................................(ID3) 10 4........................................................(ID3) 10 2....................................(ID5) 10 ukupno bodova............................. ..............................................................Datum................. Didušikov trioksid (N2O3).................................. kako i kada je otkrio fosfor (P)?......................a na 18000C molekul sumpora raspada se na (koliko ?).........(koji element?) ..............................Na 9000C sumpor (S) ima (koliko atoma).......................(ID4)10 8...dok je ..........(ID4) 10 7........................................................................................................... Zašto se upotrebljava "tinktura joda"?.............Da bi postigli konfiguraciju inertnih plinova elementi XVI skupine PSE treba da (ŠTO?)....................341 I D Test broj 05.............. ................................................................................................................................................................................................. ....................................(ID5) 10 10.......................................................Kiselost (pH9 čiste vode je (koliko?).....................................ocjena.................................................1 dm3 ima (koliko grama).................................................................................................................. Kako se dobija trostruki superfosfat (umjetno gnojivo)? ID3) 10 5......... ................. Ime i prezime.......................................................................................................... ..sa osobinama metala................................................. Tko........ ........................................... Sve u vulkanizaciji što znaš:...............koncentracija iona čiste vode je (koliko?)............ Koliko oksidacijski ima broj klor (Cl) u klornoj kiselini?.......................

. Sve što znaš:............ Napiši formulom dobijanje dušićne kiseline (HNO3) iz čilske šalitre:...... fosfor (P) je u uporabi kao otrov za štetočine..... ........................ (ID4) 10 10.......................Objasni riječima......................Što je to "Thomasovo brašno"?.......................................... zove se.342 I D Test broj 06...........Ocjena........ DA NE (ID3) 10 7............................................................... Pored uporabe u proizvodnji šibica...................... U nekim slučajevima arsenovi spojevi su u uporabi kao lijekovi................................... tako što se vrši.................... kako se zapali šibica?........................... To je................ I D Test broj 07...............................(ID4) 10 ukupno bodova..Proces uzimanja i trošenja kisika u organizmu................................................................................... Didušikov tetroksid (N2O4).................... To je EGZOTERMNA ENDOTERMNA reakcija.............. topline. Kako?................................ predvidio ga Mendjeljejev............................................................................................ ali mogu biti i (što?): ..............................(ID3) 10 5....g...................... ....... .......................... otkriven 1885. Kako nastaje "nišador"? Napiši formulom: (ID5) 10 2................ Što je to "carska vodica"?................................................................................................. Koji je to kemijski element? Ime dobio po državi............... (ID3) 10 4.............................................. .......................................................(ID3) 10 3.........(ID3) 10 6......................................................................................... .......... 1........................... ...................... kao katalizatori nekih kemijskih reakcija........................ ......................................................Datum........................................................................................................ U organizmu arsenovi spojevi služe..... Što?.........(ID4) 10 9................................(ID3) 10 8............... a u ratu za proizvodnju napalm bombi i dimnih zavjesa............................................................................................ Ime i prezime....................

.....................ocjena............... zbog njihove male topivosti............... DA NE (ID4) 10 (ID4) 10 10 Koliko 1 l vode na O0C može otopiti klora (Cl)....................... Kako amonijev hidroksid (NH4OH) reagira sa sumpornom kiselinom (H2SO4)? (ID4) 10 2...................................................................................................................... .......... Kojih?... Biljke teško asimiliraju fosfate......................(ID4) 10 8.........................................(ID3) 10 6..............................................................................(ID3) 10 3............343 Ime i prezime..... Napiši način dobijanja dušićne kiseline direktnom sintezom dušika (N2) i kisika (O2) (ID3) 10 4........ . U % i u mas?...... 1......................... koji je podesniji (topliviji): (ID3) 10 5......................... Što je to "mineralizacija"?...... Olovo je u prirodi u malim količinama (kojim?)..... .....................Drvce zamočeno u sumpornu kiselinu (H2SO4) pocrni. ....Datum........................... pa se tercijalni fosfat prevodi u primarni fosfat............... Sumpor (S) se javlja u više alotropskih modifikacija. Sve o didušikovom pentoksidu (N2O5) što znaš?. I D Test broj 08..................................... ukupno bodova...................... Kako se dobija sumporvodik (H2S) u Kippovom aparatu: 9.......................................................................................................................................Kako se dobija iz rude galenita? (ID3) 10 7...................

....................................... Spojeve kisika..............................Što predstavlja zbirnu formulu...................................................................a za proizvodnju jedne boce piva troši se koliko vode............................... ......... I D Test broj 9...............................Datum........ Sve što znaš:............)ID3) 10 4...... Napiši način dobijanja dušićne kiseline (HNO3) iz smjese amonijaka (NH3) i zraka...................................................................... Kako?........................................................................................... U uporabi je za (što?).....................................................................(ID4) 10 ukupno bodova................... Ogromna je uloga vode u industriji.................... ........................................................U laboratoriji se sumpor dioksid (SO2) dobija iz bakra (Cu) i sumporne kis (H2SO4): (ID4) 10 9..................... kod proizvodnje sumporne kiseline (H2SO4)? (ID 4 ) 10 10................................................ Kisik (O2) se jedini sa skoro svim kemijskim elementima....... sa drugim elementimo zovemo........ocjena.................................................Napiši formulom? (ID3) 10 5.......................(ID4) 10 8............. . ....................... Za preradbu 1 kg šećerne repe troši se (koliko) vode....... Dušikasta kiselina (HNO2)....................................344 Ime i prezime............... Bizmut (Bi) u prirodi se nalazi kao (što?)......................................................................................................................Korozija željeza (Fe) ja BRZA SPORA oksidacija (ID4) 10 7...a proces se zove.. kada se prevedu preko katalizatora na 6000C: (ID3) 10 3..................................................(ID3) 10 2............................... ............................ Što je to "crveni" a što "bijeli" fosfor (P)?..............................(ID4) 10 6...............................................................................za jednu haljinu od umjetne svile:...... Kako se proizvodi urea (umjetno gnojivo ........... za jedne novine............................................... Na običnoj temperaturi sumporna kiselina (H2SO4) je (nastavi)............................. 1.............. ...

. Arsenovi spojevi SLUŽE NESLUŽE u borbi protiv biljnih štetočina.....................g...... Halogeni imaju niz sličnosti..Ima točku vrenja na temperaturi........ ........................................................................................ Tali se na temperatur.........................................Datum......Perklorna kiselina (HClO4)..... koja djeluje slabo bazno....... grožđe.......(ID3) 10 7...... Na kojoj temperaturi?........................................................ ................................. Kojoj?................. Dobio ga je iz zraka..........................(ID5) 10 10...... koja vrije........................ocjena............................................... Što?........................................................... Soli dušićne kiseline (HNO3) zovu se..(ID5)10 ukupno bodova...............345 Ime i prezime................................... krumpir. I DS Test broj 10............................................................. Dušićna kiselina je jako OKSIDACIONO REDUKCIONO sredstvo Otapa sve metale............. određuje kojaumjetna gnojiva treba dodati i koliko?.......Zašto se tek na osnovi kemijske analize........ Kojoj?........................................................................................ Sve što znaš:.......... To je bezbojna tečnost............................... .......................(ID4) 10 9............. Volumni odnos dušika je u atmosferi.... ........................................ hmelj............................................................................................................... Kako se dobija? (ID3 ) 10 6............................................... AKTIVNIJI NEAKTIVNIJI od dušika (N2) (ID3) 10 5............................................ sem (kojeg?)........ Amonijak (NH3) sa vodom..... znači.......... (ID4) 10 8............ DA NE (ID3) 10 3.................................Rutherfordu 1772...............................................................................................Otkriće dušika (N) pripisuje se D.............................................. daje otopinu.... Kako?...... 1............Sumpor trioksid (SO3)...(ID3) 10 4......................... ...................................................... Phosphorus na grč....... Dušik PODRŽAVA NEPODRŽAVA gorenj (ID3) 10 2......... Kako kalijev klorid (KCl) štetno utiče na neke biljke (duhan......... ......................................................................... Sve što znaš?....................... šećerna repa) pa se za te kulture rabi kalijev sulfat (K2SO4).......... Kojih?......... Koliki?......

.......................... zove se...... a struja bila jačine od 3 A? 10 9............................................................................................... Prvi zakon elektrolize glasi....................................................2 XVIII skupine PSE............................ Kako?........................................ 1........ Koje tvari utiču na brzinu kemijske reakcije?...................346 Ime i prezime.......................................... ..............................................2 XV skupina PSE zove se...................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Kako?............................................................................................................... Kako?........................................................................... Kako?............................................................5 m dužine stvara napon od koliko?..................................... Koliko će se izlučiti bakra (Cu) pri elektrolizi bakarnog II sulfata............ .......... (što?)...................................... Kako?.............................. Kako?...................Datum........................................ ....5 a što sinteza?....... a zlato je (III): 10 10.........ocjena.................................................................................................Jegulja od 1...5 6....................... Pravilo le Chateliera glasi................ Kako?...............5 4.......................................................................................................................... Jegulja je pokretni gorivi članak.......................................2 XVII skupina PSE zove se.....................................................(IC 10 2........................... ako je elektroliza trajala 5000 sec..............................................................Koliko dugo će trajati elektroliza presvlačenja zlatne narukvice sa 4 g zlata (Au) Jačina struje je 5 A.................... Što je to analiza?.............................2 XVI skupina PSE zove se................................................................................ 10 3....... Katoda je.....................................................1 0 5....................................................................... U kojim su skupinama prijelazni elementi?.................... ............. Kako?.................................................... ............................................................................10 7. .......................................2 8................................................................5 Druga skupina PSE zove se..10 ukupno bodova...................... XIV skupina PSE zove se...................................... Kako?... .. anoda je (što?)..... I skupina PSE zove se...........................

Galenit (PbS). pirit (FeS2). bor (B). koji sadrže dušik (N). . Svojim žilicama. 02. Realgar (As2S3). Dušik (N).Dijamant. antimonit (Sb2S3). koji za živi svijet nisu značajni ni elementaran niti u solima. 03. bezbojan. CO2 + 6 H2O + klorofilna fotosinteza => C6H12O6 + 6 O2 07. grafit. cink (Zn). Sav proces se zove nitrifikacija. antimon (Sb) smeđ. bizmut (Bi) srebrenobijel. a ovaj u nitrate. dobivenog iz zraka i iz dušikovih spojeva različita. pa ih vrlo složenim postupkom prerađuje. pak može da rabi uglavnom nitrate. sumpor (S). znači bez energije. 06. Argon (Ar). Otkrili su argon (Ar) Ramsay i Rayleigh 1894. 09. Tako je "trijumfom treće decimale" matematičkim putem otkriven argon (Ar). arsenopirit (FeAsO2). Nemetalni. već je ukazivala da u zraku pored kisika (O2) i dušika (N2) ima još neki element.g. Mrtva priroda nam daje elementarni dušik (N) u zraku i solima. Nađeno je da je apecifična masa dušika (N). Argos grč. Biljni svijet. Poslije je i eksperimentalno dokazan. biljka siše nitrate. To su spojevi.006 g i nije poticala od nepravilnog mjerenja. Ne 04. gips (CaSO4x2H2O). halkopirit (CuFeS2. Razlika je iznosila 0. Životinjski svijet se hrani biljkama i od njih uzima dušikove spojeve za svoje proteine (bjelančevine). 05. 08. gorka sol (MgSO4x7H2O). 01. dušikovi spojevi prelaze u amonijak (NH3).347 I D 10 RJEŠENJA I ODGOVORI I D TESTOVA Odgovori i rješenja I D testa broj 01. 10. arsen (As) smeđ. Kad biljni i životinjski svijet ugine. sfalerit (ZnS). fosfor (P) i kalij(K) a ponekad i magnezij (Mg). jer njih organizmi nemogu neposredno da iskoriste. fosfor (P) bijel.

selen (Se) crven. silicij (Si). Ima uporabu. olovo (Pb Rješenje i odgovori I D testa broj 03. 08. P2O5 + H2O => 2 HPO3 . Tiroksina u funkciji štitne žlijezde. Dušik (N) i fosfor (P). gušavost.meta fosforna kiselina P2O5 + 2 H2O => H4P2O7 . Crvenkastim plamenom. kositar (Sn).piro fosforna kiselina P2O5 + 3 H2O => 2 H3PO4 . sumpor (S) žut. Na Siciliji.348 Rješenje i odgovori I D testa broj 02. dalje O3 + Cl => ClO + O2 ClO + O => Cl + O2 06. jodiranjem kuhi njske soli (NaCl). Apsorpcijom ultraljubičastog zračenja kisik(O2) se raspada na atomni kisik: O2 + uv zračenje => 2 O dalje O + O2 => O3 Freoni razaraju molekule ozona (O3): CCl2F2 + uv => CClF2 + Cl. bezbojan plin. 05. telur (Te) mrk. Dušikov suboksid (N2O). Dobija se: NH4NO2 + pov. Texasu i Japanu. arsen (As) antimon (Sb) i bizmut (Bi) 02. polonij (Po) ima radioaktivne osobine. Kisik (O) modar. sladunjava okusa. .temperatura => N2O + 2 H2O 03. germanij (Ge). 07. 16 HCl + 2 KMnO4 0> 2 KCl + 2 MnCl2 + 5 Cl2 + 8 H2O 09. 10. 01. kao narkotik (veseli plin).orto fosforna kiselina 04. Ugljik (C).

U prirodi. Postoji kao N2 molekul. brom (Br) crvenomrk jod (J) ljubičast. 04. Dušikov monoksid (NO). Fluor (F) bezbojan. bezbojan i vrlo otrovan plin. okusa i mirisa. 05. 02. ima jake oksidacione osobine. gusta mr ka. Sa kalijevim hidroksidom (KOH) daje "ževelsku vodu". i ribonukleinska kise lina (RNA). nitrita i u proteinima. 1 l dušika (N2) ima masu od 1. astat (At). 4 HCl + MnO2 => MnCl2 + Cl2 + 2 H2O 06. Deoksiribo nukleinska kiselina (DNA).25 g i 14 puta je teži od vodika. klor (Cl) žutozelen. već na zraku prelazi u dušikov dioksid (NO2 2 NO + O2 => 2 NO2 03. počne da vrije i prelazi u žutu paru. sve tamnija tekućina. . Struktura: H . Kemijski vrlo aktivan. postaje ponovo tečna.349 01. 09.g. Dobija se frakcionom destilacijom tekućeg zraka. SiO2 + 2 C + 2000oC => Si + 2 CO 08.Cl 07. Lakopokretljiva žuta tekućina. Plin bez boje.O . 10. ali mrka. Neon (Ne). kao slobodan u zraku i u obliku nitrata.Piere i Maria Curie 1898. Njene soli hipokloriti.

Smjesa vodika (H2) i dušika (N2) se moraju stlačiti na 200 bahra. CaF2 + H2SO4 => CaSO4 + H2F2 Br2 + H2 => 2 HBr H2 + J2 => 2 HJ .500oC. 05. radon (Rn). neon (Ne). Crvenkastim plamenom. 10. 06. 07. 04. 8 i 6 atoma. 02. Helij (He).6 i 2 atoma. Amonijak (NH3) se uklanja ukapavanjem. Stlačena smjesa se ugrije na 400 . Mono natrijev fosfat (NaH2PO4).350 Rješenja i odgovori I D testa broj 04. 8 atoma. argon (Ar). Na običnoj temperaturi crvenosmeđe boje. 08. Amonijev nitrat (NH4NO3). a neizreagirani plinovi se vraćaju u proces. 2 NaCl + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HCl 09. Modro. Kad se hladi prela zi u bezbojan plin 2 NO2 => (NO2)2 => N2O4 lako se otapa: 2 NO2 + H2O => HNO2 + HNO3 03. pa se prevede preko katalizatora (Fe). dinatrijev fosfat (Na2HPO4) trinatrijev fosfat (Na3PO4). ksenon (Xe). 01. kripton (Kr). 8.

08.O . 07. Otrovan bezbojan plin. 2 atoma na atome sumpora (S). Rješenja i odgovori I D testa broj 06. Brandt 1669. tražeći zlato (Au) dobio fosfor (P) misleći da je dobio elemenat "vatru".351 Rješenja i odgovori I D testa broj 05. Upotrebljava se kao spoljni antiseptik u medicini. oštra mirisa. 04. H .. Dobija se guma. pH čiste vode = 7. Ca3(PO4)2 + H3PO4 + 3 H2O => 3 Ca(H2PO4)2xH2O. 09. alkemičar. Sirovi kaučuk se grije na 150oC i sjedinjuje se sa sumporom (S). 8. 0. sp. toplota = 1.masa vode = 1.5 puta teži od vodika (H2). u čistoj vodi koncentacija iona je 1o-7mol/dm3. sp. Pozitivnom trooksidnom stanju. 06. Tamna tekućina. 1000 volumena plinovitog amonijaka (NH3) 02. Otopina joda u etil alkoholu. 05.Cl = O 10. 01. postojana samo na niskim temperaturama: N2O3 + H2O => 2 HNO2 03.g. telur (Te) sa osobinama metala. .76. 2 elektrona nemetali.

kao oksidaciono sredstvo u raketnim motorima. NH4OH + HCl => NH4Cl + H2O 02. Kako je reakcija egzotermna. temperatura zbog trenja poraste.352 01. 08. egzoterman proces. 2 NaNO3 + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HNO3 04. Smjesa (3 HCl + HNO3) otapa sve metale. . sumpor (S) se oksidira i šibica se za pali. Disanje.5 t didušikovog tetroksida (N2O4) 03. Glavica šibice sadrži smjesu kalijevog klorata (KClO4). koji se dobija kao nus produkt uz čelik Pogodan za kisela tla. u ratu kao bojni otrovi. Premaz na kutiji je crveni fosfor (P) i stakleni prah. 06. To je kalcijev fosfat. Oslobađa se se nascentni klor (Cl) koji je veoma reaktivan: HNO3 + 3 HCl => NOCl + 2 Cl + 2 H2O 05. Didušikov tetroksid (N2O4) u uporabi. Germanij (Ge). 10. Prevlačenjem glavice šibice po kutiji. Letjelica s kojom su se astronauti spustili i poletjeli sa Mjeseca imala je oko 4. 09. crveni fosfor reagira sa kalijevim kloratom. oslobađa. Rješenja i odgovori I D testa broj 07. Mogu biti žestoki otrovi. koji je oksidaciono sredstvo i sa sumporom (S) i antimonovim (Sb) sulfidom. NE 07.

14. vrlo nepostojana. Ca3(PO4)2 + 2 H2SO4 => Ca(H2PO4)2 + 2 CaSO4 05. zove se mineralizacija. 0. N2 + O2 => 2 NO dalje 2 NO + O2 => 2 NO2 2 HNO2 + O2 => 2 HNO3 ili 2 NO + H2O + 3 O => 2 HNO3 04. monoklinski. Proces pretvorbe organskih ostataka u humus.7 g Rješenja i oidgovori I D testa broj 08.6 dm3. a onda iz humusa u mineralne tvari. vrlo nepostojana. 08. 4. 10. soli se zovu . Da.353 01. plastični. amorfni. Rombski. 2 PbS + 3 O2 => 2 PbO + 2 SO2 PbO + C => Pb + CO 07. 06. 2 NH4OH + H2SO4 => (NH4)2SO4 + 2 H2O NH4OH + HNO3 => NH4NO3 + H2O 02. 01.002 %.Spada u slabije kiseline. 03. Zbog raspada na dušikov dioksid (NO2) i kisik (O2) spada u jaka oksidaciona sredstva. Didušikov pentoksid (N2O5) čvrsta kristalna bezbojna tvar. FeS + 2 HCl => H2S + FeCl2 09.

04. Raspada se : 2 HNO2 => NO2 + NO + H2O 02.0. Rješenja i odgovori I D testa broj 09. 08.354 nitriti. Sulfid bizmutit. 01. vrije na 338oC. oksidacija. 1. mrzne na 10.4oC. Pošto je reakcija vrlo burna nikada ne stavljati vodu u kiselinu (VUK) nego oprezno kise linu u vodu (KUV). 82 %. Bezbojna uljasta tekućina. 5. Vudov metal (tali se na 70oC). . Cu + 2 H2SO4 => CuSO4 + SO2 + 2 H2O S + O2 => SO2 / 4 FeS2 + 11 O2 => 8 SO2 + 2 Fe2O3 09. To su alotropske modifikacije fosfora (P).65. SO2 + H2O + NO2 => H2SO4 + NO / 2 NO + O2 => 2 NO2 10. 06. pr miješanju sa vodom oslobađa se toplina. 15 kg. a na 450o se raspada. bez mirisa. 2 NH3 + CO2 => NH2CONH2 + H2O 05. 02. Pare vrlo otrovne. 07. nepodržava gorenje. Oksidi. spora oksidacija. 4 NH3 + 5 O2 => 4 NO + 6 H2O dalje 2 NO + O2 => 2 NO2 2 NO2 + H2O => HNO3 + O2 03. Crveni je stabilniji. za spravljanje lako topljivih slitina: Rozeov metal.

2 KCl + H2SO4 => K2SO4 + 2 HCl. 04. Svi se spajaju sa vodikom. Katalizatori. Nitrati. svi su bezbojni. koji je u ravnoteži djeluje izvana. 02. Nosilac svjetlosti. Služe. plemenitih metala (Ag. ali višak odlazi u vodotoke i bunare i onečiščuje okoliš. Pt). Au. sustav će reagirati tako da se djelovanje smanji.1oC. oksidaciono. 07. Klor je u pozitivnom sedmooksidnom stanju: O // H . rabe se u industriji eksploziva. škodljivi plinovi. 05. . sa bazama grade soli 10. 06. nema niti jednog slobodnog u prirodi.O . 280oC. 08. Umjetna gnojiva su topljiva u vodi i veći dio biljke iskoriste. aktivniji. 44. 86oC. 01. Vrije na 45oC. Soli perklorati. koji iz reakcije izlaze nepromjenjeni. Kada se na neki sustav. Na običnoj temperaturi tekućina.355 NH3 + H2O => NH4OH 03.Cl = O // O Rješenja i odgovori I D testa broj 10. Burno reagira sa vodom dajući sumpornu kiselinu (H2SO4): SO3 + H2O => H2SO4 09. već na 17oC prelazi u kruto stanje.

proporcionalna je množini elektriciteta. koji protiče (Q) kroz elektrolizer. Ugljikova (C) skupina PSE. Od III skupine PSE do XIII skupine PSE.356 03. Naboj. Rastavljanje tvari na komponente. rep. jednak je umnošku jakosti struje (I) i vremenu (t). DODATCI Spisak minerala (ruda) pojedinih kemijskih elemenata: Litij (Li) . koje je prošlo kroz elektrolit. 05. Glava. 06. dobivanje novih tvari iz poznatih tvari. Alkalijski metali. dušikova (N) skupina PSE. 04. 450 V. 10. 07. Masa tvari izlučena na elektrodi. zemnoalkalijski metali. inertni (plemeniti ) plinovi 08. halogeni elementi. 09. kisikova (O) skupina PSE.

muskovit ( KAl2(AlSi3O10)(OHF)2) * Flogopit (KMg3(AlSi3O10)(OHF)2) .357 * Amligonit (LiNaAl(PO4)) * Trifilin (LiFeMn(PO4)) * Spodumen (LiAl(Si2O6)) * Lepifdolit (K(AlLi)3(AlSi3O10)(OHFe)2) * Petalit (LiNa(AlSi4O10)) Natrij (Na) * Albit (Na(AlSi3O8)) * Oligoklas ( CaNa(AlSi3O8)) * Kamena sol (NaCl) * Čilska salitra (NaNO3) * Kriolit (Na3(AlF6)) * Glauberova sol (Na2SO4x 10 H2O) * Boraks (Na2B4O7 x 10 H2O) * Kriolit (NaAlF6) Kalij (K) * Glinenac (K(AlSi3O8)) * Tinjac .

358 * Silvin (KCl) * Karnalit (KMgCl3 X 6 H2O) * Kainit (KMgCl(SO4) x 3 H2O) * Šenit .kalijevc sulfat ( K2Mg(SO4)2 x 6 H2O) * Polihalm (K2Ca2Mg((SO4)2 x 2 H2O * Langbajnit (K2Mg2(SO4)3) Rubidij (Rb) * Lepidolit (K(AlLi)3(AlSi3O10)(OHF)2) Cezij (Cs) * Poluks (Cs(AlSi2O6) x 1/2 H2O Berilij (Be * Beril (Be2Al2(Si6O18)) * Euklas (BeAl(SiO4)OH) * Gadolinit (Be3Y2Fe(SiO4)2O2) * Hrizoberil (Al(BeO4)) .

kreda (CaCO3) * Dolomit (CaMg(CO3)2) * Sadra .F)2) * Diopsid (CaMg(Si2O6)) .359 * Fenakit (Be2(SiO4)) Magnezij (Mg) * Dolomit (CaMg(CO3)2) * Magnezit (MgCO3) * Olivin ((MgFe)2(SiO4)) * Enstatit ( Mg(SiO3)) * Serpentin ( Mg6(Si4O11)(OH)6 x H2O) * Milovka (Mg3(Si4O10)(OH)2) * Stiva (Mg4(Si6O15)(OH)2) * Azbest (Mg6(Si4O11)(OH)6 x H2O * Kiserit ( MgSO4 x H2O) * Kainit (KMgCl(SO4) x 3 H2O) * Karnalit (KMgCl3 x 6 H2O) Kalcij (Ca) * Vapnenac .gips ( CaSO4 x 2 H2O) * Anhidrit (CaSO4) * Margarit (CaAl2(Al2Si2O10)(OH.

360 * Volastonit (Ca(SiO3)) * Tremolit ( Ca2Mg5(Si8O22)(OH,F)2) * Fosforit (Ca5(PO4)3(OH,F,Cl)) * Apatit (Ca5(PO4)3F) Stroncij (Sr) * Celestin (SrSO4) * Stroncianit (SrCO3) Barij (Ba) *Težac (BaSO4) * Viterit (BaCO3) Radij (Ra) * Uranov smolinac - uranit (UO2)

Skandij (Sc), itrij (Y) * Tortvetit (YSc2(Si2O7) * Gadolinit (Y2FeBe2(SiO4)2O2) * Talenit (Y2(Si2O7)) * Ksenotim (YPO4) * Monacit ((Ce,Th)(P,Si)O4) Titan (Ti)

361 * Ilmenit (FeTiO3) * Titanit (CaTi(SiO4)O) * Perovskit (CaTiO3) * Rutil - titandioksid (TiO2) Cirkonij (Zr) * Cirkon (ZrSiO4) * Badelit (ZrO2) * Cirkonijev fluorid (ZrF4) Vanadij (V) *Patronit (VS4) * Vanadinit (Pb5(VO4)3Cl) * Roskelit (K(Al,V)2(AlSi3O10)(OH,F)2 Tantal (Ta) * Tantacit ((Fe,Mn)Ta2O6)

Krom (Cr) * Kromit (FeCrO4) * Olovni kromat (PbCrO4) Molibden (Mo) * Molibdenit (MoS2) * Vulfenit (PbMoO4) * Molibdenov sjajnik (MoO3)

362 Volfram (W) * Šelit (CaWO4) * Stolcit (PbWO4) * Volframit ((Mn,Fe)WO4) * Volframovo žutilo (WO3 x H2O) Mangan (Mn) * Piroluzit (MnO2) * Braunit (2 MnO3 x MnSiO3) * Biksbiit ((Mn,Fe)2O3) * Manganit ( Mn2O3 x H2O) * Hausmanit ( Mn3O4) * Kriptomelan ((Ba,K)2Mn8(O,OH)10 * Dodofrozit ( (MnCO3)

Željezo (Fe) * Magnetit (Fe3O4) * Hematit (Fe2O3) * Limonit (Fe(OH)2) * Siderit (FeCO3) * Pirit (FeS2) * Triolit (FeS) Kobalt (Co)

363 * Smaltin (CoAs2) * Kobaltin (CoAsS) * Lineit (Co3S4) Nikal (Ni) * Garnierit ((Mg,Ni)3(Si2O5)(OH)4) * Nikelin (NiAs) * Nikalna pakovina (NiAs2) * Gersdoftit (NiAsS) * Milerit (NiS) Platina (Pt) * Heksafluoridit (PtF6)

Bakar (Cu) * Halkopirit (CuFeS2) * Bornit (Cu5FeS4) * Kubanit (CuFe2S3) * Halkozin ( Cu2S) * Kuprit (Cu2O) * Malahit (Cu2(OH)2(CO3)) * Azurit (Cu3(OH)2(CO3)2) Srebro (Ag)

364 * Argentit (Ag2S) * Sromejerit (CuAgS) * Tetraedrit ( (Cu,Ag)3(Sb,Ag)S3) * Prustit (Ag3AsS3) * Margitit (AgSbS2) * Piragirit (Ag3SbS3) * Kerargirit (AgCl) Zlato (Au) * Silvanit (AuAgTe4) * Nagiagit ((Pb,Au)(S,Te,Sb)2) * Krenerit (AuTe2) Cink (Zn) * Sfalerit (ZnS) * Smitsonit - plemenita kamenina ( ZnCO3) * Silikatna kamenina (Zn4(SiO2O7(OH)2 x H2O)

Kadmij (Cd) * Grinokit ( CdS) * Otavit (CdCO3) Živa (Hg) * Cinober (HgS) * Levingstonit (Hg(Sb4S7) Bor (B)

365 * Boraks (Na2B4O7 x 10 H2O) * Kernit (Na2B4O7 x 4 H2O) * Kolemanit (CaB3O5OH x 2 H2O) * Borokalciot (CaB4O7 x 4 H2O) * Boronatrokalcit (NaCaB5O9 x 8 H2O) * Pandermit (Ca4B10O19) Aluminij (Al) * Glinenac (Mg(AlSi3O8)) * Ortoklas (K(AlSi3O8)) * Albit (Na(AlSi3O8)) * Anortit (Ca(Al2Si2O8)) * Muskovit (KAl2(AlSi3O8)) * Kaolinit (Al2(Si2O5)(OH)4) * Korund (rubin, safir, ametist, smaragd, topaz ) (Al2O3) * Boksit (Al2O3 x H2O)

Talij (Tl) * Lorandit (TlAsS2) * Vrbait (TlAs2SbS5) Germanij (Ge) * Argirodit (Ag8(Ge,Sn)S6) * Germanit (Cu6FeGe2S8) Kositar (Sn)

366 * Kasiterit (PbS) * Stanin ( Cu2FeSn4) Olovo (Pb) * Galenit (PbS) * Cerusit (PbCO3) * Stolcit (PbWO4) * Anglezit (PbSO4) * Boulangerit (Pb2oSb16S44) Fosfor (P) * Fosforit (/Ca5(PO4)3) * Apatit ( Ca5(PO4)3F * Vivianit ( Fe3(PO4)2) * Vavelit (Al3(PO4)2(OH,F)3) * Monacit (Ce,Th)(PO4,SiO4)

Arsen (As) * Arsenopirit (Fe(AsS)) * Arsenov sjajnik (Ni(AsS)) * Arsensko željezo (Fe(As)2) * Klovitit (NiAs2) * Niklena pakovina ( NiAs) * Smaltin (CoAs2) * Realgar ( As4S4) * Auripigment (As2S3) * Prustit ( Ag3AsS3) * Enargit ( Cu3AsS4)

367 Antimon (Sb) * Antimonit (Sb2S3) * Teredrit ( (Cu,Zn,Fe,Ag,Hg)(Sb,As,Bi)S4) * Pirostilpnit (Ag3SbS3) * Burnonit ( CuPbSbS3) * Volsbergit ( CuSbS2) * Cinkenit ( PbSb2S4 * Štefanit (Ag5SbS4 * Breithaubit (NiSb) * Ulmanit (NiSb3) * Dikrasit (Ag2Sb)

Bizmut (Bi) * Bizmutov sjajnik (BiS3) * Bizmutov oker (Bi2O3) * Galenobizmutit (PbBi2S4) * Šapbahit (AgBiS2) * Emlektit (CuBiS2) * Tetradimit (Bi2Te2S) * Eulitin (Bi4(SiO4)3) Sumpor (S)

368 * Pirit (FeS2) * Halkopirit (CuFeS2) * Olovni sjajnik (PbS) * Cinkov sjajnik ((ZnS) * Gips (CaSO4 x 2 H2O) * Gorka sol (MgSO4 x 7 H2O) * Viserit ( MgSO4 x H2O) * Težac (BaSO4) Glauberova sol ( Na2SO4 x 10 H2O) Selen (Se) * Lebdeća porašina (SeO2) Telur (Te) * Bizmut-telurid (Bi2Te3) * Tetradimit ( Bi2Te2S) * Selentelur (Te.F)2 * Hiolit ( Na5(Al3F14) Klor (Cl) * Kamena saol (NaCl) * Silvin (KCl) * Karnalit ( KMgCl3 x 6 H2O) * Bišofit ( MgCl2 x 6 H2O) * Kainit (KMgCl(SO4) x 3 H2O .Se) Fluor (F) * Fluorit (CaF2) * Topaz (Al2(SiO4)(OH.

djelovao u Stockholmu. U svim tim razdobljima. ARRHENIUS Švedski znanstvenik. Prvi početci su od Feničana. slijedi doba Egipta. koji su svojim otkrićima obilježili razvoj kemije. dobio Nobelovu nagradu. srednji vijek. . Abecednim redom dati su samo najznačajniji znanstvenici. doba alkemije i doba moderne kemije. najvažniji je čovjekznanstvenik. * S. dao teoriju disocijacije. pa doba antičke Grčke.369 Jod (J) *Lautarit (Ca(JO3)2) Povijest kemije Kemija je svojim otkrićima obilježila razvoj ljudskog roda. 1903. rimsko doba.g. direktor Nobelovog instituta.

dobio Nobelovu nagradu 1931. uradio sintezu amonijaka (NH3) sa Haberom. BERZELIUS Švedski znanstvenik. djelovao u Torinu. uradio razne laboratorijske pribore.Q. djelovao u Parizu. otkrio pojavu radioaktivnosti. BERTHELET Francuski znanstvenik. . otkrio "Bohrov princip korespodencije".g.. uradio "kalorimetrijsku bombu" * J. dao "Bohrov model atoma". * C. zajedno sa Curie-vima dobio Nobelovu nagradu 1903. BOSCH Njemački znanstvenik. uradio prva točna određivanja atomskih masa. uradio veliki broj (1899) publikacija.E. * H. * M. djelovao u Parizu.C. dao načelo za uporabu kemijskih simbola.g. AVOGADRO Italijanski znanstvenik.. BECQUERELL Francuski znanstvenik. radio na ovisnosti plinova i molekulskoj masi plinova. direktor univerziteta u Kopenhagenu.J.P.A. djelovao u Stockholmu. predsjednik KWG (Keiser Wilhelm Gesellschaft). BOHR Danski znanstvenik. * N. radio na uranovim solima.370 * A. dobio Nobelovu nagradu.

djelovala u Parizu.S.371 * J. djelovao u Londonu. CRAFTS Američki znanstvenik sa Harvarda i Massachuttes Insstitute of Tehnology. Tražeći temu za doktorsku disertaciju zaintrigiralo ju je "Bequerelove zrake". CURIE Poljska znanstvenica. suotkrivač sa Fridelom sinteze toluena. član Royal Society. bio predsjednik Royal Society (kraljevska akademija znanosti) * M. dao teoriju kiselina i baza. već sa 30 godina. . CROOKES Engleski znanstvenik iz Londona. djelovao u Heildebergu. osnovao časopis "Chemical News".N. dao veliki doprinos razvoju kemije. BUNSEN Njemački znanstvenik. * J.M. * H.W. BRONSTED Danski znanstvenik. konstruirao "Bunsenov plamenik". CAVENDISCH Engleski znanstvenik. * sir W. djelovao u Kopenhagenu. osnivač Deutche Bunsen Gesellschaft fur Chemie. * R.

DOBEREINER Njemački znanstvenik iz Jene. DRUMMOND Engleski znanstvenik . DULONG Francuski znanstvenik iz Pariza. * sir H. dao hipotezu o atomima. Otkrio natrij (Na). barij (Ba). Faradaya. dao "Dulong-Pettitovo pravilo". ali djeljivoj čestici. ERLLENMEYER Njemački znanstvenik. dao "Drummondovo svjetlo" * P. svojim radom dobio plemićku titulu. Bio direktor Royal Society u Londonu.. govorio o kiselinama.L. otkrila pojavu radioaktivnosti. djelovao u Londonu.g. i 1911. dao pravilo "trijada kemijskih elemenata. * E. porijeklom iz siromašne obitelji. DAVY Engleski znanstvenik. * J. kalcij (Ca)sroncij (Sr). dobila Nobelovu nagradu 1903. koja je potvrđena tek poslije 100 godina. djelovao u Heildebergu i Munchenu. kao sitnoj. Maria Sklodowska Curie je najveća žena u znanstvenoj kemiji u povijesti ljudskog roda. poznata tikvica nosi njegovo ime. * J. .W. kao spojevima vodika (H). pripravio mravlju kiselinu.372 mukotrpno radeći dvije godine izolirala radij (Ra) i polonij (Po). dao osnove stehiometrije. DALTON Engleski znanstvenik iz Manchestera. * T. dao "zakon umnoženih omjera masa". bor (B). ali kako sam kaže najveće otkriće je školovanje i odgoj M. dao strukturu naftalina. kalij (K).

373 * H. FISCHER Njemački znanstvenik. razradio proces olovneih komora. dao "Fraschov postupak" dobijanja sumpora (S). dao "Fehlingovu otopinu". * C.g. . Dobio Nobelovu nagradu 1938. * J. djelovao u New Yorku i Chicagu. kod proizvodnje sumporne kiseline (H2SO4). otkrio pretvorbu bommbardiranjem neutronima. * F. djelovao na College of Pharmacy u Philadelphiji. FRIEDEL Francuski znanstvenik. GAY-LUSSAC Francuski znanstvenik iz Pariza.. FERMI Američki znanstvenik. * E. FRASCH Američki znanstvenik. GHIORSO Američki znanstvenik djelovao na kalifornijskom sveučilištu. dao "Gay-Lussacov zakon". direktor KWI u Mulheimu. djelovao u Stutgartu. dao sa Craftsom znamenitu sintezu toluena.L. FEHLING Njemački znanstvenik. djelovao u Berlinu. * H. radio na karboksilnim kiselinama. objasnio strukturu pinakona. * A. radio na sintezi parafina. djelovao na Sorboni. na području kvantne teorije.

HABER Njemački znanstvenik. prvi dao sintezu amonijaka (NH3). kirij (Cm). HUND Njemački znanstvenik.374 radio na bombardiranju teškim ionima. * F. djelovao u Gottinghamu.g. otkrio americij (Am). kalifornij (Cf). * F.W. LANGMUIR Američki znanstvenik iz New Yorka. muž Irene Curie. osnivač stereokemije. laurencij (Lr). JOLIOT Francuski znanstvenik.g. dobio Nobelovu nagradu 1933. osnivač "Dutsche Chemische Gesellschaft". istraživao električno stanje u kristalima. * F. dobitnik prve Nobelove nagrade 1901. * I. vant HOFF Nizozemski znanstvenik iz Amsterdama. 1918. direktor KWI. radio na teoriji naboja sa . dao "Hundovo pravilo". HOFMANN Njemački znanstvenik iz Bonna. * A. dobio Nobelovu nagradu. * J. mendeljejevij (Md). djelovao u Berlinu. djelovao u Parizu.H. istraživao anilin. berklij (Bk). otkrio sa Ireneom umjetne radioaktivne tvari.

djelovao u Beču. LIEBIG Njemački znanstvenik iz Munchena. pod izlikom da revoluciji nisu potrebni znanstvenici. dao "Loschmidtov broj". dao "Liebigovo hladilo". radio na teoriji kemijske veze.g. LE CHATELIER Francuski znanstvenik iz Pariza.375 Lewisom. * J. 1932. dao teoriju valewncije. dao "zakon o održanju mase" Smaknut na giljotini od pariškog tribunala. radio na ukapljavanju plinova. * C.L. * G. LAVOISIER Francuski znanstvenik iz Pariza. * A. djelovao u Munchenu. radio na teoriji radikala. djelovao na Berkeleyu. dobio Nobelovu nagradu. * H. dao "Le Chatelijev" princip. dobivanje cijanida. na volumetrijskoj analizi. LEWIS Američki znanstvenik. otkrio dobivanje teške vode (D2O). LINDE Njemački znanstvenik. "Lindeov postupak". radio na kinetičkoj teoriji. . LOSCHMIDT Austrijski znanstvenik. * J.N.

M. MEYER Njemački znanstvenik. skandij (Sc).g. radio ne termokemiji. . * E. McMILLAN Američki znanstvenik na Berkeleyu. otkrio lantan (La).G. radio na kinetici plinova i elektromagnetnoj teoriji svjetla. * L. dobio neptunij (Np).I. dao "Mitscherlichovu probu". izračunao mnoge atomske mase. djelovao u Londonu i Cambridgu. predskazao germanij (Ge). MOSANDER Švedski znanstvenik iz Stockholma. itrij (Y). * E. djelovao u Petrogradu. dao prvu tablicu periodnog sustava elemenata. * C. djelovao u Wurzburgu. terbij (Te). MITSCHERLICH Njemački znanstvenik iz Berlina. dao poijavu izomerije. MENDJELJEJEV Ruski znanstvenik. erbij (Er). inverzije šećera. dobio Nobelovu nagradu 1951. MAXWELL Engleski znanstvenik. * D. galij (Ga). direktor Radiaton Laboratory.376 * J.

377 * J. NEWLANDS Engleski znanstvenik iz Londona, dao teoriju "oktava". * J. NESSLER Njemački znanstvenik iz Karlsruha, dao "Nesslerov reagens" na amonijak (NH3).

* A.B. NOBEL Švedski rudarski inžinjer, djelovao u Stockholmu, usavršio destilaciju petroleja, pronašao dinamit. U svojoj oporuci odredio da se kamate njegovog imetka dodijele kao nagrada za najveće zasluge iz kemije, fizike, medicine, literature i borbe za mir poznato kao "Nobelova nagrada".

* H.C. OERSTEDT Danski znanstvenik iz Kopewnhagena, otkrio pojavu otklona magnetske igle. * W. OSTWALD Njemački znanstvenik, djelovao u Lepzigu, dao "Ostvaldov postupak", dobio Nobelovu nagradu 1909.g. * W. PAULI Austrijski znanstvenik, radio u Zurichu, na kvantnoj teoriji, dao

378 "Paulijev princip", 1945.g. dobio Nobelovu nagradu. * L. PAULING Američki znanstvenik, djelovao na Pasadeni, radio na kvantnoj mehanici i strukturi proteina, 1954.g. dobio Nobelovu nagradu. * MAX-PLANC Njemački znanstvenik iz Berlina, predsjednik KWG, postavio kvantnu teoriju.

* J. PRISTEY Francuski znanstvenik, otkrio kisik (O), klorovodičnu kiselinu (HCl), amonijak (NH3), odselio u Ameriku. * V. PRELOG Vladimir Prelog rođen 23.srpnja 1906.g. u Sarajevu. To je posljednji znanstvenik od naših dobitnika Nobelove nagrade, on je bio građanin svijeta cijenjen u znanstvenim krugoivima. Interesantno je da je kao 8-godišnji dječak nazočio paradi u čast nadvojvode Ferdinanda, koji je ubijen u poznatom "sarajevskom antentatu", samo nekoliko metara od mladog Preloga. Svoju osnovnu (pučku) školu i srednju školu izučavao u Zagrebu, a dvije godine srednje škole i u Osijeku, gdje je pod voditeljstvom prof Kurije dobio ljubav za kemiju. Već 1921.g. sa svojih 15 godina objavljuje znanstveni rad. Od 1924.g. studira u Pragu. Već 1929.g. daje doktorsku disertaciju u Pragu 1935.g. dolazi u Zagreb u Zavod za organsku kemiju. Omogućava početak rada "Plive", radi na sintezi kinina. Uz potporu Lavoslava Ružičke odlazi u Zurich 1941.g. Tijekom svog plodnog rada Vladimir Prelog surađivao sa mnogim svjetskim znanstvenicima, pa je njegov rad krunisan Nobelovom nagradom, za poznavanje stereokemije organskih spojeva.

379 Pored tog rada, uradsio je konformaciju u organskim molekulama znameniti CIP sustav ( Cahn Ingold Prelog) pravilo. Umro je 1998.g. u 92-godini života. * W. PRAUT Engleski znanstvenik iz Londona, dao vodik (H), kao pratvar "Prautova hipoteza".

* sir W. RAMSAY Engleski znanstvenik iz Londona, otkrio argon (Ar), helij (He) neon (Ne), kripton (Kr), ksenon (Xe), predsjednik Royal Society, dobio Nobelovu nagradu 1904.g.

* J.W. RAYLEIGH Engleski znanstvenik iz Londona, sa Ramsayem otkrio argon (Ar), "trijumfom treće decimale". * J.B. RICHTER Njemački znanstvenik iz Berlina, osnivač stehiometrijskog izračunavanja, dao zakon ekvivalentnih brojeva. * S. RINMAN Švedski znanstvenik, unaprijedio rudarstvo, pisao o željezu (Fe), dao "Rinmanovo zelenilo". * C.W. RONTGEN Njemački znanstvenik, djelovao u Munchenu, otkrio

380 Rentgenske zrake., Dobio Nobelovu nagradu 1901.g. * R.J. RYDBERG Švedski znanstvenik iz Lunda, dao "Rydbergovu konstantu". * sir E. RUTHERFORD Engleski znanstvenik , djelovao na Cambridgu, prvi dao model atoma, dobio Nobelovu nagradu 1925.g.

* L. RUŽIČKA Lavoslav Ružička, rođen 13. rujna 1887.g. u Vukovaru. Sa osam godina preselio u Osijek, gdje je završio osnovnu (pučku) školu i klasičnu gimnaziju. 1906.g. upisao Višu tehničku školu u Karlsruheu u Njemačkoj, gdje je diolomirao i doktorirao. Od 1916.g. je u Zurichu u Švicarskoj. Radio na piretriumu i kemiji terpena.. Od 1926.g. prelazi u Ženevu. 1927.g do1929.g radi u Utrehtu. 1934.g. izazvao veliku pozornost, kad je objavio sintezu muškog spolnog hormona andresterona i testosterona. Sva sredstva iz Nobelove nagrade dao za razvoj znanosti i u Zagrebu, kao i kupovine kolekcije slika nizozemskih slikara. Pored Nobelove nagrade, dobio je i mnoga druga priznanja i nagrade. * C.W. SCHEELE Švedski znanstvenik, djelovao u Stockholmu, otkrio mangan (Mn), barij (Ba), klor (Cl), dokazao kisik (O). * G.T. SEABORG Američki znanstvenik sa Berkeleya, dao radove na transuranima, otkrio plutonij (Pu), americij (Am), berklij (Bk), kalifornij

381 (Cf), dobio Nobelovu nagradu 1951.g. * E. SEGRE Američki znanstvenik sa Berkeleya, radio u "Manhatan projektu" u Los Alamosu na stvaranju atomske bombe. Dobio Nobelovu nagradu 1959.g.

* F. SODDY Engleski znanstvenik sa Oxforda, dao zakon "radioaktivnog pomaka", dobio Nobelovu nagradu 1921.g. * E. SOLVAY Belgijski znanstvenik, djelovao u Bruxellesu, razvio "Solvayev postupak" proizvodnje natrijevog karbonata (Na2CO3). * S.P.L. SORENSEN Danski znanstvenik, djelovao u Kopenhagenu, dao pojam kiselosti (pH). * T. SVEDBERG Švedski znanstvenik, djelovao u Upsali, radio na koloidima, konstruirao ultracentrifugu, 1926.g. dobio Nobelovu nagradu. * L.J. THENARD Francuski znanstvenik iz Pariza, otkrio vodik peroksid (H2O2), "Thenardovo modrilo".

382 * S.G. THOMAS Engleski znanstvenik, djelovao u Londonu, dao "Thomasov postupak" u metalurgiji.

* sir W. THOMSON Ili lord Kelvin of Largs, škotski znanstvenik iz Glasgova, dao "Thomsonov efekt", skala temperature po lordu Kelvinu. * E. TORRICELLI Italijanski znanstvenik iz Rima, konstruirao mikroskop, teleskop, dao "Torricellijevu cijev" * J. TYNDALL Irski znanstvenik, djelovao u Londonu, dao sa Faradayem "Tyndallov fenomen". * L. N. VOUQUELIN Francuski znanstvenik iz Pariza, otkrio krom (Cr), berilij (Be). * F. WOHLER Njemački znanstvenik, djelovao u Heildebergu, uradio prvu sintezu organskog spoja, pa ukinuo famu "vis vitalis".

383

Dobitnici Nobelove nagrade za kemiju Nobelova nagrada je nastala, kada je Alfred Nobel, švedski rudarski inžinjer, pronalaskjom dinamita, uvidio opasnost svog izuma. U svojoj oporuci 1895.g. odredio je da se kamate od prava na prodaju dinamita, svake godine dodijele u vidu nagrade, za naročite zasluge živim znanstvenicima na polju: kemije, fizike, medicine, literature i borbe za mir. - za fiziku i kemiju laureat daje Kraljevska švedska akademija znanosti u Stockholmu, - za medicinu laureat daje Karolinski institut u Stockholmu, - za literaturu Švedska akademija znanosti u Stockholmu, - za doprinos borbe za mir, Norveški Storthing u Oslu. Nagrada se sastoji u novcu i povelji, a dodijeljuje se svake godine 10.prosinca, na dan godišnjice smrti A. Nobela. Nagradu uručuje osobno švedski kralj. Nagrada se počela dodjeljivati 1901.g, ali nije u povijesti svake godine dodjeljivana, posebno u ratnim godinama Prvog i Drugog svjetskog rata. Nagrada varira od visine kamate na imutak A.Nobela od godine do godine, ovisno o količini proizvedenog dinamita. Pregled svih znanstvenika, koji su dobili Nobelovu nagradu ide od početrka dodjele, pa do danas. U kratkoj povijesti kemije navodio sam i neke znanstvenike, koji su dobili Nobelovu nagradu, ali ne samo za kemiju, nego i za fiziku. U ovom

384 pregledu su dati samo znanstvenici, koji su dobili Nobelovu nagradu za kemiju. * 1901.g. J. H. vant HOFF Znanstvenik, koji je djelovao u Berlinu, a nagrada mu je data za otkriće zakona kemijske dinamike i osmotskog tlaka u tekućinama.

* 1902.g E.H. FISCHER Djelovao u Berlinu, a nagradu mu dodijeljena za zasluge na identifikaciji šećera. * 1903. g. S.A. ARRHENIUS Djelovao u Stockholmu, dodjeljhena nagrada za teoriju elektrolitičke disocijacije. * 1904.g. sir W. RAMSAY Djelovao u Londonu, a nagrada dodjeljena, zbog otkrića inertnih (plemenitih) plinova. * 1905.g. A. BAYER Djelovao u Munchenu, nagrada dodjeljena, zbog radova na organskim bojama. * 1906.g. H. MOISSAN Djelovao u Parizu, nagrada dodjeljena, zbog rada na izolaciji fluora (F). * 1907.g. E. BUCHNER Djelovao u Berlinu, nagrada dodjeljena, zbog otkrića vrenja

E. * 1913. GRINGARD Djelovao u Nancyju. O. WALLACH Djelovao u Gottingenu. zbog zasluga na polju katalize i brzine kemijske reakcije. CURIE Djelovala u Parizu. * 1912. zbog rada na alicikličkim spojevima. nagrada dsodjeljena. * 1908. zbog dopriniosa na vezi atoma u molekulama. . nagrada dodjeljena. zbog rada na publikaciji "Gringardove reakcije".S. A. nagrada dsodjeljena. nagrada dodjewljena. RUTHERFORD Djelovao u Manchesteru. OSTWALD Djelovao u Lepzigu. * 1909.385 bez žive stanice.g. WERNER Djelovao u Zurichu. nagrada dodjeljena.g.g. zbog otkrića radija (Ra) i polonija (Po).g. * 1911. * 1910.g. M. W. V. nagrada dodjeljena.g. zbog istraživanja na raspadu kemijskih elemenata.

F.g. zbog otkrića sinteze amonijaka (NH3). W.g. nagrada dodjeljena. ATON Djelovao u Cambridgu.g. W. zbog istraživanja biljnih boja. W. Nagrada nije dodjeljena.g. zbog rada na području termokemije. NERNST Djelovao u Berlinu. HABER Djelovao u Berlinu. * 1915. * 1918. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena.g.386 * 1914.g. * 1917. Nagrada nije dodjeljena.H. WILLSTATTER Djelovao u Munchenu. F. F. * 1919. zbog otkrića . * 1922. zbog ratnih dejstava. nagrada dodjeljena. Nagrada nije dodjeljena.g. * 1921. T. nagrada dodjeljena. * 1920.g. SODDY Djelovao u Oxfordu. zbog radova na radioaktivnim tvarima.

g. ZSIGMONDY Djelovao u Gottinghamu. nagrada dodjeljena. A. * 1925. SVEDBERG Djelovao u Upsali. zbog rada na konstrukciji žučnih kiselina. zbog radova na prirodi koloida. WINDAUS Djelovao u Gottinghamu.387 izotopa neradioaktivnih elemenata. F. zbog radova na mikroanalizi organskih spojeva. * 1927. * 1924. nagrada dodjeljena. WIELAND Djelovao u Munchenu. A. PREGL Djelovao u Gratzu.g. Nobelova nagrada za kemiju nije dodjeljena.g. nagrada dodjeljena. * 1926. T.g. zbog otkrića steroida. . * 1923.g. nagrada dodjeljena.O.g. zbog rada na disperznim sustavima. nagrada dodjeljena. R. H. * 1928.

BERGIUS Djelovao u Heildebergu.g. F. HARDEN Djelovao u Londonu. nagrada dodjeljena zbog otkrića postupka s uporabom visokog tlaka F. C. zbog sinteze elemenata I. nagrada dodjeljena. H. nagrada dodjeljena. LAGMIUR Djelovao u Schenectadyju.g.JOLIOT-CURIE Djelovala u Parizu. .g. nagrada dodjeljena. BOSCH Djelovao u Ludwigshafenu. H. UREY Djelovao u New Yorku. zbog rada na šećernom vrenju. zbog rada na postupku s uporabom visokog tlaka. * 1933.388 * 1929.g. nagrada dodjeljena. * 1932. C. * 1934. nagrada dodjeljena zbog radova na istraživanju na području termokemije. nagrada dodjeljena zbog sinteze elemenata. FISCHER Djelovao u Munchenu.g. Nobelova nagrada za kemiju nije dodjeljena. * 1935. nagrada dodjeljena. JOLIOT Djelovao u Parizu. * 1931.g. zbog otkrića teškog vodika. * 1930. zbog radova na strukturi boje krvi. I.g. A.

g. W.N. * 1937.g. Nagrada nije dodjeljena.389 * 1936. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena. BUTENANDT Djelovao u Berlinu.g. P.W. * 1942. . * 1941.g. zbog rada na difrakciji Rtg zraka. nagrada dodjeljena.g. nagrada dodjeljena. * 1940.g. Nobelova nagrada za kemiju nije dodjeljena. zbog rada na vitaminima. DEBYE Djelovao u Berlinu. zbog istraživanja l-askorbinske kiseline (C-vitamin). * 1939. Nobelova nagrada za kemiju nije dodjeljena.g. KUHN Djelovao u Heildebergu. * 1938. A. R. HAWORTH Djelovao u Birminghamu. zbog radova na hormonima.

J. TISELIUS Djelovao u Uppsali. W. ROBINSON Djelovao u Oxfordu.H. O. HAHN Djelovao u Gottinghamu. * 1947. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena. zbog radova na metodi konzerviranja živežnih namirnica. * 1946. zbog radova na indikatorima.I. zbog istraživanja alkaloida. * 1945. nagrada dodjeljena. A.K.g. HEVESY Djelovao u Stockholmu. nagrada dodjeljena. zbog radova na elektroforezi. J.B. A. * 1948. STANLEY Djelovao u Princetonu zajedno s Northopom.g. zbog otkrića kristalizacije enzima. nagrada dodjeljena zbog istraživanja virusnih proteina. zbog rada na dobivanju virusnih proteina.g. * 1944. VIRTANEN Djelovao u Helsinkiju. nagrada dodjeljena. M.g. nagrada dodjeljena. sir R.g.W. G.g.390 * 1943. SUMMER Djelovao u Ithacu. NORTHOP Djelovao u Princetonu. zbog otkrića rascjepa jezgre teških atoma. . nagrada dodjeljena.

GIAUQUE Djelovao na Berkeleyu. nagrada dodjeljena. zbog radova sa Martinom na kromatografiji. MARTIN Djelovao u Londonu. zbog radova na ekstremno niskim temperaturama.R. * 1954. * 1951. nagrada dodjeljena. zbog otkrića na području makromolekularne kemije. M.g.P.g.F. L. SEABORG Djelovao na Berkeleyu. SYNGE Djelovao u Bucksburnu. * 1952.391 * 1949.C.g.M. zbog rada na kromatografiji. PAULING . H. T. zbog otkrića transuranskih elemenata. nagrada dodjeljena. isto kao i za Dielsa zbog otkrića sinteze dijena. nagrada dodjeljena. H. nagrada dodjeljena. McMILLAN Djelovao na Berkeleyu.G.A. * 1950.ALDER Djelovao u Kolnu. DIELS Djelovao u Kielu. nagrada dodjeljena za isto što i McMillanu. zbog otkrića transurana.O. nagrada dodjeljena. * 1953. zbog otkrića sinteze dijena. E. W. K. nagrada dodjeljena.g.L. J. STAUDINGER Djelovao u Freiburgu.P.

W. SANGER Djelovao na Cambridgu. V.g. . * 1959. nagrada dodjeljena. radi istraživanja nuklearnih reakcija. nagrada dodjeljena.N. * 1957. nagrada dodjeljena. HINSHELWOOD Djelovao na Oxfordu.g. nagrada dodjeljena. vasopresina. * 1958.N. sir A. radi razvoja polagrafske analize * 1960. * 1956. LIBBY Djelovao u Chikagu. HEYROWSY Djelovao u Pragu. nagrada dodjeljena. F. nagrada dodjeljena. kod eksplozija. F. radi izoliranja insulina. zbog određibvanja starosti uz potporu izotopa 14 C.g. * 1955. du VIGNEAUD Djelovao u NewYorku. zbog izoliranja hormona.g.g. sir C. nagrada dodjeljena. zbog otkrića lančastih reakcija u eksplozivima. nagrada dodjeljena. J.392 Djelovao u Pasadeni. TODD Djelovao na Cambridgu. zbog istraživanja kemijske veze. SEMJONOV Djelovao u Moskvi.g. zbog objašnjenja lančastih reakcija. N.

nagrada dodjeljena.g. * 1964.B. C.S. J. MALICAN Nobelovu nagradu dobio . PERUTZ Djelovao na Cambridgu.g. Houdjkin Nobelova nagrada dodjeljena za izuzetan doprinos razjašnjenju biokemijskih spojeva. R.g. NATA Nagrada dodjeljena za izuzetne uspjehe na radu na polimernim spojevima.K. WOODVARD Nobelova nagrada dodjeljena. J. * 1963. CALVIN Djelovao na Berkeleyu. zbog radova na asimilaciji. * 1962. zbog određivanja Rtg strukture mioglobina i hemoglobina. zbog rada na kemijskim vezama .Z. K. R.g. nagrada dodjeljena zajedno sa Kendrewom za određivanje Rtg strukture mioglobina i hemoglobina.393 * 1961. D. za izuzetan doprinos na razrješenju organskih sinteza. M. * 1965.g.g. nagrada dodjeljena. KENDREW Djelovao na Cambridgu.M. * 1966. F.

J. za izuzetan doprinos na razvoju koncepta konformacije. . * 1972. G. * 1971.MOOR V. NORISH J. za istraživanja ekstremno brzih kemijskih reakcija.HERTZBERG Nobelovu nagradu dobio.R.STEIN Nobelova nagrada podjeljena. * 1969.g.394 * 1967. LELUR Nobelova nagrada dodjeljena.g. L. S.H.V. ANFINSEN Nobelovu nagradu dobio. zbog rada na elektronskim strukturama molekule slobodnih radikala. zbog izuzetnog doprinosa na ribonukleazi. PORTER Nobelova nagrada podjeljena.B.g.F.g. HASEL Nobelova nagrada podjeljena. D. M. BARTHAN O.H. za doprinos na otkriću šećernih nukleotida i njihovoj ulozi u biosintezi. koji nose njihovo ime.IGEN R. za izuzetan doprinos na razrješenju između kemijskih struktura i katalitičke aktivnosti ribonukleaze. zbog otkrića recipročnih odnosa. * 1970. * 1968. spojevima.ONZAGER Nobelova nagrada dodjeljena. L. K.g.

* 1975. PRELOG J. I.395 * 1973. * 1974.J. g.D. E. KONFORTH Nobelova nagrada podjeljena. . LEPSCOMB Nobelova nagrada dodjeljena.g.g.O. WILLKINSON Nobelova nagrada podjeljena. MITCHELL Nobelova nagrada dodjeljena.g. D. zbog izuzetnog doprinosa na istraživanju borana. PRIGODJIN Nobelova nagrada dodjeljena. zbog izuzetnog doprinosa razrješenja teorije makromolekula. zbog formulacije kemiosmotske teorije. * 1977. * 1976. zbog istraživanja na neravnotežnoj termodinamici.N. P. V. za izuzetan doprinos na radu stereokemizma i stereokemije organskih molekula.g. za radove na organo-metalnim spojevima. * 1978. FLORY Nobelova nagrada dodjeljena.V.g. FISCHER J.V.

* 1981. . R.TOB Nobelova nagrada dodjeljena. g. * 1984. za izuzetan doprinos na biokemizmu deoksiribonukleinske kiseline (DNA).B. za izuzetan doprinos teoriji fotokemijskih reakcija. * 1983.g. * 1980. GILBERTH F. A. HOFMANN Nobelova nagrada podjeljena.396 * 1979.g. WETIG Nobelova nagrada podjeljena za izuzetan doprinos na uporabi spojeva bora (B) i fosfora (P) u organskim sintezama.g. MERRYFELD Nobelova nagrada dodjeljena. FUKU R. * 1982. za rad na kristalografskoj i elektronskoj mikroskopiji. BROWN J.KLUG Nobelova nagrada dodjeljena. H.g. za izuzetan doprinos na mehanizmu prijenosa elektrona. SAUGER Nobelova nagrada podjeljena. K. H.g. za razvoj metodologije za kemijsku sintezu na krutoj podlozi. BERG V. P.

MITCHELL Nobelova nagrada podjeljena. za izuzetan doprinos za otkriće katalitičkih osobina ribonukleinske kiseline (RNK).397 * 1885. HABER H.L. * 1989.K.M. LEON C. H. * 1990. * 1987. za rad na direktnim metodama određivanja kristalnih struktura.g. za izuzetan doprinos na trodimenzionalnoj strukturi. fotosinteznog reakcionog centra.g. * 1986.J. * 1988. DISENHOFER R.g. S. HOPTOMANN J. L.R. D. CARL Nobelova nagrada dodjeljena.HERSCHBACH T. ATMANN T. za izuzetan doprinos na radu na molekulama velike selektivnosti. PEDERSEN Nobelova nagrada podjeljena.g.R. D. J. CRAM J.g.A.g. POLANY Nobelova nagrada podjeljena za radove na dinamici elementarnih čestica.J. CHEH Nobelova nagrada podjeljena.J. CORY .

za izuzetan doprinos na mutagenezi proteina.R.398 Nobelova nagrada dodjeljena za izuzetan doiprinos na metodologiji organskih sinteza. * 1994.J. OLA Nobelova nagrada dodjeljena.A. ERNST Nobelova nagrada dodjeljena. MALIS Nobelova nagrada dodjeljena za izuzetan doprinos razrješenju polimerizacionih lančastih reakcija. R. P. za izuzetan doprinos razrješenju kemizma ugljikovog kationa (C+).ROULAND Nobelova nagrada podjeljena. K. za radove na kemiji razgradnje ozona (O3).C. J. * 1995. MOLHINA E.A. * 1992. R.g. * 1993. M. KRUCEN M. za izuzetan doprinos na razvoju nuklearne magnetne rezonancije (NMR) i spektroskopije visokog razlaganja čestica. * 1991.J.g. .g.g.g. MARCUS Nobelova nagrada dodjeljena za rad na teoriji reakcije prenosa elektrona u kemijskim reakcijama i. SMITH Nobelova nagrada dodjeljena.B.

KURL ser H. P. .K. R. * 1988. za izuzetan doprinos teoriji za računsku kvantnu kemiju.H. zbog radova na femtosecundarnoj spektroskopiji.399 * 1996. HEGER A. * 1999. zbog izuzetnog doprinosa na otkriću provodnih polimera. V. KROTA R. SMOULY Nobelova nagrada podjeljena.J.g.D. WOCKER J. A.g. J.g.A. SCHIRAKAVA Nobelova nagrada podjeljena. * 1977. SCONN Nobelova nagrada podjeljena.g. zbog radova na otkriću fulerena. za izuzetan doprinos na radu na mehanizmima i sintezi ATP baza. A. KOUN Nobelovu nagradu dobio. POPLE Nobelova nmagrada podjeljena.E. za izuzetan doprinos na razrješenju strukture gustina. MacDERMID H. * 2000. ZEVAI Nobelovu nagradsu dobio.JH.g. BOUER J.

* 2005. * 2004. WUNTRICH Nobelova nagrada dodjeljena.SCHROCK I. P.g. za izuzetan doprinos na radovima razgradnje proteina. J. R.B.400 * 2001.g. AGRE R. SICHANOWER A. za izuzetan doprinos na kiralnim oksidacijskim reakcijama. CHOVEN Nobelova nagrada podjeljena. CROUCS R. * 2003. . za izuzetan doporinos desorpcije i ionizacije spektralne analize. NOULS R. * 2002. TANACA Nobelova nagrada podjeljena.S. za izuzetan doprinos rada na strukturi ionskih kristala u staničnim membranama. ROSE Nobelova nagrada podjeljena. FENN K. MacCENONN Nobelova nagrada podjeljena. NOYORI K.B. K. za izuzetan doprinos na razvoju nuklearne magnetne rezonancije (NMR). V. HERSCHKO I.SCHARPLESS Nobelovu nagradu dobili.g. za izuzetan doprinos na razvoju metateze u organskoj sintezi.

g.401 * 2006. .