1

CD SKRIPTA KEMIJE SA TESTOVIMA I RJEŠENJIMA OPĆA I ANORGANSKA KEMIJA

Usora; rujna 2005

Autor: prof. Tvrtko Malić

2

SADRŽAJ Uvod……………………………………………….str. 4 I A 1 Zakoni kemijskog spajanja……………………. I A 2 Relativna atomska masa………………………. I A 3 Unificirana atomska jedinica mase …………… I A 4 Relativna molekulska masa…………………… I A 5 Molarna masa………………………………… I A 6 Plinski zakoni u kemiji………………………. I A 7 Stehiometrijska izračunavanja………………. I A 8 Građa atoma I A 9 Atomsko jezgro…………………………………. I A 10 Izotopi………………………………………….. I A 11 Elektronski omotač……………………………. I A 12 Kvantna teorija………………………………… I A 13 Valno-mehanički model atoma……………….. I A 14 Elektronska konfiguracija…………………….. I A 15 Klasifikacija, periodičnost Periodnog sustava…. I A 16 Periodni sustav elemenata…………………….. I A 17 Imena kemijskih elemenata…………………… I A 18 Kemijska veza…………………………………. ! A 19 Ionska veza……………………………………. I A 20 Kovalentna veza……………………………… I A 21 Metalna veza………………………………… I A 22 Testovi I A od 1-10………………………….. I A 23 Odgovori I rješenja testova I A……………… I B 1 Disperzni sustavi……………………………… I B 2 Tyndalov fenomen……………………………. I B 3 Osmoza……………………………………….. I B 4 Dijaliza………………………………………… I B 5 Koloidi…………………………………………. I B 6 Emulzija………………………………………. I B 7 Vrelište I ledište otopina………………………. I B 8 Kemijska reakcija………………………………

3

I B 9 Taloženje………………………………………. I B 10 pH vrijednost, kiseline, lužine, soli…………… I B 11 Neutralizacija…………………………………. I B 12 Indikatori……………………………………… I B 13 Redoks reakcije………………………………. I B 14 Oksidacijski broj……………………………… I B 15 Jednadžba oksidacije I redukcije……………… I B 16 Egotermna I endotermna kemijska promjena…. I B 17 Testovi I B od 1-10…………………………… I B 18 Odgovori I rješenja I B Testova……………….. I C 1 Metali općenito………………………………….. I C 2 I skupina PSE…………………………………… I C 3 II skupina PSE………………………………….. I C 4 Radioaktivnost………………………………….. I C 5 III, IV, V, VI, VII, skupina PSE………………… I C 6 VIII skupina PSE………………………………… I C 9 IX, X , XI skupina PSE………………………….. I C 10 XII, XIII skupina PSE………………………….. I C 11 Testovi I C od 1-10……………………………. I C 12 Odgovori I rješenja I C testova………………… I D 1 Nemetali općenito……………………………….. I D 2 Nemetali XIV skupine PSE ugljik I silicij………. I D 3 Nemetali XV skupine PSE (dušik I fosfor)……… I D 4 Nemetal XVI skupine PSE (kisik)…………….. I D 5 Nemetal XV skupine PSE (sumpor)……………. I D 6 Vodik…………………………………………… I D 7 Voda…………………………………………….. I D 8 Nemetal XVII skupine PSE (klor)……………… I D 9 Elementi XVIII skupine PSE…………………… I D 10 Testovi i D od 1-10…………………………… I D 11 Rješenja i odgovori I D testova…………………. I E 1 Integralni test (I A, I B, I C, I D)…………………. I E 2 Odgovori i rješenja integralnog testa…………….

4

UVOD Na početku nekoliko naputaka za korištenje ove skripte. Skripta je sročena po Programu za I razred gimnazije, a koriŠteni su najbolji udžbenici kemije. Svo gradivo iz kemije za I razred gimnazije, podijeljeno je u četri parcijalna odjela. Poslije svakog parcijalnog dijela, slijedi kontrolni test sa rješenjima. Metoda učenja kemije na ovaj način je: pozorno pročitati pojedinu lekciju, tako čitav parcijalni dio. Poslije čitanja (nekoliko puta) isprintati testove iz pročitanog dijela. Testirati, izvršiti bodovanje, a analizirati greške. Poslije nekoliko dana ponoviti testiranje, a ako još nije zadovoljavajući rezultat ponoviti testiranje još nekoliko puta. Sami će te o uočiti vidan napredak iz gradiva kemije. Ovim načinom učenja uz udžbenike i druga nastavna sredstva postignut će te zavidan rezultat u primanju znanja iz kemije. Uz ovakav način učenja, slijedi i skripta iz eksperimentalnog dijela kemije kao prirodne znanosti. Skriptu započinjemo pitanjem? Što je to kemija? Kemija je znanost, koja se bavi proučavanjem tvari i promjenama tvari, ona je i dio familije prirodne znanosti. Ali kemija je i eksperimentalna znanost, koja se zasniva na spoznaji koja dolazi na osnovi eksperimentalnog istraživanja, opažanjem i mjerenjem promjena tvari ili sustava. Kemija je obilježila svojim otkrićima, zakonima i primjenom u industrijsko-tehnološkim procesima, povijest ljudskog roda. Riječ kemija potiče od arapske riječi" hem" što znači Egipat. Goethe je napisao: “povijest neke znanosti je ta znanost sama”. Zato ćemo dati kratku tablicu kronološkog razvoja kemije:

5

- 3000 godina prije Krista-egipatsko doba: Obilježava se poznavanjem boja (olovno bjelilo, bakarno zelenilo), dobivanje nekih metala, dobivanje vina, dobivanje piva, proizvodnju stakla, upotrebu organskih konzervansa , - 1000 – 1100 godina prije Krista – Feničko razdoblje: Obilježava se poznavanje dobivanjem bakra (Cu), željeza (Fe), Kositra (Sn), bronce. - 700 – 400 godina prije Krista – antička Grčka: Tales iz Mileta (voda je početak početka), Empedokles I AriStotel (vatra, voda, zrak i zemlja) su četri osnovna načela, DeMokrit (athomos kao nedjeljiva najsitnija čestica). - 500 godina poslije Krista – rimsko doba: Krasi početak eksperimentalnog istraživanja, dobivaju se vrlo čisti metali i dobivaju se mnoge slitine (legure), poznaju gips, vapno, kožu, škrob, sodu, destilaciju i sublimaciju. U daljnjem razvoju kemije često ćemo se vratiti i koristini načela iz antike. - 12. – 17. Stoljeće – doba alkemije: Započinje sa Libaviusom. To je doba u kojem se pokušava dobiti zlato (Au) iz neplemenitih metala. Ovaj utopistički pokušaj je propao, ali alkemičari (ljekarnici,liječnici, trgovci) su u traženju dobijanja zlata otkrili mnoge spojeve i kemijske elemente, počeli upotrebljavati kemijski pribor, a kemiju kao eksperimentalnu znanost uvode u familiju prirodnih znanosti. Alkemijsko doba krasi i remek djela u umjetnosti (slikarstvu, kiparstvu, muzici).Alkemičari utiru put za dolazak moderne kemije.

6

- 17. – 21. Stoljeće – moderna kemija: Cavendish (vodik – H, argon-Ar), Scheele (kisik-O,amonijak, glicerin), Lavoisier (zakon o održanju mase), Proust, Gay-Lussac, Dalton (zakoni u kemiji), Davy (kalij-K,natrij-Na,kalcijCa, srooncij-Sr, barij-Ba), Avogadro (plinski zakoni), Berzelius (uveo kemijsko pismo), Faraday (elektroliza), Solvay (dobivanje sode), Newlands (teorija oktava), Mendjeljejev (pe riodni sustav elemenata), Ramsay (argon-Ar, helij-He, neonNe, kripton-Cr), supružnici Curie, Maria I Piere (radioaktivnost radij-Ra, polonij-Po), Nobel (dinamit), Rutherford (radon-Rn), Soddy (pojava izotopije), Einstein (teorija relativnosti ), Haber i Bosch (sinteza amonijaka), Sorensen (teorija kise losti – pH) Bohr (model atoma), Pauli (princip elektronske raspodjele u omotaču), Bronstedt (teorija kiselina i baza), Luis ( teorija kemijske veze), Lawrence (ciklotron), Chadwick (neutron), Farmy /transurani), Perey (francij-Fr), Wiberg (hidridi) Seaborg, James, Ghiorso, Thomson, Street, Serge, ChambeRlain, Fiscer, Sikkerland I dr. Tako kemija sa fizikom i matematikom utire stazu prirodnih znanosti. U srednjovjekovnoj Bosni nije bilo alkemičara, jer je bilo više zlatonosnih potoka i rijeka. U Hrvatskoj zabilježeni alkemičari u Varaždinu i Zagrebu. U Zagrebu je najstariji prirodnomatematski fakultet u ovom dijelu Europe. Bosna i Hercegovina i Hrvatska su dali i dva nobelovca za kemiju (Prelog i Ružička). Ovo su samo kratki fragmenti iz bogate povijesti kemije, povijesti, koja je obilježila razvoj civilizacije.

7

I A 1 ZAKONI KEMIJSKOG SPAJANJA Svojim udžbenikom A.Lavoisier (francuski kemičar) započeo je suvremenu kemiju sa četri osnovna zakona u kemiji: 1.Zakon o održanju mase – A.Lavoisier 1784.g.: Ukupna masa svih tvari, koje sudjeluju u kemijskoj reakciji, ne mijenja se tijekom kemijske reakcije. 2. Zakon stalnih omjera masa – J.Proust 1799.g.: Kemijski elementi se međusobno spajaju u stalnim masenim odnosima, tako da je sastav svakog spoja stalan. 3. Zakon umnoženih omjera masa – J.Dalton 18o3.g.: Ako dva kemijska elementa čine međusobno više spojeva, onda se mase jednog kemijskog elementa, koje se spajaju s određenom masom drugog kemijskog elementa, odnose kao mali cijeli brojevi. 4. Zakon stalnih volumnih omjera – Gay-Lussac 18o9.g.: Pri istoj temperaturi i tlaku, volumeni plinova koji međusobno reagiraju ili nastaju, odnose se kao mali cijeli brojevi. Uz ova četri temeljna zakona u kemiji možemo dodati i peti: - Avogadrov zakon 1811.g.: Jednaki volumeni različitih plinova, pri istoj temperaturi i tlaku, sadrže jednak broj čestica.

8 I A 2 RELATIVNA ATOMSKA MASA To je broj (Ar) koji govori koliko puta je prosječna masa atoma nekog kemijskog elementa, veća od atomske jedinice mase. Primjer: Uz kemijski simbol helija, upisani su brojevi . 4.003 He
2

Broj 2 je atomski broj, a 4,oo3 je relativna atomska masa (Ar).

I A 3 UNIFICIRANA ATOMSKA JEDINICA MASE To je 1/12 mase atoma izotopa
12

C i iznosi:

U = 1,66 x 10-27 kg Tako je relativna atomska masa (Ar) definirana: Ar + m/u Gdje je m = masa kemijskog elementa U = atomska jedinica mase.

I A 4 RELATIVNA MOLEKULSKA MASA

00 ¨¨¨¨98.02 1 x Ar(S) = 32.9 To je broj (Mr) koji govori koliko je puta masa molekule nekog spoja veća od atomske jedinice mase. Primjer: izračunati relativnu molekulsku masu sumporne kiseline (H2SO4)? Zbrojit će mo atomske mase svih atoma i to: 2 x Ar(H) = 2.07 4 x Ar(O)= 64. koji čine molekulu tog spoja. Ona se dobije zbrajanjem atomskih masa atoma kemijskih elemenata.09 I A 5 MOLARNA MASA .

Tako možemo napisati: Mr = M = m / n Gdje je : Mr – relativna molekulska masa M – molarna masa m— masa tvari n – količina tvari Mol je jedinica za količinu tvari (molekula.e) Avogadrova constanta je broj 6. koliko ima atoma u točno 0. elektrona).atoma. koja sadrži isto toliko jedinki.iona.0012 kg izotopa 12C ima 6.10 Molarna masa ima oznaku (n). Mjerenja pokazuju da u 0. Slijedi izradba Avogadrove constante na osnovi dosadašnjih saznanja: L = N = AVOGADROVA CONSTANTA = > => broj molekula / količina tvari = N/n = 6.022 x 1023 jedinki(molekula.0012 kg izotopa 12C. atoma.022 x 1023 mol-1 čija je jedinica mol-1.022 x 1023mol-1 Avogadrov broj je 6.022 x 1023 atoma ugljika ( C ). a to je ona količina tvari definirane kemijske formule.85. Primjer: Koliko treba odvagati željeza (Fe) za 1 mol željeza? Izrada: Ar(Fe) = 55. iona. pa je molarna masa željeza .

I A 6 PLINSKI ZAKONI U KEMIJI Plinovi nemaju volumen.11 M(Fe) = 55. nego on ovisi o volumenu posude.85 g željeza odvagali smo 1 mol željeza (Fe). .85 g mol. Ako odvažemo 55.

Avogadrov zakon: Plinovi istog volumena pri istoj temperaturi i istom tlaku sadrže jednak broj čestica (molekula. obrnuto je proporcionalan tlaku: PV = const. .iona. neovisno pronašli zakonitost 1677.atoma.elektrona).: volumen plina pri stalnoj temperaturi.g. Ili pV = p1V1 p = tlak plina V = volumen plina P1 = pri promjeni tlaka V1 = promjena volumena Primjer: Volumen plina propan-butan u čeličnoj boci pod tlak Tlakom od 1 x 107 Pa I volumena boce od 15 dm3.Mariotte (fra).12 R. Koliki bi volumen zauzela ta količina smjese propanButan pri tlaku od 1 x 105 Pa ? Izrada: PV = p 1 V1 pa je: pV / p 1 = 1 x 107 x 15 / 1 x 1o5 =>  1500 dm3.) I E.Boyle (engl.

Jedna od najvažnijih zakonitosti u kemiji je opća plinska jednadžba.Rihter (njem.022 x 1023 = 1.06 x 105 x 6.06 x 10 nastavljamo: N = nNa = 3. Stehiometrija je .g.15 Gdje je: m – masa plina M – molarna masa plina R – opća plinska konstanta T – apsolutna temperatura Primjer: Koliko molekula plina propana ima u boci od 103 sa Temperaturom od 1000 C i pod tlakom od 10 7Pa? 7 PV = nRT odakle je n = pV/RT = 10 x 10 / 8. koja glasi: PV = nRT Gdje je R = opća plinska konstanta.314 x 293 => 5 => 3. koji ima volumen od 22.13 Tako 6. dao ime stehiometrija. po grčkoj riječi stojhejon – prvi pokušaj.022 x 1023 jedinki pri normalnim uvjetima sadrži 1 mol plina.314 JK-1 mol-1 Tako je: R = pV/T = 101325 x 22.4 / 273.84 x 1o29 molekula plina I A 7 STEHIOMETRIJSKA IZRAČUNAVANJA J.B.4 dm3.) 1794. osnovna čestica. koja iznosi: 8.

(athomos-grč. Proučavajući električno pražnjenje u razrjeđenim plinovima. koji pronalazi kemijske formule i opisuje kemijske reakcije jednadžbama.14 po Rihteru kemijsko računanje. nedjeljiv). . za onaj dio kemije.stoljeća smatralo se da je atom nedjeljiva najsitnija čestica kemijskog elementa. I A 8 GRAĐA ATOMA Sve do početka 19.

6 x 10-19C (kulona . koji se sastoji od pozitivno naelektriziranog jezgra i elektrona koji kruže oko njega.15 postavlja se osnova za novu teoriju o atomu kao sitnoj djeljivoj čestici.g. dao je 1911. . Model atoma. I A 9 ATOMSKO JEZGRO U atomskom jezgru skoncentrirana je gotovo sva masa atoma. Sastoji se od pozitivno naelektriziranih čestica protona sa pozitivnim nabojem od 1. Rutherford. dok je Niels Bohr dao model atoma vodika.coulomba).

koja odgovara elektronu. Broj protona u jezgri. naziva se rednim brojem. Preko rednog broja 92 kemijski elementi su umjetno dobijeni. I A 10 IZOTOPI Ono što daje karakter atomskoj vrsti. koji nema električni naboj. od radijusa atoma. Jedna od tih čestica je i pozitron. a to iznosi: 1. već naelektriziranost jezgra. Pored protona i neutrona u jezgri ima još desetak subatomskih čestica. Izotopi nemaju . pa će i njegov redni broj biti 26Fe. ali ima masu jednaku masi protona. Radijus jezgre je oko 10000 puta manji.67 x 10-27kg Postojanje neutrona dokazao je Chadwick 1932. Tako redom sve do rednog broja 92 – urana (U). koji su pronađeni u prirodi. čija je masa gotovo jednaka atomskoj jedinici mase. nije atomska masa.g. ali sa pozitivnim nabojem. koji su pronađeni 1932.g. čestica.16 Proton je subatomska čestica. Izotopi su atomi elementa određenog rednog (atomskog) broja. U jezgru se nalazi i neutron. To nam potvrđuju izotopi. Tako atom željeza (Fe) ima u jezgri 26 protona. koji se međusobno razlikuju u atomskim masama.

N. imaju složeniju strukturu.M. već su raspoređeni po ljuskama (K.deuterij (p+n)+ + e. Do danas je poznato 1200 izotopa za 114 različitih kemijskih elemenata.na istom mjestu).02 % . tako K ljuska . Ukoliko su ljuske dalje od jezgre atoma.tricij (p+2n)+ + e.P.= D = 0.17 zasebno mjesto u Periodnom sustavu elemenata (PSE). Otuda je dobilo i ime (isotop na grč.. koji se zovu izobari (isos na grč-isti a baristežak) Vodik (hidrogen) ima tri izotopa: . već se svi izotopi jedne vrste atoma stavljaju na jedno mjesto.normalni vodik ima p+ + e .O.Q). imaju jednake masene brojeve. Pojedini izotopi različitih kemijskih elemenata.= H = 99.L.98 % .= T = 7 x 10-7 % I A 11 ELEKTRONSKI OMOTAČ Elektroni su oko jezgra raspoređeni tako da svi atomi neke atomske vrste nisu podjednako udaljeni od jezgre atoma.

koji se kreću oko jezgra.stoljeća nije mogla odgovoriti na ovo pitanje.prva ljuska (K) ima 2 x 12 . Teorija iz 19. Svaka ljuska može primiti samo određen broj elektrona: . L ljuska dvije podljuske . elektroni. poput planeta oko Sunca ne "padnu" u jezgru.sedma ljuska (Q) ima 2 x 72 = = = = = = = 2 elektrona 8 elektrona 18 elektrona 32 elektrona 50 elektrona 72 elektrona 98 elektrona I A 12 KVANTNA TEORIJA Od kada je Rutherford predložio svoj model atoma.treća ljuska (M) ima 2 x 32 . Max-Planc postavio hipotezu o kvantima svjetlosti: energija se . Međutim otvaraju se novi pogledi za rješenje ovog problema. samo određenu frekvenciju.šesta ljuska (P) ima 2 x 62 .četvrta ljuska (N) ima 2 x 42 . zašto atom apsorbira ili emitira.druga ljuska (L) ima 2 x 22 . postavljeno je mnogo pitanja: zašto.peta ljuska (O) ima 2 x 52 .18 ima 1 podljusku.

to je prvi uočio I dao zakon frekvencije: .62 x 10-34 J s Tako Niels Bohr 1913.998 x 10 m s. Stacionarno stanje je strogo određeno energetsko stanje. Kad atom apsorbira energiju. samo u paketima najmanje količine energije : E = hV Gdje je V frekvencija svjetlosti koju je postavio Einstein a h je Plancova konstanta koja iznosi 6. pa se elektron vra ća na jedan od nižih nivoa I pritom emitira kvant svjetlosti. objašnjava spektar atoma vodika. Delta E = hV = h c Rh(1 /n2 gornji .19 može emitirati ili apsorbirati. Niels Bohr (danski fizičar I kemičar. čija je energija jednaka razlici stacionarnog stanja.c brzina svjetlosti = 2.g.1 / n2 donji) Gdje je: 8 -1 . .V – frekvencija svjetlosti (s ) 7 -1 .h – Plancova konstanta -1 .007 x 10 m U ovoj jednadžbi n (glavni kvantni broj) u najnižem stacionarnom stanju odgovara n = 1. Tako nam sam atom šalje poruke o energiji aktivacije ( Ea) stacionarnog stanja. on može apsorbirati samo određene kvante energije. koji odgovaraju razlici energije stacionarnog stanja n = 2 ili n =3 Atom je tada pobuđen I to stanje traje kratko.Rh – Ridbergova konstanta = 1.

kao i nova otkrića. niti je mogla da objasni zašto elektroni ne emitiraju energiju. iznio hipotezu: da bi se elektroni morali ponašati i kao val i kao korpuskula (čestica). doveli su do postavljanja novog valno-mehaničkog modela atoma. ili nedorečenost kvantne teorije. Luis de Broglie (fra. . a nije mogla da objasni prirodu kemijske veze.g.20 Delta E = hV I A 13 VALNO – MEHANIČKI MODEL ATOMA Na žalost Bohrova teorija objasnila je uspješno samo model atoma vodika (hidrogena). za vrijeme dok se kreću oko jezgre.) je 1923. Ovi nedostatci.

g. tako da je on neposredna posljedica dvojne prirode materije. 1925. Heisenberg je dao postavku: foton koji bi imao mali impuls i ne bi mijenjao impuls elektrona. onda i za njegovo kretanje važi ista valna jednadžba. Austrijski fizičar E. Tako je postavio 1926. imao bi tako veliku valnu duljinu. čuvenu jednadžbu. u suprotnom došlo bi do interakcije vala i nestanka impulsa elektrona.Schrodinger je riješio ovako: ako je elektron val. Heisenberg dobio Nobelovu nagradu. To je “princip neodređenosti”.g. da bi smo bili potpuno nesigurni iu položaj elektrona. koji je univerzalni princip. Na osnovi Komptonovog efekta. a ne rezultat nemogućnosti mjerenja ili nesavršenosti instrumenatata.Heinseberg (njem. odnosno impuls (mV) i položaj u prostoru. a lambda –dužina vala elektrona Valna duljina elektrona mora biti jednaka obujmu kružne putanje.) dao je doprinos. Zato je 1932.21 Lambda = h / mV Gdje je h – Plancova const. Univerzalnost ovog principa treba shvatiti.g. . W. on je pretpostavio: upravo zbog dvojne prirode elektrona (i val i korpuskula) NIJE MOGUĆE istovremeno odrediti njegovu brzinu.

. d-podljuska od 5 d orbitala.g. Spin je svojstvo elektrona u svezi s njegovim ponašanjem u magnetnom polju. f-podljuska od 7 f orbitala. To je Paulijev princip donešen 1925.).22 I A 14 ELEKTRONSKA KONFIGURACIJA To je raspodjela elektrona u nekom atomu. Svaka orbitala može primiti samo 2 elektrona.(austr. po ljuskama. podljuskama i orbitalama. Svaka podljuska (s-podljuska) sastoji se samo od 1 s orbitale. koji imaju suprotan spin. p-podljuska od 3 p orbitale.

“Hundovo pravilo” . Elektroni suprotna spina označavaju se sa strelicama (gore dolje). Ta dva stanja međusobno se razlikuju po energiji. Elektroni se u p. kao mali magnetići.d. broj elektrona u podljuski redni broj ljuske 1 s 1 označava podljusku Vidi raspored elektrona kod prvih 17 kemijskih elemenata. To je tzv.23 Elektroni se u magnetnom polju ponašaju. oni se mogu orjentirati u smjeru magnetskog polja ili u smjeru suprotno od smjera magnetskog polja.f orbitalama razmještaju tako da broj nesparenih elektrona s paralelnim spinom bude maksimalan.

24 .

25 Elektroni su predstavljeni strelicama. Bohr je u svom modelu atoma vodika. Ustvari Periodni sustav elemenata je odraz konfiguracije atoma. koji pripadaju istoj skupini Periodnog sustava elemenata. Ona više ne može primiti elektrone. ali suprotna spina. druga ljuska ima dvije podljuske 2 s I 2 p itd. Elektronske konfiguracije odgovorne su za kemijsku sličnost kemijskih elemenata. poput kretanja . Prva ljuska ima samo jednu s podljusku. zamišljao da se elektroni kreću oko jezgre atoma po kružnim putanjama. Strelice suprotna smjera označavaju elektrone suprotna spina. Konfiguracija u kojoj su sve orbitale jedne ljuske popunjene kao u neona (Ne) zovu se “konfiguracija zatvorene ljuske”. Orbitala može primiti samo 2 elektrona.

Elektroni se u elektronskom omotaču atoma.Praut uzima kao etalon najlakši kemijski element – vodik. već se govori samo o vjerojatnosti da se elektron nađe u nekoj poziciji. a prikazuje se oblakom točkica različite gustoće – koji nazivamo “elektronskim oblakom” I A 15 KLASIFIKACIJA PSE Klasifikacija kemijskih elemenata započinje sa više različitih pristupa početkom 19.26 planeta oko Sunca. kreću oko jezgre. ali je priroda tog kretanja takva. data postavka: poslije svakog sedmog kemijskog elementa dolazi osmi sa sličnim osobinama: . --Prautova hipoteza W. Br. J) ili (Ca.g. . Stoljeća.Newlandsova teorija oktava 1864. Ba). Sr.g. Ta se vjerojatnost mijenja s udaljenošću elektrona od jezgre.Dobereinerova teorija trijada 1829. . obrazovao grupe po 3 kemijska elementa sa sličnim kemijskim osobinama (Cl. da se ne može reći gdje se neki elektron nalazi u određenom trenutku.

Medjeljejev zakon glasi: Osobine kemijskih elemenata su funkcije njegovog mjesta u tablici Periodnog sustava elemenata.K).27 H Li F Na Cl K Be B C N O Mg Al Si P S Ca Sr Ti Mn Fe Pored očigledne srodnosti (Li. I A 16 PERIODNI SUSTAV ELEMENATA 1869.I. stavljajući elemente sličnih osobina jedne ispod drugih. Medjeljejeva tablica: . vidimo da Mn I Fe Nemaju nikakve srodnosti sa drugim elementima u grupi.Na.Medjeljejev (ruski kemičar) iznio je tablicu koja sadržava horizontalne nizove – periode i vertikalne stupce – skupine. On je do tada poznate kemijske elemente poredao po rastućim atomskim masama.g. D.

.As Se Br Rb Sr Yt Zr Nb Mo .28 Li Be B C N O F K Ca Na Mg Al Si P S C l Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn . selen (Se). njih 7 sadrže različit broj kemijskih elemenata. silicij (Si). . . prijelazni elementi.Os Ir Pt Au Hg Tl Pb Bi . sumpor (S). sa svim metalima čine soli.. jod (J). . magnezij (Mg). ..ili kisikova skupina:kisik (O). dobili ime po lužinama .XVIII skupina inertnih plinova ili plemenitih plinova: helij (He neon (Ne).Th U . klor(Cl).: .III do XIII skupine. rubidij (Rb)ezij (Cs).II skupina – zemnoalkalijski metali. bizmut (Bi).Er La Ta W . natrij (Na). germanij (Ge). francij (Fr).. ksenon (Xe).XV skupina.I skupina – alkalijski metali litij (Li). kalij (K). radon (Rn). dušikova skupina: dušik (N). kositar (Sn).. telur (Te). arsen (As antimon (Sb). kripton (Kr).XVI skupina.XVII halogena skupina: flour (F). argon (Ar). astat (At)....XIV skupina ili ugljikova skupina.- .Ru Rh Pd Ag Cd In Sn Sb Te J Cs Ba Di Ce . fosfor (P).- Kako je predskazao prazna mjesta u periodnom sustavu su popounjena i njegov sustav postaje općepriznat. Ugljik (C). Oznake pojedinih skupina u suvremenom Periodnom sustavu date su prema IUPAC-u (union piure and applied chemistry) – unija za čistu i primjenjenu kemiju. .. barij (Ba). kalcij (Ca). sroncij (Sr). brom (Br). polonij (Po).: berilij (Be). . radij (Ra). Periode. . olovo (Pb). .

antimon (Sb).metale (lijeva strana PSE). I A 17 IMENA KEMIJSKIH ELEMENATA 1813. telur (Te).metaloidi (elementi koji pokazuju i osobine metala i nemetala a to su bor (B). . stakleni lijevak. . švedski liječnik i kemičar daje način pisanja kemijskih elemenata simbolima. Berzelius.). preobrazio u moderni laboratorij. germanij (Ge). Načelo Berzeliusa glasi: skraćeno ime (simbol) kemijskog elementa se sastoji od velikog početnog i ako ima drugog malog slova skraćenice latinskog imena elementa. Berzelius je “alkemijsku kuhinju”.g.29 Kemijske elemente unutar Periodnog sustava elemenata dijelimo na: . laboratorijska čaša.nemetale (desna strana PSE) . polonij (Po). Od njega potiče kemijski pribor (filter papir. laboratorijska lampa idr. astat (At). silicij (Si). arsen (As).

g.C.g.nitrum-koji čini šalitru.g. pa se i ne zna tko ih je otkrio.1898. • Be – berilij.1825. • Mg – magnezij. sirH.1840. Gadolin. • • • • • • • • • • Ge – germanij.oxis-tvori kiselinu.g.-kuhanje.1886.1669.1808.g.1774. lat. sir H. P – fosfor.alkemičar Brandt.g. grč.g. Br – brom.1774.Rutherford.Scheele.g.g.g.Pristley I Scheele.g. nitrum – soda • K – kalij.Arfvedsen. S – sumpor.1811.Oersted.Poznat iz antike. grč.lat. H. lat.1808.grč. sir H.Vouquvelin. grč. lat.g. O – kisik. • B – bor.Scheele. • Si – silicij .ime u čast domovine. • Y – itrij 1788. .chloros-zelen. u čast.pokrajini Magneziji • Ca – kalcij.g. • Sc – skandij. ime Dobijeno po grč. Otkrio ga 1807.iodos-ljubičast. lithos – stijena • Na – natrij.otkrili neovisno Lussac. L. • Ra – radij.g. Gadolin po Itriji (pokrajina u Švedskoj).30 Imena kemijskih elemenata imaju zanimljivu povijest. grč. lat.g. Otkrio ga 1817.g. sir H.1823. kali-pepeo. po domovini Poljskoj F – fluor. I.lat.Maria Curie. ali većinu imena su dali znanstvenici koji su ih i otkrili. Neki su poznati još iz davnina.Maria I Piere Curie.g.Davy.Davy. • Al – aluminij.g.Cavendisch. arap.grč.g. berylos-dragi kamen. alumen-srebro iz gline. riječi hydor-voda • Li – litij.1788.Berzelius.1771. po Skandinaviji.Nema podataka tko ga je otkrio Po –polonij. 1807.photos-svjetlost. Otkrio ga 1766.grč. osobine.g. ima radioakt. Navesti ćemo neke primjere: • H – vodik ili hidrogen.Courtois. • C –ugljik.1772. Balard. grč. calcis – vapno.fluere-treći Cl – klor.1808.1898. Thenard I Davy.Winkler.Davy po grč.silex-kremen. 1798.g. bromhos-smrad J –jod. N – dušik.g.Davy.

Marinsky.po planeti.31 • • • • • • • • • • • • • • • • • He – helij.Latimer.g. Fr – francij.Fermiju. Lr – laurencij. No – nobelij. Pu – plutonij.helios-Sunce. Es – ajnštajnij.Seaborg. • • • • Md – medjeljevij.Morgan.I.grč.1907.1868. Fm – fermij.Seaborg.Abelson.Ramsay.Corson.1952. .g.Ghiorso.Perier.astatos-nestalan.Ramsay.James.grč.Segre. planeta Am – americij.James.Kenedy. u čast domovine.1945.Seaborg. 1940.grč.Seaborg.Ramsay.g.grč.Sikkerland. Ne – neon.1895.argos-lijen Kr kripton.g.1944. Ar – argon.Perey.Thopson. Lu – lutecij.McMillan.1950.u čast.Travers.skupina znanstvenika.Ghiorso. Cf – kalifornij. Pm – prometij.Ghiorso.1952.1939.Locquier.grč.skupina znanstvenika.ime dala komisija za kemiju.g. Jensen.194o.1961.Sveučilište.1937.1898.1955.g. Np – neptunij.hriptos-skriven.smionost At – astat.Seaborg.u čast.Ramsay.po Curie Bk – berklij.1895.Seaborg.grč.McKenzie.1894.Rayleigh. u čast fiz.Morgan.Medjeljejevu.Welsbach.neos-novi.Ghiorso.Glendenin.Walton.umjetni element.xenos-stran. Xe – ksenon. Cm – kirij.Sikkerland.1949. u čast Einsteinu.Larsh.Ghiorso.Coryell.1940.Street.1957.Segre. Tc – tehnicij.Thopson.Wahl.učast D.McMillan.Ghiorso.1944.Ghiorso.

g.N. Tako popunjena ljuska ne može ni .Kosisl 1916.Dali su postavku: ako plemeniti plinovi (inertni plinovi) ne reagiraju ni sa jednim kemijskim elementom. prvi objasnili prirodu kemijske veze. onda je njihova struktura najstabilnija. Svi inertni plinovi sem helija (He).Lewis i W. imaju po 8 elektrona u posljednjoj valentnoj ljusci.32 I A 18 KEMIJSKO VEZIVANJE G.

poznata i pod imenom “Lewisova teorija kemijske veze”. Klor (Cl) u posljednjoj ljusci ima 7 elektrona i najbliži inertni plin mu je argon (Ar). . Tako je nastala teorija “okteta elektrona”. Prema suvremenoj predodžbi mogu biti: .33 emitirati. Ova teorija. pa logički niti ne mogu graditi spojeve. čak niti sami ne tvore molekule. je veoma brzo i matematički potvrđena. . niti primiti niti jedan elektron. I A 19 IONSKA VEZA Ionsku vezu ćemo objasniti na primjeru stvaranja kristala kuhinjske soli (NaCl): Natrij (Na) u posljednjoj valentnoj ljusci ima 1 elektron.ionska veza. a najbliži inertni plin mu je neon(Ne).kovalentna veza. -metalna veza.

Radijusi aniona uvijek su veći od radijusa atoma. izmjerio duljinu brida kristalne rešetke kristala kuhinjske soli (NaCl). Lande je pretpostavio. a radijus kationa uvijek je manji od radijusa atoma. kaže se da su IZOELEKTRONSKI. Na osnovi toga 1920. a radijus kationa istog naboja povećava se s povećanjem rednog (atomskog) broja kemijskog elementa unutar iste skupine Periodnog sustava elemenata. mali kationi ulaze u praznine. Takvi su : . a klor može postići strukturu argona. spajaju se sa kemijskim elementima na desnoj strani Periodnog sustava elemenata (nemetali).34 Natrij može postići konfiguraciju neona. da se u nekim kristalnim strukturama veliki anioni. već o veličini velikih aniona. Ionska veza nastaje. stvara se ionska veza. Za ione. elektroni s atoma jednog elementa.zraka. prelaze na atom drugog elementa. Dimenzija * Na elementarnih stanica u takvim spojevima neće ovisiti o veličini malih kationa. moraju doticati. 1913. što ih čine veliki anioni. U tom slučaju. ako preda svoj elektron iz posljednje ljuske. ** + * Cl ** = NaCl ** • su Lewisove točkice (broj elektrona u posljednjoj ljusci) Tako nastala kemijska veza između dva atoma zove se ionska ili elektrokovalentna ili heteropolarna veza. kada kemijski elementi s lijeve strane Periodnog sustava elemenata (metali).g. ako primi 1 elektron. Bragg je difrakcijom rtg. koji sadrže isti broj elektrona u omotaču. Sve tvari ionske građe.g. Ionski radijus kationa smanjuje se sa lijeva na desno u Periodnom sustavu elemenata. imaju svojstvo stvaranja kristala. Kada u kemijskoj reakciji spajanja dva atoma.

Takvu vezu nazivamo kovalentnom ili homeopolarnom vezom.35 --N -O F + Na ++ Mg +++ Al H. Ako se tijekom kemijske reakcije toplina oslobađa. I A 20 KOVALENTNA VEZA Po Lewisu i Langmuiru.sublimacija natrija ……DELTA H = 93 kJ mol -1 2.disocijacija klora DELTA H = 122kJ mol -1 3. a ako se tijekom kemijske reakcije utroši energija.786 kJ mol -1 UKUPNO DELTA H = -417 kJ mol Rezultat svih pet stupnjeva je egzoterman (mora biti) da bi nastala ionska veza.ionizacija natrija DELTA H = 496 kJ mol -1 4. stvaranje kristala DELTA H = . stvarajući vezivi elektronski par. reakcija je egzotermna i pripadajuća entalpia (DELTA H) ima negativan predznak. atomi se mogu vezati. reakcija je endotermna.Ovim načinom vezuju se dva atoma vodika (hidrogena) u molekul vodika: .Born i F.Haber našli su da se reakcija stvaranja kristala kuhinjske soli (NaCl) može opisati: -1 1.elekto afinitet klora DELTA H = -348 kJ mol -1 5. pri čemu se ne mijenja naelektrisanje pojedinih atoma. tako da vezivi elektroni ostanu zajednički za oba atoma.

To je teorija o razmještaju elektronskih parova oko središnjeg atoma. Sidwick i Powell predočili su VSEPR vezu (valence shell electron pair repulsion).g. kada se dovoljno približe jedan drugom: H* + H* = H**H = H2 Ovaj zajednički par elektrona je u stanju da drži povezana oba jezgra atoma vodika. oni se u valentnoj ljusci nastoje rasporediti tako da budu što dalje jedan od drugog. iako su oni istovrsno naelektrisani i kao takvi bi se odbijali. Lewisovom teorijom kovalentne veze mogu se objasniti strukture mnogih molekula. Sličan slučaj kovalentnog vezivanja kisika u molekulu kisika: ** O** ** + ** **O ** = ** ** O****O ** ** = O 2 Možemo predstaviti i kovalentno vezivanje dušika u molekul: ** N* ** + ** N ** = * * N******N * * = N Na ovaj način se vežu plinovi u molekule. . 194o.36 H2 tako što se oba atoma vodika združe u zajednički elektronski par. veza ovisi o njihovom broju. Kako između elektronskih parova djeluju odbojne elektrostatske sile. koji je inertan plin. Sa ovakvom vezom atom vodika dobija strukturu atoma helija (He).

valentni elektroni nisu vezani za ione (atome). U kristalima metala nalaze se neutralni atomi.električna provodljivost.37 I A 21 METALNA VEZA Kristalna struktura metala. ioni I elektroni. . razlikuje se od kristala drugih kristalnih tvari. već su slobodni I vrlo pokretljivi. . Baš pokretljivošću ovih elektrona objašnjava mnoge osobine metala: .toplotna provodljivost. Međutim.

možda i nekoliko puta. dok u plinovitom metali se sastoje od pojedinih čestica.elektron (+) – ion ( ) – atom I A 22 TESTOVI Pažljivo pročitati pitanje. Poslije izvršenog testiranja (primjer Test br.sklonost ka mehaničkoj deformaciji.1) izvršiti bodovanje čitajući odgovore i rješenja. Međusobno vezivanje atoma metala u metalnoj vezi možemo predstaviti: (+) * ( ) * (+) * ( ) (+) ( ) * ( ) (+) * (+) * (+) ( ) * ( ) * ( ) * ( ) (+) * (+) * (+) * (+) ( ) * ( ) * ( ) * ( ) (+) * (+) * (+) * (+) ( ) * ( ) * ( ) * ( ) (+) * (+) * (+) * (+) ( ) * ( ) * ( ) (+) * (+) ( ) • . Kod metala ne možemo govoriti o pojedinim molekulima – kristali metala predstavljaju gigantsku molekulu što predstavlja metalnu vezu. koje su najčešće atomi. koja se dijele ili je potrebno više odgovora. tako i bodovanje od 10 bodova po pitanju podijeliti na toliki broj dijela jednog pitanja . pa tek onda pristupiti odgovoru ili rješavanju. Metalna veza postoji samo u krutom I tekućem stanju.38 . Svako pitanje predstavlja 10 bodova. Samo ona pitanja.

.............................. Izvršiti bodovanje i ponovo analizirati rezultat...............................Datum.................39 Ako ste odgovorima dobili više od 50 – 60 % od maksimalno mogućih bodova............... uspjeh je dovoljan..........................Lavoisier 1789. treba ponoviti testiranje i izvršiti analizu svih 10 testova iz pojedinih odjela..........................................................................10 2......... Što je to KEMIJA?........... Poslije nekoliko dana ponoviti testiranje uz prethodno pročitan pasus..........g. 60 – 80 % uspjeh je dobar........ Za učenike........................... . Test broj I A 01......... (uvod).......... koliko puta je prosječna masa nekog elementa ................ Uočit ćete vidan napredak u bodovnom saldu............................................................ kontrolirajući svoje rezultate sa rješenjem. ....... Broj....................... pa ćemo zajedno na satu kemije doći do ispravnog saznanja..... Ako je potrebno pročitati još jednom lekciju na koju se odnosi pitanje (na koje nismo pravilno odgovorili)................................ koji govori.................................................. ..................... 80 – 90 % uspjeh je vrlo dobar.... koji teže najboljoj ocjeni....... 1............................... Ime i prezime.) glasi:......... Pribilježiti nerazumljive lekcije....... Sada izvršiti analizu rezultata.............(IA1) 10 3... više od 90 % uspjeh je odličan........................................................................ Zakon o održanju mase (A......... veća od atomske ............................

........................ Što?......Praut uzima kao etalon najlakši element vodik (H)....... Koliko treba uzeti natrijeva hidroksida (NaOH)....................................... Unificirana atomska jedinica mase iznosi.................................................................................................(IA2) 5 4.................. ............................................ 1799........... Kako?............................ Koliko ima jedinki plina u 15 dm3mol-1? .......... .........40 jedinice mase..................... Napiši ionsko vezivanje kalijevog bromida: (IA19) 10 10.. postavio hipotezu o kvantima svjetlosti.......................................................g.... Koliko iznosi masa protona?...(IA9) 10 7.......................................... a Dobereiner.......... ................................................. I A Test broj 02................................ Reakcija ide :2 NaOH + H2SO4 => Na2SO4 + 2 H2O ukupno bodova .....Kako? (IA6) 10 6....... ............................................... Doba obilježeno poznavanjem boja (olovno bjelilo.................................. Ime i prezime.. 1....................(IA1) 10 3.................................5 ima oznaku. To je.......................................................... piva..........ocjena.........Što?........(IA12) 10 8............................................. Koliko?................................................. .......Datum.........................................Kako?........... Max-Planc............ koja glasi...... bakarno zelenilo) dobivanje vina.............................(uvod) 10 2 Zakon stalnih omjera masa (J.... proizvodnja stakla.........................................................) glasi....... To je...(IA15) 10 9...... Opća plinska jednadžba glasi................ za neutralizaciju 150 g sumporne kiseline (H2SO4)................................. W..(IA3) 10 4.......Koju?................................................................................ Koliko treba odvagati olova (Pb) za 2 mola olova (Pb)? (IA5) 10 5..............Proust..

.................................................................... ........................................................ Koliko treba uzeti kalcijevog hidroksida (Ca(OH)2) da bi dobili 90 g kalcijevog sulfata (CaSO4) ? Reakcija ide: Ca(OH)2 + H2SO4 => CaSO4 + 2 H2O 10 ukupno bodova......................(IA10) 10 6..................ocjena............................................ ............. što predstavlja................................................................................Za ione..........Zakon frekvencije... Kako glasi načlelo Berzeliusa........................................................................ 1............................... I A Test broj 03..................................................(IA21) 10 10.............................................. Zakon umnoženih omjera masa (J................... Napiši formulu...(IA12) 5 7........................... ......................(kod imena kemijskih elemenata)................................... ......... Tko ga je postavio?................................................Datum.(IA1) 10 3..................(IA17)10 8..............)glasi.......................................................................................................... Objasni................................(IA19) 10 9............41 (IA6) 10 5............................................................................ ................................................................. što je to "doba alkemije"?.............................................................................. Što?..................................... kaže se da su........................... .......................................................... Što?..........Kako?.................... predstavljaju đinovsku molekulu... ........ Što su to izotopi?..........(uvod) 10 2........................... Kristali metala...................................... Izračunaj relativnu molekulsku masu amonijevog klorida (NH4Cl)? 10 ....................... 1803.........................g..... Ime i prezime...........Dalton.......................................................5............................................ ................................................................................ koji sadrže isti broj elektrona u omotaču......

.................................. Koliko treba uzeti klorovodične kiseline (HCl) i natrijevog hidroksida (NaOH) za neutralizaciju 150 g kuhinjske soli (NaCl)? HCl + NaOH => NaCl + H2O 10 ukupno bodova.......................................... Prva ljuska ima koliko elektrona:...... Molarna masa ima koju oznaku?................Kolika je veličina radijusa jezgra..........................5 koliko četvrta ljuska ima elektrona?.................................................................................. 1809................................................................Datum...........................................(IA15( 10 9............................................................................................................(IA20) 10 10........... Objasni?..................................................................................... ...................42 4....................................................................................................... Luis de Broglie je 1923........ ...............................................ocjena................................................................................................................... Po Levisu kovalentna veza je takva:.............................. Koju?............................................ 1.....................................(IA14) 10 8.... I A Test broj 04................................................................................(IA9) 10 6......... ............... Elektronski omotač atoma (IA11)........................................... Zakon stalnih volumnih omjera (Gay-Lussac................................................................g............................... ................. ..................... ....................... Ime i prezime.................. glede na radijus atoma?........... 5 3...(IA6) 5 molarna masa je.............................. Izračunaj vrijednost R konstante? (IA6) 10 4...................................... Kako glasi?................................................................................................................ elektronska konfiguracija?........................................(IA13) 10 7........................ .........................................................................................................................................New Landsova teorija oktava.......(IA1) 10 2.................................................................................. ............................................................................................................. postavio hipotezu.........Što?..............5 ......Što je to..........g.............. ...........)............................................................................ Koliko ima čestica u 1 dm3 kisika (O2)? (IA6) 10 5...

...................(IA8) 5 Kada je dat prvi model atoma?. glasi.... ....... Kako?.......................................................g...... Elektronski omotač atoma.........(IA14) 10 6.........ocjena.....(IA19) 10 8.................................(IA16) 5 Kada je data prva tablica PSE?............... Ridbergova konstanta iznosi........................................ I A Test broj 05.........5 7.... Ime i prezime................................ Koliko?................................................................................................... ... Druga elektronska ljuska ima elektrona...................................................... Koliko treba uzeti natrijevog hidroksida (NaOH) da bi dobili 100 g natrijevog nitrata (NaNO3) Reakcija ide NaOH + HNO3 => NaNO3 + H2O 10 10................. Sve tvari ionske građe.....02 %?............ Koji je to izotop vodika (H).................................. Avogadrov zakon iz 1811... 1.........................................5 3.......................................................................... Čega?..(IA12)10 ............................... Koliko?........................................................................................(IA11)5 5.............Napiši kovalentno vezivanje kisika u molekul kisika (O2)? (IA20) 10 9....... u čeličnoj boci od 15 dm3........................................................................................................... kojeg ima 0.................................................................................................................. Tko je dao prvi model atoma?.................... na temperaturi od 200C i pod tlakom od 150000 Pa? 10 ukupno bodova................................................ Koliko?...............................................................Datum...................43 5...................... .... Tko je prvi postavio tablicu Periodnog sustava elemenata?........................................................IA1) 10 2.................... Elektronski omotač atoma Objasni 1 s1 ............5 Peta elektronska ljuska ima elektrona.......................(IA10)10 4................ imaju svojstvo stvaranja................. .........Koliko ima čestica plina kisika......................................

...............................................................................5 Kada je dokazao de Beoglijevu teoriju?................................................44 6...................... (IA19) 10 10...... postavlja "princip neodređenosti" koji glasi........g...........5 A koliko sedma ljuska ima elektrona?........ Heisenberg 1925.................. Kako glasi Mendjeljejev zakon?........................ ........... koliko može primiti elektrona?................................................. Koliko četvrta ljuska ima elektrona?....... ................................................. ................................................................. 1.Koliko treba uzeti grama klorovodične kiseline (HCl) za neutralizaciju 100g natrijevog hidroksida (NaOH)? žReakcija ide HCl + NaOH => NaCl + H2O 10 ukupno bodova... Postojanje neutrona.....5 2...........Datum............................................(IA1410 8......(IA12) 5 4.................... Ime i prezime..............................................................ocjena.................................................................... Tko je dokazao?....................................(IA111) 5 Kada je dokazano postojanje neutrona?............................ Radijus aniona uvijek je VEĆI MANJI od radijusa atoma..........................................................................(IA16) 10 9.. .................... Kako?.................... Svaka orbitala u elektronskom omotaču..........(IA11) 5 3.............................................................................. Koji kemijski element su otkrili neovisno tri znanstvenika u tri različita dijela svijeta istovremeno?....... Tko je de Broglijevu teoriju matematički dokazao?.....................................................(IA17) 10 ............................. Elektronski omotač atoma....................................................................................................(IA13)10 7....... I A Test broj 06..............................................................

............... Što je to pozitron?.......................................Volumen nekog plina u čeličnoj boci od 10 dm3 i tlaku od 100 kPa......................... I A Test broj 07.....................(IA7) 10 3........................................ Ime i prezime............. Koliki će biti tlak............................................................................ Koliki će biti volumen pri 900C.. Sidwick i Powell dali su teoriju o.......................... Izračunaj relativnu molekulsku masu modre galice (CuSO4 x 5 H2O)? 10 4.......................... 1940......................................................................... Čemu?.................(IA21) 10 7........................................................ 1.......(uvod)10 2..................... Što?........... objašnjavaju se mnoge osobine metala.................................. ako je tlak konstantan? 10 8.......................................................Koliko treba odvagati aluminija (Al) za 1 mol aluminija (Al)? 10 9.................................................................... koliko procentualno (%) imamo svakog kemijskog elementa ponaosob u tom spoju? 10 10.............................................................. ................ pri temperaturi od 370C... ............................Datum...............................................................45 5. .....IA9) 10 ...................................................................................................................................... Ako odvagnemo 20 g sumporne kiseline (H2SO4).............................................. ako se plin pretoči u bocu od 15 dm3? 10 ukupno bodova........................ Iz povijesti kemije.................................. "Rimsko doba" krasi. Volumen nekog plina iznosi 50 dm3.. ............... Kako je nastala stehiometrija?............ ......................................(IA20) 10 6.....ocjena...... Koje?...................... ...................................................................................g................Pokretljivošću elektrona u valentnoj ljusci....................

..................................... 1...(IA9)10 3. i tlaku od 150 kPa? 10 8...............(IA11) 10 5.......................Koliko treba odvagati platine (Pt) za 2.....................5 a što Avogadrova konstanta?.. koje se označuju..................................... Koliko?...............ocjena............................................Nastavi: DELTA E = 10 7......... Za 114 kemijskih elemenata..............(IA10)10 4................................. Izračunaj relativnu molekulsku masu amonijevog sulfata ((NH4)2SO4)? 10 ukupno bodova.. Objasni Paolijev princip?...................................................................................................................46 5........(IA10)10 6............................................................................................ Kako?.(IA10) 5 2..................... Što su to:izobari?......Datum........................ I A Test broj 08.... ... Elektroni su oko jezgra raspoređeni po ljuskama...................................... Ime i prezime............................................................................................. poznato je izotopa... Što je to Avogadrov broj?.................................. ..Kolika je masa plina u čeličnoj boci od 30 dm3 na 250C.......Koliki je tlak plina vodika (H2) volumena 16 cm3 na temperaturi od 25oC s masom od 40 g? 10 10......................5 mola platine (Pt)? 10 9......................... Preko kojeg atomskog broja su kemijski elementi umjetno dobiveni?... ...............................

................. .......... koji su djelovali i u Zagrebu? .......................................................................... ....................................................................(IA16) 5 8... Što?......................................47 ......................................................................................................... Objasni "Hundovo pravilo":..... 1........................................................... Mendjeljejeva tablica Periodnog sustava elemenata ima horizontalne nizove :............. .........................5 a za Empedoklesa i Aristotela je................................... Konfiguracija u kojoj su sve orbitale jedne ljuske popunjene kao u neona (Ne) ........ocjena................................................ Ime i prezime....................................................... DA NE (IA12)10 4......(IA14) 10 5.................................. Vjerojatnost nalaženja elektrona...........5 mola srebra (Ag)? 10 9..........5 i vertikalne stupce:................................. Početak početka (osnovna čestica) za Talesa iz Mileta je...................... Što?..............................................(IA15) 10 7...........................................(IA14) 10 6.............. Stacionarno stanje je strogo određeno energetsko stanje......................................................(uvod)5 2................................. ako u boci ima 17 kg kisika ? 10 10... prikazuje se oblakom točkica........................................................................ Kako?........................................................ Koliki je tlak u čeličnoj boci kisika (O2) od 30 dm3 na temperaturi od 150C.............Koliku masu ima 2 mola broma (Br)? 10 ukupno bodova......Koliko treba odvagati srebra (Ag) za 0..................................... dobitnici Nobelove nagrade..................... ..(uvod) 10 3..... kojeg zovemo........ Nabroji 2 kemičara......................................................Datum.......................................... I A Test broj 09........................................................................

.................................5 8.... Kolika je masa 10 dm3 vodika (H2).......................(IA14) 10 6........ Čega?.............................(IA21)10 7........................Koliko?................................................... Riječ kemija potiče od........ Metalna veza......................................... I skupinu Periodnog sustava elemenata zovemo.......2 II skupinu PSE zovemo..................................................2 4..... 1 mol nekog plina ima volumen od 22.................... zasićenog vodenom parom pri 300C...ocjena.....................................Ako odvagnemo 12 gkalcijevog karbonata (CaCO3).............................................. koji su poznati iz davnina.............................................................................4 dm3 a ima jedinki.......2 XVII skupinu PSE zovemo.............. koje pripadaju istoj skupini Periodnog sustava elemenata.......Kako?................... pa se ne zna tko ih je otkrio:................................. Kolika je masa vodene pare........................ ........... Ime i prezime....(uvod) 10 2..... Kako?..................................5 kalcija (Ca) u procentima........ Koliko?.......................................................... pri 1000C i tlaku od 1o kPa? 10 ukupno bodova....................... I A Test broj 10....... ako je ukupni tlak 10 kPa? 10 10........................ Kako?.................................. 1........2 XVI skupinu PSE zovemo........................................................ postoji samo u kojem agregatnom stanju?...Datum........... DA NE 10 3..............................................................................Kako?.2 XVIII skupinu PSE zovemo..............................IA17) 10 ............. Kako?..................... Elektronske konfiguracije su odgovorne za kemijske sličnosti kemijskih elemenata.............................. imamo kalcija (Ca) u gramima.................................. Poznaješ li neke kemijske elemente....... Kako?.......................48 zovu se... Koliko? 10 9....

........ ................... ako je temperatura od 150 C i tlak od 1 bahra ? 9.............. Ukupna masa tvari..25 dm3... Koliko? 10 8.... to je eksperimentalna znanost bod 10 ostv............ pV = nRT....................Relativna atomska masa............................ ne mijenja se tijekom kemijske reakcije 10 .. 2.... 5.............koji se nalazi u čeličnoj boci od 0. I A 23 ODGOVORI I RJEŠENJA I A TESTOVA Test br..........5....................................01.4 g Pb..................................... Energija se može emitirati ili apsorbirati...........(IA18) 10 6...Ako odvagnemo 12 g amonijeva nitrata(NH4NO3)...... bit će u masi i procentima svih elemenata ponaosob u spoju............10...Koliki je maseni udio kalcijevog karbida (CaC2))......10....... koja se bavi proučavanjem tvari i promjenama tvari.......... pri normalnim uvjetima? 1o ukupno bodova..10.....Koliko treba odvagati antimona (Sb) za 1 mol antimona (Sb)? 10 7..................................... Prema suvremenoj predodžbi..... 4............5 Ar .................................................... 3.........................49 5.......................... ..... koji po 1 kg razvija 150 dm3 etina : CaC2 + 2 H2O => C2H2 + Ca(OH)2 10 10....... 7........67 x 10-27kg.. samo u .......... 414. 1........ocjena................. 6..........To je znanost..... koje sudjeluju u kemijskoj reakciji.. 1...................... Koliko mola sadrži 2 dm3 bilo kojeg plina... Izračunaj masu klora (Cl) ..... Koji mogu biti tipovi kemijskih veza:....

.10.... Po tri kemijska elementa sa sličnim kemijskim osobinama u triade (Cl...... Test br................... 2............ 9................ 122............... 10............................................................ 5.......... Niels Bohr............. 8.....................10...66 x 1o-27kg.......................... koji se međusobno razlikuju u atomskim masama............................. tako da je sastav svakog spoja stalan.............. Kemijski elementi se međusobno spajaju u stalnim masenim odnosima........10.................10............10........10.................................. 7..................10........................... Izotopi su atomi elemenata određenog rednog broja (atomskog broja)......10..5......................5.....03 x 1023 . ukupno bodova 100...........................J).10........ 3...............................50 paketima najmanje količine energije od E = hV... Delta E = hV............................. Odgovori i rješenja 1............................Br.... 1.......................... 4......................02........ 4...... Egipatsko doba........................................ 6.... K* + Br******* => KBr.................. Skraćeno ime (simbol) kemijskih elemenata se sastoji .........................3 g NaOH..........

....... ukupno 100...03. O--.... Ako dva kemijska elementa čine međusobno više spojeva............ 53......51 od velikog početnog i ako ima drugog malog slova skraćenice latinskog imena kemijskog elementa.......... Metalnu vezu.............................10..... po ljuskama ..... Na+........................... 2....... 7.......48 g.... 9..... Izoelektronski...........89 g Ca(OH)2 ................................................................... doba procvata umjetnosti i dr ... TEST br..............................10... 3.................................... 4....................... 48.........6 x 1022 .......... 10000 puta manji...............................10..... N---....10.............. F-.. 5.. 6.5.......... 8... koje se spajaju sa određenom masom drugog kemijskog elementa..........bod 10 ................... 10.5............. odnose kao mali cijeli brojevi........ Al+++. Mg++..... Da bi elektroni morali da se ponašaju i kao val i kao čestica...........10.......... onda se mase jednog kemijskog elementa................... ODGOVORI I RJEŠENJA 1..........................................10......... To je raspodjela elektrona u nekom atomu.. 2... kada se pokušalo pronaći zlato (Au) iz neplemenitih metala......................................10...................10................................................... Doba............

............. 2..................... pri čemu se ne mijenja naelektrisanje pojedinih atoma........................... stvarajući vezivi elektronski par........ Pri istoj temperaturi i tlaku volumeni plinova koji međusobno reagiraju ili nastaju...... 04............... odnose se kao mali cijeli brojevi......... 4...................10................................ 2 elektrona (e-)...................5.....5.......................... tako da vezivi elektroni ostanu zajednički za oba atoma..........10.60 g HCl i 102..........5...... 32 elektrona (e-)........... ODGOVORI I RJEŠENJA 1............... redni broj ljuske => 1 s 1 => broj elektrona u podljusci označava podljusku ....... 10.......10...10....10........ 93............. ukupno 100.......67 g NaOH.......................................................... a to je ona količina tvari...................................... definirane kemijske formule koja sadrži isto toliko jedinki...... koliko ima atoma u točno 0.................................10...... 8........... RH = 1.............52 podljuskama i orbitalama... 9.......007 x 10 7m-1............................................ Poslije svakog sedmog kemijskog elementa..............5............... 3.................................................................................. dolazi osmi kemijski element s sličnim osobinama................................................................ Atomi se mogu vezati...... n... .... 5............ TEST br..10........012 kg izotopa 12C..

............... Dmitrij Ivanovič Medjeljejev .................................................... ..... 10........................10.............. deuterij (D).... ukupno 100............5......5................................ 1.................. 6.. ali suprotna spina..............10.............................................10......53 6......... 8 elektrona (e-)...... 10......10............................. ODGOVORI I RJEŠENJA 1...........g.............................. kristala................................5................. 8............................................. 9.............5..... 7....10...........................14 g NaOH.......... 05.. Veći..........................................................10.. 2.............. Jednaki volumeni različitih plinova.. 5... ..............................5.... 1869......... 74......... .................................................................... TEST br.............. 50 elektrona (e-).......... 7........ sadrže jednak broj čestica............................. O****** +******O = O2 ....................................007 x 10 7m-1...... 4......................... pri istoj temperaturi i tlaku............. 3...........................10...... 91......... 9...10.......10........................... 1911...................................... Osobine kemijskih elemenata su funkcije njegovog mjesta u tablici Periodnog sustava elemenata...10..12 g HCl.......................78 g.........10....g.. odnosno impuls (mV) i položaj u prostoru.................. Upravo zbog dvojne prirode elektrona (e-) i val i čestica nije moguće istovremeno odrediti njegovu brzinu.................................... 14...............................................................................................5.. 2 elektrona (e-)........................ Rutherford..............................................10......... 8...

......... VSPER ............ 6..............g....... sumpora (S) = 32....................... 32 elektrona (e-)........................................3 %................. Bor (B)......... 2....54 ukupno 100....................................... 8............................................................................................ Chadwick........5............................ Schredinger................5..................................... 9.. 10....................... ODGOVORI I RJEŠENJA 1....10......................................sklonost ka mehaničkoj deformaciji............g....6 dm3...........razmještaj elektronskih parova oko središnjeg atoma.......10............................................5.. TEST br......... ..........10............................... toplotna provodljivost......................................................... 1926. 121............ 1932........... 66................. Električna provodljivost.10......................5...... 06................................................. 7.............. 26......................... 5.............. kisika (O2) = 65...............5...... 4.....10...........................................66 kPa..........................6%..................10......................98 g Al............ 98 elektrona (e-)...........10.....................................5............................. vodika (H2) = 2 % ...................... 3.

.................. 9.......... To je kemijsko računanje............................................10....10... sodu.75 g platine (Pt)...... 2.................... sublimaciju..........................66 g CuSO4x 5 H2O............riječi ...10..1 / n2 donji) 10....................... 249................... destilaciju............... DELTA E = hV = h c RH ( 1 / n2 gornji ................... 1200 ...06 kg.stojhejon..... 5.. po grč..........55 ukupno 100.10...............10.................. 6.... Početak eksperimentalnog ispitivanja.......14 g..... 1794........... dobivaju čiste metale i čiste slitine (legure)................. 6121. poznaju gips... 4............................75 k Pa... kožu škrob............. 10..prvi pokušaj........ 132........................................... Subatomska čestica koja odgovara u naboju elektronu........10.... ........ 3........................................g...................... za dio kemije koji pronalazi formule...................10...................................... 9.............. ODGOVORI I RJEŠENJA 1......... vapno. 7.........10.. 8............... TEST br....... 07...... 487.............................. Rihter...... ali suprotnog (+) naboja..10...........

.................. preko atomskog broja (rednog) 92.. skupine.......L.. ODGOVORI I RJEŠENJA 1.........O......5....... 9......53..10.Q....... 2............ atoma..............5... iona ili elektrona ....... Elektronskim oblakom.......... To su izotopi sa istim masenim brojevima......o22 x 1023mol-1 čija je jedinica mol-1.........4.................10..................................... Periode...................................10 6............. 3.. 10...022 x 1o23 molekula..................................3............. .........................M.............7 ili K......... 84.... 6...............10..56 TEST br...... 6....................................5...... 8................N..........10..........95 g ..8 g . 1..........................................................6..................................... 159.............5........... 7............ 4........... 5.................................10........ Svaka orbitala može primiti samo dva elektrona (e-) koji imaju suprotan spin...........2....P.........10.............78 kPa..08.5.......................10.

.............. Krutom i tekućem agregacijskom stanju..................... 48 g ili 44...... 12................... 3................10..10......... ODGOVORI I RJEŠENJA 1.......................3............... Elektroni se u p...... vatra...57 ukupno 100......... 7...............4 % kisika (O2)............5.. Konfiguracija "zatvorene ljuske"................... Voda.......5.................................10.. 09.... 4...... Prelog i Ružička.d......10...................... da broj nesparenih elektrona (e-) s paralelnim spinom bude maksimalan.5...................... voda................... 2.................... TEST br.........3........f orbitalama razmještaju tako..... ................... DA ..................................... zrak i zemlja............ koje su najčešće atomi................................................ 5....... pojedinih čestica.. 6......00 g ili 11 % ugljika (C)....08 g ili 40 % kalcija (Ca).....................................................4..... 40.......................................5.......................................

inertni (plemeniti)plinovi..... 4............... 8............................8 g antimona (Sb)..... 4.......10...................................... 627 g polonija (Po)..... ukupno 100..... TEST br................................ 4..................5. 28................................ 6.......Egipat................... 121....... 0.......... 9..................................08 g vodika (H2)..................10........................022 x 1023 .....10..10...............................2....58 8..............................................10................ sumpor(S)...75 g .. Ionska.................. Alkalijski metali.... 9............10......... Od arapske riječi hem.................. kovalentna i metalna........................ 10...................... 42 % kalcijevog karbida (CaC2).2........ 0......................................10......... Ugljik(C)............. 2.. 80...2........................... 8...3...4 x 1023mol-1 ............................................ 5.. NE.....................................................67 % kisika (O2)...................................................... ........................................................17 g ..................10.....10.. ODGOVORI I RJEŠENJA 1............................................ 3.....52 mola kisika (O2)..10.............o2 g ili 35 % dušika (N2)............. 6... kisikova skupina PSE............................. 7.. 48.................... halogeni elementi.....................3...............00 g ili 59.................................................................. ukupno 100..................... 7.....5....................................................03 g ili 5 % vodika (H2)..2. zemnoalkalijski metali.........2........................10....... 10...

. * čestice krutih tvari u nekoj tekućini . I disperzna faza i disperzno sredstvo. * koloidno-disperzni sustavi. * kapljice tekućine u nekoj drugoj tekućini .EMULZIJA.MAGLA. Primjer: * krute tvari. smatra se sustav od dvije ili više faza.DIM. mogu biti kruti (s).SUSPENZIJA.PJENA. tekući (l).59 I B 1 DISPERZNI SUSTAVI Pod disperznim sustavom. * mjehurići plina u tekućini . * molekularno-disperzni sustavi. od kojih je jedna (disperzna faza) fino razrjeđena u drugoj (disperzno sredstvo). ili plinoviti (g). * kapljice tekućine u nekom plinu . Disperzni sustavi mogu biti: * grubo-disperzni sustavi. koje lebde u plinu .

vidi kao potpuno bistra tekućina (l) . otkrio M. ona će kroz koloidnu otopinu biti ocrtana. To je pojava raspršavanja svjetlosti na česticama koloidnih dimenzija. slika Tyndalov fenomen .g.60 I B 2 TYNDALOV FENOMEN Ako se molekularno-disperzni sustav gledan prostim okom. Ako se kroz koloidnu otopinu pusti zraka svjetlosti.Faraday.govorimo o "pravoj otopini". a istražio J. Ovu pojavu je 1857.ocrtana je svom dužinom. takav sustav nazivamo koloidnom otopinom ili solom. Ako je promjer krute tvari (s) veći od 10-5 cm. Ovu pojavu možemo opaziti: ako sunčeva zraka pada u tamnu sobu. ispunjenu prašinom ili u kinu zraka koja prenosi sliku . Prava otopina ne pokazuje Tyndalov fenomen.Tyndall. tako da čestice nisu vidljive čak niti pod mikroskopom.

Potrebno je često da 2 otopine . Lijekovi. jer je koloidna otopina milion puta manja od "prave otopine" Osmotski tlak je hidrostatski tlak. kao u našoj krvi U protivnom. koje dobivamo kroz injekcije u žile sadrže osmotski tlak. Osmoza je spontan proces.61 I B 3 OSMOZA Zakon osmotskog tlaka. kao i na suspenzije. Osmotski tlak koloidnih otopina u usporedbi s "pravim otopinama" neznatan je. Osmotski tlak pojedinih sokova u organizmu (krvi). osmotski tlak ovisi samo o molarnoj koncentraciji otopine. točno je određen (78o kPa). a to znači da osmotski tlak ovisi samo o broju čestica otopljene tvari. pri kojem je brzina prijelaza molekula otapala iz otopine kroz polupropusnu membranu jednaka. pa i do smrti. pri kojem molekule otapala prolaze kroz polupropusnu membranu iz razrjeđenije otopine u koncentriraniju otopinu. Kod stalne temperature. koji vrijedi za "prave otopine": pV = n R T ili pV = cRT c = koncentracija otopine može se primjeniti i na koloidne otopine. došlo bi do poremećaja.

ili biljne ili umjetne membrane). pomoću ultrafiltera (ili životinjske. Pojava neprisiljenog gibanja iona u otopini. slika : dijaliza . I B 4 DIJALIZA Dijaliza se upotrebljava za odjeljivanje koloidnih otopina (koloidno otopljene tvari).. od "prave otopine". kod bolesti bubrega. Dijaliza se praktički upotrebljava kod pročiščavanja krvi. Za takve otopine kažemo da su IZOTINIČNI. Metoda se zasniva da koloidne čestice ne mogu proći kroz polupropusnu membranu. a ioni mogu. kaja ima za posljedicu izjednačavanje koncentracija.62 2 različitih tvari imaju jednake osmotske tlakova. zovemo DIFUZIJA.

Zaštitno djelovanje gelova upotrebljava se i iskorištava pri izradi fotografskog materijala. jer su u koloidnom stanju u slojevima zemlje. Ovi koloidi se odnose na sposobnost adsorpcije. . više utiče molekula vode (H2O). asimilacija. Na stabilnost otopljenih tvari. vrši se preko koloida. (hidratacija). Prirodni koloidni sustavi su mlijeko.solova. koje biljke crpe iz zemlje ne ipiru se oborinama.kemičar T. nego elektrostatski naboj. Hidrofobni koloidi : to su hidroksidi metala. Disanje. jer sprečava koaguliranje. Hidrofilni koloidi imaju težnju da adsorbiraju molekule vode.Graham. pa je time nastalo elektrostatsko odbijanje. Minerali. željezni hidroksid Fe(OH)3 i aluminijev hidroksid (Al(OH)3. razna vlakna. izmjena tvari u stanicama.63 i B 5 KOLOIDI Naziv koloidi dao je engl. magla. Ovo nakupljanje vode (H2O) može ići do stvaranja gela. koje potom sprečavaju spajanje koloidnih čestica u veće čestice. koje sprečava udruživanje čestica i tako uvjetuje stabilnost koloidnih čestica .

jer molekule tih tvari. jer sprečava KOAGULACIJU. zovu se SOLOVI. koja potom sprečava spajanje koloidnič čestica u veće čestice. Hidrofilni koloidi imaju težnju da adsorbiraju molekule vode. Hidrofobni koloidi (željezni hidroksid Fe(OH)3. Odnosi se na sposobnost adsorpcije. aluminijev hidroksid (Al(OH)3). Bojenje tkanina se vrši u koloidnim otopinama Ljepila možemo ubrojiti u kolidne tvari. Zaštitno djelovanje gelova upotrebljava se i iskorištava pri izradi fotografskog materijala. može ići sve do stvaranje GELA. nylon. imaju koloidne dimenzije. pa time nastalo elektrostatsko odbijanje. Koloidni sustavi imaju ogromnu ulogu u tehnološkim procesima. koje sprečava udruživanje čestica i tako uvjetuje stabilnost koloidne čestice . Isto tako koloidi su veziva sredstva ugrađevinarstvu ( cement). kod proizvodnje.64 Tako koloidi su uzroci procesima bez kojih ne bi bilo života u prirodi.solova. plastičnih masa (PVC. Staklo i porculan su koloidne tvari. . Ovo nakupljanje vode (H2O). Foto-procesi se odvijaju uz potporu koloida (AgBr). bakelit) ubrajaju se u koloide .

kozmetičkim preparatima.industriji boja i lakova. . Kazein u mlijeku. Mlijeko je bijelo. jer sadrži mnogo sićušnih čestica masti. takođe sprečava izdvajanje masti. . Upotrebljavaju se da stabiliziraju kozmetičke preparate i lijekove. . . boje i prehrambene proizvode. Emulgatori imaju veliku primjenu u: . a ne prozirno.farmaceutskoj industriji. Kazein djeluje kao emulgator .stabilizator masti.prehrambenoj industriji. Mast se u vodi ne otapa.65 I B 6 EMULZIJA Mlijeko je najpoznatija emulzija.

Kostante sniženja ledišta. benzen na 80oC. više čestica ima dovoljno energije da savlada napetost površine i prijeđe u parnu fazu. pri kojoj tlak pare raste. Za razrjeđene otopine sniženje točke ledišta i povišenje točke vrelišta proporcionalno je molarnoj koncentraciji otopine. Tako imamo formulu: DELTA t = K mB / mA . Temperatura pri kojoj se tlak pare tekućine (l) izjednači s tlakom pare iznad tekućine. naziva se .KRIOSKOPSKE konstante (KK). Konstante povišenja točke vrelišta zovu se EBULIOSKOPSKE konstante (Ke). zovu se .kriskopska i ebulioskopska konstanta .VRELIŠTEM. mB DELTA t => povišenje vrelišta ili sniženje ledišta K => KK =>Ke . Normalno vrelište je pri tlaku od 101 kPa. eter na 35oC itd. Tako živa (Hg) ima vrelište na 35ooC. voda na 100oC.LEDIŠTE. naziva se .66 I B 7 VRELIŠTE I LEDIŠTE OTOPINA Temperatura. Temperatura pri kojoj su tekućina (l) i kruta tvar (s) u ravnoteži.

00 g kisika (O). "pravu"formulu (C6H6).18 Ako odvagamo 172.molekulska formula se dobije zbrajanjem atomskih masa.18 g gipsa (CaSO4x2H2O) imat ćemo: 40. 32.: Izračunaj % sastav kalcija (Ca) u gipsu (CaSO4 x 2 H2O): 1 x Ar(Ca) = 40. . prikazuje vrstu i broj atoma.00 ukupno 172."prava" kemijska formula. 64.03 2 x Ar(O) = 32.07 g sumpora )S). . . kako su atomi međusobno povezani u molekulu.67 I B 8 FORMULA SPOJA .00 4 x Ar(H) = 4.08 g kalcija (Ca). pojedinih kemijskih elemenata u spoju ili molekuli. koji grade molekulu.empirijska formula prikazuje omjer pojedinih kemijskih elemenata u molekuli.08 1 x Ar(S) = 32. Tako razlikujemo: .strukturna kemijska formula prikazuje.KEMIJSKA REAKCIJA Kemijskom formulom označavamo određenu vrstu tvari. a strukturnu ( Primjer 2. .07 4 x Ar(O) = 64. Tipičan primjer je benzen: ima empirijsku formulu (CH).

6 / 0. Maseni udio kalcija (Ca) u spoju je: w(Ca) = M(Ca) / M (CaSO4 x 2H20) = Mr(Ca) / Mr(CaSO4 x 2H2O) = => 40.60 mol n(H2O) = m (H2O) / M(H2O) = 36. Potrebno je pridržavati se naputaka za pisanje kemijske jednadžbe i to: .00 = 2.84 / 32.03 g vode (H2O).84 % S.00 / 18. 12.4 => => 1 : 1 : 4 : 5 = CaSO4 x 5 H2O Kemijske reakcije ili kemijske promjene. koji sadrži 25 % Ca.2328 = 23. predstavljaju KEMIJSKE JEDNADŽBE.635 mol n(S) = m(S) / M(S) = 12.08 % H: n(Ca) = m(Ca) / M (Ca) = 25.08 = 0.63 / 16.28 % Primjer 3: Izračunaj formulu spoja.00 mol Dijelimo s najmanjim iznosom: N(Ca) : N(S) : N(O) : N(H2O) =>  0.4 / 0.18 = 0.45 / 40.4 : 1.08 / 172.68 36.00 = 1.63 % O i 36.40 mol n(O) = m(O) / M(O) = 25.07 = 0. 25.4 / 0.4 : 2 : 0.4 : 0.

lijeva strana premjestiti na desnu. 2 H2O = 2H2 + O2 Ova bi jednadžba predstavljala prijelaz vode u praskavi plin. moraju se nalaziti i na drugoj strani. niti po vrsti. a desna na lijevu. svi kemijski elementi. To je neuništivost tvari. na obje strane jednadžbe. ali se ona stvorila. dok je: .69 1. Pri kemijskim reakcijama. 2. koji se nalaze na jednoj strani jednadžbe . broj atoma pojedinih elemenata. neke tvari pojedinačno iščezavaju. Primjer: 2 H2 + O2 = 2 H2O Vode nije bilo prije pomenute kemijske promjene. kao posljedica kemijske promjene. U kemijskoj jednadžbi. niti po količini. a nove se stvaraju. Znak jednakosti kod kemijskih jednadžbi. ukupna masa s jedne strane jednadžbe mora biti jednaka ukupnoj masi s druge strane jednadžbe. mora biti jednak na objema stranama jednadžbe tj. Takva u obrnutom redu pisana jednadžba predstavlja sasvim drugu kemijsku promjenu. a desno produkti. ne može se kao u matematici. 3. Od tri molekule (2 vodika i 1 kisika) nastale su dvije molekule vode. njegovoj količini. Ipak osnovne tvari nisu iščezle. lijevo u jednadžbi su reaktanti. To je neuništivost kemijskih elemenata pri kemijskim promjenama. odnosi se samo na održanje energije kemijskog elementa. ali nikako se ne odnosi na jednakost samih supstanci.

Iz kemijske jednadžbe možemo pročitati i masene odnose.125 g vode 3. može se izvesti jakim zagrijavanjem vodene pare. koliko se može dobiti grama vode sa 1 g vodika? 4 g vodika daje => 36 g vode 1 g vodika daje => X g vode X = 9 g vode 2. Iz ove reakcije možemo dobiti odnose: 1. koliko se dobilo vode sa 1 g kisika? 32 g kisika (1 mol) => 36 g vode 1 g kisika => X g vode X = 1. a kemijsko sjedinjavanje (sinteza) vodika i kisika može se izvesti. Iz reakcije (2H2O + O2 = 2H2O) čitamo da 2 mola vodika (4 g) i 1 mol kisika (32. da bi se dobilo 1 g vode? 36 g vode se dobije sa 4 g vodika 1 g vode se dobije sa X g vodika X = 0.111 g vodika za 1 g vode Isto tako možemo napisati i za kisik: . koliko bi se grama trebalo uzeti. daju 2 mola vode (36. po kojima se vrši kemijska promjena.0 g). vodika. Razlaganje vode na sastojine.70 2 H2 + O2 = 2 H2O predstavlja sjedinjenje (sintezu) kisika i vodika u vodu.0 g). ako smjesu reaktanata zagrijemo ili kroz nu propustimo električnu varnicu.

spajati). Takva reakcija je reakcija spajanja ili SINTEZE (grč. analie enin .1 % vodika. . Kemijske reakcije pri kojima iz jedne tvari nastaju dvije ili više novih tvari zovemo rastavljanje ili ANALIZA (grč. Analiza uz potporu električne struje zove se ELEKTROLIZA. Koliko grama i procenata kisika dolazi na 100 g vode? 18 g vode ima 16 g kisika 100 g vode ima X g kisika X = 88. omogućava da se izračuna empirijska formula spoja. sintitheum . Kemijska reakcija .to je proces u kojemu se pregrupiraju kemijske veze.888 g kisika za 1 g vode Iz formule možemo vidjeti da u 18 g vode ima 2 g vodika i 16 g kisika. pri čemu nastaju nove tvari.rastavljati).1 g ili 11. omogućuje da izračunamo maseni udio svakog pojedinog elementa u spoju ili procentni sastav. Poznavanje masenog udijela pojedinih eklemenata u spoju.9 % Poznavanje kemijske formule tvari. Koliko grama vodika dolazi na 100 g vode? 18 g vode ima 2 g vodika 100 g vode ima X g vodika X = 11.71 36 g vode se dobije iz 32 g kisika 1 g vode se dobije iz X g kisika X = 0.

označavamo određenu vrstu tvari. Primjer: zapalimo drvo. Da bi smo našli formulu spoja. postoje i druge vrste kemijskih reakcija. komad željeza korodira na vlažnom zraku itd. Kemijske reakcije se odvijaju svud oko nas. njegovu masu. potrebno je znati procentni sastav spoja. veoma su česte. a strukturna formula pokazuje i kako su atomi međusobno vezani. Kemijskom formulom. Osim sinteze i analize. Sok od grožđa pređe vrenjem u vino. a nastali pepeo je nova tvar. atomsku masu elementa (Ar). . Posebnu razliku uočiti: empirijska formula prikazuje omjer pojedinih elemenata u molekuli. ono gori i izgori.72 Kemijske reakcije u prirodi i industriji.

koagulacija je prijelaz sola u grubo-disperzni sustav. .postkrepicitacija ili sutaloženje.filtracija gdje se odjeljuju neotopljene krute tvari (s) od tekućina (l). . . .gdje se otopljene krute (s) tvari odjeljuju od otapala. . . .prekristalizacija je izlučivanje otopine u obliku kristala. To je gibanje iona određenim smjerom prema pozitivnoj (+) ili negativnoj (-) elektrodi.sublimacija je prelaženje krute tvari (s) u plinovito stanje (g) bez taljenja. koji omogućuju analizu tvari.elektroforeza.isparavanje (hlapljenje) .ultrafiltracija gdje se odvaja koloidna faza od sredstva. .sušenje . . .odjeljujemo vlagu od neke krute (s) tvari.73 I B 9 REAKCIJE RASTAVLJANJA TVARI To su postupci. To je metoda odjeljivanja naglim taloženjem .mrvljenje krutih tvari drobilicama ili mlinovima.

U tom položaju pH skala ne pokazuje ni kisela niti bazna svojstva.log (c(OH)./ mol dm-3 Skala kiselosti ili pH skalu možemo prikazati: O 1 1 -1 10 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 -2 -3 -4 -5 -6 -7 -8 -9 -10 -11 -12 -13 -14 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 Za kemijski čistu vodu pri 25oC pH = 7. pa kažemo da u tom položaju spojevi niti su kiseli niti bazni. To je negativni logaritam koncentracije oksonijevih iona ili pH = .74 I B 1O pH VRIJEDNOST pH vrijednost je mjera kiselosti. Tako imamo poredak po jačini kiselosti: .log ( c(H+) / mol dm-3) Isto tako možemo reći da je pOH negativan logaritam množinske koncentracije hidroksilnih iona: pOH = . pH = 7 je neutralna sredina.

a za točno određivanje kiselosti rabi se aparat . I B 11 KISELINE .5 (vapneno mlijeko) = 11. soli i ostalih tvari.5 nastupila bi smrt.9 (amonijak) = 13-14 (natrijev hidroksid) Mjera kiselosti se rabi za ispitivanje kakvoće tla.pH metar.4 (krv) = 10. Samo jedan primjer od mnogih: Ako bi se promjenio pH ljudske krvi samo za o.5 (vino) = 4 (sok od rajčice) = 5 (crna kava) = 6 (urin) = 6. Za brzo određivanje jakosti kiselosti najpogodniji je univerzalni indikatorski papir. kiselina . ljudske tekućine itd. Koliko je važno voditi računa o mjeri kiselosti.1.75 pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH = O .5 (HCl i želudčana kiselina) = 2 (sok od limuna) = 2. baza.8 (mlijeko) = 7 (destilirana voda) = 7.5 (ocat) = 3 (sok od naranče) = 3.

Kiseline uglavnom nastaju reakcijom nemetalnog oksida i vode. koje mogu dati proton nekoj drugoj tvari. a višeprotonske više od dva atoma vodika.76 Prema definiciji S. Po ovoj teoriji kiseline su proton-donori. koje u vodenim otopinama povećavaju koncentraciju vodikovih (oksonijevih)iona.Bronstedu kiseline su tvari. P2O5 i dr. Fe2O3. Prema N. a neki ne grade neposredno spojeve s kisikom: SO2 + H2O => H2SO3 ili . kako metali. CaO.SO3 + H2O => H2SO4 . i višeprotonske. neke treba ugrijati da bi došlo do reakcije. Jednoprotonske imaju jedan atom vodika.). sintezom vodika i nekog nemetala. SO2. tako i nemetali jedine se s kisikom i daju odgovarajuće okside (Na2O. dvoprotonske. dvoprotonske dva atoma vodika. CO2.H2 + Cl2 => 2 HCl . utjecajem jedne kiseline na sol druge kiseline: . Kiseline mogu biti jednoprotonske. Neki oksidi u reakciji sa vodom reagiraju burno.2 NaCl + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HCl Skoro svi elementi.Arrheniusa (švedski kemičar) kiseline su tvari.

vodene otopine kiselina provode električnu struju. Zajedničke osobine kiselina su: . Po jakosti kiseline možemo svrstati: .pozitivan oksonijev ion se može zamijeniti ionom metala. .stvaraju soli. ili H2ZnO2 kada djeluje kao kiselina. uz oslobađanje vodika .SLABE KISELINE H2SO3 (sumporasta kiselina) .kiselog su okusa. .JAKE KISELINE HClO4 (perklorna) H2SO4 (sumporna kiselina) HJ (jodovodična kiselina) HCl (klorovodična) HNO3 (dušićna kiselina ) . .modri lakmus papir se oboji u crveno. Kiseline čine važnu grupu spojeva. Međutim ima i amfoternih oksida (koji se ponašaju i kao kiselina i kao baza). . koji gradi Zn(OH)2 (kada djeluje kao baza.77 CO2 + H2O => H2CO3 CaO + H2O => Ca(OH)2 CO2 + 2NaOH => Na2CO3 Tako razlika između kiselih i baznih oksida daje i različite produkte. Tipičan primjer je cinkov oksid (ZnO).

kod vršenja kemijskog pokusa ukojem nam kao reaktant sudjeluje kiselina. Voditi računa o jačini i koncentraciji kiselina.VEOMA SLABE KISELINE H2CO3 ( ugljična kiselina) HClO (hipoklorasta kiselina ) HCN ( cijanovodična kiselina) H2S (sumporvodična kiselina) H2O (voda) Jedno veoma važno upozorenje.78 H3PO4 (fosforna kiselina) HF (fluorovodična kiselina) HNO2 (dušikasta kiselina) CH3COOH (octena kiselina) . Jedno zlatno pravilo glasi: " nikada ne sipati vodu u kiselinu (VUK) nego oprezno dolijevati kiselinu u vodu KUV). I B 12 BAZE ili LUŽINE .

Crveni lakmus papir modre. na soli slabije baze: 2 NaOH + FeSO4 => Fe(OH)2 + Na2SO4. Prema Arrheniusu lužine su tvari. najviše se upotrebljava u graditeljstvu. Otuda ima lužine. tekstilnoj industriji. proizvodnji deterđenata. . Najveću uporabu imaju natrijeva baza (NaOH) i kalcijeva baza (Ca(OH)2). .uticajem nekih metala na vodu: 2 Na + 2 H2O => 2 NaOH + H2 . To su spojevi kationa metala i aniona kiselinskog ostatka.79 Baze su spojevi. Kalcijev hidroksid (gašeno vapno). Kao što je za kiseline bitan oksonijev ion (H3O+). Uporaba natrijevog hidroksida je najveća u proizvodnji papira. proizvodnji sode. koji sadrže hidroksilne ione. Baze nastaju: . industriji celuloze. proizvodnji sredstava za bijeljenje i dr. sapuna. Vodene otopine provode električnu struju. I B 13 SOLI Soli označavaju određenu skupinu spojeva. koje povećavaju koncentraciju hidroksilnih iona u otopini. tako je za baze karakterističan hidroksilni ion (OH-). Baze imaju lužnat okus na sapun. šampona.uticajem jače baze.otapanjem metalnih oksida u vodi: CaO + H2O => Ca(OH)2.

NH4HSO4 . Vodene otopine soli provode električnu struju.amonijev hidrogen sulfat .amonijev hidrogen fosfat .kalcijev dihidrogen fosfat .amonijev karbonat .amonijev hidrogen karbonat .kalcijev karbonat .amonijev fosfat I B 14 NEUTRALIZACIJA Reakcije između baza i kiselina.(NH4)2CO3 .CaCO3 . Pri reakciji između kiselina i baza nastaju soli.amonijev di hidrogenfosfat . Svaka sol sadrži metal i kisikov ostatak: HCl + NaOH => NaCl + H2O ili H2SO4 + 2 NaOH => Na2SO4 + 2 H2O Navest ćemo neke primjere kalcijevih i amonijevih soli: .NH4Cl .(NH4)3PO4 .amonijev sulfat .Ca(HSO4)2 .(NH4)2HPO4 .kalcijevklorid .kalcijev hidrogen sulfat .(NH4)2SO4 .Ca(PO4)2 .Ca(H2PO4)2 .CaSO4 .amonijev klorid . zove se neutralizacija. Pri ovoj reakciji nastaje sol i voda.Ca(HCO3)2 .80 Nazive su dobili na osnovi naziva metala.kalcijev fosfat .kalcijev hidrogen fosfat . Soli kao što su: .NH4HCO3 .CaHPO4 . bez obzira kako je sol nastala.kalcijev sulfat .NH4H2PO4 .kalcijev hidrogen karbonat .CaCl2 .

amonijev sulfat.81 . H2SO4 + NaOH => NaHSO4 + H2O H3PO4 + NaOH => NaH2PO4 Analogno kiselim. Tako nastale soli sadrže jedan ili više vodikovih atoma. .bolesnici s velikom kiselošću želudca.NaCl. koje nisu zamjenjene kiselinskim ostatcima. postoje i bazne soli. koji se mogu zamijeniti metalima i zovu se kisele soli. . To su: Ca(OH)Cl Al(OH)2Cl Neutralizacija je reakcija u kojoj se iz vodikovih iona i hidroksilnih iona nastaje sol i voda. pa ćemo navesti primjere: . . One sadrže jednu ili više hidroksilnih skupina.CaCO3 + ne sadrže ni H niti OH-. uzimaju bazične preparate. kao umjetnih gnojiva (amonijev nitrat. to jest da svi atomi vodika. Proces neutralizacije primjenjuje se u svakidašnjem životu.Na2SO4.u proizvodnji amonijevih soli. amonijev fosfat) Evo nekoliko tipičnih primjera neutralizacije: . neutralizacija može da bude djelomična. koji su sposobni da budu zamijenjeni metalima ne budu zamijenjeni. zovu se neutralne soli. Kod višebaznih kiselina.

Na2O + CO2 => Na2CO3 . a CaO je anhidrid kalcijeva hidroksida (Ca(OH)2).Al(OH)3 + 3 HCl =>AlCl3+ 3 H2O .NaOH + HCl => NaCl + H2 . Međutim neutralizacija se događa i kada međusobno reagiraju anhidridi kiselina. pokazuje da u reakciji neutralizacije kiseline i lužine uvijek nastaje sol i voda.NaOH + H3PO4 => NaH2PO4 + H2O Ovih nekoliko kemijskih jednadžbi.Ca(OH)2 + 2 HCl => CaCl2 + 2 H2O .2 NaOH + H2SO4 => Na2SO4 + 2 H2O . . baznoj ili kiseloj sredini.82 .CaO + SO3 => CaSO4 U ovom slučaju (CO2) je anhidrid ugljične kiseline (H2CO3). prema tome da li se nalaze u neutralnoj. I B 15 INDIKATORI Indikatori su tvari.2 NaOH + H3PO4 => Na2HPO4 + 2 H2O . ali u tom slučaju ne nastaje voda: . SO3 je anhidrid sumporne kiseline (H2SO4). koje mijenjaju boju.CaO + CO2 => CaCO3 .3 NaOH + H3PO4 => Na3PO4 + 3 H2O .

METIL-CRVENO u kiseloj sredini crven. Ali poznajemo još nekoliko indikatora.83 Najuobičejaniji indikator je lakmus papir. Ustvari dolazi do preraspodjele elektrona (e-).LAKMUS PAPIR u kiseloj sredini crven.FENOL-FTALEIN u kiseloj sredini bezbojan. I B 16 REDOKS . a u lužnatoj crvenoljubičast.REAKCIJE U svakoj kemijskoj reakciji dolazi do preraspodjele elektronskog oblaka atoma.METIL-ORANŽ u kiseloj sredini crvenkast. koji se rabe s obzirom na vrstu spoja. Za brzo određivanje najpogodniji je univerzalni lakmus papir. a za veoma točno određivanje kiselosti upotrebljava se pH-metar. pa nastaju nove čestice s manjom energijom. . a u lužnatoj modar . ili boju koji razvija: . a u lužnatoj žut . a u lužnatoj žut .

Reakcije. U kemijskim reakcijama. atom ili ion gubi elektrone (e-). u kojima su moguće reakcije oksidacije i redukcije. C + 2 Cl2 => CCl4 Atomi klora su elektronegativniji od atoma ugljika. atom ili ion prima elektrone (e-). među atomima metala. u kojoj neka molekula. Reakcija u kojoj neka molekula. tako da oni pripadaju više atomima klora (Cl) nego atomu ugljika (C). Jasno je da su oksidaciono . zove se reakcije oksidacije. Broj elektrona (e-) što ih oslobađa redukciono sredstvo. a redukciono sredstvo oksidira. zove se reakcija redukcije. Oksidaciono sredstvo se tijekom redukciono . Sustavi. moraju imati jedno oksidacijsko i jedno redukciono sredstvo. jednak je broju elektrona (e-). Kako su reakcije povezane sa prijenosom elektrona (e-). nastaju spojevi. pa zato jače privlače zajedničke elektronske parove. Uzmimo primjer: 2 Na + Cl2 => 2 Na+ + 2 Cl- . ali u tom slučaju dolazi do preraspodjele elektronskog oblaka oko svakog atoma.84 Višak energije oslobađa se u obliku svjetlosti i topline.redukcione reakcije vezane za prijenos elektrona (e-). Oksidacija i redukcija nerazdvojno su vezane jedna za drugu. što ih prima oksidaciono sredstvo.oksodacione reakcije reducira.

koji pokazuje u kojem se oksidacijskom stanju nalazi element u pojedinom spoju. Nakon reakcije atomi prelaze u ione. Oksidacija je proces u kojem neki atom. a klor u jednonegativan ion. Redukcija je proces primanja elektrona (e-). . natrij u jednopozitivan ion.85 Prije reakcije i natrij i klor su imali naboj O. I B 17 OKSIDACIJSKI BROJ To je broj. gubi jedan ili više elektrona.

1).Cl.Na. koji nisu građeni ionski i kod kojih atomi nemaju naboj.2). a u peroksidima ( .1) . a u hidridima je ( . .oksidacijski broj halogenih elemenata (F.1) Kod spojeva. I B 18 JEDNADŽBA OKSIDACIJE I REDUKCIJE .K.Br) je ( .Rb.Cs) uvijek je ( + 1) .oksidacijski broj zemnoalkalijskih metala (Mg.Ba) uvijek je ( + 2) .Ca.oksidacijski broj svih elemenata u elementarnom stanju je O . na osnovi odgovarajućih pravila.86 Kod određivanja oksidacionog broja spoja moramo voditi računa o pravilima: . oksidacijski broj treba pripisati svakom elementu.J.oksidacijski broj vodika u svim spojevima sem u hidridima je ( + 1).oksidacijski broj alkalijskih metala (Li.oksidacijski broj kisika je u svim spojevima sem u peroksidima ( .

ili bilo koji drugi vid energije.87 I B 19 EGZOTERMNE I ENDOTERMNE PROMJENE One kemijske promjene ili reakcije.endotermne promjene . koji se kemijski mijenja. prelazi iz okoline u sustav. zovu se . tako da toplina. koje se događaju.

..............vani i thermos .......................... ......... .............................. Ime nastalo od grč...................... One kemijske promjene ili reakcije......Što?................. Pod disperznim sustavom se smatra.88 ili reakcije..............................riječi exo ............. Svaki proces u kojem se troši toplina......... Ime i prezime.... Ime nastalo od grč........ Svaki proces u kojem se oslobađa toplina naziva se egzotermnim procesom.... 1..topao............. koje se događaju...... tako da toplina prelazi iz sustava u okolinu.................................01................... Egzoterman proces je proces u kojem sustav predaje toplinu okolini: DELTA H < O Endoterman proces je proces u kojem sustav prima toplinu od okoline: DELTA H > O I B 20 TESTOVI Test br.......unutra i thermos topao............................. zovu se egzotermne promjene ili reakcije........ riječi endon ........ naziva se endotermnim procesom......Datum....

............................................................................ pomoću ultrafiltera..........(IB6) 10 6.....................................................................(IB10) 10 9.....................................................................................................................................(IB11) 10 10................ U uporabi je za odjeljivanje koloidnih od "pravih" otopina.............(IB3) 10 3................................................................................................................................................................................................................... Koliko se može dobiti vode (H2O) od 2 g vodika? (IB8) 10 7........................................................5 ukupno bodova.................................... Reakcija 2 H2 + O2 => 2 H2O...................................................................................................... I B Test broj 02.. ...................................................... koje se događaju tako da (nastavi):.............................. Prirodni koloidni sustavi su.........Datum...................................................................... Endotermne reakcije ili promjene su one kemijske reakcije................................................ocjena......................................... Ime i prezime. To je.. Nabroji reakcije rastavljanja tvari:. ....(IB19) 10 .... 1.................. Koja je najpoznatija emulzija?....................................................... Što?................ .............................................................................................(IB1) 10 2.(IB5) 10 5....................................................................................... ......................................... .......................................89 .........................................Napiši formulu:kalcijevog klorida:............. ........................................................(IB9) 10 8...........................................(IB4) 10 4................ Što je to osmoza?................................................................................... Što su kiseline prema Arheniusu?................................................ Što?.................................................5 amonijev fosfat:.......................... Što je to pH?....................................

........ atom ili ion.... 10 10...(IB8)10 9... prima elektrone............... Oksidacijski broj........... postoje i bazne soli..................... ........................5 amonijev hidrogen fosfat:................. Da bi smo našli formulu spoja............................................. Navedi sve jake kiseline koje poznaješ: ........................................... Što.....90 2.................................................. koji pokazuje (što)?.. koje su zamjenjene kiselinskim ostatkom......... ............... to je broj...... zove se......ocjena......... zovemo............(IB11)10 8.................................................................Što?.................... Jednadžba oksidacije i redukcije bi izgledala...... Kako? (IB18)10 4........ I B Test broj 03................................................................................... To su... Napiši formulu za kalcijev hidrogen sulfat:.........................................................5 6................... Analogno kiselim.IB16) 10 5............Reakcije iz kojih iz jedne tvari..Datum...........(IB17)10 3........ Ime i prezime........................ One sadrže jednu ili više hidroksilnih skupina (OH)................(IB14)10 7.......................... Reakcije u kojiima neka molekula.. potrebno je znati........................................ Tablica jakosti kiselina................ Kako?........ Kako?.............. ......................... 10 ukupno bodova... Izračunaj procentni (%) sastav natrija (Na) u natrijevom hidroksidu (NaOH)................ nastaju dvije ili više tvari......

Osmotski tlak pojedinih sokova u tijelu je točno određen.............................................. Koliko bi se vode dobilo iz reakcije 2 H2 + O2 => 2 H2O iz 2 g kisika? 10 8........ bez kojih ne bi bilo života u prirodi. kao zakon osmotskog tlaka? ...... Disperzni sustavi.........................................................5 7......: krute tvari lebde u plinu....................................... koje poznaješ iz tablice slabe kiseline:............................................................................................................................................... Što?. U kemijskoj reakciji lijevo su................Naqcrtaj skalu kiselosti: 5 5 (IB10)10 ukupno bodova..............................(IB3) 10 3...................................... Mast se u vodi OTAPA NEOTAPA Kazein u mlijeku NESPREČAVA SPREČAVA izdvajanje masti 5.......................................... ...........Datum................... Tako je osmotski tlak krvi:......(IB5)10 4............................................... I B Test broj 04..................................................................(IB11)10 10................................................................ Koja se to plinska jednadžba može primjeniti............................ To je...................Navedi primjere svih kiselina......5 česice krutih tvari u nekoj tekućini...............................................(IB3)10 6........... Što?..Empirijska formula prikazuje.........91 1......................Što?......................ocjena.................. To je................... . Što?...................5 a desno su...(IB1) 5 2......................................................... .... Koloidi su uzroci procesima........... Ime i prezime.. (navedi primjer)......... Što?.......(IB8) 10 9................

............... Egzotermne promjene ili reakcije su one kemijske promjene ili reakcije......... u kojoj neka molekula....................................... ........................Izračunaj procentni sastav kalcija (Ca) u gašenom vapnu (Ca(OH)2)? 10 9....Sublimacija je.................................. Reakcije.................................... ........................Koliko?..............5 6.......................................................................... ....... Kako? ..............2 pH soka rajčice iznosi...................................................................................................... Neutralizacija...2 pH NaOH iznosi..................................Koliko?................................................. Koliki? ................................................................................. Oksidacioni broj svih kemijskih elemenata u elementarnom stanju je................................................................................. atom ili ion gubi elektron.....................................5 amonijev dihidrogen fosfat:........................................................................................................inosi....................................................... Što?.....................Pojava neprisiljenog gibanja iona ili molekula u otopini koje ima za posljedicu izjednačavanje koncentracija.........................................................92 1.................(IB9)10 8........(IB19)10 4.....(IB19)10 2....(IB3)10 ukupno bodova...................... .......... Mjera kiselosti (pH) za urin iznosi.................................................................................................................Što je to ebulioskopska konstanta?........................5 nastaju................. Koliko?.................................... Koliko?..........................................................Datum................... zove se.ocjena......................................................................2 pH želudčane kiseline.................................................(IB17)10 3.............................................. I B Test broj 05....................................................................(IB7) 10 10.................... Napiši formulu za: kalcijev sulfat:.... Koliko?................................................................................... koje se događaju tako da (nastavi):.................... je reakcija u kojoj iz (čega?) ........Kako?............................................................................................2 pH octa iznosi................ Ime i prezime..........................................Zovemo...............2 7....................5 5..........

....................................... Kako?.... koje poznaješ:................................................2 pH krvi iznosi.............. ..................................................................................10 4.......................... ............................................................................... I B Test broj 06...................................................................................................(IB6) 10 5.......... Koliko?............... Koliko?...................(IB7) 10 6............. ......................(IB3) 10 7..............................................(IB3)10 3.....................(IB9)10 9.............................................. Ovo nakupljanje vode može ići do stvaranja gela (nastavi):...........................................................................................2 pH soka naranče iznosi................................................................................................................................................................. naziva se.............................................. Ime i prezime.......... u kojem se oslobađa toplina............................ da bi se dobilo 2 g vode iz reakcije: 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 8................................. .................................. Što su to izotonične otopine?..................Što se to odvaja ultrafiltracijom?..................2 10..............................................................................(IB1) 5 2...........................................Datum........... Zašto je osmotski tlak koloidnih otopina u poređenju s "pravom" otopinom neznatan?......................................................................10 ukupno bodova............................................................ Disperzni sustavi: kapljice tekućine u nekom plinu.................................................................2 pH crne kave iznosi....................................................... 1...................................... Gdje se emulzije upotrebljavaju?..........Što je to vrelište?........................................................ Svaki proces................. ......2 pH mlijeka iznosi..........93 1...... Koliko?..............................Što je to?.................pH soka limuna iznosi............................................................ocjena.................................................................................................................................. ...................................................................... Koliko?........................................... Koliko?........................................... Navedi vrlo slabe kiseline.....Koliko grama treba uzeti vodika.......................... ...5 kapljice tekućine u nekoj drugoj tekućini.............. Što je to?........................ ........................................................................................................... Kakvi to koloidi imaju težnju da adsorbiraju molekulke vode koja potom sprečava spajanje koloidnih čestica u veće čestice.........................

...................................................94 .................................... Ime i prezime...................................................................................ocjena...............(IB8) 10 7...........................Datum................................(IB7) 10 10........................................................................................................... ....................5 amonijev hidrogen karbonat:........ ........................ I B Test broj 07................. Prema Bronstedtu kiseline su tvari (nastavi)............................................................. da bi se dobilo 2 g vode iz reakcije: 2H2 + O2 => 2 H2O 10 ukupno bodova.................................... Reakcije u kojoj neka molekula.......................(IB16)10 3..........Kako se zove konstanta sniženja točke ledišta?...................(IB14)10 4 Napiši način nastanka kiselina sintezom nekih nemetala s vodikom? (IB11) 10 5....... Napiši formulu kalcijevog hidrogen karbonata:...................................... Izračunaj procentni sastav (%) kalcija (Ca) u kalcijevom sulfatu (Ca SO4)? 10 9............................................... zove se............. Što je to koagulacija?........... .....(IB19) 10 2........................... ........................................................................................................... Analiza uz potporu električne struje............................................................. Kako?................................................... atom ili ion prima elektron.......................................................... zove se........... Kako? ..................(IB11) 10 6......................... Koliko treba uzeti kisika............(IB9) 10 8.........

.................................................. Ime i prezime......................................... .....................................................................95 1......................................... ..................................... ............ pri kojima se pregrupiraju kemijske veze..........Koliko ima vodika u 200 g vode.......Reakcije...........(IB4)10 4................................ I B Test broj 08......................................... ................................................................. kod kemijskih pokusa.................. Disperzni sustavi.....................................(IB9) 10 10.................................................................. U uporabi je kod pročiščavanja krvi kod bolesti bubrega..ocjena.................................................................(IB19) 10 ....................................................................... Jedno upozorenje............................................. Navedi neke solove.....................(IB7) 10 7...............................................Što? ...........................................................................................(IB5) 5 koji to građevinski materijal možemo smatrati koloidima?....... a ioni mogu........... Što znači VUK?...................................... pri čemu nastaju nove tvari..............Datum............ Što je to?.....Što se to filtriranjem odjeljuje?....(IB5) 10 6..................................................................................................... Metoda se zasniva da koloidne čestice ne mogu proći kroz polupropusnu membranu ................ ...... pri kojem je brzina prijelaza molekula otapala iz otopine kroz polupropusnu membranu RAZLIČITE JEDNAKE (IB3) 10 3................................ Kako?..........5 5........................................................................... ....................................................5 a što KUV?.........................Što je to ledište?.......................................................................................5 ukupno bodova....... možemosmatrati koloidima?...................... u kojem se troši toplina............................................... To je.. ............................................Reakcija 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 8..... naziva se.............................. koje poznaješ?................................................... 1................. Svaki proces......10 2 Osmotski tlak je hidrostatski tlak...... ..................................... Koje to građevinsko vezivo...................... Kako se zove?............................(IB8) 10 9................. Mjehurići plina u nekoj tekućini...................................................................................................................

...........................................................................................Datum......(IB8) 10 8.............................................5 oksidacijski broj vodika u hidridima..................ocjena......96 2..........................................Koliko grama kisika dolazi u 200 g vode.................................................... Ime i prezime............ Iz reakcije 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 ukupno bodova................................................2 ............ mogu biti kojeg agregacijskog stanja? ................. Ok kojih su materijala izgrađene membrane.......... kako nastaju lužine otapanjem metalnih oksida u vodi: (IB12)10 6...............................Izračunaj procentni sastav (%) natrija (Na) u čilskoj šalitri (NaNO3): 10 9........ Koliko?........................................................................................................................ Oksidacijski broj vodika u gotovo svim spojevima je...... Koliko?................Napiši formulu za kalcijev hidrogen fosfat:.......................................................... I disperzna faza i disperzno sredstvo............................................................................2 ......................................... I B Test broj 09......................... ......................... Navedi primjerom...5 5.............................................................Napiši način nastanka kiselina............................................2 ............................................ koje se rabe kod dijalize?.......................... Iznosi........................ 1................... ......................................2 4.....................5 za kalcijev di hidrogen fosfat:................. uticajem vode na anhidride kiselina: (IB11)10 7..................................(IB17) 10 3.(IB4) 10 10.............................................................Što to pokazuje empirijska formula :............................... Napiši 5 primjera neutralizacije:.............................................................2 ................

............................ DELTA H je...............97 ..................... "Prava" kemijska formula prikazuje.....g................................................................................................ Koju to pojavu je 1857...................Tyndall?...................Što je to elektroforeza?...... Egzoterman proces.................... otkrio M..................... Što?........... ............................Datum.......... To je iz zakona........(IB5)10 6........................ a istražio J.................. .................................................... moraju se nalaziti i na drugoj strani................................(IB8)10 8....(IB2) 10 3................................................... I B Test broj 10............ Kojeg?.......... da bi dobili 150 g vode? Iz reakcije 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 7............................................................................................. Zaštitno djelovanje gelova................................... Koliko grama vodika treba uzeti................ koji se nalaze na jednoj strani jednadžbe................. Kako nastaju kiseline? Djelovanjem jedne kiseline na sol druge kiseline (IB11) 10 ukupno bodova.(IB9) 10 10................... Dali je osmoza spontan proces? 4............................ 1..........ocjena..... ....(IB8) 10 9.................................. Ime i prezime................................................ Označi koloidnu tvar DRVO STAKLO DA NE CEMENT (IB3) 10 10 METAL PORCULAN 5.............. koristi se pri izradi fotografskog materijala..............................................(IB1) 10 2................................................. jer (što?) ..................................................................................................................Faraday....................................... .. Svi kemijski elementi..........................................5 ..

.. Koliko grama vode se može dobiti iz 10 g vodika................................. pri 250C iznosi................................................ Koliki?.... DELTA H je....... . Iz reakcije: 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 10......................................5 u baznoj sredini.................... uticajem nekih metala na vodu? (IB11) 10 7................. Oksidacijski broj alkalijskuh metala je....(IB10) 10 6............98 endoterman proces................................. Kiliki?.. Koliko procenata (%) ima žive (Hg) u živinom sulfatu (HgSO4)? 10 ukupno bodova........ U kiseloj sredini............ocjena...................................................................... Strukturna kemijska formula prikazuje............... I B 21 ODGOVORI I RJEŠENJA I B TESTOVA Test br... Navedi primjer: (IB14) 10 4...............................(IB8) 10 9...........1 odgovor i rješenje ..........................................(IB17) 5 3..........................5 5................. Koliko?........................................ Kako nastaju lužine........ Kako nastaju kiseline? sintezom nekih metala sa vodikom? (IB11)10 8......................5 a zemnoalkalijskih metala............. ali u tom slučaju ne nastaje voda................ Što?.................................. Indikator lakmus papir mijenja boju...(IB19) 5 2. Neutralizacija može nastati i kada međusobno reagiraju anhidridi kiselina i lužina........ Kiselost (pH) čiste vode................

.....................odgovori i rješenja 1.................................... Mlijeko..............1 postkrepicitacija.....................1 isparavanje........................disperzno sredstvo 10............. (NH4)3PO4.............1 filtriranje..................................10.... Magla........ ......10..........................1 sublimacija..... Osmoza... od kojih je jedna disperzna............ Toplina ili energija prelazi iz okoline u sustav................................................................ Mrvljenje.....1 ultrafiltracija............................................. 4.................................................. CaCl2............................... 3................................................5 ukupno 100.................1 sušenje..................................................................................... 18 g vode........................ To je mjera kiselosti .......10........................................10 10.............. koje u vodenim otopinama povećavaju koncentraciju vodikovih (oksonijevih )iona..................................1 koagulacija........................................................................... Su tvari................................................... je spontan proces...10...10........................... 7......... 2.................................................................... pri kojem molekule otapala................................................................... ......... mlijeko........................10 9.....................1 8................ boje itd.......99 1 Dvije ili više faza.......... koji se kemijski mijenja...log c(H+) / mol dm-3.......... Test br.... prelaze kroz polupropusnu membranu iz razređenije u koncentriraniju otopinu.............1 prekristalizacija. razna vlakna................................. 6. 10................................02.................................... fino razdjeljena u drugoj .............5......... 5................. Dijaliza.................

........ % sastav spoja ..................... Reakcije redukcije....... Suspenzija ................................10.......................................5....................2.. HJ .........................5......................... 4........... elemente..................................................... 5........2..........................10........ 3...4..........................5......................................................................................................................... oksidacija 2 Na =======> 2 Na+ + eredukcija 2 Cl ======> Cl + 2 e.................................... HNO3 ........................................ Ar ... U kojem se oksidacijskom stanju nalazi kemijski element u pojedinom spoju.............................10.......... 2.................................5.... koji se nalaze u spoju .................................. HCl ............. 7..............10...................... 57..................................................... Dim .................47 % Na ....2.......... 3.............. 9.....................................................................5.........rastavljanje .................................odgovori i rješenja 1............10 ukupno 100................. Ca(OH)Cl...... pV = nRT .................... - Test br......2....................................................100 2.........5...5..................................................................5...........2....................... HClO4.. Al(OH)2Cl ..... njegovu masu ....................... 8................................................................................................................................................ Disanje .............2..... 10......................................5.... (NH4)2HPO4 ................................................................. Analiza ............... H2SO4 .............................. 5................2....... Ca(HSO4)2 .....2................................................................................. 6...............03................... ...............2............................5.....................

........ Oksidacije ...................................2 CH3COOH .............................. 2.............. 8............................... 4........ sprečava ......25 g vode ....................2............................. 2.......................................10.............................. Toplina prelazi iz sustava u okolinu ....5..................5............................10.... 5..................................................................................... produkti .................................................... 78 kPa . asimilacija .........................101 izmjena tvari u stanicama ..........................................04........................3 ........ 6.. 3.......................................................................................................... 4................................................................................. O 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 -1 -2 1o 10 i td.... H2SO3 ..........................................5..................... Omjer pojedinih kemijskih elemenata u molekuli ............. Ne otapa ..............................5..........2 10.............5...................................................2.10................................ HNO2 ............ Reaktanti ................... ukupno 100...................2...................................3...........5..........................................................................................10.............. Test br................. 9... CaSO4 ......................... ... Odgovori i rješenja 1...................................... HF .............................10. H3PO4 ......... O .................................................................10.......... 7................................. NH4H2PO4 .............

.5 .5. pH = 4 ...............5 .......................10........................................ H+ ..............2.......... 3......................5........................10.............................. 2...Ke .............10.......... ukupno 100..... 8...... OH............ Difuzija .....................2............... Konstanta povećanja vrelišta ..................13 % Ca .2.........05.102 5.. pH = 13-14 ..........10........................ 10................... emulzija ........................ 7............................................. pH = 0 ...............................10.......................5........... .......................................... sol .................................. mol vode ..........................................2............................................... 9......... Magla ......................................................2........................................5 ..2............................. u odnosu na "pravu" otopinu ...................................................... pH = 2...2........................ 34........................ 6...............5.. pH = 6 ...........................................2............. Prelazak krute tvari u plinovito stanje....................................... Hidrofilni koloidi ..........................................2 .................................. Test br........1...............................................................................................................10................................................5.... odgovori i rješenja 1.......................... Jer je koloidna otopina milion puta manje......................... bez prethodnog taljenja.........

........................................................2... Reakcije redukcije ......5.......................... industriji boja i lakova ... ukupno 100 ...........................................................................103 4.................................10............................................................... 7........2..................................... pH = 6.............................................. HClO .....5......................2..........10...................................... koje imaju jednake osmotske tlakove ..........2........................................................ 6........................................ H2S ........................................ prehrambenoj industriji ..... Koje mogu dati proton..............2............................. kozmetičkim preparatima .............. 5..............5....................... HCN .... H2CO3 ....2...................................................10...................................................10.......2............. Koloidna faza.....10.........................10. 8.......10................................................ H2 + Cl2 => 2 HCl ................2.......... 0.............................. pH = 2 ...................................22 g vodika ...........................................................5.2....2..................................................... 2.......... 3.. 4... 9.............. Ca(HCO3)2 .......................................... 10............5 ...... pH = 5 ...... 5............. nekoj drugoj tvari ......................8 ....... NH4HCO3 ......................... Temperatura pri kojoj se tlak pare tekućine izjednači s tlakom pare iznad tekućine naziva se vrelište.......... Dvije otopine dvije različite tvari............................... Test br........ odgovori i rješenja 1......................4 ..................2......... ................... voda ............................................10.... od sredstva.............................................................. pH = 7...........................2.......................... Farmaceutskoj industriji ............ Egzotermnim procesom .............5............06........................2.....2........................... pH = 3 ......

.. Sinteza .... oprezno dolijevati kiselinu u vodu ....... 10.... cement . 7........................................... ukupno 100......... Se neotopljene krute tvari od tekućina ............................... 8...104 6..........................................5 ............................... NaOH + HCl => NaCl + H2O ..........1.............. Temperatura....... 3 NaOH + H3PO4 => Na3PO4 + 3 H2O ...........1.......................... 7....5.......10........................................... 3.......................... 10.........................................5........... Gips..................... odgovori i rješenja 1...10.............................. Al(OH)3 + 3 HCl => AlCl3 + 3 H2O ............................................ ................................. Fe(OH)3 ............................................ Test br.... 2 + 1 ........................................5.......... 29....... 2 NaOH + H2SO4 => Na2SO4 + 2 H2O ................44 % Ca .....08........................5.....................................2 g vodika ...... Krioskopska konstanta Kk .................................10....................................... Nikada ne sipati vodu u kiselinu ........ Elektroliza .......................10............. Prijelaz sola u grubo disperzni sustav...................1....................... Jednake ...... odgovori i rješenja 1..................................................... 9.................... 9......................................1.......................................Pjena ........................................ 6.............................1.............. 10..77 g kisika ..........07............10....................10.... 5.........10..5............ 2................10........ 22.........................5..........1 ................ staklo ............................................ ukupno 100....... 10.......... pri kojoj su tekućini i krute tvari u ravnoteži 10.............. Al(OH)3 ............ Endotermnim procesom .......... 3.......10.. 1.. 8....................................5.................... 4.............................................................................................. Dijalize ...................................10....................... Ca(OH)2 + 2HCl => CaCl2 + 2 H2O .. ............ Test br..........................

KOH + HCl => KCl + H2O ..................10........ Pergament...... 5......... 9................... 7...................................................... 6...... 1...........................................5........................ 5.................................................................................................................. porculan i cement.................5....10............ 10.................... NaOH + HNO3 => NaNO3 + H2O ...................... krute tvari i plinovi .............................................3............ 177....................... 4........ 8.......10......1.. SO3 + H2O => H2SO4 ........3...........65 g vodika ... 6............... Tyndallov fenomen ili pojavu raspršivanja svjetlosti na čestice koloidnih dimenzija.............. Test br 09 rješenja o odgovori 1.......5................................8 g kisika ..................... NaOH + H3PO4 => Na2HPO4 + H2O .........................10..................................... Tekućine..... Na2O + H2O => 2 NaOH ................... CaO + H2O => Ca(OH)2 .. .................... 4.................. 3......10..................................................................05 % Na .............. Omjer pojedinih elemenata u molekuli.. Ca(OH)2 + H2SO4 => CaSO4 + 2 H2O ................ 2.......... ukupno 100................................... CaHPO4 ............... CaH2PO4 ................................................1................................... 16.......... 27.........................105 2 NaOH + H3PO4 => Na2HPO4 + 2 H2O ......3................. nitroceluloza....................................................................................1....3........... Ca(PO4)2 ......................10................. Staklo...... DA ...............10........................................................................... Sprečava koagulaciju .....4.... celofan................................................10......................10.........4.................................................................1.

............... CaO + CO2 => CaCO3...........................5 modar................. +2 .............. 2......... Crven ... 9....... +1....10................................... Gibanje iona određenim smjerom prema (+) ili (-) elektrod10.................................... DELTA H > O .. Neuništivost kemijskih elemenata .5....................... Na2O + CO2 => Na2CO3 ... 3.................................... ukupno 100......5............ Test br 10............................. 8........................... 4.........................5.................10........ ..........5................. odgovori i rješenja 1.............. DELTA H < O .....5 5.... 2NaCl + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HCl 10............................................ Vrstu i broj atoma.............10...............................................106 7...... pH = 7 ............................ koji grade molekulu................................................ 10.10...................

.....mangana (Mn) 0.62 % Hg ........natrija (Na) 2...... bakar (Cu).. 67..44 % . bizmut (Bi)...aluminija (Al) 8..... pojavljuju se samo zlato (Au).......... 10.. dok su ..magnezija (Mg) 2....... 67.......željeza (Fe) 5...107 6..kalcija (Ca) 3.....srebro (Ag).......8 % ..........11 g vode .......... 7.10..10..............kalija (K) 2... 8.... I C 1 METALI OPĆENITO Metali čine 80 % svih poznatih elemenata...........1 % U elementrarnom stanju..........10....... Pored kisika (O) i silicija (Si) u prvih 10 elemenata sve su metali...1 % ...10........6 % ... paladij (Pa) i platina (Pt)...... 2 Na + 2 H2O => 2 NaOH + H2 ... 9.............. Tako ima: .. 1....6 % .. H2 + Cl2 => 2 HCl ..............10. Kako su atomi međusobno povezani u molekule.....0 % ..............61 %....................................................1 % ....titana (Ti) o.....

savijanje. koji može da izdrži metalna žica od 1 mm ( to je kod željeza . Mogu biti : . U plinovitom stanju između metala i nemetala razlika je neznatna. u obliku ruda (oksida. sulfata. pravilne kristalne strukture.Li. . i sulfida.ionske slagaline kao kod kuhinjske soli (NaCl) . Čvrstoća se određuje teretom. silikata ).108 svi ostali metali samo u spojevima. a kod olova . Metalna veza je uzrokovala mnoge osobine metala. a rjeđe u obliku karbonata. Tako možemo podijeliti .kubične ili guste slagaline i . Metali se u Zemljinoj kori nalaze u : . deformacija. Metali se otapaju u talinama drugih metala. Zato se i zovu jer nastaju promjene .laki metali sa specifičnom masom do 5 kg i . biljnih i životinjskih ostataka.eruptivnim stijenama .to su silikatni minerali. Svi metali.Pb svega 2 kg). pri čemu nastaju slitine (legure).heksagonske ili kompaktne slagaline.metamorfoze.teški metali sa specifičnom masom preko 5 kg.Fe 62 kg.sedimentnim stijenama .kojie su nastale talkoženjem minerala. Tako je osmij .metamorfnim stijenama . kovanje. U kristalnoj rešetki atomi metala su povezani metalnom vezom. koje druge tvari u prirodi nemajua to je: izvlačenje. zavarivanje idr. sem žive (Hg) su na sobnoj temperaturi krutine. Osobine slitina se razlikuju od metala od kojih su . Metali se razlikuju po čvrstoći i specifičnoj masi.koje su nastale djelovanjem visoke temperature i visokog tlaka u dubini Zemljine kore. nastali kristalizacijom magme ili lave .Os 40 puta teži od litija . Specifična masa metala je različita.

109 sastavljeni. od metala od kojih su sastavljeni. a bakreni ioni primaju 2 elektrona i prelaze u neutralne atome.Ag. Tako je srebro . dobri su vodiči elektriciteta i topline. prvi tu pojavu zapazio. Tako je nastala električna struja. Slitine imaju često bolja mehanička svojstva. Galvanski članak je dobio ime po italijanskom fizičaru Galvani Luigiu.Zn gube 2 elektrona i prelaze u cinkove ione.+ Zno => Zn++ + SO4-. Galvanski članak je uređaj. Metali i slitine. pa čitavo razdoblje ljudskog roda zovemo bronzano doba.Zn na bakar . Kemijske osobine metala Ove osobine su vezane uz osobine metala sa slobodnim elektronima iz posljednje ljuske.Sn.g. Suština je prelaženje elektrona sa cinka . uz čiju potporu možemo dobiti električnu struju. koji je 1789. kao najbolji vodič elektriciteta i topline. .+ Cuo Atomi cinka .Cu i kositra . Slitina je kruta otopina metala u metalu. koju zovemo bronca. rabeći kemijski proces: CuSO4 + Zn => ZnSO4 + Cu ili Cu++ + SO4-.Cu. U povijesti posebno mjesto ima slitina bakra .

gadolinij (Gd). rodij (Rh). uran (U). neptunij (Np). plutonij (Pu). bakar Cu). rutenij (Ru). paladij (Pa). terbij Tb). kalij (K). živa (Hg). tehnicij (Tc). barij (Ba). krom (Cr). berilij (Be). disprozij (Dy). itrij (Y). aluminij (Al). skandij (Sc). iridij (Ir). eurupij (Eu). holmij (Ho). cerij (Ce). talij (Tl). kalcij (Ca). cink (Zn). nikl (Ni). neodimij (Nd). tantal (Ta). kobalt (Co). cirkonij (Zr). hafnij (Hf). radij (Ra). molibden (Mo). kositar (Sn). vanadij (V). renij (Re). lantan (La). nobelij (Nb). lutecij (Lu). natrij (Na). platina (Pt). iterbij (Yb). americij . srebro (Ag). indij (In). polonij (Po). rubidij (Rb). prometij (Pm). torij (Th). titan (Ti). željezo (Fe). olovo (Pb). praseodimij (Pr). galij (Ga). kadmij (Cd).110 Metali su: Litij (Li). aktinij (Ac). osmij (Os). paladij (Pd). volfram (W). magnezij (Mg). cesij (Cs). mangan (Mn). bizmut (Bi). sroncij (Sr). tulij (Tm). zlato (Au). samarij (Sm). francij (Fr). erbij (Er).

. koji se pospješuje uticajem. dok se željezo .Fe i njegovih slitina godišnje nepovratno propadne. menjeljejevij (Md).O2. Korozija je pojava razaranja metala uslijed kemijskog djelovanja. ajnštajnij (Es). zbiva se redukcija kisika na katodi. kalifornij (Cf). vode . Proces korozije se može prikazati: 1/2 O2 + H2O + 2 e. nobelij (No).Fe oksidira tojest korodira na anodi. To je štetan elektrokemijski proces. kirij (Cm). atmosferskog kisika-O2. To je prirodni (spontani) proces razaranja metala djelovanjem okoline. fermij (Fm). laurencij (Lr).lat. nagrizati. berklij (Bk). Korozija metala Corrado . ili kiselim agensima.=> 2 OHFe => Fe++ + 2 eObjašnjenje: zbog veće koncentracije kisika .111 (Am). Tako oko 15 % željeza . Najveću štetu gospodarstvu nanosi korozija.H2O.

H3PO4. . kojom se štite velika postrojenja. Kao gorivo i redukciono sredstvo upotrebljavao se drveni .emajliranja . cjevovodi. to su zaštitne boje i lakovi .fosfatiranje ili uranjanje metala u vruću otopinu fosforne kiseline . Primjer aluminij . Zaštita od korozije se vrši prekrivanjem površine metala. Metalurgija To je metoda dobivanja metala iz ruda-minerala. . zaštitnom prevlakom ili elektro-kemijskim postupkom. . Na ovim metalima se stvara oksidni sloj.katodna zaštita. magnezij . Ali ima i izuzetaka.nanošenje tankog sloja drugog metala . kojim se zaštićuje je katoda. Dijeli se na: . je obilježila i poznavanje metala i čelika. a metal kojim štitimo je anoda. Povijest ljudskog roda. što je elektrodni potencijal negativniji. željezničke tračnice i dr. Tako se najčešće rabi postupak: . to metal lakše korodira. pa nastaje na metalu zaštitni sloj fosfata . Korozija metala je u svezi s njegovim standardnim elektrodnim potencijalom.Pb. cink .Mg.to je nanošenje emajla (kao staklo) na temperaturi iznad 1000oC u specijalnim pećima. olovo .112 Tako isto se i ispod površine vode zbiva oksidacija željeza.crnu metalurgiju (Fe). . kao naftovodi.pocinčano željezo.U tom slučaju predmet.Al.Zn. koji čvrsto prijanja uz metal i štiti od dalje korozije.obojenu metalurgiju (ostali metali).organske prevlake. Tako.plastifikacija zaštitno nanošenje plastičnog sloja na metal.

U tom slučaju može se rabiti aluminij . a neke uopće ne kvasi. srebro . Postupak se zove termitski postupak: 3 MnO2 + 4 Al => 2 Al2O3 + 3 Mn Neki metali (zlato. . Najstarija metoda je oduzimanje kisika oksidima: Fe2O3 + 3 CO => 2 Fe + 3 CO2 Mnogi metalni oksidi ne mogu se reducirati. a poslije 18.gravitacijska metoda. koja se zasniva da voda neke minerale lako kvasi. kao redukciono sredstvo. da li je ruda oksidna ili sulfidna ili karbonatna. To je najraširenija metoda obogaćivanja ruda u svijetu.113 ugalj. .Ag) odvajaju se otopinom alkalijskog cijanida (KCN). Način obogaćivanja ruda prije uporabe je: . jer stvaraju spojeve (karbide).stoljeća koks.metoda magnetske operacije. Taj postupak nazivamo cijanizacija. .flotacijska metoda. koja se sastoji u odvajanju minerala djelovanjem električne struje. to je kad se čestice rude talože u vodi. Samo dobijanje metala ovisi o tome.Au.Al.

114

I C 2 ALKALIJSKI METALI ILI I SKUPINA PSE Ime i simbol atomski broj atomska masa točka taljenja gustoća Litij - Li 3 6,940 180,5o 0,534 o Natrij - Na 11 22,997 97,8 0,970 o Kalij - K 19 39,096 63,5 0,860 o Rubidij - Rb 37 85,480 38,9 1,520 o Cezij - Cz 55 132,910 28,4 Francij - Fr 87 223, 87 To su elementi I skupine Periodnog sustava elemenata. Ime nastalo iz osobina tih metala, da tvore lužine, a vodene otopine

115 tih lužina da tvore jake alkalije. Alkali - arap. znači natrijevi i kalijevi spojevi. Svi elementi I Skupine Periodnog sustava predavanjem jednog elektrona iz posljednje ljske, postižu konfiguraciju inertnih plinova, pri čemu dobijaju +1 oksidacioni broj. Zato su svi elementi alkalijske skupine Periodnog sustava elemenata vrlo reaktivni. Zato se u prirodi ne nalaze u slobodnom stanju.

116 Li - litij (lithium) t.t. 179oC, t.v. 1340oC gustoća 0,534, bijel Otkrio ga Arfvedsen 1817.g. u mineralu petalitu. Ime dobio po grč. riječi lithos - stijena. Razlikuje se od ostalih elemenata, svoje skupine. Po svojim osobinama, više se priklanja grupi zemnoalkalijskih metala. Mada je prilično rasprostranjen u prirodi, vrlo se rijetko nalazi u većim naslagama. Ima ga u mineralnim vodama, koje se upotrebljavaju u medicini. Litij je bijela kovina, vrlo lagan (spec.mase 0,534) pa pliva na vodi. Upotrebljava se za izradu laganih slitina.

Na - natrij (natrium) t.t. 97,80C,t.v. 880oC, gustoća 0,97 bijel Otkrio ga je sir H.Davy 1807.g. uz veliku radost. Spada u red vrlo rasprostranjenih elemenata u prirodi (2,8 %). Nalazi se u obliku mnogih silikatnih minerala (nema ga slobodnog u prirodi). Po boji kovina slična srebru - Ag, ali toliko mekan, da se može sjeći nožem. Lakši od vode, pa pliva po njoj (spec.masa 0,97). Ime dobio od lat.nitrum - soda. Sa vodom reagira veoma burno (pa se čuva u petroleju)Dobar vodič topline i elektriciteta. 2 Na + H2O => Na2O + H2

117

Gori intenzivno-žutim plameno.Dobiva se iz kuhinjske soli (NaCl) katodnom redukcijom. Metalni natrij upotrebljava se za dobijanje natrijevih spojeva, u industriji kaučuka (berlinska buna), u organskoj sintezi polimera. Radioaktivni (24Na)rabi se u medicini. Natrijevi spojevi imaju važnu ulogu u životnim procesima ljudi i životinja. * NaCl- kuhinjska sol Vrlo raširen spoj, u mnogim mjestima u velikim naslagama, morska voda sadrži 2,7 % NaCl. To je bijela kristalna tvar, sirovina za dobijanje natrija i natrijevih spojeva, neophodna sastojina ljudske ishrane. Dobija se iz mora isoljavanjem u Ninu i Pagu, ili iz slanih bunara u Tuzli.

118 * NaOH - kaustična soda ili natrijev hidroksid Jedna od najjačih alkalija, pa ima široku primjenu u granama kemijske industrije, proizvodnji sapuna, tekstilnoj, industriji boja, industriji celuloze, polimernoj industriji i dr. Proizvodi se u Lukavcu, Jajcu, Kaštel Sućurcu. * Na2CO3 - natrijev karbonat - soda Dobiva se po Solvayu: 2 NH3 + CO2 + H2O => (NH4)2CO3 (NH4)2CO3 + NaCl => NaHCO3 + NH4Cl 2 NaHCO3 + grijanje => Na2CO3 + CO2 + H2O Postupak ide: kuh injska sol => karboniziranje => kalciniranje =  soda.

Mnogo se upotrebljava u u industriji stakla, za umjetna gnojiva u industriji kože, tekstilnoj industriji i dr. * NaNO3 - natrijev nitrat ili čilska salitra Ima ga u većim naslagama u Čileu. Rabi se u poljoprivredi. Služi kao reagens u kemijskoj industriji. * Na2SO4 - natrijev sulfat ili glauberova sol Ima ga u morskoj vodi, jezerima. Ime dobio po alkemičaru Glauberu (tretirao sumpornu kiselinu i kuhinjsku sol:

119 H2SO4 + 2 NaCl => Na2SO4 + 2 HCl

120

K - kalij (kalium) t.t. 63,5oC, t.v. 762,2oC, Spec.m.0,86 srebrn Srebrenasto bijela kovina. Otkrio sir H.Davy 1807.g..Lagana kovina, koja oksidira na zraku. U prirodi, gotovo koliko i natrija, minerali su silvin i karnalit. S vodom daje: 2 K + 2 H2O => 2 KOH + H2 Kada reagira sa vodom, vodik se zapali i gori ljubičastim plamenom. Ima slabo izražene radioaktivne pojave. * K2CO3 - kalijev karbonat (potaša) Ne može se dobiti po Solvayu, jer je kalijevbikarbonat (KHCO3 lako otopljiv u vodi, pa se dobiva elektrolizom kalijeva klorida (KCl). Potaša je bijeli prah, vodena otopina reagira bazno, rabi se u kemijskoj industriji, industriji stakla, sapuna i dr.

121

* KCl - kalijev klorid (silvin) Upotrebljava se u poljoprivredi, kao umjetno gnojivo * KNO3 - kalijev nitrat (obična salitra) Dobiva se: KCl + NaNO3 => KNO3 + NaCl To je bijela kristalna tvar, rabi se za izradu baruta (75 % KNO3, 12 % S, 13 % C). * KOH - kalijev hidroksid Dobiva se: K2CO3 + Ca(OH)2 => 2 KOH + CaCO3 Upotrebljava se u proizvodnji sapuna. * KCN - kalijev cijanid Cijankalij, bijeli kristalni prah, vrlo otrovan.Rabi se za izlučivanje zlata (Au) i srebra (Ag), za tamanjenje gamadi * KCNS - kalijev rodanid Bijela sol. Dobiva se : KCN + S => KCNS Rabi se u kemijskoj analizi za dokazivanje željeza (Fe).

spec.v.t.122 Rb .masa 1. 696oC.rubidij (rubidium) t.52 . t. 39oC.

28.123 Cs .cezij (cesium) t.t.87 .masa 1.v. spec. t. 708oC.5oC.

Francij otkrio francuski kemičar M. Nema ih slobodnih u prirodi. Rubidij se upotrebljava za foto-stanica. kisika (O).g. a u čast domovine dobio ime. francij je produkt radioaktuivnog raspada aktinija 227Ac. Rubidij i cezij su otkrili 1860.svjetlo modar. caesius . cezija (Cz). Rabe se za kvantitativno određivanje kalija (K).. .124 Fr .francij (francium) radioaktivan je Ova tri kemijska elementa spadaju u rasijane elemente na zemljinoj kori (nalaze se na mnogim mjestima u malenim količinama).Perey 1947. Ime dobili rubidus . olova (Pb). Bunsen i Kirchhoff.g.tamnocrven.

08 87.62 137.012 24.85 bijel 1.54 srebrnobijel 2.5 radioaktivan Atomi elemenata ove grupe. lako prelaze u dvooksidno (++) ione.33 226. sadrže po 2 elektrona u perifernoj grupi .31 40. s vodom stvaraju lužine teško topljive u vodi.74 srebrnobijel 1.125 I C 3 ZEMNOALKALIJSKI METALI (II SKUPINA PSE) Be berilij (beryllium) Mg-magnezij (magnesium) Ca-kalcij (calcium) Sr-stroncij (strontium) Ba-barij (barium) Ra-radij (radium) 4 12 20 38 56 88 9. što njihovi oksidi. Ime potiče otuda.03 1.60 srebrne 3. nekad zvani zemlje u vodenoj otopini reagiraju kao alkalije.5 srebrne 5. U krutom stanju svi su bijele boje. .

Zbog velike tvrdoće i postojanosti na zraku.1285oC. a ako je obojen modro .g.2970oC.t. t. . Ime dobio po dragom kamenju. Spojevi berilija su otrovni.berilij (brrilium) t.Vouquelina.spec. Spojevi berilija su slatki.mase 1.86 Rude berilija su dosta rijetke. to je ujedno i najvažniji mineral berilija.zove se smaragd.zove se akvamarin. gradi vrlo tvrde slitine. od kemičara L. rabi se kao fluorescentni materijal u fluorescentnim cijevima. Dobro propušta Rtg zrake.Ako je varijetet berila obojen zeleno . koje se sve više primjenjuju.126 Be .v. Dobijen 1798. Beril je silikat aluminija i berilija.

čiji je sastojak magnezij: .magnezij (magnesium) t.127 Mg . pri snimanju u nedovoljno osvjetljenim prostorijama. 1105o. talk.74 Ima više minerala.silikati ( serpentin.t.magnezit (MgCO3) .v.sp. Zbog svoje male mase rabi se za izradu slitina u avionskoj i automobilskoj industriji: . To iskorištava. Rabi se za izradu božićnih krijesnica.650o t.mase 1. Otkrio ga je sir H. azbest) Magnezij pripada grupi laganih metala. Može se lako zapaliti. U trgovini dolazi u obliku trake ili praha. boje srebrnobijele.g. gori blještavom svjetlošću.dolomit (MgCO3 x CaCO3) .Davy 1807.

rabi se u medicini kao 0. pa služi za izradu podova (ksilolit).legura magnezija i aluminija. vatrostalne su. * MgSO4 x 7 H2O . Ovaj oksid upotrebljava se u medicini ( magnesia usta).128 .magnezijev sulfat (gorka sol) Gorko-slanog okusa. ali ipak toliko da vodena otopina pokazuje baznu reakciju: MgO + H2O => Mg(OH)2 MgO + 2 HCl => MgCl2 + H2O Magnezijev oksid može se dobiti prženjem magnezijevog karbonata (magnezita): MgCO3 + pov. * MgCl2 .magnezijev oksid Pri gorenju prelazi u bijeli prah: 2 Mg + O2 => 2 MgO Ovaj se oksid vrlo malo otapa u vodi.2 % otopina protiv debljanja i žučnih tegoba.temperatura => MgO + CO2 od magnezijeva oksida. jer su vrlo postojane na visokim temperatu rama (2800oC).elektron-metal (95 % Mg i 5 % Zn) . umjetnog .magnalij . prave se opeke (cigle) za oblaganje topioničarskih peći. Pomješan sa magnezijevim oksidom i strugotinama drveta daje uz vodu materijal koji vremenom očvrsne.magnezijev klorid Primjenjuje se u tehničke svrhe.Kristalizira u lijepim rompskim kristalima. * MgO . U prirodi u izvorima mineralnih voda.

ali se zbog karcenogenosti izbacuje iz uporabe.silikati Azbest se puno rabio. * Mg . Serpentin se rabi u tehnici. talk kao prah za upijanje ulja. Upotrebljava se i u medicini. .129 mermera.

S kisikom se lako spaja.1420. t. u obliku silikata. karbonata. mramor. kreda.t.130 Ca . fosfata i sulfata.845o.v.sp.54 Srebrnobijela kovina. .C. s vodom reagira: Ca + 2 H2O => Ca(OH)2 + H2 Zapaljen izgara na zraku narančastim plamenom: 2 Ca + O2 => 2 CaO Spada u red najraširenijih elemenata u prirodi (3.mase 1.kalcij (calcium) t.6 %).U prirodi kao vapnenac. žilava i rastegljiva.

pri čemu nastaje bikarbonat: CaCO3 + H2O + CO2 => Ca(HCO3)2 Tako i nastaju poznati pećinski ukrasi . Kreda je nastala taloženjem skeleta uginulih mikroorganizama. vapno. kosti imaju oko 90 % kalcija. prolazeći kroz vapnenac.Davy. * CaCO3 .2 g kalcija i to pretežno biljnom hranom. sir H. ili u rijekama bigar. Ali kada voda izbije na površinu. U običnoj vodi vapnenac se neotapa.lat.sige: stalaktiti i stalagmiti. Skeleti organizama. ali ako voda sadrži ugljični dioksid (CO2). otapaju kalcijev karbonat. mehanizam zgrušavanja krvi i mlijeka. koji je bio izložen visokom tlaku.131 Otkrio ga je 1808.kalcijev karbonat U prirodi se nalazi u dva kristalna oblika kao aragonit i kalcit. Dnevna potreba za odrasle osobe je 1 . onda se otapa. Prirodne vode u kojima se vrlo često nalazi otopljen CO2.g. Kalcijevi spojevi su neophodni za živi svijet jer reguliraju rad srca. Koralji i mnoge vrste školjki sastoje se uglavnom od kalcijevog karbonata. tlak CO2 se smanji i bikarbonat se raspada na karbonat: Ca(HCO3)2 => CO2 + CaCO3 + H2O . Nedostatak kalcija u organizmu prouzrokuje bolest rahitis ili bolest kostiju. zubi.Mramor je sitnozrnasti vapnenac. ime dobio po calcis .

smola + HCO3. nazivamo ih tvrdim vodama.132 Sve prirodne vode sadrže veće ili manje količine soli.anionski . Ako vode sadrže veće količine otopljenih bikarbonata. tekstilna. poglavito kalcijev i magnezijev bikarbonat.=> HCO3-smola + OH. prehrambena)moraju se prethodno omekšati.smola + 2 H+ kationski izmjenjivač OH . Jedan stupanj tvrdoće ima voda koja u 1 litri sadrži 10 mg CaO. a sa manje mekim vodama. Tvrdoća vode izražava se stupnjevima tvrdoće. Voda se može i deionizirati ili demineralizirati: Ca(HCO3)2 + 2 Na-permutit => Ca-(permutit)2 + 2 NaHCO3 Ca-(permutit)2 + 2 NaCl => 2 Na-permutit + CaCl2 Demineralizaciju sintetskim smolama možemo prikazati i: 2 H .smola + Ca++ => Ca .Vode koje troši industrija(kože. Omekšavanje vode se vrši: Ca(HCO3)2 + Ca(OH)2 => 2 CaCO3 + 2 H2O CaSO4 + Na2CO3 => CaCO3 + Na2SO4 Talog (CaCO3) se uklanja i voda se može pustiti u kotao.

gašeno vapno služi kao žbuka za žbukanje. a to se provodi ispiranjem kiselog izmjenjivača sa HCl i ispiranje baznog izmjenjivača sa NaOH. Prilično je jakog baznog karaktera. Razmućen u vodi gradi finu suspenziju (vapneno mlijeko) kojim se dezinficiraju zidovi. Pritom se kationi u kiselom izmjenjivaču zamjene vodikom ionima (H+) iz HCl. Pomiješan sa pijeskom i vodom.kalcijev oksid (živo vapno) To je bijeli sitni prah. dobija se prženjem karbonata: CaCO3 + 800 . * CaO .kalcijev hidroksid (gašeno vapno) To je bijela tvar. Dobiva se: CaO + H2O => Ca(OH)2 + temperatura Ovaj postupak se zove "gašenje vapna". Kalcijev hidroksid se u vodi malo otapa (vapnena voda). jer se kalcijev oksid znatno primjenjuje u građevinarstvu i drugim granama industrije Kako je taj proces povratan CO2 se mora stalno odvoditi. da bi reakcija išla u smislu dobijanja vapna. dakle anhidrid baze: * Ca(OH)2 .133 Tijekom vremena kationski i anionski izmjenjivač ostane bez iona (H+ i OH-). pa se izmjenjivači moraju regenerirati. a anioni (OH-) iz NaOH. .900oC => CaO + CO2 Ova kemijska reakcija izvodi se tehnički u velikim razmjerima.Ova reakcija gašenja vapna je vrlo egzotermna.

* CaCl2. Pomiješan s vodom: CaSO4x1/2H2O + 3/2 H2O => CaSO4 x 2 H2O Na ovoj pojavi se zasniva primjena gipsa. Ako se gips grije: CaSO4 x 2H2O + pov. pri čemu se izdvajaju znatne količine vode (zidovi se znoje): Ca(OH)2 + CO2 => CaCO3 + H2O Žbuki se dodaje pijesak.kalcijev klorid (klorno vapno) Rabi se u tekstilnoj industriji. * Cement .kalcijev sulfat U prirodi kao anhidrit (CaSO4). gips ili sadra CaSO4x2H2O. da bi masa bila poroznai da bi CO2 mogao prodrijeti kroz cijelu masu. * CaSO4 .134 Tijekom vremena gašeno vapno pod uticajem CO2 iz zraka prelazi u karbonat. za bijeljenje. u medicini za ispiranje rana. Gips se rabi u građevinarstvu i medicini. a u obliku masti protiv ozeblina.temperatura => CaSO4 x 1/2H2O To je hemihidrat.

daje masu koja se zove beton. poslije očvrsne). Sam sastav i struktura nastalih spojeva sa sigurnošću nisu određeni. zbiva se vrlo složena reakcija (smjesa isprva plastična. Prirodna smjesa vapnenca i gline zove se laporac (dalmacija.g. Cementare su veliki onečiščivači zraka.spec. Kemijski sastav: hidraulički modul => m CaO / m SiO2 + m Fe2O3+ m Al2O3 Pri temperaturi od 1000-1450oC u omekšanoj reakcijskoj smjesi kalcijev oksid (CaO) kemijski se veže sa SiO2 i Fe2O3 Omekšane čestice tako nastalih spojeva. pa je neophodna uporaba filtera (elektrofilteri). Cement sa pijeskom. šljunkom i vodom.135 Neki prirodni silikati (laporac. Usijani klinker se iz rotacionih peći odvodi u cijev za hlađenje i melje u fini sitni prah. J.cedere lomiti. Dodatkom vode cementu.mase 3. Ime dobijeno kao imenica cementum . staljuju se u veće cjeline (klinker). Kao gorivo rabi se plin ili mazut. vapnenac) imaju osobinu da prženjem izgube vodu s kojom su bili vezani i da ponovo vežu vodu kada se snjom zamjese. hercegovina). 1824. O finoći meljave ovisi kvalitet cementa. Aspid iz Leedsa (UK) otkrio postupak proizvodnje portland cementa. To je proces sintetiziranja. Sam postupak zahtijeva velike koiličine energije (80 130 kWh/po toni).Označuje se sa oznakom (PC).74 . . Tako oni poslije prženja mogu u samoj vodi da očvrsnu.

t.t. sp.771o.stroncij (strontium) t.136 Sr .1385oC.6 .v.mase 2.

Stroncijeve soli boje bezbojan plamen crveno.barij (barium) t.g. * BaSO4 .137 Ba . t.barijev sulfat Neotapa se u vodi i kiselinama.t. 726.v. Barij otkrio sir H. a barijeve soli zeleno (bengalska vatra).Davy 1808.2o.1696oC U prirodi samo u vezanom obliku (u obliku sulfata i karbonata. rabi se pri Rtg snimanju crijevnog trakta i kao bijela mineralna boja. .

15 g radija). Po kemijskim osobinama radij je vrlo sličan bariju.radij (radium) t. Na zraku je nepostojan i razlaže vodu. Kongu i Kanadi. Najvažnija ruda radija je uranit (smolinac). poslije 2 godine napornog rada uspjela je izolirati elemenate radij i polonij.mase 5-6 Godine 1896.v. Beckerel je primjetio da uranove soli djeluju na foto ploču. 700o. Nalazišta u Češkoj.t.138 Ra . bez prethodnog osvjetljenja.spec. zaintrigirala se za neobjašnjene beckerelove zrake. Maria Sklodowska Curie tražeći temu za svoju doktorsku disertaciju. koji sadrži male količine radija ( 1 tona rude ima 0.1140oC. 1898.g. .g. t.

Pozitivno naelektrizirana čestica (alfa-čestica). kreće se velikom brzinom (do 20000 km/sec). samo se od katodnih zraka razlikuju po brzinama kojima se kreću. Radioaktivno zračenje djeluje veoma jako na živi organizam (izaziva zapaljenje kože. samo vrlo kratkih valnih duljina. što znači da su ti zraci pozitivno naelektrizirani ili alfa-zraci. a gama. a od elektrona su teži 8000 puta . koje ispoljava radij. torij (Th). tj.139 I C 4 RADIAKTIVNE POJAVE Pojave. beta i gama) zraci. Druga vrsta skreće ka pozitivnom polu mnogo jače nego alfa-zraci.bete-zraci ne mogu proći kroz olovni lim 0. Svi zraci su nevidljivi. dakle elektroni (negativno naelektrizirane čestice).3 mm. aktinij (Ac). Radioaktivne pojave ispoljavaju se zračenjem. ako se puste između električnih ploča. Gama -zraci ne skreću. Po prodornosti se razlikuju: . opekotine i razaranje tkiva) ali se u kontroliranim dozama rabi za liječenje. ali ako iznad radioaktivnog preparata stavimo foto-ploču zavijenu u crni papir.gama-zraci. zovu se radioaktivne pojave. da je zračenje trojake vrste (alfa. su najprodorniji . znači nisu naelektrizirani. Ispitivanja su dokazala.zraci su elektromagnetni valovi. Beta-zraci su isto što i katodni zraci.alfa-zraci se zadržavaju već i na aluminijevskom limu 0. . Jedna vrsta zraka skreće ka negativnom polu. To su beta-zraci. vidjet ćemo njihovo izazivanje foto-ploče. iste prirode kao i svjetlosni zraci.1 mm Alfa i beta zraci su materijalne prirode. Iste osobine ima i uran (U).

7 x 1010 dezintegracija u sekundi. te tako stiču veliku kinetičku energiju.140 . da bi ispoljavao zračenjem. koje su toliko nepostojane. koje se dešavaju uz oslobađanje energije (egzotermne reakcije) ne mogu početi same . znači raspadanje njihovih jezgara. Ovo raspadanje vrši se samo od sebe (spontano) i mi nismo u stanju ni da ga ubrzamo. Radioaktivni procesi mogu se predstaviti u obliku jednadžbe: Ra => Rn + He (u obliku alfa-zraka) Jednadžba nam pokazuje da radij (Ra) kao elemenat iščezava i da od njega postaju dvije druge elementarne materije (radon i helij). Zaostali dio raspadnutog jezgra predstavlja novu atomsku vrstu. Zaostali dio jezgre. Jedinica za mjerenje radioaktivnosti naziva se kiri i iznosi 3. niti da ga usporimo ili spriječimo. koja im daje karakter zračenja. Ustvari. od jezgra se otkidaju ili alfa ili beta čestice. uslijed velike mase ne može dobiti toliku brzinu. Postavlja se pitanje: kako to da se do sada nije raspala sva količina radija (Ra) koji se nalazi u prirodi? Objašnjenje je da čak i one promjene. brzo hvataju elektrone prelazeći u nenaelektrizirane (neutralne) atome helija (He).Rn i pripada grupi inertnih plinova. da se same od sebe raspadaju. Po teoriji o raspadanju atoma. Pri radioaktivnom raspadanju u prirodi. postoje atomske vrste. Raspadanje atomskih vrsta. toliki broj alfačestica emitira 1 g radija u 1 sekundi. Taj novi elemenat zove se radon .Utvrđeno je da su to ustvari slobodna jezgra atoma helija u brzom pokretu i da izašavši iz radioaktivnog preparata. uslijed oslobođene energije bivaju izbačeni. Ova raspadanja su eksplozivna i dijelovi atomskih jezgara.

njime se završava ovaj niz prelaza iz jedne atomske vrste u drugu. Poluvrijeme raspada je karakteristično za svaki radioaktivni elemenat ponaosob. Vrijeme koje je potrebno da prođe da bi se polovina od nazočne količine raspala .5 g radija. koje nije radioaktivno. čija atomska masa može biti: 206Pb. pa u ma kom obliku. Od ove količine (0. 207Pb. pa da se od 1 g radija (Ra) ostane o. Ispitivanja su pokazala da je potrebno 1580 godina. tako da radioaktivni raspad nezapočinje sa radijem (Ra). Pošto sada prestaje radioaktivan raspad.5 g) ostat će poslije novih 1580 godina 0. Postoje tri ovakva niza: aktinijev (Ac. već sa elementom rednog broja 92U (uran): 238 U => 234Th => 234Pa => 234U => 230Th => 226Ra => 222Rn => => 218Po => 214Pb.25 g.03125 g radija (Ra). 208Pb. već je potrebno da im se za početak da izvjesna količina energije. .141 od sebe. uranov (U) i torijev (Th) i svi se završavaju neradioaktivnim olovom (Pb). a poslije 7900 godina 0.zove se poluvrijeme raspada. Jednadžbu radioaktivnog raspada radija možemo napisati: 226 88 Ra => 22286Rn + 42He Nastali radon (Rn) je također radioaktivan. pa se i on spontano raspada: 222 86 Rn => 21884Po + 42He Polonij je također radioaktivan i spontano se raspada pa raspad traje sve do 206Pb . I sam radij (Ra) je produkt radioaktivnog raspada. Poluvrijeme raspada pojedinih elemenata ovog niza vrlo je različito ( od nekoliko sekundi do nekoliko milijardi godina).

Protonski zraci su ustvari čestice vodikovog jezgra. alfa-zraci se kreću pravolinijski sa dometom od 8 . ili samo beta-zrake. Umjetno razaranje jezgra elemenata (transmutacija ili dezintegracija). sa jezgrom dušikova atoma. Na ovaj način može se umjetnim putem razoriti atomska jezgra.142 Sody je 1913. Posljedice sudara je raspad jezgre. dok gamazraci predstavljaju oslobođene elektrone i ne utiču na naelektriziranost jezgra. Alfa-zraci su u stanju da razore jezgra drugih atoma. koje je .g. kada se s njima sudare.13 cm. pomjera se za dva mjesta unazad u Periodnom sustavu elemenata. Alfa-zraci predstavljaju moćno mehaničko sredstvo. 210Po. 210Bi. 216Pb. Ispuštanjem beta-zraka. Potrebno je znati da jedna atomska vrsta ispušta samo jednu vrstu zraka: ili samo alfa-zrake.210Pb. a nakon 13-tog centimetra toa zraka je običan plinoviti helij (He). dao pravilo pomjeranja: radioaktivni element ispuštanjem alfa-zraka. Ovi zraci su posljedica sudara alfa-zraka. atomska masa se nemijenja. Primjer: 210 Bi. Može se desiti da kinetička energija (Ek) neke alfa-čestice bude toliko velika. Primjer: 218 Po. 214Po. ustvari masu sa velikom kinetičkom energijom. Tako postoje razne vrste atoma istih atomskih masa. koja se pri istraživačkim radovima mnogo iskorištava. 214Bi. 210Po. 210Pb Isto tako u nizu se pojavljuju razni izotopi pojedinih kemijskih elemenata. Takve kemijske elemente zovemo izobarima. da savlada odbijanje čestica i da svom silinom se sudari sa jezgrom atoma u čiji je omotač prodrla.

Atomsko jezgro pri fisiji se dijeli na dva dijela podjednake veličine: 235 92 17 8 U + 10n => 92 36 Kr + 14156Ba + 3 10n Pri fisiji nastaju neutroni u većoj količini. Ovakva radioaktivnost zove se umjetna radioaktivnost. Tako nastali izotopi nisu postojani. pri čemu se još u većoj mjeri povećava količina neutronskih zraka. pa se sami od sebe raspadaju ispuštajući zrake slično prirodnom radioaktivnom raspadu. Ovaj proces umjetnog razaranja jezgra možemo predstaviti jednadžbom 14 7 N + 42He => 17 8 O + 11n O je izotop kisika sa atomskom masom 17. Izotop aluminija (Al) pokazuje radioaktivne osobine: ispuštajući beta-zrake => 2813Al => e. tako da se sada njima većom energijom mogu bombardirati ostali atomi uranovog izotopa. jeste FISIJA ili dioba. Bombardiranjem dušika alfa-zracima.143 pri raspadu izbacilo jezgro vodikovog atoma. Gore pomenuta reakcija raspada uranovog izotopa predstavlja . atomsko jezgro dušika se raspada na vodik i izotop kisika.+ Si Jedna od vrlo važnih pojava u oblasti nuklearnih reakcija. tako da reakcija postaje još intenzivnija.

019 g. Na ovom procesu zasnovana je eksplozivnost nuklearne bombe. Pored fisije postoje nuklearne reakcije pri kojima se vrši spajanje lakših atomskih jezgara u jezgre težih atoma. je ustvari posljedica ogromnih količina naglo oslobođene toplote.015 g Li + 1. Ako se litij (Li) izloži bombardiranju protonskim zracima. hlađenje i drugo. nastaje helij (He) uz oslobađanje velike količine energije: 7 3 Li + 10H => 242He + 500000 kW/h Znači od 7. koja je preostala u toj reakciji i koja se pri tom procesu pretvorila u energiju odgovara energiji od pola miliona kW/h. važan je još jedan radioaktivni proces. koja se može rabiti i za korisne svrhe (atomske elektrane.004 g He + 0.144 eksplozivnost atomske bombe. pokretanje strojeva). Za oslobađanje ogromnih količina energije. Proces se zove DEFEKT MASE. pri kojem se osjetne količine tvari pretvaraju u energiju. od samo 7. Ova vrsta nuklearne reakcije zove se FUSIJA. onda bi se energija. Ova eksplozivnost.008 g H => 8. I C 5 III SKUPINA P S E .008 g vodika mogla koristiti 83 godine. koja se dobiva u ovom procesu. grijanje.015 g litija i 1. Kolika je to količina energije može se vidjeti računom: ako pretpostavimo da jedna familija (4 člana) troši oko 500 kW/h mjesečno za kuhanje.019 g Količina od 0.

96 sive . 21 at.145 Sc .br.mase 44.skandij (scandium) red.

g.itrij (yttriuum) 39 88.91 metalne Nisu našli do danas veću uporabu.Skandij je predskazao D. koje utiču na kemijsku reaktivnost. da je problem odvajanje jednog od drugog. Oni su sa svojim osobinama toliko slični.I. i dao mu ime EKA-BOR. Ovu grupu zovu još i rijetke zemlje ili lantanoidi. su iste kod svih lantanoida: .Medjelejev 1869. Obe posljednje ljuske.146 Y .

147 La lantan 57 138.92 .

148 Ce .cerij 58 140.13 .

92 .149 Pr .praseodimij 59 140.

150 Nd .27 .neodimij 60 144.

151 Pm .01 .prometij 61 144.

36 .152 Sm .samarij 62 150.

97 .europij 63 151.153 Eu .

25 .gadolinij 64 157.154 Gd .

92 .terbij 65 158.155 Tb .

156 D .50 .dispozij 66 162.

157 Ho .93 .holmij 67 164.

erbij 68 167.158 Er .25 .

159 Tm .93 .tulij 69 168.

04 .iterbij 70 173.160 Yb .

počeli su dobijati izvjestan tehnički značaj. Svjetlost je još jača.97 Rijetke zemlje ili lantanoidi. kada se pomješa cerijev oksid sa torijevim oksidom (99:1) .luteciuj 71 174. Tako ako se cerijev oksid kad se zagrije ispušta lijepu bijelu svjetlost (Dramandova svjetlost).161 Lu .

aktinij 89 228.162 Skupina aktinoida nazvana po prvom članu u nizu: Ac .91 .

04 .torij 90 232.163 Th .

protaktinij 91 231.04 .164 Pa .

03 .uran 92 238.165 U .

05 .166 Np .neptunij 93 237.

167 Pu .plutonij 94 244.06 .

168 Am .06 .americij 95 243.

169 Cm .kurij 96 247.07 .

berklij 97 247.02 .170 Bk .

171 Cf .08 .kalifornij 98 251.

172 Es .ajnštajnij 99 252.08 .

10 .173 Fm .fermij 100 257.

174 Md .medeljejevij 101 258.10 .

175 No .10 .nobelij 102 259.

laurencij 103 260.11 .176 Lr .

dubnij 104 261 .177 Db .

žoliotij 105 Rf .178 Ji .radefordij 106 .

179 Bh .bohrij 107 .

kao i berklij (Bk) koji je dobiven 1949. Plutonij (Pu) dobiven 1940.. nazvan po planeti. Tek 1939.g. Ime nastalo iz vremena. kirij (Cm) 1940. rabi se u proizvodnji nuklearnog goriva. kalifornij po državi u kojoj je otkriven (1950. ajnštajnij (Es) po glasovitom fizičaru.hanij 108 Mt ..g.). Tako se uran dugo nalazio na kraju Periodnog sudtava elemenata. zovu se transurani.g.dobili imena po zemlji i znanstveniku. pa dobio ime po koledžu na kojem je otkriven.g.g. Ima ga u malim količinama u prirodi. fermij (Fm) po talijanskom znanstveniku .g. Americij (Am) dobiven 1944.Ime dobio po planeti.180 Hn .majtnerij Uun Uuu Uub 109 110 111 112 Kemijski elementi veći od atomskog broja 92. sličan uranu. otkriven je proizvodom radioaktivnog raspada neptunij (Np) sa atomskim brojem 93. kada se nije moglo utvrditi da postoje elementi sa većim atomskim brojem.

g.181 otkriven 1954..g. nobelij (No). medjeljevij (Md) otkriven 1955. laurencij(Lw) itd. . .

Od njega se izrađuju lonci za taljenje teško taljivih kovina. Nalazi se samo u spojevima. Tako je slitina titana i željeza vrlo tvrda i rabi se u avio industriji.6 %).32 metalne 178. koji se u prirodi nalaze u malim količinama. termičkim i mehaničkim uticajima.titan (titanium) Zr . koje trba da izdrži visoke temperature. za proizvodnju slitina. Rabi se u metalurgiji.88 bijel 91. Cirkonijev dioksid (ZrO2) vrlo je otporan prema kemikalijama.cirkonij (zirconium) Hf . . Titanov dioksid (TiO2) rabi se u industriji stakla za proizvodnju teško topivog stakla i kao bijela mineralna boja ( titanovo bijelo) Cirkonij i hafnij su elementi.49 metalne Titan spada u rasprostranjene elemente u prirodi (0.182 I C 6 IV SKUPINA P S E Ti . pa služi kao laboratorijsko posuđe.hafnij (hafnium) 22 40 72 47.

183 .

184 .

v.85 srebrene Cr .molibden (molybdenium) 42 W .t.krom (chromium) 24 Mo . . Kromom se presvlače željezni predmeti (kromiranje). t. 1765o.krom (chromium).Kromit je oksid željeza i kroma sastava (FeO x Cr2O3).00 srebrene 95.t.60 % Cr i rabi se za dobivanje raznih vrsta kromnih čelika (koji ne korodiraju).94 srebrne 178. dobiva se tehnički važna slitina fero-krom: FeO x Cr2O3 + 4 C => (Fe + 2 Cr) + 4 CO Ova slitina sadrži 40 . Redukcijom kromita ugljenom.185 I C 7 PETA SKUPINA P S E Cr . sp.mase 6 Najvažnija ruda kromit. kojom obiluje zemljina kora. 2660oC.volfram (wolframium) 74 52.

Kalijev dikromat je veoma jako oksidacijsko sredstvo. Na običnoj temperaturi postojan na zraku i u vodi. tri (kromi spojevi). tekstila i lakova. pa otuda i ime ovom elementu (chromos grč. kromati). U vodi se neotapa. boja). zeleno i narančasto. Kristalizira u lijepim narančastim kristalima. To je mineralna boja (kromno žuto). Od njega se dobivaju ostali kromni spojevi. Krom u svojim spojevima ima oksidni broj dva (kromo spojevi). * K2CrO4 kalijev kromat Dobiva se taljenjem kromita sa kalcijevim karbonatom (CaCO3 i salitrom (KNO3). * PbCrO4 olovo kromat Dobiva se taloženjem otopljenih olovnih soli sa kalijevim kromatom (K2CrO4).Kromni spojevi obojeni su žuto. Upotrebljava se u industriji kože. * K2Cr2O7 kalijev dikromat To je sol dikromne kiseline (H2Cr2O7).186 Krom je tvrdi i žilav metal. šest ( obliku kromne kiseline. .

55000C . 26500.v.187 Mo .molibden (molybdenium)t.t. t.

Važna njegova uporaba za izradu specijalnih čelika (gornjogazeći sloj kod željezničkih i tramvajskih šina). pećima.volfram (wolframum) t. . Molibden se dobiva iz molibdenita (MoS2).t. upotrebljava se za dobivanje specijalnih čelika.5400oC. Volfram se nalazi u prirodi samo u spojevima.v. Zbog svoje postojnosti. koji se odlikuju tvrdoćom i elastičnošću. noževi za obradu tvrdih kovina.188 W . t. Spada u kovine sa najvišom točkom taljenja i najvišom točkom vrenja.3410o. Zahvaljujući toj osobini rabi se za niti u električnim žaruljama.

94 metalne 92.189 I C 8 ŠESTA SKUPINA P S E 23 41 73 50.95 svijetlosjajan V vanadij (vanadium) Nb niobij (niobium) Ta tantal (tantalum) .91 sjajne 180.

190 .

191 Najrasprostranjeniji vanadij. Ta) su rijetki elementi.Divanadijev pentoksid (V2O5) služi kao katalizator u kemijskoj industriji (dobivanje sumporne kiseline).Neotapaju se ni u carskoj vodici (zlatotopka). Od tantala se izrađuje kemijski i kirurški instrument .Rabi se za izradu tvrdih i elastičnih čelika. Obično se nalaze zajedno. Niobij i tantal (Nb. Vrlo su postojani.

mangan (manganum) t.v. t. stalan pratilac željeznih ruda. Na vlažnom zraku se presvuče slojem oksida.t. Dobro se legira sa mnogim metalima.mase 7.1244o.192 I C 9 SEDMA SKUPINA P S E Mn mangan (manganum) Tc tehnicij (tehnitium) Re renij (rhenium) 25 43 75 59.aluminoterminjski: 3 Mn3O4 + 8 Al => 9 Mn + 4 Al2O3 Mangan je sivo-bijela kovina. koji ga štiti od daljnje korozije. Mangan se lako otapa u kiselini: Mn + H2SO4 => MnSO4 + H2 . vrlo važna slitina fero-mangan (30 .94 sivo bijel 97. Elementarni mangan se dobiva na dva načina: -katodnom redukcijom: MnO2 + 2 C => 2 CO + Mn .90 % Mn). 2095oC. Najvažnija ruda piroluzit (MnO2)Ima u Varešu.21 bijel Mn . ali samo u spojevima. prilično rasprostranjen.91 bijelo 186.spec.21 Mangan. Za industriju željeza. vrlo tvrda i krta.

Rabi se kao katalizator kod oksidacionih reakcija. Kod čovjeka u bubrezima.193 Mangan djeluje na vodu čak i na običnoj tremperaturi: Mn + 2 H2O => Mn(OH)2 + H2 U svojim spojevima mangan može biti: dvooksidnog (MnO). Nađen u biljnim i životinjskim stanicama. Upotrebu ima i u kvantitativnoj analizi. * KMnO4 kalijev permanganat Tamnoljubičaste boje. četverooksidnog (MnO2). Mangan je biogeni element. Zato se rabi u medicini kao sezinficijend. jetri i srcu. šesterooksidnog (MnO3) i sedmerooksidnog (Mn2O7) stanja. . Ima oksidacione osobine.

194 .

Radioaktivan je. On je prvi kemijski element. Služi kao katalizator pri nekim kemijskim reakcijama.t preko 3900o velika s. ostalo upražnjeno mjesto pod rednim brojem 43. .195 Tehnicij i renij (Tc. Od njega se izrađuju niti električnih žarulja. umjetno je dobijen tehnicij ( ime dobio kao umjetni element). pa se teško nalazi.g. Tek 1937. ali spada u rasute elemente. Re) visoka t.m <20 U Menjeljejevoj tablici Periodnog sustava elemenata. Rabi se u tehnici. koji nije otkriven u prirodi. već je dobiven umjetnim putem. Renija u zemljinoj kori ima koliko i zlata.

oksidne rude magnetit (Fe3O4). t. Na vlažnom zraku nepostojan i zato ga nema u prirodi.o7 srebrnobijel 190. izuzev u dijelovima meteorita.85 crvene 1o1. limonit (Fe2O3xH2O) .sulfidne rude pirit (FeS2) . Najpoznatije rude željeza su: .196 I C 10 FERUM SKUPINA ILI VIII SKUPINA PSE Fe željezo (ferrum) 26 Ru rutenij (ruthenium) 44 Os osmij (osmium) 76 55. hematit (Fe2O3).mase 7.t.20 sivomodar Fe željezo (ferrum) t. spec. 245ooC.karbonatne rude siderit (FeCO3) .v. 1530o.86 Željezo pripada grupi najrasprostranjenijih kemijskih elemenata u zemljinoj kori.

5 . Ako je hlađenje rastaljenog željeza sporo.kovačko meko željezo. Sastojina je hemoglobina. Redukcija rude u visokoj peći. Bijelo sirovo željezo. dobiva se bijelo sirovo željezo.5 % ugljika (C).nastali topli ugljendioksid (CO2. Sivo sirovo željezo je krto i nemože se kovati niti valjati. Željezo se dobiva iz oksidnih ruda. već se mora dalje prerađivati. vrši se koksom. a duda sadržavala dosta silicija (Si). Redukcija koksom nije neposredna već: . dobiva se sivo sirovo željezo. Rad visokih peći je kontinuiran. a nastali plinoviti ugljenmonoksid reducira rudu: 1. CO2 + C => 2 CO 3. naizmjenično. C + O2 => CO2 + oslobođena toplina 2.197 Željezo je veoma važan elemenat za živi svijet. a kovno željezo manje od o. livačko željezo. Ako je pak hlađenje rastaljenog željeza bilo brzo. nailazeći na smjesu usijane rude i koksa reducira se u ugljenmonoksid (CO).tkzv. ali lako se tali i može se liti u kalupe . Postoji sivo sirovo željezo i bijelo sirovo željezo. . gdje služi za prenošenje kisika. redukcijom u visokim pećima. tako da čelik sadrži samo od 0. dodatcima.1.5 % ugljika (C). Visoke peći zato što su visoke više od 30 metara. topiteljima. 3 CO + Fe2O3 => 2 Fe + 3 CO . rudom. koji u isto vrijeme služi i kao gorivo za zagrijavanje rude. kod mnogih vrsta živih organizama. a ruda sadržavala malo silicija (Si). U visokoj peći dobiveno željezo se zove sirovo željezo. Peć se puni odozgo.koks izgori (C) u ugljen dioksid CO2). ne može se direktno upotrijebiti. Elementarno željezo i neki organski preparati sa željezom rabe se kao lijekovi u medicini. Ova preradba se sastoji u odstranjivanju ugljika (C). pri čemu se može dobiti ili čelik ili kovno željezo . pri čemu se oslobađa toplina. koksom.

nalazi se rastaljena jalovina (zgura ili šljaka). Čelik je slitina željeza i ugljika. Visokolegirani čelici su sa dodatcima: .198 Redukcijom nastalo željezo.5 %. skuplja se u tekućem stanju na dnu peći. Shema visoke peći: redukcija ruda koks vapnenac 3Fe2O3 + CO => Fe3O4 + CO2 Fe3O4 + CO => 3FeO + CO2 FeO + CO => Fe + CO2 grotleni plin 450oC 500oC 600oC 700oC 800oC kalcinacija CaCO3 => CaO + CO2 10000C CaO + SiO2 => CaSiO3 koks i čvrsto željezo Fe + C => liv koks. Sadržaj ugljika varira og 0.3 % do 1. Ovako dobiveno željezo sadrži pored drugih primjesa cca 5 % ugljika (C). odakle se svremena na vrijeme odlijeva. Iznad rastaljenog željeza. tekuće željezo C + O2 => CO2 C + CO2 => 2CO troska (zgura) rastaljeno željezo 1300OC 1800OC vreo zrak troska rastaljeno (Fe) Najpoznatije slitine željeza su čelici. Čelik sadrži i dodatke drugih elemenata. troska.

. Oba ova oksida pokazuju bazne osobine. * Oksidi i hidroksidi željeza Lako se otapaju u kiselinama. a dobiva se otapanjem željeza u solnoj kiselini 2 Fe + 6 HCl => 2 FeCl3 + 3 H2 . kromom (Cr).199 legirane čelike sa niklom (Ni). molibdenom (Mb) i silicijem (Si). volfranom (W). Tako postoji ferohidroksid (Fe(OH)2) i feri hidroksid (Fe(OH)3). tehnički su u uporabi ferosulfat (FeSO4 x 7H2O) zvana "zelena galica".postupak u elektro-pećima. Feri oksid se upotrebljava kao mineralna crveno-mrka boja u bojarstvu zvana "englesko crveno".Besemerov postupak.Martinov postupak. da željezo postane kovno vrši se: . Imamo dvooksidno željezo ili fero oksid (FeO) i trooksidno železoferi oksid (Fe2O3). Dobiva se otapanjem željeza u sumpornoj kiselini: Fe + H2SO4 + 7 H2O => FeSO4 x 7 H2O + H2 Druga tehnički značajna sol je klorid željeza (FeCl3). . . Oksidacija.Thomasov postupak. manganom (Mg). izdvajajući vodik. * Soli željeza Od soli željeza. koji se rabi u bojarstvu.Siemens .

=> Fe(SCN)3 Ovom reakcijom se mogu dokazati i najmanji tragovi željeza. prusiati u kojima je jedna ciano grupa iona (Fe(CN)6) zamjenjena nekom drugom skupinom. kao boja u uporabi je i željezna stipsa: K2SO4 x Fe2(SO4)3 x 24 H2O Otopina crvena kao krv (sol trooksidnog željeza) sa rodanidom: Fe+++ + 3 SCN. berlinsko modrilo K(FeIIFeIII(CN)6). a na anodi željezo se oksidira u Fe++ion. Dio površine željeza iznad koje je koncentracija otopljenog kisika veća je katoda. Najoubičajenije vrste zaštite su: .korozija ili hrđa. jer se korozijom nepovratno uništava ogromna količina željeza u svijetu. Ovaj proces možemo prikazati: 4 Fe++ + O2 + 6 H2O => 2 Fe2O3 x H2O + H2 Zaštita željeza od korozije je veoma važan proces. * Korozija željeza To je elektrokemijski proces.200 U bojarstvu. Na katodi se otopljeni kisik iz zraka ili vode reducira. a onaj dio površine iznad kojeg je koncentracija kisika manja je anoda. * Kompeksni spojevi željeza Najvažniji su kalijum heksacianoferat ( K4(Fe(CN)6) ). pri čemu nastaje čvrsti Fe2O3 . i kalijum heksacijanoferat (III) (K3Fe(CN)6). Nastali željezni Fe++ion se oksidira kisikom iz zraka u željezni Fe+++ io.

201 .presvlačenje željeza bojom .presvlačenje željeza emajlom (emajliranje) .presvlačenje željeza organskim tvarima (boje. . plastične mase i dr.anodna zaštita .

2450o t. spec. 4150oC.v.202 Ru rutenij (ruthenium) t.t.2 .12.m.

Odlikuju se velikom tvrdoćom.203 Os osmij (osmium) t. veoma rijetki u prirodi. 2700oC.spec.t. platinasti metali.5300oC.48 To su tkzv. . Obično prate druge metale.masa 22.v.t.

93 čelično siv 102. Rabi se u medicini kao dijagnostik. Upotrebljava se i kao izotop Co-60. koji ima radioaktivne osobine. Nedostatak kobalta u organizmu izaziva malokrvnost. Sastojina je vitamina B12.91 srebreno bijel 192. koji igra važnu ulogu u stvaranju hemoglobina.204 I C 11 IX SKUPINA PERIODNOG SUSTAVA ELEMENATA Co kobalt (cobaltum) 27 Rh rodij (rhodium) 45 Ir iridij ( iridium) 77 58.22 srebrenobijel Kobalt se rabi za izradu raznih slitina. Kobalt je vrlo važan elemenat za živi svijet. naročito za izradu raznih vrsta željeza. . Kobaltov čelik ima veliku tvrdoću.

205 Rodij (Rh) je rijedak elemenat. Kemijski veoma inaktivan Ne otapa ga ni "zlatotopka" ili "carska vodica". . nema još neku uporabu. kao pratilac drugih platinastih metala.

.206 Iridij (Ir) kemijski inertan. te za izradu pera olovaka (nalivpera). otporan prema "zlatotopki" Upotrebljava se za izradu posuđa i legura.

mase 8. pa se upotrebljava za izradu mjernih instrumenata. .207 I C 12 X SKUPINA PERIODNOG SUSTAVA ELEMENATA Ni nikal (niccolum) 28 Pd paladij (palladium) 46 Pt platina (platinum) 78 58. Inače nikal je sjajne boje. Slitine nikla sa željezom i kromom rabe se za izradu električnih peći. pegli. na metal. ima mali koeficijent širenja.08 sivobijela Ni nikal (niccolum) t.t. rešoa. zato jer imaju veliki električni otpor. t.69 srebrenobijel 106.018 %).42 srebrenobijel 195.invar-čelik (36 % Ni). veoma rijedak na zemljinoj površini (0.9 Ima veliku uporabu kod legiranja čelika. sp.2910oC. 1453o. Specijalni čelici sa niklom su: .t.

208

Pd paladij (palladium) t.t.1552oC, t.v. 2930oC, sp.mase 11,97 Veoma rijedak elemenat, obično prati druge platinaste metale.

209

Pt platina ( platinum) t.t. 1769oC, t.v. 3838oC,sp.mase 21,45 Metal sivo bijele boje, dobro se kuje i izvlači u limove i žice. Na zraku platina (Pt) je postojana kovina, a na običnoj temperaturi i prema kemikalijama. Zato je u uporabi za izradu kemijskog posuđ. Platina služi kao katalizator (tvar koja ubrzava kemijske procese) pri mnogim kemijskim sintezama,. Ipak najveći dio platine pored posuđa, u uporabi je u zubarstvu, kao nakit i kao novac. Legira se, pa slitina sa zlatom(Au) rabi se za materijal za sapnice (dizne).

210 I C 13 XI SKUPINA PERIODNOG SUSTAVA ELEMENATA Cu bakar (cuprum) 29 63,54 crvene boje Ag srebro (argentum) 47 107,87 bijele boje Au zlato (aurum) 79 196,97 žuto-zlatne boje

Cu bakar (cuprum) t.t. 1083oC, t.v. 2336oC, sp.masa 8,93 Elemenat poznat od davnina, pa se ne zna tko ga je prvi otkrio. Pronađeni su bakreni predmeti stari 6000 godina. Bakar zbog svoje uporabe obilježio je najdulje razdoblje u povijesti čovječanstva. I danas ima veliku uporabu, posebice u elektrotehnici, pa je zbog toga veoma značajna kovina, ali su njegova nalazišta pred iscrpljenjem. U zemljinoj kori ima ga svega 0,01 %. U prirodi se ponegdje nalazi u elementarnom stanju. Najveća nalazišta su u SAD-u, Južnoj Americi, Kongu, Rusiji i dr. Najvažnije rude bakra su: - halkopirit CuFeS2 - halkozin Cu2S

211 - malahit Cu(OH)2xCuCO3 - kuprit Cu2O Maseni udio bakra (Cu) u rudama je 2 - 5 %. Bakar (Cu) se dobiva iz halkopirita postupkom koji ide: 2 CuFeS2 + 4 O2 => Cu2S + 2 FeO + 3 O2 Cu2S + O2 => 2 Cu + SO2 Bakar dobiven prženjem sulfida, sadrži 97 % bakra i zove se crni bakar ili blister. Ostalo do 3 % su primjese koje su neke vrlo dragocjene (zlato Au i srebro Ag). Da bi se dobio potpuno čist bakar (Cu) vrši se rafinacija elektrolitičkim procesom. Kao elektrolit uzima se otopina sulfata bakra (modra galica CuSO4x7H2O) i sumporna kiselina (H2SO4). Anoda je izlivena ploča od sirovog bakra (blistar), a kao katoda tanki lim od čistog bakra (Cu). Postupak elektrolize ide: na katodi: Cu++ + 2 e- => Cu na anodi: Cu => Cu++ + 2 eNa anodi se bakar (Cu) otapa, a na katodi se bakar (Cu) izlučuje.Tako se anoda postepeno topi, dok se bakar (Cu) taloži na katodi. Na ovaj način dobiva se rafiniran bakar (Cu) 99,5 % čistoće. Primjese koje je sadržavao sirovi bakar (zlato Au, srebro Ag) talože se na dnu kade, kao anodni mulj i predstavlja znatnu vrijednost. Metalni bakar je crvene boje, teško topiv, kovan i istegljiv. Na vlažnom zraku i u uz nazočnost ugljičnog dioksida (CO2), prevuče se po površini tankom skramom zelenkaste boje od nastalog baznog karbonata bakra (patina). Bakar (Cu) je najbolji provodnik elektriciteta i toplote poslije srebra, pa se velike količine upotrebljavaju za izradu bakrenih

212 žica i kablova. Osim toga u uporabi je za posuđe, za kotlove, dijelove strojeva, razne slitine. Bakar (Cu) se vrlo lako legira sa mnogim metalima: - crvena mjed (mesing) je slitina sa 5 - 10% cinka (Zn). Služi za nakit, ukrase, čahure za municiju, - žuta mjed je slitina sa 20 - 40 % cinka (Zn). Rabi se za strojne dijelove i čahure za municiju, - bronca je slitina sa 1 - 2 % silicija (Si) i 9 % kositra (Sn), rabi se za proizvodnju kliznih kontakata, - novo srebro je slitina sa 12 - 26 % nikla (Ni) i 19 - 31 % cinka (Zn). Rabi se za izradu nakita. - konstantan sa 41 - 45 % nikla (Ni), za električne otpornike. Među prijelaznim elementima, bakar (Cu) je po važnosti treći esencijalni element, odmah poslije željeza (Fe) i cinka (Zn). Zbog nedostatka bakra (Cu) u organizmu, počinje se koristiti pričuva željeza (Fe), koji se nalazi u jetri. Bakar (Cu) je sastojina biljnog i životinjskog svijeta, nalazi se u tkivima. Interesantno je da su bakar (Cu) i njegovi spojevi za niže organizme jaki otrovi, u većim količinama uneseni u organizam, štetno utiče i na čovjeka. Zato se hrana ne smije držati u posuđu od bakra (Cu). Za razliku od drugih teških metala, bakar (Cu) se ne nakuplja u organizmu. Brojne su molekule proteina, koje sadrže bakar (Cu). Tako je hemocijanin prenosilac kisika kod beskičmenjaka (oktopodi, jastozi, hobotnice, puževi). Stoga je krv beskičmenjaka plava. * CuSO4 - bakarni sulfat To je najpoznatiji spoj bakra (Cu). Dobiva se otapanjem bakra (Cu) u sumpornoj kiselini (H2SO4). Kristalizira sa 5 molekula vode (CuSO4 x 5 H2O) pod imenom modra galica. Rabi se za zaštitu bilja, posebice za vinovu lozu i u voćarstvu. Da ne bi sulfat bakra nepovoljno djelovao, dodaje se kalcijev hidroksid (Ca(OH)2) i otopina se zove "bordovska juha" po gradu Bordou u vinogradskom kraju Francuske. Bakarni sulfat ima uporabu i u galvanizaciji

213

Ag srebro (argentum) t.t.

t.v.

sp.masa

To je postojana kovina (plemenita), koja se često nalazi u prirodi u elementarnom stanju, obično pomiješana sa bakrom (Cu) i olovom (Pb). Tehnički važna ruda srebra (Ag) je sulfidna ruda - argentit (Ag2S). Iz te rude srebro (Ag) se dobija katodnom redukcijom: Ag+ + e- => Ag Velike količine srebra (Ag) dobijaju se iz olova (Pb) i njegovih spojeva. Čisto srebro je bijela kovina, vrlo kovna i iztegljiva, najbolji provodnik toplote i elektriciteta. Na zraku se oksidira u mrki sulfid srebra (Ag2S). Pošto u zraku uvijek ima malo sumporvodika (H2S), predmeti od srebra vremenom potamne (otud pojava da bijeli srebreni nakit vremenom pocrni). Srebro (Ag) se lako legira sa zlatom (Au) i bakrom (Cu).Kao postojana kovina rabi se za izradu novca i ukrasnih predmeta, u zubarstvu, a kao najbolji provodnik u elektrotehnici. Velike

214 količine srebra (Ag) upotrebljavaju se za posrebrivanje, za izradu zrcala, a koloidno srebro upotrebljava se u medicini. * fotografija To je pojava koju daju halogeni srebra -srebreni bromid (AgBr). Ovaj spoj je vrlo osjetljiv na svjetlost, a pri jačem osvjetljenju, raspada se na sastavne elemente (brom -Br i srebro Ag). Ta osjetljivost se može toliko povećati, da se pri trenutnom osvjetljenju promjeni. Tako promjenjenu sol, pod utjecajem redukcionih sredstava, reducira u elementarno srebro (Ag). Na ovoj pojavi zasnovana je fotografija. Fotoploča ili film su ustvari presvučeni tankim slojem emulzije bromida srebra (AgBr). Ako osvjetljenje padne na foto-ploču ili film, na tim mjestima izdvaja se metalno srebro (Ag) u obliku mrlje. Ovaj dio procesa zove se "izazivanje". Izazivanje se mora prekinuti u određenom trenutku. To se postiže potapanjem ploče ili filma u natrijev tio sulfat (Na2S2O3), koji otapa bromid srebra (AgBr), a ne otapa metalno srebro (Ag Ovaj dio postupka zove se "fiksiranje". Tako dobivena fotoploča ili film, zove se "negativ", od kojeg se dobije "pozitiv" na foto papiru, ako se foto-papir izloži osvjetljenju preko fiksirane foto-ploče ili fiksiranog filma. Svjetlosni zraci prolaze kroz prozirna mjesta, a kroz crna mjesta (sa metalnim srebrom Ag) osvjetljeni zraci ne mogu proći. Kada se sada foto-papir izazove i fiksira, dobiva se slika, koja odgovara stvarnosti, osvjetljena mjesta su bijela, a neosvjetljena crna. * AgNO3 srebreni nitrat Tehnički najvažniji srebreni spoj. Služi kao polazni materijal za dobivanje svih ostalih spojeva srebra. Dobiva se: 3 Ag + 4 HNO3 => 3 AgNO3 + NO + 2 H2O Srebreni nitrat (AgNO3), lako se otapa u vodi. Rabi se u medicini, proizvodnu zrcala, stakla, galvanoplastici.

215

Au zlato (aurum) t.t.

t.v.

sp.masa

U prirodi se nalazi najčešće u slobodnom obliku ili uprskan po kvarcnim stijenama. Prirodnim otapanjem ovih stijena, zlato (Au) dospijeva u vodotoke, odakle se dobiva ispiranjem. Zlato (Au) je sjajan žuti metal, vrlo kovan i istegljiv. To je postojana kovina (plemenita). Odličan provodnik toplote i elektriciteta, upotrebljava se za izradu novca, za ukrase, posuđe. Čistoća zlata (Au) izražava se karatima. Čisto zlato (Au) je 24 - karatno, a u 14 karatnom zlatu (Au) ima 10 dijelova nekog drugog metala (obično srebra Ag ili bakra Cu)

150o mekan i istegljiv.masa U prirodi.ZnCO3 plemenita kamenina Iz sfalerita dobiva se: ZnS + 3/2 O2 => ZnO + SO2 ZnO + C + to => Zn + CO Cink (Zn) je kod obične temperature (sobne) krt.ZnS sfalerit ili vurcit .41 200.v. samo u spojevima. t.59 modro bijel srebreno bijel srebreno bijela Zn cink (zincum) t. ali na temperaturi .t. Minerali (rude) cinka(Zn): . kod temperature 100 . sp.39 112.216 I C 14 XII SKUPINA PERIODNOG SUSTAVA ELEMENATA Zn cink 30 Cd kadmij 48 Hg živa 80 65.

ali i kao kiselina (H2ZnO2)) Zn(OH)2 + 4 NH3 => (Zn(NH3)4)OH2 *ZnCl2 cinkov klorid To je higroskopna sol.217 iznad 200oC ponovo krt. koji se stvori i koji ga čuva od dalje korozije. Cink (Zn) je na zrakupostojan. a sa kobaltnim oksidom (CoO) prelazi u zeleni prah (Rinmanovo zelenilo) * Zn(OH)2 cinkov hidroksid Može reagirati i kao baza. rabi se i za punjenje zubi (zubna plomba) * ZnSO4 cinkov sulfat Dobija se: ZnO + H2SO4 => ZnSO4 + H2O Cinkov sulfat hepta hidrat (ZnSO4 x 7 H2) zovemo i bijela galica. * ZnS cinkov sulfid Dobija se: Zn + H2S => ZnS + 2 H . zbog zaštitnog sloja oksida. Cink (Zn) sa kiselinama razvija: Zn + 2 HCl => ZnCl2 + H2 * ZnO cinkov oksid Rabi se kao mineralna boja (cinkovo bijelo).

Upotrebljava se kao katalizator pri kemijskim reakcijama i kao prevlaka protiv korozije željeza (Fe).218 Cd kadmij (cadmium) t.CdS grinokit .masa U prirodi u mineralima: . Spojevi kadmija: *CdO kadmijev oksid To je smeđi amorfni prah. Teško se otapa u sumpornoj (H2SO4) i solnoj (HCl) kiselini. zagrijavanjem se spali u smeđi dim.t. t.v.CdCO3 otavit To je mekana kovina. dok se u dušićnoj (HNO3) otapa. sp. koji lako reducira: * Cd(OH)2 kadmijev hidroksid Bijeli prah * CdS kadmijev sulfid Žuti talog poznat kao "kadmijevo žutilo" . Na zraku postojana.

lako se topi. sp.masa U prirodi kao mineral cinober (HgS). Trovanje živom (Hg) se manifestira krvarenjem zubnog mesa. slabijim pamćenjem. * HgCl2 merkuri klorid To je bijeli spoj žive (Hg).219 Hg živa (hygrarium) t. Zbog velike specifične mase. glavoboljom i oštećenjem nervnog sustava.v. vrlo polagano. te se nakuplja u organizmu čovjeka. Spojevi žive su: * Hg2Cl2 živin klorid To je žućkasto . služi za punjenje barometara i termometara.t. t.bijela tvar gdje je živa jednooksidna. Kada se udiše živa (Hg) izlučuje se mokraćom. Dobiva se: HgSO4 + 2 NaCl => HgCl2 + Na2SO4 . Dobiva se: HgS + O2 => Hg + SO2 To je jedina kovina kod sobne temperature.

Ima uporabu u slikarstvu. * HgS živin sulfid (cinober) Dobivanje umjetnog cinobera. * HgSO4 živin sulfat Dobiva se: Hg + H2SO4 + toC => HgSO4 + SO2 + 2 H2O . zbog divne jarkocrvene boje. sublimiranjem crnog živinog sulfida.220 * HgJ2 živin jodid Dolazi u žutoj i crvenoj modifikaciji.

81 crvenkastosiv 26.221 I C 15 XIII SKUPINA PER:SUSTAVA ELEMENATA B bor Al aluminij Ga galij In indij Tl talij 5 13 31 49 81 10. koji ima amfoterne osobine. . Simpomatičan je oksid aluminija (Al2O3).98 sivo bijel 69. tojest može da gradi i kiseline i baze. Oba ova kemijska elementa imaju u spoljnoj ljusci po 3 elektrona i prema tome prelaze u pozitivno trooksidno stanje.38 bijel Na početku XIII skupine Periodnog sustava elemenata su bor (B) i aluminij (Al).83 bijel 204.72 bijel 114.

Interesantano je da je bor (B) otkriven gotovo istovremeno. svile. koje izbijaju iz zemlje (fumarole u Toscani u Italiji) i kao mineral sasolin.v. Natrijeva sol tetra borne kiseline . . Perborati se rabe za bijeljenje vune. Borna kiselina je jedna od najslabijih kiselina. kem. U prirodi se nalazi samo u spojevima.borax Na2B4O7 x 10 H2O rabi se za emajliranje. Zbog svoje osobine da naglo mijenja električnu provodljivost pri promjenama temperatura.t. metalna sjaja i vrlo tvrda. Kristalna modifikacija bora (B) je crvene i sive boje. sp . Najvažniji spoj bora (B) je: * H3BO3 borna kiselina U prirodi se nalazi u parama. borno staklo. slame i dr.m. po suđe. rabe se u staklarstvu i medicini. na tri različita mjesta u svijetu neovisno od tri poznata kemičara. t.222 B bor (borum) t. upotrebljava se za izradu nekih električnih aparata.Soli ove kiseline zovemo borati.

feldspati (ortoklas i plagiklas). silicijev dioksid (SiO2) i kaolin: K2O x Al2O3 x 6 SiO2 + 2 H2O + CO2 => => (Al2O3 x 2 SiO2 x 2 H2O) kaolin + K2CO3 + 4 SiO2 Ove proizvode raspadanja voda (H2O) može odnijeti u vodotoke. Kaolin je čvrsta glina to jest onakva.liskuni KAl2((OH)2(AlSi3O10) Ovako napisane formule olakšavaju razumijevanje složenog sastava silikata.t. Dolazi po rasprostranjenosti odmah poslije kisika (O) i silicija (Si). laporci). Pod uticajem atmosfelirija feldspati se raspadaju na kalijev karbonat (CaCO3).v. sp.m. t. Ima ga oko 7. Najpoznatiji aluminijevi minerali su: . Tako nastaju raznovrsne gline sa više ili manje primjesa (ilovača. K(AlSi3O8) .28 % u zemljinoj kori. To je jedan od najrasprostranjenijih elemenata u prirodi. pri čemu se nerastvoreni materijali (pijesak i kaolin) na tom putu miješa sa drugim materijalom i taloži na pojedinim mjestima stvarajući tijekom dugog vremenskog perioda velike naslage.223 Al aluminij (aluminium) t. . pjeskovita glina.

.šećera. terakota). jer je aluminij (Al) jače redukciono sredstvo. Zato se dobija katodnom redukcijom. Peć za elektrolizu aluminijevog oksida (Al2O3). pa se onda glinica spaja sa kriolitom (3NaF x AlF3) ili Na-Al fluoridom. Za 1 tonu aluminija (Al) potrebno je: . Iz boksita aluminij (Al) se ne može dobiti redukcijom sa ugljem. koji postupno sagorjeva. zove se keramička industrija. izdvojenog na anodi pri elektrolizi. pod uticajem kisika. nego ugalj. Pri elektrolizi aluminij se skuplja kao rastaljeni materijal na dnu kade. Ako se kaolin stopi sa sodom (NaOH) i sumpornom kiselinom (H2SO4) dobija se modra mineralna boja pod imenom ultramarin. Rabi se za bijeljenje rublja i u slikarstvu. majolka. koje ga sadrže.kriolit je dobar provodnik. koja se može oblicirati rukom (grnčarski kotač) ili liti u kalupe. da bi trajno zadržali oblik. ind. pri čemu nastaje plastična masa. jer bi prerada bila vrlo skupa. Tako se dobijaju keramički proizvodi (porculan. to jest elektrolizom. Zbog toga se anoda stalno troši. ili lazurni kamen (ukras). željeza i drugih primjesa. On se nažalost ne može dobiti iz gline ili drugih silikatnih stijena. koja prerađuje gline. sastoji se od željezne kade obložene ugljem. a oksid aluminija nije provodnik električne struje. 1700oC. fajans.cca 4 t boksita . pa kriolit snižava temperaturu taljenja. Elementarni aluinij (Al) je tehnički vrlo važna kovina.224 kakva je postala pri raspadanju feldspata i zove se još i porculanska zemlja. koji je katoda. Dobiveni glineni predmeti suše se i peku. Od obične gline prave se opeke(na temp.čist oksid aluminija se tali tek na 2050oC. Industrija. Gline se mogu zamijesiti sa vodom. Metalni aluminij (Al) se dobija iz rude (boksit). To je hidratizirana ruda (Al2O3 x 2 H2O) kojom obiluje Hercegovina i Dalmacija. Prirodni ultramarin zove se lapis lazuli. Kriolit se dodaje iz dva razloga: .Boksit se očisti od pijeska. Anoda su blokovi uglja zamočeni u rastaljeni materija.

Zaostala smjesa se filtrira. vrlo lak. Dobar provoidnik elektriciteta. Uslijed elektrolize. a slabije od bakra (Cu).=> Al)OH)-4 SiO2 + 2 OH. Talog koji zaostaje je crveni mulj (željezoIIIoksid) Filtrat se razređuje sa vodom i Na-tetrahidroksi aluminatom. aluminijev oksid (Al2O3) dobije se.cca 1.70 kg kriolita.89 t aluminijeva oksida (Al2O3).150. . Na anodi se oksidira i malo kriolita. nastaju i drugi štetni spojevi za okoliš. pa nastaju fluorovi spojevi ugljika. Po 1 toni dobijenog aluminija (Al). . nazvanog Bayerov postupak. spaja se s hidratiziranim aluminijevim oksidom u netopljivi alumosilikat. nastaje i 1 kg tih vrlo štetnih spojeva.000 kW/h eektrične energije .=> SiO--2 + H2O Nastali silikatni anion. Aluminij (Al) je srebrenasto bijela kovina. tvrd. Na zraku je postojan. jer . vrlo istegljiv i može se izvući u tanke žice i izvaljati u vrlo tanke folije. Toplotu provodi bolje od željeza (Fe).225 . čije je uklanjanje još nerješiv problem.45 t uglja. pa se taloži aluminijev hidroksid (Al(OH)3) ili glinica: Al(OH)-4 uz H2O => Al(OH)3 + OHTalog glinice Al(OH)3 se žarenjem prevodi u aluminijev oksid (Al2O3): 2 Al(OH)3 + toplota => Al2O3 + 3 H2O Nastala glinica se elektrolizom prevodi u čisti aluminij (Al). Postupak ide: iz aluminijeva oksida (Al2O3). što se usitnjena ruda kuha sa vodenom otopinom natrijeva hidroksida (NaOH) u čeličnim autoklavima na 160-170o Al(OH)3 + OH.cca 0.

Koliko aluminija (Al) ima u avionima. Jače zagrijan aluminij (Al) gori vrlo energično na zraku.dural sa 4 . koji čvrsto prijanja i štiti ga od dalje oksidacije.magnalij sa 10-30 % magnezija (Mg). reducirano željezo (Fe) se istopi i kao tekućina ispuni međuprostore. Oslobođena toplina je osim toga velike temperature. koji prelazi nuloksidno stanje i kao plin odlazi iz otopine. Ovakav način dobijanja kovina uz potporu aluminija (Al) zove se aluminotermija. pri čemu aluminij (Al) reducira željezo (Fe). a od oslobođene topline. . zamjenjujući u mnogim slučajevima teško željezo. Kad se ova smjesa zapali uz potporu magnezijeve trake. pokazuje da Boeng 707 ima 50 t dijelova od aluminija (Al). zove se termit i služi za zavarivanje željeznih predmeta. Sa kiselinama i alkalijama gradi: 2 Al + 6 HCl => 2 AlCl3 + 3 H2 2 Al + 2 NaOH + 2 H2O => 2 NaAlO2 + 3 H2 U oba slučaja aluminij (Al) predaje svoje elektrone vodiku. nastaje burna reakcija. laganih konstrukcija. Mn3O4). Zbog te osobine to jest oksidne prevlake. pa se rabi za redukciju oksida mnogih metala (Cr2O3.5 % mangana (Mn). aviona. Kao vrlo lagan metal. postojan je na zraku. Kao dobar provodnik aluminij (Al) se upotrebljava u elektrotehnici. aluminij (Al) se rabi za izradu automobilskih dijelova. Smjesa aluminijeva praha sa oksidom željeza. te tako spoji pojedine željezne dijelove * Al2O3 aluminijev oksid .226 se po površini presvuče slojem oksida. 5 % magnezija (Mg) i 0. Pri tom se oslobađa velika količina energije (toplote). Poznate slitine aluminija (Al) su: .5 % bakra (Cu).

227 Nalazi se u prirodi. jer se Al2(SO4)3 .aluminijev sulfat otapa u vodi. kemijski je inertan i odličan izolator. koji je katkad obojen crveno uslijed prisustva kromovih spojeva i zove se rubin ili modro uslijed tragova titanovog oksida i zove se safir. * Al(OH)3 aluminijev hidroksid To je bijeli prah. Upotrebljava se kao keramički i vatrostalni materijal. Ako se vodenoj otopini aluminijevog sulfata doda otopina kalijevog sulfata. za izradu vrlo tankih vlakana i dr. Korund (Al2O3) je vrlo tvrd mineral i služi kao šmirgl-papir za čiščenje (brušenje) metala. od drugog otaanjem u vodi i cijeđenjem. Dobija se: AlCl3 + 3 NaOH => Al(OH)3 + 3 NaCl Aluminijev hidroksid (Al(OH)3) ima amfoterne osobine. kao sredstvo za sušenje. pa se ponaša i kao kiselina i kao baza: Al(OH)3 + 3 HCl => AlCl3 + 3 H2O . kao mineral korund. a silicijev dioksid (SiO2) ne otapa u vodi.kao kiselina Upotrebljava se u bojarstvu i za pročiščavanje otpadnih i pijaćih voda * Stipse Djelujući vrelom koncentriranom sumpornom kiselinom (H2SO4) na kaolin (glina) dobija se: Al2O3x3SiO2x2H2O + 3H2SO4=> Al2(SO4)3+2SiO2 + 5 H2 Ova dva spoja možemo izdvojiti jedno. Korund ili aluminijev oksid (Al2O3) ima jako visoko talište (2045oC). Rubini i safiri se rabe kao ukrasno kamenje. neotapa se u vodi.kao baza i Al(OH)3 + NaOH => NaAlO2 + 2 H2O . mogu se pažljivim isparavanjem dobiti lijepi veliki kristali stipse sastava: .

kao da je svaka sol za sebe posebna: K2SO4 x Al2(SO4)3 x 24 H2O => 2 Al+++ + 4 SO--4 + 24 H2O Stipsa se upotrebljava u bojarstvu (radi brze koagulacije) i za izbistrivanje mutnih voda. . Pod imenom stipse. pored aluminijeve stipse. imamo i i željeznu stipsu i kromnu stipsu. Ove soli u vodenoj otopini disociraju.228 K2SO4 x Al2(SO4)3 x 24 H2O Takve složene soli nazivamo dvostrukim solima.

2314oC sp.g.78oC t.229 Ga galij (gallyum) t. nalazi se u prirodi samo u obliku spojeva.v. Poslije 20 godina nakon predskazanja galij (Ga) je otkriven. Interesantno je da je galij (Ga) Medjeljejev predskazao.29. Zahvaljujući toj osobini. Ima vrlo veliku razliku između točke taljenja i točke vrenja (2344oC). . kojima se mogu mjeriti visoke temperature. još dok nije bio otkriven i dao mu ime eka-aluminij.. To je rijedak elemenat.t. galij (Ga) se upotrebljava za punjenje termometara.masa Otkriven spektralnom analizom 1875.

te kao vrh pera za nalivpera. t. Upotrebljava se u zubnoj tehnici i za izradu nekih lakotaljivih slitina. sp.v.230 In indij (indium) t. Vrlo rijedak elemenat.t. .m.

vrlo otrovni. t. Jako mekan.v. Upotrebljava se za proizvodnju preparata za uništavanje pacova i gamadi.masa Vrlo rijetka kovina. bijel. . sp.231 Tl talij (tallium) t. Spojevi talija.t.

.....................................................................................IC 1) 10 2.............................................................................................................................................................. kada se atomsko jezgro dijeli na dva podjednaka dijela.......................... Kako?........................... ................................................................................................ Najpoznatiji spoj bakra (Cu) ............................................................. nabroji sulfidne rude željeza (Fe)...................................... Alkalijski metali.. ...........................................(IC13)10 9.................ocjena..................... ...............Datum................... Koji elementi?.................................. Što je to metalurgija?.... kod 1500C...............(IC5)10 7.................. Ime i formula:..................................................(IC4) 10 6...................................... pri nuklearnim reakcijama....................................(IC14) 10 ukupno bodova.......................................... iznad 2000C...................10) I C Test broj o1..................... Zašto srebro (Ag) na zraku vremenom potamni?.......................... 1..............................................................Nabroji oksidne rude željeza:.......... od vrlo važnih pojava........................ Navedi ime (simbol) i boju?............................................................................................................................................................ .................(IC13)10 10.............................. predskazao Mendjeljejev? .......(IC1) 10 3...........................(IC2) 10 4..... Jedna.................. Koji je to kemijski elemenat III skupine PSE........................................... U prirodi u elementarnom stanju (slobodnom) pojavljuju se samo............. zove se.....Metali čine 80 % poznatih kemijskih elemenata................232 I C 16 TESTOVI I C (OD 1 ................ Napiši postupak dobijanja natrijevog karbonata (sode) po Solvayu: (IC2) 10 5........................ Ime i prezime............... ...............(IC10)10 8............ Cink (Zn) kod sobne temperature.................

........ ostalo upražnjeno mjesto s rednim brojem 43......................................................... ............................... umjetno dobiven..................................................................................... Kristalizira u lijepim narančastim kristalima.... to je sol dikromne kiseline (H2Cr2O7).....................................................(IC2) 10 4................................................................................ Što je to cijanizacija?......................(IC4) 10 7...................Datum...................................... ...........ocjena............. Što je to fusija?....................(IC3)10 6................................................................................ To je.... Koliko ima čistog zlata (Au) u 12 karatnom zlatu............................................................................................................................................................................................ Sve što znaš:......................(IC1) 10 2........................................................5 a koliko dijelova drugih metala (srebra-Ag ili bakra -Cu.................................. Sve što znaš?........Koji elemenat?............... Ime i prezime......... Tek 1937..................................g................(IC1) 10 5....................... Koliku ima specifičnu masu?................................................................................................. .................... 1............................................................................ ................Natrijev nitrat (čilska šalitra)..........Sve o platini (Pt) što znaš:.... U mendjeljejevoj tablici Periodnog sustava..............(IC3) 10 8........................5 ukupno bodova ................................... .........................................................................................................................................................................................................(IC12) 10 10.... ...................................................................... ....................................... .................................................................................................(IC2)10 3..........................................................233 I C Test broj 02...............................(IC7) 10 9............................... Gorka sol...... Litij otkrio ga je Arfvedsen 1811........ Sve što znaš:............................g........................................ te tako postao prvi elemenat.................... .. ............................................................................................................................................................ Što je to korozija?. ................................................................................................................ koji nije otkriven u prirodi......................

....... ........................(IC13) 5 9..................... ....................5 a obojen modro...(IC3) 10 4....Datum........................................(IC1) 10 2. Napiši..........................................................................................5 odmah poslije (koga?)...................................... Zašto je kobalt (Co) vrlo važan kemijski elemenat za živi svijet?..................................................................................(IC3) 10 5.............................................................................................................(IC15) 5 ukupno bodova......................................................................(IC2) 10 3..........Al2O3 varijetet obojen crveno zove se..................... .................... Zašto se potaša (K2CO3) ne može dobiti po postupku Solvay?............................. Jedinica za mjerenje radioaktivnosti.................................................................... Ime i simbol:.............. Ime i prezime.. Kako?...... .............................. Aluminijev oksid (korund) ..(IC11) 10 8............... Koliko u procentima (%) ima aluminija (Al) u zemljinoj kori?.....................ocjena....................................................................... uslijed korozije?............................................................................. Nabroji kemijske elemente zemnoalkalijskih metala....................................................234 I C Test broj 03.................................................................................................................. Sve što znaš:..... ................... Među prijelaznim elementima koji je bakar (Cu) po važnosti kao esencijalni element:...... Koliko u procentima (%) željeza (Fe) i njegovih slitina godišnje nepovratno propadne...(IC4) 10 6.. ................................................ što je to 1 stupanj tvrdoće vode?.......................................................................................... 1.......................................... Kako? ......... Napiši dobivanje mangana (Mn) katodnom redukcijom iz piroluzita?(IC9) 10 7.................................................. zove se............(IC15) 10 10.............

................. Napiši dobijanje žive (Hg) iz cinobera formulom? (IC14) 10 6....... kao redukciono sredstvo..............(IC14) 10 8..... .............................................. Napiši formulom dobijanje mangana (Mn) termitskim postupkom: (IC9) 10 2.......... .... Ime................... ............Kako bi dobili plin "praskavac" u Kippovom aparatu? IC14) 10 7....................(IC11) 10 9.................Nabroji sve kemijske elemente XII skupine PSE.Koji kobaltov izotop je u uporabi u medicinskoj dijagnostici?........... simbol i boja:..........(IC12) 10 . Kako možemo dobiti "bijelu galicu" formulom? (IC14) 10 5.......... I C Test broj 05....................................................................(IC13) 10 ukupno bodova ... Ime..-................. Mnogi metalni oksidi...........................................................................................................................ocjena................................................................. jer stvaraju karbide..................................................................................... U tom slučaju je u uporabi aluminij (Al)........... ne mogu se reducirati........ Nabroji najvažnije rude bakra (Cu) imenom i formulom:.........235 I C Test broj 04......(IC13) 10 4................ simbol i boja:........ X skupina PSE. XI skupina PSE.. Ime................. ................................ simbol i boja.........Datum.................................. 10..............................Napiši jednadžbu radioaktivnog raspada? (IC4) 10 3........... 1............. Postupak se zove "termitski"............. Ime i prezime ................................................

........................................... poslije 7900 godina.................. Sve što znaš:.. Napiši dobijanje mangana (Mn) aluminotermijskim načinom: (IC9) 10 4.................. zato ga čuvamo........... ako smo na početku imali 1 g radija (Ra)?..(IC1) 10 6.... Opiši formulom proces korozije: (c1) 10 8.......................................... Napiši formulom reakciju fisije: (IC4) 10 3... lakši od vode......................................236 Ime i prezime....................................................... Napiši formulom dobijanje slitine fero-krom: (IC7) 10 ukupno bodova......... Teški metali imaju specifičnu masu.. Natrij (Na) .... ................... s kisikom se lako jedini....................................(IC7) 10 5... Koliko u procentima (%) metali čine kemijskih elemenata?........... srebrene boje.......................Koliko će ostati radija (Ra).... mekan kao vosak..................Napiši formulom kemijski sastav sirovina za proizvodnju "portland cementa": (IC3) 10 10.......................................(IC2) 10 9....... Koliku?.... Gdje?............. Olovo kromat (PbCrO4).................... 1..............................................(IC4) 10 2...................ocjena..... I C Test broj 06..IC1) 10 7.......Datum........... ..

............Bor (B)........................................................................... simbol i boju za XIII skupinu PSE?.......................... Napiši formulom u tri poteza redukciju hematita u visokoj peći: (IC10)10 3................................Što? .....................(IC14) 10 5.............(IC15) 10 10........................... Napiši formulom dobijanje kaolina? (IC15) 10 9........................................................................................................... Kako ćemo formulom dobiti živin klorid? (IC14) 10 6.. ...............................(IC15) 5 ukupno bodova...................................Napiši: ime............................................................... 5 Zašto je korund u uporabi?.................................................Kojim postupkom se dobija elementarni mangan (Mn) iz piroluzita? (IC9) 10 2.. pri sobnoj temperaturi..................... veoma otrovna............................................ ....237 Ime i prezime............................. Koliko je talište korunda?................Invar-čelik......Datum........... Sve što znaš:.(IC15) 5 8...........5 Tko?....... Sve što znaš:..................................................................................Aluminotermija...............(IC12) 10 4............. istovremeno otkrila trojca znanstvenika.. Kada?.. ................................................................................ To je...........................................................................................................................................Jedina tečna kovina...........ocjena.............................. 1............................................................... IC Test broj 07................... ...................................(IC15) 10 7....

........................................................................Datum:.(IC2) 5 6.................... štite se od korozije....................................................................... cjevovodi........................................................ Napiši reakciju dobijanja te soli: (IC3) 10 8........ Sve što znaš:.................................. Napiši formulom............................. Velika postrojenja....................................(IC6) 5 ukupno bodova..................... I C Test broj 08................................................. kemijski proces................................................Po Luigi Galvaniu je dato ima.......... ...... kao naftovodi............................................................................ koji se odigrava u "galvanskom članku": (IC1) 10 3.......................5 Kada je otkriven natrij (Na)?.......................(IC1) 5 4........................... Kako?..................ocjena..............................................................Titan (TI) spada u: RASPROSTRANJENE RIJETKE elemente u prirodi 5 Koliko ga ima u zemljinoj kori?...........................238 Ime i prezime......... željezničke tračnice................................... 1.... Tko je otkrio liti (Li)?.. tko i kada je otkrio radij (Ra)?.5 Kada je otkriven litij (Li)..........Silvin (KCl)........................................ Glauberova sol........ Tko je otkrio natrij (Na)?....(IC4) 10 10........ Za što?..............................................(IC2) 5 7....... je dobila ime po alkemičaru Glauberu....................Napiši na koji je način otkriven...................... .......... ..5 Kada je dato ime?...........................................(IC2) 10 9......(IC1) 10 5.......... Podvuci u kojem stanju: U PLINOVITOM U TEČNOM U KRUTOM (IC1) 10 2......................................................................................................................... Razlike između metala i nemetala su neznatne......................

................................ Pozitivno naelektrisani alfa-zraci sastoje se od čestica. a poslije 18............ pri čemu se izdvaja znatna količina vode........... u uporabi za izradu tvrdih i elastičnih čelika.................. 1............................................... ...ocjena.............................................. u uporabi bio nekad drveni ugalj............................................................................................. (IC2) 10 4..... Zato se ovi elementi alkalijskih metala u prirodi: NALAZE NENALAZE u slobodnom stanju.................. odlikuje se tvrdoćom i elastičnošću..(IC1) 10 2.............................(IC3) 10 7................. . Zove se..... postiže konfiguraciju inertnih plinova...............(IC10) 10 3......(IC11)10 ukupno bodova.... za 100 kg cementa?. Povijest ljudskog roda je obilježilo poznavanje metala i čelika.(IC4) 5 8....... Kao redukciono sredstvo.......... Kojom?............. Vanadij (V)...............................Datum......................................................Koji izotop kobalta (Co) je u uporabi u medicini kao dijagnostik?... zahtijeva velike količine energije.........5 Koliko su teži od elektrona?.(IC9) 10 10..........Al i berilija ................239 Ime i prezime .. Svi kemijski elementi I skupine PSE... Napiši formulu reakcije: (IC3) 10 6................. a divanadijevpentoksid (V2O5) služi kao katalizator u proizvodnji......................... ...............................................(IC3) 5 5...........Tijekom vremena "gašeno vapno" ili Ca(OH)2.(IC8) 10 9.... Kako su nastale sedimentne stijene?.................... koje se kreću velikom brzinom.. I C Test broj 09..............................Vrlo važna slitina željeza (Fe) i mangana (Mn).................................. predavanjem jednog elektrona iz posljednje valentne ljuske............. prelazi u karbonat...... Kako?............... Što'............................................ Kako?........Postupak proizvodnje cementa (klinkera)................5 a obojen modro zove se.......................................... Koliko energije................... pod uticajem ugljičnog dioksida (CO2) iz zraka...............................Be) obojen zeleno zove se.......stoljeća.................. Kako?... Čega?........ Varijetet berila (silikat aluminija ............

........................................................................ Navedi formulom i imenom sulfidnu rudu željeza (Fe)?......................... ..........Koliko je potrebno aluminijevog oksida (Al2O3) za 2 tone aluminija (Al)? ............................................(IC15) 10 8................. (IC2) 10 3...(IC1) 10 2....................................240 Ime i prezime..............................................................................................................Datum....Otkriven je spektralnom analizom 1875.... Ako se kaolin stopi sa sodom (Na2CO3) i sumporom (S).....................(IC3) 10 4......... 1.....(IC10)( 10 5......................... ... Kako? (IC15) 10 6..................................................................... I C Test broj 10.................................................. Kako se zove prirodni ultramarin?. Rubidij (Rb)............................. .Aluminijev hidroksid (Al(OH)3) ima amfoterne osobine............ Kako su nastale metamorfne stijene?............. Što je to "bengalska vatra"?.................. rasijani na zemljinoj kori : IMA NEMA ih slobodnih u prirodi....(IC15) 10 7.................................................................. ............................................................... silicijev dioksid (SiO2) i kaolin..............ocjena.....(IC15) 10 ukupno bodova................................. ............................................. Napiši kako reagira s kiselinama: (IC15) 10 9.......... cezij (Cs) i francij (Fr)............................ dobija se modra mineralna boja (ultramarin)... Mendjeljejev ga predvidio i dao mu ime eka-aluminij......................... Koji je to element?.......Kako se dobija stipsa formulom? (IC15) 10 10............. Feldspati se raspadaju na kalijev karbonan (K2CO3) ............g..........

.................................................................Koliko se stavlja kriolita za proizvodnju 2 tone aluminija (Al) ? ........................................................................... koji se dodaje da bi se smanjila temperatura taljenja..................241 Ime i prezime...................................... Od taljenja pa do vrenja?...Aluminijev hidroksid (Al(OH)3) ima amfoterne osobine......................... ............... a i provodi električnu satruju: (IC15) 10 7......................... puževa plava?................................(IC15) 10 6......Koliku temperaturu ima galij (Ga)................Datum.... Ime i formula:....................................................................... Napiši formulu kriolita......Aluminijeva stipsa je u uporabi u bojarstvu i za bistrenje mutnih voda...........(IC13) 10 5........................................ hobotnica........................(IC15) 10 10.........................(IC15) 10 8....... 1............................ Zašto je krv jastoga.............. I C 17 ODGOVORI IRJEŠENJA I C TESTOVA Rješenja I C1 testa: ....................................... pored aluminija (Al) javlja se još Koja stipsa?........................ocjena........... Napiši formulom: (IC15) 10 9....................... Francij (Fr) je produkt radioaktivnog raspada.......... Što su to eruptivne stijene?........................... Pod imenom stipsa............................................... Kaolin..............(IC15) 10 ukupno bodova........................................................................... Čega?.................. .... ................................................................... je čvrsta glina........(IC1) 10 2.. nastao pri raspadu feldspata..................................................... ......Navedi primjer karbonatne rude željeza (Fe)................(IC2) 10 3.. Kako se zove? ........... Kako će reagirati sa bazama ......................(IC10)10 4..................

bakar (Cu). 06. To je metoda dobivanja metala (kovina) iz ruda. To je pojava razaranja metala uslijed kemijskog djelovanja. Litij (Li) bijel. kalij (K) srebrenast rubidij (Rb) tamnocrven. 01. bizmut (Bi).Skandij (Sc). natrij (Na) sivobijel. 03.limonit (Fe2o3 x H2O) 08. krt.. Zlato (Au). modra galica 09. Rješenje i odgovori IC Testa broj 02.242 01. cezij (Cs) metalne. 04. francij (Fr) bi jel. mekan i rastegljiv.Magnetit (Fe3O4). 02. Fisija. hematit (Fe2O3). . Krt. Zato što u zraku uvijek ima malo sumpor vodika (H2S). 07. srebro (Ag). platina (Pt). CuSO4 x 5 H2O . 2 NH3 + CO2 + H2O => (NH4)2CO3 (NH4)2 CO3 + NaCl => NaHCO3 + NH4Cl 2 NaHCO3 + to => Na2CO3 + CO2 + H2O 05. 10.

tekstila.0. Tehnicij (Tc). Metal (kovina) sive boje. . upotrebljava se kao gnojivo u poljoprivredi. 12 . Upotrebljava se u medicini. 04. Na zraku postojan. dobro se kuje i izvlači u limove i žice. U prirodi u izvorima mineralnih voda (Donat Mg). kao katalizator pri nekim sintezama. 09. lakova idr. jako redukciono sredstvo. pa čak i prema kemikalijama. u zubarstvu. 25 %. 12. Upotrebljava se za izradu kemijskog posuđa.243 to je prirodni proces razaranja metala djelovanjem okoline. 06. Litij (Li) .gorka sol (MgSO4 x 7 H2O) gorko slanog okusa. ima ga u većim naslagama u Čileu (otud ime). To je postupak odvajanja nekih metala (kovina) primjer zlato (Au) i srebro (Ag) sa otopinom kalijevog cijanida KCN 05. Kalijev dikromat (K2Cr2O7). 02. Rješenje i odgovori IC Testa broj 03. 03. kao novac i nakit i dr.Magnezijev sulfat . Čilska šalitra.534. Nuklearne reakcije spajanja lakših atoma u jezgre težih atoma 07. 08. 01. 10. Upotrebljava se u industrijama kože.

zato što je kalijev bikarbonat (KHCO3) netopljiv u vodi. 06.28 %. 09. Sastojina je vitamina B12. Nedostatak izaziva molokrvnost. barij (Ba). koja u 1 l sadrži 10 mg kalcijevog oksida (CaO). radij (Ra). kalcij (Ca). Voda. Treći odmah poslije željeza (Fe) i cinka (Zn). 7. Rješenja o odgovori IC Testa broj 04. 03. sroncij (Sr). MnO2 + 2 C => 2 CO + Mn. 07. Ne može.244 02. . 10. magnezij (Mg). 3 MnO2 + 4 Al => Al2O3 + 3 Mn. 05. Rubin. 08.7 x 1010 dezintegracija u sekundi. 04. Kiri i iznosi 3. Berilij (Be). koji igra važnu ulogu u stvaranju hemoglobina. 01. safir.

09. 0. 07. 01. pa se rabi . 05. C + O2 => CO2 + to.=> 2 OH-. halkozin (Cu2S). 05.245 02. (FeO x Cr2O3) + 4 C => (Fe + 2 Cr) + 4 CO. ima mali koeficijent širenja. 02. Rješenja i odgovori IC Testa broj 05. živa (Hg)srebrena 08. jer ima radioaktivne osobine. HgS + O2 => Hg + SO2. 03. Izotop kobalta (Co-60). 07. 04. 01.kromno žuto. srebro(Ag) bijela. ZnO + H2SO4 => ZnSO4 + H2O. 02. Bakar (Cu).Nikal (Ni) srebrn.platina(Pt)sivobijel 10. Zn + 2 HCl => ZnCl2 + H2.paladij(Pd)srebrenobijel. Fe => Fe2++ 2 e08. Dobija se taloženjem Pb soli sa kalijevim kromatom (K2CrO4 To je vrlo lijepa mineralna boja . 22688Ra => 22286Rn + 42He. 09.3 Mn3O4 + 8 Al => 9 Mn + 4 Al2O3.crven. 23592U + 10n => 9236Kr + 14156Bi + 3 11n. 06. 06. malahit (Cu(OH)2 x CuCO3). Hidraulički modul => mCaO/MSiO2+mFe2O3+mAl2O3 10.03125 g. intenzivno žutim plamenom. kuprit (Cu2O). 03. Rješenja i odsgovori IC Testa broj 06. 04. zlato (Au) žuto. Cink (Zn) modrobijel. Preko 5. Pod petrolejem. 80%.kadmij (Cd)srebrn. 03.. 36 % nikla (Ni). 1/2 O2 + H2O + 2 e.MnO2 + 2 C => 2 CO + Mn. Halkopirit (CuFeS2).

kao sredstvo za sušenje. 18o8. a upotrebljava se kao vatrostalni materijal. talij (Tl) bijel. a usitnjen prah (šmirgl papir) ili za izradu alata i bruseva. Talište je 2o45oC. 02. koja se upotrebljava za redukciju oksida mnogih metala. za izradu vrlo tankih vlakana. Plinovitom. G. H. 1789. 08. Bor )B) crvenosiv. Primjer: dikromni trioksid (Cr2O3) i trimanganov tetroksid (Mn3O4). 07. 09. aluminij (Al) sivobijel.g. Thenard. rabi se za punjenje termometara i barometara. HgSO4 + 2 NaCl => HgCl2 + Na2SO4. 04. indij (In) bijel.Davy. 01. Živa (Hg).g. CuSO4 + Zn => ZnSO4 + Cu. K2O x Al2O3 x 6 SiO2 ) + 2 H2O + CO2 => => (Al2O3 x 2 SiO2 x 2 H2O) + K2CO3 + 4 SiO2. . 05. galij (Ga) bijel. 06. Rješenja i odgovori IC Testa broj 07. 03.Lussac. 10. Galvanski članak. Jačim zagrijavanjem aluminij (Al) vrlo energično gori pri čemu se oslobađa toplina.g.246 za izradu mjernih instrumenata.

sir H. 06. Poslije 2 godine rada od nekoliko tona rude smolinca. 1807. 1898.g.g. aquamarin. 02. 08.247 04. biljnih i životinjskih ostataka. 03.g. . Ne nalaze. 01. rabi se u poljoprivredi. Arfvedsen 1817. 09. 04. Smaragd. Maria Sklodowska Curie tražila temu za doktorsku disertaciju. proučavala Becquerelove zrake. 05. 07. kao gnojivo. H2SO4 + 2 NaCl => Na2SO4 + 2 HCl. Taloženjem minerala. dobila ekstrakcijom radij (Ra) i polonij (Po). Mineral silvin. Rješenja i odgovori IC Testa broj 08. Koks. Katodnom zaštitom.Davy.

09.(Al2O3x3SiO2xH2O) + 3 H2SO4 => Al(SO4)3+ 2SiO2+5H2 10. To su silikatni minerali.248 05. 04. Rješenja i odgovori IC Testa broj 10. 8 . 01.mangan (30 . Al(OH)3 + 3 HCl => AlCl3 + 3 H2O. nastali kristalizacijom magme ili lave. 08. Zato što je hemocijanin (a ne hemoglobin) prenosilac kisika u kojem uvijek ima bakra. Pirit (FeS2). Rješenja i odgovori IC Testa broj 09. 7. .90 % Mn). Ac. Djelovanjem temperature i tlaka u dubini zemlje. 1. Izotop kobalta (Co . 04. Galij (Ga).78 t Al2O3. 20. 08. pa je krv plava.60). 02. Sumporne kiseline (H2SO4). 10. 07. 06. 09. 227 02. Ca(OH)2 + CO2 => CaCO3 + H2O. 03. 8000 puta.13 kWh/100 kg.000 km/sec. 03. K2O x Al2O3 x 6 SiO2 + 2 H2O + CO2 => => (Al2O3 x 2 H2O) + K2CO3 + 4 SiO2 06. Lapis lazuli ili lazurni kamen. Barijeve (Ba) soli obojene zeleno kada se zapale. Fero . Siderit (FeCO3). Nema. 05. 07.

zato su nemetali po količinama.3 % Zemljine kore. mnogo više zastupljeni u materijalu.249 05. Samo ta dva elementa (kisik .78o .+2314o). od koga je izgrađena Zemlja.29. 10. 2344oC ( .6 %. Samo jedan jedini nemetal (kisik . 140 kg. 08.O2 i silicij -Si) izgrađuju 74. 3 NaF x AlF3. Al(OH)3 + NaOH => NaAlO2 + 2 H2O. Porculanska zemlja. a drugi nemetal silicij (Si) učestvuje sa 27.O2) učestvuje količinski 46. I D 1 NEMETALI OPĆENITO Dok su metali po vrstama brojniji od nemetala. . 06.7 %. Željezne (Fe) stipse i kromne (Cr) stipse. 09. 07.

ugljik (C). astat (At). brom (Br). fosfor (P). antimon (Sb). Kako su metali važni u metalurgiji. klor (Cl). argon (Ar). Polumetali8 su: bor (B). radon (Rn). anhidrida i kiselina.2o sivo . dušik (N). germanij (Ge). kisik (O). neon (Ne). Nemetali su: vodik (H). silicij (Si). kripton (Kr).09 mrk Ge germanij (germanium) 32 72. helij (He).01 bezbojan Si silicij (silicium) 14 28. ksenon (Xe). jod (I).71 siv Pb olovo (plumbum) 82 207.62 sivo bijel Sn kositar (stannum) 50 118. fluor (F). tako su nemetali važni u izgradnji oksida. selen (Se). telur (Te).250 Nemetali izgrađuju i gotovo sve poznate anorganske kiseline. I D 2 UGLJIKOVA ILI XIV SKUPINA PSE C Ugljik (carbonium) 6 12. sumpor (S). arsen (s).

a metalni raste sa porastom atomske mase. su izraziti nemetali. germanij (Ge) je amfoteran. su izraziti metali.251 Nemetalni karakter opada. . a kositar (Sn) i olovo (Pb). Ugljik (C) i silicij (Si).

Od njegovih tvari je izgrađen čitav živi svijet. Nije da raspored nije pravilan. Razlike potiču u međusobnom razmještaju atoma ugljika (C) u kristalnoj rešetki. kao i tvari koje ostaju pošto živi svijet ugine. pa stim i njegova mekost( najmekši mineral u prirodi). nafta je također nastala od nekadašnjih organizama. Ugalj je ostatak biljnog svijeta. pa su veze. kod grafita se ta pravilnost sastoji u tome što postoje kristalne ravni u kojima ugljikov (C) atom je gušće poređan. Odatle potiče lako kidanje grafita. da ih je teško raskinuti. ali ima ga i u slobodnom stanju u modifikacijama dijamanta. jesu spojevi ugljika (C).252 Zauzima u prirodi izuzetan značaj. * Dijamant . Kod grafita atomi ugljika (C). koje drže te atome zajedno tako izjednačene. te su ravni odvojene jedna od druge nešto većim rastojanjem. Otuda potiče velika tvrdoća dijamanta (najtvrđi mineral u prirodi). Ugljik (C) je dakle u prirodi u vezanom obliku. Kod dijamanta raspored je potpuno simetričan. nisu raspoređeni tako simetrično kao kod dijamanta. grafita i furelena. Interesantna je ogromna razlika u fizikalnim osobinama u ovim modifikacijama. I tvari koje stvaraju živi organizmi.

2 g ili 124.2 g. rezanje stakla i dr. kao drago kamenje (crni dijamant . Te ispolirane ravne površine. koji služi za poliranje drugih predmeta( za bušenje stijena. odupiru se svakom oštećenju (zarezu). Specifična masa dijamanta je 3. koji se ne upotrebljavaju. Kristali dijamanta. Najpoznaztija nalazišta dijamanta su Indija i Južnoafrička Republika. uslijed svoje tvrdoće. Vrijednost dijamanta se izražava karatom.24 karata.253 Ako su bezbojni i bistri kristali dijamanta su naročito cijenjeni. . 1 karat => 0.51.karbonado) ili dijamantska prašina. Dijamant se može polirati. Dijamant se nalazi u riječnom pijesku ili u nekim stijenama. još uvijek su dragocijen materijal. kao dragi kamen. Najveći ikad otkriven dijamant (culinan) ima masu od 621.).

2.254 * Grafit Grafit je crne boje. .1 . Grafit se u prirodi nalazi na mnogim mjestima. ali je dobar provodnik topline). Dobija se i žarenjem koksa u električnim pećima. grafit se upotrebljava za izradu olovaka. specifične mase 2.3. a zbog svoje dobre provodljivosti i sagorivosti za topioničarske lonce i kalupe pri livenju. premazivanje peći da bi se zaštitile od korozije. Grafit se upotrebljava i za podmazivanje osovina (smanjuje trenje). Zbog svoje mekosti. Grafit i dijamant su isti elemenat i mogu se dokazati prevođenjem grafita u dijamant. Grafit je vrlodobar provodnik toplote i elektriciteta (dok dijamant loše provodi elektricitet. To ukazuje na razrjeđenost atoma u kristalu grafita.

255 * Fulereni Fulereni su dobili ime po arhitektu Bukminster Fuleru. Iako se čini da su manje važni. već je otkrivena njihova praktična uporaba. Oni su topljivi. međutim pri tom se ponašaju drugačije od ostalih sličnih tvari. jer su molekule fulerena međusobno povezane slabim silama. jer im je sposobnost apsorpcije svjetlosti veća. . šrto je veći intenzitet svjetlosti. Fulereni kad se osvjetle apsorbiraju svjetlost i pretvaraju je u toplinu. Tako je otopina fulerena u heksanu purpurno crvena.

treset . kostiju. Sam koks je šupljikav. Kod lignita je sadržaj ugljika cca 50 % a kod antracita 90 %. Svi imaju zajedničko podrijetlo . razne vrste umjetnih ugljena. mrki ugalj je pretrpio veću promjenu. Taj se postupak zove suha destilacija. pri gorenju daje veliku toplinu i služi dobro. kameni ugalj još veću. rabi se za proizvodnju koksa. kao gorivo u metalurgiji. Umjetni ugalj za koksiranje.to su produkti naročite vrste raspada (ugljenisanjem) biljnih i životinjskih organizama. Lignit je najmlađ. . Umjetnim putem se mogu dobiti od prirodnog materijala (drveta. To se vidi po kaloričnoj vrijednosti i po sadržaju ugljika (C). on još pokazuje strukturu drveta.256 * Prirodni i umjetni ugljeni U prirodi se nalaze razne vrste ugljena: . uglja.mrki ugalj.antracit. * Drveni ugalj . najkvalitetniji. Antracit je staklasta sjaja. a i kao redukciono sredstvo za dobijanje metala (kovina). . sivocrn. dobiva se zagrijavanjem kamenog uglja ili antracita.kameni ugalj. a antracit najveću.lignit . krvi). bez prisustva zraka.

Upotrebljava se u prehrambenoj industriji ( za rafinaciju šećera da bude bijel). * Novi materijali To su vlakna na bazi ugljika (C). Može se dobiti i suhom destilacijom krvi. Služi kao gorivo u kovačnicama. Prvi zrakoplov sa ugljikovim vlaknima je Boeing 767. * Aktivni ugalj . ulja. pa ima veliku moć apsorpcije. Čađa služi i za spravljanje kineskog tuša. koji ima cca 1 tonu ovih vlakana. Koristi se za proizvodnju baruta. Drveni ugalj upija mirise. ali i dijelovi zrakoplova i automobila).257 Drveni ugalj se dobija suhom destilacijom drveta. koji imaju veoma dobra mehanička svojstva. jer probavnim organima upija plinove.spodij Spodij ili aktivni ugalj se dobija suhom destilacijom kostiju (carbo animalis).CO . Od njih su već danas izgrađeni mnogi predmeti (teniski reketi. * Čađa Proizvodi se nepotpunim izgaranjem masti. Gori skoro bez plamena. Krvni ugalj se upotrebljava kao lijek u medicini. * Ugljen monoksid . Ostavlja jako malo pepela. Aktivni ugalj (spodij) vrlo jeporozan. To su materijali budućnosti. Upotrebljava se i u zaštitnim maskama protiv bojnih otrova. Dobro redukciono sredstvo. pa se upotrebljava kao sredstvo za pročiščavanje voda i kao punilo u zaštitnim maskama. Upotrebljavaju se u kompozitnim materijalima. Upotrebljava se u industriji guma. Jedna automobilska guma ima cca 3 kg čađi. To su veoma lagani materijali. za proizvodnju tiskarske crne boje. nafte. ribički štapovi.

Upotrebljava se za proizvodnju niskih temperatura (suhi led). Kippovom aparatu: 2 CaCO3 + 2 HCl => 2 CO2 + 2 CaCl2 + H2O U većim količinama ugljendioksid (CO2) se dobiva sagorjevanjem koksa: . koji sadrži platinu (Pt) ili rodij (Rh) . Zato se motor treba gasiti u zatvorenim prostorima. U vodi se malo otapa.5 % ovog plina izaziva smrt. bez boje i mirisa. To je zapaljiv plin.03 %) a na nekim mjestima izbija iz zemlje.258 Nastaje pri izgaranju ugljika (C) pri nedovoljnom prisusatvu zraka: C + 1/2 O2 => CO + 26. Ima ga i u mineralnim vodama.5 oC i neposredno se prevodi u čvrsto stanje bez taljenja. * Ugljični dioksid CO2 To je bezbojan plin. Sastojak je karbonata. Jedan dio vode na OoC otapa o.78. pa uz dodatni dovod zraka ugljen monoksid (CO) prevodi u ugljen dioksid (CO2). jako je redukciono sredstvo. Za smanjenje udjela ugljen monoksida (CO) u izdušnim plinovima automobilsjkih motora rabi se katalizator (katalitički konvektor). Zato što oduzima kisik. pa se upotrebljava za redukciju oksidnih ruda. Jako je otrovan. teži od zraka. jer se veže na hemoglobin čak 260 puta lakše nego kisik. bez mirisa. U laboratoriju se dobiva u tkzv.33 dijela ugljen monoksida (CO).4 kCal Ugljen monoksid (CO) je pod običnim uvjetima plin. Povećana koncentracija karboksi hemoglobina je u krvi pušača i u područjimasa velikim automobilskim prometom. Gotovo 95 % ugljen monoksida (CO) potiče iz automobilskih motora. Sublimira na temperaturi od . 0. Dobro se otapa u vodi. Veoma otrovan (toksičan). zbog lakšeg vezanja na hemoglobin umjesto kisika.9 l ugljendioksida (CO2). Pri 20oC i tlaku od 1 bahra 1 litar vode može otopiti 0. U prirodi se nalazi slobodan ( u atmosferi cca 0.

259 C + O2 => CO2 Može se dobiti i prženjem kalcijevog karbonata: CaCO3 + 900oC => CaO + CO2 * Ugljična kiselina H2CO3 To je dvobazna kiselina. koji su rašireni u prirodi. daje karbonate. CO2 + H2O => H2CO3 .

ne reagira s kiselinama i bazama. Elementarni silicij (Si) ima uporabu u metalurgiji. prelazeći u silicijev dioksid (SiO2). Dobija se: SiO2 + 2 C + 2000oC => Si + 2 CO Koristi se za poluprovodničke sklopove. Zemljina kora uglavnom je od silicija (Si) ili silicijevih spojeva. On je čisti poluvodič. Silicij (Si) je slabo reaktivan. Poslije kisika (O) silicij (Si) je najrasprostranjeniji kemijski elemenat u zemljinoj kori.SiO2 .260 Kao što je ugljik (C) bitan za živi svijet. ali na visokim temperaturama sjedini se s kosikom (O). * Silicijev dioksid . Teško gori. Umjetno dobijen u elementarnom stanju obrazuje tamnosmeđe sjajne neprovidne kristale znatne tvrdoće. Tehnički važna slitina (legura) je fero-silicij. U prirodi se nenalazi u slobodnom (elementarnom) stanju. Čisti silicij (Si) slabo provodi elektricitet. to je silicij (Si) za mineralni svijet.

nego samo odnos silicijevog dioksida. Tali se na 1700oC. U vodi se ne otapa. .opl. .azbest.liskun.glina. . koje se ne razlikuju po količini vezane vode.jaspas.261 U prirodi se nalazi u ogromnim količinama kao: . . Soli silicijeve kiseline vrlo su rasprostranjene u prirodi.talk. . kao .kremen.H2SiO3 H2SiO3 => H2O + SiO2 Treba uvijek znati. Silicijeva kiselina (H2SiO3) je slaba kiselina.kvarc. da se silicijev dioksid neotapa u vodi i da gornja jednadžba ne predstavlja stvarnu reakciju. . . prema silicijevoj kiselini. Sa lužinama nekako reagira: SiO2 + 2 NaOH => Na2SiO3 + H2O * Silicijeva kiselina . Od silicijevog dioksida (SiO2) može nastati više kiselina. . . Da su silikati soli silicijeve kiseline: Na2SiO3 + 2 HCl => 2 NaCl + H2SiO3 kao neotopljiva izdvaja se u obliku čestica. .feldspat.serpentin. pa ni u kiselinama.ahat. Morski i riječni pijesak je sastavljen uglavnom od silicijevog dioksida (SiO2).

Pored zeolita . ali u prirodi postoje njihove soli. nastaju silicijske kiseline različite građe. Takvi silikati se zovu alumosilikati (zeolit NaAlSiO4) služi kao katalizator u industriji nafte. Silikagel je sredstvo za isušivanje. U kristalnoj rešetki često je atom silicija (Si) zamjenjen atomom aluminija (Al). upotrebljava se za impregnaciju drveta i papira. One se ne mogu izolirati.262 * Ortosilicijska kiselina . U prirodi postoji cijeli niz silikata različitih struktura. da su atomi silicija (Si) međusobno povezani atomima kisika (O). Svima je zajedničko. jer snažno veže vodu. dodaje se deterđentima kao sredstvo za omekšavanje vode. Sam silicijev dioksid (SiO2) je prostorno-mrežaste strukture i konačni je produkt orto silicijske kiseline (H4SiO4). a ta veza nastaje otpuštanjem vode: OH OH OH OH / / / / H-O-Si-O-H + H-O-Si-O-H => H-O-Si-O-Si-O-H + H2O / / / / OH OH OH OH U tom procesu polikondenzacije.H4SiO4 Dobiva se: SiCl4 + 4 H2O => H4SiO4 + 4 HCl Vodeno staklo je sol ortosilicijske kiseline: SiO2 + Na2CO3 => Na2SiO3 + CO2 To je gusta tekućina.

u kojoj je otopljen ugljični dioksid (CO2). .ilovača. koji trošenjem glinenaca u prirodi djelovanjem vode. Glina je mineral slojevite strukture. nastaje glina. koja u smjessi s spojevima željeza (Fe). To su ortoklasi.263 imamo u skupini alumosilikata glinence i ultramarine. pijeska i drugih primjesanosiu ime .

g. Otkriven 1885. ali ga je Mendjeljejev predvidio još 1869. Zato se upotrebljava za dijelove radara. samo u jednom smjeru. Inače germanija (Ge) ima u vrlo malim količinama.g. Loš provodnik elektriciteta.264 Ge . provodi elektricitet. .germanij Ne nalazi se slobodan u prirodi. Kada se legira. tranzistora u elektotehnici.

Kositar daje razne spojeve: .razne bronce. Na zraku kositar (Sn) je vrlo postojan i zato se predmeti od željeza (Fe) i bakra (Cu) prevlače kositrom (Sn).slitina za lemljenje (Sn : Cu = 2 : 1). Ima ga u mineralu kasiterit (SnO2). To je alotropska modifikacija kositra (Sn). Kositar se upotrebljava za proizvodnju "bijelog lima".britanija metal. koji je osnova za proizvodnju limenki. Metalni kositar (Sn) je srebrenobijel. doza i dr. Na niskoj temperaturi (ispod 35oC) srebrenobijeli kositar (Sn) prelazi u sivi prah. Kositar (Sn) je veoma značajan i za proizvodnju slitina (legura): . Iz ove rude se dobija redukcijom: SnO2 + 2 C => Sn + 2 CO Velika nalazišta kasiterita su u Indoneziji.265 Sn kositar Ne nalazi se slobodan u prirodi. Zagrijan na 200oC postaje krt. . Na običnoj temperaturi je kovan i može se izvlačiti u vrlo tanke folije (staniol). .

stanoklorid SnO + 2 NaOH => Na2SnO2 + H2O natrijev stanit SnO2 + 2 NaOH => Na2SnO3 + H2O .266 SnO + 2 HCl => SnCl2 + H2O .natrijev stanat .

Tehnički najvažnija ruda je galenit (PbS). kod proizvodnje sumporne kiseline (H2SO4). specifično težak i vrlo mekan metal.olovo U prirodi se nalazi u malim količinama.002 % u zemljinoj kori. Olovo (Pb) je plavičaste boje. Na svježem presjeku je sjajan. Ima ga svega 0. za razno posuđe. Može se izvući u cijevi i žice. za . na zraku potamni od prevlake oksida. Lako se legira. s drugim kovinama. koji ga štiti od daljnje korozije. U topionicama olova (Pb) galenit (PbS) najprije se oslobodi sumpora prženjem: 2 PbS + 3 O2 => 2 PbO + 2 SO2 dalje postupak ide: PbO + C => Pb + CO.267 Pb . Upotrebljava se za oblaganje električnih kablova. za izradu olovnih komora.

tako da olovo dioksid (PbO2) otpušta kisik (O). Pri zagrijavanju sprašenog oksida olovomonoksid (PbO) na zraku na 500oC. koji sada vrši oksidaciju. . proizvodnji stakla i dr. Olovo dioksid (PbO2) se upotrebljava kao oksidaciono sredstvo. koji sprečava dodir metala sa vodom. postaje crveni prah ili minij (Pb3O4). Služi za glaziranje glinene robe i za proizvodnju olovnog stakla (kristalno staklo): 3 Pb + 8 HNO3 => 3 Pb(NO3)2 + 2 NO + 4 H2O Pb(NO3)2 + 2 NaOH => Pb(OH)2 + 2 NaNO3 Pb(OH)2 + Br2 => PbO2 + 2 HBr. za izradu sačme i municije. Uporaba olova i olovnih oksida u vodovodnim cijevima je bezopasna. koji služi kao boja kojom se premazuju željezni (Fe) predmeti da bi se sačuvali od korozije. za iradu akumulatora.268 strojne dijelove. u kemijskoj industriji. * Olovni oksidi (PbO. u građevinarstvu. za vodovodne i odvodne cijevi. Dvooksidno stanje olova (Pb) je postojanije. Sam olovo karbonat ( PbCO3) i olovo hidroksid (Pb(OH)2) imaju uporabu. kao bijele mineralne boje. jer pijaće vode sadrže kalcijev bikarbonat (CaHCO3) koji se taloži na zidovima cijevi u obliku olovokarbonata. za tiskarska slova. Upotrebljava se u industriji stakla (kristalno staklo). PbO2) Olovo monoksid (PbO) je prah žute boje. za izradu raznih slitina. za akumulatore.

U praksi se ne dozvoljava da proces ode suviše. Na obima elektrodama olovo je prešlo u Pb++ i akumulator na kraju ne bi mogao da daje elektrone. Akumulator se sastoji od dvije ploče: . koja je u stanju da nagomila (akumulira) električnu energiju. vezujemo katodu akumulatora. Akumulator je naprava. koja se u njega unese i da po potrebi je vrati. Da bi smo akumulator napunili. pri čemu četverooksidno olovo iz olovo dioksida (PbO2) prelazi (reducira) se u dvooksidno: Pb++++ + 2 e .=> Pb++ Na taj način se katoda postupno izjednačava s anodom. postupno topi. sa katodom nekog strujnog izvora.olovna ploča (Pb) je katoda -od presovanog olovnog dioksida (PbO2) je anoda.Kad se olovni akumulator veže provodnikom. već se mora ranije prestati sa rabljenjem akumulatora. onda se katoda (Pb). čim njegov napon padne uslijed izjednačavanja obiju elektroda.269 * Akumulatori Vrlo važna uporaba olova (Pb). Sve je potopljeno u sumpornu kiselinu (H2SO4). a . šaljući elektrone kroz provodnik: Pb => Pb++ + 2 eOve elektrone usisava anoda.

jer sa katode strujnog izvora teku elektroni u katodu akumulatora: Pb++ + 2 e .270 anodu sa anodom istog strujnog izvora.=> Pb pri čemu izvor električne struje nadoknađuje ove elektrone uzimajući ih sa anode akumulatora: Pb++ => Pb++++ + 2 e Tako obje elektrode su vraćene u prvobitno stanje i mogu ponovo davati električnu struju. * Kruženje ugljika (C) i kisika (O) u prirodi . Na taj način vraćamo olovu (Pb) izgubljene elektrone.

tako ove hranljive tvari izgrađuju dijelom u životinjskom organizmu životinjske tvari.271 Ovdje se kao i kod kruženja dušika (N). Kad biljni i životinjski svijet ugine. škrob (C11H22O11). jasno uočava ovisnost biljnog i životinjskog svijeta. Ovaj proces ishrane zelenih biljaka zove se "klorofilna asimilacija". njihove organske tvari se raspadaju. opet nastaje ugljični dioksid (CO2). Gotovo sva živa bića upotrebljavaju kisik (O2) za disanje ( sago rjevanje organskih spojeva u organizmu). toksičnost olova (Pb) . pri čemu opet nastaje ugljični dioksid (CO2). pri čemu na kraju jedne složene reakcije. pri čemu nastaje ugljični dioksid (CO2). Ali atmosferski ugljični dioksid (CO2) životinjski svijet ne može da uporabi. Tako ugljik (C) postaje esencijalni element i tvorac je čitavog organskog svijeta. Životinjski svijet uzima biljke. Samo zelena biljka svojim klorofilom i sunčanom energijom stvara iz ugljičnog dioksida (CO2). pri čemu se oslobađa kisik (O2). koji odlazi u atmosferu. koji se vraća u prirodu. * Esencijalnos silicija (Si).

01 bezbojan plin . Što predstavlja ugljik (C) u živom svijetu. industrija. hrana iz zagađenog tla. Pušač svakom cigaretom unosi u organizam 1 mg olova (Pb) koji se teško izlučuje. ali i dim cigarete. Posljedice su to veće jer je olovo (Pb) svuda oko nas. predstavlja silicij (Si) u mineralnom svijetu. I male količine olova (Pb) u organizmu mogu da izazovu poremećaje i smrt. pa je to još jedan od razloga da se NE PUŠI.272 Silicij (Si) je također esencijalni element. Snažno se veže za enzime. I D 3 DUŠIKOVA (XV) SKUPINA PSE N dušik (nitrogenium) 7 14. pa im onemogućava rad. Naprotiv olovo (Pb) i olovni spojevi su vrlo toksični. Silicij (Si) sprečava toksično (otrovno) djelovanje aluminija (Al). Zbog toga izaziva teške neurološke i psihičke smetnje. Olovo (Pb) se nagomilava u organizmu i teško se iz njega izlučuje. gradeći vrlo netopljive alumosilikate. posebice kod djece. jer štetno djeluje na mnoge biokemijske procese. Ovom trovanju su bili izloženi djelatnici u tiskarama.To su benzinske pare. Olovo (Pb) je jedan od najotrovnijih elemenata za živi svijet.

Arsen (As) je amfoternog karaktera (i metal i nemetal). Antimon (Sb) i bizmut (Bi) su tipični metali . nitrite.92 siv 128.75 siv 208.273 P fosfor (phosphorus) 15 As arsen (arsenum) 33 Sb antimon (stibium) 50 Bi bizmut (bismuthum) 83 30.98 srebrenobijel Dušik (N) i fosfor (P) su nemetali. pa grade nitrate. njihovi anhidridi su oksidi i anhidridi kiselina. fosfate.97 bijel 74.

u medicini (pneumo toraks). kao čilska salitra. bez boje. Volumni udio dušika (N2) u atmosferi iznosi 78 %. koji ga je 1772. dobio iz zraka. nego vodik (H2). a nešto teže. Otkriće dušika (N2) pripisuje se D. U prirodi se nalazi u slobodnom obliku.274 Dušik .g. u obliku soli (nitrata i nitrita). 1 dm3 H2O otapa na 0oC 23 cm3 dušika (N2). 14 puta je teži od vodika (H2). okusa i mirisa. Dobija se frakcionom destilacijom tekućeg zraka. a kao vezan u najvažnijim spojevima živih organizama (proteinima). U vodi se manje otapa od kisika. Elementarni dušik (N2) se upotrebljava za proizvodnju amonijaka (NH3). Lavoisier mu dao ime azot . Dušik (N2) ne gori i ne podržava gorenje. tj.Rutherfordu. . 1 dm3 dušika (N2) pod normalnim uvjetima teži 1. nego kisik (O2). Molekul dušika (N2) se sastoji od dva atoma.25 g. pa je formula N2.bez života.N Elementarni dušik je na običnoj temperaturi plin. Lakše prelazi u tekuće stanje. kao sastojina zraka.

upotrebljava se u rashladnim uređajima. Sabijena i zagrijana smjesa. Amonijak (NH3) je pod normalnim uvjetima otrovan plin. koji je 1902. mora se zagrijati na temperaturi od 400-500o 3. oštra mirisa. 2. Zapaljen amonijak (NH3) gori na zraku. prevodi se preko kontakne mase 4. Amonijak (NH3) se uklanja ukapavanjem (t. Amonijev hidroksid s solnom kiselinom daje: . Po količini nalazi se na drugom mjestu u ukupnoj svjetskoj kemijskoj produkciji. 1 dm3 amonijaka (NH3) ima 0. troše se za proizvodnju amonijaka (NH3). Pošto ima veliku toplinu hlapivosti. Sabijena smjesa. U smjesi s kisikom (O2) vrlo korozivno djeluje na bakar i njegove slitine. pa se postupak zove Haber-Boschov postupak: 1. Nastala vodena otopina djeluje slabo bazno: NH3 + H2O => NH4OH ili NH4+ + OHAmonijak se u vodi nalazi pretežno otopljen u molekularnom obliku.765 g. Postupak proizvodnje amonijaka (NH3) zasniva se na sintezi dušika (N2) i vodika (H2): 3 H2 + N2 => 2 NH3 To je uspjelo njemačkom kemičaru Fritzu Haberu.v. otkrio postupak.33oC) 5. Odlično se otapa u vodi.275 * Amonijak (NH3) Najveće količine dušika (N2) iz zraka. smjesa vodika (H2) i dušika (N2) se stlači na 200 bahra. Na 0oC jedan volumen vode otapa preko 1000 volumena plinovitog amonijaka (NH3) Ali već na 20o C samo oko 700 volumena. Tako pripada najvažnijim proizvodima anorganske kemijske industrije.g. jer je to osnovna sirovina u proizvodnji umjetnih gnojiva. .5 puta teži od vodika (H2). Neizreagirani plinovi se vraćaju u ponovni proces. On je 8. Postupak je tehnološki razradio Carl Bosch.

Ove soli su važne u poljoprivredi. kao lužina daje sa kiselinama soli. nego kisik. Lako se otapa u vodi dajući i dušikastu (HNO2) i dušićnu kiselinu (HNO3): 2 NO2 + H2O => HNO2 + HNO3 . * Dušikovi oksidi .Dušikov suboksid (N2O) Bezbojan plin sladunjava ukusa.Dušikov dioksid (NO2) Na običnoj temperaturi plin crvenosmeđe boje.Dušikov monoksid (NO) Bezbojan i vrlo otrovan plin. ali njegove najveće količine troše se za spravljanje dušićne kiseline (HNO3). Jedan litar dušikovog monoksida ima 1. ima uporabu kao narkotik pri manjim operacijama i u zubarstvu. Kemijski vrlo aktivan i u dodiru sa zrakom prelazi u dušikov dioksid (NO2) . Slične su solima alkalijskih metala: 2 NH4OH + H2SO4 => (NH4)2SO4 + 2 H2O NH4OH + HNO3 => NH4NO3 + H2O Amonijak (NH3) se upotrebljava u mnogim granama industrije. U vodi se lakše otapa. Kad se hladi prelazi u bezbojan plin.276 NH4OH + HCl => NH4Cl (nišador) + H2O Amonijev hidroksid. Naziva se "veseli plin". Dobija se zagrijavanjem čvrstog amonijevog nitrata: NH4NO2 + grijanje => N2O + 2 H2O .33 g. potrebne za proizvodnju umjetnih gnojiva.

raspada se na dušikov dioksid (NO2) i kisik (O2).Didušikov pentoksid (N2O5) To je čvrsta (kruta) kristalna bezbojna tvar. ali i kao redukciono sredstvo.277 . koji daje dušićnu kiselinu (HNO3). * Dušikasta kiselina (NO2) Spada u slabe kiseline.Didušikov tetroksid (N2O4) U uporabi je kao oksidaciono sredstvo u raketnim motorima letjelica. Već pri blagom zagrijavanju. Sa letjelicom s kojom su se astronauti spustili na mjesec i poletjeli s mjeseca bilo je potrebno oko 4.5 t tog spoja. vrlo je nepostojana.Dušikov trioksid (N2O3) To je tamna tekućina. Raspada se na dušikov monoksid (NO) i dušikov dioksid (NO2). vrlo nepostojana. otuda spada u jaka oksidaciona sredstva. S vodom daje: N2O3 + H2O => 2 HNO2 . . Soli se zovu nitriti. Raspada se : 2 HNO2 => NO2 + NO + H2O nastali dušikov monoksid (NO) prelazi (oksidira se) u dušikov dioksid (NO2). . postojana samo na niskim temperaturama. djeluje kao oksidaciono sredstvo.

Upotrebljava se kao važan tehnički proizvod u proizvodnji umjetnih gnojiva. u organsko-kemijskoj industriji. u proizvodnji boja.278 * Dušićna kiselina (HNO3) To je vrlo jaka i postojana anorganska kiselina. Dobija se na tri načina: Prvi način iz čilske salitre: 2 NaNO2 + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HNO3 Drugi način je direktnom sintezom dušika (N2) i kisika (O2) N2 + O2 => 2 NO pošto se ohladi u dodiru sa zrakom: 2 NO + O2 => 2 NO2 a dušikov dioksid (NO2) sa vodenom parom daje: 2 NO2 + H2O => HNO2 + HNO3 nastala dušikasta kiselina (HNO2) se jedini sa: 2 HNO2 + O2 => 2 HNO3 . koja vrije na 86oC. Pare ove kiseline. su vrlo otrovne. a tali se na -42oC. koja se ipak pri zagrijavanju raspada: 2 HNO3 + zagrijavanje => H2O + 2 NO2 + O To je bezbojna tekućina. umjetnih vlakana i dr. eksploziva.

Poznati su nitrati većine metala. gradeći kloride: HNO3 + 3 HCl => NOCl + 2 Cl + 2 H2O . Ustvari oslobađa se nascentni klor (Cl) koji reagira s metalima. je jako oksidaciono sredstvo. Zlatotopka ili "carska vodica" je smjesa dušićne (HNO3) i solne (HCl) kiseline. 2 NO2 + H2O => HNO2 + HNO3 Soli dušićne kiseline (HNO3) zovu se nitrati. Lako se raspada u vodi.279 tako cijeli proces možemo postaviti: 2 NO + H2O + 3 O => 2 HNO3 Treći način je kada se smjesa amonijaka (NH3) i zraka prevode preko katalizatora na 600oC: 4 NH3 + 5 O2 => 4 NO + 6 H2O nastali dušikov monoksid (NO). jedini se sa kisikom (O2) u dušikov dioksid (NO2). osim plemenitih metala (dok kao "carska vodica" otapa sve metale. u odnosu 1 : 3. Ova kiselina. a ovaj sa vodom daje dušićnu kiselinu: 2 NO + O2 => 2 NO2. Otapa skoro sve metale.

Sav ovaj proces zove se nitrifikacija. koji za živi svijet nisu značajni. I tako u krug. iskorištava dušikove spojeve i od njih gradi sebi proteine (bjelančevine). Svojim žilicama biljka siše nitrate pa ih prerađuje. nastaje truljenje te uz potporu mikroorganizama . Ove sad u obliku mlijeka i mesa služe čovjeku da uz biljnu preradu izgrade svoje sopstvene specifične proteine. vrlo složenim postupkom. Životinjski svijet se hrani biljkama. .280 * Kruženje dušika (N2) u prirodi Kako živi svijet dolazi do dušikovih spojeva? Mrtva priroda nam pruža elementarni dušik (N2) u zraku i solima. Biljni pak svijet može da uporabi uglavnom nitrate. Kad biljni i životinjski svijet ugine. a ovaj sa vodom gradi nitrate. dušikovi spojevi prelaze u amonijak (NH3). jer njih organizmi nemogu neposredno da iskoriste (dušik i nitriti).

Teže reagira s kisikom (O2). znači: nosilac svjetlosti. Međutim i bijeli i crveni fosfor (P) reagiraju s kisikom (O2).Phosphorus na grč. crveni nije. Svjetlost je slaba. pojavi da isijava slabo svjetlo. Ova promjena nastaje promjenom oblika fosfora (P).281 P . iz kojih se izvuče zrak. fosfor (P). pa daju isti oksid fosfora. Fosfor (P) je tvar bijele boje. Crveni fosfor (P) je stabilnija alotropska modifikacija. tali se na 44. pa se opaža. samo u zamračenim prostorijama. mijenja boju i postaje crven. a drugi tek pri zagrijavanju.1oC. . Dok je bijeli fosfor (P) vrlo otrovan. Na izgled se ponašaju. jer na zraku neće da se zapali sam os sebe (kao bijeli fosfor (P)). Crveni fosfor (P) je mnogo postojaniji od bijelog fosfora (P). Fosfor (P) se u prirodi javlja isključivo u spojevima. jer se oksidira sa kisikom (O2) iz zraka. Pri zagrijavanju iz zatopljenih cijevi.fosfor (phosphorus) Elementarni fosfor (P) je u kemijskom pogledu aktivniji od dušika (N2). pa prema tome crveni fosfor (P) je ustvari alotropska modifikacija bijelog fosfora (P). Ime je dobio po fosforenciji. kao da su dvije sasvim različite tvari. On ne mora da se čuva pod vodom. prvi na običnoj temperaturi. a vrije na 250oC.

Kako gori šibica? Glavica šibice sadrži smjesu kalijevog klorata (KClO4). . Kako je reakcija egzotermna. dvije ili tri molekule vode. U vodi se lako otapa i ta otopina boji modri lakmus papir crveno. Pri otapanju u vodi difosfor pentoksid (P2O5) je u stanju da veže različite količine vode. Sublimira (prelazi iz krutog u plinovito stanje bez taljenja) na 360oC. koji služi za povećanje trenja. koje se međusobno razlikuju po broju vodikovih atoma. četverobazna i trobazna kiselina: P2O5 + H2O => 2 HPO3 jednobazna .meta fosforna kiselina P2O5 + 2 H2O => H4P2O7 četverobazna-piro fosforna kiselina P2O5 + 3 H2O => 2 H3PO4 trobazna-orto fosforna kiselina U svim ovim kiselinama fosfor (P) se nalazi u petooksidnom stanju. pa crveni fosfor (P) reagira s kalijevim kloratom (KClO4). nastalih uslijed električne disocijacije.Tako da jedna molekula difosfor pentoksida (P2O5). zbog trnja poraste.282 Pripravlja se grijanjem bijelog fosfora. kao snijeg. može se vezati sa jednom. sumpor (S) se oksidira i šibica se zapali. To je bijela tvar. To znači da se stvorila fosforna kiselina (H3PO4). Povlačenjem glavice šibice po kutiji. pri čemu nastaju kiseline. zbog porasta temperature. temperatura. pri čemu nastaju jednobazna. kao i u difosfor pentoksidu (P2O5). koji je oksidaciono sredstvo kao i sumpor (S) ili antimonov sulfid (SbS2). Ima uporabu u proizvodnji šibica. * Difosfor pentoksid (P2O5) Nastaje gorenjem bijelog ili crvenog fosfora (P). Premaz na kutiji je dijelom crveni fosfor (P) i stakleni prah.

Prvlači (upija) vlagu.fosforna kiselina. . Fosforna kiselina (H3PO4) može dati tri niza soli: NaH2PO4 mono natrijev (primarni) fosfat Na2HPO4 di natrijev (sekundarni) fosfat Na3PO4 tri natrij (tercijalni) fosfat U prirodi je naročito rasprostranjen fosfat kalcija (Ca(Ca3(PO4)2 kao mineral fosforit ili složenijeg sastava apatit. Zbog te osobine difosfor pentoksid (P2O5) se rabi u ratu za stvaranje dimnih zavjesa. da bi se vojni objekti skrili od neprijatelja.283 Zato se sve ove kiseline zovu . pa se to privlačenje vlage manifestira kodenziranjem vlage i obrazovanjem oblakom kapljica. To je na običnoj temperaturi krutina.

prevodi u primarni fosfat. Osobito je važan za prijenos stanica u organizmu. Osim u kostima i zubima. tražeći zlato da bi se izbavio iz financijskih problema kao alkemičar. zato svjetle kosti u mraku. zrak. Fosfor se u organizam unosi biljnom hranom.Brandt iz Hamburga. žarenjem fosfata sa pijeskom i ugljem (C) u električnoj peći: H3PO4 + C (redukciono sredstvo) => P + oksidacioni produkt . Tijelo odrasla čovjeka.g. zbog njihove slabe topivosti. kao i za prijenos nasljednih osobina. koji je topljiviji u vodi: Ca3(PO4)2 + 2 H2SO4 => Ca(H2PO4)2 + 2 CaSO4 Taj spoj se zove superfosfat i predstavlja važno umjetno gnojivo. Dnevna potreba čovjeka za fosforom (P) je oko 1 g. a elementarni fosfor (P). Fosfati služe za dobivanje fodfora (P). otkrio je bijeli fosfor (P) vjerujući da je uspio izolirati elemenat vatru (po Aristotelu vatra. Biljke teško asimiliraju fosfate. Otkriven je 1669. sadrži cca 800 g fosfora (P). voda). Naime propali trgovac H. što uči organska kemija i biokemija. Fosfor (P) u obliku fosforne kiseline (H3PO4) ima važnu ulogu u povezivanju lanaca aminokiselina u DNA i RNA. zato se tercijalni fosfat.284 * Fosfor kao biogeni element Fosfor je također esencijalni element. zemlja. tako da se iz fosfata može dobiti fosforna kiselina (H3PO4) iz sumporne kiseline (H2SO4). fosfora (P) nalazimo i u proteinima (bjelančevinama).

Proces pretvorbe organskih ostataka u humus. taj manjak se nadoknađuje dodavanjem zemljištu umjetna gnojiva. . nitrati. fosfor (P) se rabi kao otrov za štetočine. Sva biljna hrana. Rezultat je nastajanje organskih tvari (koloidnog sastava) koji se zove humus. nitriti. amonijev sulfat.superfosfat. a u ratu za proizvodnju napalm bombi i dimnih zavjesa. koje razgrađuju ostatke uginulih biljaka i životinja.K) još i magnewzij (Mg).P. urea (karbamid).amonijev nitrat ili (KAN) Dobija se: . amonijak i dr. pored (N. U tlu žive milijuni bakterija. kao dodatak metalima. fasfati. Kako bi se vremenom smanjila količina tih elemenata (N. Thomasovo brašno. da bi postali još tvrđi.K) iscrpljivanjem zemljišta. * Umjetna gnojiva Biljkama su potrebni dušik (N).P. kalijev klorid. fosfor (P) i kalij (K). Razgradnjom humusa nastaju organske tvari. sumpoe (S) i bor (B). koriste i ti mikroorganizmi. cink (Zn). Umjetna gnojiva se proizvode industrijskom preradbom prirodnih sirovina. Zato ih biljke crpe iz tla. koji je biljkama pristupačan. Presudnu ulogu imaju mikroorganizmi iz tla. Najvažnija umjetna gnojiva su: Kan. dodata tlu sa svrhom povećanja prinosa poljoprivrednih kultura. da bi se petooksidni fosfor (P) reducirao u nuloksidni fosfor (P) ili u elementarni fosfor (P). tako da se njihovim ugibanjem mineralne tvari vraćaju biljkama u obliku. Pored uporabe u proizvodnji šibica. a onda humusa u mineralne tvari zove se mineralizacija.285 i to zagrijavanjem s nekim redukcionim sredstvom. Ta gnojiva sadrže. sulfati topljivi u vodi i dostupni biljkama.

. Mislili su da gromadu KAN-a razbiju eksplozivom. . Interesantan je slučaj.Amonijev sulfat (NH4)2SO4 Dobija se: 2 NH3 + H2SO4 => (NH4)2SO4 To je kiselo gnojivo. pa je poginulo više od 500 ljudi. Tvrd je i lako se stvrdnjava.Urea (karbamid) Proizvodi se: 2 NH3 + CO2 => NH2CONH2 + H2O To je gnojivo pogodno za gnojenje svih važnijih biljnih kultura.Bezvodni amonijak (NH3) To je koncentrirano gnojivo. KAN je higroskopan (upija vlagu). dodaje se mljeveni vapnenac. Stvrdnula se velika količina KAN-a u skladištu tvornice proizvođača.UAN To je smjesa karbamida (uree) i amonijevog nitrata (KAN).286 NH3 + HNO3 => NH4NO3 To je spoj eksplozivnog djelovanja. . koji se desio u Njemačkoj 1921. . pa se rabi samo u posebnim prigodama.g. a da bi se eksplozivnost smanjila. . Nastala je ogromna eksplozija. a posebice za rižu. pa se rabi za bazna tla.

šećerna repa. 30 kg fosfora (P) i 20 kg kalija (K). vinova loza). Maseni udio fosfor pentoksida (P2O5) je 10 . . 2 KCl + H2SO4 => K2SO4 + 2 HCl . .Kalijev klorid (KCl) Kloridni ioni štetno utiču na neke biljne kulture (duhan. a u trostrukom superfosfatu od 42 .18 %.14%. hmelj.48 %.Thomasovo brašno ili kalcijev fosfat (Ca3(PO4)2) Dobija se kao nus proizvod u proizvodnji čelika. iskazuje se udjelom difosfor pentoksida (P2O5).. pa se za ove poljoprivredne kulture rabi kalijev sulfat (K2SO4). krumpir. Pogodno gnojivo. .287 .Složena umjetna gnojiva To su mješavine gnojiva (N P K ) .Superfosfat To je kalcijev sulfat sa više fosfora (P) ili trostruki superfosfat: Dobija se: Ca3(PO4)2 + 4 H3PO4 + 3 H2O => 3 Ca(H2PO4)2 x H2O Vrijednost fosfornih gnojiva. za kisela tla. Tako u super fosfatu iznosi od 16 . Primjer : 10 : 30 : 20 znači da u 100 kg gnojiva ima 1o kg dušika (N).

pa se onečiščuje pitka voda. te onečiščuju okoliš. Međutim neiskorišteni dio tih gnojiva vodeni tokovi prenose. Osobito je opasno ako dolazi do bunarskih voda ili drugih izvorskih voda pa se zbog toga mora dobro paziti o vrsti i količini upotrebljenog gnojiva.288 Umjetna gnojiva su topljiva u vodi. događa se da se iz neznanja uporabe umjetna gnojiva u puno većim količinama. te od njihove ukupne količine u tlu veći dio iskoriste biljke. koja gnojiva i u kojim količinama treba dodavati tlu. Zato kemijska analiza tla služi da bi se ustanovila opskrbljenost tla biljnim hranljivima. Kako se obično ne raspolaže tim podatcima. Tek na osnovi kemijske analize tla. Zato je kemijska analiza pitke vode neophodna. . utvrđuje se. od potrebne.

289 Arsen (As) .

290 Antimon Sb .

antimonit (Sb2S3). . U slučaju zarobljavanja da izvrše samoubojstvo pijući arsenik iz prstena. Interesantan je podatak da je po naređenju Hitlera svim svojim časnicima podjeljen prsten u čijem je ovoru bio arsenik. U nekim slučajevima arsenovi spojevi su u uporabi kao lijekovi. kako ne bi odali vojnu tajnu. pa se u ratu rabe kao bojni otrovi.arsenopirit (FeAsS2) Najpoznatija antimonova ruda je: . ali mogu biti žestoki otrovi. služe kao katalizatori izvjesnih kemijskih reakcija. Poznate arsenove rude su: . .puščana sačma sadrži cca 1 % arsena (As). Primjer: .291 Bizmut Bi U prirodi se arsen (As) i antimon (Sb) nalaze uglavnom u obliku sulfida. U organizmu arsenovi spojevi. Arsen je sastojina žive stanice.britanija metal sadrži 10 % Sb i 90 % Sn.tipografski metal je slitina od 15 % Sb i 85 % Pb.realgar (As2S2). Arsen (As) i antimon (Sb) su sastojci mnogih slitina. . Arsenovi spojevi služe i u borbi protiv biljnih štetočina. u uporabi je za .

. U uporabi je za proizvodnju lako topljivih slitina.Rozeov metal. a to su: . Bizmut (Bi) je i medicinski važan elemenat. jer se mnbogi spojevi ovog elementa uporabljuju kao lijekovi. . I bizmut (Bi) se u prirodi nalazi kao sulfid (bizmutit).292 izradu kuhinjskog posuđa.Vudov metal (tali se na 70oC).

293 I D 4 KISIKOVA SKUPINA ILI XVI SKUPINA PSE O S Se Te Po kisik (oxigenium) sumpor (sulphur) selen (selenium) telur (tellurium) polonij (polonium) 8 16 34 52 84 16 32. ovi elementi treba da prime po dva elektrona. Nemetalni karakter opada sa rastućom atomskom masom.60 2o8.96 127. dok je telur (Te) sa osobinama metala.98 modar žut crven mrk radioaktivan Da bi postigli konfiguraciju inertnih plinova.07 78. a metalni karakter raste. . Tako su kisik (O) i sumpor (S) izraziti nemetali.

Ne samo životinje. Međutim ovaj utrošak kisika (O2) iz atmosfere biljke nadoknađuju procesom asimilacije.58 % zemljine kore. . Sačinjava 49.g. već i biljke troše kisik (O2). ulazi u sastav spojeva. vrši se uz oslobađanje topline. tj.Kisik (O) je i biogeni element.O To je najrasprostranjeniji kemijski elemenat u prirodi. Disanje je egzotermna reakcija tj. Otkrio ga je Priestley 1774. kao produkt fotosinteze u kojem biljke apsorbiraju sunčevu energiju pa je rabe za proizvodnju ugljikohidrata: 6 CO2 + 6 H2O + klorofilna fotosinteza => C6H12O6 + 6 O2 Proces uzimanja i korištenja kisika (O) zove se disanje.294 Kisik . Biljke na taj način uspostavljaju prvobitnu ravnotežu kisika (O2) u prirodi. U zemljinu atmosferu elementarni kisik (O) je dospio. Kisik (O) učestvuje u životnim procesima (disanje). od koji su izgrađeni i biljni i životinjski svijet. Preko procesa disanja i procesa truljenja kisik (O2) stalno prelazi iz vezanog u slobodno stanje i obratno.

a u medicini je u uporabi reanimacije bolesnika. Ukapljavanje kisika (O2) se vrši pomoću Lindeovog uređaja. Kisik (O2) se kemijski jedini gotovo sa svim kemijskim elementima. U 100 litara vode na OoC. kao rezultat raspada dušikovih oksida u automobilskim motorima. hladila i posude u kojoj se plin ekspandira. otapa se 4. što je točka vrenja dušika (N2) . ima ključnu ulogu u očuvanju života na Zemlji štiteći je od djelovanja ultraljubičastog zračenja sa Sunca. U gradovima nastaje. Postrojenje se sastoji od kompresora. a raste sa povećanjem tlaka. Nastaje na mjestima. Ozon (O3) u atmosferi. Na običnoj temperaturi. Druga alotropska modifikacija kisika je ozon (O3). veoma je važan za živi svijet u vodi. To je bezbojan plin. a točka vrenja kisika (O2) je . zovemo oksidima. . Čisti kisik (O2) je opasan plin. Sirovine za industrijsku proizvodnju kisika (O2) jesu zrak i voda. Topljivost kisika (O2) opada. Tako se u 100 l vode na 2OoC otapa samo 3 l kisika (O2). pa sa radom sa kisikom u bocama treba biti obazriv (paziti da ventili ne budu zamašćeni što može dovesti do požara).183oC. da pređe u tekućinu i onda se iz te tekuće smjese postupnom destilacijom odvoji od dušika (N2) i argona (Ar) na taj način. jer se u njemu veoma lako dolazi do oksidacije.196oC. istovremeno sa dobijanjem vodika (H2) elektrolizom. karakteristična mirisa. kisik (O2) je plin bez boje i ukusa i po tome se razlikuje od vodika (H2). gdje je jako električno pražnjenje. što se zrak ohladi na toliko nisku temperaturu. Plinoviti kisik (O2) se transportira u čeličnim bocama pod tlakom od 150 bahra. U vodi se kisik (O2) malo otapa. To se vrši na taj način. Iz vode se čist kisik može industrijski dobiti.295 U industriji se troše ogromne količine kisika (O2). a postupak oksidacija. Otopljeni kisik.9 l kisika (O2). Spojevi kisika (O2) sa drugim elementima. sa povišenjem temperature.

koji sa drugim molekulama kisika daju ozon: O2 + uv (ultraljubičaste zrake) => 2 O O + O2 => O3 apsorpcijom ultraljubičastih zraka. Antarktika i Čilea. molekule ozona (O3) se raspadaju: O3 + uv zračenje => O2 + O zato je ozonski sloj bitan za život na Zemlji. jer je izuzetno reaktivan: O3 + Cl => ClO (klorov oksid) + O2 nastali klorov oksid reagirajući sa atomnim kisikom (O) katalizira raspad ozona (O3): ClO + O => Cl + O2 tako da samo jedan atom klora može prouzročiti raspad nekoliko tisuća molekula ozona. Posljedica je povećan broj oboljelih od raka kože. smanjenje uroda žitaricai dr. F. može izazvati neželjene klimatske promjene na .reaktivni spojevi Cl. pa je na tim prostorima pojačano uv zračenje. zbog kojih koncentracija ozona (O3) u atmosferi opada. koji dospijevaju u atmosferu (freon . molekule kisika se raspadaju na atome. Najvažniji uzročnici su spojevi halogenih elemenata sa ugljikom. Svaki poremećaj u ozonskom sloju.Međutim postoje uzroci. raspadaju se i oslobađaju atomni klor: CCl2F2 + uv zračenje => CClF2 + Cl dalje atomni klor (Cl) reagira. "Ozonske rupe" su nastale razaranjem ozonskog sloja iznad Australije. Europe. Molekule freona apsorbiraju uv zračenje. C).296 Apsorpcijom ultraljubičastih zraka.

može dovesti do kroničnih bolesti .297 Zemlji. Zato su se mnoge zemlje obvezale za obustavu uporabe freona. Iako u atmosferi život ne bi bio moguć bez ozona (O3). zrak je onečišćen. te je koncentracija ozona (O3) znatno veća. dušikovi oksidi (NO. . Ozon (O3). bilo bi potrebno i stotinjak godina da se "ozonske rupe" "zakrpaju". pa sa ugljikovodicima . dušikovim oksidima (produkti rada automobilskih motora) stvara vrlo otrovne spojeve. taj plin je štetan po zdravlje (udisanje ozona. Međutim i da se potpuno obustavi uporaba freona. dušićna kiselina (HNO3) otrovne su tvari i njihovo udisanje je štetno.astme i bronhitisa). U gradovima sa velikim automobilskim prometom. NO2).

gorka sol (MgSO4 x 7 H2O). Da bi se izdvojio sumpor (S2) materijal (ruda) se zagrijava. .sfalerit (ZnS). Texasu u SAD. . pri čemu se sumpor (S2) stopi u tekućinu i iscuri na dnu peći. .298 S .halkopirit (CuFeS2). .sumpor Na običnoj temperatur krutina. gori jedva vidljivim plamenom (plavičastim). Vezan sumpor. Može se dobiti u obliku velikih kao limun žutih kristala. . Pročiščavanje se vrši destilacijom i sublimacijom. Dobiveni sumpor (S2) još nije sasvim čist. u Japanu. Sumpor (S) je biogeni element. najviše se nalazi u obliku sulfidnih i sulfatnih ruda. jer nek proteini (bjelančevine) sadrže sumpor (S2) U prirodi se nalazi u obliku spojeva i u slobodnom stanju. Poznata nalazišta sumpora su u Italiji (Sicilija). U vodi se ne otapa. Glavna nalazišta sumpora su u Italiji.gips (CaSO4x 2 H2O). . Loš provodnik elektriciteta i topline.pirit (FeS2). Na zraku se može lako zapaliti. .galenit (PbS).

rombski . jer je to jedan te isti element. U SAD-u se sumpor nalazi na priličnim dubinama.na 160oC žuta tekućina postaje sve tamnija.na 1800oC počinje raspadanje dvoatomnog sumpora na atome. više ne treba prečiščavati.na 444. . 6 i 2 atoma. od promjene broja atoma sumpora u njegovom molekulu.5oC => monoklinski sumpor (S8) . dobiva se sitan prah koji se zove "sumporni cvijeT". Pored različitog broja atoma u molekuli. ali mrke boje. . . samo je raspored atoma u kristalu različit.na temperaturi od 119oC prelazi u lakopokretljivu žutu tekućinu .monoklinski.plastični sumpor je na 350oC prozirna i plastična masa.iznad 900oC sumpor ima samo 2 atoma.amorfni sumpor. nastaje čitav niz promjena: . . . Zato se u Texasu sumpor dobiva po postupku Frach. Sve ove alotropske modifikacije sumpora. . koji se za uobičajenu uporabu.u parama sumpor ima 8. molekuli sa istim brojem atoma mogu imati različit unutarnji raspored (kristalna struktura). Po tom se postupku dobiva vrlo čist sumpor. koji ohlađen i dugim stajanjem prelazi u rombski rombski sumpor (S8) na 94.na običnoj temperaturi molekul sumpora ima 8 atoma .na 300oC ponovo postaje tečna.na 250oC tamna tekućina postaje gusta .299 Pri naglom hlađenju sumporovih para. koji prelazi u rombski sumpor. Pri zagrijavanju čvrstog sumpora.tekući sumpor ima 8 i 6 atoma. .u prirodi u obliku kristala.5oC. tekućina počinje da vrije i da prelazi u žutu paru Sve ove promjene potiču. Sumpor se dakle javlja u više alotropskih modifikacija i to kao: . mogu da pređu jedna u drugu. do kojih je teško doći. . .

Tako sumpor pod određenim uvjetima. U prirodi se kaučuk nalazi u soku kaučukovca (Hevea brasiliensis). može se sjediniti s vodikom. Sumpor vodik (H2S) se prilično otapa u vodi. koji mogu i da prime i da daju svoje elektrone drugim elementima. koji opet rado daje svoj elektron: H2 + S => H2S Na običnoj temperaturi sumpor vodik (H2S) je bezbojan plin.300 * Uporaba sumpora Elementarni sumpor. Vodena otopina sumporvodika mijenja modri lakmus papir u crveni. crnog baruta i mineralnih boja. za sprečavanje bolesti biljaka. Kaučuk je prirodni makromolekulski spoj. Na 15oC jedan litar vode otapa oko 3 l sumpor vodika (H2S). Važna je uporaba sumpora za vulkanizaciju kaučuka. * Sumpor vodik (H2S) Atom sumpora pripada onoj grupi atoma. Tako se dobija guma. u vulkanizaciji kaučuka. Elektrolitički disocira: H2S <=> 2 H+ + S-negativni dvooksidni ion sumpora (S--) zove se sulfidni ion. u medicini kod oboljenja kože. može dobiti u obliku mliječnog soka (lateks). odakle se pažljivim rasjecanjem kore. je u uporabi u poljoprivredi. Ima ga u vulkanskim plinovima i nekim mineralnim vodama. vrlo neprijatna mirisa (na pokvareno jaje). jer je sumpor otrov za niže organizme. Sumpor je u uporabi i u proizvodnji šibica. Prema tome sumporvodik (H2S) je kiselina u vodenoj otopini. Dobijeni sirovi kaučuk se podvrgava vulkanizaciji ili sjedinjenje molekula izoprena sa sumporom. Sumpor je osnovna sirovina u proizvodnji sumporne kiseline (H2SO4). Jako je otrovan. u čijem molekulu može da bude vezano cca 2000 molekula izoprena. .

dinatrijev sulfid (Na2S) Sumpor vodik je dvobazna kiselina. nalaze se u prirodi u obliku sulfida. za konzerviranje voća i povrća i dr. * Sumpor dioksid (SO2) Jedan atom sumpora. pa se upotrebljava za dezinfekciju. Mnogi metali kao cink (Zn) bakar (Cu). može da veže dva atoma kisika. U laboratoriju se dobija u Kippovom aparatu: FeS + 2 HCl => H2S + FeCl2 Sumpor vodik (H2S) ima jake redukcione osobine. tekstila.301 Primjer: H2S + 2 NaOH => Na2S + 2 H2O Soli se zovu sulfidi . a nuloksidni kisik se reducirao tj. pri kojoj se nuloksidni sumpor oksidirao i prešao u pozitivno četverooksidno stanje. živa (Hg). spustio o dvooksidni kisik. u proizvodnji papira. svile. olovo (Pb). Sumpor dioksid (SO2) je na običnoj temperaturi zagušljiv plin na temperaturi od -10oC prelazi u tekuće stanje. Sumpor dioksid (SO2) je jak otrov za niže organizme. U laboratoriju se dobija: Cu + 2 H2SO4 => CuSO4 + SO2 + 2 H2O U industriji se dobiva ili sagorjevanjem sumpora ili prženjem sulfidnih ruda: S + O2 => SO2 . Sumpor vodik (H2S) je važan reagens u analitičkoj kemiji. jer jedan atom kisika može da primi najviše dva elektrona: So + O2o => S4+O22Ovo je oksido-redukciona reakcija. a na -720 prelazi u kruto stanje.

U tu svrhu najprije se sulfidna ruda "prži" u naročitim pećima. Polazne sirovine za proizvodnju sumporne kiseline (H2SO4) su sulfidi metala i elementarni sumpor. tj."suhim postupkom" gdje se sumpor dioksid (SO2) i suhi zrak dovodi u dodir s katalizatorom tkzv. Slijedeći korak je oksidacija sumpor dioksida (SO2) u sumpor trioksid (SO3). odnosno u sumpornu kiselinu (H2SO4). koja prelazi u kruto stanje na 17oC. Od sulfida najčešće je u uporabi pirit (FeS2). Izvanredno važna za cjelokupnu kemijsku industriju. Postupak počinje dobivanjem sumpor dioksida (SO2). među najjače kiseline. a vrije na 45oC. koja u većoj ili manjoj mjeri ne upotrebljava sumpornu kiselinu (H2SO4). Skoro nema kemijske tvornice. koja se tali na 32. Pripada među 10 najvažnijih proizvoda kemijske industrije. Sumpor trioksid (SO3) burno reagira sa vodom. gradeći sumpornu kiselinu (H2SO4). Ono što je željezo (Fe) u strojarstvu. a druge slični azbestu. Postoji i alotropska modifikacija. spajanje u veće molekule. Kristali prve modifikacije su prozračni. Pojava raznih alotropskih modifikacija sumpor trioksida (SO3) objašnjava se polimerizacijom molekule. je na običnoj temperaturi tekućina. "kontaktni postupak" i . to je sumporna kiselina za kemijsku industriju. Ovu reakciju prati oslobađanje velike količine toplote. pa pri radu treba biti jako obazriv: SO3 + H2O => H2SO4 * Sumporna kiselina (H2SO4) Sumpornu kiselinu ubrajamo. Ova oksidacija u industriji se vrši na dva načina: .2oC.302 4 FeS2 + 11 O2 => 8 SO2 + 2 Fe2O3 * Sumpor trioksid (SO3) Ovaj oksid sumpora.

303 . služe kao prenosioc kisika. jer se cio proces odigrava u komorama od olova (Pb). Cio proces možemo prikazati: SO2 + H2O + NO2 => H2SO4 + NO 2 NO + O2 => 2 NO2 . Proces ide: Smjesa sumpor dioksida (SO2) i zraka prolazeći kroz Glowerov toranj. miješa se sa dušikovim oksidima. NO2). a dušikovi oksidi. potom prelazi u "olovne komore". gdje se pod uticajem vode i dušikovih oksida (NO. jer se stalno regeneriraju i odlaze u Gay-Lussac-ov toranj. nastaje oksidacija sumpor dioksida (SO2) u sumpor trioksid (SO3)."mokri postupak" ili oksidacija uz nazočnost vode. Oksidacija se vrši sa kisikom (O2) iz zraka. Ovaj način proizvodnje sumporne kiseline (H2SO4) se zove i postupak "olovnih komora". Dalje sumpor trioksid (SO3) sa vodom daje sumpornu kiselinu (H2SO4). gdje ih apsorbira koncentrirana sumporna kiselina (H2SO4). odakle se ponovo vraćaju u Glower-ov toranj.

bez mirisa. Pare sumporne kiseline (H2SO4) su vrlo opasne.304 Na običnoj temperaturi sumporna kiselina (H2SO4) je bezbojna uljasta tekućina. mrzne na 10. a šećer se pretvori u crnu ugljenu masu Strukturna formula sumporne kiseline (H2SO4) je: O H-O // S=O H-O . vrije na 338oC a na 450oC se raspada na oksid sumpora i vodu. Reakcija je vrlo burna i nikad se ne smije sipati voda u kiselinu (VUK) već oprezno kiselinu u vodu (KUV). Koncentrirana sumporna kiselina (H2SO4) vrlo snažno upija vodu iz organskih tvari i ugljeniše ih.4oC. Pri miješanju s vodom oslobađa se velika toplina. Tako drvce zamočeno u sumpornu kiselinu (H2SO4) pocrni.

305 Selen (Se) i telur (Te) Ova dva kemijska elementa su slična po svojim kemijskim osobinama. za signalne instrumente i aparate. Selen (Se) je u uporabi u industriji stakla. za optičke instrumente. Grade sa kisikom i vodikom spojeve sličnog sastava kao i sumpor. . Zapaljen na zraku gori crvenkastim plamenom. pri vulkanizaciji kaučuka.

Polonij (Po) ima radioaktivne osobine. njoj u čast. .g. Ovaj kemijski element je 1896. Poljskoj. zajedno sa mužem fizičarem Pierom Curie. Ime je ovaj kemijski elemenat dobio po zavičaju Marie Sklodowske Curie.306 Polonij (Po) U uranovoj rudi (uranov smolinac). nalaze se male količine polonija (Po). otkrila Maria Sklodowska Curie.

90 ljubičast 209. lužinama pri čemu nastaju soli . Svi imaju po sedam elektrona u posljednjoj ljusci. .307 I D 5 HALOGENI ELEMENTI ILI XVII SKUPINA PSE F fluor (fluorum) Cl klor (chlorum) Br brom (bromum) I jod (jodum) At astat (astatium) 9 17 35 53 85 19.galogenidi.Kiseline nastale od halogena. HBr.Svi halogeni se u kiselinama nalaze u jednooksidnom negativnom stanju.90 crveno-mrk 126.99 Elementi ove skupine PSE zovemo halogenima.Sva četri navedena halogenovodika su bezbojni i škodljivi plinovi. HJ).Nijedan halogeni element nije nađen u prirodi u slobodnom stanju.45 žuto-zelen 79.svi se jedine s vodikom (H) dajući halogenovodike (HF. . . primajući jedan elektron. Halogeni elementi imaju niz sličnih osobina: . lako ostvaruju strukturu inertnih plinova. . HCl.00 bezbojan 35. mogu se neutralizirati. . Zato imaju izrazit nemetalni karakter.

Reagira sa vodikom.fluorita (CaF2).308 F fluor Ovaj se kemijski elemenat nalazi u prirodi u obliku minerala: . karijesa. oštra mirisa. Fluorovodična kiselina (HF) je baktericidna. Elementarni fluor (F) se u posljednje vrijeme pilično primjenjuje. čak i pri niskoj temperaturi i u mraku. Neke soli fluorovodične kiseline u uporabi su u fluorizaciji vode. Fluor je sastojina zuba i kostiju. . U zadnje vrijeme fluor (F) ima značajnu uporabu u proizvodnji plastične mase (teflon). iako je kisik izrazito elektronegativan. Time se nadoknađuje nedostatak fluora u ishrani. koja se koristi pri zavarivanju ili siječenju nekih metala. Smjesa fluora i vodika pri zagrijavanju daje visoku temperaturu. ali na kvaščeve gljivice ne djeluje. . To je zebezbojan plin. sprečavanje bolesti zuba. Od svih halogenih elemenata najreaktivniji je fluor (F).kriolita (Na3AlF6). već u malim količinama uništava bakterije. No i velike količine fluora. štetno utiče na zube. reagira sa kisikom. jer je fluor neophodan za rast zuba.

309 .

. postupno sasvim iščezne. Jedini se sa skoro svim elementima. Ako stoji. . Po kemijskoj aktivnosti. Ova promjena je još brža. Miris na klor. Zato je bio u uporabi u I svjetskom ratu. Voda katalitički ubrzava.sposopbnost za dezinfekciju. može otopiti 4.6 l klora ili 14. U plinovitom stanju jedan molekul klora (Cl2) sa sastoji od dva atoma. kao bojni otrov.7 g. Klor (Cl2) je tečan. često uz pojavu svjetlosti i oslobađanja topliune. ako se "klorna voda" izloži svjetlosti. nagriza sluzokožu i ako se jače udiše. Vodena otopina se zove "klorna voda".310 Cl klor Pod običnim uvjetima plin zelenkaste boje. . .sposobnost da izbjeli pamuk i dr. ova se otopina polako mijenja. može izazvati smrtonosno oštećenje pluća.razaranje organskih boja. Jedan litar vode na OoC. jako zagušljiv. za koje se lako može dokazati da je to kisik (O2). a iz otopine odlaze mjehurići. na temperaturi na kojima su vodik (H2) i dušik (N2) plinoviti. klor (Cl2) spada u najreaktivnije kemijske elemente.miris. Ova otopina pokazuje sve osobine klora : . pa čak i u krutom stanju.

lana i dr.311 reakcije sa klorom (Cl2). žestoko eksplodira. ne reagira sa metalima. klornog vapna. jer klor (Cl2) je važna sirovina za dobijanje polivinil klorida (PVC). nekim oksidacionim sredstvom kao što je kalijev permanganat (KMnO4): 16 HCl + 2 KMnO4 => 2 KCl + 2 MnCl2 + 5 Cl2 + 8 H2O ili sa manganovim dioksidom (MnO2): 4 HCl + MnO2 => Cl2 + 2 H2O U industriji se klor (Cl2) dobija elektrolizom vodene otopine kuhinjske soli. Potpuno suh klor (Cl2). Smjesa klora sa vodikom u omjeru ( 1 : 1 ) u mraku se ne mijenja. a izložena direktnoj sunčevoj svjetlosti. a kao oksidaciono sredstvo za dezinfekciju vode u vodovodima. Zato se ova smjesa zove "klorni praskavi plin". bojnih otrova. . U laboratoriju se klor (Cl2) najčešće dobija oksidacijom klorovodične kiseline (HCl). međutim uz nazočnost samo tragova vode (H2O) reagira. Najveće količine klora (Cl2) troši sama industrija koja ga je i proizvela. u tekstilnoj industriji za bijeljenje vlakana pamuka. I svjetlost utiče na brzinu reakcije ubrzavajući ih.

zagušljiv i kiselog okusa. Strukturne formule hipokloraste kiseline i hipoklorita su: . Iako se klor (Cl2) ne jedini neposredno s kisikom (O2). Na sobnoj temperaturi 1 l vode. "žavelska voda". Soli se zovu kloridi. Industrijski se dobija iz kuhinjske soli (NaCl) ili direktnom sintezom vodika i klora. Ovi spojevi imaju praktički značaj. U laboratoriju se dobija uticajem koncentrirane sumporne kiseline (H2SO4) na kuhinjsku sol . utiče na aktiviranje pepsina (želudčanog fermenta) i uništava bakterije. u hipoklorastoj kiselini i hipokloritima. Kisikove kiseline klora su: * Hipoklorasta kiselina (HClO) Soli ove kiseline se zovu hipokloriti. Klorovodik (HCl) se vrlo lako otapa u vodi. posrednim putem se dobijaju mnogi spojevi klora i kisika. Vodena otopina. Kada se klor (Cl2) prevodi preko pečenog vapna. Klorovodična ili solna kiselina. Na običnoj temperaturi. neophodan sastojak hrane. klor je u pozitivnom jednooksidnom stanju. Zato je kuhinjska sol (NaCl). Dobija se uvođenjem klora u otopinu odgovarajućih lužina. veoma je mnogo u uporabi u industriji. naziva se klorovodična ili solna kiselina. uz oslobađanje topline. čiji je glavni sastojak kalcijev hipoklorit (CaCl2O). koje se hranom unose u želudac. dobija se "klorno vapno". otapa cca 450 l klorovodika (HCl). Nazočnost klorovodične kiseline u želudčanom soku.312 * Klorovodik (HCl) Spada u najvažnije spojeve klora. Sa kalijevim hidroksidom (KOH) i hipoklorastom kiselinom (HClO) dobija se tzv. pri čemu nastaju kloridi metala. a i u kemijskim laboratorijima. otapa metale.natrijev klorid (NaCl): 2 NaCl + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HCl Klorovodična kiselina. Važan učinak te soli je i u održavanju osmotskog tlaka. Ima jake oksidacione osobine. to je bezbojan plin.

Perklorati se korisre i u indstriji deterđenata.Cl = O a struktura kalijevog klorata (KClO3) je: O // K . manjih količina kisika (O2) klor je u klorastoj kiselini u pozitivno trooksidnom stanju: H .O . Ova kiselina je jaka.O Cl =O * Perklorna kiselina ( HClO4) Soli ove kiseline. jer . Kalijev perklorat (KClO4). u uporabi je u industriji eksploziva.Cl kalcijev hipoklorit * Klorasta kiselina (HClO2) Soli kloraste kiseline (HClO2) zovu se kloriti. u uporabi je u proizvodnji šibica i lako zapaljivih smjesa. Klor je u perklornoj kiselini (HClO4) u pozitivno sedmerooksidnom stanju.313 H-O-Cl hipoklorasta kiselina K-O-Cl kalijev hipoklorit Cl Ca/.O . Kalijev klorat (KClO3) poznat pod imenom "Bertoleova sol".Cl = O * Klorna kiselina (HClO3) Soli ove kiseline zovu se klorati. Klor je u klornoj kiselini (HClO3) u pozitivno petooksidnom stanju: O // H .O . zovu se perklorati. kao kiselina i jako oksidaciono sredstvo. U kemijskom laboratoriju služi za dobijanje.

O .314 vrše izbjeljivanje tkanina.Cl = O // O a kalijevog perklorata: O // K . Strukturna formula perklorne kiseline je: O // H .Cl = O // O .O .

jer uz nazočnost tvari. Kao manje aktivan od klora. Ova otopina ima oksidacione osobine. Ima ga u vodama nekih jezera i u morskoj vodi (cca 0. koje se mogu oksidirati. koji je naobičnoj temperaturi tečnost. brom se dobija uglavnom uvođenjem klora u otopinu kalijevog bromida (KBr). Tečni brom.315 Br brom Bromni spojevi se obično nalaze uz klorne spojeve. brom oduzima vodi vodik. kao i u vodama oko petrolejskih izvora. Miris oštar. 015 %). Hlapi već na običnoj temperaturi. pri čemu se oslobađa kisik (O2): 2 H2O + 2 Br2 => 4 HBr + O2 . U toj reakciji klor (Cl2) istiskuje brom (Br2) iz bromida: 2 KBr + Cl2 => 2 KCl + Br2 Brom je jedini nemetal. Otapa se u vodi (bromna voda ). Boje broma (Br2) su crveno-mrke. stvara rane na koži. Pare broma su narančasteboje i vrlo otrovne.

Međutim soli bromovodične kiseline (HBr) alkalni bromidi u uporabi su kao lijekovi za umirenje živaca.316 Brom razorno djeluje na organizam. Rane nastale opeklinama broma. teško zaraščuju. .

Otopina joda u etil alkoholu je poznata ka "tinktura joda" Jod je slabije aktivan od ostalih halogenida. koji igra značajnu ulogu u metabolizmu. Karakteristično za jod je to što i u najmanjim količinama. pare joda su ljubičaste boje. u zraku. Sublimira već na običnoj temperaturi.317 J . vodama. boji otopinu škroba intenzivno modro.jod Male količine joda se nalaze svud oko nas. nastaju poremećeji u funkciji štitne . metalog sjaja. ali dobro u organskim otapalima. Jod je sastojina hormona tiroksina. kao hormon tiroksin. Otrovne su. mineralima. biljnom i životinjskom svijetu. Ako se hranom i vodom ne unose u organizam potrebne količine joda. pa se koristi i za dokazivanje joda i škroba. u štitnoj žlijezdi čovjeka i viših životinja. Jod je na običnoj temperaturi čvrsta kristalna tvar. Jod se u vodi veoma slabo otapa. koji uglavnom sadrži jod.

U krajevima.318 žlijezde (gušavost). . Jodidi alkalnih metala. nedostatak se rješava jodiranjem kuhinjske soli. gdje voda i povrće ne sadrže dovoljno joda (kao kod nas). primjenjuju se u terapiji nekih bolesti. Tinktura joda u uporabi je kao spoljni antiseptik.

Radioaktivan je. .319 As astatin Ima ga u izvanredno malim količinama u prirodi.

320 I D 6 INERTNI PLINOVI ILI XVIII SKUPINA PSE He Helij .

18 .321 Ne Neon neon 10 20.

322 Ar Argon argon 18 39.95 .

80 .323 Kr Kripton kripton 36 83.

324 Xe Ksenon xenon 54 131.30 .

već ostaju u atomskom obliku. izuzev helija (He) koji ima 2 elektrona.325 Rn Radon radon 86 222. Tako u 500.o2 Kemijske osobine su svih inertnih plinova jako slične. Ovakva elektronsksa konfiguracija elektronskog omotača je stabilna.000 litara zraka imamo: . Čak i njihovi atomi ne udružuju se u plinovitom stanju u složene čestice molekula. argon je otkriven tek 1894. Usprkos tome. Zbog ovih osobina nazivamo ih inertnim plinovima ili još i plemenitim plinovima. pa je onda razumljivo da se ovi elementi mogu nalaziti u prirodi. Atomi ovih elemenata imaju u posljednjoj ljusci po 8 elektrona. Najviše ima argona (Ar). jer je bilo teško razlikovati od dušika (N) koji je u elementarnom stanju kemijski prilično inertan i pri procesu disanja ostaje nepromjenjen. samo u atomskom obliku. Kemijska srodnost ovih elemenata ogleda se u jako izraženoj kemijskoj neaktivnosti (inertnosti). jer svojom postojanošću podsjećaju na plemenite metale.g. Izuzev radona (n) svi se ostali inertni plinovi nalaze u zraku..

. najlakši plin.). . jer se u takvom zraku (pošto ima malu gustinu) lakše diše.00096 %. daju plavu i zelenu svjetlost. a u nazočnosti tragova žive (Hg).5 l ili 0.0016 %. a neon (Ne) svjetli jasnocrvenom svjetlošću. . a zbog inertnosti (nije zapaljiv).kriptona (Kr) 0.000008 % Ipak imajući u vidu veličinu zračnog omotača. vrlo velike količine čistog dušika (N2) i čistog kisika (O2). Žarulje punjene zrakom bi brzo izgorile. pri radu pod vodom. oni seipak svi primjenjuju: . . zamjenjuje vodik za punjenje zračnih balona. pri ovoj preradi zaostaje materijal bogat inertnim plinovima. ni ovo nisu male količine. . a još ekonomičnije rješenje je napunjene žarulje sa kriptonom (Kr) i ksenonom (Xe).neona (Ne) 8 l ili 0.argona (Ar) 4500 l ili 0.ksenona (Xe) 0.326 . ksenon (Xe).248 argonom (Ar). Zahvaljujući tome što su industriji potrebne. Iako su inertni plinovi kemijski vrlo neaktivni.Kripton (Kr). Umjetni zrak. koji je sastavljen od smjese 21 % kisika i 79 % helija (He) uporabljuju ronioci.9 % .00011 %. Takva žarulja dulje traje ( smjesa 90 % argona (Ar) i 10 % dušika (N). koji sad služi za njihovo dobijanje. Stoga se iz žarulje izvlači zrak i puni sa inertnim plinovima.004 l ili 0. kripton (Kr) i ksenon (Xe) su u uporabi za punjenje električnih žarulja. i radon (Rn) u uporabi su u medicini. . Cijevi napunjene ovim plinovima.Helij (He) je poslije vodika.Argon (Ar). Tako cijevi napunjene sa .helija (He) 2 litra ili 0. pri prolasku elektriciteta svijetle karakterističnom svjetlošću. Inertni plinovi se mnogo primjenjuju i u svjetlosnim reklamama. koji se dobijaju frakcionom destilacijom tekućeg zraka. jer bi metalna nit prešla u oksid ili nitrid. Ovakav zrak rabi se u izvjesnim slučajevima u medicini.

Razlika je bila. Helios na grč.006 g i nije poticala od nepravilnog mjerenja. . Ime je dobio po grč. Nađeno je. kako su inertni plinovi otkriveni: .skriven. Na nekim mjestima u Kanadi. Ipak usprkos neaktivnosti inertnih plinova. kada mu se oduzme kisik (O2). da se specifična masa dušika (N2) dobivenog iz zraka nepodudara sa specifičnom masom dušika (N2) dobijenog kemijskim reakcijama iz dušikovih spojeva. Tek 1895. Postojanje tog elementa pretpostavio još Mendjeljejev. Razlika je iznosila 0.Ramsay i W.257g.327 Helijem (He) se pune žarulje i plinski termometri.g. zahvaljujući usavršenim aparatima za mjerenje mase.Neon (Ne) je otkriven 1898.Ksenon (Xe) također izoliran 1898.Kripton (Kr) je izdvojen 1898.riječi kript .g. U uporabi je za uređaje. doduše mala.g. Ime za neon predložio dvanaestogodišnji sin Ramsaya po grčkoj riječi neos .a otkrili su ga W.g. . još i neki drugi plin. Zato kažemo da je argon (Ar) otkriven "trijumfom treće decimale".g.Helij (He) je otkriven pri proučavanju Sunca. pronađen je i izoliran helij (He) u zraku. -Argon (Ar) je otkriven.. a otkrili su ga W.Ramsay i M. već je ukazivala na mogućnost.riječi xenon što znači stran.Locquier i J.251 g. znači Sunce. a 1 l dušika (N2) dobivenog kemijskim putem ima masu od 1. Ime dobio po grč. da u zraku. Texasu izbija helij (He) iz zemlje u plinovima. .novi. . Rayleigh. u kojima se proizvode izvanredno niske temperature (bliske apsolutnoj nuli).g. Jensen snimali su sunčev spektar 1871.Travers. sintetizirani su njihovi spojevi u novije vrijeme i neki spojevi helija (He). Naime astronomi N. Zanimljivo je. Tako je nađeno da 1 l dušika (N2) izdvojenog iz zraka ima masu od 1. Tako je otkriven argon (Ar) 1894. ostaje pored dušika (N2). Koloradu.

pri toj fuziji. gdje u zvjezdama u nuklearnim reakcijama fuzije iz vodika (H) nastaje helij (He). . na Zemlji vodika (H). Glede svemira.328 I D 7 VODIK (H) To je najrasprostranjeniji kemijski element u svemiru. koje samo djelić dopre na Zemlju. gdje omogućava život. Nastaje energija.9%). ima srazmjerno malo (0.

voda. vodik oksidaciono sredstvo. kod proizvodnje klora (Cl).329 Vodik (H) je otkrio Cavendish 1766. stvarajući hidride. Zanimljivo je. Cz. povezanih kovalentnom vezom. Ba) reagiraju sa vodikom. Vodik (H2) se u laboratoriju može dobiti u Kippovom aparatu: Zn + 2 HCl => ZnCl2 + H2 Ogromne količine vodika (H2) troše se na sintezu amonijaka (NH3). eksplozivan.g. proizvodnju nekih metala.stvarati) ili onaj koji stvara vodu. Vodik se može dobiti i iz metana: CH4 + H2O uz nikl (Ni) na 800oC => CO + 3 H2. Rb. koji se upotrebljava kada je potrebno izvršiti eksploziju u zatvorenim prostorima. Ime dao Lavoisier 1781. Vodik (H2) se industrijski dobija: C (koks) + H2O (vodena para) => CO + H2 Smjesa koksa (C) i vodene pare (H2O) zove se "vodeni plin". jer je produkt eksplozije voda (H2O). produkt su najčešće otrovne tvari. u organskoj industriji u prehrambenoj industriji. Vodik (H2) se dobiva i kao nus produkt. dok kod drugih eksploziva. Najreaktivniji metali (Li. Vodik (H2) je zapaljiv plin. Molekul vodika (H) se sastoji od dva atoma. . mirisa i okusa.g. hydor . K. (grč. bez boje. To je najlakši kemijski elemenat (pa po nekim kemičarima početak početka). pri elektrolizi kuhinjske soli (NaCl). Ca. Na. Vodik (H) je plin. da je u reakciji stvaranja hidrida. Najviše su u uporabi litijev hidrid (LiH) i litijev-aluminijev hidrid (LiAlH4). a u omjeru sa zrakom (18 % H i više od 60 % kisika). Tekuća smjesa vodika (H2) i kisika (O2) je eksploziv. genao . Sr.

prirodnu vodu. Često se još viši stupanj čistoće vode dobija predestilacijom. Tako morska voda sadrži cca 2. boje i mirisa. koje sadrže veće količine otopljenih soli (Ca. koje ona sadrži. Molekula vode je povezana vodikovom vezom.specifična masa = 1. Mg) zovemo tvrda voda.33 % .voda je najbolje otapalo u prirodi.001 % Voda neprekidno isparava.točka vrenja = 100OC.specifična toplota = 1.voda u zemlji 0.035 % .jezera) 0. kondenzira se pa ponovo isparava. .nema.voda u zraku (vodena para) 0.polarne kape 2. nema prijatan okus i nije podesna za piće.kiselost vode pH = 7 (nije ni kisela niti bazna) na 20oC . . Voda ima fizikalne osobine: .00000004 %. Prirodna voda sadrži otopljene minerale. . Kemijski čista voda. . .voda na zemlji (vodotoci. Tako vode.61 % . okusa.najveća gustoća = +4oC . Voda prekriva dvije trećine Zemljine površine ( volumen je 1. gotovo svih kemijskih elemenata. U kemijskom pogledu.Maseni udio je . . pa se to kruženje vode zove . što se čini destilacijom. Ove vode nisu podesne za uporabu u industriji.hidrološki ciklus. Najčišću vodu možemo dobiti sagorjevanjem čistog vodika (H2) u čistom kisiku (O2).39 milijardi km3).morska voda 97. voda (H2O) je vrlo reaktivna tvar: reagira s mnogim oksidima metala i nemetala i stupa u niz reakcija.7 % kuhinjske soli (NaCl) ili zlata (Au) cca 0. moramo osloboditi od primjesa. Da bi smo dobili kemijski čistu vodu.330 * voda H2O) Voda (H2O je spoj kisika i vodika.0221 % . zato je na sobnoj temperaturi tekućina.točka taljenja = OoC.

Omekšavanje se može postići kuhanjem. koja u 1 l sadrži 10 mg kalcijevog oksida (CaO). kationski i anionski izmjenjivač se nakon nekog vremena oslabe (ponestane (H+ i OH-)). kojim se uklanjaju ioni. ali je skupo. sa visokim tlakom pare. zagrijavanjem vode na stijenkama posuda talože se netopljivi karbonati.331 Voda. kao kemijska tvar je vrlo postojana. To je posebice opasno u industriji. Zbog slabijeg prijenosa topline.=> H2O Tijekom uporabe. koji se u obliku soli talože u tvrdoj vodi. U industriji i domaćinstvu. kroz nastali sloj karbonata. Jedan stupanj tvrdoće.anionski izmjenjivač Oslobođeni (H+ i OH-) iz izmjenjivača odlaze u vidu: 2 H+ + OH. zato se vrši omekšavanje ili deionizacija vode (demineralizacija) sa sintetičkim kationskim i anionskim smolama: 2 H-smola + Ca++ => Ca-smola + 2 H+ . Tvrdoća vode izražava se stupnjevima tvrdoće. Vodu je najzgodnije razložiti uz potporu električne struje u Hofmannovom aparatu.kationski izmjenjivač OH-smola + HCO3. To su kalcijevi i magnezijevi ioni (Ca++.=> HCO3-smola + OH. Mg++). koji uzrokuju tvrdoću vode. ima voda. gdje su u uporabi visokotlačni parni kotlovi. Stoga treba parne kotlove puniti omekšanom vodom. Omekšavanje vode je postupak. materijal posude se pregrijava. što slabi njegove mehaničke osobine. .

Pritom se kationi vezani u kiselom izmjenjivaču. zamjene vodikovim ionima (H+) iz klorovodične kiseline (HCl). a ioni (OH-) iz lužine (NaOH).332 Zato se izmjenjivači trbaju regenerirati. a to se provodi ispiranjem kiselog izmjenjivača sa klorovodičnom kiselinom (HCl) i ispiranjem alkalnog izmjenjivača sa natrijevim hidroksidom (NaOH). .

333 .

radon-Rn). samo u spojevima.kisik (O2).plemeniti plinovi (helij.sumpor (S). koji su se zbivali tujekom njenog geološkog razvoja.Au. Svi ostali kemijski elementi se nalaze u prirodi.Pt ).334 I D 8 RASPROSTRANJENOST ELEMENATA U PRIRODI Rasprostranjenost kemijskih elemenata. . Samo nekoliko kemijskih elemenata u prirodi. obrazujući tako rudna nalazišta. . argon-Ar. Rasprostranjenost kemijskih elemenata na Zemlji uvjetovano je fizikalnim i kemijskim procesima. od kojih se centralni dio sastoji od metalnog rastaljenog željeza (Fe) i dosta nikla (Ni).plemeniti metali (srebro . pa se javljaju čak i u nama dostupnom sloju Zemlje. uvjetovano je stabilnosti i reaktivnosti Sunca. koji opkoljava centralni dio i čija je debljina cca 1500 kmsadrži uglavnom: sulfide i okside metala. u koji je geološkim procesima dospio i dio sloja ispod (sulfidi i oksidi metala). također je debljine cca 1500 km. Slijedeći koncentrični krug. neon-Ne. Poluprečnik ove koncentrične sfere iznosi cca 3000 km. Naš planet Zemlja može se podijeliti u više koncentričnih krugova.dušik (N2).He. To je silikatni dio. . Slijedeći sloj. kripton-Kr ksenon-Xe. dolazi u slobodnom stanju: . . .Ag. zlato . platina .

. 0.... da je kora sastavljena uglavnom iz spojeva devet kemijskih elemenata..01 % ..........kisik (O2) sa masenim udjelom od 46..........srebra (Ag) ..............335 Ako se uzme u bzir................natrij (Na) ..........bakar (Cu) .......0....... ali u vrlo različitim količinama....0....kalij (K) ..0...željezo (Fe) ...klor (Cl) ......... ..018 %......nikl (Ni) ....0006 %...............kositar (Sn) ..0 % .......000005 % . 0...... gotovo sve kemijske elemente.................... U njoj ćemo naći...........kalcij (Ca) ...........................19 % .......platina (Pt) .......................sumpor (S) ......... 0. 8......... U običnom životu poznatiji i češće upotrebljavani metali čine relativno neznatan dio Zemljine kore.................2.... ...........magnezij (Mg) ..62 % Zemljine kore.....................................97 % Tako prvih devet kemijskih elemenata čini 98.................... 5...0. ..... 3....... Slijedi: ...................................................0......... 27...41 % ..............................000004 % .......................................0... hidrosfera i atmosfera.................vodik (H2)...................titan (Ti) ..................2 % .06 % itd..........1 % ......8 % .. 0...6 % . može se reći......................... samo kemijski elementi.....1 % .cink (Zn) .......09 % .. To su: ........fosfor (P) .. pa je tako: ..... 2............................................aluminij (Al)................ samo zemljina kora: litosfera................ ................silicij (Si)........................................ koji su u većim količinama učestvovali u izgradnji Zemljine kore......12 ..02 % ......mangan (Mn) .........0.......0......0.......... izuzev nekih transuranskih i sintetičkih (dobijeni umjetnim putem) kemijskih elemenata..ugljik (C) ..............6 %................6 % .........7 % .......... Ako se posmatraju..... 2.....

............ 0................. .................0000000029 % .............00000015 %....zlata (Au) ...000000000007 %............................ 0.........336 ............. 0............. U izvanredno malim količinama nalazi se: -kripton (Kr) .... 0...............radij (Ra) ......000000019 % ...............ksenon (Xe) .........

............................................... U zemljinu atmosferu......................................................................Koji plin i kako otkriven? ............................... Ime i prezime...................................................................................................................... .. .................................. ostvaruju strukturu inertnih plinova........................................................... ........................................ 5 antimonova (Sb) ruda zove se...................................................................... ............... primajući jedan elektron..Koji je najtvrđi mineral u prirodi?.................................................... Objasni kruženje dušika u prirodi:.............................(ID3) 10 2............. Ime :..Objasni: što su to umjetna gnojiva?.................................................................................................................................(ID 3) 10 3.337 I D 09 TESTOVI I D OD ( 1 ...................................(ID2) 10 8.................................................................................................................................. Arsenova (As) ruda zove se.........................................(ID3) 10 5........................................................................................................ ....... Halogeni........................................................ocjena................ Ime......... Elementarni fosfor (P) je u kemijskom pogledu neaktivniji od dušika (N2): DA NE (ID 3) 10 4........................................ koji je najmekši mineral u prirodi. . Nabroji kemijske elemente XV skupine PSE...... Sumpor (S) se nalazi u oblikusulfidnih ruda.....................................................................................Datum.... Kako?.... simbo i boja:...........................(ID4) 10 9.............................................................................................. formula:.............................. elementarni kisik /O2) dospijeva procesom fotosinteze......... Kako?............................ ....................... 1................5 6....... Jedan inertni plin otkriven je "trijumfom treće decimale".................................... Napiši formulu reakcije fotosinteze: (ID4) 10 7............ Zato halogeni imaju izrazit METALNI NEMETALNI karakter (ID5 ) 10 10...................................10 ) ID Test broj 01....................................................................................................(ID6)10 ukupno bodova..

.............................................................Napiši reakciju dobijanja klora (Cl) u laboratoriji iz kalijevog permanganata (KMnO4 (ID5) 10 9..............................................................................(ID3) 10 4..... Nedostatak tog hormona izaziva (što?) .. kao i fosfor pentoksid (P2O5).................... pri vulkanizaciji kaučuka..................................................... metali su:.............................Datum..........................................................................................................................................................................Nabroji kemijske elemente ugljikove (C) skupine PSE?......................... 1................... Ime i prezime...................................................... Tri različite.......(ID4) 10 7......Jod (J) je sastojina hormona (kojeg):.............(ID4) 10 8..... Selen (Se) je u uporabi u industriji stakla................. Sve što znaš::.. ...... ....................................................................................................................................................................................(ID4) 10 6.......................................... za optičke instrumente........ ..........................................................(ID2) 10 ukupno bodova....................... (ID3) 10 3............................................. (ID3) 10 2............................................ simbol i boja:.................................... .......................................................................................................................... .....................................................................ocjena................................................................................................................. Objasni "ozonske rupe" riječima?...... a opet u svim kiselinama je fosfor (P) u pozitivnom petooksidnom stanju.......338 I D Test broj 02........... .......................... . Dušikov suboksid (N2O).......................................................... koji ima značajnu funkciju u metabolizmu............................. Kakvim plamenom gori zapaljen na zraku?..(ID5) 10 10.................(ID4) 10 5............................... amfoternog karaktera su:................................... nemetali su......................................................................... Gdje su nalazišta sumpora (S) u svijetu?............................................ XV skupina PSE..................................... ............................................................................................... Ime.............................................XVI skupina PSE.................... Koje su to kiseline i kako se dobijaju: ................................

Fosfor (P) se u organizam unosi biljnom hranom...................... ........... 1.................................. Ramsay i Travers..................................................... Ime...................................ocjena............ Hipoklorasta kiselina................ Polonij je otkrio......................................................................................................... Kako se klor (Cl) dobija u laboratoriju iz manganovog dioksida (MnO2)? (ID5)10 6.......... u povezivanju lanaca aminokiselina u (što?):.........................(ID5) 10 7..............................................................................Kako se dobija silicij (Si).........(ID6) 10 9...............Sumpor ima čitav niz promjena...........................................................(ID3)10 3............. ........................... formulom: (ID2) 10 8.... ..................................................................... ...........(ID3)10 4................................................................. Struktura i sve što znaš o njoj:...................................... .....na 1600C ................. Ime i prezime..................... ......... Na 1190C je............................... XVII skupina PSE....................................................... simbol i boja:.......... To je kemijski elemenat............................................................ . Sve o elementarnom dušiku (N2) što znaš:.......Datum......................................................................na 444.................................................(ID5)10 5........................................(ID4)10 ukupno bodova.........(ID4) 10 10...................................................... Koji?......................................................g.......... .........339 I D Test boj 03.............................. ................................................................ Otkrili ga 1898.(ID3) 10 2............................................na 2500C..............Sve o dušikovom monoksidu (NO) što znaš:.50C................................ Osobito je važan u stanicama za prenošenje nasljednih osobina............................................................... Tko i kada?......................................... ime predložio 12-godišnji sin Ramsaya...................

.......... koliko sumpor (S) ima atoma. Navedi primjere spojeve halogena sa vodikom:............................................................................................................... kada se stvrnula veća količina tog gnojiva....... Ime i prezime....(ID3)10 5.................. Ime.... Što je to "umjetni zrak"?................U laboratoriju se klorovodična kiselina (HCl) dobija uticajem sumporne kiseline (H2SO4) na kuhinjsku sol (NaCl).................................... koje potiču od promjena broja atoma (S)...................... ................. troše se za proizvodnju amonijaka (NH3)... pokušali......... eksplozivnog djelovanja..... ................................................... u parama............ Tako na običnoj temperaturi sumpor (S) ima (koliko atoma)::................................................................................................................ 1.................. ............................ 1921........ Opiši postupak proizvodnje F..........................(ID5)10 ukupno bodova..... simbol i boja:......Habera iz 1908.................................................................................(ID3)10 2.................... Interesantne su promjene sumpora (S)....................................g............340 I D Test boj 04....ocjena................. ..................................... Sve što znaš:..... Napiši formulu i ženevsku nomenklaturu? (ID3)10 4........... a.............................................................................................................. Koje je to umjetno gnojivo.......................... lako se stvrdnjava..... tečni sumpor (S) (koliko ima atoma)....................................................................................................................... .(ID6) 10 8........................ ...........................(ID3) 10 3........................(ID5)10 10.. Dušikov dioksid (NO2).............................................g...........XVIII skupina PSE..................................... Kako? (ID5)10 9.............................. (ID4) 10 6......................................................:. Fosforna kiselina...........(ID4) 10 7.............................. razbiti eksplozivom..................................................................................................................................Jod boji u najmanjim količinama otopinu škroba.......... Najveće količine dušika (N2) iz zraka.... Koje je to umjetno gnojivo? .................. Nastala eksplozija u kojoj je poginulo više od 500 osoba......................................................... može dati tri niza soli..... Kojom bojom:........Datum. ..

..... ...............................................(koji element?) ...................Da bi postigli konfiguraciju inertnih plinova elementi XVI skupine PSE treba da (ŠTO?)..Na 9000C sumpor (S) ima (koliko atoma)................... Tko...................(ID3) 10 4................................... ............ .....................(ID5) 10 ukupno bodova..koncentracija iona čiste vode je (koliko?)............................................................................... ..........................(ID4) 10 7...................................... Ime i prezime..............................................ocjena.........................................................(ID4) 10 9........................................................................................................... Amonijak (NH3) je pod normalnim uvjetima (Što?)........................................................................... On je teži od vodika (koliko puta).......................................(ID3) 10 3............................................................ Zašto se upotrebljava "tinktura joda"?.... .........................sa osobinama metala......Kiselost (pH9 čiste vode je (koliko?).............................. ..............(ID4)10 8...............................................................................(ID5) 10 10................................................................................................ ............................. Jedan volumen vode otapa na 00C .....341 I D Test broj 05.....................................Datum.................. Didušikov trioksid (N2O3)............................ 1............... (ID4) 10 6.....................specifična masa vode je (koliko?) ................(ID3) 10 2...... Kako se dobija trostruki superfosfat (umjetno gnojivo)? ID3) 10 5........a na 18000C molekul sumpora raspada se na (koliko ?)..................................................................................................................................................1 dm3 ima (koliko grama)....................... Sve u vulkanizaciji što znaš:.............................................................................. Koliko oksidacijski ima broj klor (Cl) u klornoj kiselini?......kisik i sumpor su izraziti (što?)..................................................................................................................... ...................... Sve što znaš:.......... ..........................................................dok je ........................................................................ kako i kada je otkrio fosfor (P)?.........

........................ topline............................Objasni riječima................................................. ali mogu biti i (što?): .... tako što se vrši....... Što je to "carska vodica"?....................................................... fosfor (P) je u uporabi kao otrov za štetočine................................... . kako se zapali šibica?.........................(ID3) 10 5.... U organizmu arsenovi spojevi služe............................................ Ime i prezime.........(ID3) 10 6.............. Napiši formulom dobijanje dušićne kiseline (HNO3) iz čilske šalitre:..... (ID4) 10 10......................................... To je.........342 I D Test broj 06............................................................................... kao katalizatori nekih kemijskih reakcija... 1.............................. Didušikov tetroksid (N2O4).......................... ..................................................................................... I D Test broj 07................... ..................................................................... Koji je to kemijski element? Ime dobio po državi..g..... Što?.............................Što je to "Thomasovo brašno"?..................Proces uzimanja i trošenja kisika u organizmu........................................ (ID3) 10 4................................................. predvidio ga Mendjeljejev.......... zove se.................. To je EGZOTERMNA ENDOTERMNA reakcija........................... DA NE (ID3) 10 7...............(ID4) 10 ukupno bodova............................................................................................................................... U nekim slučajevima arsenovi spojevi su u uporabi kao lijekovi..............(ID3) 10 3..... ...............(ID4) 10 9............. a u ratu za proizvodnju napalm bombi i dimnih zavjesa........................................................................ Kako nastaje "nišador"? Napiši formulom: (ID5) 10 2.................Datum................................................................................................... Pored uporabe u proizvodnji šibica....... otkriven 1885.............Ocjena............... Kako?....................................... ...................................................... Sve što znaš:................. ........................................ .......(ID3) 10 8............

................................................................... ukupno bodova............. Što je to "mineralizacija"?..................Datum......... U % i u mas?...................343 Ime i prezime............................................ Olovo je u prirodi u malim količinama (kojim?)............ ..........Kako se dobija iz rude galenita? (ID3) 10 7..... ......................................................... koji je podesniji (topliviji): (ID3) 10 5...................................................... zbog njihove male topivosti............ .................... DA NE (ID4) 10 (ID4) 10 10 Koliko 1 l vode na O0C može otopiti klora (Cl)................................................ Kojih?............... Kako se dobija sumporvodik (H2S) u Kippovom aparatu: 9................. Napiši način dobijanja dušićne kiseline direktnom sintezom dušika (N2) i kisika (O2) (ID3) 10 4........................................................................... Biljke teško asimiliraju fosfate...............ocjena.....................................(ID4) 10 8.............................. 1............................ Sumpor (S) se javlja u više alotropskih modifikacija............................ ..................................(ID3) 10 6...... I D Test broj 08.... Sve o didušikovom pentoksidu (N2O5) što znaš?..... Kako amonijev hidroksid (NH4OH) reagira sa sumpornom kiselinom (H2SO4)? (ID4) 10 2.......Drvce zamočeno u sumpornu kiselinu (H2SO4) pocrni.. pa se tercijalni fosfat prevodi u primarni fosfat......(ID3) 10 3.........................

..........Korozija željeza (Fe) ja BRZA SPORA oksidacija (ID4) 10 7................... Napiši način dobijanja dušićne kiseline (HNO3) iz smjese amonijaka (NH3) i zraka.... I D Test broj 9.............................................. .................................................. ................... kada se prevedu preko katalizatora na 6000C: (ID3) 10 3............................. Kako se proizvodi urea (umjetno gnojivo ...........................a proces se zove................................................................................... Kako?.................. Kisik (O2) se jedini sa skoro svim kemijskim elementima................... ...U laboratoriji se sumpor dioksid (SO2) dobija iz bakra (Cu) i sumporne kis (H2SO4): (ID4) 10 9.............................. Dušikasta kiselina (HNO2).... sa drugim elementimo zovemo...(ID4) 10 6.............................. ............................................................................................ Na običnoj temperaturi sumporna kiselina (H2SO4) je (nastavi)..Napiši formulom? (ID3) 10 5............................................. Ogromna je uloga vode u industriji........... kod proizvodnje sumporne kiseline (H2SO4)? (ID 4 ) 10 10..344 Ime i prezime............... Sve što znaš:.................................................(ID4) 10 ukupno bodova............................)ID3) 10 4.........................................................................................................................................ocjena... Što je to "crveni" a što "bijeli" fosfor (P)?................ Spojeve kisika..........................................za jednu haljinu od umjetne svile:................................................................................a za proizvodnju jedne boce piva troši se koliko vode.............................................. Za preradbu 1 kg šećerne repe troši se (koliko) vode...... .................................... za jedne novine..... U uporabi je za (što?)........................... Bizmut (Bi) u prirodi se nalazi kao (što?)...............................Što predstavlja zbirnu formulu.....(ID4) 10 8....................................................................................... 1..... ...........................................................(ID3) 10 2....................................Datum.

.................................................................. grožđe.......... .................................. Volumni odnos dušika je u atmosferi..........(ID5)10 ukupno bodova...................................................(ID5) 10 10................................ Tali se na temperatur.(ID3) 10 4............. znači.............. Kako?....................................... sem (kojeg?)........................................................................................ 1.. ......................... šećerna repa) pa se za te kulture rabi kalijev sulfat (K2SO4)... .....Rutherfordu 1772....................... Soli dušićne kiseline (HNO3) zovu se... DA NE (ID3) 10 3. koja vrije............ Phosphorus na grč............. Dušićna kiselina je jako OKSIDACIONO REDUKCIONO sredstvo Otapa sve metale................................................(ID4) 10 9.................. AKTIVNIJI NEAKTIVNIJI od dušika (N2) (ID3) 10 5..........(ID3) 10 7....g........................................................................................................................... Kako kalijev klorid (KCl) štetno utiče na neke biljke (duhan..Perklorna kiselina (HClO4).......................................................................................................... (ID4) 10 8... Halogeni imaju niz sličnosti.................. I DS Test broj 10....................................ocjena.............. Kako se dobija? (ID3 ) 10 6................. hmelj......................... Kojih?... daje otopinu....Sumpor trioksid (SO3)............... Sve što znaš?................Zašto se tek na osnovi kemijske analize............................... Sve što znaš:............. koja djeluje slabo bazno................................................. krumpir......... Arsenovi spojevi SLUŽE NESLUŽE u borbi protiv biljnih štetočina..................... Dobio ga je iz zraka.................345 Ime i prezime................... ...................................................................Datum................. Amonijak (NH3) sa vodom.................................... Dušik PODRŽAVA NEPODRŽAVA gorenj (ID3) 10 2............Ima točku vrenja na temperaturi..... Na kojoj temperaturi?........... ..................... Koliki?.............................................................................. Kojoj?. određuje kojaumjetna gnojiva treba dodati i koliko?..................Otkriće dušika (N) pripisuje se D................................ Kojoj?...................... ............................................................................ To je bezbojna tečnost.......... Što?......

..................................... 10 3........ Kako?.................................Datum.. XIV skupina PSE zove se.............................. ......................... (što?)............................................................................................................................ ako je elektroliza trajala 5000 sec............................2 XV skupina PSE zove se......................................... Jegulja je pokretni gorivi članak................................................................................................................ ...Jegulja od 1........5 4....................... Prvi zakon elektrolize glasi....................10 ukupno bodova........... Kako?....................................... Kako?....................................................... a struja bila jačine od 3 A? 10 9........... anoda je (što?)........................... .................................................................(IC 10 2..................................................... a zlato je (III): 10 10.. ..... Što je to analiza?................. Kako?................................................ocjena....................................................... Kako?...................................................................................................................10 7....................... 1........ Koliko će se izlučiti bakra (Cu) pri elektrolizi bakarnog II sulfata............ ..................... Kako?.... Pravilo le Chateliera glasi..................................... Kako?..........5 6...............................................................2 8.............................. Kako?.......................................................................................................1 0 5.................................................................... zove se.................. ........Koliko dugo će trajati elektroliza presvlačenja zlatne narukvice sa 4 g zlata (Au) Jačina struje je 5 A................5 a što sinteza?............................................................... Kako?.............................................................................................................................................2 XVII skupina PSE zove se.......................................................................................................... ..............................................2 XVI skupina PSE zove se............................................................................... U kojim su skupinama prijelazni elementi?................................................................................................ I skupina PSE zove se................................................................346 Ime i prezime.................. Katoda je.......................................... Koje tvari utiču na brzinu kemijske reakcije?..................2 XVIII skupine PSE........................5 Druga skupina PSE zove se...................5 m dužine stvara napon od koliko?.......................................................

01. arsen (As) smeđ.347 I D 10 RJEŠENJA I ODGOVORI I D TESTOVA Odgovori i rješenja I D testa broj 01. Argos grč. fosfor (P) bijel. halkopirit (CuFeS2. sfalerit (ZnS).006 g i nije poticala od nepravilnog mjerenja. bor (B). Otkrili su argon (Ar) Ramsay i Rayleigh 1894. koji za živi svijet nisu značajni ni elementaran niti u solima. Argon (Ar). bezbojan. dobivenog iz zraka i iz dušikovih spojeva različita. antimon (Sb) smeđ. biljka siše nitrate.g. pak može da rabi uglavnom nitrate. Galenit (PbS). koji sadrže dušik (N). pa ih vrlo složenim postupkom prerađuje. Nađeno je da je apecifična masa dušika (N). antimonit (Sb2S3). 09. . znači bez energije. pirit (FeS2). jer njih organizmi nemogu neposredno da iskoriste. Sav proces se zove nitrifikacija. 06. grafit. 10.Dijamant. već je ukazivala da u zraku pored kisika (O2) i dušika (N2) ima još neki element. To su spojevi. Nemetalni. a ovaj u nitrate. Mrtva priroda nam daje elementarni dušik (N) u zraku i solima. 05. Svojim žilicama. Dušik (N). gorka sol (MgSO4x7H2O). Kad biljni i životinjski svijet ugine. Poslije je i eksperimentalno dokazan. fosfor (P) i kalij(K) a ponekad i magnezij (Mg). Razlika je iznosila 0. sumpor (S). 02. arsenopirit (FeAsO2). Životinjski svijet se hrani biljkama i od njih uzima dušikove spojeve za svoje proteine (bjelančevine). CO2 + 6 H2O + klorofilna fotosinteza => C6H12O6 + 6 O2 07. bizmut (Bi) srebrenobijel. Ne 04. Realgar (As2S3). dušikovi spojevi prelaze u amonijak (NH3). gips (CaSO4x2H2O). Biljni svijet. Tako je "trijumfom treće decimale" matematičkim putem otkriven argon (Ar). 03. cink (Zn). 08.

germanij (Ge). 07. Apsorpcijom ultraljubičastog zračenja kisik(O2) se raspada na atomni kisik: O2 + uv zračenje => 2 O dalje O + O2 => O3 Freoni razaraju molekule ozona (O3): CCl2F2 + uv => CClF2 + Cl. 01. gušavost. selen (Se) crven. P2O5 + H2O => 2 HPO3 .348 Rješenje i odgovori I D testa broj 02. sumpor (S) žut. arsen (As) antimon (Sb) i bizmut (Bi) 02. kao narkotik (veseli plin). Na Siciliji. sladunjava okusa. Tiroksina u funkciji štitne žlijezde. Crvenkastim plamenom. Dušik (N) i fosfor (P). Texasu i Japanu. 05. Ima uporabu. Ugljik (C). 08.orto fosforna kiselina 04.piro fosforna kiselina P2O5 + 3 H2O => 2 H3PO4 . 16 HCl + 2 KMnO4 0> 2 KCl + 2 MnCl2 + 5 Cl2 + 8 H2O 09. olovo (Pb Rješenje i odgovori I D testa broj 03. Dobija se: NH4NO2 + pov. silicij (Si). kositar (Sn). . telur (Te) mrk. jodiranjem kuhi njske soli (NaCl). Kisik (O) modar.temperatura => N2O + 2 H2O 03. 10. Dušikov suboksid (N2O). dalje O3 + Cl => ClO + O2 ClO + O => Cl + O2 06. polonij (Po) ima radioaktivne osobine.meta fosforna kiselina P2O5 + 2 H2O => H4P2O7 . bezbojan plin.

g. nitrita i u proteinima. SiO2 + 2 C + 2000oC => Si + 2 CO 08. Sa kalijevim hidroksidom (KOH) daje "ževelsku vodu". Dušikov monoksid (NO). Plin bez boje. 02.O . Postoji kao N2 molekul. i ribonukleinska kise lina (RNA). ima jake oksidacione osobine. Neon (Ne). postaje ponovo tečna. Dobija se frakcionom destilacijom tekućeg zraka. brom (Br) crvenomrk jod (J) ljubičast. 04. ali mrka. Fluor (F) bezbojan.349 01. gusta mr ka. U prirodi. Struktura: H . Kemijski vrlo aktivan. Njene soli hipokloriti. Lakopokretljiva žuta tekućina. sve tamnija tekućina. 4 HCl + MnO2 => MnCl2 + Cl2 + 2 H2O 06. klor (Cl) žutozelen. kao slobodan u zraku i u obliku nitrata. Deoksiribo nukleinska kiselina (DNA). 09.Cl 07. 1 l dušika (N2) ima masu od 1.25 g i 14 puta je teži od vodika. .Piere i Maria Curie 1898. već na zraku prelazi u dušikov dioksid (NO2 2 NO + O2 => 2 NO2 03. astat (At). bezbojan i vrlo otrovan plin. 05. 10. okusa i mirisa. počne da vrije i prelazi u žutu paru.

10.6 i 2 atoma. 06. Mono natrijev fosfat (NaH2PO4). 8. 02. neon (Ne). argon (Ar). ksenon (Xe). radon (Rn). 8 i 6 atoma. Crvenkastim plamenom. Kad se hladi prela zi u bezbojan plin 2 NO2 => (NO2)2 => N2O4 lako se otapa: 2 NO2 + H2O => HNO2 + HNO3 03. 01. Na običnoj temperaturi crvenosmeđe boje. Helij (He). 07. pa se prevede preko katalizatora (Fe). 2 NaCl + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HCl 09. 04. 05. dinatrijev fosfat (Na2HPO4) trinatrijev fosfat (Na3PO4). CaF2 + H2SO4 => CaSO4 + H2F2 Br2 + H2 => 2 HBr H2 + J2 => 2 HJ . Amonijev nitrat (NH4NO3). kripton (Kr). Stlačena smjesa se ugrije na 400 .500oC. 08.350 Rješenja i odgovori I D testa broj 04. a neizreagirani plinovi se vraćaju u proces. Smjesa vodika (H2) i dušika (N2) se moraju stlačiti na 200 bahra. Modro. Amonijak (NH3) se uklanja ukapavanjem. 8 atoma.

sp. 2 elektrona nemetali.Cl = O 10.76.g. Dobija se guma. sp. Upotrebljava se kao spoljni antiseptik u medicini. 01.351 Rješenja i odgovori I D testa broj 05. H . alkemičar. u čistoj vodi koncentacija iona je 1o-7mol/dm3.O . tražeći zlato (Au) dobio fosfor (P) misleći da je dobio elemenat "vatru". Tamna tekućina. 2 atoma na atome sumpora (S). 07. postojana samo na niskim temperaturama: N2O3 + H2O => 2 HNO2 03. 06. Brandt 1669. Ca3(PO4)2 + H3PO4 + 3 H2O => 3 Ca(H2PO4)2xH2O. oštra mirisa. Otrovan bezbojan plin. 09. 8. Rješenja i odgovori I D testa broj 06. 04. .masa vode = 1. telur (Te) sa osobinama metala. 0. Otopina joda u etil alkoholu. toplota = 1. 05. 1000 volumena plinovitog amonijaka (NH3) 02. Pozitivnom trooksidnom stanju. pH čiste vode = 7.5 puta teži od vodika (H2). Sirovi kaučuk se grije na 150oC i sjedinjuje se sa sumporom (S).. 08.

kao oksidaciono sredstvo u raketnim motorima. NE 07. 2 NaNO3 + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HNO3 04. Kako je reakcija egzotermna.352 01. egzoterman proces. To je kalcijev fosfat. crveni fosfor reagira sa kalijevim kloratom.5 t didušikovog tetroksida (N2O4) 03. sumpor (S) se oksidira i šibica se za pali. koji se dobija kao nus produkt uz čelik Pogodan za kisela tla. temperatura zbog trenja poraste. Germanij (Ge). Smjesa (3 HCl + HNO3) otapa sve metale. 06. koji je oksidaciono sredstvo i sa sumporom (S) i antimonovim (Sb) sulfidom. 09. oslobađa. u ratu kao bojni otrovi. Glavica šibice sadrži smjesu kalijevog klorata (KClO4). Prevlačenjem glavice šibice po kutiji. NH4OH + HCl => NH4Cl + H2O 02. 08. Mogu biti žestoki otrovi. Didušikov tetroksid (N2O4) u uporabi. Letjelica s kojom su se astronauti spustili i poletjeli sa Mjeseca imala je oko 4. Rješenja i odgovori I D testa broj 07. Premaz na kutiji je crveni fosfor (P) i stakleni prah. . Disanje. Oslobađa se se nascentni klor (Cl) koji je veoma reaktivan: HNO3 + 3 HCl => NOCl + 2 Cl + 2 H2O 05. 10.

002 %. 2 PbS + 3 O2 => 2 PbO + 2 SO2 PbO + C => Pb + CO 07. Didušikov pentoksid (N2O5) čvrsta kristalna bezbojna tvar. soli se zovu . 4. N2 + O2 => 2 NO dalje 2 NO + O2 => 2 NO2 2 HNO2 + O2 => 2 HNO3 ili 2 NO + H2O + 3 O => 2 HNO3 04. 0. Da. Ca3(PO4)2 + 2 H2SO4 => Ca(H2PO4)2 + 2 CaSO4 05. 2 NH4OH + H2SO4 => (NH4)2SO4 + 2 H2O NH4OH + HNO3 => NH4NO3 + H2O 02. 10. Zbog raspada na dušikov dioksid (NO2) i kisik (O2) spada u jaka oksidaciona sredstva. Proces pretvorbe organskih ostataka u humus. monoklinski. 03. vrlo nepostojana.7 g Rješenja i oidgovori I D testa broj 08. a onda iz humusa u mineralne tvari. plastični.Spada u slabije kiseline. 01. vrlo nepostojana. 06.6 dm3. 14. FeS + 2 HCl => H2S + FeCl2 09. amorfni. zove se mineralizacija. Rombski.353 01. 08.

spora oksidacija. nepodržava gorenje. Rješenja i odgovori I D testa broj 09. 06.65. Oksidi. 5. 82 %. 07. 15 kg. Vudov metal (tali se na 70oC).4oC. vrije na 338oC. 02. 08. 4 NH3 + 5 O2 => 4 NO + 6 H2O dalje 2 NO + O2 => 2 NO2 2 NO2 + H2O => HNO3 + O2 03. Crveni je stabilniji. 1. Sulfid bizmutit. Pošto je reakcija vrlo burna nikada ne stavljati vodu u kiselinu (VUK) nego oprezno kise linu u vodu (KUV). a na 450o se raspada. Bezbojna uljasta tekućina.354 nitriti. SO2 + H2O + NO2 => H2SO4 + NO / 2 NO + O2 => 2 NO2 10. Cu + 2 H2SO4 => CuSO4 + SO2 + 2 H2O S + O2 => SO2 / 4 FeS2 + 11 O2 => 8 SO2 + 2 Fe2O3 09. To su alotropske modifikacije fosfora (P). 2 NH3 + CO2 => NH2CONH2 + H2O 05. Raspada se : 2 HNO2 => NO2 + NO + H2O 02. pr miješanju sa vodom oslobađa se toplina. Pare vrlo otrovne. oksidacija. 01. 04.0. mrzne na 10. bez mirisa. . za spravljanje lako topljivih slitina: Rozeov metal.

02. ali višak odlazi u vodotoke i bunare i onečiščuje okoliš. Služe. 08. Au. Kada se na neki sustav. već na 17oC prelazi u kruto stanje. sa bazama grade soli 10. koji iz reakcije izlaze nepromjenjeni.1oC. Na običnoj temperaturi tekućina. Vrije na 45oC. nema niti jednog slobodnog u prirodi. Nitrati.Cl = O // O Rješenja i odgovori I D testa broj 10. Nosilac svjetlosti. Klor je u pozitivnom sedmooksidnom stanju: O // H . rabe se u industriji eksploziva. Svi se spajaju sa vodikom. 280oC. . Soli perklorati. oksidaciono. Burno reagira sa vodom dajući sumpornu kiselinu (H2SO4): SO3 + H2O => H2SO4 09. svi su bezbojni. 04. 06. aktivniji.O . plemenitih metala (Ag. sustav će reagirati tako da se djelovanje smanji. škodljivi plinovi. Umjetna gnojiva su topljiva u vodi i veći dio biljke iskoriste. 01. 86oC. 2 KCl + H2SO4 => K2SO4 + 2 HCl.355 NH3 + H2O => NH4OH 03. 44. 05. 07. Pt). Katalizatori. koji je u ravnoteži djeluje izvana.

10.356 03. rep. Naboj. Rastavljanje tvari na komponente. Od III skupine PSE do XIII skupine PSE. koje je prošlo kroz elektrolit. 09. 05. koji protiče (Q) kroz elektrolizer. dobivanje novih tvari iz poznatih tvari. 04. 450 V. Masa tvari izlučena na elektrodi. 07. inertni (plemeniti ) plinovi 08. DODATCI Spisak minerala (ruda) pojedinih kemijskih elemenata: Litij (Li) . Alkalijski metali. dušikova (N) skupina PSE. Glava. zemnoalkalijski metali. 06. proporcionalna je množini elektriciteta. jednak je umnošku jakosti struje (I) i vremenu (t). Ugljikova (C) skupina PSE. halogeni elementi. kisikova (O) skupina PSE.

muskovit ( KAl2(AlSi3O10)(OHF)2) * Flogopit (KMg3(AlSi3O10)(OHF)2) .357 * Amligonit (LiNaAl(PO4)) * Trifilin (LiFeMn(PO4)) * Spodumen (LiAl(Si2O6)) * Lepifdolit (K(AlLi)3(AlSi3O10)(OHFe)2) * Petalit (LiNa(AlSi4O10)) Natrij (Na) * Albit (Na(AlSi3O8)) * Oligoklas ( CaNa(AlSi3O8)) * Kamena sol (NaCl) * Čilska salitra (NaNO3) * Kriolit (Na3(AlF6)) * Glauberova sol (Na2SO4x 10 H2O) * Boraks (Na2B4O7 x 10 H2O) * Kriolit (NaAlF6) Kalij (K) * Glinenac (K(AlSi3O8)) * Tinjac .

358 * Silvin (KCl) * Karnalit (KMgCl3 X 6 H2O) * Kainit (KMgCl(SO4) x 3 H2O) * Šenit .kalijevc sulfat ( K2Mg(SO4)2 x 6 H2O) * Polihalm (K2Ca2Mg((SO4)2 x 2 H2O * Langbajnit (K2Mg2(SO4)3) Rubidij (Rb) * Lepidolit (K(AlLi)3(AlSi3O10)(OHF)2) Cezij (Cs) * Poluks (Cs(AlSi2O6) x 1/2 H2O Berilij (Be * Beril (Be2Al2(Si6O18)) * Euklas (BeAl(SiO4)OH) * Gadolinit (Be3Y2Fe(SiO4)2O2) * Hrizoberil (Al(BeO4)) .

359 * Fenakit (Be2(SiO4)) Magnezij (Mg) * Dolomit (CaMg(CO3)2) * Magnezit (MgCO3) * Olivin ((MgFe)2(SiO4)) * Enstatit ( Mg(SiO3)) * Serpentin ( Mg6(Si4O11)(OH)6 x H2O) * Milovka (Mg3(Si4O10)(OH)2) * Stiva (Mg4(Si6O15)(OH)2) * Azbest (Mg6(Si4O11)(OH)6 x H2O * Kiserit ( MgSO4 x H2O) * Kainit (KMgCl(SO4) x 3 H2O) * Karnalit (KMgCl3 x 6 H2O) Kalcij (Ca) * Vapnenac .F)2) * Diopsid (CaMg(Si2O6)) .gips ( CaSO4 x 2 H2O) * Anhidrit (CaSO4) * Margarit (CaAl2(Al2Si2O10)(OH.kreda (CaCO3) * Dolomit (CaMg(CO3)2) * Sadra .

360 * Volastonit (Ca(SiO3)) * Tremolit ( Ca2Mg5(Si8O22)(OH,F)2) * Fosforit (Ca5(PO4)3(OH,F,Cl)) * Apatit (Ca5(PO4)3F) Stroncij (Sr) * Celestin (SrSO4) * Stroncianit (SrCO3) Barij (Ba) *Težac (BaSO4) * Viterit (BaCO3) Radij (Ra) * Uranov smolinac - uranit (UO2)

Skandij (Sc), itrij (Y) * Tortvetit (YSc2(Si2O7) * Gadolinit (Y2FeBe2(SiO4)2O2) * Talenit (Y2(Si2O7)) * Ksenotim (YPO4) * Monacit ((Ce,Th)(P,Si)O4) Titan (Ti)

361 * Ilmenit (FeTiO3) * Titanit (CaTi(SiO4)O) * Perovskit (CaTiO3) * Rutil - titandioksid (TiO2) Cirkonij (Zr) * Cirkon (ZrSiO4) * Badelit (ZrO2) * Cirkonijev fluorid (ZrF4) Vanadij (V) *Patronit (VS4) * Vanadinit (Pb5(VO4)3Cl) * Roskelit (K(Al,V)2(AlSi3O10)(OH,F)2 Tantal (Ta) * Tantacit ((Fe,Mn)Ta2O6)

Krom (Cr) * Kromit (FeCrO4) * Olovni kromat (PbCrO4) Molibden (Mo) * Molibdenit (MoS2) * Vulfenit (PbMoO4) * Molibdenov sjajnik (MoO3)

362 Volfram (W) * Šelit (CaWO4) * Stolcit (PbWO4) * Volframit ((Mn,Fe)WO4) * Volframovo žutilo (WO3 x H2O) Mangan (Mn) * Piroluzit (MnO2) * Braunit (2 MnO3 x MnSiO3) * Biksbiit ((Mn,Fe)2O3) * Manganit ( Mn2O3 x H2O) * Hausmanit ( Mn3O4) * Kriptomelan ((Ba,K)2Mn8(O,OH)10 * Dodofrozit ( (MnCO3)

Željezo (Fe) * Magnetit (Fe3O4) * Hematit (Fe2O3) * Limonit (Fe(OH)2) * Siderit (FeCO3) * Pirit (FeS2) * Triolit (FeS) Kobalt (Co)

363 * Smaltin (CoAs2) * Kobaltin (CoAsS) * Lineit (Co3S4) Nikal (Ni) * Garnierit ((Mg,Ni)3(Si2O5)(OH)4) * Nikelin (NiAs) * Nikalna pakovina (NiAs2) * Gersdoftit (NiAsS) * Milerit (NiS) Platina (Pt) * Heksafluoridit (PtF6)

Bakar (Cu) * Halkopirit (CuFeS2) * Bornit (Cu5FeS4) * Kubanit (CuFe2S3) * Halkozin ( Cu2S) * Kuprit (Cu2O) * Malahit (Cu2(OH)2(CO3)) * Azurit (Cu3(OH)2(CO3)2) Srebro (Ag)

364 * Argentit (Ag2S) * Sromejerit (CuAgS) * Tetraedrit ( (Cu,Ag)3(Sb,Ag)S3) * Prustit (Ag3AsS3) * Margitit (AgSbS2) * Piragirit (Ag3SbS3) * Kerargirit (AgCl) Zlato (Au) * Silvanit (AuAgTe4) * Nagiagit ((Pb,Au)(S,Te,Sb)2) * Krenerit (AuTe2) Cink (Zn) * Sfalerit (ZnS) * Smitsonit - plemenita kamenina ( ZnCO3) * Silikatna kamenina (Zn4(SiO2O7(OH)2 x H2O)

Kadmij (Cd) * Grinokit ( CdS) * Otavit (CdCO3) Živa (Hg) * Cinober (HgS) * Levingstonit (Hg(Sb4S7) Bor (B)

365 * Boraks (Na2B4O7 x 10 H2O) * Kernit (Na2B4O7 x 4 H2O) * Kolemanit (CaB3O5OH x 2 H2O) * Borokalciot (CaB4O7 x 4 H2O) * Boronatrokalcit (NaCaB5O9 x 8 H2O) * Pandermit (Ca4B10O19) Aluminij (Al) * Glinenac (Mg(AlSi3O8)) * Ortoklas (K(AlSi3O8)) * Albit (Na(AlSi3O8)) * Anortit (Ca(Al2Si2O8)) * Muskovit (KAl2(AlSi3O8)) * Kaolinit (Al2(Si2O5)(OH)4) * Korund (rubin, safir, ametist, smaragd, topaz ) (Al2O3) * Boksit (Al2O3 x H2O)

Talij (Tl) * Lorandit (TlAsS2) * Vrbait (TlAs2SbS5) Germanij (Ge) * Argirodit (Ag8(Ge,Sn)S6) * Germanit (Cu6FeGe2S8) Kositar (Sn)

366 * Kasiterit (PbS) * Stanin ( Cu2FeSn4) Olovo (Pb) * Galenit (PbS) * Cerusit (PbCO3) * Stolcit (PbWO4) * Anglezit (PbSO4) * Boulangerit (Pb2oSb16S44) Fosfor (P) * Fosforit (/Ca5(PO4)3) * Apatit ( Ca5(PO4)3F * Vivianit ( Fe3(PO4)2) * Vavelit (Al3(PO4)2(OH,F)3) * Monacit (Ce,Th)(PO4,SiO4)

Arsen (As) * Arsenopirit (Fe(AsS)) * Arsenov sjajnik (Ni(AsS)) * Arsensko željezo (Fe(As)2) * Klovitit (NiAs2) * Niklena pakovina ( NiAs) * Smaltin (CoAs2) * Realgar ( As4S4) * Auripigment (As2S3) * Prustit ( Ag3AsS3) * Enargit ( Cu3AsS4)

367 Antimon (Sb) * Antimonit (Sb2S3) * Teredrit ( (Cu,Zn,Fe,Ag,Hg)(Sb,As,Bi)S4) * Pirostilpnit (Ag3SbS3) * Burnonit ( CuPbSbS3) * Volsbergit ( CuSbS2) * Cinkenit ( PbSb2S4 * Štefanit (Ag5SbS4 * Breithaubit (NiSb) * Ulmanit (NiSb3) * Dikrasit (Ag2Sb)

Bizmut (Bi) * Bizmutov sjajnik (BiS3) * Bizmutov oker (Bi2O3) * Galenobizmutit (PbBi2S4) * Šapbahit (AgBiS2) * Emlektit (CuBiS2) * Tetradimit (Bi2Te2S) * Eulitin (Bi4(SiO4)3) Sumpor (S)

368 * Pirit (FeS2) * Halkopirit (CuFeS2) * Olovni sjajnik (PbS) * Cinkov sjajnik ((ZnS) * Gips (CaSO4 x 2 H2O) * Gorka sol (MgSO4 x 7 H2O) * Viserit ( MgSO4 x H2O) * Težac (BaSO4) Glauberova sol ( Na2SO4 x 10 H2O) Selen (Se) * Lebdeća porašina (SeO2) Telur (Te) * Bizmut-telurid (Bi2Te3) * Tetradimit ( Bi2Te2S) * Selentelur (Te.Se) Fluor (F) * Fluorit (CaF2) * Topaz (Al2(SiO4)(OH.F)2 * Hiolit ( Na5(Al3F14) Klor (Cl) * Kamena saol (NaCl) * Silvin (KCl) * Karnalit ( KMgCl3 x 6 H2O) * Bišofit ( MgCl2 x 6 H2O) * Kainit (KMgCl(SO4) x 3 H2O .

direktor Nobelovog instituta. rimsko doba.369 Jod (J) *Lautarit (Ca(JO3)2) Povijest kemije Kemija je svojim otkrićima obilježila razvoj ljudskog roda. Abecednim redom dati su samo najznačajniji znanstvenici.g. 1903. pa doba antičke Grčke. * S. srednji vijek. doba alkemije i doba moderne kemije. koji su svojim otkrićima obilježili razvoj kemije. dao teoriju disocijacije. ARRHENIUS Švedski znanstvenik. U svim tim razdobljima. Prvi početci su od Feničana. . djelovao u Stockholmu. dobio Nobelovu nagradu. najvažniji je čovjekznanstvenik. slijedi doba Egipta.

* N..Q.370 * A. dao "Bohrov model atoma". direktor univerziteta u Kopenhagenu. BERTHELET Francuski znanstvenik. djelovao u Parizu. radio na ovisnosti plinova i molekulskoj masi plinova. * M.P. uradio prva točna određivanja atomskih masa. dobio Nobelovu nagradu..J. AVOGADRO Italijanski znanstvenik.A. uradio sintezu amonijaka (NH3) sa Haberom. radio na uranovim solima. uradio "kalorimetrijsku bombu" * J. uradio razne laboratorijske pribore. djelovao u Torinu. * C. djelovao u Parizu. otkrio "Bohrov princip korespodencije". . BOHR Danski znanstvenik. dobio Nobelovu nagradu 1931. uradio veliki broj (1899) publikacija. otkrio pojavu radioaktivnosti.C.E. djelovao u Stockholmu. * H. BERZELIUS Švedski znanstvenik. BECQUERELL Francuski znanstvenik. zajedno sa Curie-vima dobio Nobelovu nagradu 1903. dao načelo za uporabu kemijskih simbola.g. predsjednik KWG (Keiser Wilhelm Gesellschaft). BOSCH Njemački znanstvenik.g.

Tražeći temu za doktorsku disertaciju zaintrigiralo ju je "Bequerelove zrake". * sir W. * H.S. osnovao časopis "Chemical News". * R. dao veliki doprinos razvoju kemije. dao teoriju kiselina i baza. djelovao u Heildebergu.W. djelovao u Londonu.N. suotkrivač sa Fridelom sinteze toluena. CURIE Poljska znanstvenica. član Royal Society. CAVENDISCH Engleski znanstvenik. konstruirao "Bunsenov plamenik". osnivač Deutche Bunsen Gesellschaft fur Chemie. CRAFTS Američki znanstvenik sa Harvarda i Massachuttes Insstitute of Tehnology. djelovao u Kopenhagenu. već sa 30 godina. BRONSTED Danski znanstvenik. djelovala u Parizu. CROOKES Engleski znanstvenik iz Londona.371 * J. * J.M. BUNSEN Njemački znanstvenik. . bio predsjednik Royal Society (kraljevska akademija znanosti) * M.

* J. djelovao u Londonu.W.. svojim radom dobio plemićku titulu. * T. barij (Ba). ali djeljivoj čestici. i 1911. dao hipotezu o atomima. dao "Dulong-Pettitovo pravilo". . Maria Sklodowska Curie je najveća žena u znanstvenoj kemiji u povijesti ljudskog roda. * sir H. DALTON Engleski znanstvenik iz Manchestera. dao "Drummondovo svjetlo" * P. kalij (K). Otkrio natrij (Na). dao "zakon umnoženih omjera masa". pripravio mravlju kiselinu. ERLLENMEYER Njemački znanstvenik. djelovao u Heildebergu i Munchenu. bor (B). dao pravilo "trijada kemijskih elemenata. kalcij (Ca)sroncij (Sr). * E. Bio direktor Royal Society u Londonu.372 mukotrpno radeći dvije godine izolirala radij (Ra) i polonij (Po). koja je potvrđena tek poslije 100 godina. kao spojevima vodika (H). DAVY Engleski znanstvenik. govorio o kiselinama. ali kako sam kaže najveće otkriće je školovanje i odgoj M. DULONG Francuski znanstvenik iz Pariza. poznata tikvica nosi njegovo ime. dao osnove stehiometrije. dao strukturu naftalina. * J. Faradaya. kao sitnoj. DRUMMOND Engleski znanstvenik . porijeklom iz siromašne obitelji. dobila Nobelovu nagradu 1903. DOBEREINER Njemački znanstvenik iz Jene.g.L. otkrila pojavu radioaktivnosti.

kod proizvodnje sumporne kiseline (H2SO4). otkrio pretvorbu bommbardiranjem neutronima. FRIEDEL Francuski znanstvenik. * H. djelovao na College of Pharmacy u Philadelphiji. radio na karboksilnim kiselinama. dao "Fehlingovu otopinu". objasnio strukturu pinakona. na području kvantne teorije. * A. djelovao na Sorboni.L. dao "Gay-Lussacov zakon". djelovao u Stutgartu. FERMI Američki znanstvenik.g. djelovao u New Yorku i Chicagu. radio na sintezi parafina. dao "Fraschov postupak" dobijanja sumpora (S). djelovao u Berlinu. FRASCH Američki znanstvenik.373 * H. * F. Dobio Nobelovu nagradu 1938. . dao sa Craftsom znamenitu sintezu toluena. GHIORSO Američki znanstvenik djelovao na kalifornijskom sveučilištu. GAY-LUSSAC Francuski znanstvenik iz Pariza. * C. razradio proces olovneih komora. FEHLING Njemački znanstvenik. * E. FISCHER Njemački znanstvenik. direktor KWI u Mulheimu. * J..

dobitnik prve Nobelove nagrade 1901.H. otkrio americij (Am). 1918. dobio Nobelovu nagradu 1933.g. djelovao u Berlinu. * J. radio na teoriji naboja sa . mendeljejevij (Md). * F. istraživao električno stanje u kristalima. djelovao u Gottinghamu. * F. osnivač "Dutsche Chemische Gesellschaft". HUND Njemački znanstvenik. vant HOFF Nizozemski znanstvenik iz Amsterdama. muž Irene Curie. * A. * I. * F. direktor KWI. istraživao anilin. prvi dao sintezu amonijaka (NH3). berklij (Bk). HABER Njemački znanstvenik.W. LANGMUIR Američki znanstvenik iz New Yorka. osnivač stereokemije. laurencij (Lr). kalifornij (Cf). dobio Nobelovu nagradu. kirij (Cm).374 radio na bombardiranju teškim ionima. HOFMANN Njemački znanstvenik iz Bonna. JOLIOT Francuski znanstvenik. djelovao u Parizu. otkrio sa Ireneom umjetne radioaktivne tvari.g. dao "Hundovo pravilo".

pod izlikom da revoluciji nisu potrebni znanstvenici. dao "Loschmidtov broj". dao "Le Chatelijev" princip. na volumetrijskoj analizi. LIEBIG Njemački znanstvenik iz Munchena. "Lindeov postupak". * H. djelovao u Munchenu. * A. * G. radio na teoriji radikala. dobio Nobelovu nagradu. * J. radio na kinetičkoj teoriji.375 Lewisom. * J. dao "zakon o održanju mase" Smaknut na giljotini od pariškog tribunala. djelovao na Berkeleyu. 1932. djelovao u Beču. dao teoriju valewncije. otkrio dobivanje teške vode (D2O). radio na teoriji kemijske veze. LAVOISIER Francuski znanstvenik iz Pariza. dobivanje cijanida. LINDE Njemački znanstvenik. LEWIS Američki znanstvenik.N.g. * C. dao "Liebigovo hladilo". radio na ukapljavanju plinova. .L. LE CHATELIER Francuski znanstvenik iz Pariza. LOSCHMIDT Austrijski znanstvenik.

itrij (Y). izračunao mnoge atomske mase. dao "Mitscherlichovu probu". * E. MENDJELJEJEV Ruski znanstvenik. radio na kinetici plinova i elektromagnetnoj teoriji svjetla. skandij (Sc).I.g. djelovao u Wurzburgu.M. otkrio lantan (La). MEYER Njemački znanstvenik. * L. inverzije šećera. * D. MITSCHERLICH Njemački znanstvenik iz Berlina. . dao poijavu izomerije. galij (Ga). * C. McMILLAN Američki znanstvenik na Berkeleyu. direktor Radiaton Laboratory. djelovao u Petrogradu. djelovao u Londonu i Cambridgu. MAXWELL Engleski znanstvenik. dobio Nobelovu nagradu 1951. MOSANDER Švedski znanstvenik iz Stockholma. predskazao germanij (Ge). radio ne termokemiji.G. dobio neptunij (Np).376 * J. * E. terbij (Te). erbij (Er). dao prvu tablicu periodnog sustava elemenata.

377 * J. NEWLANDS Engleski znanstvenik iz Londona, dao teoriju "oktava". * J. NESSLER Njemački znanstvenik iz Karlsruha, dao "Nesslerov reagens" na amonijak (NH3).

* A.B. NOBEL Švedski rudarski inžinjer, djelovao u Stockholmu, usavršio destilaciju petroleja, pronašao dinamit. U svojoj oporuci odredio da se kamate njegovog imetka dodijele kao nagrada za najveće zasluge iz kemije, fizike, medicine, literature i borbe za mir poznato kao "Nobelova nagrada".

* H.C. OERSTEDT Danski znanstvenik iz Kopewnhagena, otkrio pojavu otklona magnetske igle. * W. OSTWALD Njemački znanstvenik, djelovao u Lepzigu, dao "Ostvaldov postupak", dobio Nobelovu nagradu 1909.g. * W. PAULI Austrijski znanstvenik, radio u Zurichu, na kvantnoj teoriji, dao

378 "Paulijev princip", 1945.g. dobio Nobelovu nagradu. * L. PAULING Američki znanstvenik, djelovao na Pasadeni, radio na kvantnoj mehanici i strukturi proteina, 1954.g. dobio Nobelovu nagradu. * MAX-PLANC Njemački znanstvenik iz Berlina, predsjednik KWG, postavio kvantnu teoriju.

* J. PRISTEY Francuski znanstvenik, otkrio kisik (O), klorovodičnu kiselinu (HCl), amonijak (NH3), odselio u Ameriku. * V. PRELOG Vladimir Prelog rođen 23.srpnja 1906.g. u Sarajevu. To je posljednji znanstvenik od naših dobitnika Nobelove nagrade, on je bio građanin svijeta cijenjen u znanstvenim krugoivima. Interesantno je da je kao 8-godišnji dječak nazočio paradi u čast nadvojvode Ferdinanda, koji je ubijen u poznatom "sarajevskom antentatu", samo nekoliko metara od mladog Preloga. Svoju osnovnu (pučku) školu i srednju školu izučavao u Zagrebu, a dvije godine srednje škole i u Osijeku, gdje je pod voditeljstvom prof Kurije dobio ljubav za kemiju. Već 1921.g. sa svojih 15 godina objavljuje znanstveni rad. Od 1924.g. studira u Pragu. Već 1929.g. daje doktorsku disertaciju u Pragu 1935.g. dolazi u Zagreb u Zavod za organsku kemiju. Omogućava početak rada "Plive", radi na sintezi kinina. Uz potporu Lavoslava Ružičke odlazi u Zurich 1941.g. Tijekom svog plodnog rada Vladimir Prelog surađivao sa mnogim svjetskim znanstvenicima, pa je njegov rad krunisan Nobelovom nagradom, za poznavanje stereokemije organskih spojeva.

379 Pored tog rada, uradsio je konformaciju u organskim molekulama znameniti CIP sustav ( Cahn Ingold Prelog) pravilo. Umro je 1998.g. u 92-godini života. * W. PRAUT Engleski znanstvenik iz Londona, dao vodik (H), kao pratvar "Prautova hipoteza".

* sir W. RAMSAY Engleski znanstvenik iz Londona, otkrio argon (Ar), helij (He) neon (Ne), kripton (Kr), ksenon (Xe), predsjednik Royal Society, dobio Nobelovu nagradu 1904.g.

* J.W. RAYLEIGH Engleski znanstvenik iz Londona, sa Ramsayem otkrio argon (Ar), "trijumfom treće decimale". * J.B. RICHTER Njemački znanstvenik iz Berlina, osnivač stehiometrijskog izračunavanja, dao zakon ekvivalentnih brojeva. * S. RINMAN Švedski znanstvenik, unaprijedio rudarstvo, pisao o željezu (Fe), dao "Rinmanovo zelenilo". * C.W. RONTGEN Njemački znanstvenik, djelovao u Munchenu, otkrio

380 Rentgenske zrake., Dobio Nobelovu nagradu 1901.g. * R.J. RYDBERG Švedski znanstvenik iz Lunda, dao "Rydbergovu konstantu". * sir E. RUTHERFORD Engleski znanstvenik , djelovao na Cambridgu, prvi dao model atoma, dobio Nobelovu nagradu 1925.g.

* L. RUŽIČKA Lavoslav Ružička, rođen 13. rujna 1887.g. u Vukovaru. Sa osam godina preselio u Osijek, gdje je završio osnovnu (pučku) školu i klasičnu gimnaziju. 1906.g. upisao Višu tehničku školu u Karlsruheu u Njemačkoj, gdje je diolomirao i doktorirao. Od 1916.g. je u Zurichu u Švicarskoj. Radio na piretriumu i kemiji terpena.. Od 1926.g. prelazi u Ženevu. 1927.g do1929.g radi u Utrehtu. 1934.g. izazvao veliku pozornost, kad je objavio sintezu muškog spolnog hormona andresterona i testosterona. Sva sredstva iz Nobelove nagrade dao za razvoj znanosti i u Zagrebu, kao i kupovine kolekcije slika nizozemskih slikara. Pored Nobelove nagrade, dobio je i mnoga druga priznanja i nagrade. * C.W. SCHEELE Švedski znanstvenik, djelovao u Stockholmu, otkrio mangan (Mn), barij (Ba), klor (Cl), dokazao kisik (O). * G.T. SEABORG Američki znanstvenik sa Berkeleya, dao radove na transuranima, otkrio plutonij (Pu), americij (Am), berklij (Bk), kalifornij

381 (Cf), dobio Nobelovu nagradu 1951.g. * E. SEGRE Američki znanstvenik sa Berkeleya, radio u "Manhatan projektu" u Los Alamosu na stvaranju atomske bombe. Dobio Nobelovu nagradu 1959.g.

* F. SODDY Engleski znanstvenik sa Oxforda, dao zakon "radioaktivnog pomaka", dobio Nobelovu nagradu 1921.g. * E. SOLVAY Belgijski znanstvenik, djelovao u Bruxellesu, razvio "Solvayev postupak" proizvodnje natrijevog karbonata (Na2CO3). * S.P.L. SORENSEN Danski znanstvenik, djelovao u Kopenhagenu, dao pojam kiselosti (pH). * T. SVEDBERG Švedski znanstvenik, djelovao u Upsali, radio na koloidima, konstruirao ultracentrifugu, 1926.g. dobio Nobelovu nagradu. * L.J. THENARD Francuski znanstvenik iz Pariza, otkrio vodik peroksid (H2O2), "Thenardovo modrilo".

382 * S.G. THOMAS Engleski znanstvenik, djelovao u Londonu, dao "Thomasov postupak" u metalurgiji.

* sir W. THOMSON Ili lord Kelvin of Largs, škotski znanstvenik iz Glasgova, dao "Thomsonov efekt", skala temperature po lordu Kelvinu. * E. TORRICELLI Italijanski znanstvenik iz Rima, konstruirao mikroskop, teleskop, dao "Torricellijevu cijev" * J. TYNDALL Irski znanstvenik, djelovao u Londonu, dao sa Faradayem "Tyndallov fenomen". * L. N. VOUQUELIN Francuski znanstvenik iz Pariza, otkrio krom (Cr), berilij (Be). * F. WOHLER Njemački znanstvenik, djelovao u Heildebergu, uradio prvu sintezu organskog spoja, pa ukinuo famu "vis vitalis".

383

Dobitnici Nobelove nagrade za kemiju Nobelova nagrada je nastala, kada je Alfred Nobel, švedski rudarski inžinjer, pronalaskjom dinamita, uvidio opasnost svog izuma. U svojoj oporuci 1895.g. odredio je da se kamate od prava na prodaju dinamita, svake godine dodijele u vidu nagrade, za naročite zasluge živim znanstvenicima na polju: kemije, fizike, medicine, literature i borbe za mir. - za fiziku i kemiju laureat daje Kraljevska švedska akademija znanosti u Stockholmu, - za medicinu laureat daje Karolinski institut u Stockholmu, - za literaturu Švedska akademija znanosti u Stockholmu, - za doprinos borbe za mir, Norveški Storthing u Oslu. Nagrada se sastoji u novcu i povelji, a dodijeljuje se svake godine 10.prosinca, na dan godišnjice smrti A. Nobela. Nagradu uručuje osobno švedski kralj. Nagrada se počela dodjeljivati 1901.g, ali nije u povijesti svake godine dodjeljivana, posebno u ratnim godinama Prvog i Drugog svjetskog rata. Nagrada varira od visine kamate na imutak A.Nobela od godine do godine, ovisno o količini proizvedenog dinamita. Pregled svih znanstvenika, koji su dobili Nobelovu nagradu ide od početrka dodjele, pa do danas. U kratkoj povijesti kemije navodio sam i neke znanstvenike, koji su dobili Nobelovu nagradu, ali ne samo za kemiju, nego i za fiziku. U ovom

384 pregledu su dati samo znanstvenici, koji su dobili Nobelovu nagradu za kemiju. * 1901.g. J. H. vant HOFF Znanstvenik, koji je djelovao u Berlinu, a nagrada mu je data za otkriće zakona kemijske dinamike i osmotskog tlaka u tekućinama.

* 1902.g E.H. FISCHER Djelovao u Berlinu, a nagradu mu dodijeljena za zasluge na identifikaciji šećera. * 1903. g. S.A. ARRHENIUS Djelovao u Stockholmu, dodjeljhena nagrada za teoriju elektrolitičke disocijacije. * 1904.g. sir W. RAMSAY Djelovao u Londonu, a nagrada dodjeljena, zbog otkrića inertnih (plemenitih) plinova. * 1905.g. A. BAYER Djelovao u Munchenu, nagrada dodjeljena, zbog radova na organskim bojama. * 1906.g. H. MOISSAN Djelovao u Parizu, nagrada dodjeljena, zbog rada na izolaciji fluora (F). * 1907.g. E. BUCHNER Djelovao u Berlinu, nagrada dodjeljena, zbog otkrića vrenja

OSTWALD Djelovao u Lepzigu.g. * 1912.385 bez žive stanice. nagrada dodjeljena. zbog dopriniosa na vezi atoma u molekulama. nagrada dsodjeljena. V. W.g. * 1910. CURIE Djelovala u Parizu.g.g. E. WALLACH Djelovao u Gottingenu.g. . RUTHERFORD Djelovao u Manchesteru.S. nagrada dodjeljena. GRINGARD Djelovao u Nancyju. M. * 1908. A. O. nagrada dodjeljena. zbog otkrića radija (Ra) i polonija (Po). nagrada dodjewljena. * 1913.g. * 1909. zbog zasluga na polju katalize i brzine kemijske reakcije. * 1911. zbog rada na alicikličkim spojevima. WERNER Djelovao u Zurichu. zbog istraživanja na raspadu kemijskih elemenata. zbog rada na publikaciji "Gringardove reakcije". nagrada dsodjeljena.

ATON Djelovao u Cambridgu. nagrada dodjeljena. zbog otkrića sinteze amonijaka (NH3). T. * 1915. F. nagrada dodjeljena. Nagrada nije dodjeljena. zbog rada na području termokemije.g. zbog otkrića .g. W. zbog ratnih dejstava. zbog istraživanja biljnih boja. nagrada dodjeljena.386 * 1914. * 1917. * 1921.g. F.g. F. * 1922. * 1919. NERNST Djelovao u Berlinu.g. Nagrada nije dodjeljena. * 1918.g. nagrada dodjeljena.g. SODDY Djelovao u Oxfordu. W. Nagrada nije dodjeljena. nagrada dodjeljena. zbog radova na radioaktivnim tvarima. W. * 1920. HABER Djelovao u Berlinu.g.H. WILLSTATTER Djelovao u Munchenu.

zbog otkrića steroida. zbog rada na konstrukciji žučnih kiselina. H. zbog radova na mikroanalizi organskih spojeva. * 1923.g. * 1927. ZSIGMONDY Djelovao u Gottinghamu. SVEDBERG Djelovao u Upsali. zbog radova na prirodi koloida.387 izotopa neradioaktivnih elemenata. A. T.O. Nobelova nagrada za kemiju nije dodjeljena. nagrada dodjeljena. . WIELAND Djelovao u Munchenu.g. A. nagrada dodjeljena. zbog rada na disperznim sustavima. * 1924. * 1928. F. nagrada dodjeljena. * 1925. WINDAUS Djelovao u Gottinghamu.g. nagrada dodjeljena.g.g.g. * 1926. PREGL Djelovao u Gratzu. nagrada dodjeljena. R.

I. * 1931. nagrada dodjeljena. * 1933. nagrada dodjeljena. * 1934. * 1930. * 1932. BERGIUS Djelovao u Heildebergu. C.g. nagrada dodjeljena. UREY Djelovao u New Yorku. zbog radova na strukturi boje krvi. H. A. zbog otkrića teškog vodika. C. LAGMIUR Djelovao u Schenectadyju. * 1935.JOLIOT-CURIE Djelovala u Parizu. zbog rada na šećernom vrenju. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena zbog otkrića postupka s uporabom visokog tlaka F. zbog rada na postupku s uporabom visokog tlaka. HARDEN Djelovao u Londonu. nagrada dodjeljena zbog sinteze elemenata.g.g.388 * 1929. H. FISCHER Djelovao u Munchenu. Nobelova nagrada za kemiju nije dodjeljena. JOLIOT Djelovao u Parizu. zbog sinteze elemenata I.g. BOSCH Djelovao u Ludwigshafenu. . F.g.g. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena zbog radova na istraživanju na području termokemije.g.

g. zbog rada na difrakciji Rtg zraka.g.g. Nobelova nagrada za kemiju nije dodjeljena. * 1937.N. zbog radova na hormonima. Nobelova nagrada za kemiju nije dodjeljena. nagrada dodjeljena. DEBYE Djelovao u Berlinu. * 1939.g. KUHN Djelovao u Heildebergu. zbog rada na vitaminima. W. * 1938.g. . * 1941. A.389 * 1936. BUTENANDT Djelovao u Berlinu. zbog istraživanja l-askorbinske kiseline (C-vitamin). P. nagrada dodjeljena. HAWORTH Djelovao u Birminghamu. nagrada dodjeljena.W. Nagrada nije dodjeljena. g. * 1942. R. * 1940.g. nagrada dodjeljena.

* 1944.W.g. M. HAHN Djelovao u Gottinghamu. zbog rada na dobivanju virusnih proteina. W. sir R.g. STANLEY Djelovao u Princetonu zajedno s Northopom. nagrada dodjeljena zbog istraživanja virusnih proteina.390 * 1943. NORTHOP Djelovao u Princetonu. J. nagrada dodjeljena. . zbog otkrića kristalizacije enzima.g.g. zbog radova na elektroforezi.H. VIRTANEN Djelovao u Helsinkiju.I. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena.g. zbog radova na indikatorima.K.B. J. * 1946. nagrada dodjeljena. * 1948. A.g. HEVESY Djelovao u Stockholmu. SUMMER Djelovao u Ithacu. TISELIUS Djelovao u Uppsali. nagrada dodjeljena. ROBINSON Djelovao u Oxfordu. nagrada dodjeljena. O. * 1947. * 1945. zbog otkrića rascjepa jezgre teških atoma. zbog istraživanja alkaloida. G. nagrada dodjeljena. A. zbog radova na metodi konzerviranja živežnih namirnica.

391 * 1949. nagrada dodjeljena za isto što i McMillanu. E. H. MARTIN Djelovao u Londonu. nagrada dodjeljena.R.g. isto kao i za Dielsa zbog otkrića sinteze dijena. nagrada dodjeljena. * 1953.g. SEABORG Djelovao na Berkeleyu.L.F.g.P.P.G.ALDER Djelovao u Kolnu. STAUDINGER Djelovao u Freiburgu. K. * 1951.GIAUQUE Djelovao na Berkeleyu.C. nagrada dodjeljena. zbog otkrića na području makromolekularne kemije.g. DIELS Djelovao u Kielu. T. * 1950.O. zbog otkrića sinteze dijena. * 1954. zbog radova na ekstremno niskim temperaturama.M. SYNGE Djelovao u Bucksburnu. McMILLAN Djelovao na Berkeleyu. nagrada dodjeljena. * 1952. W. nagrada dodjeljena. M. L. nagrada dodjeljena. zbog rada na kromatografiji. zbog radova sa Martinom na kromatografiji. nagrada dodjeljena. zbog otkrića transurana. zbog otkrića transuranskih elemenata. PAULING .A. H. J.

F.N.W. nagrada dodjeljena. . zbog objašnjenja lančastih reakcija. * 1957. HEYROWSY Djelovao u Pragu. HINSHELWOOD Djelovao na Oxfordu. nagrada dodjeljena. zbog određibvanja starosti uz potporu izotopa 14 C.g. SANGER Djelovao na Cambridgu. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena. radi razvoja polagrafske analize * 1960. kod eksplozija. * 1959.N. V. zbog istraživanja kemijske veze. nagrada dodjeljena.392 Djelovao u Pasadeni. SEMJONOV Djelovao u Moskvi.g. J. * 1955. F. radi izoliranja insulina.g. sir C. zbog otkrića lančastih reakcija u eksplozivima. radi istraživanja nuklearnih reakcija. zbog izoliranja hormona. LIBBY Djelovao u Chikagu. TODD Djelovao na Cambridgu. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena. N. * 1956. sir A.g. nagrada dodjeljena.g. du VIGNEAUD Djelovao u NewYorku. vasopresina.g. * 1958.

zbog radova na asimilaciji. R. WOODVARD Nobelova nagrada dodjeljena. KENDREW Djelovao na Cambridgu. R. M. Houdjkin Nobelova nagrada dodjeljena za izuzetan doprinos razjašnjenju biokemijskih spojeva. J. za izuzetan doprinos na razrješenju organskih sinteza.g. * 1963. J.393 * 1961. zbog rada na kemijskim vezama . PERUTZ Djelovao na Cambridgu.g.Z. nagrada dodjeljena zajedno sa Kendrewom za određivanje Rtg strukture mioglobina i hemoglobina. NATA Nagrada dodjeljena za izuzetne uspjehe na radu na polimernim spojevima. MALICAN Nobelovu nagradu dobio .S. * 1966. CALVIN Djelovao na Berkeleyu.g. zbog određivanja Rtg strukture mioglobina i hemoglobina.g. nagrada dodjeljena.M. D. C. K.g.K. * 1964. F. nagrada dodjeljena. * 1965. * 1962.B.g.

* 1971.F. za izuzetan doprinos na razvoju koncepta konformacije. PORTER Nobelova nagrada podjeljena.V.MOOR V.ONZAGER Nobelova nagrada dodjeljena. M.H. * 1972. .R. BARTHAN O. * 1968.STEIN Nobelova nagrada podjeljena. D. NORISH J.H. koji nose njihovo ime. HASEL Nobelova nagrada podjeljena. LELUR Nobelova nagrada dodjeljena. zbog izuzetnog doprinosa na ribonukleazi.394 * 1967.g.g.HERTZBERG Nobelovu nagradu dobio.J. ANFINSEN Nobelovu nagradu dobio.IGEN R. zbog otkrića recipročnih odnosa.B. S. G. * 1969. L.g. * 1970. za istraživanja ekstremno brzih kemijskih reakcija. K. za izuzetan doprinos na razrješenju između kemijskih struktura i katalitičke aktivnosti ribonukleaze. zbog rada na elektronskim strukturama molekule slobodnih radikala.g. spojevima.g. L. za doprinos na otkriću šećernih nukleotida i njihovoj ulozi u biosintezi.

E.V. FLORY Nobelova nagrada dodjeljena. * 1978. MITCHELL Nobelova nagrada dodjeljena.D.g. I.N. za radove na organo-metalnim spojevima. * 1977. LEPSCOMB Nobelova nagrada dodjeljena.V. FISCHER J. zbog formulacije kemiosmotske teorije. PRIGODJIN Nobelova nagrada dodjeljena. . D. zbog izuzetnog doprinosa razrješenja teorije makromolekula. * 1976.J.395 * 1973. zbog izuzetnog doprinosa na istraživanju borana. PRELOG J.g. * 1974.g. za izuzetan doprinos na radu stereokemizma i stereokemije organskih molekula.g. WILLKINSON Nobelova nagrada podjeljena. P. * 1975. KONFORTH Nobelova nagrada podjeljena. V.g. g. zbog istraživanja na neravnotežnoj termodinamici.O.

SAUGER Nobelova nagrada podjeljena.g. za razvoj metodologije za kemijsku sintezu na krutoj podlozi. WETIG Nobelova nagrada podjeljena za izuzetan doprinos na uporabi spojeva bora (B) i fosfora (P) u organskim sintezama. FUKU R. BERG V. za rad na kristalografskoj i elektronskoj mikroskopiji. * 1982. za izuzetan doprinos teoriji fotokemijskih reakcija.396 * 1979.g. za izuzetan doprinos na biokemizmu deoksiribonukleinske kiseline (DNA). H. P.g.g.KLUG Nobelova nagrada dodjeljena. A. * 1981. H. .g. * 1980. g. * 1984. GILBERTH F. HOFMANN Nobelova nagrada podjeljena. R. MERRYFELD Nobelova nagrada dodjeljena. za izuzetan doprinos na mehanizmu prijenosa elektrona.TOB Nobelova nagrada dodjeljena.B. BROWN J. K. * 1983.

DISENHOFER R. fotosinteznog reakcionog centra.397 * 1885. CORY . za izuzetan doprinos na radu na molekulama velike selektivnosti.g. D.HERSCHBACH T.R. * 1986. POLANY Nobelova nagrada podjeljena za radove na dinamici elementarnih čestica. J. CHEH Nobelova nagrada podjeljena. L.g.L.K. * 1989.g. LEON C. H.R. MITCHELL Nobelova nagrada podjeljena. CRAM J. ATMANN T.J. * 1987.g. S.g. * 1988.J. D.A.M. za rad na direktnim metodama određivanja kristalnih struktura. CARL Nobelova nagrada dodjeljena.g. PEDERSEN Nobelova nagrada podjeljena. HABER H. HOPTOMANN J.J. za izuzetan doprinos za otkriće katalitičkih osobina ribonukleinske kiseline (RNK). * 1990. za izuzetan doprinos na trodimenzionalnoj strukturi.

MARCUS Nobelova nagrada dodjeljena za rad na teoriji reakcije prenosa elektrona u kemijskim reakcijama i. * 1994. K. za izuzetan doprinos na mutagenezi proteina. * 1993.g.J. OLA Nobelova nagrada dodjeljena.g.g. MOLHINA E. * 1991. * 1995. KRUCEN M. SMITH Nobelova nagrada dodjeljena.ROULAND Nobelova nagrada podjeljena.A.g.A.C. J. R. * 1992. za radove na kemiji razgradnje ozona (O3). za izuzetan doprinos na razvoju nuklearne magnetne rezonancije (NMR) i spektroskopije visokog razlaganja čestica. MALIS Nobelova nagrada dodjeljena za izuzetan doprinos razrješenju polimerizacionih lančastih reakcija. R. . ERNST Nobelova nagrada dodjeljena.398 Nobelova nagrada dodjeljena za izuzetan doiprinos na metodologiji organskih sinteza.J.R. P. M.g. za izuzetan doprinos razrješenju kemizma ugljikovog kationa (C+).B.

zbog radova na otkriću fulerena. zbog radova na femtosecundarnoj spektroskopiji. V.JH. * 1977. zbog izuzetnog doprinosa na otkriću provodnih polimera. A. HEGER A.D.J. ZEVAI Nobelovu nagradsu dobio. A. KOUN Nobelovu nagradu dobio.g. SMOULY Nobelova nagrada podjeljena.399 * 1996. * 1999. J.K. za izuzetan doprinos na radu na mehanizmima i sintezi ATP baza. za izuzetan doprinos teoriji za računsku kvantnu kemiju. BOUER J. KURL ser H.E. . P. SCHIRAKAVA Nobelova nagrada podjeljena. R.A. WOCKER J. SCONN Nobelova nagrada podjeljena. POPLE Nobelova nmagrada podjeljena.g.g. za izuzetan doprinos na razrješenju strukture gustina.H. MacDERMID H. * 2000. KROTA R.g. * 1988.g.

za izuzetan doprinos na kiralnim oksidacijskim reakcijama.B. za izuzetan doporinos desorpcije i ionizacije spektralne analize. MacCENONN Nobelova nagrada podjeljena. R. * 2004. TANACA Nobelova nagrada podjeljena. J. ROSE Nobelova nagrada podjeljena. za izuzetan doprinos rada na strukturi ionskih kristala u staničnim membranama. K.g. P. CHOVEN Nobelova nagrada podjeljena. za izuzetan doprinos na razvoju metateze u organskoj sintezi. V. * 2002. CROUCS R. SICHANOWER A.SCHARPLESS Nobelovu nagradu dobili. za izuzetan doprinos na razvoju nuklearne magnetne rezonancije (NMR). NOYORI K. HERSCHKO I. FENN K. NOULS R. za izuzetan doprinos na radovima razgradnje proteina. .SCHROCK I.g. AGRE R. * 2005.400 * 2001. WUNTRICH Nobelova nagrada dodjeljena.g. * 2003.S.B.

401 * 2006.g. .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful