1

CD SKRIPTA KEMIJE SA TESTOVIMA I RJEŠENJIMA OPĆA I ANORGANSKA KEMIJA

Usora; rujna 2005

Autor: prof. Tvrtko Malić

2

SADRŽAJ Uvod……………………………………………….str. 4 I A 1 Zakoni kemijskog spajanja……………………. I A 2 Relativna atomska masa………………………. I A 3 Unificirana atomska jedinica mase …………… I A 4 Relativna molekulska masa…………………… I A 5 Molarna masa………………………………… I A 6 Plinski zakoni u kemiji………………………. I A 7 Stehiometrijska izračunavanja………………. I A 8 Građa atoma I A 9 Atomsko jezgro…………………………………. I A 10 Izotopi………………………………………….. I A 11 Elektronski omotač……………………………. I A 12 Kvantna teorija………………………………… I A 13 Valno-mehanički model atoma……………….. I A 14 Elektronska konfiguracija…………………….. I A 15 Klasifikacija, periodičnost Periodnog sustava…. I A 16 Periodni sustav elemenata…………………….. I A 17 Imena kemijskih elemenata…………………… I A 18 Kemijska veza…………………………………. ! A 19 Ionska veza……………………………………. I A 20 Kovalentna veza……………………………… I A 21 Metalna veza………………………………… I A 22 Testovi I A od 1-10………………………….. I A 23 Odgovori I rješenja testova I A……………… I B 1 Disperzni sustavi……………………………… I B 2 Tyndalov fenomen……………………………. I B 3 Osmoza……………………………………….. I B 4 Dijaliza………………………………………… I B 5 Koloidi…………………………………………. I B 6 Emulzija………………………………………. I B 7 Vrelište I ledište otopina………………………. I B 8 Kemijska reakcija………………………………

3

I B 9 Taloženje………………………………………. I B 10 pH vrijednost, kiseline, lužine, soli…………… I B 11 Neutralizacija…………………………………. I B 12 Indikatori……………………………………… I B 13 Redoks reakcije………………………………. I B 14 Oksidacijski broj……………………………… I B 15 Jednadžba oksidacije I redukcije……………… I B 16 Egotermna I endotermna kemijska promjena…. I B 17 Testovi I B od 1-10…………………………… I B 18 Odgovori I rješenja I B Testova……………….. I C 1 Metali općenito………………………………….. I C 2 I skupina PSE…………………………………… I C 3 II skupina PSE………………………………….. I C 4 Radioaktivnost………………………………….. I C 5 III, IV, V, VI, VII, skupina PSE………………… I C 6 VIII skupina PSE………………………………… I C 9 IX, X , XI skupina PSE………………………….. I C 10 XII, XIII skupina PSE………………………….. I C 11 Testovi I C od 1-10……………………………. I C 12 Odgovori I rješenja I C testova………………… I D 1 Nemetali općenito……………………………….. I D 2 Nemetali XIV skupine PSE ugljik I silicij………. I D 3 Nemetali XV skupine PSE (dušik I fosfor)……… I D 4 Nemetal XVI skupine PSE (kisik)…………….. I D 5 Nemetal XV skupine PSE (sumpor)……………. I D 6 Vodik…………………………………………… I D 7 Voda…………………………………………….. I D 8 Nemetal XVII skupine PSE (klor)……………… I D 9 Elementi XVIII skupine PSE…………………… I D 10 Testovi i D od 1-10…………………………… I D 11 Rješenja i odgovori I D testova…………………. I E 1 Integralni test (I A, I B, I C, I D)…………………. I E 2 Odgovori i rješenja integralnog testa…………….

4

UVOD Na početku nekoliko naputaka za korištenje ove skripte. Skripta je sročena po Programu za I razred gimnazije, a koriŠteni su najbolji udžbenici kemije. Svo gradivo iz kemije za I razred gimnazije, podijeljeno je u četri parcijalna odjela. Poslije svakog parcijalnog dijela, slijedi kontrolni test sa rješenjima. Metoda učenja kemije na ovaj način je: pozorno pročitati pojedinu lekciju, tako čitav parcijalni dio. Poslije čitanja (nekoliko puta) isprintati testove iz pročitanog dijela. Testirati, izvršiti bodovanje, a analizirati greške. Poslije nekoliko dana ponoviti testiranje, a ako još nije zadovoljavajući rezultat ponoviti testiranje još nekoliko puta. Sami će te o uočiti vidan napredak iz gradiva kemije. Ovim načinom učenja uz udžbenike i druga nastavna sredstva postignut će te zavidan rezultat u primanju znanja iz kemije. Uz ovakav način učenja, slijedi i skripta iz eksperimentalnog dijela kemije kao prirodne znanosti. Skriptu započinjemo pitanjem? Što je to kemija? Kemija je znanost, koja se bavi proučavanjem tvari i promjenama tvari, ona je i dio familije prirodne znanosti. Ali kemija je i eksperimentalna znanost, koja se zasniva na spoznaji koja dolazi na osnovi eksperimentalnog istraživanja, opažanjem i mjerenjem promjena tvari ili sustava. Kemija je obilježila svojim otkrićima, zakonima i primjenom u industrijsko-tehnološkim procesima, povijest ljudskog roda. Riječ kemija potiče od arapske riječi" hem" što znači Egipat. Goethe je napisao: “povijest neke znanosti je ta znanost sama”. Zato ćemo dati kratku tablicu kronološkog razvoja kemije:

5

- 3000 godina prije Krista-egipatsko doba: Obilježava se poznavanjem boja (olovno bjelilo, bakarno zelenilo), dobivanje nekih metala, dobivanje vina, dobivanje piva, proizvodnju stakla, upotrebu organskih konzervansa , - 1000 – 1100 godina prije Krista – Feničko razdoblje: Obilježava se poznavanje dobivanjem bakra (Cu), željeza (Fe), Kositra (Sn), bronce. - 700 – 400 godina prije Krista – antička Grčka: Tales iz Mileta (voda je početak početka), Empedokles I AriStotel (vatra, voda, zrak i zemlja) su četri osnovna načela, DeMokrit (athomos kao nedjeljiva najsitnija čestica). - 500 godina poslije Krista – rimsko doba: Krasi početak eksperimentalnog istraživanja, dobivaju se vrlo čisti metali i dobivaju se mnoge slitine (legure), poznaju gips, vapno, kožu, škrob, sodu, destilaciju i sublimaciju. U daljnjem razvoju kemije često ćemo se vratiti i koristini načela iz antike. - 12. – 17. Stoljeće – doba alkemije: Započinje sa Libaviusom. To je doba u kojem se pokušava dobiti zlato (Au) iz neplemenitih metala. Ovaj utopistički pokušaj je propao, ali alkemičari (ljekarnici,liječnici, trgovci) su u traženju dobijanja zlata otkrili mnoge spojeve i kemijske elemente, počeli upotrebljavati kemijski pribor, a kemiju kao eksperimentalnu znanost uvode u familiju prirodnih znanosti. Alkemijsko doba krasi i remek djela u umjetnosti (slikarstvu, kiparstvu, muzici).Alkemičari utiru put za dolazak moderne kemije.

6

- 17. – 21. Stoljeće – moderna kemija: Cavendish (vodik – H, argon-Ar), Scheele (kisik-O,amonijak, glicerin), Lavoisier (zakon o održanju mase), Proust, Gay-Lussac, Dalton (zakoni u kemiji), Davy (kalij-K,natrij-Na,kalcijCa, srooncij-Sr, barij-Ba), Avogadro (plinski zakoni), Berzelius (uveo kemijsko pismo), Faraday (elektroliza), Solvay (dobivanje sode), Newlands (teorija oktava), Mendjeljejev (pe riodni sustav elemenata), Ramsay (argon-Ar, helij-He, neonNe, kripton-Cr), supružnici Curie, Maria I Piere (radioaktivnost radij-Ra, polonij-Po), Nobel (dinamit), Rutherford (radon-Rn), Soddy (pojava izotopije), Einstein (teorija relativnosti ), Haber i Bosch (sinteza amonijaka), Sorensen (teorija kise losti – pH) Bohr (model atoma), Pauli (princip elektronske raspodjele u omotaču), Bronstedt (teorija kiselina i baza), Luis ( teorija kemijske veze), Lawrence (ciklotron), Chadwick (neutron), Farmy /transurani), Perey (francij-Fr), Wiberg (hidridi) Seaborg, James, Ghiorso, Thomson, Street, Serge, ChambeRlain, Fiscer, Sikkerland I dr. Tako kemija sa fizikom i matematikom utire stazu prirodnih znanosti. U srednjovjekovnoj Bosni nije bilo alkemičara, jer je bilo više zlatonosnih potoka i rijeka. U Hrvatskoj zabilježeni alkemičari u Varaždinu i Zagrebu. U Zagrebu je najstariji prirodnomatematski fakultet u ovom dijelu Europe. Bosna i Hercegovina i Hrvatska su dali i dva nobelovca za kemiju (Prelog i Ružička). Ovo su samo kratki fragmenti iz bogate povijesti kemije, povijesti, koja je obilježila razvoj civilizacije.

7

I A 1 ZAKONI KEMIJSKOG SPAJANJA Svojim udžbenikom A.Lavoisier (francuski kemičar) započeo je suvremenu kemiju sa četri osnovna zakona u kemiji: 1.Zakon o održanju mase – A.Lavoisier 1784.g.: Ukupna masa svih tvari, koje sudjeluju u kemijskoj reakciji, ne mijenja se tijekom kemijske reakcije. 2. Zakon stalnih omjera masa – J.Proust 1799.g.: Kemijski elementi se međusobno spajaju u stalnim masenim odnosima, tako da je sastav svakog spoja stalan. 3. Zakon umnoženih omjera masa – J.Dalton 18o3.g.: Ako dva kemijska elementa čine međusobno više spojeva, onda se mase jednog kemijskog elementa, koje se spajaju s određenom masom drugog kemijskog elementa, odnose kao mali cijeli brojevi. 4. Zakon stalnih volumnih omjera – Gay-Lussac 18o9.g.: Pri istoj temperaturi i tlaku, volumeni plinova koji međusobno reagiraju ili nastaju, odnose se kao mali cijeli brojevi. Uz ova četri temeljna zakona u kemiji možemo dodati i peti: - Avogadrov zakon 1811.g.: Jednaki volumeni različitih plinova, pri istoj temperaturi i tlaku, sadrže jednak broj čestica.

8 I A 2 RELATIVNA ATOMSKA MASA To je broj (Ar) koji govori koliko puta je prosječna masa atoma nekog kemijskog elementa, veća od atomske jedinice mase. Primjer: Uz kemijski simbol helija, upisani su brojevi . 4.003 He
2

Broj 2 je atomski broj, a 4,oo3 je relativna atomska masa (Ar).

I A 3 UNIFICIRANA ATOMSKA JEDINICA MASE To je 1/12 mase atoma izotopa
12

C i iznosi:

U = 1,66 x 10-27 kg Tako je relativna atomska masa (Ar) definirana: Ar + m/u Gdje je m = masa kemijskog elementa U = atomska jedinica mase.

I A 4 RELATIVNA MOLEKULSKA MASA

00 ¨¨¨¨98. Primjer: izračunati relativnu molekulsku masu sumporne kiseline (H2SO4)? Zbrojit će mo atomske mase svih atoma i to: 2 x Ar(H) = 2.09 I A 5 MOLARNA MASA .02 1 x Ar(S) = 32. Ona se dobije zbrajanjem atomskih masa atoma kemijskih elemenata.07 4 x Ar(O)= 64.9 To je broj (Mr) koji govori koliko je puta masa molekule nekog spoja veća od atomske jedinice mase. koji čine molekulu tog spoja.

koliko ima atoma u točno 0. atoma.atoma. koja sadrži isto toliko jedinki.e) Avogadrova constanta je broj 6.022 x 1023mol-1 Avogadrov broj je 6. pa je molarna masa željeza .85.022 x 1023 mol-1 čija je jedinica mol-1. a to je ona količina tvari definirane kemijske formule.022 x 1023 atoma ugljika ( C ).022 x 1023 jedinki(molekula.10 Molarna masa ima oznaku (n). Tako možemo napisati: Mr = M = m / n Gdje je : Mr – relativna molekulska masa M – molarna masa m— masa tvari n – količina tvari Mol je jedinica za količinu tvari (molekula.0012 kg izotopa 12C.iona. iona. Slijedi izradba Avogadrove constante na osnovi dosadašnjih saznanja: L = N = AVOGADROVA CONSTANTA = > => broj molekula / količina tvari = N/n = 6. elektrona). Primjer: Koliko treba odvagati željeza (Fe) za 1 mol željeza? Izrada: Ar(Fe) = 55. Mjerenja pokazuju da u 0.0012 kg izotopa 12C ima 6.

85 g mol. Ako odvažemo 55. .85 g željeza odvagali smo 1 mol željeza (Fe).11 M(Fe) = 55. nego on ovisi o volumenu posude. I A 6 PLINSKI ZAKONI U KEMIJI Plinovi nemaju volumen.

Boyle (engl. neovisno pronašli zakonitost 1677.atoma.g.) I E.Mariotte (fra).: volumen plina pri stalnoj temperaturi. .elektrona). Avogadrov zakon: Plinovi istog volumena pri istoj temperaturi i istom tlaku sadrže jednak broj čestica (molekula.iona. Koliki bi volumen zauzela ta količina smjese propanButan pri tlaku od 1 x 105 Pa ? Izrada: PV = p 1 V1 pa je: pV / p 1 = 1 x 107 x 15 / 1 x 1o5 =>  1500 dm3. Ili pV = p1V1 p = tlak plina V = volumen plina P1 = pri promjeni tlaka V1 = promjena volumena Primjer: Volumen plina propan-butan u čeličnoj boci pod tlak Tlakom od 1 x 107 Pa I volumena boce od 15 dm3.12 R. obrnuto je proporcionalan tlaku: PV = const.

B.4 / 273.15 Gdje je: m – masa plina M – molarna masa plina R – opća plinska konstanta T – apsolutna temperatura Primjer: Koliko molekula plina propana ima u boci od 103 sa Temperaturom od 1000 C i pod tlakom od 10 7Pa? 7 PV = nRT odakle je n = pV/RT = 10 x 10 / 8.g.06 x 105 x 6. koji ima volumen od 22. po grčkoj riječi stojhejon – prvi pokušaj. dao ime stehiometrija. koja iznosi: 8.022 x 1023 jedinki pri normalnim uvjetima sadrži 1 mol plina.06 x 10 nastavljamo: N = nNa = 3.Rihter (njem. Stehiometrija je .4 dm3. Jedna od najvažnijih zakonitosti u kemiji je opća plinska jednadžba.84 x 1o29 molekula plina I A 7 STEHIOMETRIJSKA IZRAČUNAVANJA J.13 Tako 6.314 x 293 => 5 => 3. koja glasi: PV = nRT Gdje je R = opća plinska konstanta.) 1794.022 x 1023 = 1. osnovna čestica.314 JK-1 mol-1 Tako je: R = pV/T = 101325 x 22.

(athomos-grč. Proučavajući električno pražnjenje u razrjeđenim plinovima. za onaj dio kemije.stoljeća smatralo se da je atom nedjeljiva najsitnija čestica kemijskog elementa. koji pronalazi kemijske formule i opisuje kemijske reakcije jednadžbama. . nedjeljiv). I A 8 GRAĐA ATOMA Sve do početka 19.14 po Rihteru kemijsko računanje.

Model atoma. Sastoji se od pozitivno naelektriziranih čestica protona sa pozitivnim nabojem od 1.coulomba). koji se sastoji od pozitivno naelektriziranog jezgra i elektrona koji kruže oko njega.15 postavlja se osnova za novu teoriju o atomu kao sitnoj djeljivoj čestici. . dao je 1911. I A 9 ATOMSKO JEZGRO U atomskom jezgru skoncentrirana je gotovo sva masa atoma. dok je Niels Bohr dao model atoma vodika.6 x 10-19C (kulona .g. Rutherford.

g. Izotopi nemaju .16 Proton je subatomska čestica. Pored protona i neutrona u jezgri ima još desetak subatomskih čestica. čija je masa gotovo jednaka atomskoj jedinici mase. Radijus jezgre je oko 10000 puta manji. već naelektriziranost jezgra. Tako redom sve do rednog broja 92 – urana (U). koji nema električni naboj. nije atomska masa.g.67 x 10-27kg Postojanje neutrona dokazao je Chadwick 1932. od radijusa atoma. Broj protona u jezgri. Tako atom željeza (Fe) ima u jezgri 26 protona. koji se međusobno razlikuju u atomskim masama. a to iznosi: 1. Jedna od tih čestica je i pozitron. U jezgru se nalazi i neutron. čestica. koji su pronađeni u prirodi. I A 10 IZOTOPI Ono što daje karakter atomskoj vrsti. koja odgovara elektronu. Preko rednog broja 92 kemijski elementi su umjetno dobijeni. ali ima masu jednaku masi protona. pa će i njegov redni broj biti 26Fe. Izotopi su atomi elementa određenog rednog (atomskog) broja. To nam potvrđuju izotopi. koji su pronađeni 1932. ali sa pozitivnim nabojem. naziva se rednim brojem.

L.17 zasebno mjesto u Periodnom sustavu elemenata (PSE). Ukoliko su ljuske dalje od jezgre atoma.= T = 7 x 10-7 % I A 11 ELEKTRONSKI OMOTAČ Elektroni su oko jezgra raspoređeni tako da svi atomi neke atomske vrste nisu podjednako udaljeni od jezgre atoma..deuterij (p+n)+ + e.= H = 99.N. imaju složeniju strukturu. Pojedini izotopi različitih kemijskih elemenata.O.normalni vodik ima p+ + e . Do danas je poznato 1200 izotopa za 114 različitih kemijskih elemenata.M. koji se zovu izobari (isos na grč-isti a baristežak) Vodik (hidrogen) ima tri izotopa: .02 % . tako K ljuska .tricij (p+2n)+ + e.Q).= D = 0. Otuda je dobilo i ime (isotop na grč.98 % . već se svi izotopi jedne vrste atoma stavljaju na jedno mjesto. već su raspoređeni po ljuskama (K.P.na istom mjestu). imaju jednake masene brojeve.

samo određenu frekvenciju. Max-Planc postavio hipotezu o kvantima svjetlosti: energija se . poput planeta oko Sunca ne "padnu" u jezgru. L ljuska dvije podljuske . Međutim otvaraju se novi pogledi za rješenje ovog problema.sedma ljuska (Q) ima 2 x 72 = = = = = = = 2 elektrona 8 elektrona 18 elektrona 32 elektrona 50 elektrona 72 elektrona 98 elektrona I A 12 KVANTNA TEORIJA Od kada je Rutherford predložio svoj model atoma. koji se kreću oko jezgra.četvrta ljuska (N) ima 2 x 42 . zašto atom apsorbira ili emitira.stoljeća nije mogla odgovoriti na ovo pitanje. Svaka ljuska može primiti samo određen broj elektrona: . postavljeno je mnogo pitanja: zašto.peta ljuska (O) ima 2 x 52 . Teorija iz 19.prva ljuska (K) ima 2 x 12 . elektroni.treća ljuska (M) ima 2 x 32 .druga ljuska (L) ima 2 x 22 .18 ima 1 podljusku.šesta ljuska (P) ima 2 x 62 .

.c brzina svjetlosti = 2.Rh – Ridbergova konstanta = 1.007 x 10 m U ovoj jednadžbi n (glavni kvantni broj) u najnižem stacionarnom stanju odgovara n = 1. Tako nam sam atom šalje poruke o energiji aktivacije ( Ea) stacionarnog stanja. Stacionarno stanje je strogo određeno energetsko stanje. to je prvi uočio I dao zakon frekvencije: . Niels Bohr (danski fizičar I kemičar.998 x 10 m s. on može apsorbirati samo određene kvante energije. koji odgovaraju razlici energije stacionarnog stanja n = 2 ili n =3 Atom je tada pobuđen I to stanje traje kratko.62 x 10-34 J s Tako Niels Bohr 1913.V – frekvencija svjetlosti (s ) 7 -1 . pa se elektron vra ća na jedan od nižih nivoa I pritom emitira kvant svjetlosti. objašnjava spektar atoma vodika. čija je energija jednaka razlici stacionarnog stanja. Kad atom apsorbira energiju.1 / n2 donji) Gdje je: 8 -1 .19 može emitirati ili apsorbirati. samo u paketima najmanje količine energije : E = hV Gdje je V frekvencija svjetlosti koju je postavio Einstein a h je Plancova konstanta koja iznosi 6. Delta E = hV = h c Rh(1 /n2 gornji .h – Plancova konstanta -1 .g.

doveli su do postavljanja novog valno-mehaničkog modela atoma.20 Delta E = hV I A 13 VALNO – MEHANIČKI MODEL ATOMA Na žalost Bohrova teorija objasnila je uspješno samo model atoma vodika (hidrogena). . za vrijeme dok se kreću oko jezgre. Ovi nedostatci.g. kao i nova otkrića. a nije mogla da objasni prirodu kemijske veze. iznio hipotezu: da bi se elektroni morali ponašati i kao val i kao korpuskula (čestica). niti je mogla da objasni zašto elektroni ne emitiraju energiju. Luis de Broglie (fra. ili nedorečenost kvantne teorije.) je 1923.

čuvenu jednadžbu. da bi smo bili potpuno nesigurni iu položaj elektrona. a ne rezultat nemogućnosti mjerenja ili nesavršenosti instrumenatata. on je pretpostavio: upravo zbog dvojne prirode elektrona (i val i korpuskula) NIJE MOGUĆE istovremeno odrediti njegovu brzinu. Austrijski fizičar E. Heisenberg je dao postavku: foton koji bi imao mali impuls i ne bi mijenjao impuls elektrona. 1925.) dao je doprinos. Zato je 1932.g.g. koji je univerzalni princip.g.Schrodinger je riješio ovako: ako je elektron val. odnosno impuls (mV) i položaj u prostoru. Na osnovi Komptonovog efekta. tako da je on neposredna posljedica dvojne prirode materije. . W. imao bi tako veliku valnu duljinu. u suprotnom došlo bi do interakcije vala i nestanka impulsa elektrona. Heisenberg dobio Nobelovu nagradu. Tako je postavio 1926. Univerzalnost ovog principa treba shvatiti. a lambda –dužina vala elektrona Valna duljina elektrona mora biti jednaka obujmu kružne putanje.Heinseberg (njem. onda i za njegovo kretanje važi ista valna jednadžba.21 Lambda = h / mV Gdje je h – Plancova const. To je “princip neodređenosti”.

Svaka podljuska (s-podljuska) sastoji se samo od 1 s orbitale. Spin je svojstvo elektrona u svezi s njegovim ponašanjem u magnetnom polju. Svaka orbitala može primiti samo 2 elektrona. koji imaju suprotan spin. To je Paulijev princip donešen 1925. p-podljuska od 3 p orbitale. f-podljuska od 7 f orbitala. po ljuskama.22 I A 14 ELEKTRONSKA KONFIGURACIJA To je raspodjela elektrona u nekom atomu.(austr.g. .). podljuskama i orbitalama. d-podljuska od 5 d orbitala.

Elektroni se u p. oni se mogu orjentirati u smjeru magnetskog polja ili u smjeru suprotno od smjera magnetskog polja.f orbitalama razmještaju tako da broj nesparenih elektrona s paralelnim spinom bude maksimalan. To je tzv.d. “Hundovo pravilo” .23 Elektroni se u magnetnom polju ponašaju. Elektroni suprotna spina označavaju se sa strelicama (gore dolje). Ta dva stanja međusobno se razlikuju po energiji. kao mali magnetići. broj elektrona u podljuski redni broj ljuske 1 s 1 označava podljusku Vidi raspored elektrona kod prvih 17 kemijskih elemenata.

24 .

Strelice suprotna smjera označavaju elektrone suprotna spina. Ustvari Periodni sustav elemenata je odraz konfiguracije atoma. poput kretanja . Ona više ne može primiti elektrone. ali suprotna spina. Prva ljuska ima samo jednu s podljusku. Konfiguracija u kojoj su sve orbitale jedne ljuske popunjene kao u neona (Ne) zovu se “konfiguracija zatvorene ljuske”. koji pripadaju istoj skupini Periodnog sustava elemenata. Bohr je u svom modelu atoma vodika. Orbitala može primiti samo 2 elektrona. druga ljuska ima dvije podljuske 2 s I 2 p itd. zamišljao da se elektroni kreću oko jezgre atoma po kružnim putanjama. Elektronske konfiguracije odgovorne su za kemijsku sličnost kemijskih elemenata.25 Elektroni su predstavljeni strelicama.

Praut uzima kao etalon najlakši kemijski element – vodik.Dobereinerova teorija trijada 1829. obrazovao grupe po 3 kemijska elementa sa sličnim kemijskim osobinama (Cl.26 planeta oko Sunca. --Prautova hipoteza W. Sr. . data postavka: poslije svakog sedmog kemijskog elementa dolazi osmi sa sličnim osobinama: . Ba). Ta se vjerojatnost mijenja s udaljenošću elektrona od jezgre. ali je priroda tog kretanja takva.Newlandsova teorija oktava 1864.g.g. Elektroni se u elektronskom omotaču atoma. a prikazuje se oblakom točkica različite gustoće – koji nazivamo “elektronskim oblakom” I A 15 KLASIFIKACIJA PSE Klasifikacija kemijskih elemenata započinje sa više različitih pristupa početkom 19. Stoljeća. . već se govori samo o vjerojatnosti da se elektron nađe u nekoj poziciji. J) ili (Ca. kreću oko jezgre. da se ne može reći gdje se neki elektron nalazi u određenom trenutku. Br.

Medjeljejev (ruski kemičar) iznio je tablicu koja sadržava horizontalne nizove – periode i vertikalne stupce – skupine.K).27 H Li F Na Cl K Be B C N O Mg Al Si P S Ca Sr Ti Mn Fe Pored očigledne srodnosti (Li. D. Medjeljejev zakon glasi: Osobine kemijskih elemenata su funkcije njegovog mjesta u tablici Periodnog sustava elemenata.I. I A 16 PERIODNI SUSTAV ELEMENATA 1869.g. vidimo da Mn I Fe Nemaju nikakve srodnosti sa drugim elementima u grupi.Na. stavljajući elemente sličnih osobina jedne ispod drugih. Medjeljejeva tablica: . On je do tada poznate kemijske elemente poredao po rastućim atomskim masama.

: berilij (Be). kalcij (Ca). .Ru Rh Pd Ag Cd In Sn Sb Te J Cs Ba Di Ce .. Oznake pojedinih skupina u suvremenom Periodnom sustavu date su prema IUPAC-u (union piure and applied chemistry) – unija za čistu i primjenjenu kemiju. Periode.XVI skupina.As Se Br Rb Sr Yt Zr Nb Mo .- ... . Ugljik (C).II skupina – zemnoalkalijski metali. radon (Rn). . kositar (Sn).XIV skupina ili ugljikova skupina. .: .ili kisikova skupina:kisik (O). arsen (As antimon (Sb).. sumpor (S). kalij (K).. telur (Te).. germanij (Ge). dušikova skupina: dušik (N). . .I skupina – alkalijski metali litij (Li). ksenon (Xe).. brom (Br). sroncij (Sr)..XVIII skupina inertnih plinova ili plemenitih plinova: helij (He neon (Ne). magnezij (Mg).XVII halogena skupina: flour (F). . francij (Fr). argon (Ar). . sa svim metalima čine soli. kripton (Kr). olovo (Pb). barij (Ba). polonij (Po). njih 7 sadrže različit broj kemijskih elemenata. radij (Ra). jod (J).XV skupina. prijelazni elementi.Er La Ta W . klor(Cl).28 Li Be B C N O F K Ca Na Mg Al Si P S C l Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn . natrij (Na).Os Ir Pt Au Hg Tl Pb Bi .Th U . dobili ime po lužinama . bizmut (Bi). rubidij (Rb)ezij (Cs).III do XIII skupine. fosfor (P). astat (At). selen (Se).. silicij (Si).- Kako je predskazao prazna mjesta u periodnom sustavu su popounjena i njegov sustav postaje općepriznat.

Berzelius. . laboratorijska lampa idr.metale (lijeva strana PSE). arsen (As).metaloidi (elementi koji pokazuju i osobine metala i nemetala a to su bor (B). švedski liječnik i kemičar daje način pisanja kemijskih elemenata simbolima. preobrazio u moderni laboratorij. polonij (Po).). I A 17 IMENA KEMIJSKIH ELEMENATA 1813. stakleni lijevak. . germanij (Ge).29 Kemijske elemente unutar Periodnog sustava elemenata dijelimo na: . Načelo Berzeliusa glasi: skraćeno ime (simbol) kemijskog elementa se sastoji od velikog početnog i ako ima drugog malog slova skraćenice latinskog imena elementa. Od njega potiče kemijski pribor (filter papir.nemetale (desna strana PSE) . silicij (Si). Berzelius je “alkemijsku kuhinju”. antimon (Sb). laboratorijska čaša.g. astat (At). telur (Te).

g.photos-svjetlost. lat.30 Imena kemijskih elemenata imaju zanimljivu povijest. ima radioakt.g.Davy. Otkrio ga 1807.oxis-tvori kiselinu.Berzelius.1808.Nema podataka tko ga je otkrio Po –polonij. osobine.1840. Gadolin po Itriji (pokrajina u Švedskoj). sir H.1886.1772. • B – bor. L. • Be – berilij.chloros-zelen.silex-kremen. arap. • Mg – magnezij.grč.g.Maria I Piere Curie. sir H. grč. Otkrio ga 1766.Davy. lat.1823.g. • C –ugljik.Arfvedsen.1898.grč. Br – brom. kali-pepeo.g. O – kisik. alumen-srebro iz gline.g.Pristley I Scheele.g.g.g.1898. u čast. • Y – itrij 1788.ime u čast domovine. nitrum – soda • K – kalij. Gadolin. po domovini Poljskoj F – fluor.g.Cavendisch.Maria Curie.g.g.1669.Scheele. Neki su poznati još iz davnina.g.Davy.alkemičar Brandt. N – dušik.1788. lat. grč. ali većinu imena su dali znanstvenici koji su ih i otkrili.-kuhanje.g.lat.1771.nitrum-koji čini šalitru. riječi hydor-voda • Li – litij.fluere-treći Cl – klor. I. • Ra – radij.iodos-ljubičast. grč.lat. sir H. lat.1825. sirH.Winkler.grč.C.Oersted.g. .pokrajini Magneziji • Ca – kalcij.g.Vouquvelin. • Sc – skandij. lithos – stijena • Na – natrij. po Skandinaviji. calcis – vapno.Davy po grč.1774.g. H.1774. grč. • Al – aluminij.g. 1798. grč. • Si – silicij .Scheele. Otkrio ga 1817.Courtois.1808.Poznat iz antike. berylos-dragi kamen. S – sumpor.otkrili neovisno Lussac.g.1811.g. ime Dobijeno po grč. bromhos-smrad J –jod. Balard.1808.g. pa se i ne zna tko ih je otkrio. 1807. • • • • • • • • • • Ge – germanij. Thenard I Davy. P – fosfor. Navesti ćemo neke primjere: • H – vodik ili hidrogen.g.Rutherford.

Sikkerland.umjetni element.u čast.g.McMillan.grč.1945.u čast. Lr – laurencij. Np – neptunij. Es – ajnštajnij.Ghiorso. Ar – argon.Seaborg.Ghiorso.smionost At – astat.skupina znanstvenika.Travers.1895.Medjeljejevu.Abelson.1949.ime dala komisija za kemiju.Seaborg.James.McKenzie. No – nobelij. Fr – francij.Street.1957.xenos-stran. u čast domovine.Larsh. Lu – lutecij.Fermiju.g.astatos-nestalan.po planeti. Tc – tehnicij.g.Rayleigh. 1940. Ne – neon.grč.hriptos-skriven.g.grč.1907.1952.Ramsay.Glendenin.1950.g.Perey.1894.Perier.Thopson.Walton.1937.Seaborg. u čast fiz. .Wahl.Ramsay. Jensen.1944.argos-lijen Kr kripton.Latimer.Locquier.Segre. u čast Einsteinu.Morgan.Marinsky.1944.Ramsay.po Curie Bk – berklij. Xe – ksenon.Morgan.1868.1898.McMillan.Ghiorso.Seaborg.neos-novi. Cm – kirij.Welsbach.Seaborg. Fm – fermij.Ramsay.1961.grč.Ghiorso.1940.1895.31 • • • • • • • • • • • • • • • • • He – helij.g.Corson.1955.Ghiorso.učast D. planeta Am – americij.I.1939.grč. Cf – kalifornij.Segre.Ghiorso.Seaborg.Kenedy.1952.Coryell.194o.Sveučilište.grč. • • • • Md – medjeljevij.Thopson.James. Pu – plutonij.helios-Sunce. Pm – prometij.skupina znanstvenika.Ghiorso.Sikkerland.

Lewis i W. Svi inertni plinovi sem helija (He).Dali su postavku: ako plemeniti plinovi (inertni plinovi) ne reagiraju ni sa jednim kemijskim elementom. onda je njihova struktura najstabilnija. Tako popunjena ljuska ne može ni . imaju po 8 elektrona u posljednjoj valentnoj ljusci.Kosisl 1916.N. prvi objasnili prirodu kemijske veze.g.32 I A 18 KEMIJSKO VEZIVANJE G.

. pa logički niti ne mogu graditi spojeve. Tako je nastala teorija “okteta elektrona”.kovalentna veza. Klor (Cl) u posljednjoj ljusci ima 7 elektrona i najbliži inertni plin mu je argon (Ar). Ova teorija. poznata i pod imenom “Lewisova teorija kemijske veze”.ionska veza. čak niti sami ne tvore molekule. je veoma brzo i matematički potvrđena. Prema suvremenoj predodžbi mogu biti: .33 emitirati. niti primiti niti jedan elektron. . a najbliži inertni plin mu je neon(Ne). -metalna veza. I A 19 IONSKA VEZA Ionsku vezu ćemo objasniti na primjeru stvaranja kristala kuhinjske soli (NaCl): Natrij (Na) u posljednjoj valentnoj ljusci ima 1 elektron.

Bragg je difrakcijom rtg. kaže se da su IZOELEKTRONSKI. moraju doticati.zraka. kada kemijski elementi s lijeve strane Periodnog sustava elemenata (metali). elektroni s atoma jednog elementa. Kada u kemijskoj reakciji spajanja dva atoma. imaju svojstvo stvaranja kristala. 1913. prelaze na atom drugog elementa. a klor može postići strukturu argona. ako preda svoj elektron iz posljednje ljuske. Za ione. već o veličini velikih aniona. ako primi 1 elektron. Na osnovi toga 1920. Ionski radijus kationa smanjuje se sa lijeva na desno u Periodnom sustavu elemenata.g. Ionska veza nastaje. Lande je pretpostavio. Dimenzija * Na elementarnih stanica u takvim spojevima neće ovisiti o veličini malih kationa.34 Natrij može postići konfiguraciju neona. Takvi su : . Sve tvari ionske građe. što ih čine veliki anioni. ** + * Cl ** = NaCl ** • su Lewisove točkice (broj elektrona u posljednjoj ljusci) Tako nastala kemijska veza između dva atoma zove se ionska ili elektrokovalentna ili heteropolarna veza. izmjerio duljinu brida kristalne rešetke kristala kuhinjske soli (NaCl). U tom slučaju. spajaju se sa kemijskim elementima na desnoj strani Periodnog sustava elemenata (nemetali). da se u nekim kristalnim strukturama veliki anioni. stvara se ionska veza.g. mali kationi ulaze u praznine. a radijus kationa istog naboja povećava se s povećanjem rednog (atomskog) broja kemijskog elementa unutar iste skupine Periodnog sustava elemenata. a radijus kationa uvijek je manji od radijusa atoma. koji sadrže isti broj elektrona u omotaču. Radijusi aniona uvijek su veći od radijusa atoma.

stvaranje kristala DELTA H = .sublimacija natrija ……DELTA H = 93 kJ mol -1 2.elekto afinitet klora DELTA H = -348 kJ mol -1 5. tako da vezivi elektroni ostanu zajednički za oba atoma.35 --N -O F + Na ++ Mg +++ Al H. I A 20 KOVALENTNA VEZA Po Lewisu i Langmuiru. atomi se mogu vezati.ionizacija natrija DELTA H = 496 kJ mol -1 4.Haber našli su da se reakcija stvaranja kristala kuhinjske soli (NaCl) može opisati: -1 1.Ovim načinom vezuju se dva atoma vodika (hidrogena) u molekul vodika: .Born i F. reakcija je endotermna. reakcija je egzotermna i pripadajuća entalpia (DELTA H) ima negativan predznak. Ako se tijekom kemijske reakcije toplina oslobađa.786 kJ mol -1 UKUPNO DELTA H = -417 kJ mol Rezultat svih pet stupnjeva je egzoterman (mora biti) da bi nastala ionska veza.disocijacija klora DELTA H = 122kJ mol -1 3. Takvu vezu nazivamo kovalentnom ili homeopolarnom vezom. pri čemu se ne mijenja naelektrisanje pojedinih atoma. a ako se tijekom kemijske reakcije utroši energija. stvarajući vezivi elektronski par.

Sa ovakvom vezom atom vodika dobija strukturu atoma helija (He). Sidwick i Powell predočili su VSEPR vezu (valence shell electron pair repulsion).36 H2 tako što se oba atoma vodika združe u zajednički elektronski par. kada se dovoljno približe jedan drugom: H* + H* = H**H = H2 Ovaj zajednički par elektrona je u stanju da drži povezana oba jezgra atoma vodika. Lewisovom teorijom kovalentne veze mogu se objasniti strukture mnogih molekula. iako su oni istovrsno naelektrisani i kao takvi bi se odbijali. 194o. koji je inertan plin. Sličan slučaj kovalentnog vezivanja kisika u molekulu kisika: ** O** ** + ** **O ** = ** ** O****O ** ** = O 2 Možemo predstaviti i kovalentno vezivanje dušika u molekul: ** N* ** + ** N ** = * * N******N * * = N Na ovaj način se vežu plinovi u molekule. . oni se u valentnoj ljusci nastoje rasporediti tako da budu što dalje jedan od drugog. veza ovisi o njihovom broju. Kako između elektronskih parova djeluju odbojne elektrostatske sile. To je teorija o razmještaju elektronskih parova oko središnjeg atoma.g.

Međutim.električna provodljivost.toplotna provodljivost.37 I A 21 METALNA VEZA Kristalna struktura metala. . Baš pokretljivošću ovih elektrona objašnjava mnoge osobine metala: . već su slobodni I vrlo pokretljivi. . razlikuje se od kristala drugih kristalnih tvari. ioni I elektroni. valentni elektroni nisu vezani za ione (atome). U kristalima metala nalaze se neutralni atomi.

pa tek onda pristupiti odgovoru ili rješavanju. Poslije izvršenog testiranja (primjer Test br. Metalna veza postoji samo u krutom I tekućem stanju.1) izvršiti bodovanje čitajući odgovore i rješenja.38 . tako i bodovanje od 10 bodova po pitanju podijeliti na toliki broj dijela jednog pitanja . Samo ona pitanja. koje su najčešće atomi. koja se dijele ili je potrebno više odgovora. Kod metala ne možemo govoriti o pojedinim molekulima – kristali metala predstavljaju gigantsku molekulu što predstavlja metalnu vezu. Svako pitanje predstavlja 10 bodova. možda i nekoliko puta.sklonost ka mehaničkoj deformaciji. dok u plinovitom metali se sastoje od pojedinih čestica.elektron (+) – ion ( ) – atom I A 22 TESTOVI Pažljivo pročitati pitanje. Međusobno vezivanje atoma metala u metalnoj vezi možemo predstaviti: (+) * ( ) * (+) * ( ) (+) ( ) * ( ) (+) * (+) * (+) ( ) * ( ) * ( ) * ( ) (+) * (+) * (+) * (+) ( ) * ( ) * ( ) * ( ) (+) * (+) * (+) * (+) ( ) * ( ) * ( ) * ( ) (+) * (+) * (+) * (+) ( ) * ( ) * ( ) (+) * (+) ( ) • .

...................... Ako je potrebno pročitati još jednom lekciju na koju se odnosi pitanje (na koje nismo pravilno odgovorili).....................(IA1) 10 3...... Što je to KEMIJA?........... 80 – 90 % uspjeh je vrlo dobar................. Izvršiti bodovanje i ponovo analizirati rezultat........ koji teže najboljoj ocjeni......... pa ćemo zajedno na satu kemije doći do ispravnog saznanja.................................... .. veća od atomske ........................ ....... 60 – 80 % uspjeh je dobar.......................... Zakon o održanju mase (A...10 2............. uspjeh je dovoljan...... Sada izvršiti analizu rezultata. Pribilježiti nerazumljive lekcije................................................... Poslije nekoliko dana ponoviti testiranje uz prethodno pročitan pasus................................................................................................ (uvod)......................................... Za učenike...Datum........ koji govori.......g....) glasi:........................................ Ime i prezime.............. 1......................... kontrolirajući svoje rezultate sa rješenjem............................39 Ako ste odgovorima dobili više od 50 – 60 % od maksimalno mogućih bodova..... ................ više od 90 % uspjeh je odličan.. Test broj I A 01..........Lavoisier 1789.... Uočit ćete vidan napredak u bodovnom saldu..................................... koliko puta je prosječna masa nekog elementa ................................................................. treba ponoviti testiranje i izvršiti analizu svih 10 testova iz pojedinih odjela. Broj..........

.......(uvod) 10 2 Zakon stalnih omjera masa (J..................................................................................... za neutralizaciju 150 g sumporne kiseline (H2SO4)............................................................................................................................................................................................................................ Što?......................................(IA1) 10 3............... ........................ ....Datum......................ocjena. 1799...........Kako? (IA6) 10 6......................................(IA9) 10 7......... I A Test broj 02............ Koliko ima jedinki plina u 15 dm3mol-1? ....... ................. Doba obilježeno poznavanjem boja (olovno bjelilo...........) glasi. postavio hipotezu o kvantima svjetlosti....................... Ime i prezime.. Reakcija ide :2 NaOH + H2SO4 => Na2SO4 + 2 H2O ukupno bodova ............g...................Praut uzima kao etalon najlakši element vodik (H)........ Koliko treba uzeti natrijeva hidroksida (NaOH).....(IA2) 5 4.............................................. To je........5 ima oznaku.............. Unificirana atomska jedinica mase iznosi................................................. koja glasi.........Što?........ .................. Koliko treba odvagati olova (Pb) za 2 mola olova (Pb)? (IA5) 10 5..... ...........Proust................. a Dobereiner..................................Koju?. Kako?..... 1......(IA15) 10 9.. To je........................................ Koliko iznosi masa protona?.....................................(IA12) 10 8......Kako?. W............. Koliko?.............. proizvodnja stakla......................... Opća plinska jednadžba glasi.............................. Napiši ionsko vezivanje kalijevog bromida: (IA19) 10 10......................................................................................................... bakarno zelenilo) dobivanje vina........(IA3) 10 4........ piva...................40 jedinice mase...... Max-Planc........................................

................................................................................................................(IA12) 5 7.............. Objasni........... kaže se da su.......(IA1) 10 3....................................................................................ocjena........................................................Kako?.................................................................................................... Koliko treba uzeti kalcijevog hidroksida (Ca(OH)2) da bi dobili 90 g kalcijevog sulfata (CaSO4) ? Reakcija ide: Ca(OH)2 + H2SO4 => CaSO4 + 2 H2O 10 ukupno bodova............................................ ............. ................. koji sadrže isti broj elektrona u omotaču..... ....(uvod) 10 2.......41 (IA6) 10 5..................................... 1803................................ što je to "doba alkemije"?............................................................... ........................................... Što su to izotopi?...................................................... što predstavlja.................Datum...... Što?...........(IA17)10 8.......................................................................................................... .. Kako glasi načlelo Berzeliusa.... ................... ............. Napiši formulu. I A Test broj 03........................................... Kristali metala......................(IA21) 10 10...(IA10) 10 6.................................................................................................................5..................... .............g......................................................................................... Zakon umnoženih omjera masa (J.(kod imena kemijskih elemenata)..........................................................................................Dalton.......Za ione.......... Izračunaj relativnu molekulsku masu amonijevog klorida (NH4Cl)? 10 ......................................................... 1................ Što?................. Ime i prezime.............................................................. predstavljaju đinovsku molekulu...........)glasi..............................Zakon frekvencije.................................... Tko ga je postavio?.......................(IA19) 10 9...................

.................................................................................................. ..... ........................................................................(IA6) 5 molarna masa je..............(IA14) 10 8................................ 1...................................... ........................................ Kako glasi?................................. .................................................................................................................................... ...... ...................................................... Koliko ima čestica u 1 dm3 kisika (O2)? (IA6) 10 5............................................................................ Elektronski omotač atoma (IA11)...... Koju?..............(IA1) 10 2............................................................................................................................................. Luis de Broglie je 1923................(IA9) 10 6... Zakon stalnih volumnih omjera (Gay-Lussac.......................................ocjena............................ Izračunaj vrijednost R konstante? (IA6) 10 4..........................................................................................................................................Kolika je veličina radijusa jezgra.........Datum....... I A Test broj 04..........)..........................g...Što je to.............................................. Molarna masa ima koju oznaku?...........(IA15( 10 9... .......... Ime i prezime..............5 ....................................(IA13) 10 7............................................................................ ..................................................................... glede na radijus atoma?............................ 5 3................................................................................... Objasni?... 1809................................................................. elektronska konfiguracija?................................................................ ..............42 4..............................................................................5 koliko četvrta ljuska ima elektrona?..................................................................... Koliko treba uzeti klorovodične kiseline (HCl) i natrijevog hidroksida (NaOH) za neutralizaciju 150 g kuhinjske soli (NaCl)? HCl + NaOH => NaCl + H2O 10 ukupno bodova.....................................Što?.............. postavio hipotezu...................................... Prva ljuska ima koliko elektrona:..................................................................................g.............. Po Levisu kovalentna veza je takva:.......................................New Landsova teorija oktava......................................(IA20) 10 10..........

........................................................................... Ime i prezime...................... u čeličnoj boci od 15 dm3...5 7...........g...........................Napiši kovalentno vezivanje kisika u molekul kisika (O2)? (IA20) 10 9...(IA11)5 5...... Čega?..................5 Peta elektronska ljuska ima elektrona........ Koji je to izotop vodika (H)..........................................(IA12)10 ....................................................................................IA1) 10 2............. Koliko?................................................................. Sve tvari ionske građe.. ...........02 %?.. Kako?.................. ...............(IA10)10 4.Koliko ima čestica plina kisika................................................................................... Tko je dao prvi model atoma?............ kojeg ima 0............................Datum.....................ocjena......... Koliko?.................... I A Test broj 05............................... glasi........ Koliko treba uzeti natrijevog hidroksida (NaOH) da bi dobili 100 g natrijevog nitrata (NaNO3) Reakcija ide NaOH + HNO3 => NaNO3 + H2O 10 10.. imaju svojstvo stvaranja....... Elektronski omotač atoma......(IA14) 10 6............................................. 1....................................................................................................... ..............................................................................................................................(IA8) 5 Kada je dat prvi model atoma?.............. ..................... Tko je prvi postavio tablicu Periodnog sustava elemenata?............... na temperaturi od 200C i pod tlakom od 150000 Pa? 10 ukupno bodova......5 3... Koliko?........... Avogadrov zakon iz 1811............... Elektronski omotač atoma Objasni 1 s1 ............................................................(IA19) 10 8..............................43 5........................................................................... Ridbergova konstanta iznosi................................(IA16) 5 Kada je data prva tablica PSE?................................................................... Druga elektronska ljuska ima elektrona...........................................

............................................................................... Koji kemijski element su otkrili neovisno tri znanstvenika u tri različita dijela svijeta istovremeno?................................. Koliko četvrta ljuska ima elektrona?................... 1.................... Kako?...........................................................(IA17) 10 ......................................(IA1410 8............................................................... koliko može primiti elektrona?............................... Kako glasi Mendjeljejev zakon?........................ ...........................................................(IA13)10 7.............................................5 2.....................(IA12) 5 4...................................................................... Radijus aniona uvijek je VEĆI MANJI od radijusa atoma.... .........................(IA16) 10 9....................................................................................................Koliko treba uzeti grama klorovodične kiseline (HCl) za neutralizaciju 100g natrijevog hidroksida (NaOH)? žReakcija ide HCl + NaOH => NaCl + H2O 10 ukupno bodova.............5 Kada je dokazao de Beoglijevu teoriju?.......44 6................... Heisenberg 1925...... Postojanje neutrona.......................................5 A koliko sedma ljuska ima elektrona?....... Ime i prezime............................................ Tko je dokazao?....................(IA111) 5 Kada je dokazano postojanje neutrona?.................................... (IA19) 10 10................. Svaka orbitala u elektronskom omotaču.................................Datum..................... ............................ I A Test broj 06...........................................................g......ocjena... Tko je de Broglijevu teoriju matematički dokazao?.. postavlja "princip neodređenosti" koji glasi.......................................... .................... Elektronski omotač atoma.................................(IA11) 5 3......

......... Volumen nekog plina iznosi 50 dm3.................. ............................... ................ .... Koliki će biti tlak.. ako je tlak konstantan? 10 8..............Datum......................... Koliki će biti volumen pri 900C................... Što?................................................................................................................................................. Izračunaj relativnu molekulsku masu modre galice (CuSO4 x 5 H2O)? 10 4... koliko procentualno (%) imamo svakog kemijskog elementa ponaosob u tom spoju? 10 10...............(IA7) 10 3....................................IA9) 10 ....................... ako se plin pretoči u bocu od 15 dm3? 10 ukupno bodova..............................................................................................(uvod)10 2............................................ Čemu?...................................... Što je to pozitron?....................(IA20) 10 6...................................... Ime i prezime...................(IA21) 10 7....... objašnjavaju se mnoge osobine metala............ ............. Sidwick i Powell dali su teoriju o......... Koje?.................... Iz povijesti kemije............................................................................................................................. I A Test broj 07...................Pokretljivošću elektrona u valentnoj ljusci.................. Kako je nastala stehiometrija?......................................................................................................................................................... 1.... .. Ako odvagnemo 20 g sumporne kiseline (H2SO4)...............................................Koliko treba odvagati aluminija (Al) za 1 mol aluminija (Al)? 10 9............................................g.... ...........45 5..Volumen nekog plina u čeličnoj boci od 10 dm3 i tlaku od 100 kPa................................................. "Rimsko doba" krasi................................... pri temperaturi od 370C.................................................... 1940..................ocjena....

........................Nastavi: DELTA E = 10 7.............. poznato je izotopa......................................(IA11) 10 5..... Izračunaj relativnu molekulsku masu amonijevog sulfata ((NH4)2SO4)? 10 ukupno bodova................ i tlaku od 150 kPa? 10 8...........................................................(IA9)10 3...... Elektroni su oko jezgra raspoređeni po ljuskama............................ocjena......Koliki je tlak plina vodika (H2) volumena 16 cm3 na temperaturi od 25oC s masom od 40 g? 10 10................. Objasni Paolijev princip?. Što je to Avogadrov broj?..................................................................Koliko treba odvagati platine (Pt) za 2.........................Datum.......................(IA10)10 6................................................ Ime i prezime........................................... Za 114 kemijskih elemenata. Preko kojeg atomskog broja su kemijski elementi umjetno dobiveni?......................................................................Kolika je masa plina u čeličnoj boci od 30 dm3 na 250C.......................... .......................(IA10)10 4...........5 a što Avogadrova konstanta?..(IA10) 5 2................................ Kako?........... .................................................................... koje se označuju...................... ... I A Test broj 08.............. Što su to:izobari?....46 5...................5 mola platine (Pt)? 10 9.................. Koliko?.............. 1...............................

...............................................................................................(uvod) 10 3.................................................................................(uvod)5 2................(IA14) 10 6.................... I A Test broj 09.................................................. koji su djelovali i u Zagrebu? ...............................................5 i vertikalne stupce:........................................................... .............................................................................................................Koliko treba odvagati srebra (Ag) za 0............ Što?................. Vjerojatnost nalaženja elektrona.................................................................... ........................ Nabroji 2 kemičara..... prikazuje se oblakom točkica.................................5 mola srebra (Ag)? 10 9............(IA16) 5 8....................Koliku masu ima 2 mola broma (Br)? 10 ukupno bodova............. ako u boci ima 17 kg kisika ? 10 10....(IA15) 10 7............................................. Kako?............................................ocjena........ Stacionarno stanje je strogo određeno energetsko stanje...................... DA NE (IA12)10 4...... Koliki je tlak u čeličnoj boci kisika (O2) od 30 dm3 na temperaturi od 150C.. Objasni "Hundovo pravilo":..........................................Datum................................. Početak početka (osnovna čestica) za Talesa iz Mileta je...5 a za Empedoklesa i Aristotela je......... dobitnici Nobelove nagrade.......................... Konfiguracija u kojoj su sve orbitale jedne ljuske popunjene kao u neona (Ne) ................. kojeg zovemo............................... Ime i prezime...................................................(IA14) 10 5............................................................................................................... Mendjeljejeva tablica Periodnog sustava elemenata ima horizontalne nizove :........ Što?........................................................... 1................................47 ... ...... .................

.. koje pripadaju istoj skupini Periodnog sustava elemenata...........................................................Kako?..... I skupinu Periodnog sustava elemenata zovemo.......................... DA NE 10 3...... Riječ kemija potiče od................................. Koliko?......... Poznaješ li neke kemijske elemente...............Ako odvagnemo 12 gkalcijevog karbonata (CaCO3).....................(IA21)10 7.... koji su poznati iz davnina............. imamo kalcija (Ca) u gramima. I A Test broj 10......................... ............2 XVI skupinu PSE zovemo...........5 8.. ako je ukupni tlak 10 kPa? 10 10..........................48 zovu se..................... 1 mol nekog plina ima volumen od 22. Ime i prezime.........(uvod) 10 2........................2 XVII skupinu PSE zovemo.......................................................................................(IA14) 10 6........................................................... pa se ne zna tko ih je otkrio:............... Kako?...... Kako?............... Koliko? 10 9..............2 II skupinu PSE zovemo........................................... zasićenog vodenom parom pri 300C.........5 kalcija (Ca) u procentima......... Kako?.................. Kako?........................... Čega?......Kako?..................................................... pri 1000C i tlaku od 1o kPa? 10 ukupno bodova............................... Kolika je masa vodene pare............................................... 1... postoji samo u kojem agregatnom stanju?.................................. Metalna veza..........Koliko?.................4 dm3 a ima jedinki........................................................ Kolika je masa 10 dm3 vodika (H2)..................................................Datum.........................................................................2 4............... Elektronske konfiguracije su odgovorne za kemijske sličnosti kemijskih elemenata....2 XVIII skupinu PSE zovemo.............................................IA17) 10 ..........................ocjena...

................... pV = nRT.. 2.......................... ...........5 Ar ..... koja se bavi proučavanjem tvari i promjenama tvari..........5..........(IA18) 10 6... 3............. to je eksperimentalna znanost bod 10 ostv.... samo u ..... pri normalnim uvjetima? 1o ukupno bodova.........................4 g Pb..........10...... ako je temperatura od 150 C i tlak od 1 bahra ? 9.........................10.................. 1........................ koje sudjeluju u kemijskoj reakciji.......... Koliko? 10 8.............Koliki je maseni udio kalcijevog karbida (CaC2)).............................. koji po 1 kg razvija 150 dm3 etina : CaC2 + 2 H2O => C2H2 + Ca(OH)2 10 10.............Relativna atomska masa.Ako odvagnemo 12 g amonijeva nitrata(NH4NO3)................ Koliko mola sadrži 2 dm3 bilo kojeg plina..ocjena.. 4.............................. Energija se može emitirati ili apsorbirati..........25 dm3........10.... 6......... I A 23 ODGOVORI I RJEŠENJA I A TESTOVA Test br..Koliko treba odvagati antimona (Sb) za 1 mol antimona (Sb)? 10 7................. 414........ Prema suvremenoj predodžbi....To je znanost..............................koji se nalazi u čeličnoj boci od 0.......... Izračunaj masu klora (Cl) ................49 5.........................67 x 10-27kg..................... 7...... 5. ... bit će u masi i procentima svih elemenata ponaosob u spoju.. Ukupna masa tvari............01. Koji mogu biti tipovi kemijskih veza:......... 1.. ne mijenja se tijekom kemijske reakcije 10 ............

................ Po tri kemijska elementa sa sličnim kemijskim osobinama u triade (Cl..5.....................................10...... 6...................... 3..........................................................Br...............................10...........10..............10............................. K* + Br******* => KBr. 2.......... 9.... Niels Bohr.......................66 x 1o-27kg.... 8...... 5.... Kemijski elementi se međusobno spajaju u stalnim masenim odnosima........... 10.....03 x 1023 ........ Egipatsko doba..........................10....................................10...10...... 7......................................................... koji se međusobno razlikuju u atomskim masama..........................50 paketima najmanje količine energije od E = hV................10... Delta E = hV................ Skraćeno ime (simbol) kemijskih elemenata se sastoji ........ Test br..J)..3 g NaOH........... tako da je sastav svakog spoja stalan........ 4........................................02... Izotopi su atomi elemenata određenog rednog broja (atomskog broja)....................... Odgovori i rješenja 1.......................... ukupno bodova 100.. 4.10................. 122...... 1...................................5........................

... N---........... 10................................... kada se pokušalo pronaći zlato (Au) iz neplemenitih metala.......... Metalnu vezu............................89 g Ca(OH)2 . Al+++.......10....................................................................... ukupno 100.bod 10 .................................... Doba...... F-.......... Izoelektronski......................................... To je raspodjela elektrona u nekom atomu.......................5.. odnose kao mali cijeli brojevi.....10. onda se mase jednog kemijskog elementa......... Na+........ 10000 puta manji......... ODGOVORI I RJEŠENJA 1....... Mg++..... 8................. po ljuskama ........................................10................ 6............10.. doba procvata umjetnosti i dr ....... 5...51 od velikog početnog i ako ima drugog malog slova skraćenice latinskog imena kemijskog elementa........5..... 7.............. 3. 2.............10..... 9............. koje se spajaju sa određenom masom drugog kemijskog elementa.....6 x 1022 .............. 48.................10.... Da bi elektroni morali da se ponašaju i kao val i kao čestica...................... 2..........10...............10................... 4..................... O--.... 53........03... TEST br............48 g.................. Ako dva kemijska elementa čine međusobno više spojeva............

......................10. dolazi osmi kemijski element s sličnim osobinama.................10............. tako da vezivi elektroni ostanu zajednički za oba atoma............. 8..10......... 93............ RH = 1..... stvarajući vezivi elektronski par......................................10...... 04.. Pri istoj temperaturi i tlaku volumeni plinova koji međusobno reagiraju ili nastaju.............. 2 elektrona (e-).... n....................10....10..........................5.... 32 elektrona (e-)..... a to je ona količina tvari. 3........ 5.....012 kg izotopa 12C..........5.......................... ODGOVORI I RJEŠENJA 1............................. TEST br..... Poslije svakog sedmog kemijskog elementa.. 10..................... ukupno 100........... koliko ima atoma u točno 0....67 g NaOH..... redni broj ljuske => 1 s 1 => broj elektrona u podljusci označava podljusku ............................... 2... definirane kemijske formule koja sadrži isto toliko jedinki..............52 podljuskama i orbitalama............................... odnose se kao mali cijeli brojevi.............................................. 9...................................................10..........5....................... ......... 4.5.............60 g HCl i 102........................007 x 10 7m-1......................................................... Atomi se mogu vezati.................... pri čemu se ne mijenja naelektrisanje pojedinih atoma........................................................

.. 7..................... 2.................10.................................. 8................................5....... 8........... 8 elektrona (e-)..............................53 6........................... Osobine kemijskih elemenata su funkcije njegovog mjesta u tablici Periodnog sustava elemenata.......... 9. 74............ 50 elektrona (e-)....... Veći................. Rutherford......................................... O****** +******O = O2 ...................78 g......................... 1.....10........... 6................... sadrže jednak broj čestica......... deuterij (D)...........................................5........10.................................................14 g NaOH........................ 2 elektrona (e-)........... pri istoj temperaturi i tlaku...10......................007 x 10 7m-1....5................... 7.............. TEST br.............................. 9.........................................10...................................10...........................................................................10... ukupno 100.............. 1911..............5..... 05. 1869.... 10.............10......... ......10.. Jednaki volumeni različitih plinova......5...10......................... ODGOVORI I RJEŠENJA 1..... ali suprotna spina..........g..................... 3...................................... kristala..... 91............................ ....... Upravo zbog dvojne prirode elektrona (e-) i val i čestica nije moguće istovremeno odrediti njegovu brzinu............. 4.......5........................................ ......10. 14.......................................................................................................................... 5..........................g.............12 g HCl.........................10......... Dmitrij Ivanovič Medjeljejev .... 10...... odnosno impuls (mV) i položaj u prostoru..

..................................... 66.. Bor (B)........10........g..................... 32 elektrona (e-)...................10.............................66 kPa........................... 121... Schredinger..3 %................... 8......... 4.................. 1926...........10........................ 98 elektrona (e-).. toplotna provodljivost.. 5...................... Chadwick...........10............ sumpora (S) = 32. 1932....................sklonost ka mehaničkoj deformaciji..... 3.... kisika (O2) = 65.......razmještaj elektronskih parova oko središnjeg atoma............................................................ 6.......................................................5....................5............................ Električna provodljivost............................. 2..... 7....5.5................................................................6 dm3........ VSPER .....................................................................54 ukupno 100......... 10.......................................................... .............10.........98 g Al........... 26.................... 06.5.......................................................... vodika (H2) = 2 % ........................................10......................g......... TEST br.. 9...10...................................... ODGOVORI I RJEŠENJA 1.......................................6%............5..................

.......... 07..... 2... ali suprotnog (+) naboja.............10......prvi pokušaj................................................. sublimaciju.................................... 4.....66 g CuSO4x 5 H2O............ 9.................10.. 1794........... Subatomska čestica koja odgovara u naboju elektronu...stojhejon........ 1200 .........14 g............... za dio kemije koji pronalazi formule.........10..... 6121.............. 10...... Početak eksperimentalnog ispitivanja........ 5................................10............................. 132....... To je kemijsko računanje.75 g platine (Pt)..... 487. 3...... kožu škrob.......55 ukupno 100....................................10................... sodu............................. TEST br....................... 6.. ODGOVORI I RJEŠENJA 1. ...... 249.... po grč......75 k Pa....................................1 / n2 donji) 10...... 8...... destilaciju................ poznaju gips...... DELTA E = hV = h c RH ( 1 / n2 gornji . dobivaju čiste metale i čiste slitine (legure). 7.............g..... 9..................10...10.....10.. vapno............06 kg..........riječi ....................................... Rihter......10...............................

........... To su izotopi sa istim masenim brojevima....8 g ..........10.........5................5.......... 84...........................................022 x 1o23 molekula......5........56 TEST br.........10.....................P.3. 6.........10 6..........N..6. iona ili elektrona .........Q..............................53................................ .................................... 2.......................................08...2.................. 9............... 10....L........10...4............. Periode........ ODGOVORI I RJEŠENJA 1......7 ili K.. 159................ Svaka orbitala može primiti samo dva elektrona (e-) koji imaju suprotan spin....5...... atoma.. 5.........95 g ....O..........10...10.................................... skupine......78 kPa. 4.......................................................M.o22 x 1023mol-1 čija je jedinica mol-1... Elektronskim oblakom. 8.... 7..... preko atomskog broja (rednog) 92...10............................... 3.... 6.........................................10............................. 1............5.

... 3..................................5............................................ 4......4 % kisika (O2)..........................................................................................57 ukupno 100.............. TEST br...............00 g ili 11 % ugljika (C)...3. koje su najčešće atomi................. da broj nesparenih elektrona (e-) s paralelnim spinom bude maksimalan........... Voda.... vatra................ Konfiguracija "zatvorene ljuske"...........................................5.....................................3... 7............... Elektroni se u p..........................................d. 12. ................................ DA ........ ODGOVORI I RJEŠENJA 1...... Prelog i Ružička.. 09................... 48 g ili 44......10.f orbitalama razmještaju tako.........................5....................... 2. 6............ 40. Krutom i tekućem agregacijskom stanju........10............ pojedinih čestica......08 g ili 40 % kalcija (Ca)................................10.. voda.. zrak i zemlja........5...... 5.10........4......

.........................................022 x 1023 .................................. kovalentna i metalna.......... 80......... 0............................67 % kisika (O2)......................................... halogeni elementi..............................8 g antimona (Sb)................. 42 % kalcijevog karbida (CaC2).. kisikova skupina PSE.......... Alkalijski metali........2..10......5.............4 x 1023mol-1 ........ 4.............................. ................... 6.................. 10........... 28....................................2..............................10........ zemnoalkalijski metali......10......10.................. 7....08 g vodika (H2)... inertni (plemeniti)plinovi..............10................Egipat.............. 4...... 8........ NE........................75 g .................................... ODGOVORI I RJEŠENJA 1..... ukupno 100........................................ 627 g polonija (Po).17 g ..............03 g ili 5 % vodika (H2)....................................00 g ili 59.......10..... ukupno 100......................................... 4.......... sumpor(S).... 5.10........................ 3.............................2................. 0.................. Ionska..........58 8.52 mola kisika (O2)..........................................................5...........10...10.....10....................o2 g ili 35 % dušika (N2)...................10... Ugljik(C)..........3.... 48............................... 10.................................. 8....................................... TEST br.......... 9... 121............... Od arapske riječi hem....................................... 2....... 6......3.....2............ 7.....2............................ 9............................

* kapljice tekućine u nekom plinu . Primjer: * krute tvari.DIM. ili plinoviti (g).EMULZIJA. Disperzni sustavi mogu biti: * grubo-disperzni sustavi. tekući (l). * kapljice tekućine u nekoj drugoj tekućini . od kojih je jedna (disperzna faza) fino razrjeđena u drugoj (disperzno sredstvo). * koloidno-disperzni sustavi. * čestice krutih tvari u nekoj tekućini . * mjehurići plina u tekućini .59 I B 1 DISPERZNI SUSTAVI Pod disperznim sustavom. I disperzna faza i disperzno sredstvo. smatra se sustav od dvije ili više faza.SUSPENZIJA.PJENA. . mogu biti kruti (s). * molekularno-disperzni sustavi.MAGLA. koje lebde u plinu .

takav sustav nazivamo koloidnom otopinom ili solom.g. Prava otopina ne pokazuje Tyndalov fenomen.govorimo o "pravoj otopini". Ovu pojavu možemo opaziti: ako sunčeva zraka pada u tamnu sobu. Ako je promjer krute tvari (s) veći od 10-5 cm. slika Tyndalov fenomen . tako da čestice nisu vidljive čak niti pod mikroskopom. ona će kroz koloidnu otopinu biti ocrtana.Tyndall. ispunjenu prašinom ili u kinu zraka koja prenosi sliku . To je pojava raspršavanja svjetlosti na česticama koloidnih dimenzija. Ako se kroz koloidnu otopinu pusti zraka svjetlosti.60 I B 2 TYNDALOV FENOMEN Ako se molekularno-disperzni sustav gledan prostim okom. otkrio M.Faraday. Ovu pojavu je 1857. a istražio J. vidi kao potpuno bistra tekućina (l) .ocrtana je svom dužinom.

Potrebno je često da 2 otopine . Kod stalne temperature. jer je koloidna otopina milion puta manja od "prave otopine" Osmotski tlak je hidrostatski tlak. pri kojem molekule otapala prolaze kroz polupropusnu membranu iz razrjeđenije otopine u koncentriraniju otopinu. a to znači da osmotski tlak ovisi samo o broju čestica otopljene tvari. pri kojem je brzina prijelaza molekula otapala iz otopine kroz polupropusnu membranu jednaka. osmotski tlak ovisi samo o molarnoj koncentraciji otopine. kao u našoj krvi U protivnom. Osmotski tlak pojedinih sokova u organizmu (krvi). koje dobivamo kroz injekcije u žile sadrže osmotski tlak. pa i do smrti. točno je određen (78o kPa). Lijekovi.61 I B 3 OSMOZA Zakon osmotskog tlaka. kao i na suspenzije. Osmotski tlak koloidnih otopina u usporedbi s "pravim otopinama" neznatan je. Osmoza je spontan proces. došlo bi do poremećaja. koji vrijedi za "prave otopine": pV = n R T ili pV = cRT c = koncentracija otopine može se primjeniti i na koloidne otopine.

Metoda se zasniva da koloidne čestice ne mogu proći kroz polupropusnu membranu. Pojava neprisiljenog gibanja iona u otopini. I B 4 DIJALIZA Dijaliza se upotrebljava za odjeljivanje koloidnih otopina (koloidno otopljene tvari). a ioni mogu. zovemo DIFUZIJA. Za takve otopine kažemo da su IZOTINIČNI. slika : dijaliza . pomoću ultrafiltera (ili životinjske. kaja ima za posljedicu izjednačavanje koncentracija. od "prave otopine". ili biljne ili umjetne membrane).62 2 različitih tvari imaju jednake osmotske tlakova. kod bolesti bubrega. Dijaliza se praktički upotrebljava kod pročiščavanja krvi..

jer su u koloidnom stanju u slojevima zemlje. asimilacija. pa je time nastalo elektrostatsko odbijanje. Ovo nakupljanje vode (H2O) može ići do stvaranja gela. razna vlakna.solova. magla. Disanje. nego elektrostatski naboj.Graham. .63 i B 5 KOLOIDI Naziv koloidi dao je engl. koje potom sprečavaju spajanje koloidnih čestica u veće čestice. Na stabilnost otopljenih tvari. vrši se preko koloida. jer sprečava koaguliranje. Prirodni koloidni sustavi su mlijeko. koje biljke crpe iz zemlje ne ipiru se oborinama. koje sprečava udruživanje čestica i tako uvjetuje stabilnost koloidnih čestica . željezni hidroksid Fe(OH)3 i aluminijev hidroksid (Al(OH)3. Hidrofobni koloidi : to su hidroksidi metala. Zaštitno djelovanje gelova upotrebljava se i iskorištava pri izradi fotografskog materijala.kemičar T. izmjena tvari u stanicama. Ovi koloidi se odnose na sposobnost adsorpcije. više utiče molekula vode (H2O). Minerali. (hidratacija). Hidrofilni koloidi imaju težnju da adsorbiraju molekule vode.

aluminijev hidroksid (Al(OH)3).solova. Hidrofilni koloidi imaju težnju da adsorbiraju molekule vode. koje sprečava udruživanje čestica i tako uvjetuje stabilnost koloidne čestice . zovu se SOLOVI. plastičnih masa (PVC. . bakelit) ubrajaju se u koloide . Hidrofobni koloidi (željezni hidroksid Fe(OH)3. Foto-procesi se odvijaju uz potporu koloida (AgBr).64 Tako koloidi su uzroci procesima bez kojih ne bi bilo života u prirodi. Ovo nakupljanje vode (H2O). može ići sve do stvaranje GELA. Odnosi se na sposobnost adsorpcije. Bojenje tkanina se vrši u koloidnim otopinama Ljepila možemo ubrojiti u kolidne tvari. Zaštitno djelovanje gelova upotrebljava se i iskorištava pri izradi fotografskog materijala. Koloidni sustavi imaju ogromnu ulogu u tehnološkim procesima. Staklo i porculan su koloidne tvari. koja potom sprečava spajanje koloidnič čestica u veće čestice. imaju koloidne dimenzije. jer sprečava KOAGULACIJU. kod proizvodnje. pa time nastalo elektrostatsko odbijanje. Isto tako koloidi su veziva sredstva ugrađevinarstvu ( cement). nylon. jer molekule tih tvari.

Upotrebljavaju se da stabiliziraju kozmetičke preparate i lijekove. Mlijeko je bijelo. Mast se u vodi ne otapa. Emulgatori imaju veliku primjenu u: . a ne prozirno. .farmaceutskoj industriji. jer sadrži mnogo sićušnih čestica masti.kozmetičkim preparatima. .stabilizator masti. takođe sprečava izdvajanje masti.industriji boja i lakova.prehrambenoj industriji. Kazein u mlijeku.65 I B 6 EMULZIJA Mlijeko je najpoznatija emulzija. boje i prehrambene proizvode. . . Kazein djeluje kao emulgator .

više čestica ima dovoljno energije da savlada napetost površine i prijeđe u parnu fazu. eter na 35oC itd. pri kojoj tlak pare raste. Kostante sniženja ledišta.kriskopska i ebulioskopska konstanta . Normalno vrelište je pri tlaku od 101 kPa. Temperatura pri kojoj su tekućina (l) i kruta tvar (s) u ravnoteži. naziva se . Temperatura pri kojoj se tlak pare tekućine (l) izjednači s tlakom pare iznad tekućine. Tako imamo formulu: DELTA t = K mB / mA .66 I B 7 VRELIŠTE I LEDIŠTE OTOPINA Temperatura.KRIOSKOPSKE konstante (KK). Za razrjeđene otopine sniženje točke ledišta i povišenje točke vrelišta proporcionalno je molarnoj koncentraciji otopine. benzen na 80oC. zovu se . Konstante povišenja točke vrelišta zovu se EBULIOSKOPSKE konstante (Ke). Tako živa (Hg) ima vrelište na 35ooC. voda na 100oC.VRELIŠTEM.LEDIŠTE. mB DELTA t => povišenje vrelišta ili sniženje ledišta K => KK =>Ke . naziva se .

. Tipičan primjer je benzen: ima empirijsku formulu (CH).empirijska formula prikazuje omjer pojedinih kemijskih elemenata u molekuli.18 Ako odvagamo 172.strukturna kemijska formula prikazuje. . .: Izračunaj % sastav kalcija (Ca) u gipsu (CaSO4 x 2 H2O): 1 x Ar(Ca) = 40.00 4 x Ar(H) = 4. "pravu"formulu (C6H6).18 g gipsa (CaSO4x2H2O) imat ćemo: 40. koji grade molekulu.08 g kalcija (Ca). 32. kako su atomi međusobno povezani u molekulu.00 ukupno 172.KEMIJSKA REAKCIJA Kemijskom formulom označavamo određenu vrstu tvari. 64. prikazuje vrstu i broj atoma.07 4 x Ar(O) = 64.00 g kisika (O). .03 2 x Ar(O) = 32.08 1 x Ar(S) = 32.07 g sumpora )S). pojedinih kemijskih elemenata u spoju ili molekuli. a strukturnu ( Primjer 2. Tako razlikujemo: .molekulska formula se dobije zbrajanjem atomskih masa.67 I B 8 FORMULA SPOJA ."prava" kemijska formula.

84 / 32.4 : 2 : 0. koji sadrži 25 % Ca.4 => => 1 : 1 : 4 : 5 = CaSO4 x 5 H2O Kemijske reakcije ili kemijske promjene.08 / 172.2328 = 23. 12.00 = 1.07 = 0.68 36.63 % O i 36.63 / 16.00 = 2.4 : 0.635 mol n(S) = m(S) / M(S) = 12.4 : 1.6 / 0.03 g vode (H2O). predstavljaju KEMIJSKE JEDNADŽBE.28 % Primjer 3: Izračunaj formulu spoja. Potrebno je pridržavati se naputaka za pisanje kemijske jednadžbe i to: .4 / 0.18 = 0.84 % S.45 / 40. 25.60 mol n(H2O) = m (H2O) / M(H2O) = 36.08 % H: n(Ca) = m(Ca) / M (Ca) = 25.40 mol n(O) = m(O) / M(O) = 25.00 mol Dijelimo s najmanjim iznosom: N(Ca) : N(S) : N(O) : N(H2O) =>  0. Maseni udio kalcija (Ca) u spoju je: w(Ca) = M(Ca) / M (CaSO4 x 2H20) = Mr(Ca) / Mr(CaSO4 x 2H2O) = => 40.4 / 0.08 = 0.00 / 18.

69 1. To je neuništivost kemijskih elemenata pri kemijskim promjenama. kao posljedica kemijske promjene. njegovoj količini. Primjer: 2 H2 + O2 = 2 H2O Vode nije bilo prije pomenute kemijske promjene. lijeva strana premjestiti na desnu. 2. a nove se stvaraju. neke tvari pojedinačno iščezavaju. ali nikako se ne odnosi na jednakost samih supstanci. dok je: . a desno produkti. 3. U kemijskoj jednadžbi. mora biti jednak na objema stranama jednadžbe tj. Ipak osnovne tvari nisu iščezle. Pri kemijskim reakcijama. Od tri molekule (2 vodika i 1 kisika) nastale su dvije molekule vode. lijevo u jednadžbi su reaktanti. svi kemijski elementi. Takva u obrnutom redu pisana jednadžba predstavlja sasvim drugu kemijsku promjenu. odnosi se samo na održanje energije kemijskog elementa. moraju se nalaziti i na drugoj strani. ne može se kao u matematici. na obje strane jednadžbe. niti po količini. ukupna masa s jedne strane jednadžbe mora biti jednaka ukupnoj masi s druge strane jednadžbe. ali se ona stvorila. niti po vrsti. Znak jednakosti kod kemijskih jednadžbi. broj atoma pojedinih elemenata. 2 H2O = 2H2 + O2 Ova bi jednadžba predstavljala prijelaz vode u praskavi plin. koji se nalaze na jednoj strani jednadžbe . a desna na lijevu. To je neuništivost tvari.

0 g).0 g). koliko se dobilo vode sa 1 g kisika? 32 g kisika (1 mol) => 36 g vode 1 g kisika => X g vode X = 1. ako smjesu reaktanata zagrijemo ili kroz nu propustimo električnu varnicu. Iz reakcije (2H2O + O2 = 2H2O) čitamo da 2 mola vodika (4 g) i 1 mol kisika (32.70 2 H2 + O2 = 2 H2O predstavlja sjedinjenje (sintezu) kisika i vodika u vodu. Razlaganje vode na sastojine. daju 2 mola vode (36. koliko bi se grama trebalo uzeti. da bi se dobilo 1 g vode? 36 g vode se dobije sa 4 g vodika 1 g vode se dobije sa X g vodika X = 0. može se izvesti jakim zagrijavanjem vodene pare.111 g vodika za 1 g vode Isto tako možemo napisati i za kisik: . Iz ove reakcije možemo dobiti odnose: 1. po kojima se vrši kemijska promjena. Iz kemijske jednadžbe možemo pročitati i masene odnose. vodika.125 g vode 3. a kemijsko sjedinjavanje (sinteza) vodika i kisika može se izvesti. koliko se može dobiti grama vode sa 1 g vodika? 4 g vodika daje => 36 g vode 1 g vodika daje => X g vode X = 9 g vode 2.

Kemijska reakcija . analie enin . Poznavanje masenog udijela pojedinih eklemenata u spoju.71 36 g vode se dobije iz 32 g kisika 1 g vode se dobije iz X g kisika X = 0. pri čemu nastaju nove tvari. .888 g kisika za 1 g vode Iz formule možemo vidjeti da u 18 g vode ima 2 g vodika i 16 g kisika.to je proces u kojemu se pregrupiraju kemijske veze. Kemijske reakcije pri kojima iz jedne tvari nastaju dvije ili više novih tvari zovemo rastavljanje ili ANALIZA (grč.rastavljati). Takva reakcija je reakcija spajanja ili SINTEZE (grč.1 % vodika. omogućuje da izračunamo maseni udio svakog pojedinog elementa u spoju ili procentni sastav. sintitheum .9 % Poznavanje kemijske formule tvari.spajati). Koliko grama vodika dolazi na 100 g vode? 18 g vode ima 2 g vodika 100 g vode ima X g vodika X = 11. omogućava da se izračuna empirijska formula spoja. Koliko grama i procenata kisika dolazi na 100 g vode? 18 g vode ima 16 g kisika 100 g vode ima X g kisika X = 88.1 g ili 11. Analiza uz potporu električne struje zove se ELEKTROLIZA.

. postoje i druge vrste kemijskih reakcija. potrebno je znati procentni sastav spoja. ono gori i izgori. Posebnu razliku uočiti: empirijska formula prikazuje omjer pojedinih elemenata u molekuli. atomsku masu elementa (Ar). Da bi smo našli formulu spoja. Primjer: zapalimo drvo. a strukturna formula pokazuje i kako su atomi međusobno vezani.72 Kemijske reakcije u prirodi i industriji. označavamo određenu vrstu tvari. Sok od grožđa pređe vrenjem u vino. veoma su česte. Osim sinteze i analize. komad željeza korodira na vlažnom zraku itd. a nastali pepeo je nova tvar. Kemijske reakcije se odvijaju svud oko nas. Kemijskom formulom. njegovu masu.

koagulacija je prijelaz sola u grubo-disperzni sustav.isparavanje (hlapljenje) .prekristalizacija je izlučivanje otopine u obliku kristala. . koji omogućuju analizu tvari. . . To je metoda odjeljivanja naglim taloženjem .filtracija gdje se odjeljuju neotopljene krute tvari (s) od tekućina (l). .elektroforeza. . .odjeljujemo vlagu od neke krute (s) tvari. . .sušenje . .mrvljenje krutih tvari drobilicama ili mlinovima.73 I B 9 REAKCIJE RASTAVLJANJA TVARI To su postupci. .ultrafiltracija gdje se odvaja koloidna faza od sredstva.gdje se otopljene krute (s) tvari odjeljuju od otapala.sublimacija je prelaženje krute tvari (s) u plinovito stanje (g) bez taljenja.postkrepicitacija ili sutaloženje. To je gibanje iona određenim smjerom prema pozitivnoj (+) ili negativnoj (-) elektrodi.

74 I B 1O pH VRIJEDNOST pH vrijednost je mjera kiselosti.log (c(OH). U tom položaju pH skala ne pokazuje ni kisela niti bazna svojstva.log ( c(H+) / mol dm-3) Isto tako možemo reći da je pOH negativan logaritam množinske koncentracije hidroksilnih iona: pOH = . Tako imamo poredak po jačini kiselosti: . pa kažemo da u tom položaju spojevi niti su kiseli niti bazni./ mol dm-3 Skala kiselosti ili pH skalu možemo prikazati: O 1 1 -1 10 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 -2 -3 -4 -5 -6 -7 -8 -9 -10 -11 -12 -13 -14 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 Za kemijski čistu vodu pri 25oC pH = 7. pH = 7 je neutralna sredina. To je negativni logaritam koncentracije oksonijevih iona ili pH = .

5 (vapneno mlijeko) = 11.1.5 (ocat) = 3 (sok od naranče) = 3.8 (mlijeko) = 7 (destilirana voda) = 7. a za točno određivanje kiselosti rabi se aparat .75 pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH = O .5 (HCl i želudčana kiselina) = 2 (sok od limuna) = 2.4 (krv) = 10. kiselina . Samo jedan primjer od mnogih: Ako bi se promjenio pH ljudske krvi samo za o.9 (amonijak) = 13-14 (natrijev hidroksid) Mjera kiselosti se rabi za ispitivanje kakvoće tla. Za brzo određivanje jakosti kiselosti najpogodniji je univerzalni indikatorski papir. soli i ostalih tvari. I B 11 KISELINE .pH metar. Koliko je važno voditi računa o mjeri kiselosti. baza.5 (vino) = 4 (sok od rajčice) = 5 (crna kava) = 6 (urin) = 6. ljudske tekućine itd.5 nastupila bi smrt.

dvoprotonske. sintezom vodika i nekog nemetala. a višeprotonske više od dva atoma vodika. Prema N. a neki ne grade neposredno spojeve s kisikom: SO2 + H2O => H2SO3 ili .Arrheniusa (švedski kemičar) kiseline su tvari.76 Prema definiciji S. Kiseline uglavnom nastaju reakcijom nemetalnog oksida i vode. dvoprotonske dva atoma vodika. Jednoprotonske imaju jedan atom vodika. koje u vodenim otopinama povećavaju koncentraciju vodikovih (oksonijevih)iona. Po ovoj teoriji kiseline su proton-donori.). CaO. Kiseline mogu biti jednoprotonske. kako metali.2 NaCl + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HCl Skoro svi elementi.H2 + Cl2 => 2 HCl . tako i nemetali jedine se s kisikom i daju odgovarajuće okside (Na2O. CO2.SO3 + H2O => H2SO4 . Fe2O3.Bronstedu kiseline su tvari. SO2. koje mogu dati proton nekoj drugoj tvari. utjecajem jedne kiseline na sol druge kiseline: . P2O5 i dr. i višeprotonske. neke treba ugrijati da bi došlo do reakcije. Neki oksidi u reakciji sa vodom reagiraju burno.

Tipičan primjer je cinkov oksid (ZnO).vodene otopine kiselina provode električnu struju. .kiselog su okusa.JAKE KISELINE HClO4 (perklorna) H2SO4 (sumporna kiselina) HJ (jodovodična kiselina) HCl (klorovodična) HNO3 (dušićna kiselina ) . . ili H2ZnO2 kada djeluje kao kiselina. uz oslobađanje vodika .pozitivan oksonijev ion se može zamijeniti ionom metala. Međutim ima i amfoternih oksida (koji se ponašaju i kao kiselina i kao baza).77 CO2 + H2O => H2CO3 CaO + H2O => Ca(OH)2 CO2 + 2NaOH => Na2CO3 Tako razlika između kiselih i baznih oksida daje i različite produkte. Zajedničke osobine kiselina su: .stvaraju soli. Po jakosti kiseline možemo svrstati: . Kiseline čine važnu grupu spojeva.SLABE KISELINE H2SO3 (sumporasta kiselina) . . koji gradi Zn(OH)2 (kada djeluje kao baza. .modri lakmus papir se oboji u crveno.

kod vršenja kemijskog pokusa ukojem nam kao reaktant sudjeluje kiselina.VEOMA SLABE KISELINE H2CO3 ( ugljična kiselina) HClO (hipoklorasta kiselina ) HCN ( cijanovodična kiselina) H2S (sumporvodična kiselina) H2O (voda) Jedno veoma važno upozorenje.78 H3PO4 (fosforna kiselina) HF (fluorovodična kiselina) HNO2 (dušikasta kiselina) CH3COOH (octena kiselina) . I B 12 BAZE ili LUŽINE . Jedno zlatno pravilo glasi: " nikada ne sipati vodu u kiselinu (VUK) nego oprezno dolijevati kiselinu u vodu KUV). Voditi računa o jačini i koncentraciji kiselina.

Baze nastaju: . proizvodnji sredstava za bijeljenje i dr. tako je za baze karakterističan hidroksilni ion (OH-). . tekstilnoj industriji. Kao što je za kiseline bitan oksonijev ion (H3O+).79 Baze su spojevi.otapanjem metalnih oksida u vodi: CaO + H2O => Ca(OH)2. šampona. I B 13 SOLI Soli označavaju određenu skupinu spojeva. Uporaba natrijevog hidroksida je najveća u proizvodnji papira.uticajem nekih metala na vodu: 2 Na + 2 H2O => 2 NaOH + H2 . proizvodnji deterđenata. koji sadrže hidroksilne ione. . Prema Arrheniusu lužine su tvari. Otuda ima lužine. koje povećavaju koncentraciju hidroksilnih iona u otopini. industriji celuloze. Crveni lakmus papir modre. Najveću uporabu imaju natrijeva baza (NaOH) i kalcijeva baza (Ca(OH)2). proizvodnji sode. na soli slabije baze: 2 NaOH + FeSO4 => Fe(OH)2 + Na2SO4.uticajem jače baze. sapuna. najviše se upotrebljava u graditeljstvu. Baze imaju lužnat okus na sapun. Vodene otopine provode električnu struju. To su spojevi kationa metala i aniona kiselinskog ostatka. Kalcijev hidroksid (gašeno vapno).

amonijev karbonat .kalcijev sulfat .80 Nazive su dobili na osnovi naziva metala.CaHPO4 .kalcijev hidrogen sulfat .kalcijev hidrogen karbonat .amonijev sulfat .CaCO3 . Pri ovoj reakciji nastaje sol i voda. bez obzira kako je sol nastala.amonijev di hidrogenfosfat .kalcijev karbonat . zove se neutralizacija.NH4Cl .NH4HCO3 .kalcijev dihidrogen fosfat .amonijev hidrogen sulfat .Ca(H2PO4)2 .kalcijev hidrogen fosfat .Ca(HCO3)2 .amonijev hidrogen fosfat .amonijev hidrogen karbonat .Ca(HSO4)2 . Svaka sol sadrži metal i kisikov ostatak: HCl + NaOH => NaCl + H2O ili H2SO4 + 2 NaOH => Na2SO4 + 2 H2O Navest ćemo neke primjere kalcijevih i amonijevih soli: . Vodene otopine soli provode električnu struju.(NH4)2HPO4 .NH4H2PO4 .(NH4)2CO3 .(NH4)3PO4 .CaSO4 . Pri reakciji između kiselina i baza nastaju soli. Soli kao što su: .NH4HSO4 .amonijev fosfat I B 14 NEUTRALIZACIJA Reakcije između baza i kiselina.amonijev klorid .(NH4)2SO4 .kalcijevklorid .kalcijev fosfat .CaCl2 .Ca(PO4)2 .

u proizvodnji amonijevih soli. koji su sposobni da budu zamijenjeni metalima ne budu zamijenjeni. Kod višebaznih kiselina.bolesnici s velikom kiselošću želudca.NaCl. zovu se neutralne soli. . One sadrže jednu ili više hidroksilnih skupina. uzimaju bazične preparate.81 . kao umjetnih gnojiva (amonijev nitrat. . . postoje i bazne soli. Proces neutralizacije primjenjuje se u svakidašnjem životu. To su: Ca(OH)Cl Al(OH)2Cl Neutralizacija je reakcija u kojoj se iz vodikovih iona i hidroksilnih iona nastaje sol i voda. amonijev fosfat) Evo nekoliko tipičnih primjera neutralizacije: . koji se mogu zamijeniti metalima i zovu se kisele soli.Na2SO4. neutralizacija može da bude djelomična. koje nisu zamjenjene kiselinskim ostatcima. H2SO4 + NaOH => NaHSO4 + H2O H3PO4 + NaOH => NaH2PO4 Analogno kiselim. to jest da svi atomi vodika. Tako nastale soli sadrže jedan ili više vodikovih atoma.CaCO3 + ne sadrže ni H niti OH-. amonijev sulfat. pa ćemo navesti primjere: .

Ca(OH)2 + 2 HCl => CaCl2 + 2 H2O .Na2O + CO2 => Na2CO3 . pokazuje da u reakciji neutralizacije kiseline i lužine uvijek nastaje sol i voda. a CaO je anhidrid kalcijeva hidroksida (Ca(OH)2). Međutim neutralizacija se događa i kada međusobno reagiraju anhidridi kiselina.2 NaOH + H2SO4 => Na2SO4 + 2 H2O . .NaOH + HCl => NaCl + H2 .82 . baznoj ili kiseloj sredini. prema tome da li se nalaze u neutralnoj. koje mijenjaju boju.3 NaOH + H3PO4 => Na3PO4 + 3 H2O .CaO + CO2 => CaCO3 .2 NaOH + H3PO4 => Na2HPO4 + 2 H2O . I B 15 INDIKATORI Indikatori su tvari. ali u tom slučaju ne nastaje voda: .NaOH + H3PO4 => NaH2PO4 + H2O Ovih nekoliko kemijskih jednadžbi. SO3 je anhidrid sumporne kiseline (H2SO4).CaO + SO3 => CaSO4 U ovom slučaju (CO2) je anhidrid ugljične kiseline (H2CO3).Al(OH)3 + 3 HCl =>AlCl3+ 3 H2O .

koji se rabe s obzirom na vrstu spoja.METIL-ORANŽ u kiseloj sredini crvenkast. a u lužnatoj modar .LAKMUS PAPIR u kiseloj sredini crven.METIL-CRVENO u kiseloj sredini crven. ili boju koji razvija: . Ustvari dolazi do preraspodjele elektrona (e-). Za brzo određivanje najpogodniji je univerzalni lakmus papir. a u lužnatoj žut . . I B 16 REDOKS . pa nastaju nove čestice s manjom energijom. a za veoma točno određivanje kiselosti upotrebljava se pH-metar.REAKCIJE U svakoj kemijskoj reakciji dolazi do preraspodjele elektronskog oblaka atoma. a u lužnatoj žut .83 Najuobičejaniji indikator je lakmus papir. a u lužnatoj crvenoljubičast. Ali poznajemo još nekoliko indikatora.FENOL-FTALEIN u kiseloj sredini bezbojan.

Oksidaciono sredstvo se tijekom redukciono . zove se reakcije oksidacije. pa zato jače privlače zajedničke elektronske parove. Broj elektrona (e-) što ih oslobađa redukciono sredstvo. Jasno je da su oksidaciono . u kojima su moguće reakcije oksidacije i redukcije. nastaju spojevi. Reakcije. među atomima metala. Oksidacija i redukcija nerazdvojno su vezane jedna za drugu. zove se reakcija redukcije.84 Višak energije oslobađa se u obliku svjetlosti i topline. Reakcija u kojoj neka molekula.oksodacione reakcije reducira.redukcione reakcije vezane za prijenos elektrona (e-). Uzmimo primjer: 2 Na + Cl2 => 2 Na+ + 2 Cl- . U kemijskim reakcijama. što ih prima oksidaciono sredstvo. u kojoj neka molekula. atom ili ion prima elektrone (e-). a redukciono sredstvo oksidira. atom ili ion gubi elektrone (e-). Kako su reakcije povezane sa prijenosom elektrona (e-). C + 2 Cl2 => CCl4 Atomi klora su elektronegativniji od atoma ugljika. ali u tom slučaju dolazi do preraspodjele elektronskog oblaka oko svakog atoma. tako da oni pripadaju više atomima klora (Cl) nego atomu ugljika (C). jednak je broju elektrona (e-). moraju imati jedno oksidacijsko i jedno redukciono sredstvo. Sustavi.

natrij u jednopozitivan ion. I B 17 OKSIDACIJSKI BROJ To je broj. a klor u jednonegativan ion. koji pokazuje u kojem se oksidacijskom stanju nalazi element u pojedinom spoju. Redukcija je proces primanja elektrona (e-). Oksidacija je proces u kojem neki atom. . gubi jedan ili više elektrona.85 Prije reakcije i natrij i klor su imali naboj O. Nakon reakcije atomi prelaze u ione.

1) Kod spojeva.oksidacijski broj kisika je u svim spojevima sem u peroksidima ( . a u peroksidima ( .Ba) uvijek je ( + 2) .Cs) uvijek je ( + 1) . oksidacijski broj treba pripisati svakom elementu.oksidacijski broj vodika u svim spojevima sem u hidridima je ( + 1).2).K.1) . .oksidacijski broj halogenih elemenata (F. koji nisu građeni ionski i kod kojih atomi nemaju naboj.Br) je ( . I B 18 JEDNADŽBA OKSIDACIJE I REDUKCIJE .Cl. na osnovi odgovarajućih pravila.Ca.1).Rb.J.oksidacijski broj zemnoalkalijskih metala (Mg.oksidacijski broj svih elemenata u elementarnom stanju je O .86 Kod određivanja oksidacionog broja spoja moramo voditi računa o pravilima: .oksidacijski broj alkalijskih metala (Li.Na. a u hidridima je ( .

zovu se . tako da toplina. ili bilo koji drugi vid energije. koje se događaju.endotermne promjene .87 I B 19 EGZOTERMNE I ENDOTERMNE PROMJENE One kemijske promjene ili reakcije. prelazi iz okoline u sustav. koji se kemijski mijenja.

... ....................... Egzoterman proces je proces u kojem sustav predaje toplinu okolini: DELTA H < O Endoterman proces je proces u kojem sustav prima toplinu od okoline: DELTA H > O I B 20 TESTOVI Test br.............01.................................... Ime nastalo od grč...... zovu se egzotermne promjene ili reakcije............................... Pod disperznim sustavom se smatra............ Ime nastalo od grč.................... 1............ riječi endon .......Datum...........riječi exo .topao........................Što?. One kemijske promjene ili reakcije....................... ...........vani i thermos ....... Svaki proces u kojem se troši toplina... naziva se endotermnim procesom......... koje se događaju........... Ime i prezime.88 ili reakcije................. tako da toplina prelazi iz sustava u okolinu.................................unutra i thermos topao..... Svaki proces u kojem se oslobađa toplina naziva se egzotermnim procesom........

......................................................................................................(IB11) 10 10.......... Što su kiseline prema Arheniusu?.................................................................................................................(IB1) 10 2.. ...................................................................................................(IB9) 10 8....................................(IB19) 10 ......................... To je....... ......................................................................................(IB10) 10 9..... Što?......... Reakcija 2 H2 + O2 => 2 H2O.. Koja je najpoznatija emulzija?......................................89 ....ocjena...............................5 ukupno bodova............................ ................................................................................................................ Koliko se može dobiti vode (H2O) od 2 g vodika? (IB8) 10 7...................................................................(IB3) 10 3................................................................... Što je to pH?....................................................................(IB4) 10 4..............................................................................Napiši formulu:kalcijevog klorida:.. U uporabi je za odjeljivanje koloidnih od "pravih" otopina...... Što je to osmoza?............................................. Endotermne reakcije ili promjene su one kemijske reakcije............... Ime i prezime............................. pomoću ultrafiltera..................(IB6) 10 6........................ ........................................................................................................................................................... .............................................(IB5) 10 5................................................... Prirodni koloidni sustavi su........... 1............................................ Što?.............................................Datum.........................................5 amonijev fosfat:........................................................................................................ ... koje se događaju tako da (nastavi):............................................................................ I B Test broj 02........................... Nabroji reakcije rastavljanja tvari:...................

................................... zove se................ prima elektrone. Kako?...............(IB8)10 9..................(IB11)10 8....................................................................... Tablica jakosti kiselina............................... atom ili ion................................................. Ime i prezime............................ Kako?.... 10 10... Napiši formulu za kalcijev hidrogen sulfat:...........................IB16) 10 5.(IB14)10 7. ..................... Kako? (IB18)10 4........... postoje i bazne soli............ One sadrže jednu ili više hidroksilnih skupina (OH)...........Što?................................................................ Navedi sve jake kiseline koje poznaješ: ................................. koji pokazuje (što)?. Izračunaj procentni (%) sastav natrija (Na) u natrijevom hidroksidu (NaOH)................ Reakcije u kojiima neka molekula...........Datum.............. Jednadžba oksidacije i redukcije bi izgledala......... ..... To su.................... to je broj......... koje su zamjenjene kiselinskim ostatkom...90 2.......... potrebno je znati.................... Da bi smo našli formulu spoja............... 10 ukupno bodova.........................ocjena......................................5 6..... Analogno kiselim...................... zovemo.....(IB17)10 3............. I B Test broj 03.. nastaju dvije ili više tvari...................... Oksidacijski broj........Reakcije iz kojih iz jedne tvari......................................... .....5 amonijev hidrogen fosfat:.......................... Što..

.................................................. Koliko bi se vode dobilo iz reakcije 2 H2 + O2 => 2 H2O iz 2 g kisika? 10 8............................................................ Koloidi su uzroci procesima.......: krute tvari lebde u plinu..........................(IB1) 5 2........................................ Što?.......... Što?............................. .......................Empirijska formula prikazuje................................. Tako je osmotski tlak krvi:.................................. To je.......................................................................................................................... ............................................................... Disperzni sustavi..............................................................................Navedi primjere svih kiselina.....................(IB11)10 10...........91 1.(IB8) 10 9........Naqcrtaj skalu kiselosti: 5 5 (IB10)10 ukupno bodova................ ............................................ocjena...... Koja se to plinska jednadžba može primjeniti...................(IB5)10 4...............5 a desno su.(IB3)10 6....... Osmotski tlak pojedinih sokova u tijelu je točno određen.. bez kojih ne bi bilo života u prirodi...... Što?....Što?..... U kemijskoj reakciji lijevo su................ koje poznaješ iz tablice slabe kiseline:...5 7........................... Mast se u vodi OTAPA NEOTAPA Kazein u mlijeku NESPREČAVA SPREČAVA izdvajanje masti 5....... Ime i prezime................................. (navedi primjer).......................................5 česice krutih tvari u nekoj tekućini........................ To je.................................... Što?....................Datum.. I B Test broj 04....................(IB3) 10 3. kao zakon osmotskog tlaka? .........

............... Mjera kiselosti (pH) za urin iznosi.. koje se događaju tako da (nastavi):.....Zovemo.......................................................................................................Datum........................................................................................................... Kako? .............inosi.............................................................................................................2 pH octa iznosi........................................ Koliko?..........................Izračunaj procentni sastav kalcija (Ca) u gašenom vapnu (Ca(OH)2)? 10 9........................................................................................... Koliko?.................................5 nastaju........................................................Kako?..(IB3)10 ukupno bodova.......... ..................Pojava neprisiljenog gibanja iona ili molekula u otopini koje ima za posljedicu izjednačavanje koncentracija.........................ocjena...................................................(IB19)10 2...............2 pH želudčane kiseline......(IB9)10 8.............................. Oksidacioni broj svih kemijskih elemenata u elementarnom stanju je..............5 5......................................................................................(IB19)10 4................... je reakcija u kojoj iz (čega?) .............................. atom ili ion gubi elektron......................... Koliko?.......................................................................... Koliki? .................................................. Reakcije.................................................................... u kojoj neka molekula............................................(IB7) 10 10......................92 1.......... ...................................................2 7........... zove se........................... Napiši formulu za: kalcijev sulfat:............(IB17)10 3.... .................................................................... I B Test broj 05................ Egzotermne promjene ili reakcije su one kemijske promjene ili reakcije.2 pH soka rajčice iznosi.................Koliko?...Što je to ebulioskopska konstanta?..............2 pH NaOH iznosi....... Što?...................................... ............5 6.................Koliko?...................................................... Ime i prezime......................5 amonijev dihidrogen fosfat:...........................................................................................................................................Sublimacija je.................................................................................. Neutralizacija.....................

.................................................. Koliko?..................10 4.........................................(IB9)10 9..............................2 10.....................................93 1................................................... ......... ..... ...................2 pH krvi iznosi.......................... naziva se....................................................... Navedi vrlo slabe kiseline...... ...............................5 kapljice tekućine u nekoj drugoj tekućini...................................................................... Disperzni sustavi: kapljice tekućine u nekom plinu.................... Što je to?.................................................................................2 pH mlijeka iznosi......................................................................Što se to odvaja ultrafiltracijom?................... Kako?.. Gdje se emulzije upotrebljavaju?................................ocjena................................................................................................................(IB1) 5 2................................................................. Kakvi to koloidi imaju težnju da adsorbiraju molekulke vode koja potom sprečava spajanje koloidnih čestica u veće čestice............................................................................................ ...................10 ukupno bodova...2 pH soka naranče iznosi.................................................................... ..................................................... .... u kojem se oslobađa toplina.......................................... 1.............................(IB3)10 3.. ...... Što su to izotonične otopine?.................... Koliko?............................................(IB6) 10 5...................Što je to?.................................... koje poznaješ:..........Datum.....................(IB7) 10 6...... Svaki proces..................................................................................................................................................................................................................................................................................Koliko grama treba uzeti vodika........................................pH soka limuna iznosi............................................................................ Zašto je osmotski tlak koloidnih otopina u poređenju s "pravom" otopinom neznatan?....... Koliko?............. Ime i prezime................................................................................................. da bi se dobilo 2 g vode iz reakcije: 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 8..................................................................... I B Test broj 06.................. Koliko?....................................... Koliko?........(IB3) 10 7................................................. Ovo nakupljanje vode može ići do stvaranja gela (nastavi):.....................................................................................................................2 pH crne kave iznosi...........Što je to vrelište?...

......................................................... I B Test broj 07....... zove se......................... Izračunaj procentni sastav (%) kalcija (Ca) u kalcijevom sulfatu (Ca SO4)? 10 9........................................... Kako? .(IB14)10 4 Napiši način nastanka kiselina sintezom nekih nemetala s vodikom? (IB11) 10 5................................................. da bi se dobilo 2 g vode iz reakcije: 2H2 + O2 => 2 H2O 10 ukupno bodova................................................................................................(IB16)10 3....................................................................ocjena......................................................................................................... Koliko treba uzeti kisika...............................(IB7) 10 10........ Reakcije u kojoj neka molekula........................................... atom ili ion prima elektron..............................................(IB9) 10 8. Napiši formulu kalcijevog hidrogen karbonata:...........(IB19) 10 2................................... Analiza uz potporu električne struje.94 ...................................... ..................... ...................................................... Kako?.................................................................5 amonijev hidrogen karbonat:........Datum........ zove se.......................(IB8) 10 7. ................................................. Prema Bronstedtu kiseline su tvari (nastavi).........................................................................(IB11) 10 6........................... Što je to koagulacija?..... ........................................Kako se zove konstanta sniženja točke ledišta?......................... Ime i prezime.....

............................................ a ioni mogu....... ...........5 5..(IB5) 10 6............... .................................................... pri kojima se pregrupiraju kemijske veze............... To je.............. kod kemijskih pokusa................ u kojem se troši toplina.. možemosmatrati koloidima?. Kako?................................................. Kako se zove?...5 a što KUV?............................................................(IB8) 10 9.............................................................................................................................................10 2 Osmotski tlak je hidrostatski tlak...................... Što znači VUK?....... I B Test broj 08...........ocjena.......................Što se to filtriranjem odjeljuje?.................................................................................................Reakcije................................................................(IB7) 10 7................................................................................................... ..................... .......... Koje to građevinsko vezivo.... pri kojem je brzina prijelaza molekula otapala iz otopine kroz polupropusnu membranu RAZLIČITE JEDNAKE (IB3) 10 3.... Jedno upozorenje............................................. Ime i prezime................ U uporabi je kod pročiščavanja krvi kod bolesti bubrega...................................Reakcija 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 8. Što je to?.............................................................................................................................................................................................................................. 1.................................................(IB19) 10 ....................................... Navedi neke solove.............................. ...........5 ukupno bodova......................... koje poznaješ?..... ......95 1....... pri čemu nastaju nove tvari..............................................................Datum.......................................................................................Što je to ledište?......................... Mjehurići plina u nekoj tekućini........... Metoda se zasniva da koloidne čestice ne mogu proći kroz polupropusnu membranu ....................... ........(IB4)10 4.......(IB5) 5 koji to građevinski materijal možemo smatrati koloidima?.....Što? ................... Disperzni sustavi...................................Koliko ima vodika u 200 g vode................................................................................................ Svaki proces................................................(IB9) 10 10............................ naziva se.............................................................................. .............

.............................................................................. Oksidacijski broj vodika u gotovo svim spojevima je................ I B Test broj 09.....(IB17) 10 3................................................................. ............................................2 .......................... Koliko?...ocjena.......................96 2............................................................................................5 za kalcijev di hidrogen fosfat:................................................................................... I disperzna faza i disperzno sredstvo...................................................................2 ......................................... Napiši 5 primjera neutralizacije:..Što to pokazuje empirijska formula :................ Ime i prezime.. koje se rabe kod dijalize?......................................................................................................5 5..............................Izračunaj procentni sastav (%) natrija (Na) u čilskoj šalitri (NaNO3): 10 9.............................................Napiši formulu za kalcijev hidrogen fosfat:..................Koliko grama kisika dolazi u 200 g vode................................ uticajem vode na anhidride kiselina: (IB11)10 7.............Datum... Iz reakcije 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 ukupno bodova......................................................... ...........(IB4) 10 10......................................................................... Ok kojih su materijala izgrađene membrane............................... 1....... kako nastaju lužine otapanjem metalnih oksida u vodi: (IB12)10 6....Napiši način nastanka kiselina....2 4......................... Koliko?..................................................... Navedi primjerom................................................................................................ mogu biti kojeg agregacijskog stanja? .........................................................2 .....2 ...(IB8) 10 8...... Iznosi.....................5 oksidacijski broj vodika u hidridima.......

...(IB8)10 8................................. koji se nalaze na jednoj strani jednadžbe...........Tyndall?.......97 ....... Označi koloidnu tvar DRVO STAKLO DA NE CEMENT (IB3) 10 10 METAL PORCULAN 5........(IB5)10 6................... jer (što?) ............................Datum.............................................................. da bi dobili 150 g vode? Iz reakcije 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 7........ Koju to pojavu je 1857. Ime i prezime. moraju se nalaziti i na drugoj strani.................................(IB8) 10 9............(IB2) 10 3............................................................... Svi kemijski elementi........................Što je to elektroforeza?.......................................Faraday............................g............(IB1) 10 2..................... otkrio M.................... To je iz zakona............................. .......ocjena.................. Zaštitno djelovanje gelova........... ...................... Dali je osmoza spontan proces? 4.... Kako nastaju kiseline? Djelovanjem jedne kiseline na sol druge kiseline (IB11) 10 ukupno bodova..................................... I B Test broj 10............................................. koristi se pri izradi fotografskog materijala................................................................................................................................................................ "Prava" kemijska formula prikazuje............ Koliko grama vodika treba uzeti................................................................ DELTA H je.......................................... 1.................(IB9) 10 10...... a istražio J........................................................... ..................................... Što?................................ Egzoterman proces............................. ....................................5 ................. Kojeg?....

.. Koliko?.................ocjena................................5 a zemnoalkalijskih metala..................... Koliki?.. Kiselost (pH) čiste vode...................................... Kako nastaju kiseline? sintezom nekih metala sa vodikom? (IB11)10 8..... I B 21 ODGOVORI I RJEŠENJA I B TESTOVA Test br....................1 odgovor i rješenje .. Kiliki?............ Strukturna kemijska formula prikazuje................................................................................... U kiseloj sredini....................5 u baznoj sredini....................(IB10) 10 6.. DELTA H je..................... Kako nastaju lužine........ ali u tom slučaju ne nastaje voda.... .... Indikator lakmus papir mijenja boju............... Koliko grama vode se može dobiti iz 10 g vodika.......... Koliko procenata (%) ima žive (Hg) u živinom sulfatu (HgSO4)? 10 ukupno bodova....................................... Neutralizacija može nastati i kada međusobno reagiraju anhidridi kiselina i lužina.. Oksidacijski broj alkalijskuh metala je. Što?...... Iz reakcije: 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 10.................5 5......................................................................... uticajem nekih metala na vodu? (IB11) 10 7......98 endoterman proces.....(IB8) 10 9....................................(IB19) 5 2.(IB17) 5 3............................................. pri 250C iznosi....................................... Navedi primjer: (IB14) 10 4.........

............................ razna vlakna............... 5.............................10 10..............10..... 4..................................... ........ Mrvljenje.................................1 ultrafiltracija.......................................................................99 1 Dvije ili više faza....10................................ prelaze kroz polupropusnu membranu iz razređenije u koncentriraniju otopinu...disperzno sredstvo 10....................10..... 10..... To je mjera kiselosti ....... .................................... koji se kemijski mijenja............................ 6............................................. Magla........ CaCl2..................5 ukupno 100.... pri kojem molekule otapala............. 18 g vode.............. Mlijeko..... Osmoza............................... fino razdjeljena u drugoj ..................1 sušenje. Su tvari..........................................10........ mlijeko................... 2.1 8.......... 7................................................................. je spontan proces............................................................1 koagulacija..... Toplina ili energija prelazi iz okoline u sustav...........02.......................................................1 filtriranje.............................................................................. od kojih je jedna disperzna............ koje u vodenim otopinama povećavaju koncentraciju vodikovih (oksonijevih )iona.........1 postkrepicitacija....................1 prekristalizacija...................................................................................................................................................... Dijaliza............ Test br......1 isparavanje.. boje itd....................1 sublimacija...5..................log c(H+) / mol dm-3................10 9............................................................................. 3................odgovori i rješenja 1...........10......... (NH4)3PO4...........

.........5.................................2....... Disanje .............. U kojem se oksidacijskom stanju nalazi kemijski element u pojedinom spoju.................. 9......................................................5........... Reakcije redukcije................................................................rastavljanje .............................................10..............2.................. oksidacija 2 Na =======> 2 Na+ + eredukcija 2 Cl ======> Cl + 2 e... njegovu masu .......5............................ Ca(HSO4)2 ............... 8..................... HNO3 ............... HJ .................... (NH4)2HPO4 ...................................10. 3..........5...................................................... H2SO4 .5................ Analiza ...............................5......... HClO4.2.2........ 10.........................47 % Na ......................................... Dim ...........................................................................................................10......... Al(OH)2Cl ........................................................... Ca(OH)Cl........................ 5...... 4............10................... elemente...5..........................................................5..................................2............... pV = nRT ................100 2................................ 3.... 5............ ....................................................................................................2......5.................................10 ukupno 100...... Suspenzija .........................................5.....2............... % sastav spoja ........... 2........................2..............2....... 6.............03............ - Test br.......................4.............................................................................................. HCl ..odgovori i rješenja 1.............................................................................................. koji se nalaze u spoju ................................................... 57............................... Ar ........ 7.............................

............................................ Omjer pojedinih kemijskih elemenata u molekuli ...............5............... 2... Toplina prelazi iz sustava u okolinu .....................................................5................... 3.......................................................................................................................................................................10...... Ne otapa ...........2 10...................................... produkti ........................ 7..................10...............................5...... ukupno 100....................5... .... Odgovori i rješenja 1.........3.................................... sprečava ..................................... 6.................... 9.................... HNO2 .................2 CH3COOH ....04................................................. asimilacija ..............101 izmjena tvari u stanicama .... 2. Test br...............5............3 ...................... CaSO4 .2.................... H2SO3 ......... 5...............................................10.................... Reaktanti ...............2....... O 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 -1 -2 1o 10 i td.......................10.......2............................ 4.......................................................... 4................ H3PO4 ............................................................................10...................................................... Oksidacije ...........................................10................ 78 kPa .......................................... HF ..............25 g vode ......5................................................................................ O ........................... NH4H2PO4 .......................................... 8.....

............................................... H+ ................................... odgovori i rješenja 1... pH = 13-14 .......................................................................................................2..................................5 ...............................2.......... OH..................2......................................... ................... 7..5............................. 2................ Difuzija ............................................... Konstanta povećanja vrelišta ............10...............................10.................. ukupno 100......................10................. bez prethodnog taljenja..............102 5....................2................................. pH = 6 ................. 6....... Jer je koloidna otopina milion puta manje.........................2 ....5 ........ Magla .....5....... mol vode .....................5.. emulzija .............................................................................10......... 34.13 % Ca ........................................ u odnosu na "pravu" otopinu .......................... 9..................... pH = 4 .. Prelazak krute tvari u plinovito stanje.......10................... sol ......................................2.....................................................................................5 ............................2.............. 10.......05........5.... pH = 0 ..... 8.....Ke .......... pH = 2................................... Hidrofilni koloidi ...... Test br...........1.........................2....................................................5.............................10. 3.................................2...........

............10..5....... 7.... 10........................ pH = 3 ..............................5...... Reakcije redukcije ....... 8....................................10.... pH = 6............ voda ..........2.............10.........................2................... Koloidna faza................................. HCN ... NH4HCO3 ...................................2...............................................2............................................................................... 0..................................... od sredstva................................................................4 . industriji boja i lakova .......................................... pH = 2 .......10.... 2................. H2 + Cl2 => 2 HCl ............................. prehrambenoj industriji ..........5..........2.....................................................................2............... 5....................... pH = 5 ....103 4.2....................2.... odgovori i rješenja 1............. koje imaju jednake osmotske tlakove ............ H2S .............................................. kozmetičkim preparatima ....................... 3.......... 9...................................... nekoj drugoj tvari ...............................................................................2....................10...5.....2................. Koje mogu dati proton.................... 6........ 5....... pH = 7............................ Egzotermnim procesom ........5......2.....................................................................................22 g vodika ................................ Dvije otopine dvije različite tvari........................................2.......................5 ...2............................... Test br.................. Farmaceutskoj industriji ................. ........................ Ca(HCO3)2 .................................................................... H2CO3 ........................... Temperatura pri kojoj se tlak pare tekućine izjednači s tlakom pare iznad tekućine naziva se vrelište...........06............................2...... ukupno 100 ......10.....................10........................................... HClO ...................... 4..10....................8 ......

...........5..................... 9..... 2.............10...................................... 2 + 1 ......................................... 29................ Jednake .... staklo ................. 7......... Al(OH)3 + 3 HCl => AlCl3 + 3 H2O .. 22............. 5..104 6.................................... Al(OH)3 ............. 8..............................44 % Ca ..10....................10...................5........... Ca(OH)2 + 2HCl => CaCl2 + 2 H2O ..............................................................................2 g vodika ............ Endotermnim procesom ....... Test br.........10.................................... 10.......................................... 8........10.1............................Pjena .......................................................... 3........ ........1 ..... oprezno dolijevati kiselinu u vodu ...1.......5... Dijalize ............................10................. 2 NaOH + H2SO4 => Na2SO4 + 2 H2O ..... Gips....................... 1.................................. Temperatura........ odgovori i rješenja 1................................... Fe(OH)3 ......... 3............................. Se neotopljene krute tvari od tekućina ................................... 9.............10................ ukupno 100......10.. 4... Krioskopska konstanta Kk ................ ukupno 100.....5..................................................................................... Test br................................................................5 ............ Prijelaz sola u grubo disperzni sustav.......... cement ..........................................................................................................1... NaOH + HCl => NaCl + H2O ... 6................................. odgovori i rješenja 1...1............. 7................................................ 3 NaOH + H3PO4 => Na3PO4 + 3 H2O ................... 10........ Elektroliza .................. Sinteza .......5...........................................77 g kisika ...5...........1.............. 10...10........................ pri kojoj su tekućini i krute tvari u ravnoteži 10.... ......07.............. Nikada ne sipati vodu u kiselinu ...........................10.5........08............................ 10..............................................................

............................................................5.. SO3 + H2O => H2SO4 . 6.................10..........................8 g kisika .................. KOH + HCl => KCl + H2O .....3...... 4....................... celofan.... ukupno 100.................................................................................3....1.................... 5.................... CaHPO4 ............... 2.................................................................................................................5......... Tyndallov fenomen ili pojavu raspršivanja svjetlosti na čestice koloidnih dimenzija..................... 5................... porculan i cement.............10................................1....... 7...... 27..............................65 g vodika ................... .................................5............. 4.10..................105 2 NaOH + H3PO4 => Na2HPO4 + 2 H2O .....................3........................................................... Pergament............................................................. NaOH + H3PO4 => Na2HPO4 + H2O . DA ...................10.........10.. Ca(PO4)2 ...... 10.......... NaOH + HNO3 => NaNO3 + H2O .... 9......... Na2O + H2O => 2 NaOH ................................................................4.......10........... Ca(OH)2 + H2SO4 => CaSO4 + 2 H2O ........... nitroceluloza...............................................4..10.............. CaH2PO4 .............................................................. Tekućine................ Omjer pojedinih elemenata u molekuli.............................10....................... Staklo.. 16............................................................................... 177................................. krute tvari i plinovi ........ 3........ Test br 09 rješenja o odgovori 1.......................... CaO + H2O => Ca(OH)2 ............................... Sprečava koagulaciju ......... 1.1................. 8.. 6...........................3....................1..05 % Na ......10...............

.........10.. Na2O + CO2 => Na2CO3 ...5... +2 ........... .... Crven .....5.........106 7.......5........................................... 2NaCl + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HCl 10.....................10....... 9............................ Gibanje iona određenim smjerom prema (+) ili (-) elektrod10..... 8........ koji grade molekulu......... DELTA H < O .............10............... Vrstu i broj atoma............................................ Neuništivost kemijskih elemenata ...................................................10............................................... +1......5 modar................5 5................................................... odgovori i rješenja 1................. CaO + CO2 => CaCO3......................... pH = 7 ...... Test br 10...... DELTA H > O ................. 4........... 10........................................ ukupno 100..........................................5....... 2................ 3........

.titana (Ti) o..magnezija (Mg) 2.... H2 + Cl2 => 2 HCl .............................. bizmut (Bi).8 % .srebro (Ag)..... Tako ima: .. 9...mangana (Mn) 0..1 % U elementrarnom stanju.....željeza (Fe) 5...........................11 g vode .kalija (K) 2..kalcija (Ca) 3....44 % . 8......107 6...... Pored kisika (O) i silicija (Si) u prvih 10 elemenata sve su metali.. 7.10.................61 %.62 % Hg ....1 % ...10............... I C 1 METALI OPĆENITO Metali čine 80 % svih poznatih elemenata....0 % ..1 % .......... Kako su atomi međusobno povezani u molekule......aluminija (Al) 8............. 67.................10........natrija (Na) 2.........6 % .....10...........10... bakar (Cu).. 67..6 % .. dok su .... 2 Na + 2 H2O => 2 NaOH + H2 ......... 10......... pojavljuju se samo zlato (Au)......... 1...... paladij (Pa) i platina (Pt)................

Specifična masa metala je različita.108 svi ostali metali samo u spojevima.ionske slagaline kao kod kuhinjske soli (NaCl) . Metali se razlikuju po čvrstoći i specifičnoj masi. .to su silikatni minerali. U plinovitom stanju između metala i nemetala razlika je neznatna. Metali se u Zemljinoj kori nalaze u : . Mogu biti : . Osobine slitina se razlikuju od metala od kojih su . pri čemu nastaju slitine (legure).Pb svega 2 kg). kovanje.metamorfnim stijenama . savijanje.koje su nastale djelovanjem visoke temperature i visokog tlaka u dubini Zemljine kore. Metalna veza je uzrokovala mnoge osobine metala. Zato se i zovu jer nastaju promjene . Tako je osmij . Metali se otapaju u talinama drugih metala. pravilne kristalne strukture. i sulfida. Čvrstoća se određuje teretom.kubične ili guste slagaline i . zavarivanje idr. Svi metali. u obliku ruda (oksida. sulfata. nastali kristalizacijom magme ili lave . koji može da izdrži metalna žica od 1 mm ( to je kod željeza .metamorfoze.heksagonske ili kompaktne slagaline.teški metali sa specifičnom masom preko 5 kg.Fe 62 kg. koje druge tvari u prirodi nemajua to je: izvlačenje.eruptivnim stijenama .laki metali sa specifičnom masom do 5 kg i .kojie su nastale talkoženjem minerala. U kristalnoj rešetki atomi metala su povezani metalnom vezom. a rjeđe u obliku karbonata. deformacija.sedimentnim stijenama . biljnih i životinjskih ostataka. silikata ). sem žive (Hg) su na sobnoj temperaturi krutine. a kod olova .Li. Tako možemo podijeliti .Os 40 puta teži od litija .

+ Zno => Zn++ + SO4-. Galvanski članak je dobio ime po italijanskom fizičaru Galvani Luigiu. kao najbolji vodič elektriciteta i topline. U povijesti posebno mjesto ima slitina bakra . koju zovemo bronca. Tako je srebro . Metali i slitine.Cu i kositra . . dobri su vodiči elektriciteta i topline. Tako je nastala električna struja. Kemijske osobine metala Ove osobine su vezane uz osobine metala sa slobodnim elektronima iz posljednje ljuske. uz čiju potporu možemo dobiti električnu struju. pa čitavo razdoblje ljudskog roda zovemo bronzano doba. Galvanski članak je uređaj. Slitina je kruta otopina metala u metalu.+ Cuo Atomi cinka . koji je 1789. Slitine imaju često bolja mehanička svojstva. od metala od kojih su sastavljeni.g.Zn na bakar .Ag.Cu. prvi tu pojavu zapazio.Sn.Zn gube 2 elektrona i prelaze u cinkove ione. rabeći kemijski proces: CuSO4 + Zn => ZnSO4 + Cu ili Cu++ + SO4-. a bakreni ioni primaju 2 elektrona i prelaze u neutralne atome. Suština je prelaženje elektrona sa cinka .109 sastavljeni.

praseodimij (Pr). berilij (Be). kalij (K). plutonij (Pu). cink (Zn). indij (In). aktinij (Ac). sroncij (Sr). prometij (Pm). terbij Tb). uran (U). renij (Re). neptunij (Np). hafnij (Hf). živa (Hg). disprozij (Dy). bizmut (Bi). cesij (Cs). vanadij (V). paladij (Pa). olovo (Pb). kobalt (Co). tantal (Ta). nikl (Ni). molibden (Mo). bakar Cu). francij (Fr). tulij (Tm). galij (Ga). rodij (Rh). kadmij (Cd). platina (Pt). krom (Cr). srebro (Ag). talij (Tl). iridij (Ir). paladij (Pd). radij (Ra). samarij (Sm). gadolinij (Gd). aluminij (Al). lantan (La). itrij (Y). titan (Ti).110 Metali su: Litij (Li). nobelij (Nb). rutenij (Ru). osmij (Os). barij (Ba). iterbij (Yb). cirkonij (Zr). cerij (Ce). skandij (Sc). željezo (Fe). kalcij (Ca). zlato (Au). americij . polonij (Po). eurupij (Eu). neodimij (Nd). natrij (Na). magnezij (Mg). rubidij (Rb). lutecij (Lu). mangan (Mn). torij (Th). holmij (Ho). tehnicij (Tc). kositar (Sn). erbij (Er). volfram (W).

berklij (Bk). zbiva se redukcija kisika na katodi. Najveću štetu gospodarstvu nanosi korozija. nobelij (No). ili kiselim agensima. koji se pospješuje uticajem.111 (Am). Proces korozije se može prikazati: 1/2 O2 + H2O + 2 e. ajnštajnij (Es). Korozija metala Corrado . .=> 2 OHFe => Fe++ + 2 eObjašnjenje: zbog veće koncentracije kisika . fermij (Fm).O2. nagrizati.Fe i njegovih slitina godišnje nepovratno propadne. atmosferskog kisika-O2. kalifornij (Cf).H2O.Fe oksidira tojest korodira na anodi. Tako oko 15 % željeza . To je štetan elektrokemijski proces. menjeljejevij (Md). To je prirodni (spontani) proces razaranja metala djelovanjem okoline. Korozija je pojava razaranja metala uslijed kemijskog djelovanja. laurencij (Lr). vode . kirij (Cm).lat. dok se željezo .

Tako se najčešće rabi postupak: .Mg.plastifikacija zaštitno nanošenje plastičnog sloja na metal. Dijeli se na: .Al. Metalurgija To je metoda dobivanja metala iz ruda-minerala. kojim se zaštićuje je katoda. .emajliranja . zaštitnom prevlakom ili elektro-kemijskim postupkom. . a metal kojim štitimo je anoda.H3PO4. . kojom se štite velika postrojenja. cjevovodi. magnezij . Korozija metala je u svezi s njegovim standardnim elektrodnim potencijalom.obojenu metalurgiju (ostali metali). što je elektrodni potencijal negativniji.organske prevlake. pa nastaje na metalu zaštitni sloj fosfata . Tako.nanošenje tankog sloja drugog metala . to metal lakše korodira.to je nanošenje emajla (kao staklo) na temperaturi iznad 1000oC u specijalnim pećima.katodna zaštita. Povijest ljudskog roda. Zaštita od korozije se vrši prekrivanjem površine metala.fosfatiranje ili uranjanje metala u vruću otopinu fosforne kiseline . željezničke tračnice i dr. to su zaštitne boje i lakovi . Primjer aluminij . kao naftovodi. . Kao gorivo i redukciono sredstvo upotrebljavao se drveni .Pb. koji čvrsto prijanja uz metal i štiti od dalje korozije.112 Tako isto se i ispod površine vode zbiva oksidacija željeza. Ali ima i izuzetaka.pocinčano željezo. je obilježila i poznavanje metala i čelika. Na ovim metalima se stvara oksidni sloj.U tom slučaju predmet.Zn. cink .crnu metalurgiju (Fe). olovo .

To je najraširenija metoda obogaćivanja ruda u svijetu.Al. a poslije 18. . srebro . Samo dobijanje metala ovisi o tome.Ag) odvajaju se otopinom alkalijskog cijanida (KCN). a neke uopće ne kvasi.gravitacijska metoda. jer stvaraju spojeve (karbide). Najstarija metoda je oduzimanje kisika oksidima: Fe2O3 + 3 CO => 2 Fe + 3 CO2 Mnogi metalni oksidi ne mogu se reducirati. da li je ruda oksidna ili sulfidna ili karbonatna.stoljeća koks. U tom slučaju može se rabiti aluminij .metoda magnetske operacije. koja se zasniva da voda neke minerale lako kvasi. Način obogaćivanja ruda prije uporabe je: .Au. Postupak se zove termitski postupak: 3 MnO2 + 4 Al => 2 Al2O3 + 3 Mn Neki metali (zlato. Taj postupak nazivamo cijanizacija.flotacijska metoda. koja se sastoji u odvajanju minerala djelovanjem električne struje. kao redukciono sredstvo. .113 ugalj. . to je kad se čestice rude talože u vodi.

114

I C 2 ALKALIJSKI METALI ILI I SKUPINA PSE Ime i simbol atomski broj atomska masa točka taljenja gustoća Litij - Li 3 6,940 180,5o 0,534 o Natrij - Na 11 22,997 97,8 0,970 o Kalij - K 19 39,096 63,5 0,860 o Rubidij - Rb 37 85,480 38,9 1,520 o Cezij - Cz 55 132,910 28,4 Francij - Fr 87 223, 87 To su elementi I skupine Periodnog sustava elemenata. Ime nastalo iz osobina tih metala, da tvore lužine, a vodene otopine

115 tih lužina da tvore jake alkalije. Alkali - arap. znači natrijevi i kalijevi spojevi. Svi elementi I Skupine Periodnog sustava predavanjem jednog elektrona iz posljednje ljske, postižu konfiguraciju inertnih plinova, pri čemu dobijaju +1 oksidacioni broj. Zato su svi elementi alkalijske skupine Periodnog sustava elemenata vrlo reaktivni. Zato se u prirodi ne nalaze u slobodnom stanju.

116 Li - litij (lithium) t.t. 179oC, t.v. 1340oC gustoća 0,534, bijel Otkrio ga Arfvedsen 1817.g. u mineralu petalitu. Ime dobio po grč. riječi lithos - stijena. Razlikuje se od ostalih elemenata, svoje skupine. Po svojim osobinama, više se priklanja grupi zemnoalkalijskih metala. Mada je prilično rasprostranjen u prirodi, vrlo se rijetko nalazi u većim naslagama. Ima ga u mineralnim vodama, koje se upotrebljavaju u medicini. Litij je bijela kovina, vrlo lagan (spec.mase 0,534) pa pliva na vodi. Upotrebljava se za izradu laganih slitina.

Na - natrij (natrium) t.t. 97,80C,t.v. 880oC, gustoća 0,97 bijel Otkrio ga je sir H.Davy 1807.g. uz veliku radost. Spada u red vrlo rasprostranjenih elemenata u prirodi (2,8 %). Nalazi se u obliku mnogih silikatnih minerala (nema ga slobodnog u prirodi). Po boji kovina slična srebru - Ag, ali toliko mekan, da se može sjeći nožem. Lakši od vode, pa pliva po njoj (spec.masa 0,97). Ime dobio od lat.nitrum - soda. Sa vodom reagira veoma burno (pa se čuva u petroleju)Dobar vodič topline i elektriciteta. 2 Na + H2O => Na2O + H2

117

Gori intenzivno-žutim plameno.Dobiva se iz kuhinjske soli (NaCl) katodnom redukcijom. Metalni natrij upotrebljava se za dobijanje natrijevih spojeva, u industriji kaučuka (berlinska buna), u organskoj sintezi polimera. Radioaktivni (24Na)rabi se u medicini. Natrijevi spojevi imaju važnu ulogu u životnim procesima ljudi i životinja. * NaCl- kuhinjska sol Vrlo raširen spoj, u mnogim mjestima u velikim naslagama, morska voda sadrži 2,7 % NaCl. To je bijela kristalna tvar, sirovina za dobijanje natrija i natrijevih spojeva, neophodna sastojina ljudske ishrane. Dobija se iz mora isoljavanjem u Ninu i Pagu, ili iz slanih bunara u Tuzli.

118 * NaOH - kaustična soda ili natrijev hidroksid Jedna od najjačih alkalija, pa ima široku primjenu u granama kemijske industrije, proizvodnji sapuna, tekstilnoj, industriji boja, industriji celuloze, polimernoj industriji i dr. Proizvodi se u Lukavcu, Jajcu, Kaštel Sućurcu. * Na2CO3 - natrijev karbonat - soda Dobiva se po Solvayu: 2 NH3 + CO2 + H2O => (NH4)2CO3 (NH4)2CO3 + NaCl => NaHCO3 + NH4Cl 2 NaHCO3 + grijanje => Na2CO3 + CO2 + H2O Postupak ide: kuh injska sol => karboniziranje => kalciniranje =  soda.

Mnogo se upotrebljava u u industriji stakla, za umjetna gnojiva u industriji kože, tekstilnoj industriji i dr. * NaNO3 - natrijev nitrat ili čilska salitra Ima ga u većim naslagama u Čileu. Rabi se u poljoprivredi. Služi kao reagens u kemijskoj industriji. * Na2SO4 - natrijev sulfat ili glauberova sol Ima ga u morskoj vodi, jezerima. Ime dobio po alkemičaru Glauberu (tretirao sumpornu kiselinu i kuhinjsku sol:

119 H2SO4 + 2 NaCl => Na2SO4 + 2 HCl

120

K - kalij (kalium) t.t. 63,5oC, t.v. 762,2oC, Spec.m.0,86 srebrn Srebrenasto bijela kovina. Otkrio sir H.Davy 1807.g..Lagana kovina, koja oksidira na zraku. U prirodi, gotovo koliko i natrija, minerali su silvin i karnalit. S vodom daje: 2 K + 2 H2O => 2 KOH + H2 Kada reagira sa vodom, vodik se zapali i gori ljubičastim plamenom. Ima slabo izražene radioaktivne pojave. * K2CO3 - kalijev karbonat (potaša) Ne može se dobiti po Solvayu, jer je kalijevbikarbonat (KHCO3 lako otopljiv u vodi, pa se dobiva elektrolizom kalijeva klorida (KCl). Potaša je bijeli prah, vodena otopina reagira bazno, rabi se u kemijskoj industriji, industriji stakla, sapuna i dr.

121

* KCl - kalijev klorid (silvin) Upotrebljava se u poljoprivredi, kao umjetno gnojivo * KNO3 - kalijev nitrat (obična salitra) Dobiva se: KCl + NaNO3 => KNO3 + NaCl To je bijela kristalna tvar, rabi se za izradu baruta (75 % KNO3, 12 % S, 13 % C). * KOH - kalijev hidroksid Dobiva se: K2CO3 + Ca(OH)2 => 2 KOH + CaCO3 Upotrebljava se u proizvodnji sapuna. * KCN - kalijev cijanid Cijankalij, bijeli kristalni prah, vrlo otrovan.Rabi se za izlučivanje zlata (Au) i srebra (Ag), za tamanjenje gamadi * KCNS - kalijev rodanid Bijela sol. Dobiva se : KCN + S => KCNS Rabi se u kemijskoj analizi za dokazivanje željeza (Fe).

rubidij (rubidium) t. 39oC.52 . spec. t.v.122 Rb .masa 1.t. 696oC.

t. 708oC.87 .28.masa 1. t.v.123 Cs .5oC. spec.cezij (cesium) t.

kisika (O). Bunsen i Kirchhoff..Perey 1947.svjetlo modar. Nema ih slobodnih u prirodi. caesius . Francij otkrio francuski kemičar M. Rubidij se upotrebljava za foto-stanica. Rabe se za kvantitativno određivanje kalija (K). .124 Fr . a u čast domovine dobio ime.g.tamnocrven. Rubidij i cezij su otkrili 1860. francij je produkt radioaktuivnog raspada aktinija 227Ac. olova (Pb). cezija (Cz). Ime dobili rubidus .g.francij (francium) radioaktivan je Ova tri kemijska elementa spadaju u rasijane elemente na zemljinoj kori (nalaze se na mnogim mjestima u malenim količinama).

74 srebrnobijel 1.33 226.08 87. lako prelaze u dvooksidno (++) ione. s vodom stvaraju lužine teško topljive u vodi.5 radioaktivan Atomi elemenata ove grupe.54 srebrnobijel 2.31 40.5 srebrne 5.012 24. Ime potiče otuda. sadrže po 2 elektrona u perifernoj grupi .03 1. U krutom stanju svi su bijele boje.85 bijel 1. nekad zvani zemlje u vodenoj otopini reagiraju kao alkalije.125 I C 3 ZEMNOALKALIJSKI METALI (II SKUPINA PSE) Be berilij (beryllium) Mg-magnezij (magnesium) Ca-kalcij (calcium) Sr-stroncij (strontium) Ba-barij (barium) Ra-radij (radium) 4 12 20 38 56 88 9.60 srebrne 3. . što njihovi oksidi.62 137.

mase 1. Beril je silikat aluminija i berilija. Dobijen 1798.Ako je varijetet berila obojen zeleno . Dobro propušta Rtg zrake.spec.126 Be .1285oC.86 Rude berilija su dosta rijetke. t. .g. Spojevi berilija su otrovni. Zbog velike tvrdoće i postojanosti na zraku.zove se akvamarin. a ako je obojen modro .berilij (brrilium) t. Spojevi berilija su slatki.zove se smaragd. koje se sve više primjenjuju. Ime dobio po dragom kamenju. rabi se kao fluorescentni materijal u fluorescentnim cijevima.t.Vouquelina. to je ujedno i najvažniji mineral berilija. od kemičara L.v.2970oC. gradi vrlo tvrde slitine.

Otkrio ga je sir H. Može se lako zapaliti. U trgovini dolazi u obliku trake ili praha.magnezit (MgCO3) .Davy 1807. pri snimanju u nedovoljno osvjetljenim prostorijama. 1105o.g.magnezij (magnesium) t. boje srebrnobijele.t.sp. gori blještavom svjetlošću.74 Ima više minerala. talk.mase 1.v. azbest) Magnezij pripada grupi laganih metala.dolomit (MgCO3 x CaCO3) . To iskorištava. Rabi se za izradu božićnih krijesnica.silikati ( serpentin.127 Mg . Zbog svoje male mase rabi se za izradu slitina u avionskoj i automobilskoj industriji: .650o t. čiji je sastojak magnezij: .

jer su vrlo postojane na visokim temperatu rama (2800oC). * MgCl2 . Ovaj oksid upotrebljava se u medicini ( magnesia usta). prave se opeke (cigle) za oblaganje topioničarskih peći. rabi se u medicini kao 0. vatrostalne su.magnezijev sulfat (gorka sol) Gorko-slanog okusa. * MgSO4 x 7 H2O .elektron-metal (95 % Mg i 5 % Zn) . umjetnog . ali ipak toliko da vodena otopina pokazuje baznu reakciju: MgO + H2O => Mg(OH)2 MgO + 2 HCl => MgCl2 + H2O Magnezijev oksid može se dobiti prženjem magnezijevog karbonata (magnezita): MgCO3 + pov.Kristalizira u lijepim rompskim kristalima.2 % otopina protiv debljanja i žučnih tegoba. U prirodi u izvorima mineralnih voda. Pomješan sa magnezijevim oksidom i strugotinama drveta daje uz vodu materijal koji vremenom očvrsne.128 . * MgO .magnezijev klorid Primjenjuje se u tehničke svrhe.legura magnezija i aluminija.magnezijev oksid Pri gorenju prelazi u bijeli prah: 2 Mg + O2 => 2 MgO Ovaj se oksid vrlo malo otapa u vodi. pa služi za izradu podova (ksilolit).magnalij .temperatura => MgO + CO2 od magnezijeva oksida.

129 mermera. . Upotrebljava se i u medicini. talk kao prah za upijanje ulja.silikati Azbest se puno rabio. ali se zbog karcenogenosti izbacuje iz uporabe. * Mg . Serpentin se rabi u tehnici.

54 Srebrnobijela kovina. .845o. s vodom reagira: Ca + 2 H2O => Ca(OH)2 + H2 Zapaljen izgara na zraku narančastim plamenom: 2 Ca + O2 => 2 CaO Spada u red najraširenijih elemenata u prirodi (3. karbonata.130 Ca . fosfata i sulfata. t.kalcij (calcium) t.6 %). kreda.sp.mase 1.U prirodi kao vapnenac. S kisikom se lako spaja.1420. u obliku silikata. žilava i rastegljiva. mramor.t.v.C.

lat. * CaCO3 .sige: stalaktiti i stalagmiti. U običnoj vodi vapnenac se neotapa. vapno. sir H. onda se otapa.Davy. Prirodne vode u kojima se vrlo često nalazi otopljen CO2. Nedostatak kalcija u organizmu prouzrokuje bolest rahitis ili bolest kostiju. prolazeći kroz vapnenac. Skeleti organizama. koji je bio izložen visokom tlaku. zubi. Kreda je nastala taloženjem skeleta uginulih mikroorganizama. Koralji i mnoge vrste školjki sastoje se uglavnom od kalcijevog karbonata. pri čemu nastaje bikarbonat: CaCO3 + H2O + CO2 => Ca(HCO3)2 Tako i nastaju poznati pećinski ukrasi . tlak CO2 se smanji i bikarbonat se raspada na karbonat: Ca(HCO3)2 => CO2 + CaCO3 + H2O . mehanizam zgrušavanja krvi i mlijeka. ali ako voda sadrži ugljični dioksid (CO2).Mramor je sitnozrnasti vapnenac. Ali kada voda izbije na površinu. ime dobio po calcis . ili u rijekama bigar.g. Dnevna potreba za odrasle osobe je 1 .2 g kalcija i to pretežno biljnom hranom. kosti imaju oko 90 % kalcija.131 Otkrio ga je 1808. otapaju kalcijev karbonat.kalcijev karbonat U prirodi se nalazi u dva kristalna oblika kao aragonit i kalcit. Kalcijevi spojevi su neophodni za živi svijet jer reguliraju rad srca.

Jedan stupanj tvrdoće ima voda koja u 1 litri sadrži 10 mg CaO.Vode koje troši industrija(kože.smola + 2 H+ kationski izmjenjivač OH . tekstilna. Ako vode sadrže veće količine otopljenih bikarbonata. Omekšavanje vode se vrši: Ca(HCO3)2 + Ca(OH)2 => 2 CaCO3 + 2 H2O CaSO4 + Na2CO3 => CaCO3 + Na2SO4 Talog (CaCO3) se uklanja i voda se može pustiti u kotao.=> HCO3-smola + OH. nazivamo ih tvrdim vodama.smola + Ca++ => Ca . a sa manje mekim vodama.anionski . Voda se može i deionizirati ili demineralizirati: Ca(HCO3)2 + 2 Na-permutit => Ca-(permutit)2 + 2 NaHCO3 Ca-(permutit)2 + 2 NaCl => 2 Na-permutit + CaCl2 Demineralizaciju sintetskim smolama možemo prikazati i: 2 H . prehrambena)moraju se prethodno omekšati.smola + HCO3. Tvrdoća vode izražava se stupnjevima tvrdoće.132 Sve prirodne vode sadrže veće ili manje količine soli. poglavito kalcijev i magnezijev bikarbonat.

Ova reakcija gašenja vapna je vrlo egzotermna. Pritom se kationi u kiselom izmjenjivaču zamjene vodikom ionima (H+) iz HCl. Prilično je jakog baznog karaktera. pa se izmjenjivači moraju regenerirati. a to se provodi ispiranjem kiselog izmjenjivača sa HCl i ispiranje baznog izmjenjivača sa NaOH.900oC => CaO + CO2 Ova kemijska reakcija izvodi se tehnički u velikim razmjerima. Pomiješan sa pijeskom i vodom. jer se kalcijev oksid znatno primjenjuje u građevinarstvu i drugim granama industrije Kako je taj proces povratan CO2 se mora stalno odvoditi. dakle anhidrid baze: * Ca(OH)2 .kalcijev hidroksid (gašeno vapno) To je bijela tvar.133 Tijekom vremena kationski i anionski izmjenjivač ostane bez iona (H+ i OH-). . a anioni (OH-) iz NaOH. Razmućen u vodi gradi finu suspenziju (vapneno mlijeko) kojim se dezinficiraju zidovi. da bi reakcija išla u smislu dobijanja vapna. gašeno vapno služi kao žbuka za žbukanje. dobija se prženjem karbonata: CaCO3 + 800 . Kalcijev hidroksid se u vodi malo otapa (vapnena voda).kalcijev oksid (živo vapno) To je bijeli sitni prah. Dobiva se: CaO + H2O => Ca(OH)2 + temperatura Ovaj postupak se zove "gašenje vapna". * CaO .

za bijeljenje. * CaSO4 .134 Tijekom vremena gašeno vapno pod uticajem CO2 iz zraka prelazi u karbonat. Ako se gips grije: CaSO4 x 2H2O + pov. u medicini za ispiranje rana. * Cement . pri čemu se izdvajaju znatne količine vode (zidovi se znoje): Ca(OH)2 + CO2 => CaCO3 + H2O Žbuki se dodaje pijesak.kalcijev sulfat U prirodi kao anhidrit (CaSO4). gips ili sadra CaSO4x2H2O. da bi masa bila poroznai da bi CO2 mogao prodrijeti kroz cijelu masu. * CaCl2. Pomiješan s vodom: CaSO4x1/2H2O + 3/2 H2O => CaSO4 x 2 H2O Na ovoj pojavi se zasniva primjena gipsa.temperatura => CaSO4 x 1/2H2O To je hemihidrat.kalcijev klorid (klorno vapno) Rabi se u tekstilnoj industriji. Gips se rabi u građevinarstvu i medicini. a u obliku masti protiv ozeblina.

1824. Dodatkom vode cementu.135 Neki prirodni silikati (laporac. Tako oni poslije prženja mogu u samoj vodi da očvrsnu. Cement sa pijeskom. zbiva se vrlo složena reakcija (smjesa isprva plastična. Prirodna smjesa vapnenca i gline zove se laporac (dalmacija. hercegovina). vapnenac) imaju osobinu da prženjem izgube vodu s kojom su bili vezani i da ponovo vežu vodu kada se snjom zamjese.cedere lomiti. O finoći meljave ovisi kvalitet cementa.74 .spec. J. To je proces sintetiziranja.g. Cementare su veliki onečiščivači zraka. Usijani klinker se iz rotacionih peći odvodi u cijev za hlađenje i melje u fini sitni prah.Označuje se sa oznakom (PC). Sam postupak zahtijeva velike koiličine energije (80 130 kWh/po toni). Aspid iz Leedsa (UK) otkrio postupak proizvodnje portland cementa.mase 3. Sam sastav i struktura nastalih spojeva sa sigurnošću nisu određeni. Kao gorivo rabi se plin ili mazut. Ime dobijeno kao imenica cementum . staljuju se u veće cjeline (klinker). . šljunkom i vodom. daje masu koja se zove beton. Kemijski sastav: hidraulički modul => m CaO / m SiO2 + m Fe2O3+ m Al2O3 Pri temperaturi od 1000-1450oC u omekšanoj reakcijskoj smjesi kalcijev oksid (CaO) kemijski se veže sa SiO2 i Fe2O3 Omekšane čestice tako nastalih spojeva. poslije očvrsne). pa je neophodna uporaba filtera (elektrofilteri).

stroncij (strontium) t. sp.mase 2.v.136 Sr .t.t.6 .1385oC.771o.

1696oC U prirodi samo u vezanom obliku (u obliku sulfata i karbonata. . rabi se pri Rtg snimanju crijevnog trakta i kao bijela mineralna boja.g. a barijeve soli zeleno (bengalska vatra).t.Davy 1808. t.v. * BaSO4 .137 Ba . 726.barij (barium) t. Barij otkrio sir H.2o. Stroncijeve soli boje bezbojan plamen crveno.barijev sulfat Neotapa se u vodi i kiselinama.

. 700o. Po kemijskim osobinama radij je vrlo sličan bariju. poslije 2 godine napornog rada uspjela je izolirati elemenate radij i polonij.spec. Maria Sklodowska Curie tražeći temu za svoju doktorsku disertaciju.t. Na zraku je nepostojan i razlaže vodu. t. bez prethodnog osvjetljenja. koji sadrži male količine radija ( 1 tona rude ima 0.1140oC. 1898.radij (radium) t.g.mase 5-6 Godine 1896. Nalazišta u Češkoj.138 Ra .15 g radija). Beckerel je primjetio da uranove soli djeluju na foto ploču. zaintrigirala se za neobjašnjene beckerelove zrake.v. Najvažnija ruda radija je uranit (smolinac).g. Kongu i Kanadi.

Radioaktivno zračenje djeluje veoma jako na živi organizam (izaziva zapaljenje kože. samo vrlo kratkih valnih duljina. samo se od katodnih zraka razlikuju po brzinama kojima se kreću. Jedna vrsta zraka skreće ka negativnom polu.3 mm. znači nisu naelektrizirani. a gama.gama-zraci. Pozitivno naelektrizirana čestica (alfa-čestica). Svi zraci su nevidljivi.bete-zraci ne mogu proći kroz olovni lim 0. iste prirode kao i svjetlosni zraci. a od elektrona su teži 8000 puta . što znači da su ti zraci pozitivno naelektrizirani ili alfa-zraci.139 I C 4 RADIAKTIVNE POJAVE Pojave. koje ispoljava radij. Druga vrsta skreće ka pozitivnom polu mnogo jače nego alfa-zraci. aktinij (Ac). beta i gama) zraci. Iste osobine ima i uran (U). ako se puste između električnih ploča.alfa-zraci se zadržavaju već i na aluminijevskom limu 0. Gama -zraci ne skreću. su najprodorniji . torij (Th). da je zračenje trojake vrste (alfa. zovu se radioaktivne pojave. vidjet ćemo njihovo izazivanje foto-ploče. opekotine i razaranje tkiva) ali se u kontroliranim dozama rabi za liječenje.zraci su elektromagnetni valovi.1 mm Alfa i beta zraci su materijalne prirode. To su beta-zraci. tj. Radioaktivne pojave ispoljavaju se zračenjem. dakle elektroni (negativno naelektrizirane čestice). Beta-zraci su isto što i katodni zraci. kreće se velikom brzinom (do 20000 km/sec). Ispitivanja su dokazala. ali ako iznad radioaktivnog preparata stavimo foto-ploču zavijenu u crni papir. . Po prodornosti se razlikuju: .

Jedinica za mjerenje radioaktivnosti naziva se kiri i iznosi 3. Po teoriji o raspadanju atoma. postoje atomske vrste.Rn i pripada grupi inertnih plinova. brzo hvataju elektrone prelazeći u nenaelektrizirane (neutralne) atome helija (He). koje su toliko nepostojane. da se same od sebe raspadaju.Utvrđeno je da su to ustvari slobodna jezgra atoma helija u brzom pokretu i da izašavši iz radioaktivnog preparata. uslijed velike mase ne može dobiti toliku brzinu. Raspadanje atomskih vrsta. koje se dešavaju uz oslobađanje energije (egzotermne reakcije) ne mogu početi same .7 x 1010 dezintegracija u sekundi. Postavlja se pitanje: kako to da se do sada nije raspala sva količina radija (Ra) koji se nalazi u prirodi? Objašnjenje je da čak i one promjene. Ova raspadanja su eksplozivna i dijelovi atomskih jezgara. Pri radioaktivnom raspadanju u prirodi. te tako stiču veliku kinetičku energiju. da bi ispoljavao zračenjem.140 . Zaostali dio raspadnutog jezgra predstavlja novu atomsku vrstu. znači raspadanje njihovih jezgara. Taj novi elemenat zove se radon . Radioaktivni procesi mogu se predstaviti u obliku jednadžbe: Ra => Rn + He (u obliku alfa-zraka) Jednadžba nam pokazuje da radij (Ra) kao elemenat iščezava i da od njega postaju dvije druge elementarne materije (radon i helij). od jezgra se otkidaju ili alfa ili beta čestice. koja im daje karakter zračenja. Zaostali dio jezgre. Ovo raspadanje vrši se samo od sebe (spontano) i mi nismo u stanju ni da ga ubrzamo. uslijed oslobođene energije bivaju izbačeni. Ustvari. toliki broj alfačestica emitira 1 g radija u 1 sekundi. niti da ga usporimo ili spriječimo.

a poslije 7900 godina 0. Jednadžbu radioaktivnog raspada radija možemo napisati: 226 88 Ra => 22286Rn + 42He Nastali radon (Rn) je također radioaktivan. Pošto sada prestaje radioaktivan raspad.5 g) ostat će poslije novih 1580 godina 0. Poluvrijeme raspada pojedinih elemenata ovog niza vrlo je različito ( od nekoliko sekundi do nekoliko milijardi godina). 208Pb. pa da se od 1 g radija (Ra) ostane o. pa se i on spontano raspada: 222 86 Rn => 21884Po + 42He Polonij je također radioaktivan i spontano se raspada pa raspad traje sve do 206Pb . uranov (U) i torijev (Th) i svi se završavaju neradioaktivnim olovom (Pb). I sam radij (Ra) je produkt radioaktivnog raspada. već je potrebno da im se za početak da izvjesna količina energije. Ispitivanja su pokazala da je potrebno 1580 godina. koje nije radioaktivno.03125 g radija (Ra). Poluvrijeme raspada je karakteristično za svaki radioaktivni elemenat ponaosob. pa u ma kom obliku. njime se završava ovaj niz prelaza iz jedne atomske vrste u drugu. 207Pb.5 g radija. Postoje tri ovakva niza: aktinijev (Ac. . čija atomska masa može biti: 206Pb.25 g. Vrijeme koje je potrebno da prođe da bi se polovina od nazočne količine raspala .zove se poluvrijeme raspada. tako da radioaktivni raspad nezapočinje sa radijem (Ra).141 od sebe. Od ove količine (0. već sa elementom rednog broja 92U (uran): 238 U => 234Th => 234Pa => 234U => 230Th => 226Ra => 222Rn => => 218Po => 214Pb.

Primjer: 218 Po. pomjera se za dva mjesta unazad u Periodnom sustavu elemenata. ili samo beta-zrake. koja se pri istraživačkim radovima mnogo iskorištava. kada se s njima sudare.142 Sody je 1913. alfa-zraci se kreću pravolinijski sa dometom od 8 . Posljedice sudara je raspad jezgre. Takve kemijske elemente zovemo izobarima.210Pb. Ovi zraci su posljedica sudara alfa-zraka. 210Pb Isto tako u nizu se pojavljuju razni izotopi pojedinih kemijskih elemenata. dok gamazraci predstavljaju oslobođene elektrone i ne utiču na naelektriziranost jezgra. a nakon 13-tog centimetra toa zraka je običan plinoviti helij (He). 214Po. atomska masa se nemijenja. 210Po. Alfa-zraci predstavljaju moćno mehaničko sredstvo. Alfa-zraci su u stanju da razore jezgra drugih atoma. dao pravilo pomjeranja: radioaktivni element ispuštanjem alfa-zraka. 216Pb. 210Po. sa jezgrom dušikova atoma.g. 210Bi. Potrebno je znati da jedna atomska vrsta ispušta samo jednu vrstu zraka: ili samo alfa-zrake. Umjetno razaranje jezgra elemenata (transmutacija ili dezintegracija). Na ovaj način može se umjetnim putem razoriti atomska jezgra. Primjer: 210 Bi.13 cm. 214Bi. Protonski zraci su ustvari čestice vodikovog jezgra. ustvari masu sa velikom kinetičkom energijom. Može se desiti da kinetička energija (Ek) neke alfa-čestice bude toliko velika. koje je . Ispuštanjem beta-zraka. Tako postoje razne vrste atoma istih atomskih masa. da savlada odbijanje čestica i da svom silinom se sudari sa jezgrom atoma u čiji je omotač prodrla.

Tako nastali izotopi nisu postojani. Ovakva radioaktivnost zove se umjetna radioaktivnost. tako da se sada njima većom energijom mogu bombardirati ostali atomi uranovog izotopa. Atomsko jezgro pri fisiji se dijeli na dva dijela podjednake veličine: 235 92 17 8 U + 10n => 92 36 Kr + 14156Ba + 3 10n Pri fisiji nastaju neutroni u većoj količini. Gore pomenuta reakcija raspada uranovog izotopa predstavlja . tako da reakcija postaje još intenzivnija.143 pri raspadu izbacilo jezgro vodikovog atoma. Bombardiranjem dušika alfa-zracima. Ovaj proces umjetnog razaranja jezgra možemo predstaviti jednadžbom 14 7 N + 42He => 17 8 O + 11n O je izotop kisika sa atomskom masom 17. pa se sami od sebe raspadaju ispuštajući zrake slično prirodnom radioaktivnom raspadu. atomsko jezgro dušika se raspada na vodik i izotop kisika. pri čemu se još u većoj mjeri povećava količina neutronskih zraka. jeste FISIJA ili dioba.+ Si Jedna od vrlo važnih pojava u oblasti nuklearnih reakcija. Izotop aluminija (Al) pokazuje radioaktivne osobine: ispuštajući beta-zrake => 2813Al => e.

015 g litija i 1. Ako se litij (Li) izloži bombardiranju protonskim zracima. koja se može rabiti i za korisne svrhe (atomske elektrane. Ova vrsta nuklearne reakcije zove se FUSIJA. onda bi se energija. hlađenje i drugo. nastaje helij (He) uz oslobađanje velike količine energije: 7 3 Li + 10H => 242He + 500000 kW/h Znači od 7.019 g Količina od 0. Na ovom procesu zasnovana je eksplozivnost nuklearne bombe. grijanje. pokretanje strojeva). Pored fisije postoje nuklearne reakcije pri kojima se vrši spajanje lakših atomskih jezgara u jezgre težih atoma. važan je još jedan radioaktivni proces. Kolika je to količina energije može se vidjeti računom: ako pretpostavimo da jedna familija (4 člana) troši oko 500 kW/h mjesečno za kuhanje. koja se dobiva u ovom procesu. koja je preostala u toj reakciji i koja se pri tom procesu pretvorila u energiju odgovara energiji od pola miliona kW/h. je ustvari posljedica ogromnih količina naglo oslobođene toplote. od samo 7.015 g Li + 1.004 g He + 0.019 g. I C 5 III SKUPINA P S E . Ova eksplozivnost. pri kojem se osjetne količine tvari pretvaraju u energiju. Proces se zove DEFEKT MASE. Za oslobađanje ogromnih količina energije.008 g H => 8.008 g vodika mogla koristiti 83 godine.144 eksplozivnost atomske bombe.

mase 44.skandij (scandium) red.145 Sc .br.96 sive . 21 at.

Skandij je predskazao D.I.Medjelejev 1869. su iste kod svih lantanoida: . Oni su sa svojim osobinama toliko slični. da je problem odvajanje jednog od drugog.itrij (yttriuum) 39 88.91 metalne Nisu našli do danas veću uporabu. koje utiču na kemijsku reaktivnost. Obe posljednje ljuske. i dao mu ime EKA-BOR. Ovu grupu zovu još i rijetke zemlje ili lantanoidi.146 Y .g.

147 La lantan 57 138.92 .

cerij 58 140.148 Ce .13 .

149 Pr .92 .praseodimij 59 140.

150 Nd .neodimij 60 144.27 .

prometij 61 144.01 .151 Pm .

samarij 62 150.152 Sm .36 .

97 .153 Eu .europij 63 151.

gadolinij 64 157.154 Gd .25 .

terbij 65 158.92 .155 Tb .

50 .dispozij 66 162.156 D .

157 Ho .93 .holmij 67 164.

25 .158 Er .erbij 68 167.

93 .tulij 69 168.159 Tm .

iterbij 70 173.160 Yb .04 .

Tako ako se cerijev oksid kad se zagrije ispušta lijepu bijelu svjetlost (Dramandova svjetlost). Svjetlost je još jača.161 Lu . počeli su dobijati izvjestan tehnički značaj.97 Rijetke zemlje ili lantanoidi. kada se pomješa cerijev oksid sa torijevim oksidom (99:1) .luteciuj 71 174.

91 .162 Skupina aktinoida nazvana po prvom članu u nizu: Ac .aktinij 89 228.

163 Th .04 .torij 90 232.

04 .protaktinij 91 231.164 Pa .

03 .uran 92 238.165 U .

166 Np .05 .neptunij 93 237.

plutonij 94 244.167 Pu .06 .

168 Am .06 .americij 95 243.

169 Cm .kurij 96 247.07 .

berklij 97 247.170 Bk .02 .

kalifornij 98 251.08 .171 Cf .

ajnštajnij 99 252.08 .172 Es .

fermij 100 257.173 Fm .10 .

10 .medeljejevij 101 258.174 Md .

175 No .nobelij 102 259.10 .

176 Lr .laurencij 103 260.11 .

dubnij 104 261 .177 Db .

žoliotij 105 Rf .178 Ji .radefordij 106 .

179 Bh .bohrij 107 .

kada se nije moglo utvrditi da postoje elementi sa većim atomskim brojem.180 Hn . rabi se u proizvodnji nuklearnog goriva.dobili imena po zemlji i znanstveniku. Ime nastalo iz vremena. kalifornij po državi u kojoj je otkriven (1950.g. fermij (Fm) po talijanskom znanstveniku .g. kirij (Cm) 1940. kao i berklij (Bk) koji je dobiven 1949.). Tako se uran dugo nalazio na kraju Periodnog sudtava elemenata. zovu se transurani. ajnštajnij (Es) po glasovitom fizičaru.g.g. Plutonij (Pu) dobiven 1940.g.Ime dobio po planeti..g.majtnerij Uun Uuu Uub 109 110 111 112 Kemijski elementi veći od atomskog broja 92. Tek 1939. sličan uranu. Americij (Am) dobiven 1944. otkriven je proizvodom radioaktivnog raspada neptunij (Np) sa atomskim brojem 93. nazvan po planeti. Ima ga u malim količinama u prirodi..hanij 108 Mt . pa dobio ime po koledžu na kojem je otkriven.

laurencij(Lw) itd. . medjeljevij (Md) otkriven 1955.g. .. nobelij (No).g.181 otkriven 1954.

182 I C 6 IV SKUPINA P S E Ti . Rabi se u metalurgiji.32 metalne 178. pa služi kao laboratorijsko posuđe.49 metalne Titan spada u rasprostranjene elemente u prirodi (0. . koji se u prirodi nalaze u malim količinama.cirkonij (zirconium) Hf . za proizvodnju slitina. koje trba da izdrži visoke temperature.88 bijel 91. Nalazi se samo u spojevima. Tako je slitina titana i željeza vrlo tvrda i rabi se u avio industriji. termičkim i mehaničkim uticajima.hafnij (hafnium) 22 40 72 47. Cirkonijev dioksid (ZrO2) vrlo je otporan prema kemikalijama. Od njega se izrađuju lonci za taljenje teško taljivih kovina.6 %).titan (titanium) Zr . Titanov dioksid (TiO2) rabi se u industriji stakla za proizvodnju teško topivog stakla i kao bijela mineralna boja ( titanovo bijelo) Cirkonij i hafnij su elementi.

183 .

184 .

volfram (wolframium) 74 52.Kromit je oksid željeza i kroma sastava (FeO x Cr2O3).94 srebrne 178.60 % Cr i rabi se za dobivanje raznih vrsta kromnih čelika (koji ne korodiraju). . sp.85 srebrene Cr .mase 6 Najvažnija ruda kromit.krom (chromium). 1765o.t. kojom obiluje zemljina kora.185 I C 7 PETA SKUPINA P S E Cr .krom (chromium) 24 Mo .molibden (molybdenium) 42 W .v. t.t. 2660oC. Redukcijom kromita ugljenom. dobiva se tehnički važna slitina fero-krom: FeO x Cr2O3 + 4 C => (Fe + 2 Cr) + 4 CO Ova slitina sadrži 40 . Kromom se presvlače željezni predmeti (kromiranje).00 srebrene 95.

tekstila i lakova. To je mineralna boja (kromno žuto). Na običnoj temperaturi postojan na zraku i u vodi. Od njega se dobivaju ostali kromni spojevi. * K2Cr2O7 kalijev dikromat To je sol dikromne kiseline (H2Cr2O7). boja). U vodi se neotapa. Krom u svojim spojevima ima oksidni broj dva (kromo spojevi).186 Krom je tvrdi i žilav metal. šest ( obliku kromne kiseline. pa otuda i ime ovom elementu (chromos grč. * PbCrO4 olovo kromat Dobiva se taloženjem otopljenih olovnih soli sa kalijevim kromatom (K2CrO4). . Upotrebljava se u industriji kože. tri (kromi spojevi). kromati).Kromni spojevi obojeni su žuto.Kalijev dikromat je veoma jako oksidacijsko sredstvo. * K2CrO4 kalijev kromat Dobiva se taljenjem kromita sa kalcijevim karbonatom (CaCO3 i salitrom (KNO3). zeleno i narančasto. Kristalizira u lijepim narančastim kristalima.

v.t.molibden (molybdenium)t.55000C . 26500.187 Mo . t.

pećima.t. noževi za obradu tvrdih kovina. Volfram se nalazi u prirodi samo u spojevima.volfram (wolframum) t. t. Zahvaljujući toj osobini rabi se za niti u električnim žaruljama. upotrebljava se za dobivanje specijalnih čelika.3410o.5400oC. Molibden se dobiva iz molibdenita (MoS2). .v. Zbog svoje postojnosti. Spada u kovine sa najvišom točkom taljenja i najvišom točkom vrenja. Važna njegova uporaba za izradu specijalnih čelika (gornjogazeći sloj kod željezničkih i tramvajskih šina).188 W . koji se odlikuju tvrdoćom i elastičnošću.

95 svijetlosjajan V vanadij (vanadium) Nb niobij (niobium) Ta tantal (tantalum) .189 I C 8 ŠESTA SKUPINA P S E 23 41 73 50.94 metalne 92.91 sjajne 180.

190 .

Obično se nalaze zajedno.191 Najrasprostranjeniji vanadij. Ta) su rijetki elementi.Divanadijev pentoksid (V2O5) služi kao katalizator u kemijskoj industriji (dobivanje sumporne kiseline).Neotapaju se ni u carskoj vodici (zlatotopka).Rabi se za izradu tvrdih i elastičnih čelika. Vrlo su postojani. Niobij i tantal (Nb. Od tantala se izrađuje kemijski i kirurški instrument .

koji ga štiti od daljnje korozije.1244o. Za industriju željeza.mase 7. stalan pratilac željeznih ruda.94 sivo bijel 97.v.aluminoterminjski: 3 Mn3O4 + 8 Al => 9 Mn + 4 Al2O3 Mangan je sivo-bijela kovina.192 I C 9 SEDMA SKUPINA P S E Mn mangan (manganum) Tc tehnicij (tehnitium) Re renij (rhenium) 25 43 75 59. ali samo u spojevima. prilično rasprostranjen. vrlo tvrda i krta. Elementarni mangan se dobiva na dva načina: -katodnom redukcijom: MnO2 + 2 C => 2 CO + Mn .91 bijelo 186.t. Na vlažnom zraku se presvuče slojem oksida. Najvažnija ruda piroluzit (MnO2)Ima u Varešu. vrlo važna slitina fero-mangan (30 .mangan (manganum) t.spec. 2095oC. Mangan se lako otapa u kiselini: Mn + H2SO4 => MnSO4 + H2 . t.21 bijel Mn . Dobro se legira sa mnogim metalima.21 Mangan.90 % Mn).

Zato se rabi u medicini kao sezinficijend. šesterooksidnog (MnO3) i sedmerooksidnog (Mn2O7) stanja. Nađen u biljnim i životinjskim stanicama.193 Mangan djeluje na vodu čak i na običnoj tremperaturi: Mn + 2 H2O => Mn(OH)2 + H2 U svojim spojevima mangan može biti: dvooksidnog (MnO). četverooksidnog (MnO2). . Mangan je biogeni element. Rabi se kao katalizator kod oksidacionih reakcija. * KMnO4 kalijev permanganat Tamnoljubičaste boje. Upotrebu ima i u kvantitativnoj analizi. Kod čovjeka u bubrezima. jetri i srcu. Ima oksidacione osobine.

194 .

Tek 1937. koji nije otkriven u prirodi. pa se teško nalazi.g. već je dobiven umjetnim putem. Renija u zemljinoj kori ima koliko i zlata. .t preko 3900o velika s. umjetno je dobijen tehnicij ( ime dobio kao umjetni element).195 Tehnicij i renij (Tc. Re) visoka t. On je prvi kemijski element. ali spada u rasute elemente. Rabi se u tehnici. Od njega se izrađuju niti električnih žarulja. Radioaktivan je.m <20 U Menjeljejevoj tablici Periodnog sustava elemenata. Služi kao katalizator pri nekim kemijskim reakcijama. ostalo upražnjeno mjesto pod rednim brojem 43.

karbonatne rude siderit (FeCO3) . Na vlažnom zraku nepostojan i zato ga nema u prirodi.t. Najpoznatije rude željeza su: .86 Željezo pripada grupi najrasprostranjenijih kemijskih elemenata u zemljinoj kori. limonit (Fe2O3xH2O) .196 I C 10 FERUM SKUPINA ILI VIII SKUPINA PSE Fe željezo (ferrum) 26 Ru rutenij (ruthenium) 44 Os osmij (osmium) 76 55. 1530o.sulfidne rude pirit (FeS2) . izuzev u dijelovima meteorita. t.20 sivomodar Fe željezo (ferrum) t.v. spec.mase 7.o7 srebrnobijel 190. 245ooC.oksidne rude magnetit (Fe3O4). hematit (Fe2O3).85 crvene 1o1.

tkzv. redukcijom u visokim pećima.5 % ugljika (C). Postoji sivo sirovo željezo i bijelo sirovo željezo. tako da čelik sadrži samo od 0. naizmjenično. nailazeći na smjesu usijane rude i koksa reducira se u ugljenmonoksid (CO). ali lako se tali i može se liti u kalupe .nastali topli ugljendioksid (CO2. Sivo sirovo željezo je krto i nemože se kovati niti valjati. topiteljima. Bijelo sirovo željezo. dobiva se sivo sirovo željezo. Ako je hlađenje rastaljenog željeza sporo.5 % ugljika (C). dobiva se bijelo sirovo željezo. C + O2 => CO2 + oslobođena toplina 2. U visokoj peći dobiveno željezo se zove sirovo željezo.kovačko meko željezo. kod mnogih vrsta živih organizama. Željezo se dobiva iz oksidnih ruda. a nastali plinoviti ugljenmonoksid reducira rudu: 1. vrši se koksom. a ruda sadržavala malo silicija (Si).koks izgori (C) u ugljen dioksid CO2). pri čemu se oslobađa toplina. a kovno željezo manje od o. Redukcija koksom nije neposredna već: . koji u isto vrijeme služi i kao gorivo za zagrijavanje rude. dodatcima. Elementarno željezo i neki organski preparati sa željezom rabe se kao lijekovi u medicini. livačko željezo. koksom. Ova preradba se sastoji u odstranjivanju ugljika (C). 3 CO + Fe2O3 => 2 Fe + 3 CO . a duda sadržavala dosta silicija (Si). Redukcija rude u visokoj peći. već se mora dalje prerađivati. Rad visokih peći je kontinuiran. . Visoke peći zato što su visoke više od 30 metara.1. pri čemu se može dobiti ili čelik ili kovno željezo . gdje služi za prenošenje kisika. Sastojina je hemoglobina. rudom. ne može se direktno upotrijebiti. CO2 + C => 2 CO 3. Ako je pak hlađenje rastaljenog željeza bilo brzo. Peć se puni odozgo.5 .197 Željezo je veoma važan elemenat za živi svijet.

198 Redukcijom nastalo željezo. Shema visoke peći: redukcija ruda koks vapnenac 3Fe2O3 + CO => Fe3O4 + CO2 Fe3O4 + CO => 3FeO + CO2 FeO + CO => Fe + CO2 grotleni plin 450oC 500oC 600oC 700oC 800oC kalcinacija CaCO3 => CaO + CO2 10000C CaO + SiO2 => CaSiO3 koks i čvrsto željezo Fe + C => liv koks. odakle se svremena na vrijeme odlijeva. Iznad rastaljenog željeza. troska. nalazi se rastaljena jalovina (zgura ili šljaka). Čelik je slitina željeza i ugljika. tekuće željezo C + O2 => CO2 C + CO2 => 2CO troska (zgura) rastaljeno željezo 1300OC 1800OC vreo zrak troska rastaljeno (Fe) Najpoznatije slitine željeza su čelici. Visokolegirani čelici su sa dodatcima: . skuplja se u tekućem stanju na dnu peći. Čelik sadrži i dodatke drugih elemenata. Ovako dobiveno željezo sadrži pored drugih primjesa cca 5 % ugljika (C). Sadržaj ugljika varira og 0.3 % do 1.5 %.

Martinov postupak. koji se rabi u bojarstvu. * Soli željeza Od soli željeza. manganom (Mg). . * Oksidi i hidroksidi željeza Lako se otapaju u kiselinama. . Imamo dvooksidno željezo ili fero oksid (FeO) i trooksidno železoferi oksid (Fe2O3).Thomasov postupak. kromom (Cr). Feri oksid se upotrebljava kao mineralna crveno-mrka boja u bojarstvu zvana "englesko crveno". izdvajajući vodik. da željezo postane kovno vrši se: .199 legirane čelike sa niklom (Ni). Dobiva se otapanjem željeza u sumpornoj kiselini: Fe + H2SO4 + 7 H2O => FeSO4 x 7 H2O + H2 Druga tehnički značajna sol je klorid željeza (FeCl3).Siemens . . volfranom (W). Oksidacija. Oba ova oksida pokazuju bazne osobine. a dobiva se otapanjem željeza u solnoj kiselini 2 Fe + 6 HCl => 2 FeCl3 + 3 H2 . molibdenom (Mb) i silicijem (Si).Besemerov postupak. tehnički su u uporabi ferosulfat (FeSO4 x 7H2O) zvana "zelena galica".postupak u elektro-pećima. Tako postoji ferohidroksid (Fe(OH)2) i feri hidroksid (Fe(OH)3).

berlinsko modrilo K(FeIIFeIII(CN)6). Na katodi se otopljeni kisik iz zraka ili vode reducira. pri čemu nastaje čvrsti Fe2O3 . kao boja u uporabi je i željezna stipsa: K2SO4 x Fe2(SO4)3 x 24 H2O Otopina crvena kao krv (sol trooksidnog željeza) sa rodanidom: Fe+++ + 3 SCN. * Kompeksni spojevi željeza Najvažniji su kalijum heksacianoferat ( K4(Fe(CN)6) ). i kalijum heksacijanoferat (III) (K3Fe(CN)6). prusiati u kojima je jedna ciano grupa iona (Fe(CN)6) zamjenjena nekom drugom skupinom. a onaj dio površine iznad kojeg je koncentracija kisika manja je anoda.korozija ili hrđa. jer se korozijom nepovratno uništava ogromna količina željeza u svijetu. Dio površine željeza iznad koje je koncentracija otopljenog kisika veća je katoda. Nastali željezni Fe++ion se oksidira kisikom iz zraka u željezni Fe+++ io. a na anodi željezo se oksidira u Fe++ion. Ovaj proces možemo prikazati: 4 Fe++ + O2 + 6 H2O => 2 Fe2O3 x H2O + H2 Zaštita željeza od korozije je veoma važan proces. * Korozija željeza To je elektrokemijski proces.200 U bojarstvu. Najoubičajenije vrste zaštite su: .=> Fe(SCN)3 Ovom reakcijom se mogu dokazati i najmanji tragovi željeza.

presvlačenje željeza bojom .presvlačenje željeza organskim tvarima (boje.presvlačenje željeza emajlom (emajliranje) . plastične mase i dr.anodna zaštita .201 . .

m. spec.12.202 Ru rutenij (ruthenium) t.t. 2450o t.v. 4150oC.2 .

v. Obično prate druge metale. platinasti metali.203 Os osmij (osmium) t.masa 22.5300oC.t. 2700oC. Odlikuju se velikom tvrdoćom. veoma rijetki u prirodi.48 To su tkzv.t.spec. .

22 srebrenobijel Kobalt se rabi za izradu raznih slitina. Kobaltov čelik ima veliku tvrdoću. naročito za izradu raznih vrsta željeza. Kobalt je vrlo važan elemenat za živi svijet.91 srebreno bijel 192. koji igra važnu ulogu u stvaranju hemoglobina.93 čelično siv 102.204 I C 11 IX SKUPINA PERIODNOG SUSTAVA ELEMENATA Co kobalt (cobaltum) 27 Rh rodij (rhodium) 45 Ir iridij ( iridium) 77 58. . Nedostatak kobalta u organizmu izaziva malokrvnost. koji ima radioaktivne osobine. Sastojina je vitamina B12. Rabi se u medicini kao dijagnostik. Upotrebljava se i kao izotop Co-60.

. Kemijski veoma inaktivan Ne otapa ga ni "zlatotopka" ili "carska vodica". kao pratilac drugih platinastih metala. nema još neku uporabu.205 Rodij (Rh) je rijedak elemenat.

.206 Iridij (Ir) kemijski inertan. te za izradu pera olovaka (nalivpera). otporan prema "zlatotopki" Upotrebljava se za izradu posuđa i legura.

018 %). veoma rijedak na zemljinoj površini (0. Inače nikal je sjajne boje. Slitine nikla sa željezom i kromom rabe se za izradu električnih peći.2910oC. zato jer imaju veliki električni otpor. ima mali koeficijent širenja.08 sivobijela Ni nikal (niccolum) t. pa se upotrebljava za izradu mjernih instrumenata.9 Ima veliku uporabu kod legiranja čelika.69 srebrenobijel 106.t.42 srebrenobijel 195. rešoa. . t.mase 8. pegli. 1453o.207 I C 12 X SKUPINA PERIODNOG SUSTAVA ELEMENATA Ni nikal (niccolum) 28 Pd paladij (palladium) 46 Pt platina (platinum) 78 58. sp.t. na metal.invar-čelik (36 % Ni). Specijalni čelici sa niklom su: .

208

Pd paladij (palladium) t.t.1552oC, t.v. 2930oC, sp.mase 11,97 Veoma rijedak elemenat, obično prati druge platinaste metale.

209

Pt platina ( platinum) t.t. 1769oC, t.v. 3838oC,sp.mase 21,45 Metal sivo bijele boje, dobro se kuje i izvlači u limove i žice. Na zraku platina (Pt) je postojana kovina, a na običnoj temperaturi i prema kemikalijama. Zato je u uporabi za izradu kemijskog posuđ. Platina služi kao katalizator (tvar koja ubrzava kemijske procese) pri mnogim kemijskim sintezama,. Ipak najveći dio platine pored posuđa, u uporabi je u zubarstvu, kao nakit i kao novac. Legira se, pa slitina sa zlatom(Au) rabi se za materijal za sapnice (dizne).

210 I C 13 XI SKUPINA PERIODNOG SUSTAVA ELEMENATA Cu bakar (cuprum) 29 63,54 crvene boje Ag srebro (argentum) 47 107,87 bijele boje Au zlato (aurum) 79 196,97 žuto-zlatne boje

Cu bakar (cuprum) t.t. 1083oC, t.v. 2336oC, sp.masa 8,93 Elemenat poznat od davnina, pa se ne zna tko ga je prvi otkrio. Pronađeni su bakreni predmeti stari 6000 godina. Bakar zbog svoje uporabe obilježio je najdulje razdoblje u povijesti čovječanstva. I danas ima veliku uporabu, posebice u elektrotehnici, pa je zbog toga veoma značajna kovina, ali su njegova nalazišta pred iscrpljenjem. U zemljinoj kori ima ga svega 0,01 %. U prirodi se ponegdje nalazi u elementarnom stanju. Najveća nalazišta su u SAD-u, Južnoj Americi, Kongu, Rusiji i dr. Najvažnije rude bakra su: - halkopirit CuFeS2 - halkozin Cu2S

211 - malahit Cu(OH)2xCuCO3 - kuprit Cu2O Maseni udio bakra (Cu) u rudama je 2 - 5 %. Bakar (Cu) se dobiva iz halkopirita postupkom koji ide: 2 CuFeS2 + 4 O2 => Cu2S + 2 FeO + 3 O2 Cu2S + O2 => 2 Cu + SO2 Bakar dobiven prženjem sulfida, sadrži 97 % bakra i zove se crni bakar ili blister. Ostalo do 3 % su primjese koje su neke vrlo dragocjene (zlato Au i srebro Ag). Da bi se dobio potpuno čist bakar (Cu) vrši se rafinacija elektrolitičkim procesom. Kao elektrolit uzima se otopina sulfata bakra (modra galica CuSO4x7H2O) i sumporna kiselina (H2SO4). Anoda je izlivena ploča od sirovog bakra (blistar), a kao katoda tanki lim od čistog bakra (Cu). Postupak elektrolize ide: na katodi: Cu++ + 2 e- => Cu na anodi: Cu => Cu++ + 2 eNa anodi se bakar (Cu) otapa, a na katodi se bakar (Cu) izlučuje.Tako se anoda postepeno topi, dok se bakar (Cu) taloži na katodi. Na ovaj način dobiva se rafiniran bakar (Cu) 99,5 % čistoće. Primjese koje je sadržavao sirovi bakar (zlato Au, srebro Ag) talože se na dnu kade, kao anodni mulj i predstavlja znatnu vrijednost. Metalni bakar je crvene boje, teško topiv, kovan i istegljiv. Na vlažnom zraku i u uz nazočnost ugljičnog dioksida (CO2), prevuče se po površini tankom skramom zelenkaste boje od nastalog baznog karbonata bakra (patina). Bakar (Cu) je najbolji provodnik elektriciteta i toplote poslije srebra, pa se velike količine upotrebljavaju za izradu bakrenih

212 žica i kablova. Osim toga u uporabi je za posuđe, za kotlove, dijelove strojeva, razne slitine. Bakar (Cu) se vrlo lako legira sa mnogim metalima: - crvena mjed (mesing) je slitina sa 5 - 10% cinka (Zn). Služi za nakit, ukrase, čahure za municiju, - žuta mjed je slitina sa 20 - 40 % cinka (Zn). Rabi se za strojne dijelove i čahure za municiju, - bronca je slitina sa 1 - 2 % silicija (Si) i 9 % kositra (Sn), rabi se za proizvodnju kliznih kontakata, - novo srebro je slitina sa 12 - 26 % nikla (Ni) i 19 - 31 % cinka (Zn). Rabi se za izradu nakita. - konstantan sa 41 - 45 % nikla (Ni), za električne otpornike. Među prijelaznim elementima, bakar (Cu) je po važnosti treći esencijalni element, odmah poslije željeza (Fe) i cinka (Zn). Zbog nedostatka bakra (Cu) u organizmu, počinje se koristiti pričuva željeza (Fe), koji se nalazi u jetri. Bakar (Cu) je sastojina biljnog i životinjskog svijeta, nalazi se u tkivima. Interesantno je da su bakar (Cu) i njegovi spojevi za niže organizme jaki otrovi, u većim količinama uneseni u organizam, štetno utiče i na čovjeka. Zato se hrana ne smije držati u posuđu od bakra (Cu). Za razliku od drugih teških metala, bakar (Cu) se ne nakuplja u organizmu. Brojne su molekule proteina, koje sadrže bakar (Cu). Tako je hemocijanin prenosilac kisika kod beskičmenjaka (oktopodi, jastozi, hobotnice, puževi). Stoga je krv beskičmenjaka plava. * CuSO4 - bakarni sulfat To je najpoznatiji spoj bakra (Cu). Dobiva se otapanjem bakra (Cu) u sumpornoj kiselini (H2SO4). Kristalizira sa 5 molekula vode (CuSO4 x 5 H2O) pod imenom modra galica. Rabi se za zaštitu bilja, posebice za vinovu lozu i u voćarstvu. Da ne bi sulfat bakra nepovoljno djelovao, dodaje se kalcijev hidroksid (Ca(OH)2) i otopina se zove "bordovska juha" po gradu Bordou u vinogradskom kraju Francuske. Bakarni sulfat ima uporabu i u galvanizaciji

213

Ag srebro (argentum) t.t.

t.v.

sp.masa

To je postojana kovina (plemenita), koja se često nalazi u prirodi u elementarnom stanju, obično pomiješana sa bakrom (Cu) i olovom (Pb). Tehnički važna ruda srebra (Ag) je sulfidna ruda - argentit (Ag2S). Iz te rude srebro (Ag) se dobija katodnom redukcijom: Ag+ + e- => Ag Velike količine srebra (Ag) dobijaju se iz olova (Pb) i njegovih spojeva. Čisto srebro je bijela kovina, vrlo kovna i iztegljiva, najbolji provodnik toplote i elektriciteta. Na zraku se oksidira u mrki sulfid srebra (Ag2S). Pošto u zraku uvijek ima malo sumporvodika (H2S), predmeti od srebra vremenom potamne (otud pojava da bijeli srebreni nakit vremenom pocrni). Srebro (Ag) se lako legira sa zlatom (Au) i bakrom (Cu).Kao postojana kovina rabi se za izradu novca i ukrasnih predmeta, u zubarstvu, a kao najbolji provodnik u elektrotehnici. Velike

214 količine srebra (Ag) upotrebljavaju se za posrebrivanje, za izradu zrcala, a koloidno srebro upotrebljava se u medicini. * fotografija To je pojava koju daju halogeni srebra -srebreni bromid (AgBr). Ovaj spoj je vrlo osjetljiv na svjetlost, a pri jačem osvjetljenju, raspada se na sastavne elemente (brom -Br i srebro Ag). Ta osjetljivost se može toliko povećati, da se pri trenutnom osvjetljenju promjeni. Tako promjenjenu sol, pod utjecajem redukcionih sredstava, reducira u elementarno srebro (Ag). Na ovoj pojavi zasnovana je fotografija. Fotoploča ili film su ustvari presvučeni tankim slojem emulzije bromida srebra (AgBr). Ako osvjetljenje padne na foto-ploču ili film, na tim mjestima izdvaja se metalno srebro (Ag) u obliku mrlje. Ovaj dio procesa zove se "izazivanje". Izazivanje se mora prekinuti u određenom trenutku. To se postiže potapanjem ploče ili filma u natrijev tio sulfat (Na2S2O3), koji otapa bromid srebra (AgBr), a ne otapa metalno srebro (Ag Ovaj dio postupka zove se "fiksiranje". Tako dobivena fotoploča ili film, zove se "negativ", od kojeg se dobije "pozitiv" na foto papiru, ako se foto-papir izloži osvjetljenju preko fiksirane foto-ploče ili fiksiranog filma. Svjetlosni zraci prolaze kroz prozirna mjesta, a kroz crna mjesta (sa metalnim srebrom Ag) osvjetljeni zraci ne mogu proći. Kada se sada foto-papir izazove i fiksira, dobiva se slika, koja odgovara stvarnosti, osvjetljena mjesta su bijela, a neosvjetljena crna. * AgNO3 srebreni nitrat Tehnički najvažniji srebreni spoj. Služi kao polazni materijal za dobivanje svih ostalih spojeva srebra. Dobiva se: 3 Ag + 4 HNO3 => 3 AgNO3 + NO + 2 H2O Srebreni nitrat (AgNO3), lako se otapa u vodi. Rabi se u medicini, proizvodnu zrcala, stakla, galvanoplastici.

215

Au zlato (aurum) t.t.

t.v.

sp.masa

U prirodi se nalazi najčešće u slobodnom obliku ili uprskan po kvarcnim stijenama. Prirodnim otapanjem ovih stijena, zlato (Au) dospijeva u vodotoke, odakle se dobiva ispiranjem. Zlato (Au) je sjajan žuti metal, vrlo kovan i istegljiv. To je postojana kovina (plemenita). Odličan provodnik toplote i elektriciteta, upotrebljava se za izradu novca, za ukrase, posuđe. Čistoća zlata (Au) izražava se karatima. Čisto zlato (Au) je 24 - karatno, a u 14 karatnom zlatu (Au) ima 10 dijelova nekog drugog metala (obično srebra Ag ili bakra Cu)

v.ZnCO3 plemenita kamenina Iz sfalerita dobiva se: ZnS + 3/2 O2 => ZnO + SO2 ZnO + C + to => Zn + CO Cink (Zn) je kod obične temperature (sobne) krt.59 modro bijel srebreno bijel srebreno bijela Zn cink (zincum) t.masa U prirodi.39 112.216 I C 14 XII SKUPINA PERIODNOG SUSTAVA ELEMENATA Zn cink 30 Cd kadmij 48 Hg živa 80 65. sp. Minerali (rude) cinka(Zn): .t. samo u spojevima.ZnS sfalerit ili vurcit .41 200. ali na temperaturi . t.150o mekan i istegljiv. kod temperature 100 .

217 iznad 200oC ponovo krt. ali i kao kiselina (H2ZnO2)) Zn(OH)2 + 4 NH3 => (Zn(NH3)4)OH2 *ZnCl2 cinkov klorid To je higroskopna sol. Cink (Zn) je na zrakupostojan. Cink (Zn) sa kiselinama razvija: Zn + 2 HCl => ZnCl2 + H2 * ZnO cinkov oksid Rabi se kao mineralna boja (cinkovo bijelo). koji se stvori i koji ga čuva od dalje korozije. zbog zaštitnog sloja oksida. rabi se i za punjenje zubi (zubna plomba) * ZnSO4 cinkov sulfat Dobija se: ZnO + H2SO4 => ZnSO4 + H2O Cinkov sulfat hepta hidrat (ZnSO4 x 7 H2) zovemo i bijela galica. a sa kobaltnim oksidom (CoO) prelazi u zeleni prah (Rinmanovo zelenilo) * Zn(OH)2 cinkov hidroksid Može reagirati i kao baza. * ZnS cinkov sulfid Dobija se: Zn + H2S => ZnS + 2 H .

CdCO3 otavit To je mekana kovina. t. Upotrebljava se kao katalizator pri kemijskim reakcijama i kao prevlaka protiv korozije željeza (Fe).218 Cd kadmij (cadmium) t.v. Teško se otapa u sumpornoj (H2SO4) i solnoj (HCl) kiselini. Spojevi kadmija: *CdO kadmijev oksid To je smeđi amorfni prah. dok se u dušićnoj (HNO3) otapa. sp.masa U prirodi u mineralima: .t. koji lako reducira: * Cd(OH)2 kadmijev hidroksid Bijeli prah * CdS kadmijev sulfid Žuti talog poznat kao "kadmijevo žutilo" .CdS grinokit . zagrijavanjem se spali u smeđi dim. Na zraku postojana.

masa U prirodi kao mineral cinober (HgS).t. lako se topi.bijela tvar gdje je živa jednooksidna. * HgCl2 merkuri klorid To je bijeli spoj žive (Hg). t. Trovanje živom (Hg) se manifestira krvarenjem zubnog mesa. Kada se udiše živa (Hg) izlučuje se mokraćom. Dobiva se: HgS + O2 => Hg + SO2 To je jedina kovina kod sobne temperature. glavoboljom i oštećenjem nervnog sustava. slabijim pamćenjem. te se nakuplja u organizmu čovjeka. Zbog velike specifične mase. sp. vrlo polagano. Spojevi žive su: * Hg2Cl2 živin klorid To je žućkasto .v. služi za punjenje barometara i termometara. Dobiva se: HgSO4 + 2 NaCl => HgCl2 + Na2SO4 .219 Hg živa (hygrarium) t.

Ima uporabu u slikarstvu. * HgS živin sulfid (cinober) Dobivanje umjetnog cinobera.220 * HgJ2 živin jodid Dolazi u žutoj i crvenoj modifikaciji. sublimiranjem crnog živinog sulfida. * HgSO4 živin sulfat Dobiva se: Hg + H2SO4 + toC => HgSO4 + SO2 + 2 H2O . zbog divne jarkocrvene boje.

98 sivo bijel 69.38 bijel Na početku XIII skupine Periodnog sustava elemenata su bor (B) i aluminij (Al).81 crvenkastosiv 26.83 bijel 204. . Oba ova kemijska elementa imaju u spoljnoj ljusci po 3 elektrona i prema tome prelaze u pozitivno trooksidno stanje. Simpomatičan je oksid aluminija (Al2O3). tojest može da gradi i kiseline i baze. koji ima amfoterne osobine.221 I C 15 XIII SKUPINA PER:SUSTAVA ELEMENATA B bor Al aluminij Ga galij In indij Tl talij 5 13 31 49 81 10.72 bijel 114.

Zbog svoje osobine da naglo mijenja električnu provodljivost pri promjenama temperatura. sp . upotrebljava se za izradu nekih električnih aparata.t. po suđe. t. borno staklo. Kristalna modifikacija bora (B) je crvene i sive boje. metalna sjaja i vrlo tvrda.v. Najvažniji spoj bora (B) je: * H3BO3 borna kiselina U prirodi se nalazi u parama.222 B bor (borum) t. U prirodi se nalazi samo u spojevima. Interesantano je da je bor (B) otkriven gotovo istovremeno. koje izbijaju iz zemlje (fumarole u Toscani u Italiji) i kao mineral sasolin. kem. . Borna kiselina je jedna od najslabijih kiselina. slame i dr. Natrijeva sol tetra borne kiseline . na tri različita mjesta u svijetu neovisno od tri poznata kemičara. svile.Soli ove kiseline zovemo borati. rabe se u staklarstvu i medicini. Perborati se rabe za bijeljenje vune.borax Na2B4O7 x 10 H2O rabi se za emajliranje.m.

v. Kaolin je čvrsta glina to jest onakva. sp. K(AlSi3O8) . laporci). Pod uticajem atmosfelirija feldspati se raspadaju na kalijev karbonat (CaCO3). pjeskovita glina. To je jedan od najrasprostranjenijih elemenata u prirodi. Tako nastaju raznovrsne gline sa više ili manje primjesa (ilovača.28 % u zemljinoj kori.liskuni KAl2((OH)2(AlSi3O10) Ovako napisane formule olakšavaju razumijevanje složenog sastava silikata. Najpoznatiji aluminijevi minerali su: . silicijev dioksid (SiO2) i kaolin: K2O x Al2O3 x 6 SiO2 + 2 H2O + CO2 => => (Al2O3 x 2 SiO2 x 2 H2O) kaolin + K2CO3 + 4 SiO2 Ove proizvode raspadanja voda (H2O) može odnijeti u vodotoke.223 Al aluminij (aluminium) t. Ima ga oko 7.m.feldspati (ortoklas i plagiklas).t. . pri čemu se nerastvoreni materijali (pijesak i kaolin) na tom putu miješa sa drugim materijalom i taloži na pojedinim mjestima stvarajući tijekom dugog vremenskog perioda velike naslage. Dolazi po rasprostranjenosti odmah poslije kisika (O) i silicija (Si). t.

224 kakva je postala pri raspadanju feldspata i zove se još i porculanska zemlja. ind. Za 1 tonu aluminija (Al) potrebno je: . terakota). Prirodni ultramarin zove se lapis lazuli. Anoda su blokovi uglja zamočeni u rastaljeni materija. pri čemu nastaje plastična masa. koji je katoda. koje ga sadrže. Iz boksita aluminij (Al) se ne može dobiti redukcijom sa ugljem. nego ugalj. koja se može oblicirati rukom (grnčarski kotač) ili liti u kalupe. Peć za elektrolizu aluminijevog oksida (Al2O3). Ako se kaolin stopi sa sodom (NaOH) i sumpornom kiselinom (H2SO4) dobija se modra mineralna boja pod imenom ultramarin.Boksit se očisti od pijeska. . majolka. da bi trajno zadržali oblik. Industrija. fajans. Zbog toga se anoda stalno troši. Od obične gline prave se opeke(na temp. zove se keramička industrija. jer bi prerada bila vrlo skupa. pod uticajem kisika. sastoji se od željezne kade obložene ugljem. Elementarni aluinij (Al) je tehnički vrlo važna kovina. ili lazurni kamen (ukras). jer je aluminij (Al) jače redukciono sredstvo. Tako se dobijaju keramički proizvodi (porculan. a oksid aluminija nije provodnik električne struje. izdvojenog na anodi pri elektrolizi. Gline se mogu zamijesiti sa vodom. Metalni aluminij (Al) se dobija iz rude (boksit). Zato se dobija katodnom redukcijom.cca 4 t boksita . to jest elektrolizom. Dobiveni glineni predmeti suše se i peku. koji postupno sagorjeva.kriolit je dobar provodnik. Pri elektrolizi aluminij se skuplja kao rastaljeni materijal na dnu kade. pa se onda glinica spaja sa kriolitom (3NaF x AlF3) ili Na-Al fluoridom. 1700oC.čist oksid aluminija se tali tek na 2050oC. željeza i drugih primjesa. On se nažalost ne može dobiti iz gline ili drugih silikatnih stijena. Kriolit se dodaje iz dva razloga: .šećera. koja prerađuje gline. Rabi se za bijeljenje rublja i u slikarstvu. To je hidratizirana ruda (Al2O3 x 2 H2O) kojom obiluje Hercegovina i Dalmacija. pa kriolit snižava temperaturu taljenja.

što se usitnjena ruda kuha sa vodenom otopinom natrijeva hidroksida (NaOH) u čeličnim autoklavima na 160-170o Al(OH)3 + OH. Na zraku je postojan. jer . pa nastaju fluorovi spojevi ugljika.cca 0. . nastaje i 1 kg tih vrlo štetnih spojeva.45 t uglja. Dobar provoidnik elektriciteta.000 kW/h eektrične energije . čije je uklanjanje još nerješiv problem. Na anodi se oksidira i malo kriolita.150. Postupak ide: iz aluminijeva oksida (Al2O3). pa se taloži aluminijev hidroksid (Al(OH)3) ili glinica: Al(OH)-4 uz H2O => Al(OH)3 + OHTalog glinice Al(OH)3 se žarenjem prevodi u aluminijev oksid (Al2O3): 2 Al(OH)3 + toplota => Al2O3 + 3 H2O Nastala glinica se elektrolizom prevodi u čisti aluminij (Al). Toplotu provodi bolje od željeza (Fe).225 .cca 1. nazvanog Bayerov postupak. Po 1 toni dobijenog aluminija (Al). a slabije od bakra (Cu). nastaju i drugi štetni spojevi za okoliš. spaja se s hidratiziranim aluminijevim oksidom u netopljivi alumosilikat.=> Al)OH)-4 SiO2 + 2 OH.=> SiO--2 + H2O Nastali silikatni anion. vrlo istegljiv i može se izvući u tanke žice i izvaljati u vrlo tanke folije.89 t aluminijeva oksida (Al2O3). tvrd. Aluminij (Al) je srebrenasto bijela kovina. . Zaostala smjesa se filtrira. aluminijev oksid (Al2O3) dobije se. Uslijed elektrolize.70 kg kriolita. vrlo lak. Talog koji zaostaje je crveni mulj (željezoIIIoksid) Filtrat se razređuje sa vodom i Na-tetrahidroksi aluminatom.

aviona. Kao vrlo lagan metal. koji prelazi nuloksidno stanje i kao plin odlazi iz otopine.magnalij sa 10-30 % magnezija (Mg). zove se termit i služi za zavarivanje željeznih predmeta. koji čvrsto prijanja i štiti ga od dalje oksidacije. Smjesa aluminijeva praha sa oksidom željeza. pa se rabi za redukciju oksida mnogih metala (Cr2O3. a od oslobođene topline. aluminij (Al) se rabi za izradu automobilskih dijelova. Pri tom se oslobađa velika količina energije (toplote).dural sa 4 . Kad se ova smjesa zapali uz potporu magnezijeve trake. pokazuje da Boeng 707 ima 50 t dijelova od aluminija (Al). te tako spoji pojedine željezne dijelove * Al2O3 aluminijev oksid . reducirano željezo (Fe) se istopi i kao tekućina ispuni međuprostore. Ovakav način dobijanja kovina uz potporu aluminija (Al) zove se aluminotermija.5 % bakra (Cu). 5 % magnezija (Mg) i 0. Sa kiselinama i alkalijama gradi: 2 Al + 6 HCl => 2 AlCl3 + 3 H2 2 Al + 2 NaOH + 2 H2O => 2 NaAlO2 + 3 H2 U oba slučaja aluminij (Al) predaje svoje elektrone vodiku. Koliko aluminija (Al) ima u avionima. . laganih konstrukcija. Zbog te osobine to jest oksidne prevlake. Jače zagrijan aluminij (Al) gori vrlo energično na zraku.5 % mangana (Mn). Oslobođena toplina je osim toga velike temperature. Kao dobar provodnik aluminij (Al) se upotrebljava u elektrotehnici. pri čemu aluminij (Al) reducira željezo (Fe). zamjenjujući u mnogim slučajevima teško željezo. postojan je na zraku.226 se po površini presvuče slojem oksida. Mn3O4). nastaje burna reakcija. Poznate slitine aluminija (Al) su: .

od drugog otaanjem u vodi i cijeđenjem.aluminijev sulfat otapa u vodi. kemijski je inertan i odličan izolator. a silicijev dioksid (SiO2) ne otapa u vodi.227 Nalazi se u prirodi. neotapa se u vodi. Korund (Al2O3) je vrlo tvrd mineral i služi kao šmirgl-papir za čiščenje (brušenje) metala. Ako se vodenoj otopini aluminijevog sulfata doda otopina kalijevog sulfata. mogu se pažljivim isparavanjem dobiti lijepi veliki kristali stipse sastava: . kao mineral korund. * Al(OH)3 aluminijev hidroksid To je bijeli prah. Korund ili aluminijev oksid (Al2O3) ima jako visoko talište (2045oC).kao kiselina Upotrebljava se u bojarstvu i za pročiščavanje otpadnih i pijaćih voda * Stipse Djelujući vrelom koncentriranom sumpornom kiselinom (H2SO4) na kaolin (glina) dobija se: Al2O3x3SiO2x2H2O + 3H2SO4=> Al2(SO4)3+2SiO2 + 5 H2 Ova dva spoja možemo izdvojiti jedno. Dobija se: AlCl3 + 3 NaOH => Al(OH)3 + 3 NaCl Aluminijev hidroksid (Al(OH)3) ima amfoterne osobine. pa se ponaša i kao kiselina i kao baza: Al(OH)3 + 3 HCl => AlCl3 + 3 H2O . Rubini i safiri se rabe kao ukrasno kamenje. koji je katkad obojen crveno uslijed prisustva kromovih spojeva i zove se rubin ili modro uslijed tragova titanovog oksida i zove se safir. za izradu vrlo tankih vlakana i dr. Upotrebljava se kao keramički i vatrostalni materijal. kao sredstvo za sušenje. jer se Al2(SO4)3 .kao baza i Al(OH)3 + NaOH => NaAlO2 + 2 H2O .

Ove soli u vodenoj otopini disociraju. imamo i i željeznu stipsu i kromnu stipsu. Pod imenom stipse. . pored aluminijeve stipse. kao da je svaka sol za sebe posebna: K2SO4 x Al2(SO4)3 x 24 H2O => 2 Al+++ + 4 SO--4 + 24 H2O Stipsa se upotrebljava u bojarstvu (radi brze koagulacije) i za izbistrivanje mutnih voda.228 K2SO4 x Al2(SO4)3 x 24 H2O Takve složene soli nazivamo dvostrukim solima.

. još dok nije bio otkriven i dao mu ime eka-aluminij.t.v. Zahvaljujući toj osobini.masa Otkriven spektralnom analizom 1875. galij (Ga) se upotrebljava za punjenje termometara. 2314oC sp. Poslije 20 godina nakon predskazanja galij (Ga) je otkriven. Interesantno je da je galij (Ga) Medjeljejev predskazao.29.78oC t. To je rijedak elemenat. nalazi se u prirodi samo u obliku spojeva. Ima vrlo veliku razliku između točke taljenja i točke vrenja (2344oC). kojima se mogu mjeriti visoke temperature..229 Ga galij (gallyum) t.g.

v. t. Vrlo rijedak elemenat.m. sp. te kao vrh pera za nalivpera.t. . Upotrebljava se u zubnoj tehnici i za izradu nekih lakotaljivih slitina.230 In indij (indium) t.

v. sp.231 Tl talij (tallium) t. Jako mekan. Spojevi talija. .t. vrlo otrovni.masa Vrlo rijetka kovina. Upotrebljava se za proizvodnju preparata za uništavanje pacova i gamadi. t. bijel.

.............Datum..........(IC14) 10 ukupno bodova....(IC2) 10 4...(IC1) 10 3......................................................................... Ime i prezime. iznad 2000C...........Metali čine 80 % poznatih kemijskih elemenata................ Navedi ime (simbol) i boju?........................................................................(IC10)10 8................................................ Najpoznatiji spoj bakra (Cu) ............................................................................. Napiši postupak dobijanja natrijevog karbonata (sode) po Solvayu: (IC2) 10 5..............................(IC13)10 10............................................................................(IC4) 10 6............. .................... nabroji sulfidne rude željeza (Fe)...Nabroji oksidne rude željeza:............................................ .. predskazao Mendjeljejev? ...................................... Ime i formula:............................................................ Cink (Zn) kod sobne temperature...................................................... .ocjena............................... Alkalijski metali................ Jedna.................................................................................... kada se atomsko jezgro dijeli na dva podjednaka dijela.............................. U prirodi u elementarnom stanju (slobodnom) pojavljuju se samo.......................... Zašto srebro (Ag) na zraku vremenom potamni?............... zove se..............................................................................................................IC 1) 10 2.............................................. pri nuklearnim reakcijama....(IC13)10 9................ Kako?......................................(IC5)10 7......................................... od vrlo važnih pojava............ Što je to metalurgija?................................................... kod 1500C.232 I C 16 TESTOVI I C (OD 1 .................................. 1............................................. ........ Koji elementi?..................... Koji je to kemijski elemenat III skupine PSE... .............................................................10) I C Test broj o1.................................................................................

..... Kristalizira u lijepim narančastim kristalima............................................... Tek 1937...................Natrijev nitrat (čilska šalitra)......................................ocjena........................ .............................. ..........................................................................................................................................................................................................................................................................g........................................... umjetno dobiven..............(IC4) 10 7................. .................................................................................................................. To je...............Koji elemenat?................................................................................................................... ............................................................................................ Gorka sol.........................5 a koliko dijelova drugih metala (srebra-Ag ili bakra -Cu..................................(IC1) 10 5....... koji nije otkriven u prirodi.................. ........................................................................................................... ......Sve o platini (Pt) što znaš:....................................................................... Koliko ima čistog zlata (Au) u 12 karatnom zlatu......................................................................................................................................................................................................................................................... ......... Sve što znaš?................................. ................................... 1........................................ Sve što znaš:............... Što je to fusija?.............g. U mendjeljejevoj tablici Periodnog sustava....................................................................(IC1) 10 2..............................233 I C Test broj 02..............................Datum.. ..................... Ime i prezime..........................(IC3)10 6..............................................(IC2)10 3................ Litij otkrio ga je Arfvedsen 1811...(IC3) 10 8..................................5 ukupno bodova ....................................(IC2) 10 4.......... Sve što znaš:........... Koliku ima specifičnu masu?............... Što je to korozija?............. ............................................. Što je to cijanizacija?....................(IC7) 10 9.............. to je sol dikromne kiseline (H2Cr2O7)..... te tako postao prvi elemenat............................................... .....(IC12) 10 10...................................... ostalo upražnjeno mjesto s rednim brojem 43...................................................................................................................

...... Zašto je kobalt (Co) vrlo važan kemijski elemenat za živi svijet?.................................................... Nabroji kemijske elemente zemnoalkalijskih metala......................... Napiši. Jedinica za mjerenje radioaktivnosti................................ .. Aluminijev oksid (korund) ..............................................(IC3) 10 5.... .... Napiši dobivanje mangana (Mn) katodnom redukcijom iz piroluzita?(IC9) 10 7.................................................5 odmah poslije (koga?)............. Ime i prezime.......................................... uslijed korozije?..... Koliko u procentima (%) ima aluminija (Al) u zemljinoj kori?...........................................................................................(IC2) 10 3.........................ocjena................................................... zove se............................ Kako? ....................(IC11) 10 8.............................................................(IC4) 10 6......................................................... ....... ................. što je to 1 stupanj tvrdoće vode?.................................................. Ime i simbol:........... 1..(IC13) 5 9......... .....................................Datum.......................................... ...........................................................................(IC15) 10 10..........................Al2O3 varijetet obojen crveno zove se.... Sve što znaš:......................................................................................(IC15) 5 ukupno bodova............... Kako?.(IC1) 10 2......................................................................................................................................... Zašto se potaša (K2CO3) ne može dobiti po postupku Solvay?............................................................................................ Koliko u procentima (%) željeza (Fe) i njegovih slitina godišnje nepovratno propadne.... Među prijelaznim elementima koji je bakar (Cu) po važnosti kao esencijalni element:.................................................................5 a obojen modro..........................234 I C Test broj 03....................................(IC3) 10 4....

..................................................... Ime..........................................(IC13) 10 4..... Mnogi metalni oksidi...................................................................................... Napiši dobijanje žive (Hg) iz cinobera formulom? (IC14) 10 6.............................. Kako možemo dobiti "bijelu galicu" formulom? (IC14) 10 5...................... 10......... XI skupina PSE.............................................................................. Ime i prezime .................ocjena.............Datum... simbol i boja:................. ..........Koji kobaltov izotop je u uporabi u medicinskoj dijagnostici?.. Nabroji najvažnije rude bakra (Cu) imenom i formulom:.......................................(IC12) 10 ..235 I C Test broj 04......................... Ime......................... I C Test broj 05........................................... ne mogu se reducirati......... Postupak se zove "termitski"............. Ime....................................Nabroji sve kemijske elemente XII skupine PSE..... simbol i boja...........Napiši jednadžbu radioaktivnog raspada? (IC4) 10 3..................................... Napiši formulom dobijanje mangana (Mn) termitskim postupkom: (IC9) 10 2... X skupina PSE.......................(IC14) 10 8....... jer stvaraju karbide....................... .........(IC11) 10 9............. 1........... U tom slučaju je u uporabi aluminij (Al)........... simbol i boja:..................... ........ kao redukciono sredstvo.......-..Kako bi dobili plin "praskavac" u Kippovom aparatu? IC14) 10 7................................... ........................(IC13) 10 ukupno bodova ......

..................ocjena......................................................Datum................... Napiši dobijanje mangana (Mn) aluminotermijskim načinom: (IC9) 10 4.......... I C Test broj 06.................. Natrij (Na) ..........(IC4) 10 2............... 1.... Opiši formulom proces korozije: (c1) 10 8..................................... .... mekan kao vosak................. Napiši formulom dobijanje slitine fero-krom: (IC7) 10 ukupno bodova..............(IC1) 10 6.............................. s kisikom se lako jedini.....(IC7) 10 5... Teški metali imaju specifičnu masu.............................. Napiši formulom reakciju fisije: (IC4) 10 3........ ako smo na početku imali 1 g radija (Ra)?.... lakši od vode................. Sve što znaš:.... zato ga čuvamo..........236 Ime i prezime...........(IC2) 10 9....Koliko će ostati radija (Ra).....Napiši formulom kemijski sastav sirovina za proizvodnju "portland cementa": (IC3) 10 10...... srebrene boje..... Koliku?......................... Koliko u procentima (%) metali čine kemijskih elemenata?............................. Olovo kromat (PbCrO4)............................ poslije 7900 godina........ .............................IC1) 10 7................................. Gdje?..........................

........... simbol i boju za XIII skupinu PSE?....................................... Kada?..................................................................................................Datum....... veoma otrovna.......................................................................................................................ocjena..................................................... .................................Kojim postupkom se dobija elementarni mangan (Mn) iz piroluzita? (IC9) 10 2.....................Što? ..........................Bor (B)............(IC15) 10 10.................................................... To je............................................ pri sobnoj temperaturi.Aluminotermija..............Napiši: ime............................... Koliko je talište korunda?.........................Jedina tečna kovina................Invar-čelik..................................................................... Sve što znaš:................................................ Napiši formulom dobijanje kaolina? (IC15) 10 9............. Sve što znaš:....................................................................237 Ime i prezime..............................................(IC15) 5 8... IC Test broj 07.............. 5 Zašto je korund u uporabi?............ ...................(IC12) 10 4.... Napiši formulom u tri poteza redukciju hematita u visokoj peći: (IC10)10 3.................................................................................................................................(IC15) 10 7....... istovremeno otkrila trojca znanstvenika................... 1.........................5 Tko?. Kako ćemo formulom dobiti živin klorid? (IC14) 10 6. ............................... ...(IC14) 10 5.....................(IC15) 5 ukupno bodova.....

............. koji se odigrava u "galvanskom članku": (IC1) 10 3............... Tko je otkrio natrij (Na)?...................................Titan (TI) spada u: RASPROSTRANJENE RIJETKE elemente u prirodi 5 Koliko ga ima u zemljinoj kori?..Datum:.............................................. Velika postrojenja......................... Napiši reakciju dobijanja te soli: (IC3) 10 8.....5 Kada je dato ime?........ Za što?......................................(IC1) 5 4.................................................... željezničke tračnice. cjevovodi.. Tko je otkrio liti (Li)?......................... tko i kada je otkrio radij (Ra)?.................... Napiši formulom...................................(IC2) 5 7....... .................................... Sve što znaš:................................................................................................................. je dobila ime po alkemičaru Glauberu.........(IC2) 5 6.............................................................................. ...................... kao naftovodi..........Silvin (KCl)............(IC1) 10 5.(IC2) 10 9......................................................ocjena....... ..................................................................................................................... Glauberova sol.................. štite se od korozije.....................................................................................................Po Luigi Galvaniu je dato ima....5 Kada je otkriven litij (Li)..... kemijski proces...... Kako?.......... Razlike između metala i nemetala su neznatne.............................................238 Ime i prezime...(IC4) 10 10.........(IC6) 5 ukupno bodova.......5 Kada je otkriven natrij (Na)?................. I C Test broj 08.....................Napiši na koji je način otkriven....................................................................................... Podvuci u kojem stanju: U PLINOVITOM U TEČNOM U KRUTOM (IC1) 10 2................... 1.......

. Kako su nastale sedimentne stijene?.......................................... Napiši formulu reakcije: (IC3) 10 6..........(IC3) 5 5.................... Što'..Datum.................... Vanadij (V).................... Koliko energije......................................... za 100 kg cementa?....................................... odlikuje se tvrdoćom i elastičnošću................................ zahtijeva velike količine energije....Al i berilija ..........................(IC9) 10 10............. .................................. Kako?. postiže konfiguraciju inertnih plinova..(IC3) 10 7...... Svi kemijski elementi I skupine PSE...... Čega?....... Povijest ljudskog roda je obilježilo poznavanje metala i čelika........(IC1) 10 2........................................ a divanadijevpentoksid (V2O5) služi kao katalizator u proizvodnji................... Pozitivno naelektrisani alfa-zraci sastoje se od čestica.. koje se kreću velikom brzinom....Koji izotop kobalta (Co) je u uporabi u medicini kao dijagnostik?.................... Kao redukciono sredstvo.(IC11)10 ukupno bodova............... ........................5 Koliko su teži od elektrona?......................(IC8) 10 9......... predavanjem jednog elektrona iz posljednje valentne ljuske......... ... Kojom?... Varijetet berila (silikat aluminija .....................5 a obojen modro zove se.....Be) obojen zeleno zove se.............. pod uticajem ugljičnog dioksida (CO2) iz zraka................ a poslije 18..(IC10) 10 3.............................................................. u uporabi bio nekad drveni ugalj...........Postupak proizvodnje cementa (klinkera)............................stoljeća. I C Test broj 09......................... Zove se...............Tijekom vremena "gašeno vapno" ili Ca(OH)2...Vrlo važna slitina željeza (Fe) i mangana (Mn).............. 1..........239 Ime i prezime ....................ocjena.... Zato se ovi elementi alkalijskih metala u prirodi: NALAZE NENALAZE u slobodnom stanju............................ prelazi u karbonat.......................... pri čemu se izdvaja znatna količina vode................................................. Kako?...........................(IC4) 5 8............................. Kako?............ u uporabi za izradu tvrdih i elastičnih čelika............. (IC2) 10 4...................

.......... 1................................ Navedi formulom i imenom sulfidnu rudu željeza (Fe)?..... Kako? (IC15) 10 6....................Aluminijev hidroksid (Al(OH)3) ima amfoterne osobine............................... cezij (Cs) i francij (Fr)................................................................................... ........................... Napiši kako reagira s kiselinama: (IC15) 10 9.......................Koliko je potrebno aluminijevog oksida (Al2O3) za 2 tone aluminija (Al)? .................. rasijani na zemljinoj kori : IMA NEMA ih slobodnih u prirodi........................................................ (IC2) 10 3........240 Ime i prezime.(IC15) 10 7...........Kako se dobija stipsa formulom? (IC15) 10 10..................Otkriven je spektralnom analizom 1875....... .ocjena................................. Ako se kaolin stopi sa sodom (Na2CO3) i sumporom (S)......... ..........................................Datum....................................g............ I C Test broj 10............................................... Mendjeljejev ga predvidio i dao mu ime eka-aluminij... Feldspati se raspadaju na kalijev karbonan (K2CO3) ........... Kako se zove prirodni ultramarin?................................................. Što je to "bengalska vatra"?.......................... Rubidij (Rb)............(IC10)( 10 5............ ... silicijev dioksid (SiO2) i kaolin................................(IC1) 10 2.....................................(IC15) 10 ukupno bodova........................................(IC3) 10 4......................................... ................ Koji je to element?....................(IC15) 10 8..................................... Kako su nastale metamorfne stijene?......................... dobija se modra mineralna boja (ultramarin).........................

................................... Napiši formulom: (IC15) 10 9.................. je čvrsta glina....................................................................... I C 17 ODGOVORI IRJEŠENJA I C TESTOVA Rješenja I C1 testa: ................................. Francij (Fr) je produkt radioaktivnog raspada................................................................................................Navedi primjer karbonatne rude željeza (Fe)....................Koliku temperaturu ima galij (Ga)............................................................... 1........Datum........(IC2) 10 3..........................(IC15) 10 8..(IC15) 10 10...... Pod imenom stipsa........ Čega?......... Što su to eruptivne stijene?.......................................................241 Ime i prezime......................... pored aluminija (Al) javlja se još Koja stipsa?...................... nastao pri raspadu feldspata....................................................... .........Aluminijeva stipsa je u uporabi u bojarstvu i za bistrenje mutnih voda....................(IC15) 10 6.......(IC13) 10 5................ Napiši formulu kriolita..Aluminijev hidroksid (Al(OH)3) ima amfoterne osobine............ koji se dodaje da bi se smanjila temperatura taljenja......................... ............... a i provodi električnu satruju: (IC15) 10 7..........................................................................................................(IC10)10 4.......(IC1) 10 2............................ Kako će reagirati sa bazama ................Koliko se stavlja kriolita za proizvodnju 2 tone aluminija (Al) ? ............ Kako se zove? ....... Od taljenja pa do vrenja?..................ocjena.......... ...................... puževa plava?..................... Kaolin................................. Ime i formula:...........(IC15) 10 ukupno bodova.............. ... hobotnica............................................................... Zašto je krv jastoga........

francij (Fr) bi jel. 03. krt. Rješenje i odgovori IC Testa broj 02. Krt. srebro (Ag). 06. Fisija. natrij (Na) sivobijel. 01. 04.242 01. cezij (Cs) metalne. To je metoda dobivanja metala (kovina) iz ruda. bakar (Cu). Litij (Li) bijel. Zlato (Au). 02. bizmut (Bi).Magnetit (Fe3O4).. 10. modra galica 09. hematit (Fe2O3). mekan i rastegljiv. To je pojava razaranja metala uslijed kemijskog djelovanja.Skandij (Sc). . platina (Pt).limonit (Fe2o3 x H2O) 08. 07. Zato što u zraku uvijek ima malo sumpor vodika (H2S). kalij (K) srebrenast rubidij (Rb) tamnocrven. 2 NH3 + CO2 + H2O => (NH4)2CO3 (NH4)2 CO3 + NaCl => NaHCO3 + NH4Cl 2 NaHCO3 + to => Na2CO3 + CO2 + H2O 05. CuSO4 x 5 H2O .

04. . 25 %. kao katalizator pri nekim sintezama. 03. Metal (kovina) sive boje. Tehnicij (Tc). 10.0. 08. Na zraku postojan. 01. To je postupak odvajanja nekih metala (kovina) primjer zlato (Au) i srebro (Ag) sa otopinom kalijevog cijanida KCN 05. kao novac i nakit i dr. Upotrebljava se u industrijama kože. Litij (Li) . u zubarstvu. Nuklearne reakcije spajanja lakših atoma u jezgre težih atoma 07. Kalijev dikromat (K2Cr2O7). dobro se kuje i izvlači u limove i žice. Čilska šalitra.Magnezijev sulfat . 09. Rješenje i odgovori IC Testa broj 03. upotrebljava se kao gnojivo u poljoprivredi. jako redukciono sredstvo. 12.534. ima ga u većim naslagama u Čileu (otud ime).gorka sol (MgSO4 x 7 H2O) gorko slanog okusa. Upotrebljava se u medicini. 12 .243 to je prirodni proces razaranja metala djelovanjem okoline. U prirodi u izvorima mineralnih voda (Donat Mg). 06. tekstila. 02. Upotrebljava se za izradu kemijskog posuđa. lakova idr. pa čak i prema kemikalijama.

03.244 02. Kiri i iznosi 3. 10. sroncij (Sr).28 %. Rubin. radij (Ra). koja u 1 l sadrži 10 mg kalcijevog oksida (CaO). 07. safir. 08. . koji igra važnu ulogu u stvaranju hemoglobina. Voda. MnO2 + 2 C => 2 CO + Mn. 04. 06. 7. kalcij (Ca). 01. 05. Nedostatak izaziva molokrvnost. Rješenja o odgovori IC Testa broj 04. Ne može. barij (Ba). zato što je kalijev bikarbonat (KHCO3) netopljiv u vodi. Berilij (Be).7 x 1010 dezintegracija u sekundi. Treći odmah poslije željeza (Fe) i cinka (Zn). Sastojina je vitamina B12. 3 MnO2 + 4 Al => Al2O3 + 3 Mn. 09. magnezij (Mg).

80%.MnO2 + 2 C => 2 CO + Mn. kuprit (Cu2O). srebro(Ag) bijela. pa se rabi . zlato (Au) žuto.3 Mn3O4 + 8 Al => 9 Mn + 4 Al2O3. Fe => Fe2++ 2 e08. 06. Bakar (Cu). Preko 5. 01. 06. 09. 05..kromno žuto. halkozin (Cu2S). jer ima radioaktivne osobine. (FeO x Cr2O3) + 4 C => (Fe + 2 Cr) + 4 CO.Nikal (Ni) srebrn. 05.=> 2 OH-. 07.paladij(Pd)srebrenobijel. Rješenja i odgovori IC Testa broj 05. 04. Rješenja i odsgovori IC Testa broj 06. Halkopirit (CuFeS2). 23592U + 10n => 9236Kr + 14156Bi + 3 11n. Izotop kobalta (Co-60). HgS + O2 => Hg + SO2.kadmij (Cd)srebrn. Hidraulički modul => mCaO/MSiO2+mFe2O3+mAl2O3 10. 07. 09. ima mali koeficijent širenja. Zn + 2 HCl => ZnCl2 + H2. ZnO + H2SO4 => ZnSO4 + H2O.platina(Pt)sivobijel 10.crven.03125 g. 04. 03. 0. 22688Ra => 22286Rn + 42He. C + O2 => CO2 + to. 03. 1/2 O2 + H2O + 2 e. živa (Hg)srebrena 08. Dobija se taloženjem Pb soli sa kalijevim kromatom (K2CrO4 To je vrlo lijepa mineralna boja . Pod petrolejem. intenzivno žutim plamenom.245 02. 03. 36 % nikla (Ni). 02. 01. 02. malahit (Cu(OH)2 x CuCO3). Cink (Zn) modrobijel.

05. indij (In) bijel. galij (Ga) bijel. Galvanski članak. 1789. 01. Jačim zagrijavanjem aluminij (Al) vrlo energično gori pri čemu se oslobađa toplina. talij (Tl) bijel. aluminij (Al) sivobijel. . rabi se za punjenje termometara i barometara. Plinovitom. Bor )B) crvenosiv. a usitnjen prah (šmirgl papir) ili za izradu alata i bruseva. 07.g. Primjer: dikromni trioksid (Cr2O3) i trimanganov tetroksid (Mn3O4). Thenard. 18o8. 04. K2O x Al2O3 x 6 SiO2 ) + 2 H2O + CO2 => => (Al2O3 x 2 SiO2 x 2 H2O) + K2CO3 + 4 SiO2. CuSO4 + Zn => ZnSO4 + Cu. kao sredstvo za sušenje.g. 02. 08.Lussac. H. za izradu vrlo tankih vlakana. Talište je 2o45oC. 10.g. koja se upotrebljava za redukciju oksida mnogih metala. 09. HgSO4 + 2 NaCl => HgCl2 + Na2SO4.Davy.246 za izradu mjernih instrumenata. Živa (Hg). G. 06. Rješenja i odgovori IC Testa broj 07. a upotrebljava se kao vatrostalni materijal. 03.

01.g. Poslije 2 godine rada od nekoliko tona rude smolinca. 03. Katodnom zaštitom. Arfvedsen 1817.247 04.g. 1807. H2SO4 + 2 NaCl => Na2SO4 + 2 HCl. dobila ekstrakcijom radij (Ra) i polonij (Po). Mineral silvin. Taloženjem minerala. biljnih i životinjskih ostataka. proučavala Becquerelove zrake. 08. kao gnojivo. . 02. Maria Sklodowska Curie tražila temu za doktorsku disertaciju. 07.g. 06.Davy. aquamarin. 09. 05. Rješenja i odgovori IC Testa broj 08. Ne nalaze. 1898. Smaragd. sir H. Koks. rabi se u poljoprivredi. 04.

K2O x Al2O3 x 6 SiO2 + 2 H2O + CO2 => => (Al2O3 x 2 H2O) + K2CO3 + 4 SiO2 06. 1.mangan (30 .13 kWh/100 kg. 02.000 km/sec. Lapis lazuli ili lazurni kamen. 01.78 t Al2O3. 04. Nema. 7. Galij (Ga). 09. Fero . 04. 07.60). Ac. 05. 8 . 10. nastali kristalizacijom magme ili lave. 06. 03. 07. 09.(Al2O3x3SiO2xH2O) + 3 H2SO4 => Al(SO4)3+ 2SiO2+5H2 10. 227 02. Izotop kobalta (Co . To su silikatni minerali. Zato što je hemocijanin (a ne hemoglobin) prenosilac kisika u kojem uvijek ima bakra. Djelovanjem temperature i tlaka u dubini zemlje. Pirit (FeS2). 03. Rješenja i odgovori IC Testa broj 10.248 05. Siderit (FeCO3). pa je krv plava.90 % Mn). 8000 puta. . Ca(OH)2 + CO2 => CaCO3 + H2O. Al(OH)3 + 3 HCl => AlCl3 + 3 H2O. Barijeve (Ba) soli obojene zeleno kada se zapale. Rješenja i odgovori IC Testa broj 09. Sumporne kiseline (H2SO4). 08. 20. 08.

10. 2344oC ( . .7 %. zato su nemetali po količinama.249 05. I D 1 NEMETALI OPĆENITO Dok su metali po vrstama brojniji od nemetala. od koga je izgrađena Zemlja.78o . 09. 3 NaF x AlF3. 140 kg. Samo ta dva elementa (kisik . Željezne (Fe) stipse i kromne (Cr) stipse. 06.6 %.O2 i silicij -Si) izgrađuju 74. mnogo više zastupljeni u materijalu. Al(OH)3 + NaOH => NaAlO2 + 2 H2O. 07. Porculanska zemlja.29.3 % Zemljine kore.O2) učestvuje količinski 46. 08. Samo jedan jedini nemetal (kisik . a drugi nemetal silicij (Si) učestvuje sa 27.+2314o).

silicij (Si). dušik (N).62 sivo bijel Sn kositar (stannum) 50 118. jod (I).71 siv Pb olovo (plumbum) 82 207. ksenon (Xe). neon (Ne). fosfor (P).250 Nemetali izgrađuju i gotovo sve poznate anorganske kiseline. telur (Te).09 mrk Ge germanij (germanium) 32 72. kisik (O). brom (Br).2o sivo . klor (Cl). selen (Se). radon (Rn). antimon (Sb). arsen (s). helij (He). fluor (F). sumpor (S). argon (Ar). I D 2 UGLJIKOVA ILI XIV SKUPINA PSE C Ugljik (carbonium) 6 12. Nemetali su: vodik (H).01 bezbojan Si silicij (silicium) 14 28. tako su nemetali važni u izgradnji oksida. ugljik (C). anhidrida i kiselina. kripton (Kr). Kako su metali važni u metalurgiji. germanij (Ge). astat (At). Polumetali8 su: bor (B).

germanij (Ge) je amfoteran. su izraziti metali. Ugljik (C) i silicij (Si). . a kositar (Sn) i olovo (Pb).251 Nemetalni karakter opada. a metalni raste sa porastom atomske mase. su izraziti nemetali.

te su ravni odvojene jedna od druge nešto većim rastojanjem. da ih je teško raskinuti. nafta je također nastala od nekadašnjih organizama. ali ima ga i u slobodnom stanju u modifikacijama dijamanta. Kod grafita atomi ugljika (C). Ugalj je ostatak biljnog svijeta. kod grafita se ta pravilnost sastoji u tome što postoje kristalne ravni u kojima ugljikov (C) atom je gušće poređan. Interesantna je ogromna razlika u fizikalnim osobinama u ovim modifikacijama. Ugljik (C) je dakle u prirodi u vezanom obliku. Odatle potiče lako kidanje grafita. pa stim i njegova mekost( najmekši mineral u prirodi). nisu raspoređeni tako simetrično kao kod dijamanta. Nije da raspored nije pravilan. I tvari koje stvaraju živi organizmi. Kod dijamanta raspored je potpuno simetričan. jesu spojevi ugljika (C). Razlike potiču u međusobnom razmještaju atoma ugljika (C) u kristalnoj rešetki. pa su veze.252 Zauzima u prirodi izuzetan značaj. Otuda potiče velika tvrdoća dijamanta (najtvrđi mineral u prirodi). grafita i furelena. koje drže te atome zajedno tako izjednačene. kao i tvari koje ostaju pošto živi svijet ugine. Od njegovih tvari je izgrađen čitav živi svijet. * Dijamant .

. kao drago kamenje (crni dijamant . Dijamant se može polirati. uslijed svoje tvrdoće. 1 karat => 0.253 Ako su bezbojni i bistri kristali dijamanta su naročito cijenjeni. rezanje stakla i dr. odupiru se svakom oštećenju (zarezu). Vrijednost dijamanta se izražava karatom. Najpoznaztija nalazišta dijamanta su Indija i Južnoafrička Republika. Dijamant se nalazi u riječnom pijesku ili u nekim stijenama. Kristali dijamanta.2 g ili 124. još uvijek su dragocijen materijal. kao dragi kamen.51.karbonado) ili dijamantska prašina. Najveći ikad otkriven dijamant (culinan) ima masu od 621.).24 karata. Specifična masa dijamanta je 3. koji služi za poliranje drugih predmeta( za bušenje stijena. koji se ne upotrebljavaju. Te ispolirane ravne površine.2 g.

254 * Grafit Grafit je crne boje. Grafit se upotrebljava i za podmazivanje osovina (smanjuje trenje). Grafit je vrlodobar provodnik toplote i elektriciteta (dok dijamant loše provodi elektricitet.2. ali je dobar provodnik topline). specifične mase 2. Dobija se i žarenjem koksa u električnim pećima. . Grafit i dijamant su isti elemenat i mogu se dokazati prevođenjem grafita u dijamant.3. To ukazuje na razrjeđenost atoma u kristalu grafita. premazivanje peći da bi se zaštitile od korozije.1 . Grafit se u prirodi nalazi na mnogim mjestima. Zbog svoje mekosti. grafit se upotrebljava za izradu olovaka. a zbog svoje dobre provodljivosti i sagorivosti za topioničarske lonce i kalupe pri livenju.

Tako je otopina fulerena u heksanu purpurno crvena. Fulereni kad se osvjetle apsorbiraju svjetlost i pretvaraju je u toplinu. već je otkrivena njihova praktična uporaba. međutim pri tom se ponašaju drugačije od ostalih sličnih tvari. . jer su molekule fulerena međusobno povezane slabim silama. Oni su topljivi. šrto je veći intenzitet svjetlosti.255 * Fulereni Fulereni su dobili ime po arhitektu Bukminster Fuleru. Iako se čini da su manje važni. jer im je sposobnost apsorpcije svjetlosti veća.

Umjetni ugalj za koksiranje.256 * Prirodni i umjetni ugljeni U prirodi se nalaze razne vrste ugljena: .kameni ugalj. kostiju. Antracit je staklasta sjaja. To se vidi po kaloričnoj vrijednosti i po sadržaju ugljika (C). on još pokazuje strukturu drveta. kameni ugalj još veću. dobiva se zagrijavanjem kamenog uglja ili antracita. . Taj se postupak zove suha destilacija. Lignit je najmlađ. Umjetnim putem se mogu dobiti od prirodnog materijala (drveta.mrki ugalj. Sam koks je šupljikav. razne vrste umjetnih ugljena. a antracit najveću.antracit. * Drveni ugalj . kao gorivo u metalurgiji.treset . sivocrn.to su produkti naročite vrste raspada (ugljenisanjem) biljnih i životinjskih organizama. . Svi imaju zajedničko podrijetlo . krvi). bez prisustva zraka. rabi se za proizvodnju koksa. mrki ugalj je pretrpio veću promjenu.lignit . najkvalitetniji. uglja. pri gorenju daje veliku toplinu i služi dobro. Kod lignita je sadržaj ugljika cca 50 % a kod antracita 90 %. a i kao redukciono sredstvo za dobijanje metala (kovina).

pa ima veliku moć apsorpcije.257 Drveni ugalj se dobija suhom destilacijom drveta. za proizvodnju tiskarske crne boje. Upotrebljava se i u zaštitnim maskama protiv bojnih otrova. Upotrebljavaju se u kompozitnim materijalima. Gori skoro bez plamena.CO . Jedna automobilska guma ima cca 3 kg čađi. To su materijali budućnosti. * Ugljen monoksid . jer probavnim organima upija plinove. Aktivni ugalj (spodij) vrlo jeporozan. Drveni ugalj upija mirise. ali i dijelovi zrakoplova i automobila). Dobro redukciono sredstvo. koji imaju veoma dobra mehanička svojstva. * Čađa Proizvodi se nepotpunim izgaranjem masti.spodij Spodij ili aktivni ugalj se dobija suhom destilacijom kostiju (carbo animalis). Ostavlja jako malo pepela. pa se upotrebljava kao sredstvo za pročiščavanje voda i kao punilo u zaštitnim maskama. Čađa služi i za spravljanje kineskog tuša. ulja. Može se dobiti i suhom destilacijom krvi. Krvni ugalj se upotrebljava kao lijek u medicini. Koristi se za proizvodnju baruta. * Novi materijali To su vlakna na bazi ugljika (C). Upotrebljava se u industriji guma. Upotrebljava se u prehrambenoj industriji ( za rafinaciju šećera da bude bijel). koji ima cca 1 tonu ovih vlakana. Služi kao gorivo u kovačnicama. To su veoma lagani materijali. nafte. * Aktivni ugalj . Prvi zrakoplov sa ugljikovim vlaknima je Boeing 767. ribički štapovi. Od njih su već danas izgrađeni mnogi predmeti (teniski reketi.

03 %) a na nekim mjestima izbija iz zemlje. pa uz dodatni dovod zraka ugljen monoksid (CO) prevodi u ugljen dioksid (CO2). koji sadrži platinu (Pt) ili rodij (Rh) . bez boje i mirisa.5 % ovog plina izaziva smrt. 0.5 oC i neposredno se prevodi u čvrsto stanje bez taljenja. Upotrebljava se za proizvodnju niskih temperatura (suhi led). Sastojak je karbonata. Sublimira na temperaturi od . zbog lakšeg vezanja na hemoglobin umjesto kisika.33 dijela ugljen monoksida (CO).78.4 kCal Ugljen monoksid (CO) je pod običnim uvjetima plin. To je zapaljiv plin. U vodi se malo otapa. bez mirisa. Pri 20oC i tlaku od 1 bahra 1 litar vode može otopiti 0. Ima ga i u mineralnim vodama. teži od zraka. Kippovom aparatu: 2 CaCO3 + 2 HCl => 2 CO2 + 2 CaCl2 + H2O U većim količinama ugljendioksid (CO2) se dobiva sagorjevanjem koksa: .258 Nastaje pri izgaranju ugljika (C) pri nedovoljnom prisusatvu zraka: C + 1/2 O2 => CO + 26. Veoma otrovan (toksičan). Za smanjenje udjela ugljen monoksida (CO) u izdušnim plinovima automobilsjkih motora rabi se katalizator (katalitički konvektor). Jako je otrovan. Zato što oduzima kisik. Povećana koncentracija karboksi hemoglobina je u krvi pušača i u područjimasa velikim automobilskim prometom. Dobro se otapa u vodi. pa se upotrebljava za redukciju oksidnih ruda. jako je redukciono sredstvo. * Ugljični dioksid CO2 To je bezbojan plin. U prirodi se nalazi slobodan ( u atmosferi cca 0.9 l ugljendioksida (CO2). Jedan dio vode na OoC otapa o. Gotovo 95 % ugljen monoksida (CO) potiče iz automobilskih motora. jer se veže na hemoglobin čak 260 puta lakše nego kisik. U laboratoriju se dobiva u tkzv. Zato se motor treba gasiti u zatvorenim prostorima.

daje karbonate. koji su rašireni u prirodi. CO2 + H2O => H2CO3 .259 C + O2 => CO2 Može se dobiti i prženjem kalcijevog karbonata: CaCO3 + 900oC => CaO + CO2 * Ugljična kiselina H2CO3 To je dvobazna kiselina.

* Silicijev dioksid . Zemljina kora uglavnom je od silicija (Si) ili silicijevih spojeva.260 Kao što je ugljik (C) bitan za živi svijet. On je čisti poluvodič. Elementarni silicij (Si) ima uporabu u metalurgiji. to je silicij (Si) za mineralni svijet. ne reagira s kiselinama i bazama. Poslije kisika (O) silicij (Si) je najrasprostranjeniji kemijski elemenat u zemljinoj kori. prelazeći u silicijev dioksid (SiO2). Silicij (Si) je slabo reaktivan. Umjetno dobijen u elementarnom stanju obrazuje tamnosmeđe sjajne neprovidne kristale znatne tvrdoće. Čisti silicij (Si) slabo provodi elektricitet. ali na visokim temperaturama sjedini se s kosikom (O). Teško gori. Dobija se: SiO2 + 2 C + 2000oC => Si + 2 CO Koristi se za poluprovodničke sklopove. Tehnički važna slitina (legura) je fero-silicij. U prirodi se nenalazi u slobodnom (elementarnom) stanju.SiO2 .

H2SiO3 H2SiO3 => H2O + SiO2 Treba uvijek znati. koje se ne razlikuju po količini vezane vode. Morski i riječni pijesak je sastavljen uglavnom od silicijevog dioksida (SiO2). .ahat. kao . . Od silicijevog dioksida (SiO2) može nastati više kiselina.azbest. Soli silicijeve kiseline vrlo su rasprostranjene u prirodi.opl. pa ni u kiselinama. . U vodi se ne otapa. Silicijeva kiselina (H2SiO3) je slaba kiselina.kremen.glina. .serpentin. . . Da su silikati soli silicijeve kiseline: Na2SiO3 + 2 HCl => 2 NaCl + H2SiO3 kao neotopljiva izdvaja se u obliku čestica. Tali se na 1700oC. nego samo odnos silicijevog dioksida. Sa lužinama nekako reagira: SiO2 + 2 NaOH => Na2SiO3 + H2O * Silicijeva kiselina . .jaspas. .261 U prirodi se nalazi u ogromnim količinama kao: . .kvarc. prema silicijevoj kiselini. da se silicijev dioksid neotapa u vodi i da gornja jednadžba ne predstavlja stvarnu reakciju. .liskun.feldspat.talk.

jer snažno veže vodu. ali u prirodi postoje njihove soli. U prirodi postoji cijeli niz silikata različitih struktura. da su atomi silicija (Si) međusobno povezani atomima kisika (O). dodaje se deterđentima kao sredstvo za omekšavanje vode. nastaju silicijske kiseline različite građe.262 * Ortosilicijska kiselina .H4SiO4 Dobiva se: SiCl4 + 4 H2O => H4SiO4 + 4 HCl Vodeno staklo je sol ortosilicijske kiseline: SiO2 + Na2CO3 => Na2SiO3 + CO2 To je gusta tekućina. Svima je zajedničko. Silikagel je sredstvo za isušivanje. Pored zeolita . upotrebljava se za impregnaciju drveta i papira. One se ne mogu izolirati. Sam silicijev dioksid (SiO2) je prostorno-mrežaste strukture i konačni je produkt orto silicijske kiseline (H4SiO4). Takvi silikati se zovu alumosilikati (zeolit NaAlSiO4) služi kao katalizator u industriji nafte. a ta veza nastaje otpuštanjem vode: OH OH OH OH / / / / H-O-Si-O-H + H-O-Si-O-H => H-O-Si-O-Si-O-H + H2O / / / / OH OH OH OH U tom procesu polikondenzacije. U kristalnoj rešetki često je atom silicija (Si) zamjenjen atomom aluminija (Al).

u kojoj je otopljen ugljični dioksid (CO2). nastaje glina. pijeska i drugih primjesanosiu ime . koja u smjessi s spojevima željeza (Fe).263 imamo u skupini alumosilikata glinence i ultramarine. Glina je mineral slojevite strukture. .ilovača. To su ortoklasi. koji trošenjem glinenaca u prirodi djelovanjem vode.

Zato se upotrebljava za dijelove radara.264 Ge . Inače germanija (Ge) ima u vrlo malim količinama. ali ga je Mendjeljejev predvidio još 1869. . Loš provodnik elektriciteta.g. provodi elektricitet.germanij Ne nalazi se slobodan u prirodi.g. Otkriven 1885. tranzistora u elektotehnici. Kada se legira. samo u jednom smjeru.

slitina za lemljenje (Sn : Cu = 2 : 1).265 Sn kositar Ne nalazi se slobodan u prirodi. Na običnoj temperaturi je kovan i može se izvlačiti u vrlo tanke folije (staniol). To je alotropska modifikacija kositra (Sn).razne bronce. koji je osnova za proizvodnju limenki. Ima ga u mineralu kasiterit (SnO2). Kositar daje razne spojeve: . Na zraku kositar (Sn) je vrlo postojan i zato se predmeti od željeza (Fe) i bakra (Cu) prevlače kositrom (Sn). Kositar se upotrebljava za proizvodnju "bijelog lima".britanija metal. Metalni kositar (Sn) je srebrenobijel. . Na niskoj temperaturi (ispod 35oC) srebrenobijeli kositar (Sn) prelazi u sivi prah. . Iz ove rude se dobija redukcijom: SnO2 + 2 C => Sn + 2 CO Velika nalazišta kasiterita su u Indoneziji. doza i dr. Kositar (Sn) je veoma značajan i za proizvodnju slitina (legura): . Zagrijan na 200oC postaje krt.

natrijev stanat .266 SnO + 2 HCl => SnCl2 + H2O .stanoklorid SnO + 2 NaOH => Na2SnO2 + H2O natrijev stanit SnO2 + 2 NaOH => Na2SnO3 + H2O .

s drugim kovinama.002 % u zemljinoj kori. Olovo (Pb) je plavičaste boje. za razno posuđe. za izradu olovnih komora. koji ga štiti od daljnje korozije. za . U topionicama olova (Pb) galenit (PbS) najprije se oslobodi sumpora prženjem: 2 PbS + 3 O2 => 2 PbO + 2 SO2 dalje postupak ide: PbO + C => Pb + CO. na zraku potamni od prevlake oksida. specifično težak i vrlo mekan metal. Tehnički najvažnija ruda je galenit (PbS).olovo U prirodi se nalazi u malim količinama. Lako se legira. kod proizvodnje sumporne kiseline (H2SO4). Na svježem presjeku je sjajan. Može se izvući u cijevi i žice. Ima ga svega 0. Upotrebljava se za oblaganje električnih kablova.267 Pb .

u građevinarstvu. postaje crveni prah ili minij (Pb3O4). proizvodnji stakla i dr. Uporaba olova i olovnih oksida u vodovodnim cijevima je bezopasna. jer pijaće vode sadrže kalcijev bikarbonat (CaHCO3) koji se taloži na zidovima cijevi u obliku olovokarbonata.268 strojne dijelove. Dvooksidno stanje olova (Pb) je postojanije. Olovo dioksid (PbO2) se upotrebljava kao oksidaciono sredstvo. za akumulatore. tako da olovo dioksid (PbO2) otpušta kisik (O). Služi za glaziranje glinene robe i za proizvodnju olovnog stakla (kristalno staklo): 3 Pb + 8 HNO3 => 3 Pb(NO3)2 + 2 NO + 4 H2O Pb(NO3)2 + 2 NaOH => Pb(OH)2 + 2 NaNO3 Pb(OH)2 + Br2 => PbO2 + 2 HBr. kao bijele mineralne boje. . za tiskarska slova. * Olovni oksidi (PbO. u kemijskoj industriji. za izradu raznih slitina. koji služi kao boja kojom se premazuju željezni (Fe) predmeti da bi se sačuvali od korozije. koji sprečava dodir metala sa vodom. Upotrebljava se u industriji stakla (kristalno staklo). za izradu sačme i municije. za vodovodne i odvodne cijevi. Sam olovo karbonat ( PbCO3) i olovo hidroksid (Pb(OH)2) imaju uporabu. koji sada vrši oksidaciju. PbO2) Olovo monoksid (PbO) je prah žute boje. Pri zagrijavanju sprašenog oksida olovomonoksid (PbO) na zraku na 500oC. za iradu akumulatora.

koja je u stanju da nagomila (akumulira) električnu energiju.=> Pb++ Na taj način se katoda postupno izjednačava s anodom. sa katodom nekog strujnog izvora. onda se katoda (Pb). šaljući elektrone kroz provodnik: Pb => Pb++ + 2 eOve elektrone usisava anoda. Na obima elektrodama olovo je prešlo u Pb++ i akumulator na kraju ne bi mogao da daje elektrone. već se mora ranije prestati sa rabljenjem akumulatora. a . Da bi smo akumulator napunili.269 * Akumulatori Vrlo važna uporaba olova (Pb). postupno topi.olovna ploča (Pb) je katoda -od presovanog olovnog dioksida (PbO2) je anoda. čim njegov napon padne uslijed izjednačavanja obiju elektroda.Kad se olovni akumulator veže provodnikom. Akumulator se sastoji od dvije ploče: . U praksi se ne dozvoljava da proces ode suviše. Sve je potopljeno u sumpornu kiselinu (H2SO4). pri čemu četverooksidno olovo iz olovo dioksida (PbO2) prelazi (reducira) se u dvooksidno: Pb++++ + 2 e . vezujemo katodu akumulatora. Akumulator je naprava. koja se u njega unese i da po potrebi je vrati.

* Kruženje ugljika (C) i kisika (O) u prirodi . Na taj način vraćamo olovu (Pb) izgubljene elektrone. jer sa katode strujnog izvora teku elektroni u katodu akumulatora: Pb++ + 2 e .=> Pb pri čemu izvor električne struje nadoknađuje ove elektrone uzimajući ih sa anode akumulatora: Pb++ => Pb++++ + 2 e Tako obje elektrode su vraćene u prvobitno stanje i mogu ponovo davati električnu struju.270 anodu sa anodom istog strujnog izvora.

pri čemu nastaje ugljični dioksid (CO2). Tako ugljik (C) postaje esencijalni element i tvorac je čitavog organskog svijeta.271 Ovdje se kao i kod kruženja dušika (N). toksičnost olova (Pb) . pri čemu opet nastaje ugljični dioksid (CO2). koji se vraća u prirodu. njihove organske tvari se raspadaju. škrob (C11H22O11). opet nastaje ugljični dioksid (CO2). tako ove hranljive tvari izgrađuju dijelom u životinjskom organizmu životinjske tvari. pri čemu na kraju jedne složene reakcije. Ali atmosferski ugljični dioksid (CO2) životinjski svijet ne može da uporabi. Kad biljni i životinjski svijet ugine. Ovaj proces ishrane zelenih biljaka zove se "klorofilna asimilacija". koji odlazi u atmosferu. pri čemu se oslobađa kisik (O2). Životinjski svijet uzima biljke. Samo zelena biljka svojim klorofilom i sunčanom energijom stvara iz ugljičnog dioksida (CO2). jasno uočava ovisnost biljnog i životinjskog svijeta. * Esencijalnos silicija (Si). Gotovo sva živa bića upotrebljavaju kisik (O2) za disanje ( sago rjevanje organskih spojeva u organizmu).

272 Silicij (Si) je također esencijalni element. Olovo (Pb) je jedan od najotrovnijih elemenata za živi svijet. posebice kod djece. industrija. Snažno se veže za enzime. jer štetno djeluje na mnoge biokemijske procese. pa je to još jedan od razloga da se NE PUŠI. Posljedice su to veće jer je olovo (Pb) svuda oko nas. Ovom trovanju su bili izloženi djelatnici u tiskarama. Olovo (Pb) se nagomilava u organizmu i teško se iz njega izlučuje. Što predstavlja ugljik (C) u živom svijetu. predstavlja silicij (Si) u mineralnom svijetu. Pušač svakom cigaretom unosi u organizam 1 mg olova (Pb) koji se teško izlučuje. Naprotiv olovo (Pb) i olovni spojevi su vrlo toksični. gradeći vrlo netopljive alumosilikate. hrana iz zagađenog tla. pa im onemogućava rad.To su benzinske pare. ali i dim cigarete. I male količine olova (Pb) u organizmu mogu da izazovu poremećaje i smrt. I D 3 DUŠIKOVA (XV) SKUPINA PSE N dušik (nitrogenium) 7 14. Zbog toga izaziva teške neurološke i psihičke smetnje.01 bezbojan plin . Silicij (Si) sprečava toksično (otrovno) djelovanje aluminija (Al).

nitrite. fosfate.97 bijel 74. njihovi anhidridi su oksidi i anhidridi kiselina.98 srebrenobijel Dušik (N) i fosfor (P) su nemetali.92 siv 128. Antimon (Sb) i bizmut (Bi) su tipični metali .75 siv 208. Arsen (As) je amfoternog karaktera (i metal i nemetal). pa grade nitrate.273 P fosfor (phosphorus) 15 As arsen (arsenum) 33 Sb antimon (stibium) 50 Bi bizmut (bismuthum) 83 30.

Elementarni dušik (N2) se upotrebljava za proizvodnju amonijaka (NH3). bez boje. u obliku soli (nitrata i nitrita). U prirodi se nalazi u slobodnom obliku. Volumni udio dušika (N2) u atmosferi iznosi 78 %.Rutherfordu. . koji ga je 1772. Otkriće dušika (N2) pripisuje se D. Molekul dušika (N2) se sastoji od dva atoma. 14 puta je teži od vodika (H2). pa je formula N2. Lakše prelazi u tekuće stanje.bez života.274 Dušik . okusa i mirisa. Dušik (N2) ne gori i ne podržava gorenje.N Elementarni dušik je na običnoj temperaturi plin. kao sastojina zraka. nego vodik (H2). U vodi se manje otapa od kisika. 1 dm3 H2O otapa na 0oC 23 cm3 dušika (N2). dobio iz zraka. Lavoisier mu dao ime azot . a nešto teže. tj.g. 1 dm3 dušika (N2) pod normalnim uvjetima teži 1.25 g. u medicini (pneumo toraks). nego kisik (O2). a kao vezan u najvažnijim spojevima živih organizama (proteinima). Dobija se frakcionom destilacijom tekućeg zraka. kao čilska salitra.

smjesa vodika (H2) i dušika (N2) se stlači na 200 bahra. prevodi se preko kontakne mase 4. Amonijak (NH3) se uklanja ukapavanjem (t. pa se postupak zove Haber-Boschov postupak: 1.v. Po količini nalazi se na drugom mjestu u ukupnoj svjetskoj kemijskoj produkciji. Nastala vodena otopina djeluje slabo bazno: NH3 + H2O => NH4OH ili NH4+ + OHAmonijak se u vodi nalazi pretežno otopljen u molekularnom obliku. 1 dm3 amonijaka (NH3) ima 0.765 g.5 puta teži od vodika (H2). Sabijena smjesa. 2. Zapaljen amonijak (NH3) gori na zraku. Tako pripada najvažnijim proizvodima anorganske kemijske industrije. Sabijena i zagrijana smjesa. On je 8. oštra mirisa. Pošto ima veliku toplinu hlapivosti. koji je 1902. Na 0oC jedan volumen vode otapa preko 1000 volumena plinovitog amonijaka (NH3) Ali već na 20o C samo oko 700 volumena. . Neizreagirani plinovi se vraćaju u ponovni proces. Amonijev hidroksid s solnom kiselinom daje: . Odlično se otapa u vodi.g. Amonijak (NH3) je pod normalnim uvjetima otrovan plin.275 * Amonijak (NH3) Najveće količine dušika (N2) iz zraka.33oC) 5. jer je to osnovna sirovina u proizvodnji umjetnih gnojiva. otkrio postupak. troše se za proizvodnju amonijaka (NH3). Postupak je tehnološki razradio Carl Bosch. mora se zagrijati na temperaturi od 400-500o 3. U smjesi s kisikom (O2) vrlo korozivno djeluje na bakar i njegove slitine. Postupak proizvodnje amonijaka (NH3) zasniva se na sintezi dušika (N2) i vodika (H2): 3 H2 + N2 => 2 NH3 To je uspjelo njemačkom kemičaru Fritzu Haberu. upotrebljava se u rashladnim uređajima.

Dobija se zagrijavanjem čvrstog amonijevog nitrata: NH4NO2 + grijanje => N2O + 2 H2O .Dušikov suboksid (N2O) Bezbojan plin sladunjava ukusa. Slične su solima alkalijskih metala: 2 NH4OH + H2SO4 => (NH4)2SO4 + 2 H2O NH4OH + HNO3 => NH4NO3 + H2O Amonijak (NH3) se upotrebljava u mnogim granama industrije. ali njegove najveće količine troše se za spravljanje dušićne kiseline (HNO3). Ove soli su važne u poljoprivredi. Kad se hladi prelazi u bezbojan plin. * Dušikovi oksidi . nego kisik. kao lužina daje sa kiselinama soli. U vodi se lakše otapa. ima uporabu kao narkotik pri manjim operacijama i u zubarstvu.Dušikov monoksid (NO) Bezbojan i vrlo otrovan plin. Naziva se "veseli plin".Dušikov dioksid (NO2) Na običnoj temperaturi plin crvenosmeđe boje. Lako se otapa u vodi dajući i dušikastu (HNO2) i dušićnu kiselinu (HNO3): 2 NO2 + H2O => HNO2 + HNO3 .276 NH4OH + HCl => NH4Cl (nišador) + H2O Amonijev hidroksid.33 g. potrebne za proizvodnju umjetnih gnojiva. Jedan litar dušikovog monoksida ima 1. Kemijski vrlo aktivan i u dodiru sa zrakom prelazi u dušikov dioksid (NO2) .

* Dušikasta kiselina (NO2) Spada u slabe kiseline. . ali i kao redukciono sredstvo. Raspada se na dušikov monoksid (NO) i dušikov dioksid (NO2).5 t tog spoja. postojana samo na niskim temperaturama. Sa letjelicom s kojom su se astronauti spustili na mjesec i poletjeli s mjeseca bilo je potrebno oko 4. vrlo nepostojana. Soli se zovu nitriti. otuda spada u jaka oksidaciona sredstva. vrlo je nepostojana. djeluje kao oksidaciono sredstvo. S vodom daje: N2O3 + H2O => 2 HNO2 .Didušikov pentoksid (N2O5) To je čvrsta (kruta) kristalna bezbojna tvar. .Dušikov trioksid (N2O3) To je tamna tekućina. Već pri blagom zagrijavanju. Raspada se : 2 HNO2 => NO2 + NO + H2O nastali dušikov monoksid (NO) prelazi (oksidira se) u dušikov dioksid (NO2).277 . raspada se na dušikov dioksid (NO2) i kisik (O2). koji daje dušićnu kiselinu (HNO3).Didušikov tetroksid (N2O4) U uporabi je kao oksidaciono sredstvo u raketnim motorima letjelica.

u proizvodnji boja. Pare ove kiseline. su vrlo otrovne. a tali se na -42oC. koja se ipak pri zagrijavanju raspada: 2 HNO3 + zagrijavanje => H2O + 2 NO2 + O To je bezbojna tekućina. umjetnih vlakana i dr. u organsko-kemijskoj industriji.278 * Dušićna kiselina (HNO3) To je vrlo jaka i postojana anorganska kiselina. Upotrebljava se kao važan tehnički proizvod u proizvodnji umjetnih gnojiva. Dobija se na tri načina: Prvi način iz čilske salitre: 2 NaNO2 + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HNO3 Drugi način je direktnom sintezom dušika (N2) i kisika (O2) N2 + O2 => 2 NO pošto se ohladi u dodiru sa zrakom: 2 NO + O2 => 2 NO2 a dušikov dioksid (NO2) sa vodenom parom daje: 2 NO2 + H2O => HNO2 + HNO3 nastala dušikasta kiselina (HNO2) se jedini sa: 2 HNO2 + O2 => 2 HNO3 . eksploziva. koja vrije na 86oC.

Ova kiselina. Lako se raspada u vodi.279 tako cijeli proces možemo postaviti: 2 NO + H2O + 3 O => 2 HNO3 Treći način je kada se smjesa amonijaka (NH3) i zraka prevode preko katalizatora na 600oC: 4 NH3 + 5 O2 => 4 NO + 6 H2O nastali dušikov monoksid (NO). Otapa skoro sve metale. jedini se sa kisikom (O2) u dušikov dioksid (NO2). 2 NO2 + H2O => HNO2 + HNO3 Soli dušićne kiseline (HNO3) zovu se nitrati. Poznati su nitrati većine metala. u odnosu 1 : 3. Zlatotopka ili "carska vodica" je smjesa dušićne (HNO3) i solne (HCl) kiseline. gradeći kloride: HNO3 + 3 HCl => NOCl + 2 Cl + 2 H2O . je jako oksidaciono sredstvo. a ovaj sa vodom daje dušićnu kiselinu: 2 NO + O2 => 2 NO2. osim plemenitih metala (dok kao "carska vodica" otapa sve metale. Ustvari oslobađa se nascentni klor (Cl) koji reagira s metalima.

koji za živi svijet nisu značajni. a ovaj sa vodom gradi nitrate. Životinjski svijet se hrani biljkama. Ove sad u obliku mlijeka i mesa služe čovjeku da uz biljnu preradu izgrade svoje sopstvene specifične proteine. jer njih organizmi nemogu neposredno da iskoriste (dušik i nitriti). nastaje truljenje te uz potporu mikroorganizama . vrlo složenim postupkom.280 * Kruženje dušika (N2) u prirodi Kako živi svijet dolazi do dušikovih spojeva? Mrtva priroda nam pruža elementarni dušik (N2) u zraku i solima. iskorištava dušikove spojeve i od njih gradi sebi proteine (bjelančevine). I tako u krug. dušikovi spojevi prelaze u amonijak (NH3). Biljni pak svijet može da uporabi uglavnom nitrate. Svojim žilicama biljka siše nitrate pa ih prerađuje. Sav ovaj proces zove se nitrifikacija. Kad biljni i životinjski svijet ugine. .

Ime je dobio po fosforenciji. Međutim i bijeli i crveni fosfor (P) reagiraju s kisikom (O2).1oC. mijenja boju i postaje crven. Crveni fosfor (P) je stabilnija alotropska modifikacija. pojavi da isijava slabo svjetlo. jer na zraku neće da se zapali sam os sebe (kao bijeli fosfor (P)). Crveni fosfor (P) je mnogo postojaniji od bijelog fosfora (P). . samo u zamračenim prostorijama. kao da su dvije sasvim različite tvari. Svjetlost je slaba. fosfor (P). jer se oksidira sa kisikom (O2) iz zraka. pa daju isti oksid fosfora. iz kojih se izvuče zrak. a vrije na 250oC. pa prema tome crveni fosfor (P) je ustvari alotropska modifikacija bijelog fosfora (P). Teže reagira s kisikom (O2).281 P . Pri zagrijavanju iz zatopljenih cijevi. Fosfor (P) je tvar bijele boje. tali se na 44. a drugi tek pri zagrijavanju. On ne mora da se čuva pod vodom. pa se opaža. Fosfor (P) se u prirodi javlja isključivo u spojevima. prvi na običnoj temperaturi. Dok je bijeli fosfor (P) vrlo otrovan.Phosphorus na grč.fosfor (phosphorus) Elementarni fosfor (P) je u kemijskom pogledu aktivniji od dušika (N2). znači: nosilac svjetlosti. Ova promjena nastaje promjenom oblika fosfora (P). Na izgled se ponašaju. crveni nije.

meta fosforna kiselina P2O5 + 2 H2O => H4P2O7 četverobazna-piro fosforna kiselina P2O5 + 3 H2O => 2 H3PO4 trobazna-orto fosforna kiselina U svim ovim kiselinama fosfor (P) se nalazi u petooksidnom stanju. pa crveni fosfor (P) reagira s kalijevim kloratom (KClO4). zbog trnja poraste. To znači da se stvorila fosforna kiselina (H3PO4). nastalih uslijed električne disocijacije. Sublimira (prelazi iz krutog u plinovito stanje bez taljenja) na 360oC. Kako gori šibica? Glavica šibice sadrži smjesu kalijevog klorata (KClO4). . sumpor (S) se oksidira i šibica se zapali. zbog porasta temperature. Ima uporabu u proizvodnji šibica. četverobazna i trobazna kiselina: P2O5 + H2O => 2 HPO3 jednobazna . koji služi za povećanje trenja. Premaz na kutiji je dijelom crveni fosfor (P) i stakleni prah. kao snijeg. kao i u difosfor pentoksidu (P2O5). * Difosfor pentoksid (P2O5) Nastaje gorenjem bijelog ili crvenog fosfora (P). U vodi se lako otapa i ta otopina boji modri lakmus papir crveno. može se vezati sa jednom. Povlačenjem glavice šibice po kutiji. koji je oksidaciono sredstvo kao i sumpor (S) ili antimonov sulfid (SbS2). koje se međusobno razlikuju po broju vodikovih atoma. temperatura. pri čemu nastaju jednobazna.Tako da jedna molekula difosfor pentoksida (P2O5). To je bijela tvar. pri čemu nastaju kiseline.282 Pripravlja se grijanjem bijelog fosfora. dvije ili tri molekule vode. Kako je reakcija egzotermna. Pri otapanju u vodi difosfor pentoksid (P2O5) je u stanju da veže različite količine vode.

pa se to privlačenje vlage manifestira kodenziranjem vlage i obrazovanjem oblakom kapljica.283 Zato se sve ove kiseline zovu . . Prvlači (upija) vlagu.fosforna kiselina. da bi se vojni objekti skrili od neprijatelja. Zbog te osobine difosfor pentoksid (P2O5) se rabi u ratu za stvaranje dimnih zavjesa. Fosforna kiselina (H3PO4) može dati tri niza soli: NaH2PO4 mono natrijev (primarni) fosfat Na2HPO4 di natrijev (sekundarni) fosfat Na3PO4 tri natrij (tercijalni) fosfat U prirodi je naročito rasprostranjen fosfat kalcija (Ca(Ca3(PO4)2 kao mineral fosforit ili složenijeg sastava apatit. To je na običnoj temperaturi krutina.

fosfora (P) nalazimo i u proteinima (bjelančevinama). Biljke teško asimiliraju fosfate.284 * Fosfor kao biogeni element Fosfor je također esencijalni element. prevodi u primarni fosfat. što uči organska kemija i biokemija. a elementarni fosfor (P). zrak. zemlja. Osim u kostima i zubima. zato svjetle kosti u mraku. tražeći zlato da bi se izbavio iz financijskih problema kao alkemičar. koji je topljiviji u vodi: Ca3(PO4)2 + 2 H2SO4 => Ca(H2PO4)2 + 2 CaSO4 Taj spoj se zove superfosfat i predstavlja važno umjetno gnojivo. Otkriven je 1669. tako da se iz fosfata može dobiti fosforna kiselina (H3PO4) iz sumporne kiseline (H2SO4). zbog njihove slabe topivosti. žarenjem fosfata sa pijeskom i ugljem (C) u električnoj peći: H3PO4 + C (redukciono sredstvo) => P + oksidacioni produkt . Dnevna potreba čovjeka za fosforom (P) je oko 1 g. Naime propali trgovac H. Fosfor (P) u obliku fosforne kiseline (H3PO4) ima važnu ulogu u povezivanju lanaca aminokiselina u DNA i RNA. Fosfati služe za dobivanje fodfora (P). Tijelo odrasla čovjeka. Fosfor se u organizam unosi biljnom hranom.Brandt iz Hamburga. kao i za prijenos nasljednih osobina. sadrži cca 800 g fosfora (P).g. voda). Osobito je važan za prijenos stanica u organizmu. otkrio je bijeli fosfor (P) vjerujući da je uspio izolirati elemenat vatru (po Aristotelu vatra. zato se tercijalni fosfat.

nitrati. sumpoe (S) i bor (B). dodata tlu sa svrhom povećanja prinosa poljoprivrednih kultura.superfosfat. fosfor (P) i kalij (K). kao dodatak metalima. Rezultat je nastajanje organskih tvari (koloidnog sastava) koji se zove humus. cink (Zn). Kako bi se vremenom smanjila količina tih elemenata (N. Umjetna gnojiva se proizvode industrijskom preradbom prirodnih sirovina.P. Sva biljna hrana. da bi postali još tvrđi. koji je biljkama pristupačan. kalijev klorid. Presudnu ulogu imaju mikroorganizmi iz tla. amonijak i dr.amonijev nitrat ili (KAN) Dobija se: . Ta gnojiva sadrže.K) iscrpljivanjem zemljišta. . a u ratu za proizvodnju napalm bombi i dimnih zavjesa. fasfati. Najvažnija umjetna gnojiva su: Kan. urea (karbamid). da bi se petooksidni fosfor (P) reducirao u nuloksidni fosfor (P) ili u elementarni fosfor (P). nitriti. koriste i ti mikroorganizmi. Razgradnjom humusa nastaju organske tvari. a onda humusa u mineralne tvari zove se mineralizacija.K) još i magnewzij (Mg). fosfor (P) se rabi kao otrov za štetočine. Zato ih biljke crpe iz tla. U tlu žive milijuni bakterija.285 i to zagrijavanjem s nekim redukcionim sredstvom. sulfati topljivi u vodi i dostupni biljkama. amonijev sulfat. Pored uporabe u proizvodnji šibica. tako da se njihovim ugibanjem mineralne tvari vraćaju biljkama u obliku. * Umjetna gnojiva Biljkama su potrebni dušik (N). taj manjak se nadoknađuje dodavanjem zemljištu umjetna gnojiva. koje razgrađuju ostatke uginulih biljaka i životinja. Thomasovo brašno. Proces pretvorbe organskih ostataka u humus. pored (N.P.

Amonijev sulfat (NH4)2SO4 Dobija se: 2 NH3 + H2SO4 => (NH4)2SO4 To je kiselo gnojivo. KAN je higroskopan (upija vlagu). Nastala je ogromna eksplozija.g. .UAN To je smjesa karbamida (uree) i amonijevog nitrata (KAN). dodaje se mljeveni vapnenac. Tvrd je i lako se stvrdnjava. pa je poginulo više od 500 ljudi. Stvrdnula se velika količina KAN-a u skladištu tvornice proizvođača. a da bi se eksplozivnost smanjila.286 NH3 + HNO3 => NH4NO3 To je spoj eksplozivnog djelovanja.Bezvodni amonijak (NH3) To je koncentrirano gnojivo. . Interesantan je slučaj. pa se rabi samo u posebnim prigodama.Urea (karbamid) Proizvodi se: 2 NH3 + CO2 => NH2CONH2 + H2O To je gnojivo pogodno za gnojenje svih važnijih biljnih kultura. a posebice za rižu. . Mislili su da gromadu KAN-a razbiju eksplozivom. . koji se desio u Njemačkoj 1921. pa se rabi za bazna tla. .

.48 %.Superfosfat To je kalcijev sulfat sa više fosfora (P) ili trostruki superfosfat: Dobija se: Ca3(PO4)2 + 4 H3PO4 + 3 H2O => 3 Ca(H2PO4)2 x H2O Vrijednost fosfornih gnojiva. vinova loza). 2 KCl + H2SO4 => K2SO4 + 2 HCl . a u trostrukom superfosfatu od 42 .Thomasovo brašno ili kalcijev fosfat (Ca3(PO4)2) Dobija se kao nus proizvod u proizvodnji čelika. iskazuje se udjelom difosfor pentoksida (P2O5). 30 kg fosfora (P) i 20 kg kalija (K). šećerna repa. . Pogodno gnojivo.287 . Maseni udio fosfor pentoksida (P2O5) je 10 . Primjer : 10 : 30 : 20 znači da u 100 kg gnojiva ima 1o kg dušika (N).Složena umjetna gnojiva To su mješavine gnojiva (N P K ) . Tako u super fosfatu iznosi od 16 . pa se za ove poljoprivredne kulture rabi kalijev sulfat (K2SO4).Kalijev klorid (KCl) Kloridni ioni štetno utiču na neke biljne kulture (duhan. . hmelj.14%.. za kisela tla.18 %. krumpir.

288 Umjetna gnojiva su topljiva u vodi. Osobito je opasno ako dolazi do bunarskih voda ili drugih izvorskih voda pa se zbog toga mora dobro paziti o vrsti i količini upotrebljenog gnojiva. Tek na osnovi kemijske analize tla. događa se da se iz neznanja uporabe umjetna gnojiva u puno većim količinama. od potrebne. utvrđuje se. . te onečiščuju okoliš. Zato kemijska analiza tla služi da bi se ustanovila opskrbljenost tla biljnim hranljivima. Kako se obično ne raspolaže tim podatcima. pa se onečiščuje pitka voda. te od njihove ukupne količine u tlu veći dio iskoriste biljke. koja gnojiva i u kojim količinama treba dodavati tlu. Zato je kemijska analiza pitke vode neophodna. Međutim neiskorišteni dio tih gnojiva vodeni tokovi prenose.

289 Arsen (As) .

290 Antimon Sb .

291 Bizmut Bi U prirodi se arsen (As) i antimon (Sb) nalaze uglavnom u obliku sulfida.realgar (As2S2). Primjer: . .antimonit (Sb2S3).puščana sačma sadrži cca 1 % arsena (As). služe kao katalizatori izvjesnih kemijskih reakcija. u uporabi je za .tipografski metal je slitina od 15 % Sb i 85 % Pb. Poznate arsenove rude su: . U organizmu arsenovi spojevi. . U slučaju zarobljavanja da izvrše samoubojstvo pijući arsenik iz prstena. Arsen je sastojina žive stanice. Arsenovi spojevi služe i u borbi protiv biljnih štetočina. U nekim slučajevima arsenovi spojevi su u uporabi kao lijekovi. pa se u ratu rabe kao bojni otrovi. .britanija metal sadrži 10 % Sb i 90 % Sn. Interesantan je podatak da je po naređenju Hitlera svim svojim časnicima podjeljen prsten u čijem je ovoru bio arsenik. kako ne bi odali vojnu tajnu.arsenopirit (FeAsS2) Najpoznatija antimonova ruda je: . ali mogu biti žestoki otrovi. Arsen (As) i antimon (Sb) su sastojci mnogih slitina.

a to su: . jer se mnbogi spojevi ovog elementa uporabljuju kao lijekovi.Vudov metal (tali se na 70oC). . .292 izradu kuhinjskog posuđa.Rozeov metal. I bizmut (Bi) se u prirodi nalazi kao sulfid (bizmutit). Bizmut (Bi) je i medicinski važan elemenat. U uporabi je za proizvodnju lako topljivih slitina.

Nemetalni karakter opada sa rastućom atomskom masom. dok je telur (Te) sa osobinama metala.98 modar žut crven mrk radioaktivan Da bi postigli konfiguraciju inertnih plinova.96 127.293 I D 4 KISIKOVA SKUPINA ILI XVI SKUPINA PSE O S Se Te Po kisik (oxigenium) sumpor (sulphur) selen (selenium) telur (tellurium) polonij (polonium) 8 16 34 52 84 16 32.60 2o8. Tako su kisik (O) i sumpor (S) izraziti nemetali.07 78. . ovi elementi treba da prime po dva elektrona. a metalni karakter raste.

Međutim ovaj utrošak kisika (O2) iz atmosfere biljke nadoknađuju procesom asimilacije.Kisik (O) je i biogeni element. već i biljke troše kisik (O2).58 % zemljine kore. od koji su izgrađeni i biljni i životinjski svijet. Ne samo životinje. Sačinjava 49. ulazi u sastav spojeva.g. Preko procesa disanja i procesa truljenja kisik (O2) stalno prelazi iz vezanog u slobodno stanje i obratno. . U zemljinu atmosferu elementarni kisik (O) je dospio. Kisik (O) učestvuje u životnim procesima (disanje). kao produkt fotosinteze u kojem biljke apsorbiraju sunčevu energiju pa je rabe za proizvodnju ugljikohidrata: 6 CO2 + 6 H2O + klorofilna fotosinteza => C6H12O6 + 6 O2 Proces uzimanja i korištenja kisika (O) zove se disanje.O To je najrasprostranjeniji kemijski elemenat u prirodi. Disanje je egzotermna reakcija tj. Biljke na taj način uspostavljaju prvobitnu ravnotežu kisika (O2) u prirodi. Otkrio ga je Priestley 1774.294 Kisik . vrši se uz oslobađanje topline. tj.

To je bezbojan plin.183oC. Otopljeni kisik. U gradovima nastaje. što je točka vrenja dušika (N2) . . jer se u njemu veoma lako dolazi do oksidacije.196oC. Druga alotropska modifikacija kisika je ozon (O3). Nastaje na mjestima. Plinoviti kisik (O2) se transportira u čeličnim bocama pod tlakom od 150 bahra. sa povišenjem temperature. hladila i posude u kojoj se plin ekspandira. Spojevi kisika (O2) sa drugim elementima. pa sa radom sa kisikom u bocama treba biti obazriv (paziti da ventili ne budu zamašćeni što može dovesti do požara). veoma je važan za živi svijet u vodi. što se zrak ohladi na toliko nisku temperaturu. karakteristična mirisa. Sirovine za industrijsku proizvodnju kisika (O2) jesu zrak i voda. Ozon (O3) u atmosferi. Na običnoj temperaturi. Tako se u 100 l vode na 2OoC otapa samo 3 l kisika (O2). U vodi se kisik (O2) malo otapa. a u medicini je u uporabi reanimacije bolesnika. Iz vode se čist kisik može industrijski dobiti. istovremeno sa dobijanjem vodika (H2) elektrolizom. ima ključnu ulogu u očuvanju života na Zemlji štiteći je od djelovanja ultraljubičastog zračenja sa Sunca. U 100 litara vode na OoC. da pređe u tekućinu i onda se iz te tekuće smjese postupnom destilacijom odvoji od dušika (N2) i argona (Ar) na taj način. gdje je jako električno pražnjenje. To se vrši na taj način. zovemo oksidima. Ukapljavanje kisika (O2) se vrši pomoću Lindeovog uređaja.295 U industriji se troše ogromne količine kisika (O2). otapa se 4. kisik (O2) je plin bez boje i ukusa i po tome se razlikuje od vodika (H2). Kisik (O2) se kemijski jedini gotovo sa svim kemijskim elementima. Čisti kisik (O2) je opasan plin. a postupak oksidacija. a točka vrenja kisika (O2) je . Topljivost kisika (O2) opada.9 l kisika (O2). a raste sa povećanjem tlaka. Postrojenje se sastoji od kompresora. kao rezultat raspada dušikovih oksida u automobilskim motorima.

Svaki poremećaj u ozonskom sloju. Molekule freona apsorbiraju uv zračenje.Međutim postoje uzroci. pa je na tim prostorima pojačano uv zračenje. koji sa drugim molekulama kisika daju ozon: O2 + uv (ultraljubičaste zrake) => 2 O O + O2 => O3 apsorpcijom ultraljubičastih zraka. smanjenje uroda žitaricai dr. molekule ozona (O3) se raspadaju: O3 + uv zračenje => O2 + O zato je ozonski sloj bitan za život na Zemlji. molekule kisika se raspadaju na atome. C). koji dospijevaju u atmosferu (freon . jer je izuzetno reaktivan: O3 + Cl => ClO (klorov oksid) + O2 nastali klorov oksid reagirajući sa atomnim kisikom (O) katalizira raspad ozona (O3): ClO + O => Cl + O2 tako da samo jedan atom klora može prouzročiti raspad nekoliko tisuća molekula ozona.296 Apsorpcijom ultraljubičastih zraka. "Ozonske rupe" su nastale razaranjem ozonskog sloja iznad Australije. Europe. Posljedica je povećan broj oboljelih od raka kože. Najvažniji uzročnici su spojevi halogenih elemenata sa ugljikom. raspadaju se i oslobađaju atomni klor: CCl2F2 + uv zračenje => CClF2 + Cl dalje atomni klor (Cl) reagira.reaktivni spojevi Cl. može izazvati neželjene klimatske promjene na . zbog kojih koncentracija ozona (O3) u atmosferi opada. Antarktika i Čilea. F.

Međutim i da se potpuno obustavi uporaba freona. dušikovi oksidi (NO. bilo bi potrebno i stotinjak godina da se "ozonske rupe" "zakrpaju". U gradovima sa velikim automobilskim prometom. zrak je onečišćen. Zato su se mnoge zemlje obvezale za obustavu uporabe freona. dušićna kiselina (HNO3) otrovne su tvari i njihovo udisanje je štetno.astme i bronhitisa). pa sa ugljikovodicima . NO2).297 Zemlji. može dovesti do kroničnih bolesti . Iako u atmosferi život ne bi bio moguć bez ozona (O3). taj plin je štetan po zdravlje (udisanje ozona. . dušikovim oksidima (produkti rada automobilskih motora) stvara vrlo otrovne spojeve. te je koncentracija ozona (O3) znatno veća. Ozon (O3).

Texasu u SAD.298 S . u Japanu. pri čemu se sumpor (S2) stopi u tekućinu i iscuri na dnu peći.galenit (PbS). Pročiščavanje se vrši destilacijom i sublimacijom. . Poznata nalazišta sumpora su u Italiji (Sicilija).pirit (FeS2). Dobiveni sumpor (S2) još nije sasvim čist. gori jedva vidljivim plamenom (plavičastim). . Na zraku se može lako zapaliti. . Glavna nalazišta sumpora su u Italiji. Vezan sumpor.sumpor Na običnoj temperatur krutina.gorka sol (MgSO4 x 7 H2O). . Loš provodnik elektriciteta i topline.gips (CaSO4x 2 H2O). Sumpor (S) je biogeni element. jer nek proteini (bjelančevine) sadrže sumpor (S2) U prirodi se nalazi u obliku spojeva i u slobodnom stanju. Može se dobiti u obliku velikih kao limun žutih kristala. . najviše se nalazi u obliku sulfidnih i sulfatnih ruda. U vodi se ne otapa. . .sfalerit (ZnS).halkopirit (CuFeS2). Da bi se izdvojio sumpor (S2) materijal (ruda) se zagrijava.

koji se za uobičajenu uporabu. ali mrke boje.na 444. U SAD-u se sumpor nalazi na priličnim dubinama.monoklinski.rombski .plastični sumpor je na 350oC prozirna i plastična masa. koji ohlađen i dugim stajanjem prelazi u rombski rombski sumpor (S8) na 94.na 250oC tamna tekućina postaje gusta . 6 i 2 atoma.na 160oC žuta tekućina postaje sve tamnija. dobiva se sitan prah koji se zove "sumporni cvijeT".na običnoj temperaturi molekul sumpora ima 8 atoma . koji prelazi u rombski sumpor.5oC.na 300oC ponovo postaje tečna.u prirodi u obliku kristala.5oC => monoklinski sumpor (S8) . nastaje čitav niz promjena: . .tekući sumpor ima 8 i 6 atoma. od promjene broja atoma sumpora u njegovom molekulu. Zato se u Texasu sumpor dobiva po postupku Frach.iznad 900oC sumpor ima samo 2 atoma. . molekuli sa istim brojem atoma mogu imati različit unutarnji raspored (kristalna struktura). do kojih je teško doći. . jer je to jedan te isti element. Sumpor se dakle javlja u više alotropskih modifikacija i to kao: . Pri zagrijavanju čvrstog sumpora.na 1800oC počinje raspadanje dvoatomnog sumpora na atome. Sve ove alotropske modifikacije sumpora.na temperaturi od 119oC prelazi u lakopokretljivu žutu tekućinu .299 Pri naglom hlađenju sumporovih para. Po tom se postupku dobiva vrlo čist sumpor. . mogu da pređu jedna u drugu. tekućina počinje da vrije i da prelazi u žutu paru Sve ove promjene potiču. . .amorfni sumpor. . samo je raspored atoma u kristalu različit. više ne treba prečiščavati.u parama sumpor ima 8. . . Pored različitog broja atoma u molekuli.

Dobijeni sirovi kaučuk se podvrgava vulkanizaciji ili sjedinjenje molekula izoprena sa sumporom. Ima ga u vulkanskim plinovima i nekim mineralnim vodama. Elektrolitički disocira: H2S <=> 2 H+ + S-negativni dvooksidni ion sumpora (S--) zove se sulfidni ion. Prema tome sumporvodik (H2S) je kiselina u vodenoj otopini. Tako sumpor pod određenim uvjetima. može dobiti u obliku mliječnog soka (lateks). Sumpor vodik (H2S) se prilično otapa u vodi. Vodena otopina sumporvodika mijenja modri lakmus papir u crveni. Na 15oC jedan litar vode otapa oko 3 l sumpor vodika (H2S). odakle se pažljivim rasjecanjem kore. . Tako se dobija guma. crnog baruta i mineralnih boja. je u uporabi u poljoprivredi. koji opet rado daje svoj elektron: H2 + S => H2S Na običnoj temperaturi sumpor vodik (H2S) je bezbojan plin. koji mogu i da prime i da daju svoje elektrone drugim elementima. U prirodi se kaučuk nalazi u soku kaučukovca (Hevea brasiliensis). jer je sumpor otrov za niže organizme. Važna je uporaba sumpora za vulkanizaciju kaučuka. vrlo neprijatna mirisa (na pokvareno jaje).300 * Uporaba sumpora Elementarni sumpor. Kaučuk je prirodni makromolekulski spoj. Sumpor je u uporabi i u proizvodnji šibica. za sprečavanje bolesti biljaka. u medicini kod oboljenja kože. u čijem molekulu može da bude vezano cca 2000 molekula izoprena. * Sumpor vodik (H2S) Atom sumpora pripada onoj grupi atoma. može se sjediniti s vodikom. u vulkanizaciji kaučuka. Sumpor je osnovna sirovina u proizvodnji sumporne kiseline (H2SO4). Jako je otrovan.

U laboratoriju se dobija: Cu + 2 H2SO4 => CuSO4 + SO2 + 2 H2O U industriji se dobiva ili sagorjevanjem sumpora ili prženjem sulfidnih ruda: S + O2 => SO2 . a na -720 prelazi u kruto stanje. tekstila. Sumpor dioksid (SO2) je jak otrov za niže organizme.dinatrijev sulfid (Na2S) Sumpor vodik je dvobazna kiselina. Sumpor vodik (H2S) je važan reagens u analitičkoj kemiji. spustio o dvooksidni kisik. u proizvodnji papira. U laboratoriju se dobija u Kippovom aparatu: FeS + 2 HCl => H2S + FeCl2 Sumpor vodik (H2S) ima jake redukcione osobine. Mnogi metali kao cink (Zn) bakar (Cu). može da veže dva atoma kisika. * Sumpor dioksid (SO2) Jedan atom sumpora. za konzerviranje voća i povrća i dr. jer jedan atom kisika može da primi najviše dva elektrona: So + O2o => S4+O22Ovo je oksido-redukciona reakcija. pa se upotrebljava za dezinfekciju. svile. olovo (Pb). pri kojoj se nuloksidni sumpor oksidirao i prešao u pozitivno četverooksidno stanje.301 Primjer: H2S + 2 NaOH => Na2S + 2 H2O Soli se zovu sulfidi . živa (Hg). Sumpor dioksid (SO2) je na običnoj temperaturi zagušljiv plin na temperaturi od -10oC prelazi u tekuće stanje. a nuloksidni kisik se reducirao tj. nalaze se u prirodi u obliku sulfida.

Postoji i alotropska modifikacija. Slijedeći korak je oksidacija sumpor dioksida (SO2) u sumpor trioksid (SO3). Izvanredno važna za cjelokupnu kemijsku industriju. Sumpor trioksid (SO3) burno reagira sa vodom. Pojava raznih alotropskih modifikacija sumpor trioksida (SO3) objašnjava se polimerizacijom molekule. a druge slični azbestu.302 4 FeS2 + 11 O2 => 8 SO2 + 2 Fe2O3 * Sumpor trioksid (SO3) Ovaj oksid sumpora.2oC. Ovu reakciju prati oslobađanje velike količine toplote. gradeći sumpornu kiselinu (H2SO4). među najjače kiseline. Kristali prve modifikacije su prozračni. Od sulfida najčešće je u uporabi pirit (FeS2). Ono što je željezo (Fe) u strojarstvu. Ova oksidacija u industriji se vrši na dva načina: . "kontaktni postupak" i . a vrije na 45oC. Skoro nema kemijske tvornice. odnosno u sumpornu kiselinu (H2SO4). koja se tali na 32. pa pri radu treba biti jako obazriv: SO3 + H2O => H2SO4 * Sumporna kiselina (H2SO4) Sumpornu kiselinu ubrajamo. tj. je na običnoj temperaturi tekućina. Polazne sirovine za proizvodnju sumporne kiseline (H2SO4) su sulfidi metala i elementarni sumpor. to je sumporna kiselina za kemijsku industriju. koja u većoj ili manjoj mjeri ne upotrebljava sumpornu kiselinu (H2SO4)."suhim postupkom" gdje se sumpor dioksid (SO2) i suhi zrak dovodi u dodir s katalizatorom tkzv. Postupak počinje dobivanjem sumpor dioksida (SO2). spajanje u veće molekule. U tu svrhu najprije se sulfidna ruda "prži" u naročitim pećima. Pripada među 10 najvažnijih proizvoda kemijske industrije. koja prelazi u kruto stanje na 17oC.

NO2). jer se cio proces odigrava u komorama od olova (Pb). miješa se sa dušikovim oksidima. služe kao prenosioc kisika. Cio proces možemo prikazati: SO2 + H2O + NO2 => H2SO4 + NO 2 NO + O2 => 2 NO2 . potom prelazi u "olovne komore". nastaje oksidacija sumpor dioksida (SO2) u sumpor trioksid (SO3). Ovaj način proizvodnje sumporne kiseline (H2SO4) se zove i postupak "olovnih komora". Dalje sumpor trioksid (SO3) sa vodom daje sumpornu kiselinu (H2SO4). Oksidacija se vrši sa kisikom (O2) iz zraka. a dušikovi oksidi. gdje ih apsorbira koncentrirana sumporna kiselina (H2SO4). Proces ide: Smjesa sumpor dioksida (SO2) i zraka prolazeći kroz Glowerov toranj."mokri postupak" ili oksidacija uz nazočnost vode.303 . gdje se pod uticajem vode i dušikovih oksida (NO. jer se stalno regeneriraju i odlaze u Gay-Lussac-ov toranj. odakle se ponovo vraćaju u Glower-ov toranj.

Pare sumporne kiseline (H2SO4) su vrlo opasne.4oC. a šećer se pretvori u crnu ugljenu masu Strukturna formula sumporne kiseline (H2SO4) je: O H-O // S=O H-O .304 Na običnoj temperaturi sumporna kiselina (H2SO4) je bezbojna uljasta tekućina. Koncentrirana sumporna kiselina (H2SO4) vrlo snažno upija vodu iz organskih tvari i ugljeniše ih. vrije na 338oC a na 450oC se raspada na oksid sumpora i vodu. Tako drvce zamočeno u sumpornu kiselinu (H2SO4) pocrni. mrzne na 10. Pri miješanju s vodom oslobađa se velika toplina. Reakcija je vrlo burna i nikad se ne smije sipati voda u kiselinu (VUK) već oprezno kiselinu u vodu (KUV). bez mirisa.

za signalne instrumente i aparate. za optičke instrumente. Grade sa kisikom i vodikom spojeve sličnog sastava kao i sumpor. . Selen (Se) je u uporabi u industriji stakla. Zapaljen na zraku gori crvenkastim plamenom.305 Selen (Se) i telur (Te) Ova dva kemijska elementa su slična po svojim kemijskim osobinama. pri vulkanizaciji kaučuka.

g. zajedno sa mužem fizičarem Pierom Curie. otkrila Maria Sklodowska Curie.306 Polonij (Po) U uranovoj rudi (uranov smolinac). nalaze se male količine polonija (Po). njoj u čast. Ime je ovaj kemijski elemenat dobio po zavičaju Marie Sklodowske Curie. Ovaj kemijski element je 1896. Poljskoj. Polonij (Po) ima radioaktivne osobine. .

.90 ljubičast 209.00 bezbojan 35. HBr. primajući jedan elektron.Sva četri navedena halogenovodika su bezbojni i škodljivi plinovi.Nijedan halogeni element nije nađen u prirodi u slobodnom stanju. .Kiseline nastale od halogena. . Zato imaju izrazit nemetalni karakter. HJ).99 Elementi ove skupine PSE zovemo halogenima. lužinama pri čemu nastaju soli .307 I D 5 HALOGENI ELEMENTI ILI XVII SKUPINA PSE F fluor (fluorum) Cl klor (chlorum) Br brom (bromum) I jod (jodum) At astat (astatium) 9 17 35 53 85 19. mogu se neutralizirati.Svi halogeni se u kiselinama nalaze u jednooksidnom negativnom stanju. . .svi se jedine s vodikom (H) dajući halogenovodike (HF. Halogeni elementi imaju niz sličnih osobina: .45 žuto-zelen 79. HCl.90 crveno-mrk 126. Svi imaju po sedam elektrona u posljednjoj ljusci.galogenidi. lako ostvaruju strukturu inertnih plinova.

reagira sa kisikom. Smjesa fluora i vodika pri zagrijavanju daje visoku temperaturu. već u malim količinama uništava bakterije. U zadnje vrijeme fluor (F) ima značajnu uporabu u proizvodnji plastične mase (teflon). sprečavanje bolesti zuba. Elementarni fluor (F) se u posljednje vrijeme pilično primjenjuje. .kriolita (Na3AlF6). jer je fluor neophodan za rast zuba. koja se koristi pri zavarivanju ili siječenju nekih metala. ali na kvaščeve gljivice ne djeluje. Fluor je sastojina zuba i kostiju. oštra mirisa.fluorita (CaF2). karijesa. čak i pri niskoj temperaturi i u mraku. Od svih halogenih elemenata najreaktivniji je fluor (F). Reagira sa vodikom. iako je kisik izrazito elektronegativan. . No i velike količine fluora.308 F fluor Ovaj se kemijski elemenat nalazi u prirodi u obliku minerala: . To je zebezbojan plin. Time se nadoknađuje nedostatak fluora u ishrani. Neke soli fluorovodične kiseline u uporabi su u fluorizaciji vode. Fluorovodična kiselina (HF) je baktericidna. štetno utiče na zube.

309 .

Miris na klor. Ova otopina pokazuje sve osobine klora : . Ako stoji. pa čak i u krutom stanju. ako se "klorna voda" izloži svjetlosti. Jedan litar vode na OoC.6 l klora ili 14. Voda katalitički ubrzava.310 Cl klor Pod običnim uvjetima plin zelenkaste boje. Ova promjena je još brža. U plinovitom stanju jedan molekul klora (Cl2) sa sastoji od dva atoma. Po kemijskoj aktivnosti.sposobnost da izbjeli pamuk i dr. na temperaturi na kojima su vodik (H2) i dušik (N2) plinoviti. . za koje se lako može dokazati da je to kisik (O2).sposopbnost za dezinfekciju. Klor (Cl2) je tečan. . a iz otopine odlaze mjehurići.razaranje organskih boja. . može izazvati smrtonosno oštećenje pluća. jako zagušljiv. Zato je bio u uporabi u I svjetskom ratu. Vodena otopina se zove "klorna voda". Jedini se sa skoro svim elementima. ova se otopina polako mijenja. često uz pojavu svjetlosti i oslobađanja topliune. . kao bojni otrov. može otopiti 4. postupno sasvim iščezne. klor (Cl2) spada u najreaktivnije kemijske elemente. nagriza sluzokožu i ako se jače udiše.miris.7 g.

I svjetlost utiče na brzinu reakcije ubrzavajući ih. U laboratoriju se klor (Cl2) najčešće dobija oksidacijom klorovodične kiseline (HCl). a izložena direktnoj sunčevoj svjetlosti. . međutim uz nazočnost samo tragova vode (H2O) reagira. Potpuno suh klor (Cl2). klornog vapna. u tekstilnoj industriji za bijeljenje vlakana pamuka. žestoko eksplodira.311 reakcije sa klorom (Cl2). ne reagira sa metalima. Najveće količine klora (Cl2) troši sama industrija koja ga je i proizvela. lana i dr. Smjesa klora sa vodikom u omjeru ( 1 : 1 ) u mraku se ne mijenja. nekim oksidacionim sredstvom kao što je kalijev permanganat (KMnO4): 16 HCl + 2 KMnO4 => 2 KCl + 2 MnCl2 + 5 Cl2 + 8 H2O ili sa manganovim dioksidom (MnO2): 4 HCl + MnO2 => Cl2 + 2 H2O U industriji se klor (Cl2) dobija elektrolizom vodene otopine kuhinjske soli. Zato se ova smjesa zove "klorni praskavi plin". jer klor (Cl2) je važna sirovina za dobijanje polivinil klorida (PVC). a kao oksidaciono sredstvo za dezinfekciju vode u vodovodima. bojnih otrova.

čiji je glavni sastojak kalcijev hipoklorit (CaCl2O). Soli se zovu kloridi.natrijev klorid (NaCl): 2 NaCl + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HCl Klorovodična kiselina. utiče na aktiviranje pepsina (želudčanog fermenta) i uništava bakterije. Kisikove kiseline klora su: * Hipoklorasta kiselina (HClO) Soli ove kiseline se zovu hipokloriti. Klorovodična ili solna kiselina. pri čemu nastaju kloridi metala. Nazočnost klorovodične kiseline u želudčanom soku. Sa kalijevim hidroksidom (KOH) i hipoklorastom kiselinom (HClO) dobija se tzv. dobija se "klorno vapno". Važan učinak te soli je i u održavanju osmotskog tlaka. Dobija se uvođenjem klora u otopinu odgovarajućih lužina. to je bezbojan plin. u hipoklorastoj kiselini i hipokloritima. naziva se klorovodična ili solna kiselina. otapa cca 450 l klorovodika (HCl). otapa metale. a i u kemijskim laboratorijima. Na sobnoj temperaturi 1 l vode. Ovi spojevi imaju praktički značaj. zagušljiv i kiselog okusa. posrednim putem se dobijaju mnogi spojevi klora i kisika. Na običnoj temperaturi.312 * Klorovodik (HCl) Spada u najvažnije spojeve klora. neophodan sastojak hrane. Strukturne formule hipokloraste kiseline i hipoklorita su: . Iako se klor (Cl2) ne jedini neposredno s kisikom (O2). koje se hranom unose u želudac. veoma je mnogo u uporabi u industriji. Industrijski se dobija iz kuhinjske soli (NaCl) ili direktnom sintezom vodika i klora. "žavelska voda". Ima jake oksidacione osobine. Kada se klor (Cl2) prevodi preko pečenog vapna. U laboratoriju se dobija uticajem koncentrirane sumporne kiseline (H2SO4) na kuhinjsku sol . klor je u pozitivnom jednooksidnom stanju. Klorovodik (HCl) se vrlo lako otapa u vodi. Zato je kuhinjska sol (NaCl). uz oslobađanje topline. Vodena otopina.

manjih količina kisika (O2) klor je u klorastoj kiselini u pozitivno trooksidnom stanju: H .Cl = O a struktura kalijevog klorata (KClO3) je: O // K . Kalijev klorat (KClO3) poznat pod imenom "Bertoleova sol". kao kiselina i jako oksidaciono sredstvo. Ova kiselina je jaka. Perklorati se korisre i u indstriji deterđenata.313 H-O-Cl hipoklorasta kiselina K-O-Cl kalijev hipoklorit Cl Ca/. Klor je u perklornoj kiselini (HClO4) u pozitivno sedmerooksidnom stanju. zovu se perklorati.O .O Cl =O * Perklorna kiselina ( HClO4) Soli ove kiseline. Kalijev perklorat (KClO4). Klor je u klornoj kiselini (HClO3) u pozitivno petooksidnom stanju: O // H . U kemijskom laboratoriju služi za dobijanje. jer . u uporabi je u industriji eksploziva.Cl = O * Klorna kiselina (HClO3) Soli ove kiseline zovu se klorati.O .O .Cl kalcijev hipoklorit * Klorasta kiselina (HClO2) Soli kloraste kiseline (HClO2) zovu se kloriti. u uporabi je u proizvodnji šibica i lako zapaljivih smjesa.

Strukturna formula perklorne kiseline je: O // H .O .Cl = O // O .314 vrše izbjeljivanje tkanina.Cl = O // O a kalijevog perklorata: O // K .O .

koje se mogu oksidirati. U toj reakciji klor (Cl2) istiskuje brom (Br2) iz bromida: 2 KBr + Cl2 => 2 KCl + Br2 Brom je jedini nemetal. Tečni brom. Pare broma su narančasteboje i vrlo otrovne. Kao manje aktivan od klora. pri čemu se oslobađa kisik (O2): 2 H2O + 2 Br2 => 4 HBr + O2 . jer uz nazočnost tvari. Hlapi već na običnoj temperaturi. stvara rane na koži. koji je naobičnoj temperaturi tečnost. kao i u vodama oko petrolejskih izvora. Miris oštar. brom se dobija uglavnom uvođenjem klora u otopinu kalijevog bromida (KBr). Boje broma (Br2) su crveno-mrke. Otapa se u vodi (bromna voda ). Ova otopina ima oksidacione osobine. Ima ga u vodama nekih jezera i u morskoj vodi (cca 0. brom oduzima vodi vodik.315 Br brom Bromni spojevi se obično nalaze uz klorne spojeve. 015 %).

Međutim soli bromovodične kiseline (HBr) alkalni bromidi u uporabi su kao lijekovi za umirenje živaca. Rane nastale opeklinama broma. . teško zaraščuju.316 Brom razorno djeluje na organizam.

koji uglavnom sadrži jod. ali dobro u organskim otapalima. Karakteristično za jod je to što i u najmanjim količinama. Otopina joda u etil alkoholu je poznata ka "tinktura joda" Jod je slabije aktivan od ostalih halogenida. Sublimira već na običnoj temperaturi. Jod se u vodi veoma slabo otapa. biljnom i životinjskom svijetu. Jod je sastojina hormona tiroksina. pa se koristi i za dokazivanje joda i škroba.jod Male količine joda se nalaze svud oko nas. boji otopinu škroba intenzivno modro. vodama. Otrovne su. u štitnoj žlijezdi čovjeka i viših životinja.317 J . kao hormon tiroksin. nastaju poremećeji u funkciji štitne . koji igra značajnu ulogu u metabolizmu. metalog sjaja. u zraku. Jod je na običnoj temperaturi čvrsta kristalna tvar. Ako se hranom i vodom ne unose u organizam potrebne količine joda. pare joda su ljubičaste boje. mineralima.

Tinktura joda u uporabi je kao spoljni antiseptik. nedostatak se rješava jodiranjem kuhinjske soli.318 žlijezde (gušavost). U krajevima. . primjenjuju se u terapiji nekih bolesti. Jodidi alkalnih metala. gdje voda i povrće ne sadrže dovoljno joda (kao kod nas).

319 As astatin Ima ga u izvanredno malim količinama u prirodi. . Radioaktivan je.

320 I D 6 INERTNI PLINOVI ILI XVIII SKUPINA PSE He Helij .

321 Ne Neon neon 10 20.18 .

95 .322 Ar Argon argon 18 39.

323 Kr Kripton kripton 36 83.80 .

30 .324 Xe Ksenon xenon 54 131.

Tako u 500. samo u atomskom obliku. pa je onda razumljivo da se ovi elementi mogu nalaziti u prirodi.000 litara zraka imamo: . Kemijska srodnost ovih elemenata ogleda se u jako izraženoj kemijskoj neaktivnosti (inertnosti).o2 Kemijske osobine su svih inertnih plinova jako slične. jer svojom postojanošću podsjećaju na plemenite metale. Najviše ima argona (Ar). Čak i njihovi atomi ne udružuju se u plinovitom stanju u složene čestice molekula. Atomi ovih elemenata imaju u posljednjoj ljusci po 8 elektrona.325 Rn Radon radon 86 222. argon je otkriven tek 1894. već ostaju u atomskom obliku.g. Zbog ovih osobina nazivamo ih inertnim plinovima ili još i plemenitim plinovima. Usprkos tome.. Ovakva elektronsksa konfiguracija elektronskog omotača je stabilna. jer je bilo teško razlikovati od dušika (N) koji je u elementarnom stanju kemijski prilično inertan i pri procesu disanja ostaje nepromjenjen. izuzev helija (He) koji ima 2 elektrona. Izuzev radona (n) svi se ostali inertni plinovi nalaze u zraku.

a još ekonomičnije rješenje je napunjene žarulje sa kriptonom (Kr) i ksenonom (Xe).000008 % Ipak imajući u vidu veličinu zračnog omotača. jer bi metalna nit prešla u oksid ili nitrid.kriptona (Kr) 0. Takva žarulja dulje traje ( smjesa 90 % argona (Ar) i 10 % dušika (N).ksenona (Xe) 0. zamjenjuje vodik za punjenje zračnih balona.5 l ili 0.Argon (Ar). najlakši plin.Kripton (Kr). Zahvaljujući tome što su industriji potrebne.326 . a u nazočnosti tragova žive (Hg).neona (Ne) 8 l ili 0. .helija (He) 2 litra ili 0. koji sad služi za njihovo dobijanje. Umjetni zrak. Inertni plinovi se mnogo primjenjuju i u svjetlosnim reklamama. kripton (Kr) i ksenon (Xe) su u uporabi za punjenje električnih žarulja. a neon (Ne) svjetli jasnocrvenom svjetlošću. Žarulje punjene zrakom bi brzo izgorile. . daju plavu i zelenu svjetlost. . pri prolasku elektriciteta svijetle karakterističnom svjetlošću.0016 %. jer se u takvom zraku (pošto ima malu gustinu) lakše diše. i radon (Rn) u uporabi su u medicini. oni seipak svi primjenjuju: . koji se dobijaju frakcionom destilacijom tekućeg zraka.argona (Ar) 4500 l ili 0.00096 %. koji je sastavljen od smjese 21 % kisika i 79 % helija (He) uporabljuju ronioci. Cijevi napunjene ovim plinovima.00011 %.). . ksenon (Xe). ni ovo nisu male količine.Helij (He) je poslije vodika. pri ovoj preradi zaostaje materijal bogat inertnim plinovima. a zbog inertnosti (nije zapaljiv). Ovakav zrak rabi se u izvjesnim slučajevima u medicini. .9 % .004 l ili 0. Tako cijevi napunjene sa . Stoga se iz žarulje izvlači zrak i puni sa inertnim plinovima.248 argonom (Ar). vrlo velike količine čistog dušika (N2) i čistog kisika (O2). pri radu pod vodom. . Iako su inertni plinovi kemijski vrlo neaktivni.

g. Zanimljivo je.Kripton (Kr) je izdvojen 1898. još i neki drugi plin.g.g.Ksenon (Xe) također izoliran 1898.. kako su inertni plinovi otkriveni: . Nađeno je. U uporabi je za uređaje. Tako je otkriven argon (Ar) 1894. da u zraku. Naime astronomi N.Ramsay i W. Na nekim mjestima u Kanadi. Postojanje tog elementa pretpostavio još Mendjeljejev.257g. .novi. doduše mala. Texasu izbija helij (He) iz zemlje u plinovima. znači Sunce. Razlika je bila.g. u kojima se proizvode izvanredno niske temperature (bliske apsolutnoj nuli).riječi kript . Koloradu. zahvaljujući usavršenim aparatima za mjerenje mase. sintetizirani su njihovi spojevi u novije vrijeme i neki spojevi helija (He).Helij (He) je otkriven pri proučavanju Sunca. Ime za neon predložio dvanaestogodišnji sin Ramsaya po grčkoj riječi neos .251 g.006 g i nije poticala od nepravilnog mjerenja.327 Helijem (He) se pune žarulje i plinski termometri.Travers.Ramsay i M. Ime je dobio po grč.g. Ime dobio po grč.skriven. . Rayleigh. ostaje pored dušika (N2). -Argon (Ar) je otkriven. Tek 1895.Neon (Ne) je otkriven 1898. . Zato kažemo da je argon (Ar) otkriven "trijumfom treće decimale". Razlika je iznosila 0. Ipak usprkos neaktivnosti inertnih plinova. Helios na grč. .riječi xenon što znači stran. da se specifična masa dušika (N2) dobivenog iz zraka nepodudara sa specifičnom masom dušika (N2) dobijenog kemijskim reakcijama iz dušikovih spojeva.a otkrili su ga W. a 1 l dušika (N2) dobivenog kemijskim putem ima masu od 1.Locquier i J. Jensen snimali su sunčev spektar 1871. već je ukazivala na mogućnost.g. a otkrili su ga W. Tako je nađeno da 1 l dušika (N2) izdvojenog iz zraka ima masu od 1. kada mu se oduzme kisik (O2). pronađen je i izoliran helij (He) u zraku.

9%). ima srazmjerno malo (0. Glede svemira.328 I D 7 VODIK (H) To je najrasprostranjeniji kemijski element u svemiru. na Zemlji vodika (H). . pri toj fuziji. gdje u zvjezdama u nuklearnim reakcijama fuzije iz vodika (H) nastaje helij (He). gdje omogućava život. Nastaje energija. koje samo djelić dopre na Zemlju.

dok kod drugih eksploziva. Vodik (H2) se u laboratoriju može dobiti u Kippovom aparatu: Zn + 2 HCl => ZnCl2 + H2 Ogromne količine vodika (H2) troše se na sintezu amonijaka (NH3). jer je produkt eksplozije voda (H2O). Na. . pri elektrolizi kuhinjske soli (NaCl). produkt su najčešće otrovne tvari.voda.g. Ime dao Lavoisier 1781. koji se upotrebljava kada je potrebno izvršiti eksploziju u zatvorenim prostorima.329 Vodik (H) je otkrio Cavendish 1766. a u omjeru sa zrakom (18 % H i više od 60 % kisika). Vodik (H2) je zapaljiv plin. proizvodnju nekih metala. Vodik se može dobiti i iz metana: CH4 + H2O uz nikl (Ni) na 800oC => CO + 3 H2. (grč. mirisa i okusa. Rb. Sr. Tekuća smjesa vodika (H2) i kisika (O2) je eksploziv. Najreaktivniji metali (Li. u organskoj industriji u prehrambenoj industriji. K. genao . eksplozivan. stvarajući hidride. Ba) reagiraju sa vodikom. Vodik (H) je plin. Cz.stvarati) ili onaj koji stvara vodu. Molekul vodika (H) se sastoji od dva atoma.g. povezanih kovalentnom vezom. kod proizvodnje klora (Cl). Zanimljivo je. Vodik (H2) se industrijski dobija: C (koks) + H2O (vodena para) => CO + H2 Smjesa koksa (C) i vodene pare (H2O) zove se "vodeni plin". Ca. Vodik (H2) se dobiva i kao nus produkt. bez boje. Najviše su u uporabi litijev hidrid (LiH) i litijev-aluminijev hidrid (LiAlH4). To je najlakši kemijski elemenat (pa po nekim kemičarima početak početka). hydor . da je u reakciji stvaranja hidrida. vodik oksidaciono sredstvo.

330 * voda H2O) Voda (H2O je spoj kisika i vodika. kondenzira se pa ponovo isparava. Tako morska voda sadrži cca 2. zato je na sobnoj temperaturi tekućina. Da bi smo dobili kemijski čistu vodu.0221 % . .najveća gustoća = +4oC .specifična toplota = 1. U kemijskom pogledu. voda (H2O) je vrlo reaktivna tvar: reagira s mnogim oksidima metala i nemetala i stupa u niz reakcija. .hidrološki ciklus. Kemijski čista voda. što se čini destilacijom.7 % kuhinjske soli (NaCl) ili zlata (Au) cca 0.specifična masa = 1.nema.61 % .voda na zemlji (vodotoci.morska voda 97.jezera) 0.00000004 %. pa se to kruženje vode zove . boje i mirisa.001 % Voda neprekidno isparava.voda u zraku (vodena para) 0. prirodnu vodu. Često se još viši stupanj čistoće vode dobija predestilacijom. Molekula vode je povezana vodikovom vezom. Tako vode. . Prirodna voda sadrži otopljene minerale. koje sadrže veće količine otopljenih soli (Ca.035 % . koje ona sadrži. Voda prekriva dvije trećine Zemljine površine ( volumen je 1. gotovo svih kemijskih elemenata. Najčišću vodu možemo dobiti sagorjevanjem čistog vodika (H2) u čistom kisiku (O2).točka vrenja = 100OC. . . Voda ima fizikalne osobine: .kiselost vode pH = 7 (nije ni kisela niti bazna) na 20oC . Ove vode nisu podesne za uporabu u industriji. nema prijatan okus i nije podesna za piće. okusa.voda u zemlji 0.točka taljenja = OoC.voda je najbolje otapalo u prirodi.39 milijardi km3). .Maseni udio je .33 % .polarne kape 2. Mg) zovemo tvrda voda. moramo osloboditi od primjesa.

Zbog slabijeg prijenosa topline. zagrijavanjem vode na stijenkama posuda talože se netopljivi karbonati. kationski i anionski izmjenjivač se nakon nekog vremena oslabe (ponestane (H+ i OH-)). Mg++). koja u 1 l sadrži 10 mg kalcijevog oksida (CaO). Omekšavanje vode je postupak. .kationski izmjenjivač OH-smola + HCO3. kao kemijska tvar je vrlo postojana.=> HCO3-smola + OH. gdje su u uporabi visokotlačni parni kotlovi. kroz nastali sloj karbonata. Vodu je najzgodnije razložiti uz potporu električne struje u Hofmannovom aparatu. ima voda. sa visokim tlakom pare. što slabi njegove mehaničke osobine.anionski izmjenjivač Oslobođeni (H+ i OH-) iz izmjenjivača odlaze u vidu: 2 H+ + OH. To je posebice opasno u industriji. koji se u obliku soli talože u tvrdoj vodi. U industriji i domaćinstvu. kojim se uklanjaju ioni. Stoga treba parne kotlove puniti omekšanom vodom. Omekšavanje se može postići kuhanjem.331 Voda. To su kalcijevi i magnezijevi ioni (Ca++. materijal posude se pregrijava.=> H2O Tijekom uporabe. Jedan stupanj tvrdoće. ali je skupo. Tvrdoća vode izražava se stupnjevima tvrdoće. zato se vrši omekšavanje ili deionizacija vode (demineralizacija) sa sintetičkim kationskim i anionskim smolama: 2 H-smola + Ca++ => Ca-smola + 2 H+ . koji uzrokuju tvrdoću vode.

a ioni (OH-) iz lužine (NaOH).332 Zato se izmjenjivači trbaju regenerirati. . Pritom se kationi vezani u kiselom izmjenjivaču. zamjene vodikovim ionima (H+) iz klorovodične kiseline (HCl). a to se provodi ispiranjem kiselog izmjenjivača sa klorovodičnom kiselinom (HCl) i ispiranjem alkalnog izmjenjivača sa natrijevim hidroksidom (NaOH).

333 .

uvjetovano je stabilnosti i reaktivnosti Sunca.kisik (O2). dolazi u slobodnom stanju: . Slijedeći koncentrični krug. obrazujući tako rudna nalazišta. Poluprečnik ove koncentrične sfere iznosi cca 3000 km. zlato .dušik (N2). od kojih se centralni dio sastoji od metalnog rastaljenog željeza (Fe) i dosta nikla (Ni). Rasprostranjenost kemijskih elemenata na Zemlji uvjetovano je fizikalnim i kemijskim procesima. . kripton-Kr ksenon-Xe.Au. neon-Ne. Samo nekoliko kemijskih elemenata u prirodi. . Naš planet Zemlja može se podijeliti u više koncentričnih krugova. u koji je geološkim procesima dospio i dio sloja ispod (sulfidi i oksidi metala). platina .plemeniti plinovi (helij.plemeniti metali (srebro .sumpor (S). samo u spojevima. To je silikatni dio. Slijedeći sloj. koji su se zbivali tujekom njenog geološkog razvoja.334 I D 8 RASPROSTRANJENOST ELEMENATA U PRIRODI Rasprostranjenost kemijskih elemenata. pa se javljaju čak i u nama dostupnom sloju Zemlje. argon-Ar. također je debljine cca 1500 km.Ag. .He. radon-Rn). koji opkoljava centralni dio i čija je debljina cca 1500 kmsadrži uglavnom: sulfide i okside metala. .Pt ). . Svi ostali kemijski elementi se nalaze u prirodi.

.. da je kora sastavljena uglavnom iz spojeva devet kemijskih elemenata.. U običnom životu poznatiji i češće upotrebljavani metali čine relativno neznatan dio Zemljine kore......aluminij (Al)..... U njoj ćemo naći....................silicij (Si)........cink (Zn) ......09 % ..kositar (Sn) ...........platina (Pt) ....1 % .....62 % Zemljine kore.....000005 % ..........2 % ..........kisik (O2) sa masenim udjelom od 46.................. samo zemljina kora: litosfera.............magnezij (Mg) ..02 % ....0.......... ........ 0.......0..... ali u vrlo različitim količinama..........7 % .........kalij (K) ............. ........ samo kemijski elementi.............8 % ........ Slijedi: ..............nikl (Ni) .kalcij (Ca) ......................................... Ako se posmatraju............srebra (Ag) ..0...........titan (Ti) ........... 5............... To su: .......................0 % ..fosfor (P) ............6 % .01 % ..... 0...............19 % . 0............... 2..........0...........................06 % itd... .......0.............1 % ................................... 27..natrij (Na) ...sumpor (S) ................ugljik (C) ..........................0006 %................... 0....... ....6 %..... pa je tako: ...........2...........................................bakar (Cu) ...................... hidrosfera i atmosfera.12 ...............0...41 % ..............018 %...... 3..... koji su u većim količinama učestvovali u izgradnji Zemljine kore..............željezo (Fe) .000004 % ..klor (Cl) .. može se reći....... gotovo sve kemijske elemente...................... 8.................................vodik (H2).....97 % Tako prvih devet kemijskih elemenata čini 98.............................0.............mangan (Mn) . izuzev nekih transuranskih i sintetičkih (dobijeni umjetnim putem) kemijskih elemenata....... 2...0....0...6 % .......335 Ako se uzme u bzir..............

................ 0................................... 0........................... U izvanredno malim količinama nalazi se: -kripton (Kr) ................... 0............336 ......radij (Ra) ........................00000015 %..... 0................0000000029 % .... .....000000019 % .....ksenon (Xe) .000000000007 %..zlata (Au) .

.......................................................................................................(ID2) 10 8............. Elementarni fosfor (P) je u kemijskom pogledu neaktivniji od dušika (N2): DA NE (ID 3) 10 4........Koji plin i kako otkriven? .......................................Objasni: što su to umjetna gnojiva?..............................................................................................Koji je najtvrđi mineral u prirodi?..................................... 5 antimonova (Sb) ruda zove se.........................................(ID4) 10 9.......................................................... ................................................... Arsenova (As) ruda zove se................................................................................................5 6................. .....Datum............. Kako?. U zemljinu atmosferu.(ID3) 10 2.............................................................................. ................................. Nabroji kemijske elemente XV skupine PSE...... Jedan inertni plin otkriven je "trijumfom treće decimale".................... Objasni kruženje dušika u prirodi:............. Zato halogeni imaju izrazit METALNI NEMETALNI karakter (ID5 ) 10 10.......ocjena........ primajući jedan elektron................................ Ime..................................................................................................................................... elementarni kisik /O2) dospijeva procesom fotosinteze................................ ...............(ID3) 10 5...................................................................................................................................... Ime :................................................................... ........10 ) ID Test broj 01.............................. Sumpor (S) se nalazi u oblikusulfidnih ruda............................ Napiši formulu reakcije fotosinteze: (ID4) 10 7.... Ime i prezime.................. Kako?............. 1.. ..........................(ID6)10 ukupno bodova............. koji je najmekši mineral u prirodi.................... .......................................337 I D 09 TESTOVI I D OD ( 1 ........................... Halogeni........................... simbo i boja:........................................................................................................................................................................................................................................ ostvaruju strukturu inertnih plinova....................(ID 3) 10 3........ formula:..

......... ... koji ima značajnu funkciju u metabolizmu. (ID3) 10 3.........................Napiši reakciju dobijanja klora (Cl) u laboratoriji iz kalijevog permanganata (KMnO4 (ID5) 10 9...................... ......................................................... ..................... za optičke instrumente................(ID4) 10 8........................................................ a opet u svim kiselinama je fosfor (P) u pozitivnom petooksidnom stanju............................................ ................................................Datum...................................................................................................................................(ID2) 10 ukupno bodova........ simbol i boja:.......... Ime i prezime.................................................................. pri vulkanizaciji kaučuka................................................ Ime..............................................Jod (J) je sastojina hormona (kojeg):.........................................................Nabroji kemijske elemente ugljikove (C) skupine PSE?....................................... .................. Kakvim plamenom gori zapaljen na zraku?........................ XV skupina PSE......................................... ............................. Koje su to kiseline i kako se dobijaju: ...........................ocjena.................................................................. Dušikov suboksid (N2O)...................... amfoternog karaktera su:............. ............................ Tri različite.... metali su:............................................................ Nedostatak tog hormona izaziva (što?) ................. Objasni "ozonske rupe" riječima?.......................................(ID4) 10 6..................................................... 1........... ..................... Gdje su nalazišta sumpora (S) u svijetu?.................. kao i fosfor pentoksid (P2O5)............................... Selen (Se) je u uporabi u industriji stakla....................................................................XVI skupina PSE......................................................................................................................... nemetali su.........................................338 I D Test broj 02................................... (ID3) 10 2......................... Sve što znaš::.............................................(ID5) 10 10.............................................(ID4) 10 7.............................................................................................................................................................................................................................(ID4) 10 5...........................(ID3) 10 4........................

........................................ ............ 1.........(ID5)10 5.........Sve o dušikovom monoksidu (NO) što znaš:... simbol i boja:.......... Kako se klor (Cl) dobija u laboratoriju iz manganovog dioksida (MnO2)? (ID5)10 6........................................................na 444..................................................................... Ime i prezime..(ID3)10 3..... Otkrili ga 1898................................................................................................................................................... ................................................ ......................(ID4) 10 10.... Tko i kada?...........................................................Sumpor ima čitav niz promjena.............................................. Ramsay i Travers........... Struktura i sve što znaš o njoj:.......................................................... To je kemijski elemenat.................(ID3) 10 2.....................................................................339 I D Test boj 03.................................................... XVII skupina PSE.......................... ........................................... ..........................Kako se dobija silicij (Si)........................ Na 1190C je................. formulom: (ID2) 10 8.............................Datum....................................................na 1600C ................................................................................................................................................ Hipoklorasta kiselina................ Koji?. Polonij je otkrio........ Osobito je važan u stanicama za prenošenje nasljednih osobina................. ......... .......... .................................(ID3)10 4........................... Sve o elementarnom dušiku (N2) što znaš:...(ID6) 10 9.......... u povezivanju lanaca aminokiselina u (što?):................ .............................................. ime predložio 12-godišnji sin Ramsaya.........................50C.......... Ime......................(ID5) 10 7.......... Fosfor (P) se u organizam unosi biljnom hranom...................na 2500C..................................................ocjena...................................................(ID4)10 ukupno bodova.....................g..................

........ Koje je to umjetno gnojivo? . eksplozivnog djelovanja............................................................................................... 1921.......................U laboratoriju se klorovodična kiselina (HCl) dobija uticajem sumporne kiseline (H2SO4) na kuhinjsku sol (NaCl).. ................. Kojom bojom:......(ID3)10 2........................ lako se stvrdnjava.............. Tako na običnoj temperaturi sumpor (S) ima (koliko atoma)::..................................................... razbiti eksplozivom.......Jod boji u najmanjim količinama otopinu škroba........................................................................... .. koje potiču od promjena broja atoma (S)........ koliko sumpor (S) ima atoma................... kada se stvrnula veća količina tog gnojiva..................................... može dati tri niza soli................................................................................................................................ pokušali.............................XVIII skupina PSE................... Opiši postupak proizvodnje F..........ocjena......................................(ID3)10 5...................................................(ID4) 10 7....... (ID4) 10 6.... Dušikov dioksid (NO2)..................340 I D Test boj 04. Ime.............................................. Kako? (ID5)10 9.................... a......................Habera iz 1908.......................................................................Datum....................... tečni sumpor (S) (koliko ima atoma)................................... Najveće količine dušika (N2) iz zraka................................................................................ Napiši formulu i ženevsku nomenklaturu? (ID3)10 4....................(ID5)10 ukupno bodova.(ID6) 10 8.................................................................... ...... u parama.................. Navedi primjere spojeve halogena sa vodikom:........ ......................................................................................................... Što je to "umjetni zrak"?........(ID3) 10 3.....g.......................................................... ....... ..................(ID5)10 10....................... Ime i prezime.............. ..................... Interesantne su promjene sumpora (S)................................................ troše se za proizvodnju amonijaka (NH3).... simbol i boja:.......................... Sve što znaš:........ Koje je to umjetno gnojivo.......g.............................. Nastala eksplozija u kojoj je poginulo više od 500 osoba........ 1........... Fosforna kiselina.....:........................

..... 1.......... Koliko oksidacijski ima broj klor (Cl) u klornoj kiselini?..........(ID3) 10 3........................................................... ............................................... Jedan volumen vode otapa na 00C .................. (ID4) 10 6...........(ID4) 10 7....................................................................kisik i sumpor su izraziti (što?)................................................................................................................................................................a na 18000C molekul sumpora raspada se na (koliko ?)............................................................................................................................ ...................................1 dm3 ima (koliko grama).....(ID4)10 8............dok je ...........................ocjena...................(koji element?) ...........................................(ID4) 10 9........................................................... ................................ Ime i prezime..... ...........(ID3) 10 4....... Amonijak (NH3) je pod normalnim uvjetima (Što?).................................................Kiselost (pH9 čiste vode je (koliko?)............................................................................ Tko....... On je teži od vodika (koliko puta)................................................specifična masa vode je (koliko?) ......... ...........(ID5) 10 ukupno bodova......... ....... Zašto se upotrebljava "tinktura joda"?..................................................................Da bi postigli konfiguraciju inertnih plinova elementi XVI skupine PSE treba da (ŠTO?)......koncentracija iona čiste vode je (koliko?)....... Sve u vulkanizaciji što znaš:........................................................... .......................................................................................(ID5) 10 10......(ID3) 10 2......................................................................341 I D Test broj 05....................... Kako se dobija trostruki superfosfat (umjetno gnojivo)? ID3) 10 5..........................sa osobinama metala.................................................... .... ........Na 9000C sumpor (S) ima (koliko atoma)..........................................................................................................................................................................Datum.................. Sve što znaš:...................................... kako i kada je otkrio fosfor (P)?...................................... Didušikov trioksid (N2O3).........................

.............. U nekim slučajevima arsenovi spojevi su u uporabi kao lijekovi............... ......... Što?................ Koji je to kemijski element? Ime dobio po državi..........(ID4) 10 9......... .............. Sve što znaš:........................ fosfor (P) je u uporabi kao otrov za štetočine.....................(ID4) 10 ukupno bodova..................g.. topline................ kako se zapali šibica?.......................................... otkriven 1885...........................................Što je to "Thomasovo brašno"?.............................................................342 I D Test broj 06........................ (ID3) 10 4............... Napiši formulom dobijanje dušićne kiseline (HNO3) iz čilske šalitre:................................................................................ Kako nastaje "nišador"? Napiši formulom: (ID5) 10 2............ ........................................................... I D Test broj 07.................... a u ratu za proizvodnju napalm bombi i dimnih zavjesa.......................... ali mogu biti i (što?): ..................Objasni riječima................... (ID4) 10 10....... .............Proces uzimanja i trošenja kisika u organizmu...................... U organizmu arsenovi spojevi služe............... Ime i prezime.................................................................... predvidio ga Mendjeljejev.......................................................... 1............ Kako?..................................................................... To je...Datum.......................................(ID3) 10 5................ Didušikov tetroksid (N2O4)............... ..................................Ocjena.........................................................(ID3) 10 8.. ............................................................................................................................ zove se............................................(ID3) 10 6............................................. ........................................................................... Pored uporabe u proizvodnji šibica......... To je EGZOTERMNA ENDOTERMNA reakcija.... DA NE (ID3) 10 7... kao katalizatori nekih kemijskih reakcija.................... Što je to "carska vodica"?......................................... tako što se vrši..............................(ID3) 10 3................................

.......ocjena................ Olovo je u prirodi u malim količinama (kojim?)................................................... ................................................................... ukupno bodova........ Napiši način dobijanja dušićne kiseline direktnom sintezom dušika (N2) i kisika (O2) (ID3) 10 4................. .............................. Sumpor (S) se javlja u više alotropskih modifikacija.....................(ID3) 10 6............ Sve o didušikovom pentoksidu (N2O5) što znaš?............... I D Test broj 08.........343 Ime i prezime............................................................................................................... Kako amonijev hidroksid (NH4OH) reagira sa sumpornom kiselinom (H2SO4)? (ID4) 10 2..........(ID4) 10 8............ zbog njihove male topivosti................................ ........................ Što je to "mineralizacija"?............... . DA NE (ID4) 10 (ID4) 10 10 Koliko 1 l vode na O0C može otopiti klora (Cl)................................... pa se tercijalni fosfat prevodi u primarni fosfat.................... koji je podesniji (topliviji): (ID3) 10 5...Drvce zamočeno u sumpornu kiselinu (H2SO4) pocrni........... Kako se dobija sumporvodik (H2S) u Kippovom aparatu: 9........... 1........................... Kojih?............... U % i u mas?.....(ID3) 10 3......................Kako se dobija iz rude galenita? (ID3) 10 7.......................................... Biljke teško asimiliraju fosfate......................Datum...................................................

................................................ za jedne novine.................................. sa drugim elementimo zovemo....................... Bizmut (Bi) u prirodi se nalazi kao (što?)...................................................... kada se prevedu preko katalizatora na 6000C: (ID3) 10 3...................................................za jednu haljinu od umjetne svile:.......................................... ................................ ..................................................... Kako se proizvodi urea (umjetno gnojivo .............Korozija željeza (Fe) ja BRZA SPORA oksidacija (ID4) 10 7............................................................................. 1................................(ID4) 10 ukupno bodova.....................)ID3) 10 4............... ......... Kako?.........344 Ime i prezime....... Spojeve kisika....ocjena......... Za preradbu 1 kg šećerne repe troši se (koliko) vode........................(ID4) 10 6.............. U uporabi je za (što?).......................... Sve što znaš:.......(ID3) 10 2............................ Ogromna je uloga vode u industriji.........................................a proces se zove............................. Kisik (O2) se jedini sa skoro svim kemijskim elementima..................U laboratoriji se sumpor dioksid (SO2) dobija iz bakra (Cu) i sumporne kis (H2SO4): (ID4) 10 9... kod proizvodnje sumporne kiseline (H2SO4)? (ID 4 ) 10 10.... Što je to "crveni" a što "bijeli" fosfor (P)?....(ID4) 10 8.................................. .......................................................Datum................................................................................................................... ............... ........... Na običnoj temperaturi sumporna kiselina (H2SO4) je (nastavi)..................................................................Napiši formulom? (ID3) 10 5......................................................... Dušikasta kiselina (HNO2).....................................Što predstavlja zbirnu formulu.............................................................................. I D Test broj 9...........a za proizvodnju jedne boce piva troši se koliko vode...... Napiši način dobijanja dušićne kiseline (HNO3) iz smjese amonijaka (NH3) i zraka............................................

.... Soli dušićne kiseline (HNO3) zovu se..........345 Ime i prezime....... daje otopinu.............................................. AKTIVNIJI NEAKTIVNIJI od dušika (N2) (ID3) 10 5...........Datum............................................................ koja djeluje slabo bazno.............. I DS Test broj 10........... Dušićna kiselina je jako OKSIDACIONO REDUKCIONO sredstvo Otapa sve metale...................... Koliki?..... .......................................................................................................................................................................................... Dobio ga je iz zraka..... Dušik PODRŽAVA NEPODRŽAVA gorenj (ID3) 10 2........................(ID5) 10 10........................................................................ koja vrije.................. Kako kalijev klorid (KCl) štetno utiče na neke biljke (duhan................ Tali se na temperatur..Sumpor trioksid (SO3)............. Phosphorus na grč..................................................................... .............. određuje kojaumjetna gnojiva treba dodati i koliko?.....Perklorna kiselina (HClO4)............ Kako se dobija? (ID3 ) 10 6....................... Kojoj?.. DA NE (ID3) 10 3.ocjena........................ To je bezbojna tečnost..........................Ima točku vrenja na temperaturi..............................g..................................................(ID4) 10 9.. Amonijak (NH3) sa vodom................... (ID4) 10 8................. . Sve što znaš:..... šećerna repa) pa se za te kulture rabi kalijev sulfat (K2SO4)....... 1.......... sem (kojeg?)............................................................................................ Što?.......................... ...... Na kojoj temperaturi?..... Kako?.......... krumpir......... ............ Halogeni imaju niz sličnosti................... hmelj............................................. znači........................................................... Kojoj?..................Otkriće dušika (N) pripisuje se D..........................................Zašto se tek na osnovi kemijske analize............................ Kojih?..................(ID3) 10 4....... Volumni odnos dušika je u atmosferi............................... .......... Sve što znaš?...................................... Arsenovi spojevi SLUŽE NESLUŽE u borbi protiv biljnih štetočina........................................... grožđe.......................................(ID5)10 ukupno bodova...........................Rutherfordu 1772............(ID3) 10 7.......................................

................................... Kako?................. Kako?................................................... U kojim su skupinama prijelazni elementi?......................... ............................................................................................................................................... Kako?....... Koliko će se izlučiti bakra (Cu) pri elektrolizi bakarnog II sulfata.......................... Katoda je...................................................................................................................................................... Prvi zakon elektrolize glasi.................................... .....2 XVIII skupine PSE..................... ..................................... Kako?.............. a zlato je (III): 10 10....................................................................................................................... Što je to analiza?........................................................................ .................................................Jegulja od 1...................... 10 3....................... a struja bila jačine od 3 A? 10 9.....................5 m dužine stvara napon od koliko?.............................................. .................................................... Kako?....................................................... (što?)....................1 0 5....... Kako?....................................... 1.........................ocjena....2 XV skupina PSE zove se.......................................................................................... anoda je (što?)..............................................5 a što sinteza?......... ..............................................................................................................................................................................................................................Datum............................................................................................2 8................ XIV skupina PSE zove se......................10 7.10 ukupno bodova.............. ako je elektroliza trajala 5000 sec..... ......................................................5 6........................................ Kako?...........2 XVI skupina PSE zove se.............................. Koje tvari utiču na brzinu kemijske reakcije?........................................................ Jegulja je pokretni gorivi članak............... Kako?.......... Pravilo le Chateliera glasi..........................Koliko dugo će trajati elektroliza presvlačenja zlatne narukvice sa 4 g zlata (Au) Jačina struje je 5 A......... zove se................2 XVII skupina PSE zove se...............................................................................5 4...................(IC 10 2............................................................................ Kako?.. I skupina PSE zove se...................................................5 Druga skupina PSE zove se...............346 Ime i prezime..........................................

sfalerit (ZnS). koji sadrže dušik (N). Otkrili su argon (Ar) Ramsay i Rayleigh 1894. Argos grč. Galenit (PbS). jer njih organizmi nemogu neposredno da iskoriste. grafit. bor (B).006 g i nije poticala od nepravilnog mjerenja. a ovaj u nitrate. fosfor (P) i kalij(K) a ponekad i magnezij (Mg).Dijamant. Sav proces se zove nitrifikacija. To su spojevi. CO2 + 6 H2O + klorofilna fotosinteza => C6H12O6 + 6 O2 07. Mrtva priroda nam daje elementarni dušik (N) u zraku i solima. halkopirit (CuFeS2. koji za živi svijet nisu značajni ni elementaran niti u solima. Kad biljni i životinjski svijet ugine. pa ih vrlo složenim postupkom prerađuje.347 I D 10 RJEŠENJA I ODGOVORI I D TESTOVA Odgovori i rješenja I D testa broj 01. 02. Dušik (N). Realgar (As2S3). Ne 04. Tako je "trijumfom treće decimale" matematičkim putem otkriven argon (Ar). 03. sumpor (S).g. znači bez energije. 06. Biljni svijet. arsen (As) smeđ. fosfor (P) bijel. 05. Nađeno je da je apecifična masa dušika (N). Argon (Ar). dobivenog iz zraka i iz dušikovih spojeva različita. gips (CaSO4x2H2O). dušikovi spojevi prelaze u amonijak (NH3). Poslije je i eksperimentalno dokazan. . već je ukazivala da u zraku pored kisika (O2) i dušika (N2) ima još neki element. pak može da rabi uglavnom nitrate. cink (Zn). antimonit (Sb2S3). 10. biljka siše nitrate. Životinjski svijet se hrani biljkama i od njih uzima dušikove spojeve za svoje proteine (bjelančevine). 09. Nemetalni. bezbojan. 01. pirit (FeS2). Razlika je iznosila 0. arsenopirit (FeAsO2). Svojim žilicama. antimon (Sb) smeđ. 08. bizmut (Bi) srebrenobijel. gorka sol (MgSO4x7H2O).

germanij (Ge). Crvenkastim plamenom. Kisik (O) modar. Dušik (N) i fosfor (P). Na Siciliji. jodiranjem kuhi njske soli (NaCl). sladunjava okusa. 08.temperatura => N2O + 2 H2O 03. P2O5 + H2O => 2 HPO3 . kositar (Sn). Apsorpcijom ultraljubičastog zračenja kisik(O2) se raspada na atomni kisik: O2 + uv zračenje => 2 O dalje O + O2 => O3 Freoni razaraju molekule ozona (O3): CCl2F2 + uv => CClF2 + Cl. arsen (As) antimon (Sb) i bizmut (Bi) 02. dalje O3 + Cl => ClO + O2 ClO + O => Cl + O2 06. 10.348 Rješenje i odgovori I D testa broj 02. Tiroksina u funkciji štitne žlijezde. Dobija se: NH4NO2 + pov. Dušikov suboksid (N2O). selen (Se) crven. silicij (Si). Ugljik (C). polonij (Po) ima radioaktivne osobine. olovo (Pb Rješenje i odgovori I D testa broj 03. 07. sumpor (S) žut. 16 HCl + 2 KMnO4 0> 2 KCl + 2 MnCl2 + 5 Cl2 + 8 H2O 09. 05. kao narkotik (veseli plin). .orto fosforna kiselina 04.piro fosforna kiselina P2O5 + 3 H2O => 2 H3PO4 . Texasu i Japanu. telur (Te) mrk. Ima uporabu. bezbojan plin. 01. gušavost.meta fosforna kiselina P2O5 + 2 H2O => H4P2O7 .

1 l dušika (N2) ima masu od 1. Kemijski vrlo aktivan. Deoksiribo nukleinska kiselina (DNA). i ribonukleinska kise lina (RNA). astat (At).Piere i Maria Curie 1898. Plin bez boje. počne da vrije i prelazi u žutu paru. 4 HCl + MnO2 => MnCl2 + Cl2 + 2 H2O 06. Postoji kao N2 molekul.25 g i 14 puta je teži od vodika. nitrita i u proteinima. .349 01.Cl 07. okusa i mirisa. U prirodi. SiO2 + 2 C + 2000oC => Si + 2 CO 08. bezbojan i vrlo otrovan plin. Njene soli hipokloriti.g. klor (Cl) žutozelen. Dušikov monoksid (NO). Struktura: H . 10. 09. Sa kalijevim hidroksidom (KOH) daje "ževelsku vodu". Fluor (F) bezbojan. 04. postaje ponovo tečna. 05. Lakopokretljiva žuta tekućina. Neon (Ne). 02.O . brom (Br) crvenomrk jod (J) ljubičast. sve tamnija tekućina. kao slobodan u zraku i u obliku nitrata. već na zraku prelazi u dušikov dioksid (NO2 2 NO + O2 => 2 NO2 03. ali mrka. ima jake oksidacione osobine. gusta mr ka. Dobija se frakcionom destilacijom tekućeg zraka.

06. 07. 8 i 6 atoma. Amonijak (NH3) se uklanja ukapavanjem.6 i 2 atoma. 2 NaCl + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HCl 09. ksenon (Xe). 02. Crvenkastim plamenom. Stlačena smjesa se ugrije na 400 . Modro. Smjesa vodika (H2) i dušika (N2) se moraju stlačiti na 200 bahra. Amonijev nitrat (NH4NO3). 8 atoma.500oC. pa se prevede preko katalizatora (Fe). dinatrijev fosfat (Na2HPO4) trinatrijev fosfat (Na3PO4). Mono natrijev fosfat (NaH2PO4). a neizreagirani plinovi se vraćaju u proces. 10. Helij (He). 01. Kad se hladi prela zi u bezbojan plin 2 NO2 => (NO2)2 => N2O4 lako se otapa: 2 NO2 + H2O => HNO2 + HNO3 03. 04. argon (Ar). radon (Rn). CaF2 + H2SO4 => CaSO4 + H2F2 Br2 + H2 => 2 HBr H2 + J2 => 2 HJ . 8. 08. kripton (Kr). neon (Ne). 05. Na običnoj temperaturi crvenosmeđe boje.350 Rješenja i odgovori I D testa broj 04.

g. 0. Rješenja i odgovori I D testa broj 06. 04. oštra mirisa. Dobija se guma. Ca3(PO4)2 + H3PO4 + 3 H2O => 3 Ca(H2PO4)2xH2O. 01. H . tražeći zlato (Au) dobio fosfor (P) misleći da je dobio elemenat "vatru". 1000 volumena plinovitog amonijaka (NH3) 02. sp. Upotrebljava se kao spoljni antiseptik u medicini. Sirovi kaučuk se grije na 150oC i sjedinjuje se sa sumporom (S). 2 atoma na atome sumpora (S)..76. 8. u čistoj vodi koncentacija iona je 1o-7mol/dm3. alkemičar.O . telur (Te) sa osobinama metala.5 puta teži od vodika (H2). 09. Tamna tekućina. 07. pH čiste vode = 7. Pozitivnom trooksidnom stanju. 08. 2 elektrona nemetali. toplota = 1. Brandt 1669.Cl = O 10. . 05. postojana samo na niskim temperaturama: N2O3 + H2O => 2 HNO2 03. 06. Otrovan bezbojan plin.351 Rješenja i odgovori I D testa broj 05. sp.masa vode = 1. Otopina joda u etil alkoholu.

NE 07.5 t didušikovog tetroksida (N2O4) 03. 06. . 10. 2 NaNO3 + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HNO3 04. Letjelica s kojom su se astronauti spustili i poletjeli sa Mjeseca imala je oko 4. Germanij (Ge). NH4OH + HCl => NH4Cl + H2O 02. Kako je reakcija egzotermna. sumpor (S) se oksidira i šibica se za pali. kao oksidaciono sredstvo u raketnim motorima.352 01. Premaz na kutiji je crveni fosfor (P) i stakleni prah. To je kalcijev fosfat. oslobađa. Smjesa (3 HCl + HNO3) otapa sve metale. Mogu biti žestoki otrovi. Didušikov tetroksid (N2O4) u uporabi. Rješenja i odgovori I D testa broj 07. Glavica šibice sadrži smjesu kalijevog klorata (KClO4). koji se dobija kao nus produkt uz čelik Pogodan za kisela tla. temperatura zbog trenja poraste. 09. Oslobađa se se nascentni klor (Cl) koji je veoma reaktivan: HNO3 + 3 HCl => NOCl + 2 Cl + 2 H2O 05. 08. crveni fosfor reagira sa kalijevim kloratom. Disanje. egzoterman proces. u ratu kao bojni otrovi. Prevlačenjem glavice šibice po kutiji. koji je oksidaciono sredstvo i sa sumporom (S) i antimonovim (Sb) sulfidom.

2 NH4OH + H2SO4 => (NH4)2SO4 + 2 H2O NH4OH + HNO3 => NH4NO3 + H2O 02. Didušikov pentoksid (N2O5) čvrsta kristalna bezbojna tvar. vrlo nepostojana.Spada u slabije kiseline. plastični. 08. 2 PbS + 3 O2 => 2 PbO + 2 SO2 PbO + C => Pb + CO 07. Zbog raspada na dušikov dioksid (NO2) i kisik (O2) spada u jaka oksidaciona sredstva. vrlo nepostojana. monoklinski.7 g Rješenja i oidgovori I D testa broj 08. zove se mineralizacija. FeS + 2 HCl => H2S + FeCl2 09. 4. soli se zovu . amorfni.002 %. N2 + O2 => 2 NO dalje 2 NO + O2 => 2 NO2 2 HNO2 + O2 => 2 HNO3 ili 2 NO + H2O + 3 O => 2 HNO3 04.6 dm3. 0. Da. Ca3(PO4)2 + 2 H2SO4 => Ca(H2PO4)2 + 2 CaSO4 05. 03. Rombski. Proces pretvorbe organskih ostataka u humus. 01.353 01. a onda iz humusa u mineralne tvari. 10. 06. 14.

vrije na 338oC. za spravljanje lako topljivih slitina: Rozeov metal. bez mirisa. Bezbojna uljasta tekućina. 07. SO2 + H2O + NO2 => H2SO4 + NO / 2 NO + O2 => 2 NO2 10. Pošto je reakcija vrlo burna nikada ne stavljati vodu u kiselinu (VUK) nego oprezno kise linu u vodu (KUV). 15 kg.354 nitriti. To su alotropske modifikacije fosfora (P). . 4 NH3 + 5 O2 => 4 NO + 6 H2O dalje 2 NO + O2 => 2 NO2 2 NO2 + H2O => HNO3 + O2 03. 82 %. Crveni je stabilniji. Rješenja i odgovori I D testa broj 09. Pare vrlo otrovne. 08.65. 2 NH3 + CO2 => NH2CONH2 + H2O 05. 02. 06. 01. Cu + 2 H2SO4 => CuSO4 + SO2 + 2 H2O S + O2 => SO2 / 4 FeS2 + 11 O2 => 8 SO2 + 2 Fe2O3 09.4oC. Sulfid bizmutit. a na 450o se raspada. Raspada se : 2 HNO2 => NO2 + NO + H2O 02. pr miješanju sa vodom oslobađa se toplina.0. 1. mrzne na 10. 04. nepodržava gorenje. oksidacija. 5. spora oksidacija. Oksidi. Vudov metal (tali se na 70oC).

05. sustav će reagirati tako da se djelovanje smanji. 2 KCl + H2SO4 => K2SO4 + 2 HCl. Klor je u pozitivnom sedmooksidnom stanju: O // H . Na običnoj temperaturi tekućina. Služe.1oC. škodljivi plinovi. Nitrati. 86oC. Soli perklorati. .O . Svi se spajaju sa vodikom. Pt). 02. oksidaciono.Cl = O // O Rješenja i odgovori I D testa broj 10. aktivniji. ali višak odlazi u vodotoke i bunare i onečiščuje okoliš. Burno reagira sa vodom dajući sumpornu kiselinu (H2SO4): SO3 + H2O => H2SO4 09. koji iz reakcije izlaze nepromjenjeni. plemenitih metala (Ag. Nosilac svjetlosti. Au. 01. nema niti jednog slobodnog u prirodi. Kada se na neki sustav. 07. već na 17oC prelazi u kruto stanje. koji je u ravnoteži djeluje izvana. 280oC. 08. Umjetna gnojiva su topljiva u vodi i veći dio biljke iskoriste.355 NH3 + H2O => NH4OH 03. Katalizatori. sa bazama grade soli 10. svi su bezbojni. 44. rabe se u industriji eksploziva. Vrije na 45oC. 04. 06.

Rastavljanje tvari na komponente.356 03. dobivanje novih tvari iz poznatih tvari. 06. Masa tvari izlučena na elektrodi. jednak je umnošku jakosti struje (I) i vremenu (t). kisikova (O) skupina PSE. 04. 05. koji protiče (Q) kroz elektrolizer. koje je prošlo kroz elektrolit. Alkalijski metali. rep. Glava. halogeni elementi. Naboj. Ugljikova (C) skupina PSE. dušikova (N) skupina PSE. Od III skupine PSE do XIII skupine PSE. inertni (plemeniti ) plinovi 08. DODATCI Spisak minerala (ruda) pojedinih kemijskih elemenata: Litij (Li) . 09. 10. 07. proporcionalna je množini elektriciteta. 450 V. zemnoalkalijski metali.

muskovit ( KAl2(AlSi3O10)(OHF)2) * Flogopit (KMg3(AlSi3O10)(OHF)2) .357 * Amligonit (LiNaAl(PO4)) * Trifilin (LiFeMn(PO4)) * Spodumen (LiAl(Si2O6)) * Lepifdolit (K(AlLi)3(AlSi3O10)(OHFe)2) * Petalit (LiNa(AlSi4O10)) Natrij (Na) * Albit (Na(AlSi3O8)) * Oligoklas ( CaNa(AlSi3O8)) * Kamena sol (NaCl) * Čilska salitra (NaNO3) * Kriolit (Na3(AlF6)) * Glauberova sol (Na2SO4x 10 H2O) * Boraks (Na2B4O7 x 10 H2O) * Kriolit (NaAlF6) Kalij (K) * Glinenac (K(AlSi3O8)) * Tinjac .

kalijevc sulfat ( K2Mg(SO4)2 x 6 H2O) * Polihalm (K2Ca2Mg((SO4)2 x 2 H2O * Langbajnit (K2Mg2(SO4)3) Rubidij (Rb) * Lepidolit (K(AlLi)3(AlSi3O10)(OHF)2) Cezij (Cs) * Poluks (Cs(AlSi2O6) x 1/2 H2O Berilij (Be * Beril (Be2Al2(Si6O18)) * Euklas (BeAl(SiO4)OH) * Gadolinit (Be3Y2Fe(SiO4)2O2) * Hrizoberil (Al(BeO4)) .358 * Silvin (KCl) * Karnalit (KMgCl3 X 6 H2O) * Kainit (KMgCl(SO4) x 3 H2O) * Šenit .

F)2) * Diopsid (CaMg(Si2O6)) .359 * Fenakit (Be2(SiO4)) Magnezij (Mg) * Dolomit (CaMg(CO3)2) * Magnezit (MgCO3) * Olivin ((MgFe)2(SiO4)) * Enstatit ( Mg(SiO3)) * Serpentin ( Mg6(Si4O11)(OH)6 x H2O) * Milovka (Mg3(Si4O10)(OH)2) * Stiva (Mg4(Si6O15)(OH)2) * Azbest (Mg6(Si4O11)(OH)6 x H2O * Kiserit ( MgSO4 x H2O) * Kainit (KMgCl(SO4) x 3 H2O) * Karnalit (KMgCl3 x 6 H2O) Kalcij (Ca) * Vapnenac .gips ( CaSO4 x 2 H2O) * Anhidrit (CaSO4) * Margarit (CaAl2(Al2Si2O10)(OH.kreda (CaCO3) * Dolomit (CaMg(CO3)2) * Sadra .

360 * Volastonit (Ca(SiO3)) * Tremolit ( Ca2Mg5(Si8O22)(OH,F)2) * Fosforit (Ca5(PO4)3(OH,F,Cl)) * Apatit (Ca5(PO4)3F) Stroncij (Sr) * Celestin (SrSO4) * Stroncianit (SrCO3) Barij (Ba) *Težac (BaSO4) * Viterit (BaCO3) Radij (Ra) * Uranov smolinac - uranit (UO2)

Skandij (Sc), itrij (Y) * Tortvetit (YSc2(Si2O7) * Gadolinit (Y2FeBe2(SiO4)2O2) * Talenit (Y2(Si2O7)) * Ksenotim (YPO4) * Monacit ((Ce,Th)(P,Si)O4) Titan (Ti)

361 * Ilmenit (FeTiO3) * Titanit (CaTi(SiO4)O) * Perovskit (CaTiO3) * Rutil - titandioksid (TiO2) Cirkonij (Zr) * Cirkon (ZrSiO4) * Badelit (ZrO2) * Cirkonijev fluorid (ZrF4) Vanadij (V) *Patronit (VS4) * Vanadinit (Pb5(VO4)3Cl) * Roskelit (K(Al,V)2(AlSi3O10)(OH,F)2 Tantal (Ta) * Tantacit ((Fe,Mn)Ta2O6)

Krom (Cr) * Kromit (FeCrO4) * Olovni kromat (PbCrO4) Molibden (Mo) * Molibdenit (MoS2) * Vulfenit (PbMoO4) * Molibdenov sjajnik (MoO3)

362 Volfram (W) * Šelit (CaWO4) * Stolcit (PbWO4) * Volframit ((Mn,Fe)WO4) * Volframovo žutilo (WO3 x H2O) Mangan (Mn) * Piroluzit (MnO2) * Braunit (2 MnO3 x MnSiO3) * Biksbiit ((Mn,Fe)2O3) * Manganit ( Mn2O3 x H2O) * Hausmanit ( Mn3O4) * Kriptomelan ((Ba,K)2Mn8(O,OH)10 * Dodofrozit ( (MnCO3)

Željezo (Fe) * Magnetit (Fe3O4) * Hematit (Fe2O3) * Limonit (Fe(OH)2) * Siderit (FeCO3) * Pirit (FeS2) * Triolit (FeS) Kobalt (Co)

363 * Smaltin (CoAs2) * Kobaltin (CoAsS) * Lineit (Co3S4) Nikal (Ni) * Garnierit ((Mg,Ni)3(Si2O5)(OH)4) * Nikelin (NiAs) * Nikalna pakovina (NiAs2) * Gersdoftit (NiAsS) * Milerit (NiS) Platina (Pt) * Heksafluoridit (PtF6)

Bakar (Cu) * Halkopirit (CuFeS2) * Bornit (Cu5FeS4) * Kubanit (CuFe2S3) * Halkozin ( Cu2S) * Kuprit (Cu2O) * Malahit (Cu2(OH)2(CO3)) * Azurit (Cu3(OH)2(CO3)2) Srebro (Ag)

364 * Argentit (Ag2S) * Sromejerit (CuAgS) * Tetraedrit ( (Cu,Ag)3(Sb,Ag)S3) * Prustit (Ag3AsS3) * Margitit (AgSbS2) * Piragirit (Ag3SbS3) * Kerargirit (AgCl) Zlato (Au) * Silvanit (AuAgTe4) * Nagiagit ((Pb,Au)(S,Te,Sb)2) * Krenerit (AuTe2) Cink (Zn) * Sfalerit (ZnS) * Smitsonit - plemenita kamenina ( ZnCO3) * Silikatna kamenina (Zn4(SiO2O7(OH)2 x H2O)

Kadmij (Cd) * Grinokit ( CdS) * Otavit (CdCO3) Živa (Hg) * Cinober (HgS) * Levingstonit (Hg(Sb4S7) Bor (B)

365 * Boraks (Na2B4O7 x 10 H2O) * Kernit (Na2B4O7 x 4 H2O) * Kolemanit (CaB3O5OH x 2 H2O) * Borokalciot (CaB4O7 x 4 H2O) * Boronatrokalcit (NaCaB5O9 x 8 H2O) * Pandermit (Ca4B10O19) Aluminij (Al) * Glinenac (Mg(AlSi3O8)) * Ortoklas (K(AlSi3O8)) * Albit (Na(AlSi3O8)) * Anortit (Ca(Al2Si2O8)) * Muskovit (KAl2(AlSi3O8)) * Kaolinit (Al2(Si2O5)(OH)4) * Korund (rubin, safir, ametist, smaragd, topaz ) (Al2O3) * Boksit (Al2O3 x H2O)

Talij (Tl) * Lorandit (TlAsS2) * Vrbait (TlAs2SbS5) Germanij (Ge) * Argirodit (Ag8(Ge,Sn)S6) * Germanit (Cu6FeGe2S8) Kositar (Sn)

366 * Kasiterit (PbS) * Stanin ( Cu2FeSn4) Olovo (Pb) * Galenit (PbS) * Cerusit (PbCO3) * Stolcit (PbWO4) * Anglezit (PbSO4) * Boulangerit (Pb2oSb16S44) Fosfor (P) * Fosforit (/Ca5(PO4)3) * Apatit ( Ca5(PO4)3F * Vivianit ( Fe3(PO4)2) * Vavelit (Al3(PO4)2(OH,F)3) * Monacit (Ce,Th)(PO4,SiO4)

Arsen (As) * Arsenopirit (Fe(AsS)) * Arsenov sjajnik (Ni(AsS)) * Arsensko željezo (Fe(As)2) * Klovitit (NiAs2) * Niklena pakovina ( NiAs) * Smaltin (CoAs2) * Realgar ( As4S4) * Auripigment (As2S3) * Prustit ( Ag3AsS3) * Enargit ( Cu3AsS4)

367 Antimon (Sb) * Antimonit (Sb2S3) * Teredrit ( (Cu,Zn,Fe,Ag,Hg)(Sb,As,Bi)S4) * Pirostilpnit (Ag3SbS3) * Burnonit ( CuPbSbS3) * Volsbergit ( CuSbS2) * Cinkenit ( PbSb2S4 * Štefanit (Ag5SbS4 * Breithaubit (NiSb) * Ulmanit (NiSb3) * Dikrasit (Ag2Sb)

Bizmut (Bi) * Bizmutov sjajnik (BiS3) * Bizmutov oker (Bi2O3) * Galenobizmutit (PbBi2S4) * Šapbahit (AgBiS2) * Emlektit (CuBiS2) * Tetradimit (Bi2Te2S) * Eulitin (Bi4(SiO4)3) Sumpor (S)

368 * Pirit (FeS2) * Halkopirit (CuFeS2) * Olovni sjajnik (PbS) * Cinkov sjajnik ((ZnS) * Gips (CaSO4 x 2 H2O) * Gorka sol (MgSO4 x 7 H2O) * Viserit ( MgSO4 x H2O) * Težac (BaSO4) Glauberova sol ( Na2SO4 x 10 H2O) Selen (Se) * Lebdeća porašina (SeO2) Telur (Te) * Bizmut-telurid (Bi2Te3) * Tetradimit ( Bi2Te2S) * Selentelur (Te.F)2 * Hiolit ( Na5(Al3F14) Klor (Cl) * Kamena saol (NaCl) * Silvin (KCl) * Karnalit ( KMgCl3 x 6 H2O) * Bišofit ( MgCl2 x 6 H2O) * Kainit (KMgCl(SO4) x 3 H2O .Se) Fluor (F) * Fluorit (CaF2) * Topaz (Al2(SiO4)(OH.

Prvi početci su od Feničana. ARRHENIUS Švedski znanstvenik. pa doba antičke Grčke. * S. U svim tim razdobljima. srednji vijek. rimsko doba.g. 1903. doba alkemije i doba moderne kemije. dobio Nobelovu nagradu. . dao teoriju disocijacije. koji su svojim otkrićima obilježili razvoj kemije. djelovao u Stockholmu.369 Jod (J) *Lautarit (Ca(JO3)2) Povijest kemije Kemija je svojim otkrićima obilježila razvoj ljudskog roda. najvažniji je čovjekznanstvenik. Abecednim redom dati su samo najznačajniji znanstvenici. direktor Nobelovog instituta. slijedi doba Egipta.

radio na ovisnosti plinova i molekulskoj masi plinova. BOSCH Njemački znanstvenik. uradio sintezu amonijaka (NH3) sa Haberom. direktor univerziteta u Kopenhagenu. * H.g.E. dao načelo za uporabu kemijskih simbola.P.C. * N. djelovao u Torinu. . otkrio "Bohrov princip korespodencije". dobio Nobelovu nagradu 1931.Q. * C.. predsjednik KWG (Keiser Wilhelm Gesellschaft). uradio veliki broj (1899) publikacija. dobio Nobelovu nagradu. BERZELIUS Švedski znanstvenik. uradio prva točna određivanja atomskih masa. djelovao u Parizu. BECQUERELL Francuski znanstvenik. djelovao u Parizu. uradio razne laboratorijske pribore.A. AVOGADRO Italijanski znanstvenik. uradio "kalorimetrijsku bombu" * J.. otkrio pojavu radioaktivnosti. BERTHELET Francuski znanstvenik. radio na uranovim solima.g.J. djelovao u Stockholmu. zajedno sa Curie-vima dobio Nobelovu nagradu 1903. * M. dao "Bohrov model atoma". BOHR Danski znanstvenik.370 * A.

* H. * sir W. član Royal Society. bio predsjednik Royal Society (kraljevska akademija znanosti) * M.N. BUNSEN Njemački znanstvenik. djelovala u Parizu. * R. dao veliki doprinos razvoju kemije. djelovao u Heildebergu. BRONSTED Danski znanstvenik. suotkrivač sa Fridelom sinteze toluena. . dao teoriju kiselina i baza. osnovao časopis "Chemical News".M. djelovao u Kopenhagenu. Tražeći temu za doktorsku disertaciju zaintrigiralo ju je "Bequerelove zrake". * J. CRAFTS Američki znanstvenik sa Harvarda i Massachuttes Insstitute of Tehnology.W. CURIE Poljska znanstvenica.S. CAVENDISCH Engleski znanstvenik. konstruirao "Bunsenov plamenik". CROOKES Engleski znanstvenik iz Londona. djelovao u Londonu. već sa 30 godina. osnivač Deutche Bunsen Gesellschaft fur Chemie.371 * J.

dao osnove stehiometrije.. dao strukturu naftalina.L. i 1911. svojim radom dobio plemićku titulu. barij (Ba). koja je potvrđena tek poslije 100 godina. * J. DRUMMOND Engleski znanstvenik . kalij (K). ali kako sam kaže najveće otkriće je školovanje i odgoj M. djelovao u Londonu. kalcij (Ca)sroncij (Sr). DALTON Engleski znanstvenik iz Manchestera. poznata tikvica nosi njegovo ime. Bio direktor Royal Society u Londonu.W. djelovao u Heildebergu i Munchenu. dao "Drummondovo svjetlo" * P. otkrila pojavu radioaktivnosti. porijeklom iz siromašne obitelji.372 mukotrpno radeći dvije godine izolirala radij (Ra) i polonij (Po). dao pravilo "trijada kemijskih elemenata. Maria Sklodowska Curie je najveća žena u znanstvenoj kemiji u povijesti ljudskog roda. * T. dao hipotezu o atomima. ERLLENMEYER Njemački znanstvenik. DOBEREINER Njemački znanstvenik iz Jene. . * E. pripravio mravlju kiselinu. ali djeljivoj čestici. DAVY Engleski znanstvenik. dobila Nobelovu nagradu 1903. govorio o kiselinama. DULONG Francuski znanstvenik iz Pariza. bor (B). Otkrio natrij (Na). kao spojevima vodika (H). Faradaya.g. dao "Dulong-Pettitovo pravilo". * J. dao "zakon umnoženih omjera masa". kao sitnoj. * sir H.

FRIEDEL Francuski znanstvenik. radio na sintezi parafina. dao "Fraschov postupak" dobijanja sumpora (S). radio na karboksilnim kiselinama. * A. * C. GHIORSO Američki znanstvenik djelovao na kalifornijskom sveučilištu. djelovao na Sorboni. FERMI Američki znanstvenik. dao "Fehlingovu otopinu". FEHLING Njemački znanstvenik. dao "Gay-Lussacov zakon". . djelovao na College of Pharmacy u Philadelphiji.L. na području kvantne teorije.373 * H. * F. djelovao u Stutgartu. * E. objasnio strukturu pinakona. * J. kod proizvodnje sumporne kiseline (H2SO4). djelovao u Berlinu. otkrio pretvorbu bommbardiranjem neutronima. dao sa Craftsom znamenitu sintezu toluena. djelovao u New Yorku i Chicagu.. FRASCH Američki znanstvenik. razradio proces olovneih komora. * H. direktor KWI u Mulheimu.g. FISCHER Njemački znanstvenik. Dobio Nobelovu nagradu 1938. GAY-LUSSAC Francuski znanstvenik iz Pariza.

g.W. * I. dao "Hundovo pravilo". kalifornij (Cf). istraživao električno stanje u kristalima. berklij (Bk). djelovao u Gottinghamu. direktor KWI. JOLIOT Francuski znanstvenik.g. 1918. otkrio americij (Am). prvi dao sintezu amonijaka (NH3). muž Irene Curie. dobio Nobelovu nagradu 1933. osnivač stereokemije. HUND Njemački znanstvenik. LANGMUIR Američki znanstvenik iz New Yorka. dobitnik prve Nobelove nagrade 1901. * F. osnivač "Dutsche Chemische Gesellschaft". laurencij (Lr). * F. HABER Njemački znanstvenik. * J. kirij (Cm). djelovao u Parizu. * A. otkrio sa Ireneom umjetne radioaktivne tvari. radio na teoriji naboja sa . dobio Nobelovu nagradu. mendeljejevij (Md).H.374 radio na bombardiranju teškim ionima. istraživao anilin. vant HOFF Nizozemski znanstvenik iz Amsterdama. HOFMANN Njemački znanstvenik iz Bonna. * F. djelovao u Berlinu.

LE CHATELIER Francuski znanstvenik iz Pariza. dobio Nobelovu nagradu. dao "Liebigovo hladilo".375 Lewisom. 1932.g. * H. dao teoriju valewncije. LAVOISIER Francuski znanstvenik iz Pariza. LOSCHMIDT Austrijski znanstvenik.L. * A. LEWIS Američki znanstvenik. djelovao u Munchenu. djelovao u Beču. LIEBIG Njemački znanstvenik iz Munchena. . dao "Loschmidtov broj". radio na teoriji radikala. radio na kinetičkoj teoriji. LINDE Njemački znanstvenik. dao "zakon o održanju mase" Smaknut na giljotini od pariškog tribunala. radio na ukapljavanju plinova. radio na teoriji kemijske veze. dao "Le Chatelijev" princip. dobivanje cijanida. na volumetrijskoj analizi. * C. * J. pod izlikom da revoluciji nisu potrebni znanstvenici. "Lindeov postupak". * J. djelovao na Berkeleyu.N. * G. otkrio dobivanje teške vode (D2O).

radio ne termokemiji. MOSANDER Švedski znanstvenik iz Stockholma. radio na kinetici plinova i elektromagnetnoj teoriji svjetla. * C. MENDJELJEJEV Ruski znanstvenik. dobio neptunij (Np). djelovao u Petrogradu. direktor Radiaton Laboratory. * E. * L. djelovao u Wurzburgu. inverzije šećera.376 * J. erbij (Er). terbij (Te). dao poijavu izomerije. djelovao u Londonu i Cambridgu. skandij (Sc). dao "Mitscherlichovu probu".I. izračunao mnoge atomske mase. otkrio lantan (La). . * E.M. MITSCHERLICH Njemački znanstvenik iz Berlina. itrij (Y). dobio Nobelovu nagradu 1951. dao prvu tablicu periodnog sustava elemenata. galij (Ga). predskazao germanij (Ge).G.g. McMILLAN Američki znanstvenik na Berkeleyu. MAXWELL Engleski znanstvenik. * D. MEYER Njemački znanstvenik.

377 * J. NEWLANDS Engleski znanstvenik iz Londona, dao teoriju "oktava". * J. NESSLER Njemački znanstvenik iz Karlsruha, dao "Nesslerov reagens" na amonijak (NH3).

* A.B. NOBEL Švedski rudarski inžinjer, djelovao u Stockholmu, usavršio destilaciju petroleja, pronašao dinamit. U svojoj oporuci odredio da se kamate njegovog imetka dodijele kao nagrada za najveće zasluge iz kemije, fizike, medicine, literature i borbe za mir poznato kao "Nobelova nagrada".

* H.C. OERSTEDT Danski znanstvenik iz Kopewnhagena, otkrio pojavu otklona magnetske igle. * W. OSTWALD Njemački znanstvenik, djelovao u Lepzigu, dao "Ostvaldov postupak", dobio Nobelovu nagradu 1909.g. * W. PAULI Austrijski znanstvenik, radio u Zurichu, na kvantnoj teoriji, dao

378 "Paulijev princip", 1945.g. dobio Nobelovu nagradu. * L. PAULING Američki znanstvenik, djelovao na Pasadeni, radio na kvantnoj mehanici i strukturi proteina, 1954.g. dobio Nobelovu nagradu. * MAX-PLANC Njemački znanstvenik iz Berlina, predsjednik KWG, postavio kvantnu teoriju.

* J. PRISTEY Francuski znanstvenik, otkrio kisik (O), klorovodičnu kiselinu (HCl), amonijak (NH3), odselio u Ameriku. * V. PRELOG Vladimir Prelog rođen 23.srpnja 1906.g. u Sarajevu. To je posljednji znanstvenik od naših dobitnika Nobelove nagrade, on je bio građanin svijeta cijenjen u znanstvenim krugoivima. Interesantno je da je kao 8-godišnji dječak nazočio paradi u čast nadvojvode Ferdinanda, koji je ubijen u poznatom "sarajevskom antentatu", samo nekoliko metara od mladog Preloga. Svoju osnovnu (pučku) školu i srednju školu izučavao u Zagrebu, a dvije godine srednje škole i u Osijeku, gdje je pod voditeljstvom prof Kurije dobio ljubav za kemiju. Već 1921.g. sa svojih 15 godina objavljuje znanstveni rad. Od 1924.g. studira u Pragu. Već 1929.g. daje doktorsku disertaciju u Pragu 1935.g. dolazi u Zagreb u Zavod za organsku kemiju. Omogućava početak rada "Plive", radi na sintezi kinina. Uz potporu Lavoslava Ružičke odlazi u Zurich 1941.g. Tijekom svog plodnog rada Vladimir Prelog surađivao sa mnogim svjetskim znanstvenicima, pa je njegov rad krunisan Nobelovom nagradom, za poznavanje stereokemije organskih spojeva.

379 Pored tog rada, uradsio je konformaciju u organskim molekulama znameniti CIP sustav ( Cahn Ingold Prelog) pravilo. Umro je 1998.g. u 92-godini života. * W. PRAUT Engleski znanstvenik iz Londona, dao vodik (H), kao pratvar "Prautova hipoteza".

* sir W. RAMSAY Engleski znanstvenik iz Londona, otkrio argon (Ar), helij (He) neon (Ne), kripton (Kr), ksenon (Xe), predsjednik Royal Society, dobio Nobelovu nagradu 1904.g.

* J.W. RAYLEIGH Engleski znanstvenik iz Londona, sa Ramsayem otkrio argon (Ar), "trijumfom treće decimale". * J.B. RICHTER Njemački znanstvenik iz Berlina, osnivač stehiometrijskog izračunavanja, dao zakon ekvivalentnih brojeva. * S. RINMAN Švedski znanstvenik, unaprijedio rudarstvo, pisao o željezu (Fe), dao "Rinmanovo zelenilo". * C.W. RONTGEN Njemački znanstvenik, djelovao u Munchenu, otkrio

380 Rentgenske zrake., Dobio Nobelovu nagradu 1901.g. * R.J. RYDBERG Švedski znanstvenik iz Lunda, dao "Rydbergovu konstantu". * sir E. RUTHERFORD Engleski znanstvenik , djelovao na Cambridgu, prvi dao model atoma, dobio Nobelovu nagradu 1925.g.

* L. RUŽIČKA Lavoslav Ružička, rođen 13. rujna 1887.g. u Vukovaru. Sa osam godina preselio u Osijek, gdje je završio osnovnu (pučku) školu i klasičnu gimnaziju. 1906.g. upisao Višu tehničku školu u Karlsruheu u Njemačkoj, gdje je diolomirao i doktorirao. Od 1916.g. je u Zurichu u Švicarskoj. Radio na piretriumu i kemiji terpena.. Od 1926.g. prelazi u Ženevu. 1927.g do1929.g radi u Utrehtu. 1934.g. izazvao veliku pozornost, kad je objavio sintezu muškog spolnog hormona andresterona i testosterona. Sva sredstva iz Nobelove nagrade dao za razvoj znanosti i u Zagrebu, kao i kupovine kolekcije slika nizozemskih slikara. Pored Nobelove nagrade, dobio je i mnoga druga priznanja i nagrade. * C.W. SCHEELE Švedski znanstvenik, djelovao u Stockholmu, otkrio mangan (Mn), barij (Ba), klor (Cl), dokazao kisik (O). * G.T. SEABORG Američki znanstvenik sa Berkeleya, dao radove na transuranima, otkrio plutonij (Pu), americij (Am), berklij (Bk), kalifornij

381 (Cf), dobio Nobelovu nagradu 1951.g. * E. SEGRE Američki znanstvenik sa Berkeleya, radio u "Manhatan projektu" u Los Alamosu na stvaranju atomske bombe. Dobio Nobelovu nagradu 1959.g.

* F. SODDY Engleski znanstvenik sa Oxforda, dao zakon "radioaktivnog pomaka", dobio Nobelovu nagradu 1921.g. * E. SOLVAY Belgijski znanstvenik, djelovao u Bruxellesu, razvio "Solvayev postupak" proizvodnje natrijevog karbonata (Na2CO3). * S.P.L. SORENSEN Danski znanstvenik, djelovao u Kopenhagenu, dao pojam kiselosti (pH). * T. SVEDBERG Švedski znanstvenik, djelovao u Upsali, radio na koloidima, konstruirao ultracentrifugu, 1926.g. dobio Nobelovu nagradu. * L.J. THENARD Francuski znanstvenik iz Pariza, otkrio vodik peroksid (H2O2), "Thenardovo modrilo".

382 * S.G. THOMAS Engleski znanstvenik, djelovao u Londonu, dao "Thomasov postupak" u metalurgiji.

* sir W. THOMSON Ili lord Kelvin of Largs, škotski znanstvenik iz Glasgova, dao "Thomsonov efekt", skala temperature po lordu Kelvinu. * E. TORRICELLI Italijanski znanstvenik iz Rima, konstruirao mikroskop, teleskop, dao "Torricellijevu cijev" * J. TYNDALL Irski znanstvenik, djelovao u Londonu, dao sa Faradayem "Tyndallov fenomen". * L. N. VOUQUELIN Francuski znanstvenik iz Pariza, otkrio krom (Cr), berilij (Be). * F. WOHLER Njemački znanstvenik, djelovao u Heildebergu, uradio prvu sintezu organskog spoja, pa ukinuo famu "vis vitalis".

383

Dobitnici Nobelove nagrade za kemiju Nobelova nagrada je nastala, kada je Alfred Nobel, švedski rudarski inžinjer, pronalaskjom dinamita, uvidio opasnost svog izuma. U svojoj oporuci 1895.g. odredio je da se kamate od prava na prodaju dinamita, svake godine dodijele u vidu nagrade, za naročite zasluge živim znanstvenicima na polju: kemije, fizike, medicine, literature i borbe za mir. - za fiziku i kemiju laureat daje Kraljevska švedska akademija znanosti u Stockholmu, - za medicinu laureat daje Karolinski institut u Stockholmu, - za literaturu Švedska akademija znanosti u Stockholmu, - za doprinos borbe za mir, Norveški Storthing u Oslu. Nagrada se sastoji u novcu i povelji, a dodijeljuje se svake godine 10.prosinca, na dan godišnjice smrti A. Nobela. Nagradu uručuje osobno švedski kralj. Nagrada se počela dodjeljivati 1901.g, ali nije u povijesti svake godine dodjeljivana, posebno u ratnim godinama Prvog i Drugog svjetskog rata. Nagrada varira od visine kamate na imutak A.Nobela od godine do godine, ovisno o količini proizvedenog dinamita. Pregled svih znanstvenika, koji su dobili Nobelovu nagradu ide od početrka dodjele, pa do danas. U kratkoj povijesti kemije navodio sam i neke znanstvenike, koji su dobili Nobelovu nagradu, ali ne samo za kemiju, nego i za fiziku. U ovom

384 pregledu su dati samo znanstvenici, koji su dobili Nobelovu nagradu za kemiju. * 1901.g. J. H. vant HOFF Znanstvenik, koji je djelovao u Berlinu, a nagrada mu je data za otkriće zakona kemijske dinamike i osmotskog tlaka u tekućinama.

* 1902.g E.H. FISCHER Djelovao u Berlinu, a nagradu mu dodijeljena za zasluge na identifikaciji šećera. * 1903. g. S.A. ARRHENIUS Djelovao u Stockholmu, dodjeljhena nagrada za teoriju elektrolitičke disocijacije. * 1904.g. sir W. RAMSAY Djelovao u Londonu, a nagrada dodjeljena, zbog otkrića inertnih (plemenitih) plinova. * 1905.g. A. BAYER Djelovao u Munchenu, nagrada dodjeljena, zbog radova na organskim bojama. * 1906.g. H. MOISSAN Djelovao u Parizu, nagrada dodjeljena, zbog rada na izolaciji fluora (F). * 1907.g. E. BUCHNER Djelovao u Berlinu, nagrada dodjeljena, zbog otkrića vrenja

* 1909. * 1908. zbog istraživanja na raspadu kemijskih elemenata. GRINGARD Djelovao u Nancyju. zbog dopriniosa na vezi atoma u molekulama. zbog zasluga na polju katalize i brzine kemijske reakcije.S.g. nagrada dsodjeljena.385 bez žive stanice. WALLACH Djelovao u Gottingenu. nagrada dodjeljena. O. zbog rada na alicikličkim spojevima. zbog rada na publikaciji "Gringardove reakcije".g. E. zbog otkrića radija (Ra) i polonija (Po). RUTHERFORD Djelovao u Manchesteru. nagrada dodjewljena. A.g. * 1912. nagrada dodjeljena. * 1910. nagrada dsodjeljena. V. WERNER Djelovao u Zurichu.g. * 1911. M. . * 1913.g. nagrada dodjeljena.g. OSTWALD Djelovao u Lepzigu. CURIE Djelovala u Parizu. W.

zbog otkrića . * 1920. zbog istraživanja biljnih boja.g. Nagrada nije dodjeljena.g. zbog otkrića sinteze amonijaka (NH3). SODDY Djelovao u Oxfordu. F. WILLSTATTER Djelovao u Munchenu. zbog radova na radioaktivnim tvarima.g. W.g. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena.386 * 1914. nagrada dodjeljena. * 1921. W. F. * 1919. HABER Djelovao u Berlinu.g. zbog rada na području termokemije. F. ATON Djelovao u Cambridgu.g.g. Nagrada nije dodjeljena. T. NERNST Djelovao u Berlinu. Nagrada nije dodjeljena. * 1922. nagrada dodjeljena. * 1917. zbog ratnih dejstava. * 1918. W. * 1915.H.g.

WINDAUS Djelovao u Gottinghamu.O.g. * 1926. F. zbog rada na konstrukciji žučnih kiselina. nagrada dodjeljena. . nagrada dodjeljena. * 1927. nagrada dodjeljena.g. zbog otkrića steroida. Nobelova nagrada za kemiju nije dodjeljena.g. * 1923. ZSIGMONDY Djelovao u Gottinghamu. zbog radova na prirodi koloida. A. SVEDBERG Djelovao u Upsali. nagrada dodjeljena.g. A.g. * 1928. nagrada dodjeljena. zbog rada na disperznim sustavima. PREGL Djelovao u Gratzu. zbog radova na mikroanalizi organskih spojeva. T. * 1925.g.387 izotopa neradioaktivnih elemenata. * 1924. WIELAND Djelovao u Munchenu. H. R.

nagrada dodjeljena. LAGMIUR Djelovao u Schenectadyju. C. nagrada dodjeljena. zbog radova na strukturi boje krvi. F. I. * 1931.g. nagrada dodjeljena. * 1934. BOSCH Djelovao u Ludwigshafenu. BERGIUS Djelovao u Heildebergu.g. nagrada dodjeljena zbog otkrića postupka s uporabom visokog tlaka F. HARDEN Djelovao u Londonu. zbog rada na postupku s uporabom visokog tlaka. UREY Djelovao u New Yorku.388 * 1929. . * 1933. zbog rada na šećernom vrenju. C. H.g. zbog sinteze elemenata I.g. A. Nobelova nagrada za kemiju nije dodjeljena. H. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena.g.g. nagrada dodjeljena zbog sinteze elemenata.JOLIOT-CURIE Djelovala u Parizu. * 1935.g. nagrada dodjeljena zbog radova na istraživanju na području termokemije. zbog otkrića teškog vodika. JOLIOT Djelovao u Parizu. * 1930. * 1932. FISCHER Djelovao u Munchenu.

nagrada dodjeljena. zbog rada na vitaminima. BUTENANDT Djelovao u Berlinu. A.g. . * 1937.389 * 1936. R. W. nagrada dodjeljena. * 1941.g. * 1939. nagrada dodjeljena. HAWORTH Djelovao u Birminghamu.g.g. zbog istraživanja l-askorbinske kiseline (C-vitamin).g. Nagrada nije dodjeljena. nagrada dodjeljena. * 1942.N. KUHN Djelovao u Heildebergu. zbog rada na difrakciji Rtg zraka. * 1938. DEBYE Djelovao u Berlinu. zbog radova na hormonima.W. g. Nobelova nagrada za kemiju nije dodjeljena. P. Nobelova nagrada za kemiju nije dodjeljena.g. * 1940.

NORTHOP Djelovao u Princetonu. zbog istraživanja alkaloida.H. * 1947. zbog radova na metodi konzerviranja živežnih namirnica. zbog otkrića rascjepa jezgre teških atoma.W. zbog rada na dobivanju virusnih proteina. zbog radova na elektroforezi. A. O. ROBINSON Djelovao u Oxfordu. SUMMER Djelovao u Ithacu. nagrada dodjeljena zbog istraživanja virusnih proteina.g.g.I. * 1948.g. * 1945. W.B. A. HAHN Djelovao u Gottinghamu. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena.g. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena. sir R. M. G. J.K.g. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena. zbog radova na indikatorima. STANLEY Djelovao u Princetonu zajedno s Northopom. * 1944.g. HEVESY Djelovao u Stockholmu. TISELIUS Djelovao u Uppsali. * 1946. zbog otkrića kristalizacije enzima. VIRTANEN Djelovao u Helsinkiju. nagrada dodjeljena.390 * 1943. . J.

G. zbog otkrića transuranskih elemenata. nagrada dodjeljena. * 1953. H.R. E. PAULING .F. nagrada dodjeljena za isto što i McMillanu. zbog otkrića sinteze dijena. * 1950.M.A. zbog otkrića transurana. nagrada dodjeljena. * 1954. J. nagrada dodjeljena. MARTIN Djelovao u Londonu. zbog otkrića na području makromolekularne kemije. T.g.391 * 1949.C. M.O. zbog radova na ekstremno niskim temperaturama. * 1952. McMILLAN Djelovao na Berkeleyu.g. L. STAUDINGER Djelovao u Freiburgu.g. nagrada dodjeljena.ALDER Djelovao u Kolnu. nagrada dodjeljena. SYNGE Djelovao u Bucksburnu. W. * 1951.P. isto kao i za Dielsa zbog otkrića sinteze dijena.P. nagrada dodjeljena.GIAUQUE Djelovao na Berkeleyu. SEABORG Djelovao na Berkeleyu. zbog radova sa Martinom na kromatografiji. H. nagrada dodjeljena.L. K. zbog rada na kromatografiji.g. DIELS Djelovao u Kielu.

nagrada dodjeljena.W. HINSHELWOOD Djelovao na Oxfordu. radi izoliranja insulina. F.N.g. nagrada dodjeljena. * 1957. sir A. HEYROWSY Djelovao u Pragu. nagrada dodjeljena.g. . nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena. zbog objašnjenja lančastih reakcija. TODD Djelovao na Cambridgu. * 1958. zbog određibvanja starosti uz potporu izotopa 14 C.g.N.392 Djelovao u Pasadeni. SANGER Djelovao na Cambridgu. zbog istraživanja kemijske veze. V. N. LIBBY Djelovao u Chikagu. SEMJONOV Djelovao u Moskvi. kod eksplozija. nagrada dodjeljena. zbog izoliranja hormona. radi razvoja polagrafske analize * 1960. * 1959. vasopresina. du VIGNEAUD Djelovao u NewYorku.g. zbog otkrića lančastih reakcija u eksplozivima.g. F. J.g. * 1956. * 1955. radi istraživanja nuklearnih reakcija. sir C. nagrada dodjeljena.

K. CALVIN Djelovao na Berkeleyu. NATA Nagrada dodjeljena za izuzetne uspjehe na radu na polimernim spojevima. za izuzetan doprinos na razrješenju organskih sinteza. * 1963. KENDREW Djelovao na Cambridgu.M. zbog rada na kemijskim vezama . R. WOODVARD Nobelova nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena zajedno sa Kendrewom za određivanje Rtg strukture mioglobina i hemoglobina. zbog određivanja Rtg strukture mioglobina i hemoglobina. M.B. F. J. zbog radova na asimilaciji.g. nagrada dodjeljena. Houdjkin Nobelova nagrada dodjeljena za izuzetan doprinos razjašnjenju biokemijskih spojeva. * 1962. PERUTZ Djelovao na Cambridgu.g. * 1966.g. C. * 1965. MALICAN Nobelovu nagradu dobio . K.g. J.g. * 1964.S. D.g. R.393 * 1961. nagrada dodjeljena.Z.

BARTHAN O.g.IGEN R. G. S.STEIN Nobelova nagrada podjeljena. PORTER Nobelova nagrada podjeljena.HERTZBERG Nobelovu nagradu dobio. ANFINSEN Nobelovu nagradu dobio.ONZAGER Nobelova nagrada dodjeljena. . za doprinos na otkriću šećernih nukleotida i njihovoj ulozi u biosintezi. * 1968. spojevima.H. K. za izuzetan doprinos na razrješenju između kemijskih struktura i katalitičke aktivnosti ribonukleaze. LELUR Nobelova nagrada dodjeljena.J. zbog rada na elektronskim strukturama molekule slobodnih radikala. * 1969. L. za izuzetan doprinos na razvoju koncepta konformacije. * 1971.V. M.g. * 1970.g.R.394 * 1967. HASEL Nobelova nagrada podjeljena. koji nose njihovo ime. za istraživanja ekstremno brzih kemijskih reakcija.MOOR V.g. zbog otkrića recipročnih odnosa. NORISH J. zbog izuzetnog doprinosa na ribonukleazi.F.B. D.g.H. * 1972. L.

* 1974. zbog istraživanja na neravnotežnoj termodinamici. D. FISCHER J. * 1977.V. FLORY Nobelova nagrada dodjeljena.D. zbog izuzetnog doprinosa na istraživanju borana. PRIGODJIN Nobelova nagrada dodjeljena. KONFORTH Nobelova nagrada podjeljena.g.V. g. * 1976.O.g. zbog formulacije kemiosmotske teorije. zbog izuzetnog doprinosa razrješenja teorije makromolekula.g. PRELOG J. V.g.J. E. . LEPSCOMB Nobelova nagrada dodjeljena.g.N.395 * 1973. za radove na organo-metalnim spojevima. WILLKINSON Nobelova nagrada podjeljena. * 1978. za izuzetan doprinos na radu stereokemizma i stereokemije organskih molekula. P. MITCHELL Nobelova nagrada dodjeljena. I. * 1975.

H. P.g.g. BERG V. H. BROWN J. K. za izuzetan doprinos teoriji fotokemijskih reakcija. HOFMANN Nobelova nagrada podjeljena. R. * 1983. GILBERTH F.396 * 1979. za rad na kristalografskoj i elektronskoj mikroskopiji. * 1982. za razvoj metodologije za kemijsku sintezu na krutoj podlozi. FUKU R.KLUG Nobelova nagrada dodjeljena.B. MERRYFELD Nobelova nagrada dodjeljena. SAUGER Nobelova nagrada podjeljena.TOB Nobelova nagrada dodjeljena.g. za izuzetan doprinos na biokemizmu deoksiribonukleinske kiseline (DNA). . A.g. * 1984. * 1981.g. za izuzetan doprinos na mehanizmu prijenosa elektrona. g. WETIG Nobelova nagrada podjeljena za izuzetan doprinos na uporabi spojeva bora (B) i fosfora (P) u organskim sintezama. * 1980.

* 1990. * 1987. L.g. za izuzetan doprinos za otkriće katalitičkih osobina ribonukleinske kiseline (RNK). D. CRAM J. J.g.g. za izuzetan doprinos na radu na molekulama velike selektivnosti.g. CARL Nobelova nagrada dodjeljena.A. DISENHOFER R. POLANY Nobelova nagrada podjeljena za radove na dinamici elementarnih čestica. * 1986.g. za rad na direktnim metodama određivanja kristalnih struktura.J.R. CHEH Nobelova nagrada podjeljena.R. D. * 1989. HOPTOMANN J. * 1988. ATMANN T.397 * 1885. LEON C. HABER H.L. CORY . H.M. fotosinteznog reakcionog centra.K. S. MITCHELL Nobelova nagrada podjeljena. za izuzetan doprinos na trodimenzionalnoj strukturi.g.HERSCHBACH T.J.J. PEDERSEN Nobelova nagrada podjeljena.

MARCUS Nobelova nagrada dodjeljena za rad na teoriji reakcije prenosa elektrona u kemijskim reakcijama i. J. ERNST Nobelova nagrada dodjeljena. za radove na kemiji razgradnje ozona (O3). M. K. R.398 Nobelova nagrada dodjeljena za izuzetan doiprinos na metodologiji organskih sinteza.g. za izuzetan doprinos razrješenju kemizma ugljikovog kationa (C+).A.g. KRUCEN M. * 1993.A.g. P. SMITH Nobelova nagrada dodjeljena. * 1995.J. MOLHINA E.ROULAND Nobelova nagrada podjeljena. * 1991.C.g. MALIS Nobelova nagrada dodjeljena za izuzetan doprinos razrješenju polimerizacionih lančastih reakcija. OLA Nobelova nagrada dodjeljena. . R. * 1992.R.J. * 1994.B.g. za izuzetan doprinos na razvoju nuklearne magnetne rezonancije (NMR) i spektroskopije visokog razlaganja čestica. za izuzetan doprinos na mutagenezi proteina.

g. KROTA R. zbog radova na otkriću fulerena. BOUER J. KOUN Nobelovu nagradu dobio.J. HEGER A. za izuzetan doprinos na radu na mehanizmima i sintezi ATP baza. R. KURL ser H.g. J. za izuzetan doprinos na razrješenju strukture gustina.399 * 1996.D. P. A. . MacDERMID H. * 1988. ZEVAI Nobelovu nagradsu dobio.H. V. za izuzetan doprinos teoriji za računsku kvantnu kemiju.g. A. * 1999. * 2000. SCHIRAKAVA Nobelova nagrada podjeljena. WOCKER J. SCONN Nobelova nagrada podjeljena. zbog radova na femtosecundarnoj spektroskopiji.g. SMOULY Nobelova nagrada podjeljena. * 1977.g.E.JH. POPLE Nobelova nmagrada podjeljena. zbog izuzetnog doprinosa na otkriću provodnih polimera.A.K.

g.S. MacCENONN Nobelova nagrada podjeljena. NOULS R. AGRE R. za izuzetan doprinos na kiralnim oksidacijskim reakcijama. TANACA Nobelova nagrada podjeljena. FENN K.g. SICHANOWER A. K.g. WUNTRICH Nobelova nagrada dodjeljena. ROSE Nobelova nagrada podjeljena. V. * 2004. * 2002.400 * 2001.B.B. P.SCHARPLESS Nobelovu nagradu dobili. HERSCHKO I. za izuzetan doprinos na razvoju nuklearne magnetne rezonancije (NMR). za izuzetan doprinos na razvoju metateze u organskoj sintezi. CHOVEN Nobelova nagrada podjeljena.SCHROCK I. J. za izuzetan doprinos na radovima razgradnje proteina. za izuzetan doporinos desorpcije i ionizacije spektralne analize. * 2003. * 2005. za izuzetan doprinos rada na strukturi ionskih kristala u staničnim membranama. CROUCS R. . R. NOYORI K.

.401 * 2006.g.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful