P. 1
Kemija za 1. razred

Kemija za 1. razred

3.0

|Views: 34,589|Likes:
Published by d-fbuser-33401098
Nek skida kome treba!
Nek skida kome treba!

More info:

Published by: d-fbuser-33401098 on Sep 21, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/20/2015

pdf

text

original

1

CD SKRIPTA KEMIJE SA TESTOVIMA I RJEŠENJIMA OPĆA I ANORGANSKA KEMIJA

Usora; rujna 2005

Autor: prof. Tvrtko Malić

2

SADRŽAJ Uvod……………………………………………….str. 4 I A 1 Zakoni kemijskog spajanja……………………. I A 2 Relativna atomska masa………………………. I A 3 Unificirana atomska jedinica mase …………… I A 4 Relativna molekulska masa…………………… I A 5 Molarna masa………………………………… I A 6 Plinski zakoni u kemiji………………………. I A 7 Stehiometrijska izračunavanja………………. I A 8 Građa atoma I A 9 Atomsko jezgro…………………………………. I A 10 Izotopi………………………………………….. I A 11 Elektronski omotač……………………………. I A 12 Kvantna teorija………………………………… I A 13 Valno-mehanički model atoma……………….. I A 14 Elektronska konfiguracija…………………….. I A 15 Klasifikacija, periodičnost Periodnog sustava…. I A 16 Periodni sustav elemenata…………………….. I A 17 Imena kemijskih elemenata…………………… I A 18 Kemijska veza…………………………………. ! A 19 Ionska veza……………………………………. I A 20 Kovalentna veza……………………………… I A 21 Metalna veza………………………………… I A 22 Testovi I A od 1-10………………………….. I A 23 Odgovori I rješenja testova I A……………… I B 1 Disperzni sustavi……………………………… I B 2 Tyndalov fenomen……………………………. I B 3 Osmoza……………………………………….. I B 4 Dijaliza………………………………………… I B 5 Koloidi…………………………………………. I B 6 Emulzija………………………………………. I B 7 Vrelište I ledište otopina………………………. I B 8 Kemijska reakcija………………………………

3

I B 9 Taloženje………………………………………. I B 10 pH vrijednost, kiseline, lužine, soli…………… I B 11 Neutralizacija…………………………………. I B 12 Indikatori……………………………………… I B 13 Redoks reakcije………………………………. I B 14 Oksidacijski broj……………………………… I B 15 Jednadžba oksidacije I redukcije……………… I B 16 Egotermna I endotermna kemijska promjena…. I B 17 Testovi I B od 1-10…………………………… I B 18 Odgovori I rješenja I B Testova……………….. I C 1 Metali općenito………………………………….. I C 2 I skupina PSE…………………………………… I C 3 II skupina PSE………………………………….. I C 4 Radioaktivnost………………………………….. I C 5 III, IV, V, VI, VII, skupina PSE………………… I C 6 VIII skupina PSE………………………………… I C 9 IX, X , XI skupina PSE………………………….. I C 10 XII, XIII skupina PSE………………………….. I C 11 Testovi I C od 1-10……………………………. I C 12 Odgovori I rješenja I C testova………………… I D 1 Nemetali općenito……………………………….. I D 2 Nemetali XIV skupine PSE ugljik I silicij………. I D 3 Nemetali XV skupine PSE (dušik I fosfor)……… I D 4 Nemetal XVI skupine PSE (kisik)…………….. I D 5 Nemetal XV skupine PSE (sumpor)……………. I D 6 Vodik…………………………………………… I D 7 Voda…………………………………………….. I D 8 Nemetal XVII skupine PSE (klor)……………… I D 9 Elementi XVIII skupine PSE…………………… I D 10 Testovi i D od 1-10…………………………… I D 11 Rješenja i odgovori I D testova…………………. I E 1 Integralni test (I A, I B, I C, I D)…………………. I E 2 Odgovori i rješenja integralnog testa…………….

4

UVOD Na početku nekoliko naputaka za korištenje ove skripte. Skripta je sročena po Programu za I razred gimnazije, a koriŠteni su najbolji udžbenici kemije. Svo gradivo iz kemije za I razred gimnazije, podijeljeno je u četri parcijalna odjela. Poslije svakog parcijalnog dijela, slijedi kontrolni test sa rješenjima. Metoda učenja kemije na ovaj način je: pozorno pročitati pojedinu lekciju, tako čitav parcijalni dio. Poslije čitanja (nekoliko puta) isprintati testove iz pročitanog dijela. Testirati, izvršiti bodovanje, a analizirati greške. Poslije nekoliko dana ponoviti testiranje, a ako još nije zadovoljavajući rezultat ponoviti testiranje još nekoliko puta. Sami će te o uočiti vidan napredak iz gradiva kemije. Ovim načinom učenja uz udžbenike i druga nastavna sredstva postignut će te zavidan rezultat u primanju znanja iz kemije. Uz ovakav način učenja, slijedi i skripta iz eksperimentalnog dijela kemije kao prirodne znanosti. Skriptu započinjemo pitanjem? Što je to kemija? Kemija je znanost, koja se bavi proučavanjem tvari i promjenama tvari, ona je i dio familije prirodne znanosti. Ali kemija je i eksperimentalna znanost, koja se zasniva na spoznaji koja dolazi na osnovi eksperimentalnog istraživanja, opažanjem i mjerenjem promjena tvari ili sustava. Kemija je obilježila svojim otkrićima, zakonima i primjenom u industrijsko-tehnološkim procesima, povijest ljudskog roda. Riječ kemija potiče od arapske riječi" hem" što znači Egipat. Goethe je napisao: “povijest neke znanosti je ta znanost sama”. Zato ćemo dati kratku tablicu kronološkog razvoja kemije:

5

- 3000 godina prije Krista-egipatsko doba: Obilježava se poznavanjem boja (olovno bjelilo, bakarno zelenilo), dobivanje nekih metala, dobivanje vina, dobivanje piva, proizvodnju stakla, upotrebu organskih konzervansa , - 1000 – 1100 godina prije Krista – Feničko razdoblje: Obilježava se poznavanje dobivanjem bakra (Cu), željeza (Fe), Kositra (Sn), bronce. - 700 – 400 godina prije Krista – antička Grčka: Tales iz Mileta (voda je početak početka), Empedokles I AriStotel (vatra, voda, zrak i zemlja) su četri osnovna načela, DeMokrit (athomos kao nedjeljiva najsitnija čestica). - 500 godina poslije Krista – rimsko doba: Krasi početak eksperimentalnog istraživanja, dobivaju se vrlo čisti metali i dobivaju se mnoge slitine (legure), poznaju gips, vapno, kožu, škrob, sodu, destilaciju i sublimaciju. U daljnjem razvoju kemije često ćemo se vratiti i koristini načela iz antike. - 12. – 17. Stoljeće – doba alkemije: Započinje sa Libaviusom. To je doba u kojem se pokušava dobiti zlato (Au) iz neplemenitih metala. Ovaj utopistički pokušaj je propao, ali alkemičari (ljekarnici,liječnici, trgovci) su u traženju dobijanja zlata otkrili mnoge spojeve i kemijske elemente, počeli upotrebljavati kemijski pribor, a kemiju kao eksperimentalnu znanost uvode u familiju prirodnih znanosti. Alkemijsko doba krasi i remek djela u umjetnosti (slikarstvu, kiparstvu, muzici).Alkemičari utiru put za dolazak moderne kemije.

6

- 17. – 21. Stoljeće – moderna kemija: Cavendish (vodik – H, argon-Ar), Scheele (kisik-O,amonijak, glicerin), Lavoisier (zakon o održanju mase), Proust, Gay-Lussac, Dalton (zakoni u kemiji), Davy (kalij-K,natrij-Na,kalcijCa, srooncij-Sr, barij-Ba), Avogadro (plinski zakoni), Berzelius (uveo kemijsko pismo), Faraday (elektroliza), Solvay (dobivanje sode), Newlands (teorija oktava), Mendjeljejev (pe riodni sustav elemenata), Ramsay (argon-Ar, helij-He, neonNe, kripton-Cr), supružnici Curie, Maria I Piere (radioaktivnost radij-Ra, polonij-Po), Nobel (dinamit), Rutherford (radon-Rn), Soddy (pojava izotopije), Einstein (teorija relativnosti ), Haber i Bosch (sinteza amonijaka), Sorensen (teorija kise losti – pH) Bohr (model atoma), Pauli (princip elektronske raspodjele u omotaču), Bronstedt (teorija kiselina i baza), Luis ( teorija kemijske veze), Lawrence (ciklotron), Chadwick (neutron), Farmy /transurani), Perey (francij-Fr), Wiberg (hidridi) Seaborg, James, Ghiorso, Thomson, Street, Serge, ChambeRlain, Fiscer, Sikkerland I dr. Tako kemija sa fizikom i matematikom utire stazu prirodnih znanosti. U srednjovjekovnoj Bosni nije bilo alkemičara, jer je bilo više zlatonosnih potoka i rijeka. U Hrvatskoj zabilježeni alkemičari u Varaždinu i Zagrebu. U Zagrebu je najstariji prirodnomatematski fakultet u ovom dijelu Europe. Bosna i Hercegovina i Hrvatska su dali i dva nobelovca za kemiju (Prelog i Ružička). Ovo su samo kratki fragmenti iz bogate povijesti kemije, povijesti, koja je obilježila razvoj civilizacije.

7

I A 1 ZAKONI KEMIJSKOG SPAJANJA Svojim udžbenikom A.Lavoisier (francuski kemičar) započeo je suvremenu kemiju sa četri osnovna zakona u kemiji: 1.Zakon o održanju mase – A.Lavoisier 1784.g.: Ukupna masa svih tvari, koje sudjeluju u kemijskoj reakciji, ne mijenja se tijekom kemijske reakcije. 2. Zakon stalnih omjera masa – J.Proust 1799.g.: Kemijski elementi se međusobno spajaju u stalnim masenim odnosima, tako da je sastav svakog spoja stalan. 3. Zakon umnoženih omjera masa – J.Dalton 18o3.g.: Ako dva kemijska elementa čine međusobno više spojeva, onda se mase jednog kemijskog elementa, koje se spajaju s određenom masom drugog kemijskog elementa, odnose kao mali cijeli brojevi. 4. Zakon stalnih volumnih omjera – Gay-Lussac 18o9.g.: Pri istoj temperaturi i tlaku, volumeni plinova koji međusobno reagiraju ili nastaju, odnose se kao mali cijeli brojevi. Uz ova četri temeljna zakona u kemiji možemo dodati i peti: - Avogadrov zakon 1811.g.: Jednaki volumeni različitih plinova, pri istoj temperaturi i tlaku, sadrže jednak broj čestica.

8 I A 2 RELATIVNA ATOMSKA MASA To je broj (Ar) koji govori koliko puta je prosječna masa atoma nekog kemijskog elementa, veća od atomske jedinice mase. Primjer: Uz kemijski simbol helija, upisani su brojevi . 4.003 He
2

Broj 2 je atomski broj, a 4,oo3 je relativna atomska masa (Ar).

I A 3 UNIFICIRANA ATOMSKA JEDINICA MASE To je 1/12 mase atoma izotopa
12

C i iznosi:

U = 1,66 x 10-27 kg Tako je relativna atomska masa (Ar) definirana: Ar + m/u Gdje je m = masa kemijskog elementa U = atomska jedinica mase.

I A 4 RELATIVNA MOLEKULSKA MASA

Primjer: izračunati relativnu molekulsku masu sumporne kiseline (H2SO4)? Zbrojit će mo atomske mase svih atoma i to: 2 x Ar(H) = 2. koji čine molekulu tog spoja.09 I A 5 MOLARNA MASA .02 1 x Ar(S) = 32.07 4 x Ar(O)= 64.9 To je broj (Mr) koji govori koliko je puta masa molekule nekog spoja veća od atomske jedinice mase. Ona se dobije zbrajanjem atomskih masa atoma kemijskih elemenata.00 ¨¨¨¨98.

iona. Slijedi izradba Avogadrove constante na osnovi dosadašnjih saznanja: L = N = AVOGADROVA CONSTANTA = > => broj molekula / količina tvari = N/n = 6.0012 kg izotopa 12C.022 x 1023 jedinki(molekula.10 Molarna masa ima oznaku (n). Primjer: Koliko treba odvagati željeza (Fe) za 1 mol željeza? Izrada: Ar(Fe) = 55.022 x 1023 atoma ugljika ( C ). koliko ima atoma u točno 0. elektrona). iona.85.022 x 1023 mol-1 čija je jedinica mol-1. Mjerenja pokazuju da u 0.atoma. a to je ona količina tvari definirane kemijske formule.e) Avogadrova constanta je broj 6. atoma. Tako možemo napisati: Mr = M = m / n Gdje je : Mr – relativna molekulska masa M – molarna masa m— masa tvari n – količina tvari Mol je jedinica za količinu tvari (molekula. koja sadrži isto toliko jedinki.022 x 1023mol-1 Avogadrov broj je 6.0012 kg izotopa 12C ima 6. pa je molarna masa željeza .

. Ako odvažemo 55. nego on ovisi o volumenu posude. I A 6 PLINSKI ZAKONI U KEMIJI Plinovi nemaju volumen.11 M(Fe) = 55.85 g željeza odvagali smo 1 mol željeza (Fe).85 g mol.

neovisno pronašli zakonitost 1677.atoma. Ili pV = p1V1 p = tlak plina V = volumen plina P1 = pri promjeni tlaka V1 = promjena volumena Primjer: Volumen plina propan-butan u čeličnoj boci pod tlak Tlakom od 1 x 107 Pa I volumena boce od 15 dm3.) I E.elektrona). Avogadrov zakon: Plinovi istog volumena pri istoj temperaturi i istom tlaku sadrže jednak broj čestica (molekula.: volumen plina pri stalnoj temperaturi.12 R.Boyle (engl.iona. obrnuto je proporcionalan tlaku: PV = const.Mariotte (fra). Koliki bi volumen zauzela ta količina smjese propanButan pri tlaku od 1 x 105 Pa ? Izrada: PV = p 1 V1 pa je: pV / p 1 = 1 x 107 x 15 / 1 x 1o5 =>  1500 dm3. .g.

4 / 273.022 x 1023 jedinki pri normalnim uvjetima sadrži 1 mol plina.06 x 105 x 6.022 x 1023 = 1. osnovna čestica. koja iznosi: 8.13 Tako 6. dao ime stehiometrija. Jedna od najvažnijih zakonitosti u kemiji je opća plinska jednadžba. koji ima volumen od 22.15 Gdje je: m – masa plina M – molarna masa plina R – opća plinska konstanta T – apsolutna temperatura Primjer: Koliko molekula plina propana ima u boci od 103 sa Temperaturom od 1000 C i pod tlakom od 10 7Pa? 7 PV = nRT odakle je n = pV/RT = 10 x 10 / 8.314 x 293 => 5 => 3. koja glasi: PV = nRT Gdje je R = opća plinska konstanta.314 JK-1 mol-1 Tako je: R = pV/T = 101325 x 22. po grčkoj riječi stojhejon – prvi pokušaj.g.) 1794.B.4 dm3.06 x 10 nastavljamo: N = nNa = 3. Stehiometrija je .Rihter (njem.84 x 1o29 molekula plina I A 7 STEHIOMETRIJSKA IZRAČUNAVANJA J.

stoljeća smatralo se da je atom nedjeljiva najsitnija čestica kemijskog elementa. koji pronalazi kemijske formule i opisuje kemijske reakcije jednadžbama. . za onaj dio kemije. I A 8 GRAĐA ATOMA Sve do početka 19. Proučavajući električno pražnjenje u razrjeđenim plinovima. (athomos-grč. nedjeljiv).14 po Rihteru kemijsko računanje.

15 postavlja se osnova za novu teoriju o atomu kao sitnoj djeljivoj čestici. Model atoma.g.coulomba). dao je 1911. . dok je Niels Bohr dao model atoma vodika. Sastoji se od pozitivno naelektriziranih čestica protona sa pozitivnim nabojem od 1. koji se sastoji od pozitivno naelektriziranog jezgra i elektrona koji kruže oko njega. I A 9 ATOMSKO JEZGRO U atomskom jezgru skoncentrirana je gotovo sva masa atoma. Rutherford.6 x 10-19C (kulona .

nije atomska masa. koji su pronađeni u prirodi. već naelektriziranost jezgra. Preko rednog broja 92 kemijski elementi su umjetno dobijeni. To nam potvrđuju izotopi. Tako atom željeza (Fe) ima u jezgri 26 protona.g. koji su pronađeni 1932.16 Proton je subatomska čestica. ali sa pozitivnim nabojem.g. naziva se rednim brojem. U jezgru se nalazi i neutron. koja odgovara elektronu. Pored protona i neutrona u jezgri ima još desetak subatomskih čestica. Jedna od tih čestica je i pozitron.67 x 10-27kg Postojanje neutrona dokazao je Chadwick 1932. I A 10 IZOTOPI Ono što daje karakter atomskoj vrsti. Broj protona u jezgri. Tako redom sve do rednog broja 92 – urana (U). pa će i njegov redni broj biti 26Fe. ali ima masu jednaku masi protona. od radijusa atoma. Radijus jezgre je oko 10000 puta manji. čija je masa gotovo jednaka atomskoj jedinici mase. koji nema električni naboj. Izotopi su atomi elementa određenog rednog (atomskog) broja. a to iznosi: 1. koji se međusobno razlikuju u atomskim masama. čestica. Izotopi nemaju .

imaju složeniju strukturu. Otuda je dobilo i ime (isotop na grč. Do danas je poznato 1200 izotopa za 114 različitih kemijskih elemenata.deuterij (p+n)+ + e.= D = 0.17 zasebno mjesto u Periodnom sustavu elemenata (PSE). već su raspoređeni po ljuskama (K.P.na istom mjestu). Pojedini izotopi različitih kemijskih elemenata.02 % .Q).L.N. Ukoliko su ljuske dalje od jezgre atoma.98 % .= T = 7 x 10-7 % I A 11 ELEKTRONSKI OMOTAČ Elektroni su oko jezgra raspoređeni tako da svi atomi neke atomske vrste nisu podjednako udaljeni od jezgre atoma. tako K ljuska .= H = 99.normalni vodik ima p+ + e .tricij (p+2n)+ + e. već se svi izotopi jedne vrste atoma stavljaju na jedno mjesto. imaju jednake masene brojeve.M.O.. koji se zovu izobari (isos na grč-isti a baristežak) Vodik (hidrogen) ima tri izotopa: .

šesta ljuska (P) ima 2 x 62 .18 ima 1 podljusku.sedma ljuska (Q) ima 2 x 72 = = = = = = = 2 elektrona 8 elektrona 18 elektrona 32 elektrona 50 elektrona 72 elektrona 98 elektrona I A 12 KVANTNA TEORIJA Od kada je Rutherford predložio svoj model atoma. L ljuska dvije podljuske . Svaka ljuska može primiti samo određen broj elektrona: . Max-Planc postavio hipotezu o kvantima svjetlosti: energija se . koji se kreću oko jezgra.treća ljuska (M) ima 2 x 32 . zašto atom apsorbira ili emitira. samo određenu frekvenciju. postavljeno je mnogo pitanja: zašto. Teorija iz 19. elektroni.stoljeća nije mogla odgovoriti na ovo pitanje. Međutim otvaraju se novi pogledi za rješenje ovog problema.druga ljuska (L) ima 2 x 22 .peta ljuska (O) ima 2 x 52 .prva ljuska (K) ima 2 x 12 .četvrta ljuska (N) ima 2 x 42 . poput planeta oko Sunca ne "padnu" u jezgru.

g.Rh – Ridbergova konstanta = 1. Delta E = hV = h c Rh(1 /n2 gornji . objašnjava spektar atoma vodika. pa se elektron vra ća na jedan od nižih nivoa I pritom emitira kvant svjetlosti.62 x 10-34 J s Tako Niels Bohr 1913.c brzina svjetlosti = 2.998 x 10 m s.19 može emitirati ili apsorbirati.h – Plancova konstanta -1 . Stacionarno stanje je strogo određeno energetsko stanje. Kad atom apsorbira energiju. . on može apsorbirati samo određene kvante energije. koji odgovaraju razlici energije stacionarnog stanja n = 2 ili n =3 Atom je tada pobuđen I to stanje traje kratko. Tako nam sam atom šalje poruke o energiji aktivacije ( Ea) stacionarnog stanja.1 / n2 donji) Gdje je: 8 -1 .V – frekvencija svjetlosti (s ) 7 -1 . samo u paketima najmanje količine energije : E = hV Gdje je V frekvencija svjetlosti koju je postavio Einstein a h je Plancova konstanta koja iznosi 6. Niels Bohr (danski fizičar I kemičar.007 x 10 m U ovoj jednadžbi n (glavni kvantni broj) u najnižem stacionarnom stanju odgovara n = 1. čija je energija jednaka razlici stacionarnog stanja. to je prvi uočio I dao zakon frekvencije: .

g. za vrijeme dok se kreću oko jezgre. niti je mogla da objasni zašto elektroni ne emitiraju energiju. . kao i nova otkrića. a nije mogla da objasni prirodu kemijske veze. iznio hipotezu: da bi se elektroni morali ponašati i kao val i kao korpuskula (čestica). ili nedorečenost kvantne teorije. doveli su do postavljanja novog valno-mehaničkog modela atoma.) je 1923.20 Delta E = hV I A 13 VALNO – MEHANIČKI MODEL ATOMA Na žalost Bohrova teorija objasnila je uspješno samo model atoma vodika (hidrogena). Ovi nedostatci. Luis de Broglie (fra.

Na osnovi Komptonovog efekta. Tako je postavio 1926. To je “princip neodređenosti”. odnosno impuls (mV) i položaj u prostoru.g.g. čuvenu jednadžbu. Univerzalnost ovog principa treba shvatiti.) dao je doprinos. on je pretpostavio: upravo zbog dvojne prirode elektrona (i val i korpuskula) NIJE MOGUĆE istovremeno odrediti njegovu brzinu. tako da je on neposredna posljedica dvojne prirode materije. . Zato je 1932. onda i za njegovo kretanje važi ista valna jednadžba. Austrijski fizičar E. imao bi tako veliku valnu duljinu.Heinseberg (njem. a lambda –dužina vala elektrona Valna duljina elektrona mora biti jednaka obujmu kružne putanje.Schrodinger je riješio ovako: ako je elektron val. da bi smo bili potpuno nesigurni iu položaj elektrona. koji je univerzalni princip.21 Lambda = h / mV Gdje je h – Plancova const. a ne rezultat nemogućnosti mjerenja ili nesavršenosti instrumenatata. W. u suprotnom došlo bi do interakcije vala i nestanka impulsa elektrona. Heisenberg je dao postavku: foton koji bi imao mali impuls i ne bi mijenjao impuls elektrona. Heisenberg dobio Nobelovu nagradu. 1925.g.

d-podljuska od 5 d orbitala.22 I A 14 ELEKTRONSKA KONFIGURACIJA To je raspodjela elektrona u nekom atomu. Svaka orbitala može primiti samo 2 elektrona. po ljuskama.). . koji imaju suprotan spin.(austr. Spin je svojstvo elektrona u svezi s njegovim ponašanjem u magnetnom polju.g. To je Paulijev princip donešen 1925. Svaka podljuska (s-podljuska) sastoji se samo od 1 s orbitale. podljuskama i orbitalama. f-podljuska od 7 f orbitala. p-podljuska od 3 p orbitale.

23 Elektroni se u magnetnom polju ponašaju. “Hundovo pravilo” . Elektroni se u p.f orbitalama razmještaju tako da broj nesparenih elektrona s paralelnim spinom bude maksimalan. kao mali magnetići. Elektroni suprotna spina označavaju se sa strelicama (gore dolje). Ta dva stanja međusobno se razlikuju po energiji. broj elektrona u podljuski redni broj ljuske 1 s 1 označava podljusku Vidi raspored elektrona kod prvih 17 kemijskih elemenata. oni se mogu orjentirati u smjeru magnetskog polja ili u smjeru suprotno od smjera magnetskog polja.d. To je tzv.

24 .

Elektronske konfiguracije odgovorne su za kemijsku sličnost kemijskih elemenata. Orbitala može primiti samo 2 elektrona. Bohr je u svom modelu atoma vodika.25 Elektroni su predstavljeni strelicama. zamišljao da se elektroni kreću oko jezgre atoma po kružnim putanjama. Prva ljuska ima samo jednu s podljusku. poput kretanja . Strelice suprotna smjera označavaju elektrone suprotna spina. Ona više ne može primiti elektrone. ali suprotna spina. koji pripadaju istoj skupini Periodnog sustava elemenata. Ustvari Periodni sustav elemenata je odraz konfiguracije atoma. druga ljuska ima dvije podljuske 2 s I 2 p itd. Konfiguracija u kojoj su sve orbitale jedne ljuske popunjene kao u neona (Ne) zovu se “konfiguracija zatvorene ljuske”.

Praut uzima kao etalon najlakši kemijski element – vodik. Stoljeća.26 planeta oko Sunca. da se ne može reći gdje se neki elektron nalazi u određenom trenutku. Ta se vjerojatnost mijenja s udaljenošću elektrona od jezgre.g. već se govori samo o vjerojatnosti da se elektron nađe u nekoj poziciji. .Dobereinerova teorija trijada 1829. data postavka: poslije svakog sedmog kemijskog elementa dolazi osmi sa sličnim osobinama: .Newlandsova teorija oktava 1864. kreću oko jezgre. obrazovao grupe po 3 kemijska elementa sa sličnim kemijskim osobinama (Cl. a prikazuje se oblakom točkica različite gustoće – koji nazivamo “elektronskim oblakom” I A 15 KLASIFIKACIJA PSE Klasifikacija kemijskih elemenata započinje sa više različitih pristupa početkom 19. .g. Ba). ali je priroda tog kretanja takva. Elektroni se u elektronskom omotaču atoma. --Prautova hipoteza W. J) ili (Ca. Sr. Br.

vidimo da Mn I Fe Nemaju nikakve srodnosti sa drugim elementima u grupi. stavljajući elemente sličnih osobina jedne ispod drugih. Medjeljejeva tablica: .27 H Li F Na Cl K Be B C N O Mg Al Si P S Ca Sr Ti Mn Fe Pored očigledne srodnosti (Li.Medjeljejev (ruski kemičar) iznio je tablicu koja sadržava horizontalne nizove – periode i vertikalne stupce – skupine.I.g. Medjeljejev zakon glasi: Osobine kemijskih elemenata su funkcije njegovog mjesta u tablici Periodnog sustava elemenata.Na. On je do tada poznate kemijske elemente poredao po rastućim atomskim masama. D.K). I A 16 PERIODNI SUSTAV ELEMENATA 1869.

fosfor (P).XIV skupina ili ugljikova skupina. barij (Ba).. radij (Ra).ili kisikova skupina:kisik (O). sroncij (Sr).Ru Rh Pd Ag Cd In Sn Sb Te J Cs Ba Di Ce .Er La Ta W .- .. .XVIII skupina inertnih plinova ili plemenitih plinova: helij (He neon (Ne).. sa svim metalima čine soli. germanij (Ge). olovo (Pb). klor(Cl). francij (Fr). Oznake pojedinih skupina u suvremenom Periodnom sustavu date su prema IUPAC-u (union piure and applied chemistry) – unija za čistu i primjenjenu kemiju. arsen (As antimon (Sb). . kripton (Kr).- Kako je predskazao prazna mjesta u periodnom sustavu su popounjena i njegov sustav postaje općepriznat. kalij (K). astat (At).. . .As Se Br Rb Sr Yt Zr Nb Mo .II skupina – zemnoalkalijski metali. .. natrij (Na).28 Li Be B C N O F K Ca Na Mg Al Si P S C l Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn . dušikova skupina: dušik (N).. magnezij (Mg). ksenon (Xe). radon (Rn). Periode.: . jod (J). polonij (Po). selen (Se).XV skupina. argon (Ar). prijelazni elementi. telur (Te). .. silicij (Si). bizmut (Bi).III do XIII skupine. rubidij (Rb)ezij (Cs). brom (Br). sumpor (S). .: berilij (Be). Ugljik (C).XVII halogena skupina: flour (F). kalcij (Ca)..XVI skupina. njih 7 sadrže različit broj kemijskih elemenata. .. kositar (Sn).Os Ir Pt Au Hg Tl Pb Bi .I skupina – alkalijski metali litij (Li). dobili ime po lužinama .Th U .

silicij (Si). stakleni lijevak.metale (lijeva strana PSE). telur (Te). laboratorijska lampa idr. arsen (As). švedski liječnik i kemičar daje način pisanja kemijskih elemenata simbolima. Berzelius. Od njega potiče kemijski pribor (filter papir.29 Kemijske elemente unutar Periodnog sustava elemenata dijelimo na: . I A 17 IMENA KEMIJSKIH ELEMENATA 1813.nemetale (desna strana PSE) . polonij (Po).g. germanij (Ge). antimon (Sb). astat (At). Načelo Berzeliusa glasi: skraćeno ime (simbol) kemijskog elementa se sastoji od velikog početnog i ako ima drugog malog slova skraćenice latinskog imena elementa. Berzelius je “alkemijsku kuhinju”. . .metaloidi (elementi koji pokazuju i osobine metala i nemetala a to su bor (B). laboratorijska čaša. preobrazio u moderni laboratorij.).

L. sir H.Scheele.g. berylos-dragi kamen.silex-kremen.g.1808. O – kisik.Davy po grč. lat.g. grč.1669. alumen-srebro iz gline. .1840.1886.Davy.Scheele. I. • Be – berilij. Thenard I Davy.lat.Vouquvelin. • Sc – skandij.Berzelius.Davy.Maria I Piere Curie.1771.1772. • • • • • • • • • • Ge – germanij. grč. • Si – silicij . N – dušik. S – sumpor.1898. ali većinu imena su dali znanstvenici koji su ih i otkrili.1825. Otkrio ga 1766.grč. sir H. ima radioakt.oxis-tvori kiselinu.Poznat iz antike. • Al – aluminij.Maria Curie. pa se i ne zna tko ih je otkrio. grč. sir H.iodos-ljubičast. Balard. Otkrio ga 1817.g.g.g.30 Imena kemijskih elemenata imaju zanimljivu povijest. osobine. arap.lat.g.1808. Otkrio ga 1807.g. • Y – itrij 1788.g.1823.-kuhanje. kali-pepeo.1808. bromhos-smrad J –jod.Rutherford. H. lithos – stijena • Na – natrij.g. lat.nitrum-koji čini šalitru.alkemičar Brandt.grč.g. ime Dobijeno po grč.photos-svjetlost. Gadolin po Itriji (pokrajina u Švedskoj).g.Pristley I Scheele. u čast.C.g.1898.g. • Ra – radij. riječi hydor-voda • Li – litij. nitrum – soda • K – kalij. Navesti ćemo neke primjere: • H – vodik ili hidrogen. grč.grč. Gadolin.pokrajini Magneziji • Ca – kalcij. po Skandinaviji.fluere-treći Cl – klor.g.ime u čast domovine. po domovini Poljskoj F – fluor. P – fosfor.g.g.g.Arfvedsen.Courtois.g.Winkler. lat. Br – brom.g. 1798.1811.chloros-zelen. sirH.1774.Nema podataka tko ga je otkrio Po –polonij. grč.g.otkrili neovisno Lussac. lat.g. 1807.Cavendisch.1788. • C –ugljik. • Mg – magnezij.Oersted.1774. calcis – vapno. • B – bor.Davy. Neki su poznati još iz davnina.

Cf – kalifornij.Abelson.Fermiju.skupina znanstvenika. Ne – neon. u čast fiz.u čast.Welsbach.1950.Ghiorso. Ar – argon.Perier.hriptos-skriven. Lr – laurencij.grč.grč.Walton.Rayleigh. Xe – ksenon.grč.skupina znanstvenika.grč.1895.xenos-stran.po planeti.James. Fm – fermij.u čast.Ramsay.grč.Medjeljejevu.grč.Kenedy.1898.Street.g.1961.McKenzie.1944.Sikkerland.1940.1895.neos-novi.Ghiorso.Ramsay.Ghiorso.Glendenin.Ghiorso. u čast Einsteinu.g.g.1957.1868. • • • • Md – medjeljevij.1907.Perey.Segre.Seaborg.Ghiorso.Seaborg.194o.g. Pu – plutonij.Marinsky.Thopson.Seaborg.1955.Seaborg.ime dala komisija za kemiju.Ramsay.helios-Sunce.1949.1944.McMillan. Pm – prometij.Wahl.smionost At – astat. Tc – tehnicij.Larsh.Latimer. Fr – francij.1952.umjetni element.I.1939. Np – neptunij.Travers.McMillan. Lu – lutecij.g.Morgan.Seaborg. planeta Am – americij.Coryell. Cm – kirij.Seaborg. Es – ajnštajnij.James. No – nobelij.astatos-nestalan.31 • • • • • • • • • • • • • • • • • He – helij. Jensen.Locquier. .1894. u čast domovine.po Curie Bk – berklij.Corson.Ramsay.Thopson.1952.Morgan. 1940.1937.Ghiorso.1945.Ghiorso.Sikkerland.g.Segre.učast D.Sveučilište.argos-lijen Kr kripton.

g. onda je njihova struktura najstabilnija. imaju po 8 elektrona u posljednjoj valentnoj ljusci.Kosisl 1916. Svi inertni plinovi sem helija (He).Lewis i W. Tako popunjena ljuska ne može ni .N. prvi objasnili prirodu kemijske veze.32 I A 18 KEMIJSKO VEZIVANJE G.Dali su postavku: ako plemeniti plinovi (inertni plinovi) ne reagiraju ni sa jednim kemijskim elementom.

. Klor (Cl) u posljednjoj ljusci ima 7 elektrona i najbliži inertni plin mu je argon (Ar). Tako je nastala teorija “okteta elektrona”. .kovalentna veza.33 emitirati. I A 19 IONSKA VEZA Ionsku vezu ćemo objasniti na primjeru stvaranja kristala kuhinjske soli (NaCl): Natrij (Na) u posljednjoj valentnoj ljusci ima 1 elektron.ionska veza. niti primiti niti jedan elektron. poznata i pod imenom “Lewisova teorija kemijske veze”. -metalna veza. pa logički niti ne mogu graditi spojeve. a najbliži inertni plin mu je neon(Ne). Ova teorija. Prema suvremenoj predodžbi mogu biti: . je veoma brzo i matematički potvrđena. čak niti sami ne tvore molekule.

U tom slučaju. Sve tvari ionske građe. stvara se ionska veza. ako preda svoj elektron iz posljednje ljuske.g. Ionska veza nastaje.g. moraju doticati. Ionski radijus kationa smanjuje se sa lijeva na desno u Periodnom sustavu elemenata.zraka. Dimenzija * Na elementarnih stanica u takvim spojevima neće ovisiti o veličini malih kationa. Radijusi aniona uvijek su veći od radijusa atoma. spajaju se sa kemijskim elementima na desnoj strani Periodnog sustava elemenata (nemetali). a klor može postići strukturu argona. Na osnovi toga 1920. što ih čine veliki anioni. ako primi 1 elektron. Takvi su : . ** + * Cl ** = NaCl ** • su Lewisove točkice (broj elektrona u posljednjoj ljusci) Tako nastala kemijska veza između dva atoma zove se ionska ili elektrokovalentna ili heteropolarna veza. već o veličini velikih aniona. kada kemijski elementi s lijeve strane Periodnog sustava elemenata (metali). Kada u kemijskoj reakciji spajanja dva atoma. elektroni s atoma jednog elementa. izmjerio duljinu brida kristalne rešetke kristala kuhinjske soli (NaCl).34 Natrij može postići konfiguraciju neona. a radijus kationa istog naboja povećava se s povećanjem rednog (atomskog) broja kemijskog elementa unutar iste skupine Periodnog sustava elemenata. da se u nekim kristalnim strukturama veliki anioni. imaju svojstvo stvaranja kristala. Za ione. Lande je pretpostavio. a radijus kationa uvijek je manji od radijusa atoma. 1913. koji sadrže isti broj elektrona u omotaču. Bragg je difrakcijom rtg. prelaze na atom drugog elementa. mali kationi ulaze u praznine. kaže se da su IZOELEKTRONSKI.

reakcija je endotermna.Haber našli su da se reakcija stvaranja kristala kuhinjske soli (NaCl) može opisati: -1 1. tako da vezivi elektroni ostanu zajednički za oba atoma. Ako se tijekom kemijske reakcije toplina oslobađa.sublimacija natrija ……DELTA H = 93 kJ mol -1 2.35 --N -O F + Na ++ Mg +++ Al H.disocijacija klora DELTA H = 122kJ mol -1 3.786 kJ mol -1 UKUPNO DELTA H = -417 kJ mol Rezultat svih pet stupnjeva je egzoterman (mora biti) da bi nastala ionska veza.Born i F. atomi se mogu vezati. Takvu vezu nazivamo kovalentnom ili homeopolarnom vezom.Ovim načinom vezuju se dva atoma vodika (hidrogena) u molekul vodika: . reakcija je egzotermna i pripadajuća entalpia (DELTA H) ima negativan predznak. stvarajući vezivi elektronski par. a ako se tijekom kemijske reakcije utroši energija. stvaranje kristala DELTA H = .ionizacija natrija DELTA H = 496 kJ mol -1 4. I A 20 KOVALENTNA VEZA Po Lewisu i Langmuiru.elekto afinitet klora DELTA H = -348 kJ mol -1 5. pri čemu se ne mijenja naelektrisanje pojedinih atoma.

oni se u valentnoj ljusci nastoje rasporediti tako da budu što dalje jedan od drugog.36 H2 tako što se oba atoma vodika združe u zajednički elektronski par. veza ovisi o njihovom broju. To je teorija o razmještaju elektronskih parova oko središnjeg atoma. kada se dovoljno približe jedan drugom: H* + H* = H**H = H2 Ovaj zajednički par elektrona je u stanju da drži povezana oba jezgra atoma vodika. Kako između elektronskih parova djeluju odbojne elektrostatske sile. iako su oni istovrsno naelektrisani i kao takvi bi se odbijali. Lewisovom teorijom kovalentne veze mogu se objasniti strukture mnogih molekula.g. . koji je inertan plin. Sličan slučaj kovalentnog vezivanja kisika u molekulu kisika: ** O** ** + ** **O ** = ** ** O****O ** ** = O 2 Možemo predstaviti i kovalentno vezivanje dušika u molekul: ** N* ** + ** N ** = * * N******N * * = N Na ovaj način se vežu plinovi u molekule. Sa ovakvom vezom atom vodika dobija strukturu atoma helija (He). 194o. Sidwick i Powell predočili su VSEPR vezu (valence shell electron pair repulsion).

Međutim. ioni I elektroni. razlikuje se od kristala drugih kristalnih tvari. U kristalima metala nalaze se neutralni atomi. valentni elektroni nisu vezani za ione (atome). .električna provodljivost.toplotna provodljivost.37 I A 21 METALNA VEZA Kristalna struktura metala. . već su slobodni I vrlo pokretljivi. Baš pokretljivošću ovih elektrona objašnjava mnoge osobine metala: .

sklonost ka mehaničkoj deformaciji. možda i nekoliko puta. Međusobno vezivanje atoma metala u metalnoj vezi možemo predstaviti: (+) * ( ) * (+) * ( ) (+) ( ) * ( ) (+) * (+) * (+) ( ) * ( ) * ( ) * ( ) (+) * (+) * (+) * (+) ( ) * ( ) * ( ) * ( ) (+) * (+) * (+) * (+) ( ) * ( ) * ( ) * ( ) (+) * (+) * (+) * (+) ( ) * ( ) * ( ) (+) * (+) ( ) • .1) izvršiti bodovanje čitajući odgovore i rješenja. pa tek onda pristupiti odgovoru ili rješavanju. koje su najčešće atomi.38 . Kod metala ne možemo govoriti o pojedinim molekulima – kristali metala predstavljaju gigantsku molekulu što predstavlja metalnu vezu. Metalna veza postoji samo u krutom I tekućem stanju.elektron (+) – ion ( ) – atom I A 22 TESTOVI Pažljivo pročitati pitanje. koja se dijele ili je potrebno više odgovora. Poslije izvršenog testiranja (primjer Test br. Svako pitanje predstavlja 10 bodova. dok u plinovitom metali se sastoje od pojedinih čestica. tako i bodovanje od 10 bodova po pitanju podijeliti na toliki broj dijela jednog pitanja . Samo ona pitanja.

... Ime i prezime.....................) glasi:............................ ......... koji govori.............. Test broj I A 01........(IA1) 10 3.g......................... treba ponoviti testiranje i izvršiti analizu svih 10 testova iz pojedinih odjela.. 1..................................... Zakon o održanju mase (A...... .......................... kontrolirajući svoje rezultate sa rješenjem............. Pribilježiti nerazumljive lekcije............ Ako je potrebno pročitati još jednom lekciju na koju se odnosi pitanje (na koje nismo pravilno odgovorili)......................................Datum...... Za učenike.................... koji teže najboljoj ocjeni........................................ Izvršiti bodovanje i ponovo analizirati rezultat..... Poslije nekoliko dana ponoviti testiranje uz prethodno pročitan pasus.10 2...................... Sada izvršiti analizu rezultata............ (uvod).... koliko puta je prosječna masa nekog elementa .............................................. pa ćemo zajedno na satu kemije doći do ispravnog saznanja............. uspjeh je dovoljan....................................................................................... Uočit ćete vidan napredak u bodovnom saldu... 80 – 90 % uspjeh je vrlo dobar...... ..... 60 – 80 % uspjeh je dobar........39 Ako ste odgovorima dobili više od 50 – 60 % od maksimalno mogućih bodova... više od 90 % uspjeh je odličan......................Lavoisier 1789......................................................... Broj.............................................. veća od atomske ..................... Što je to KEMIJA?.........

... Napiši ionsko vezivanje kalijevog bromida: (IA19) 10 10..................................................................... ................................ To je................ 1.................. ....................................... .......................... Reakcija ide :2 NaOH + H2SO4 => Na2SO4 + 2 H2O ukupno bodova .Što?............... piva...............(IA9) 10 7.............................................. postavio hipotezu o kvantima svjetlosti.............................. koja glasi................... proizvodnja stakla....................................................................................Proust.................(uvod) 10 2 Zakon stalnih omjera masa (J....................... ................(IA15) 10 9.................... za neutralizaciju 150 g sumporne kiseline (H2SO4)..................(IA2) 5 4....................... Opća plinska jednadžba glasi.............................. Koliko treba odvagati olova (Pb) za 2 mola olova (Pb)? (IA5) 10 5...... W............................. ...................................Koju?..... Unificirana atomska jedinica mase iznosi................40 jedinice mase.. Max-Planc............................. Ime i prezime............ Koliko ima jedinki plina u 15 dm3mol-1? ..............................(IA12) 10 8.....) glasi................................ a Dobereiner....... Što?.......... Koliko treba uzeti natrijeva hidroksida (NaOH)........................................ Koliko iznosi masa protona?.....................Kako? (IA6) 10 6.........................Kako?............................................. bakarno zelenilo) dobivanje vina............ Koliko?..5 ima oznaku..........Praut uzima kao etalon najlakši element vodik (H)......(IA3) 10 4....................... I A Test broj 02..............(IA1) 10 3................................................................ 1799..................ocjena............................................. To je. Kako?... Doba obilježeno poznavanjem boja (olovno bjelilo......................Datum.........................................g......

.............................................................................................. ............................................................. koji sadrže isti broj elektrona u omotaču............... što je to "doba alkemije"?..................................................................................................... .......................(IA17)10 8...............(IA12) 5 7..........................................(IA21) 10 10...................................... ..... Što su to izotopi?.......... Ime i prezime...................................................41 (IA6) 10 5.............. ...................................(IA10) 10 6...........Zakon frekvencije................. predstavljaju đinovsku molekulu............g.....5..................)glasi.......................................................................................................(uvod) 10 2.................................. Tko ga je postavio?....Kako?.....................Dalton............................... Objasni........... ........................ Što?...............Datum................................................................................................................................. ........................................ . 1803...................................ocjena................... Kristali metala................................................. Kako glasi načlelo Berzeliusa.....................................Za ione....................... Napiši formulu...................(IA1) 10 3..................................(kod imena kemijskih elemenata)....................(IA19) 10 9................... Što?............................ 1.. što predstavlja...... kaže se da su.................................................... Koliko treba uzeti kalcijevog hidroksida (Ca(OH)2) da bi dobili 90 g kalcijevog sulfata (CaSO4) ? Reakcija ide: Ca(OH)2 + H2SO4 => CaSO4 + 2 H2O 10 ukupno bodova............................................................. Zakon umnoženih omjera masa (J................................................... ...................................................... I A Test broj 03............................ Izračunaj relativnu molekulsku masu amonijevog klorida (NH4Cl)? 10 ................................................

.................................................. Luis de Broglie je 1923.. Molarna masa ima koju oznaku?.......................................................... 1......................................(IA6) 5 molarna masa je..... Koliko treba uzeti klorovodične kiseline (HCl) i natrijevog hidroksida (NaOH) za neutralizaciju 150 g kuhinjske soli (NaCl)? HCl + NaOH => NaCl + H2O 10 ukupno bodova............... Zakon stalnih volumnih omjera (Gay-Lussac........ Koliko ima čestica u 1 dm3 kisika (O2)? (IA6) 10 5............................................................................. Elektronski omotač atoma (IA11).................................. Koju?.....................(IA9) 10 6....... Po Levisu kovalentna veza je takva:...................................... ....................... ..............................................................(IA1) 10 2.................................................................................g.....42 4..........................................Što?................................ I A Test broj 04....................................................... elektronska konfiguracija?...................................................... 1809............................................................. .......................................................... ..............(IA14) 10 8...................................5 ................................ Ime i prezime.....g........................... glede na radijus atoma?.......................................................................................................................................................................(IA13) 10 7......Što je to............................ .................................................... .................................................................................................................................... Kako glasi?................................. Izračunaj vrijednost R konstante? (IA6) 10 4.............................. 5 3.........5 koliko četvrta ljuska ima elektrona?............Kolika je veličina radijusa jezgra.................................................................... ..........................ocjena........... Prva ljuska ima koliko elektrona:........................................................................................................................... postavio hipotezu................................ ....................................................................................................................................................................New Landsova teorija oktava..................................... Objasni?................(IA20) 10 10.(IA15( 10 9.........................................)............. ................................Datum.........

.................... Koji je to izotop vodika (H).............................................. Elektronski omotač atoma Objasni 1 s1 ............................... glasi................................ ......................................................... Druga elektronska ljuska ima elektrona......................5 Peta elektronska ljuska ima elektrona.......... Sve tvari ionske građe............................................................................................................... Koliko treba uzeti natrijevog hidroksida (NaOH) da bi dobili 100 g natrijevog nitrata (NaNO3) Reakcija ide NaOH + HNO3 => NaNO3 + H2O 10 10........................................................... Ridbergova konstanta iznosi.........................................ocjena.. Koliko?.........................................(IA14) 10 6.......................(IA16) 5 Kada je data prva tablica PSE?............................................... ............... Avogadrov zakon iz 1811................5 3............ imaju svojstvo stvaranja... Koliko?..................................................................Datum.........5 7............. Tko je dao prvi model atoma?..............(IA10)10 4.... ...................................................................................................g........(IA12)10 .......................... ................................... u čeličnoj boci od 15 dm3....................................... Kako?.....(IA8) 5 Kada je dat prvi model atoma?............................................ na temperaturi od 200C i pod tlakom od 150000 Pa? 10 ukupno bodova..........02 %?...................................Koliko ima čestica plina kisika.................................... Tko je prvi postavio tablicu Periodnog sustava elemenata?....(IA19) 10 8.Napiši kovalentno vezivanje kisika u molekul kisika (O2)? (IA20) 10 9......................43 5.................... I A Test broj 05..............IA1) 10 2................ Ime i prezime............................................................... kojeg ima 0............... 1......................(IA11)5 5................................ Čega?................................................. Elektronski omotač atoma.......................... Koliko?....

..5 Kada je dokazao de Beoglijevu teoriju?............................ .................... Svaka orbitala u elektronskom omotaču..(IA111) 5 Kada je dokazano postojanje neutrona?..........................g...................(IA17) 10 ............................................................................................................................ Tko je dokazao?........ .................................... Postojanje neutrona................................................. Tko je de Broglijevu teoriju matematički dokazao?...........(IA13)10 7...........................................................................44 6.....................5 A koliko sedma ljuska ima elektrona?...... ..................................................................... 1..................................... Radijus aniona uvijek je VEĆI MANJI od radijusa atoma....... (IA19) 10 10............ Kako?.................................Datum............................ Ime i prezime.................5 2....... koliko može primiti elektrona?.............................. Elektronski omotač atoma.................... Koji kemijski element su otkrili neovisno tri znanstvenika u tri različita dijela svijeta istovremeno?....... postavlja "princip neodređenosti" koji glasi................................................(IA1410 8.....................(IA11) 5 3............ Heisenberg 1925.........................................(IA16) 10 9............................ Koliko četvrta ljuska ima elektrona?.ocjena........................................ ....... I A Test broj 06..........................................(IA12) 5 4..................................................................................................................................................................Koliko treba uzeti grama klorovodične kiseline (HCl) za neutralizaciju 100g natrijevog hidroksida (NaOH)? žReakcija ide HCl + NaOH => NaCl + H2O 10 ukupno bodova.............................. Kako glasi Mendjeljejev zakon?.........................

..................................................(IA20) 10 6.................... 1940................... Sidwick i Powell dali su teoriju o......... ...................IA9) 10 ................................. pri temperaturi od 370C..................................... I A Test broj 07.......... ................ Čemu?................Pokretljivošću elektrona u valentnoj ljusci............................................g............................. Iz povijesti kemije......... Ako odvagnemo 20 g sumporne kiseline (H2SO4)......... Koje?............................................................................................................................................Volumen nekog plina u čeličnoj boci od 10 dm3 i tlaku od 100 kPa................................................................................ Ime i prezime.............................................................................. Koliki će biti tlak.................... ako se plin pretoči u bocu od 15 dm3? 10 ukupno bodova.................Koliko treba odvagati aluminija (Al) za 1 mol aluminija (Al)? 10 9...............................................................................ocjena.................... Što je to pozitron?.. Volumen nekog plina iznosi 50 dm3....... ako je tlak konstantan? 10 8.............. Kako je nastala stehiometrija?............................ "Rimsko doba" krasi.(uvod)10 2.................................................................. Izračunaj relativnu molekulsku masu modre galice (CuSO4 x 5 H2O)? 10 4........................ objašnjavaju se mnoge osobine metala....................................... koliko procentualno (%) imamo svakog kemijskog elementa ponaosob u tom spoju? 10 10.................... ...................(IA7) 10 3........(IA21) 10 7............... ......................................................................................................................... ................................................... Koliki će biti volumen pri 900C.... .................... 1.... Što?....................................Datum.........45 5...................

......................................................... Za 114 kemijskih elemenata.................................................(IA9)10 3................. Izračunaj relativnu molekulsku masu amonijevog sulfata ((NH4)2SO4)? 10 ukupno bodova.........................ocjena.................... koje se označuju..................5 mola platine (Pt)? 10 9................................................................................. i tlaku od 150 kPa? 10 8... ..................................(IA10)10 6...(IA10)10 4.........Koliki je tlak plina vodika (H2) volumena 16 cm3 na temperaturi od 25oC s masom od 40 g? 10 10.......................Kolika je masa plina u čeličnoj boci od 30 dm3 na 250C......... Ime i prezime......46 5..................Datum............... I A Test broj 08............. poznato je izotopa.................... Što su to:izobari?................... Objasni Paolijev princip?...............................................................................(IA10) 5 2.................................. .............................................5 a što Avogadrova konstanta?.. Kako?... Koliko?...(IA11) 10 5...............Koliko treba odvagati platine (Pt) za 2....................................................................................................... ....Nastavi: DELTA E = 10 7... Preko kojeg atomskog broja su kemijski elementi umjetno dobiveni?......... Elektroni su oko jezgra raspoređeni po ljuskama............... 1.................. Što je to Avogadrov broj?................

........................................................................................................................................................................................................ocjena....................................................................(IA15) 10 7.......... I A Test broj 09....... Mendjeljejeva tablica Periodnog sustava elemenata ima horizontalne nizove :.............(uvod)5 2......... DA NE (IA12)10 4.........Datum...............5 mola srebra (Ag)? 10 9. ........................ Koliki je tlak u čeličnoj boci kisika (O2) od 30 dm3 na temperaturi od 150C.......... dobitnici Nobelove nagrade.................................................................................................. koji su djelovali i u Zagrebu? .......(uvod) 10 3....................... Kako?..................................................5 i vertikalne stupce:.. prikazuje se oblakom točkica.............................................................................................................................................................................................. kojeg zovemo.............................................................. Vjerojatnost nalaženja elektrona.....(IA14) 10 6.. Što?...............................................................................................................(IA16) 5 8........... Ime i prezime.................... Stacionarno stanje je strogo određeno energetsko stanje... Konfiguracija u kojoj su sve orbitale jedne ljuske popunjene kao u neona (Ne) ... Objasni "Hundovo pravilo":.................................................... .......................5 a za Empedoklesa i Aristotela je....................... Nabroji 2 kemičara.Koliko treba odvagati srebra (Ag) za 0.....47 ................................ Što?................................................................................... 1................(IA14) 10 5. .. Početak početka (osnovna čestica) za Talesa iz Mileta je...... ....................Koliku masu ima 2 mola broma (Br)? 10 ukupno bodova.............................. ako u boci ima 17 kg kisika ? 10 10.............

........5 kalcija (Ca) u procentima....................... Kako?............... ako je ukupni tlak 10 kPa? 10 10.................................... koje pripadaju istoj skupini Periodnog sustava elemenata...2 XVIII skupinu PSE zovemo............... ......................................4 dm3 a ima jedinki.............. Poznaješ li neke kemijske elemente..................................Datum............................. postoji samo u kojem agregatnom stanju?......................48 zovu se......................................5 8...2 XVII skupinu PSE zovemo............Kako?........................................... Metalna veza........................ocjena....... DA NE 10 3...................................(IA14) 10 6........2 II skupinu PSE zovemo..........................................................IA17) 10 ............Ako odvagnemo 12 gkalcijevog karbonata (CaCO3). pri 1000C i tlaku od 1o kPa? 10 ukupno bodova......................................................................Kako?..................................................................... I skupinu Periodnog sustava elemenata zovemo.............. 1......Koliko?........................................... 1 mol nekog plina ima volumen od 22... Koliko? 10 9..... Kolika je masa vodene pare............................................................2 XVI skupinu PSE zovemo..(uvod) 10 2..........................(IA21)10 7................................................................................. Ime i prezime.... Koliko?....................... Elektronske konfiguracije su odgovorne za kemijske sličnosti kemijskih elemenata.......... Kako?...... I A Test broj 10. Riječ kemija potiče od..............................2 4............................. koji su poznati iz davnina......... imamo kalcija (Ca) u gramima........................ Kolika je masa 10 dm3 vodika (H2).................................................................... Kako?... zasićenog vodenom parom pri 300C..... Čega?.... Kako?.... pa se ne zna tko ih je otkrio:.......................

. ako je temperatura od 150 C i tlak od 1 bahra ? 9................... Energija se može emitirati ili apsorbirati... 6... 4..... Izračunaj masu klora (Cl) ........Relativna atomska masa.......koji se nalazi u čeličnoj boci od 0............ koje sudjeluju u kemijskoj reakciji....... Prema suvremenoj predodžbi....... 2..... 3.To je znanost.67 x 10-27kg....... pri normalnim uvjetima? 1o ukupno bodova.............. ......10................ 1......................Ako odvagnemo 12 g amonijeva nitrata(NH4NO3).............25 dm3... Koji mogu biti tipovi kemijskih veza:......... Koliko mola sadrži 2 dm3 bilo kojeg plina...... ...ocjena...Koliki je maseni udio kalcijevog karbida (CaC2))............ Ukupna masa tvari.......................... koja se bavi proučavanjem tvari i promjenama tvari................. samo u ............ Koliko? 10 8........5........................01..................................... 1.............. 5......49 5..... ne mijenja se tijekom kemijske reakcije 10 .(IA18) 10 6......................................... to je eksperimentalna znanost bod 10 ostv...5 Ar ........10.......... 7..................................... bit će u masi i procentima svih elemenata ponaosob u spoju....4 g Pb... I A 23 ODGOVORI I RJEŠENJA I A TESTOVA Test br...... pV = nRT........................Koliko treba odvagati antimona (Sb) za 1 mol antimona (Sb)? 10 7...................................10........... 414................ koji po 1 kg razvija 150 dm3 etina : CaC2 + 2 H2O => C2H2 + Ca(OH)2 10 10....

. 4.................03 x 1023 .... Skraćeno ime (simbol) kemijskih elemenata se sastoji .5............................................................................... Odgovori i rješenja 1......10.......... 7.........................Br...... 6........................J)... K* + Br******* => KBr.........50 paketima najmanje količine energije od E = hV.................... Test br...... 2......................... Izotopi su atomi elemenata određenog rednog broja (atomskog broja)................ 1............10..... Egipatsko doba..... 5........... koji se međusobno razlikuju u atomskim masama............... 4...........5........ Kemijski elementi se međusobno spajaju u stalnim masenim odnosima................................. 3............... 122..........................................10................................. Delta E = hV.................. tako da je sastav svakog spoja stalan......10.10........ 8....... 9...............3 g NaOH.................................10........10.....................66 x 1o-27kg.....................10......... Niels Bohr.... Po tri kemijska elementa sa sličnim kemijskim osobinama u triade (Cl..................... 10.10....................... ukupno bodova 100...........02..................................................

........... Na+............................... 2. 3....... Da bi elektroni morali da se ponašaju i kao val i kao čestica.10................... odnose kao mali cijeli brojevi................ Metalnu vezu.51 od velikog početnog i ako ima drugog malog slova skraćenice latinskog imena kemijskog elementa................. Al+++........ po ljuskama ............................... To je raspodjela elektrona u nekom atomu...................... ODGOVORI I RJEŠENJA 1....10..................... 48.. koje se spajaju sa određenom masom drugog kemijskog elementa................ F-.........................10.... 6........................bod 10 ....48 g...6 x 1022 ......10...................... Doba.........89 g Ca(OH)2 ..............................03.......... N---. 4.......... 2........ ukupno 100................ TEST br................5. O--.... Izoelektronski...... 9.....................10...................10................................10..........5.............. 53....... kada se pokušalo pronaći zlato (Au) iz neplemenitih metala.............. 10000 puta manji................... onda se mase jednog kemijskog elementa....................... 10. 7....... 5......10... Ako dva kemijska elementa čine međusobno više spojeva................ 8........................... Mg++......................................... doba procvata umjetnosti i dr ..

................................................................................5........52 podljuskama i orbitalama.............. Atomi se mogu vezati.................5..............10........... 5......................10....................10.............................. 4............... 93.................. ukupno 100.............................. RH = 1...........................67 g NaOH.... TEST br....10..007 x 10 7m-1... Poslije svakog sedmog kemijskog elementa............. redni broj ljuske => 1 s 1 => broj elektrona u podljusci označava podljusku ................... 2 elektrona (e-)........ koliko ima atoma u točno 0............. pri čemu se ne mijenja naelektrisanje pojedinih atoma.......................... odnose se kao mali cijeli brojevi.... 3.................................... .... 10............... 9...........5............................................012 kg izotopa 12C....................10..............10.. 8.................... dolazi osmi kemijski element s sličnim osobinama....... a to je ona količina tvari.60 g HCl i 102......... Pri istoj temperaturi i tlaku volumeni plinova koji međusobno reagiraju ili nastaju............ definirane kemijske formule koja sadrži isto toliko jedinki...................... tako da vezivi elektroni ostanu zajednički za oba atoma............ 2.........5................. ODGOVORI I RJEŠENJA 1....10................................................. 32 elektrona (e-).. stvarajući vezivi elektronski par........... n.... 04......

8.. ..............................................5.....................5.................................................... TEST br...10.................................................5......... deuterij (D).. ali suprotna spina............. 2 elektrona (e-).............................5.............. 7....10.......................10................. pri istoj temperaturi i tlaku... 91..... 2................................................. kristala...... Jednaki volumeni različitih plinova.........................5.10......007 x 10 7m-1................................... 9......... Dmitrij Ivanovič Medjeljejev ....5.......... 9.................................................. 1869....12 g HCl................. 5......10................................. Upravo zbog dvojne prirode elektrona (e-) i val i čestica nije moguće istovremeno odrediti njegovu brzinu.........g............... 74.............10.............................. sadrže jednak broj čestica.................... ODGOVORI I RJEŠENJA 1........... 1911........ 05.......... 4..........10............53 6............ ............................ 7.................... ukupno 100.......... 8 elektrona (e-)........................ 6. odnosno impuls (mV) i položaj u prostoru.................. Veći............14 g NaOH........... Rutherford..............................10......78 g..... 10.................................................. ..................................... 3......................... Osobine kemijskih elemenata su funkcije njegovog mjesta u tablici Periodnog sustava elemenata........ 8....................... 14.....g........................................ 1...................................10....10........... 10......................................................10................. 50 elektrona (e-).............................. O****** +******O = O2 .............10..............

.......................................................................... 10..............54 ukupno 100..3 %....... 06....66 kPa..................... Chadwick.... toplotna provodljivost.10.. 2.......................................................................5..........10..................... 26..6 dm3................................. Bor (B)....................................6%........ 121.....sklonost ka mehaničkoj deformaciji.... VSPER ............... 6................................................................................... 5................................ 66....10................ 32 elektrona (e-).............. sumpora (S) = 32... 98 elektrona (e-)...................................... 1926.....................................................................razmještaj elektronskih parova oko središnjeg atoma.5..........................5...................... vodika (H2) = 2 % ......................5.5................................g..................... TEST br...................................................................... 4.......10.......... ODGOVORI I RJEŠENJA 1...... 3.......................................... Schredinger.......................... kisika (O2) = 65....................10.....5....... 9...........g......... .......... 8...........10.....98 g Al. 1932. 7........10..................................... Električna provodljivost........................

.........10..................10...g..................... 487.....................10...... Subatomska čestica koja odgovara u naboju elektronu................. po grč.. za dio kemije koji pronalazi formule............ 4......10....... 10.........55 ukupno 100.......................................stojhejon.............................66 g CuSO4x 5 H2O...........75 g platine (Pt)......... 3. vapno....................06 kg.......... 9... 249.......... ODGOVORI I RJEŠENJA 1.............. 2......... TEST br....................... 9.....riječi .... Rihter....... poznaju gips........................ To je kemijsko računanje............... destilaciju....................... 6121........... 6.............. DELTA E = hV = h c RH ( 1 / n2 gornji ....10... ..... 7..... 1200 ................. sodu.......10................ ali suprotnog (+) naboja.prvi pokušaj...10.......................... sublimaciju........................................ dobivaju čiste metale i čiste slitine (legure)..................... Početak eksperimentalnog ispitivanja..... 5.... 132................. 8....14 g..................... kožu škrob.........10.....75 k Pa...........10............ 1794......................... 07..1 / n2 donji) 10.

...........M............................. 7............ ODGOVORI I RJEŠENJA 1.10...................10. To su izotopi sa istim masenim brojevima. . atoma............................................................................................................ 10. 9............5..............................10........... 8.022 x 1o23 molekula............................L...53....... 1......................3......6............................08.............5.........4..................10 6.... 2.......... 159......... 6......5....5.....78 kPa..8 g .7 ili K.....................10.......2................. 3.N.........10............. 5..56 TEST br..........10......... Periode.................10... Elektronskim oblakom.... iona ili elektrona ...............5....................o22 x 1023mol-1 čija je jedinica mol-1................................ 4.Q.................. 84...... skupine...........95 g ....... preko atomskog broja (rednog) 92.... 6...................O.......P............. Svaka orbitala može primiti samo dva elektrona (e-) koji imaju suprotan spin.....

...4 % kisika (O2).......5... Prelog i Ružička.5.......3......... 5... ..... 6.................10........................5................ 09....... da broj nesparenih elektrona (e-) s paralelnim spinom bude maksimalan.f orbitalama razmještaju tako....... pojedinih čestica............. 3....57 ukupno 100.................... Konfiguracija "zatvorene ljuske"...... TEST br....................................... DA ............. Voda. ODGOVORI I RJEŠENJA 1........... Elektroni se u p......... Krutom i tekućem agregacijskom stanju......................................................................... zrak i zemlja... vatra..........00 g ili 11 % ugljika (C)........... 2.10...... 4..................................................08 g ili 40 % kalcija (Ca)..10............................................................................................3.....................d....... koje su najčešće atomi..5.. 40..... 12............................. 48 g ili 44......................... 7...................10....... voda...........4.........................

........... 48.....................8 g antimona (Sb)......... 0......... 4. ODGOVORI I RJEŠENJA 1....................2..........00 g ili 59..............022 x 1023 .....................................2......................4 x 1023mol-1 ........................................10......... NE................. 5.. 2... kovalentna i metalna....... kisikova skupina PSE.....10.................................................. 10..10.....Egipat................10................ sumpor(S)............ 0................. ukupno 100...o2 g ili 35 % dušika (N2)....................... ukupno 100.... TEST br.... Ugljik(C)....... Od arapske riječi hem......10..............................52 mola kisika (O2)................ ....... 121.........................3.......................................................... 10..............................58 8.................... 28.........10....... 42 % kalcijevog karbida (CaC2).... 8............. 7... halogeni elementi.......... 80............................2.. 6..........................10.................5....75 g ....................................2................................................ 7........ 6.10........................................ 9.....67 % kisika (O2)................... Ionska............................................... Alkalijski metali............. zemnoalkalijski metali............................. 627 g polonija (Po)............................10............................................. 4..... 3... 9.................10.... 8.....10...... inertni (plemeniti)plinovi.08 g vodika (H2)...2.........................................................03 g ili 5 % vodika (H2).......... 4....................5...................................17 g ....................3........

MAGLA. * kapljice tekućine u nekom plinu .DIM. * koloidno-disperzni sustavi. koje lebde u plinu . Disperzni sustavi mogu biti: * grubo-disperzni sustavi. Primjer: * krute tvari.PJENA. od kojih je jedna (disperzna faza) fino razrjeđena u drugoj (disperzno sredstvo). ili plinoviti (g). I disperzna faza i disperzno sredstvo. . tekući (l).SUSPENZIJA. smatra se sustav od dvije ili više faza. * kapljice tekućine u nekoj drugoj tekućini .EMULZIJA.59 I B 1 DISPERZNI SUSTAVI Pod disperznim sustavom. mogu biti kruti (s). * mjehurići plina u tekućini . * molekularno-disperzni sustavi. * čestice krutih tvari u nekoj tekućini .

Tyndall. a istražio J. Ako je promjer krute tvari (s) veći od 10-5 cm. ona će kroz koloidnu otopinu biti ocrtana.govorimo o "pravoj otopini". slika Tyndalov fenomen . Prava otopina ne pokazuje Tyndalov fenomen.ocrtana je svom dužinom. tako da čestice nisu vidljive čak niti pod mikroskopom. ispunjenu prašinom ili u kinu zraka koja prenosi sliku . Ovu pojavu možemo opaziti: ako sunčeva zraka pada u tamnu sobu. otkrio M.Faraday. Ovu pojavu je 1857.60 I B 2 TYNDALOV FENOMEN Ako se molekularno-disperzni sustav gledan prostim okom. To je pojava raspršavanja svjetlosti na česticama koloidnih dimenzija. vidi kao potpuno bistra tekućina (l) . takav sustav nazivamo koloidnom otopinom ili solom. Ako se kroz koloidnu otopinu pusti zraka svjetlosti.g.

točno je određen (78o kPa). pri kojem je brzina prijelaza molekula otapala iz otopine kroz polupropusnu membranu jednaka. kao u našoj krvi U protivnom. Potrebno je često da 2 otopine . Osmotski tlak koloidnih otopina u usporedbi s "pravim otopinama" neznatan je. Osmotski tlak pojedinih sokova u organizmu (krvi). Osmoza je spontan proces. Lijekovi. koji vrijedi za "prave otopine": pV = n R T ili pV = cRT c = koncentracija otopine može se primjeniti i na koloidne otopine. pa i do smrti. jer je koloidna otopina milion puta manja od "prave otopine" Osmotski tlak je hidrostatski tlak. došlo bi do poremećaja. a to znači da osmotski tlak ovisi samo o broju čestica otopljene tvari.61 I B 3 OSMOZA Zakon osmotskog tlaka. kao i na suspenzije. pri kojem molekule otapala prolaze kroz polupropusnu membranu iz razrjeđenije otopine u koncentriraniju otopinu. Kod stalne temperature. osmotski tlak ovisi samo o molarnoj koncentraciji otopine. koje dobivamo kroz injekcije u žile sadrže osmotski tlak.

Dijaliza se praktički upotrebljava kod pročiščavanja krvi. zovemo DIFUZIJA. Pojava neprisiljenog gibanja iona u otopini. pomoću ultrafiltera (ili životinjske.62 2 različitih tvari imaju jednake osmotske tlakova. od "prave otopine". Metoda se zasniva da koloidne čestice ne mogu proći kroz polupropusnu membranu. ili biljne ili umjetne membrane). a ioni mogu. Za takve otopine kažemo da su IZOTINIČNI. kaja ima za posljedicu izjednačavanje koncentracija. slika : dijaliza . I B 4 DIJALIZA Dijaliza se upotrebljava za odjeljivanje koloidnih otopina (koloidno otopljene tvari).. kod bolesti bubrega.

kemičar T. vrši se preko koloida. željezni hidroksid Fe(OH)3 i aluminijev hidroksid (Al(OH)3. koje biljke crpe iz zemlje ne ipiru se oborinama. Ovi koloidi se odnose na sposobnost adsorpcije. koje potom sprečavaju spajanje koloidnih čestica u veće čestice. više utiče molekula vode (H2O). Prirodni koloidni sustavi su mlijeko. jer sprečava koaguliranje. izmjena tvari u stanicama.Graham. Zaštitno djelovanje gelova upotrebljava se i iskorištava pri izradi fotografskog materijala. asimilacija. pa je time nastalo elektrostatsko odbijanje. nego elektrostatski naboj. Na stabilnost otopljenih tvari.63 i B 5 KOLOIDI Naziv koloidi dao je engl. jer su u koloidnom stanju u slojevima zemlje. Disanje. (hidratacija).solova. Ovo nakupljanje vode (H2O) može ići do stvaranja gela. Hidrofilni koloidi imaju težnju da adsorbiraju molekule vode. Minerali. . koje sprečava udruživanje čestica i tako uvjetuje stabilnost koloidnih čestica . razna vlakna. magla. Hidrofobni koloidi : to su hidroksidi metala.

imaju koloidne dimenzije.64 Tako koloidi su uzroci procesima bez kojih ne bi bilo života u prirodi. nylon. koja potom sprečava spajanje koloidnič čestica u veće čestice. Ovo nakupljanje vode (H2O). pa time nastalo elektrostatsko odbijanje. bakelit) ubrajaju se u koloide . Isto tako koloidi su veziva sredstva ugrađevinarstvu ( cement).solova. zovu se SOLOVI. koje sprečava udruživanje čestica i tako uvjetuje stabilnost koloidne čestice . može ići sve do stvaranje GELA. jer molekule tih tvari. Odnosi se na sposobnost adsorpcije. plastičnih masa (PVC. Koloidni sustavi imaju ogromnu ulogu u tehnološkim procesima. kod proizvodnje. Hidrofilni koloidi imaju težnju da adsorbiraju molekule vode. jer sprečava KOAGULACIJU. aluminijev hidroksid (Al(OH)3). Foto-procesi se odvijaju uz potporu koloida (AgBr). Zaštitno djelovanje gelova upotrebljava se i iskorištava pri izradi fotografskog materijala. Bojenje tkanina se vrši u koloidnim otopinama Ljepila možemo ubrojiti u kolidne tvari. Staklo i porculan su koloidne tvari. Hidrofobni koloidi (željezni hidroksid Fe(OH)3. .

Kazein djeluje kao emulgator . . .65 I B 6 EMULZIJA Mlijeko je najpoznatija emulzija.stabilizator masti.kozmetičkim preparatima.farmaceutskoj industriji. Emulgatori imaju veliku primjenu u: . jer sadrži mnogo sićušnih čestica masti.industriji boja i lakova. takođe sprečava izdvajanje masti. Mlijeko je bijelo. a ne prozirno. Kazein u mlijeku. Upotrebljavaju se da stabiliziraju kozmetičke preparate i lijekove. boje i prehrambene proizvode. Mast se u vodi ne otapa.prehrambenoj industriji. . .

Temperatura pri kojoj se tlak pare tekućine (l) izjednači s tlakom pare iznad tekućine. naziva se . Kostante sniženja ledišta. Normalno vrelište je pri tlaku od 101 kPa. pri kojoj tlak pare raste.LEDIŠTE. mB DELTA t => povišenje vrelišta ili sniženje ledišta K => KK =>Ke . benzen na 80oC. voda na 100oC. naziva se .66 I B 7 VRELIŠTE I LEDIŠTE OTOPINA Temperatura. zovu se . Temperatura pri kojoj su tekućina (l) i kruta tvar (s) u ravnoteži. više čestica ima dovoljno energije da savlada napetost površine i prijeđe u parnu fazu.KRIOSKOPSKE konstante (KK). Konstante povišenja točke vrelišta zovu se EBULIOSKOPSKE konstante (Ke). Tako imamo formulu: DELTA t = K mB / mA .kriskopska i ebulioskopska konstanta . eter na 35oC itd.VRELIŠTEM. Za razrjeđene otopine sniženje točke ledišta i povišenje točke vrelišta proporcionalno je molarnoj koncentraciji otopine. Tako živa (Hg) ima vrelište na 35ooC.

strukturna kemijska formula prikazuje.18 Ako odvagamo 172.KEMIJSKA REAKCIJA Kemijskom formulom označavamo određenu vrstu tvari.07 g sumpora )S). "pravu"formulu (C6H6). . . .08 1 x Ar(S) = 32.07 4 x Ar(O) = 64.00 ukupno 172. koji grade molekulu. pojedinih kemijskih elemenata u spoju ili molekuli."prava" kemijska formula. Tako razlikujemo: . kako su atomi međusobno povezani u molekulu.empirijska formula prikazuje omjer pojedinih kemijskih elemenata u molekuli.00 g kisika (O). Tipičan primjer je benzen: ima empirijsku formulu (CH).08 g kalcija (Ca). a strukturnu ( Primjer 2. 32. prikazuje vrstu i broj atoma. .00 4 x Ar(H) = 4. 64.: Izračunaj % sastav kalcija (Ca) u gipsu (CaSO4 x 2 H2O): 1 x Ar(Ca) = 40.67 I B 8 FORMULA SPOJA .18 g gipsa (CaSO4x2H2O) imat ćemo: 40.03 2 x Ar(O) = 32.molekulska formula se dobije zbrajanjem atomskih masa.

4 / 0. Maseni udio kalcija (Ca) u spoju je: w(Ca) = M(Ca) / M (CaSO4 x 2H20) = Mr(Ca) / Mr(CaSO4 x 2H2O) = => 40.84 % S.00 / 18.63 / 16.00 = 2.84 / 32.60 mol n(H2O) = m (H2O) / M(H2O) = 36.6 / 0. 12.00 = 1.4 : 0.45 / 40.00 mol Dijelimo s najmanjim iznosom: N(Ca) : N(S) : N(O) : N(H2O) =>  0.4 : 1.4 => => 1 : 1 : 4 : 5 = CaSO4 x 5 H2O Kemijske reakcije ili kemijske promjene.40 mol n(O) = m(O) / M(O) = 25.28 % Primjer 3: Izračunaj formulu spoja.08 % H: n(Ca) = m(Ca) / M (Ca) = 25.07 = 0. predstavljaju KEMIJSKE JEDNADŽBE.4 / 0.68 36.4 : 2 : 0.63 % O i 36.635 mol n(S) = m(S) / M(S) = 12.18 = 0.03 g vode (H2O).2328 = 23. koji sadrži 25 % Ca. Potrebno je pridržavati se naputaka za pisanje kemijske jednadžbe i to: .08 / 172.08 = 0. 25.

na obje strane jednadžbe. 3. U kemijskoj jednadžbi. mora biti jednak na objema stranama jednadžbe tj. broj atoma pojedinih elemenata. Primjer: 2 H2 + O2 = 2 H2O Vode nije bilo prije pomenute kemijske promjene. Takva u obrnutom redu pisana jednadžba predstavlja sasvim drugu kemijsku promjenu. dok je: . njegovoj količini. ali nikako se ne odnosi na jednakost samih supstanci. niti po količini. odnosi se samo na održanje energije kemijskog elementa. ne može se kao u matematici. svi kemijski elementi. 2. To je neuništivost kemijskih elemenata pri kemijskim promjenama.69 1. To je neuništivost tvari. Ipak osnovne tvari nisu iščezle. ali se ona stvorila. lijevo u jednadžbi su reaktanti. a desno produkti. koji se nalaze na jednoj strani jednadžbe . kao posljedica kemijske promjene. moraju se nalaziti i na drugoj strani. ukupna masa s jedne strane jednadžbe mora biti jednaka ukupnoj masi s druge strane jednadžbe. lijeva strana premjestiti na desnu. niti po vrsti. Od tri molekule (2 vodika i 1 kisika) nastale su dvije molekule vode. a nove se stvaraju. a desna na lijevu. 2 H2O = 2H2 + O2 Ova bi jednadžba predstavljala prijelaz vode u praskavi plin. neke tvari pojedinačno iščezavaju. Pri kemijskim reakcijama. Znak jednakosti kod kemijskih jednadžbi.

ako smjesu reaktanata zagrijemo ili kroz nu propustimo električnu varnicu. koliko se dobilo vode sa 1 g kisika? 32 g kisika (1 mol) => 36 g vode 1 g kisika => X g vode X = 1.111 g vodika za 1 g vode Isto tako možemo napisati i za kisik: . a kemijsko sjedinjavanje (sinteza) vodika i kisika može se izvesti. daju 2 mola vode (36.125 g vode 3.70 2 H2 + O2 = 2 H2O predstavlja sjedinjenje (sintezu) kisika i vodika u vodu. Iz kemijske jednadžbe možemo pročitati i masene odnose. Iz reakcije (2H2O + O2 = 2H2O) čitamo da 2 mola vodika (4 g) i 1 mol kisika (32.0 g). da bi se dobilo 1 g vode? 36 g vode se dobije sa 4 g vodika 1 g vode se dobije sa X g vodika X = 0. Razlaganje vode na sastojine. Iz ove reakcije možemo dobiti odnose: 1. koliko bi se grama trebalo uzeti.0 g). vodika. po kojima se vrši kemijska promjena. može se izvesti jakim zagrijavanjem vodene pare. koliko se može dobiti grama vode sa 1 g vodika? 4 g vodika daje => 36 g vode 1 g vodika daje => X g vode X = 9 g vode 2.

Kemijska reakcija .rastavljati). Analiza uz potporu električne struje zove se ELEKTROLIZA.71 36 g vode se dobije iz 32 g kisika 1 g vode se dobije iz X g kisika X = 0. Koliko grama i procenata kisika dolazi na 100 g vode? 18 g vode ima 16 g kisika 100 g vode ima X g kisika X = 88. Kemijske reakcije pri kojima iz jedne tvari nastaju dvije ili više novih tvari zovemo rastavljanje ili ANALIZA (grč. omogućuje da izračunamo maseni udio svakog pojedinog elementa u spoju ili procentni sastav.spajati). . sintitheum .1 % vodika.888 g kisika za 1 g vode Iz formule možemo vidjeti da u 18 g vode ima 2 g vodika i 16 g kisika. pri čemu nastaju nove tvari. Poznavanje masenog udijela pojedinih eklemenata u spoju. omogućava da se izračuna empirijska formula spoja. Takva reakcija je reakcija spajanja ili SINTEZE (grč.1 g ili 11. analie enin . Koliko grama vodika dolazi na 100 g vode? 18 g vode ima 2 g vodika 100 g vode ima X g vodika X = 11.9 % Poznavanje kemijske formule tvari.to je proces u kojemu se pregrupiraju kemijske veze.

a nastali pepeo je nova tvar. Kemijske reakcije se odvijaju svud oko nas. atomsku masu elementa (Ar). njegovu masu. Kemijskom formulom. Primjer: zapalimo drvo. veoma su česte. označavamo određenu vrstu tvari. potrebno je znati procentni sastav spoja. komad željeza korodira na vlažnom zraku itd. Da bi smo našli formulu spoja. Sok od grožđa pređe vrenjem u vino. Osim sinteze i analize. a strukturna formula pokazuje i kako su atomi međusobno vezani. Posebnu razliku uočiti: empirijska formula prikazuje omjer pojedinih elemenata u molekuli. postoje i druge vrste kemijskih reakcija. ono gori i izgori.72 Kemijske reakcije u prirodi i industriji. .

. . .elektroforeza.postkrepicitacija ili sutaloženje.sušenje . . .ultrafiltracija gdje se odvaja koloidna faza od sredstva.73 I B 9 REAKCIJE RASTAVLJANJA TVARI To su postupci.odjeljujemo vlagu od neke krute (s) tvari. To je metoda odjeljivanja naglim taloženjem . .mrvljenje krutih tvari drobilicama ili mlinovima.sublimacija je prelaženje krute tvari (s) u plinovito stanje (g) bez taljenja. .prekristalizacija je izlučivanje otopine u obliku kristala. .filtracija gdje se odjeljuju neotopljene krute tvari (s) od tekućina (l).koagulacija je prijelaz sola u grubo-disperzni sustav.isparavanje (hlapljenje) . koji omogućuju analizu tvari. To je gibanje iona određenim smjerom prema pozitivnoj (+) ili negativnoj (-) elektrodi.gdje se otopljene krute (s) tvari odjeljuju od otapala. . .

log (c(OH). Tako imamo poredak po jačini kiselosti: ./ mol dm-3 Skala kiselosti ili pH skalu možemo prikazati: O 1 1 -1 10 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 -2 -3 -4 -5 -6 -7 -8 -9 -10 -11 -12 -13 -14 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 Za kemijski čistu vodu pri 25oC pH = 7.log ( c(H+) / mol dm-3) Isto tako možemo reći da je pOH negativan logaritam množinske koncentracije hidroksilnih iona: pOH = . pH = 7 je neutralna sredina.74 I B 1O pH VRIJEDNOST pH vrijednost je mjera kiselosti. U tom položaju pH skala ne pokazuje ni kisela niti bazna svojstva. pa kažemo da u tom položaju spojevi niti su kiseli niti bazni. To je negativni logaritam koncentracije oksonijevih iona ili pH = .

9 (amonijak) = 13-14 (natrijev hidroksid) Mjera kiselosti se rabi za ispitivanje kakvoće tla.5 (vapneno mlijeko) = 11.pH metar. kiselina .5 (ocat) = 3 (sok od naranče) = 3.5 (vino) = 4 (sok od rajčice) = 5 (crna kava) = 6 (urin) = 6. Koliko je važno voditi računa o mjeri kiselosti. Za brzo određivanje jakosti kiselosti najpogodniji je univerzalni indikatorski papir.75 pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH = O .4 (krv) = 10. soli i ostalih tvari. ljudske tekućine itd. baza.5 nastupila bi smrt. Samo jedan primjer od mnogih: Ako bi se promjenio pH ljudske krvi samo za o.5 (HCl i želudčana kiselina) = 2 (sok od limuna) = 2. a za točno određivanje kiselosti rabi se aparat . I B 11 KISELINE .1.8 (mlijeko) = 7 (destilirana voda) = 7.

koje mogu dati proton nekoj drugoj tvari. Prema N.). SO2. CaO. Kiseline mogu biti jednoprotonske. utjecajem jedne kiseline na sol druge kiseline: . kako metali.Arrheniusa (švedski kemičar) kiseline su tvari. Neki oksidi u reakciji sa vodom reagiraju burno. neke treba ugrijati da bi došlo do reakcije. a višeprotonske više od dva atoma vodika. CO2. Fe2O3. Kiseline uglavnom nastaju reakcijom nemetalnog oksida i vode. Jednoprotonske imaju jedan atom vodika.2 NaCl + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HCl Skoro svi elementi.Bronstedu kiseline su tvari.SO3 + H2O => H2SO4 . sintezom vodika i nekog nemetala. a neki ne grade neposredno spojeve s kisikom: SO2 + H2O => H2SO3 ili . dvoprotonske dva atoma vodika. i višeprotonske.H2 + Cl2 => 2 HCl . Po ovoj teoriji kiseline su proton-donori. koje u vodenim otopinama povećavaju koncentraciju vodikovih (oksonijevih)iona. P2O5 i dr. tako i nemetali jedine se s kisikom i daju odgovarajuće okside (Na2O. dvoprotonske.76 Prema definiciji S.

.SLABE KISELINE H2SO3 (sumporasta kiselina) .stvaraju soli. .JAKE KISELINE HClO4 (perklorna) H2SO4 (sumporna kiselina) HJ (jodovodična kiselina) HCl (klorovodična) HNO3 (dušićna kiselina ) . ili H2ZnO2 kada djeluje kao kiselina.kiselog su okusa. . uz oslobađanje vodika . Po jakosti kiseline možemo svrstati: . Tipičan primjer je cinkov oksid (ZnO). Međutim ima i amfoternih oksida (koji se ponašaju i kao kiselina i kao baza). . Kiseline čine važnu grupu spojeva. koji gradi Zn(OH)2 (kada djeluje kao baza.77 CO2 + H2O => H2CO3 CaO + H2O => Ca(OH)2 CO2 + 2NaOH => Na2CO3 Tako razlika između kiselih i baznih oksida daje i različite produkte. Zajedničke osobine kiselina su: .modri lakmus papir se oboji u crveno.vodene otopine kiselina provode električnu struju.pozitivan oksonijev ion se može zamijeniti ionom metala.

VEOMA SLABE KISELINE H2CO3 ( ugljična kiselina) HClO (hipoklorasta kiselina ) HCN ( cijanovodična kiselina) H2S (sumporvodična kiselina) H2O (voda) Jedno veoma važno upozorenje. Jedno zlatno pravilo glasi: " nikada ne sipati vodu u kiselinu (VUK) nego oprezno dolijevati kiselinu u vodu KUV). I B 12 BAZE ili LUŽINE . kod vršenja kemijskog pokusa ukojem nam kao reaktant sudjeluje kiselina.78 H3PO4 (fosforna kiselina) HF (fluorovodična kiselina) HNO2 (dušikasta kiselina) CH3COOH (octena kiselina) . Voditi računa o jačini i koncentraciji kiselina.

koje povećavaju koncentraciju hidroksilnih iona u otopini. najviše se upotrebljava u graditeljstvu. To su spojevi kationa metala i aniona kiselinskog ostatka. Baze nastaju: . Crveni lakmus papir modre.otapanjem metalnih oksida u vodi: CaO + H2O => Ca(OH)2. . proizvodnji deterđenata. Najveću uporabu imaju natrijeva baza (NaOH) i kalcijeva baza (Ca(OH)2). tekstilnoj industriji. Uporaba natrijevog hidroksida je najveća u proizvodnji papira. I B 13 SOLI Soli označavaju određenu skupinu spojeva. tako je za baze karakterističan hidroksilni ion (OH-).79 Baze su spojevi.uticajem jače baze. Vodene otopine provode električnu struju. koji sadrže hidroksilne ione. na soli slabije baze: 2 NaOH + FeSO4 => Fe(OH)2 + Na2SO4. proizvodnji sode. industriji celuloze. Kao što je za kiseline bitan oksonijev ion (H3O+). Kalcijev hidroksid (gašeno vapno).uticajem nekih metala na vodu: 2 Na + 2 H2O => 2 NaOH + H2 . Baze imaju lužnat okus na sapun. šampona. Otuda ima lužine. sapuna. . proizvodnji sredstava za bijeljenje i dr. Prema Arrheniusu lužine su tvari.

amonijev klorid .Ca(PO4)2 .amonijev sulfat .kalcijevklorid . bez obzira kako je sol nastala.CaHPO4 . Pri reakciji između kiselina i baza nastaju soli. zove se neutralizacija.kalcijev sulfat .NH4Cl .80 Nazive su dobili na osnovi naziva metala. Soli kao što su: .NH4HSO4 .(NH4)3PO4 . Svaka sol sadrži metal i kisikov ostatak: HCl + NaOH => NaCl + H2O ili H2SO4 + 2 NaOH => Na2SO4 + 2 H2O Navest ćemo neke primjere kalcijevih i amonijevih soli: . Pri ovoj reakciji nastaje sol i voda.kalcijev karbonat .NH4HCO3 .NH4H2PO4 .(NH4)2SO4 .amonijev hidrogen karbonat .kalcijev hidrogen sulfat .amonijev di hidrogenfosfat .(NH4)2HPO4 .Ca(HCO3)2 .kalcijev dihidrogen fosfat .amonijev karbonat .CaCO3 .Ca(H2PO4)2 .(NH4)2CO3 .amonijev hidrogen sulfat .kalcijev hidrogen fosfat .CaCl2 .amonijev fosfat I B 14 NEUTRALIZACIJA Reakcije između baza i kiselina. Vodene otopine soli provode električnu struju.Ca(HSO4)2 .amonijev hidrogen fosfat .CaSO4 .kalcijev fosfat .kalcijev hidrogen karbonat .

amonijev fosfat) Evo nekoliko tipičnih primjera neutralizacije: .CaCO3 + ne sadrže ni H niti OH-. Kod višebaznih kiselina. postoje i bazne soli.NaCl. pa ćemo navesti primjere: . . neutralizacija može da bude djelomična. koji se mogu zamijeniti metalima i zovu se kisele soli. kao umjetnih gnojiva (amonijev nitrat. zovu se neutralne soli. uzimaju bazične preparate. koji su sposobni da budu zamijenjeni metalima ne budu zamijenjeni. . H2SO4 + NaOH => NaHSO4 + H2O H3PO4 + NaOH => NaH2PO4 Analogno kiselim. koje nisu zamjenjene kiselinskim ostatcima.bolesnici s velikom kiselošću želudca. Tako nastale soli sadrže jedan ili više vodikovih atoma. To su: Ca(OH)Cl Al(OH)2Cl Neutralizacija je reakcija u kojoj se iz vodikovih iona i hidroksilnih iona nastaje sol i voda. . One sadrže jednu ili više hidroksilnih skupina.u proizvodnji amonijevih soli. to jest da svi atomi vodika.81 .Na2SO4. Proces neutralizacije primjenjuje se u svakidašnjem životu. amonijev sulfat.

Na2O + CO2 => Na2CO3 . prema tome da li se nalaze u neutralnoj.NaOH + HCl => NaCl + H2 . I B 15 INDIKATORI Indikatori su tvari. SO3 je anhidrid sumporne kiseline (H2SO4).Al(OH)3 + 3 HCl =>AlCl3+ 3 H2O . Međutim neutralizacija se događa i kada međusobno reagiraju anhidridi kiselina.Ca(OH)2 + 2 HCl => CaCl2 + 2 H2O . .82 .2 NaOH + H2SO4 => Na2SO4 + 2 H2O . baznoj ili kiseloj sredini.2 NaOH + H3PO4 => Na2HPO4 + 2 H2O . a CaO je anhidrid kalcijeva hidroksida (Ca(OH)2).NaOH + H3PO4 => NaH2PO4 + H2O Ovih nekoliko kemijskih jednadžbi.CaO + SO3 => CaSO4 U ovom slučaju (CO2) je anhidrid ugljične kiseline (H2CO3). koje mijenjaju boju. pokazuje da u reakciji neutralizacije kiseline i lužine uvijek nastaje sol i voda.3 NaOH + H3PO4 => Na3PO4 + 3 H2O . ali u tom slučaju ne nastaje voda: .CaO + CO2 => CaCO3 .

a u lužnatoj žut . a u lužnatoj žut . a u lužnatoj crvenoljubičast. Ali poznajemo još nekoliko indikatora. a u lužnatoj modar .METIL-ORANŽ u kiseloj sredini crvenkast. .REAKCIJE U svakoj kemijskoj reakciji dolazi do preraspodjele elektronskog oblaka atoma. ili boju koji razvija: .FENOL-FTALEIN u kiseloj sredini bezbojan. I B 16 REDOKS . koji se rabe s obzirom na vrstu spoja.METIL-CRVENO u kiseloj sredini crven.83 Najuobičejaniji indikator je lakmus papir.LAKMUS PAPIR u kiseloj sredini crven. pa nastaju nove čestice s manjom energijom. Ustvari dolazi do preraspodjele elektrona (e-). a za veoma točno određivanje kiselosti upotrebljava se pH-metar. Za brzo određivanje najpogodniji je univerzalni lakmus papir.

tako da oni pripadaju više atomima klora (Cl) nego atomu ugljika (C).oksodacione reakcije reducira. zove se reakcije oksidacije. a redukciono sredstvo oksidira. Kako su reakcije povezane sa prijenosom elektrona (e-). što ih prima oksidaciono sredstvo. U kemijskim reakcijama. Oksidacija i redukcija nerazdvojno su vezane jedna za drugu. atom ili ion prima elektrone (e-). nastaju spojevi. u kojoj neka molekula. Reakcije. C + 2 Cl2 => CCl4 Atomi klora su elektronegativniji od atoma ugljika. moraju imati jedno oksidacijsko i jedno redukciono sredstvo. u kojima su moguće reakcije oksidacije i redukcije. Oksidaciono sredstvo se tijekom redukciono .redukcione reakcije vezane za prijenos elektrona (e-). pa zato jače privlače zajedničke elektronske parove. jednak je broju elektrona (e-). ali u tom slučaju dolazi do preraspodjele elektronskog oblaka oko svakog atoma. zove se reakcija redukcije. među atomima metala.84 Višak energije oslobađa se u obliku svjetlosti i topline. Broj elektrona (e-) što ih oslobađa redukciono sredstvo. Jasno je da su oksidaciono . atom ili ion gubi elektrone (e-). Sustavi. Uzmimo primjer: 2 Na + Cl2 => 2 Na+ + 2 Cl- . Reakcija u kojoj neka molekula.

a klor u jednonegativan ion.85 Prije reakcije i natrij i klor su imali naboj O. koji pokazuje u kojem se oksidacijskom stanju nalazi element u pojedinom spoju. gubi jedan ili više elektrona. Oksidacija je proces u kojem neki atom. Nakon reakcije atomi prelaze u ione. natrij u jednopozitivan ion. . I B 17 OKSIDACIJSKI BROJ To je broj. Redukcija je proces primanja elektrona (e-).

2).Rb.Br) je ( . I B 18 JEDNADŽBA OKSIDACIJE I REDUKCIJE . a u hidridima je ( .K.Ba) uvijek je ( + 2) .oksidacijski broj kisika je u svim spojevima sem u peroksidima ( .oksidacijski broj alkalijskih metala (Li. koji nisu građeni ionski i kod kojih atomi nemaju naboj.Cs) uvijek je ( + 1) .1) Kod spojeva.oksidacijski broj svih elemenata u elementarnom stanju je O .oksidacijski broj zemnoalkalijskih metala (Mg. oksidacijski broj treba pripisati svakom elementu.oksidacijski broj vodika u svim spojevima sem u hidridima je ( + 1).Na. .86 Kod određivanja oksidacionog broja spoja moramo voditi računa o pravilima: .J.oksidacijski broj halogenih elemenata (F. a u peroksidima ( . na osnovi odgovarajućih pravila.Ca.1) .1).Cl.

tako da toplina. koji se kemijski mijenja. koje se događaju.endotermne promjene .87 I B 19 EGZOTERMNE I ENDOTERMNE PROMJENE One kemijske promjene ili reakcije. prelazi iz okoline u sustav. zovu se . ili bilo koji drugi vid energije.

.. Svaki proces u kojem se troši toplina......unutra i thermos topao............................................... Ime i prezime.. koje se događaju....... Ime nastalo od grč.......... tako da toplina prelazi iz sustava u okolinu...................................riječi exo .................................................... zovu se egzotermne promjene ili reakcije.................. riječi endon .. Svaki proces u kojem se oslobađa toplina naziva se egzotermnim procesom. ........topao............................ Egzoterman proces je proces u kojem sustav predaje toplinu okolini: DELTA H < O Endoterman proces je proces u kojem sustav prima toplinu od okoline: DELTA H > O I B 20 TESTOVI Test br. ..88 ili reakcije.............vani i thermos ................... Ime nastalo od grč................................. Pod disperznim sustavom se smatra.01.......Što?..... 1............Datum..... One kemijske promjene ili reakcije... naziva se endotermnim procesom.........

................................................. ...............................(IB10) 10 9......................................................................................................... Što je to osmoza?...(IB9) 10 8.......................................................................Napiši formulu:kalcijevog klorida:....................(IB1) 10 2...................................... Koliko se može dobiti vode (H2O) od 2 g vodika? (IB8) 10 7....................................... U uporabi je za odjeljivanje koloidnih od "pravih" otopina.........................Datum................................................... Što?...................................................................................................... Koja je najpoznatija emulzija?.................................. Reakcija 2 H2 + O2 => 2 H2O............................................(IB6) 10 6............................................(IB19) 10 .................. To je......................................................... Prirodni koloidni sustavi su.......................................... Što?........................................ocjena.................................................................... ............................................................ koje se događaju tako da (nastavi):........................ ................................................... Endotermne reakcije ili promjene su one kemijske reakcije.....(IB4) 10 4........................................................................................................................................................................................ I B Test broj 02..................................................................................................................... ..........................................89 ........................................(IB11) 10 10..................... ........5 amonijev fosfat:...............5 ukupno bodova.. Što je to pH?.............................................................. .............................................................................................................................................. Nabroji reakcije rastavljanja tvari:............. pomoću ultrafiltera............................ Ime i prezime.....................(IB5) 10 5............ 1........(IB3) 10 3........ Što su kiseline prema Arheniusu?.....

......................... Napiši formulu za kalcijev hidrogen sulfat:........ Analogno kiselim...................................... Što. .........5 6............................ .....(IB11)10 8........... Da bi smo našli formulu spoja...................(IB14)10 7.... To su................ Oksidacijski broj........................................ zove se.................. nastaju dvije ili više tvari. Navedi sve jake kiseline koje poznaješ: ..... Kako?... Reakcije u kojiima neka molekula............................................. Izračunaj procentni (%) sastav natrija (Na) u natrijevom hidroksidu (NaOH)...IB16) 10 5........................ atom ili ion........... Tablica jakosti kiselina.........................(IB8)10 9..............................................................................ocjena...............................................Datum......................... koji pokazuje (što)?.................... Ime i prezime.... zovemo. Jednadžba oksidacije i redukcije bi izgledala. to je broj...................................Reakcije iz kojih iz jedne tvari................... prima elektrone.............................5 amonijev hidrogen fosfat:.... One sadrže jednu ili više hidroksilnih skupina (OH).............................................. I B Test broj 03........ koje su zamjenjene kiselinskim ostatkom.............. postoje i bazne soli... potrebno je znati................(IB17)10 3... Kako? (IB18)10 4........ 10 10........... Kako?....Što?......90 2.................................................. 10 ukupno bodova....... .....................

............ Koloidi su uzroci procesima.......................................91 1....(IB8) 10 9.......... To je............ ................ Osmotski tlak pojedinih sokova u tijelu je točno određen.......................................................................................................: krute tvari lebde u plinu.. Ime i prezime.......................................Navedi primjere svih kiselina............. To je....................... Disperzni sustavi......5 česice krutih tvari u nekoj tekućini............ Mast se u vodi OTAPA NEOTAPA Kazein u mlijeku NESPREČAVA SPREČAVA izdvajanje masti 5................. kao zakon osmotskog tlaka? ..................... Što?...................................................5 7......ocjena....................Što?... U kemijskoj reakciji lijevo su...............(IB11)10 10.......... bez kojih ne bi bilo života u prirodi.Empirijska formula prikazuje..............................................(IB1) 5 2.......................................................................................................................................(IB5)10 4....................................... Što?............Datum... Što?.....(IB3) 10 3..................... koje poznaješ iz tablice slabe kiseline:................(IB3)10 6...................................... (navedi primjer)....................... Koliko bi se vode dobilo iz reakcije 2 H2 + O2 => 2 H2O iz 2 g kisika? 10 8.................................. Tako je osmotski tlak krvi:.... I B Test broj 04. ..... ......5 a desno su............................................................................ Koja se to plinska jednadžba može primjeniti..................Naqcrtaj skalu kiselosti: 5 5 (IB10)10 ukupno bodova........................................ Što?.....................

..................................................................................................................... Napiši formulu za: kalcijev sulfat:.. Koliko?.............. Koliki? .......................................Datum............................................................................ ..................................(IB17)10 3..............................(IB9)10 8. u kojoj neka molekula............................................ zove se..... ......................inosi.(IB3)10 ukupno bodova.....ocjena......................................Zovemo....... Egzotermne promjene ili reakcije su one kemijske promjene ili reakcije...........................................2 pH želudčane kiseline........ Koliko?..........................................................Kako?....................... I B Test broj 05.......92 1.......................Koliko?.............(IB19)10 4................................................................... Koliko?...........................................2 pH NaOH iznosi.....................................2 pH soka rajčice iznosi............................................................................Pojava neprisiljenog gibanja iona ili molekula u otopini koje ima za posljedicu izjednačavanje koncentracija.... Kako? ...Sublimacija je..Što je to ebulioskopska konstanta?......................................................5 6..............................5 amonijev dihidrogen fosfat:......................................(IB7) 10 10....(IB19)10 2............................................................................................................................................. ....................5 5.......................... atom ili ion gubi elektron....................................................................................................................................................................................... Oksidacioni broj svih kemijskih elemenata u elementarnom stanju je...........................2 7............................................................................ Reakcije............................................ .......... je reakcija u kojoj iz (čega?) ........... Neutralizacija......................................................... koje se događaju tako da (nastavi):....................Izračunaj procentni sastav kalcija (Ca) u gašenom vapnu (Ca(OH)2)? 10 9............................................Koliko?.....................................2 pH octa iznosi......... Ime i prezime.. Što?..5 nastaju............................................................................ Mjera kiselosti (pH) za urin iznosi..............................................................

............... ........ .........................Što se to odvaja ultrafiltracijom?....................... Ime i prezime........................................................... Koliko?................................................................................................................................2 10................... Zašto je osmotski tlak koloidnih otopina u poređenju s "pravom" otopinom neznatan?................................... ..........................................................5 kapljice tekućine u nekoj drugoj tekućini................................................................................2 pH mlijeka iznosi............. .................Što je to?............................................. .................... da bi se dobilo 2 g vode iz reakcije: 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 8.............Datum............................................................................................................... ............................... Gdje se emulzije upotrebljavaju?..................... Koliko?...............................................................(IB1) 5 2....................................... ..93 1........... Koliko?.................. koje poznaješ:.........................................Što je to vrelište?....................... Koliko?......................................................................... Kakvi to koloidi imaju težnju da adsorbiraju molekulke vode koja potom sprečava spajanje koloidnih čestica u veće čestice........ Što su to izotonične otopine?.........................................(IB7) 10 6..................................................................................Koliko grama treba uzeti vodika................. Navedi vrlo slabe kiseline..............................................................(IB3)10 3................. Što je to?...................................................pH soka limuna iznosi..............................................(IB3) 10 7... Ovo nakupljanje vode može ići do stvaranja gela (nastavi):...................(IB9)10 9........................................... Koliko?....................................................... 1........................... I B Test broj 06............2 pH krvi iznosi............. ......................................................................................................................................................10 4.....................ocjena..............................2 pH soka naranče iznosi.......................................................................................... Disperzni sustavi: kapljice tekućine u nekom plinu.....10 ukupno bodova.......................... Kako?.............................. u kojem se oslobađa toplina.. Svaki proces....................................... naziva se...............................................................................2 pH crne kave iznosi.................................................................................................................................................................................(IB6) 10 5........

......................... da bi se dobilo 2 g vode iz reakcije: 2H2 + O2 => 2 H2O 10 ukupno bodova...... atom ili ion prima elektron....................................................................................................... Koliko treba uzeti kisika................................ ........(IB14)10 4 Napiši način nastanka kiselina sintezom nekih nemetala s vodikom? (IB11) 10 5.(IB8) 10 7.........................94 ............................... Reakcije u kojoj neka molekula.....................................................(IB19) 10 2.... Prema Bronstedtu kiseline su tvari (nastavi).......... Što je to koagulacija?............Kako se zove konstanta sniženja točke ledišta?......(IB7) 10 10................... zove se.................................. zove se................................................................ Izračunaj procentni sastav (%) kalcija (Ca) u kalcijevom sulfatu (Ca SO4)? 10 9................. ........................................................................... Kako? ..................... Napiši formulu kalcijevog hidrogen karbonata:.............................................Datum.......................................... Kako?.............................................. .................. I B Test broj 07............................................................(IB11) 10 6................................................................. Ime i prezime.................................................................................5 amonijev hidrogen karbonat:..(IB16)10 3............................................................... Analiza uz potporu električne struje....... .................................................................................(IB9) 10 8..........ocjena...

. pri kojima se pregrupiraju kemijske veze....Što je to ledište?... ............................................................... ...Reakcija 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 8........................(IB5) 5 koji to građevinski materijal možemo smatrati koloidima?..............................Što se to filtriranjem odjeljuje?..... Navedi neke solove....................................................................................................... pri kojem je brzina prijelaza molekula otapala iz otopine kroz polupropusnu membranu RAZLIČITE JEDNAKE (IB3) 10 3................(IB19) 10 ..........................................................................................(IB5) 10 6................................(IB7) 10 7...................................................................... ......................................... ...........................Reakcije.......................................Što? . Koje to građevinsko vezivo........................... Svaki proces..................................................(IB8) 10 9...................................................... možemosmatrati koloidima?............. .........................................(IB4)10 4.................................................................................................................................................................... Što je to?..................................ocjena....... Kako?................ a ioni mogu.. kod kemijskih pokusa........ Mjehurići plina u nekoj tekućini................................Koliko ima vodika u 200 g vode.........95 1....................................... Metoda se zasniva da koloidne čestice ne mogu proći kroz polupropusnu membranu ...................................................................................................................... U uporabi je kod pročiščavanja krvi kod bolesti bubrega..................... koje poznaješ?..5 ukupno bodova.....................................10 2 Osmotski tlak je hidrostatski tlak.................................Datum........................................................................ 1................ Disperzni sustavi.. Ime i prezime........................ ........................................... Što znači VUK?.................... Kako se zove?.... naziva se...................... I B Test broj 08....................... Jedno upozorenje........................... To je.......... u kojem se troši toplina.......................................................................... .............. pri čemu nastaju nove tvari.(IB9) 10 10.......5 a što KUV?................. .......................................................5 5............................................................................................................................................

.......................5 oksidacijski broj vodika u hidridima................................................................... uticajem vode na anhidride kiselina: (IB11)10 7...................2 .2 .............. Iz reakcije 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 ukupno bodova............5 5......................................................................................... kako nastaju lužine otapanjem metalnih oksida u vodi: (IB12)10 6......................Napiši način nastanka kiselina........................................................................Izračunaj procentni sastav (%) natrija (Na) u čilskoj šalitri (NaNO3): 10 9.............. I disperzna faza i disperzno sredstvo.........................................................................................................Napiši formulu za kalcijev hidrogen fosfat:.......... ...................................96 2.......... Koliko?..........................................................2 4............. koje se rabe kod dijalize?. mogu biti kojeg agregacijskog stanja? ................................................................... Koliko?. Iznosi................................................................ Navedi primjerom...............................Koliko grama kisika dolazi u 200 g vode.............................................Datum.................(IB4) 10 10. Ok kojih su materijala izgrađene membrane........ ..................................................................................................................... 1.........................................................................................................................................................Što to pokazuje empirijska formula :............(IB17) 10 3........... Oksidacijski broj vodika u gotovo svim spojevima je...................... Napiši 5 primjera neutralizacije:.................................2 .......................5 za kalcijev di hidrogen fosfat:..... I B Test broj 09..................2 .ocjena................(IB8) 10 8........................ Ime i prezime................................

........................................ da bi dobili 150 g vode? Iz reakcije 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 7................................ ............................. Koju to pojavu je 1857..... Koliko grama vodika treba uzeti........Faraday............................................................. jer (što?) ...................................... koristi se pri izradi fotografskog materijala............................................................................................97 ........ otkrio M......................ocjena.................... 1. Što?..............5 ..................................................................... a istražio J............................... ........................................ Dali je osmoza spontan proces? 4..(IB8)10 8.............................Datum........(IB2) 10 3............ ............(IB8) 10 9.....................Što je to elektroforeza?....g.................(IB1) 10 2........................ moraju se nalaziti i na drugoj strani....... koji se nalaze na jednoj strani jednadžbe......................................... Kako nastaju kiseline? Djelovanjem jedne kiseline na sol druge kiseline (IB11) 10 ukupno bodova.............................. Ime i prezime................ Kojeg?..... Egzoterman proces..............................................................................................(IB9) 10 10............................(IB5)10 6.......................................... Zaštitno djelovanje gelova. "Prava" kemijska formula prikazuje.............................................. ................................... Označi koloidnu tvar DRVO STAKLO DA NE CEMENT (IB3) 10 10 METAL PORCULAN 5.............. To je iz zakona....................................... Svi kemijski elementi..... DELTA H je.................................. I B Test broj 10......................................Tyndall?..............

.......5 5...............5 a zemnoalkalijskih metala....... Strukturna kemijska formula prikazuje................. Koliki?........... Neutralizacija može nastati i kada međusobno reagiraju anhidridi kiselina i lužina............................................................................5 u baznoj sredini...................................... Oksidacijski broj alkalijskuh metala je............................................................1 odgovor i rješenje .. U kiseloj sredini.... Koliko procenata (%) ima žive (Hg) u živinom sulfatu (HgSO4)? 10 ukupno bodova...................................... Kako nastaju kiseline? sintezom nekih metala sa vodikom? (IB11)10 8.98 endoterman proces......... Kako nastaju lužine.................... pri 250C iznosi.............. Što?.... uticajem nekih metala na vodu? (IB11) 10 7..ocjena....(IB10) 10 6................................(IB19) 5 2................................ Koliko grama vode se može dobiti iz 10 g vodika........(IB17) 5 3........ ali u tom slučaju ne nastaje voda........................................................................... Kiselost (pH) čiste vode........................................ I B 21 ODGOVORI I RJEŠENJA I B TESTOVA Test br......... Koliko?. .. Navedi primjer: (IB14) 10 4............... Iz reakcije: 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 10.(IB8) 10 9... Kiliki?... Indikator lakmus papir mijenja boju.................................. DELTA H je.........................

...............................................................10 9.....................................10........ pri kojem molekule otapala.........................................1 isparavanje......................... Toplina ili energija prelazi iz okoline u sustav............................................ ................ 6....5 ukupno 100............................................ To je mjera kiselosti .............. Test br........................................1 8....10........................................................... razna vlakna.. od kojih je jedna disperzna...1 koagulacija....... boje itd..........................5..........................10............... je spontan proces........................... 5........................................................................................................................02..................................1 sublimacija....log c(H+) / mol dm-3......................................................10 10...........................................99 1 Dvije ili više faza.... mlijeko........... (NH4)3PO4............ koji se kemijski mijenja..................... Su tvari.................................................... Dijaliza..... 18 g vode..... 3...... 4........................................................................... Mlijeko................... fino razdjeljena u drugoj ....... Mrvljenje....1 ultrafiltracija................1 postkrepicitacija...................................... 2........ CaCl2..........................disperzno sredstvo 10.............................1 prekristalizacija.....................1 filtriranje.................... 7........................................ koje u vodenim otopinama povećavaju koncentraciju vodikovih (oksonijevih )iona..........10.. Magla................1 sušenje.. Osmoza.... 10...........odgovori i rješenja 1.................. ................... prelaze kroz polupropusnu membranu iz razređenije u koncentriraniju otopinu..............10........

......................... Disanje .... HJ ............... 5......5.........................5...........................................10....................................5..........2......................2................ HCl ................................................................... 57........................5....2.... - Test br..............................10............ Analiza .........................rastavljanje ...................................................5.................... Suspenzija ....................................................................................... 4............................................ .............. Ar ........................2......................................... HClO4..4.... 5.................... Ca(HSO4)2 ......................... Al(OH)2Cl ....2...................................... U kojem se oksidacijskom stanju nalazi kemijski element u pojedinom spoju................................................... 7..... 3.......... 3.....................................5..........5................. njegovu masu ............................................................ (NH4)2HPO4 ............................................... 6............................ HNO3 ........................ elemente.......2........47 % Na . 8.. pV = nRT . % sastav spoja ........................10 ukupno 100.5.............................................................................100 2.....................2...... koji se nalaze u spoju ............. 9.......03..............................odgovori i rješenja 1...5................................... oksidacija 2 Na =======> 2 Na+ + eredukcija 2 Cl ======> Cl + 2 e. 2.10............ Ca(OH)Cl..........2.......................................................................10...................................................................5.............................................................................................................................. Dim ............................ Reakcije redukcije................................................ 10............2.... H2SO4 ...........

.........................................................................................10..................................................5......3...........2 10............................................................... 7.......04..............2.....10........................... Odgovori i rješenja 1..................................................................................... Toplina prelazi iz sustava u okolinu ....................10.10......... H2SO3 ..... 9....... 4.... 5...................................................................................................5..........5..................... .................. Test br.. Reaktanti .................................2 CH3COOH ....... Ne otapa ...........101 izmjena tvari u stanicama ..............5......... Omjer pojedinih kemijskih elemenata u molekuli . produkti .................................. O ............................................... H3PO4 ................... ukupno 100....................... Oksidacije .................................................................................25 g vode ........................2..........10............................................... asimilacija ......................................... 4...................................................................................... HF ..........2............ sprečava ...............5........................................ O 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 -1 -2 1o 10 i td.....................................................10..................................... HNO2 ................................... CaSO4 .................................... 6............. NH4H2PO4 ......................................... 2. 2............. 3......... 8.... 78 kPa .................3 ............5.....

............. H+ ..10...2...........5........ pH = 0 ..... odgovori i rješenja 1....................................... 6..........10.......5 ............... OH........................................................................ Magla .......... Test br................................................................. mol vode .........................5............................... emulzija .....................2..................... bez prethodnog taljenja............. pH = 2.................................................................................. 34..................................... 9.........10....10..... Difuzija ............1...... Prelazak krute tvari u plinovito stanje................................. pH = 13-14 .................2...........10..10....... 10.............................. u odnosu na "pravu" otopinu ...... sol .........2........................................................................ 7.........2....................... Jer je koloidna otopina milion puta manje..............................2.......... pH = 4 .....................05.....................................5 ............................5....... 8............ 2................ ....................................................5...........................2...... Hidrofilni koloidi ...................................2..............................................5.............................. pH = 6 ............................ 3............................................. ukupno 100...........................5 .................................................................. Konstanta povećanja vrelišta .....102 5....Ke ...................13 % Ca .........2 ..

.................................................................2... pH = 7......................................5.......... 9................2..................................22 g vodika ...............................................5.............. HClO ........ industriji boja i lakova ... H2 + Cl2 => 2 HCl ........... Ca(HCO3)2 ................2.............................................. Temperatura pri kojoj se tlak pare tekućine izjednači s tlakom pare iznad tekućine naziva se vrelište.............. nekoj drugoj tvari ..............................5....................2................... od sredstva............................... pH = 6................................................4 ..10.... 5........................................ ....... HCN ....2.... H2CO3 ..............................................5 .......... H2S ................ Koje mogu dati proton............. 7........................ 10............................................... pH = 3 .....................2................................................................................................... Dvije otopine dvije različite tvari.. voda .......................................... 4......................................10................2.............................2..........2........ prehrambenoj industriji ........8 ..............................10............... 3...................2......... odgovori i rješenja 1..... Koloidna faza...2.... Egzotermnim procesom .......................................10.. Farmaceutskoj industriji ......................... ukupno 100 .................. NH4HCO3 ................................................2....................... 2..................................................... pH = 5 ............................. koje imaju jednake osmotske tlakove ........5................................................................... Test br..................2..................... 8....... 6.................................10...............103 4..10.............2..10.............................................. 0..........5..................................06..10...................... pH = 2 ......... Reakcije redukcije ..................... kozmetičkim preparatima ... 5.......................

............................................................................................. Dijalize .................. Temperatura.......................................1......................... Ca(OH)2 + 2HCl => CaCl2 + 2 H2O ..................................... cement ..1....... NaOH + HCl => NaCl + H2O ................10.5................... Nikada ne sipati vodu u kiselinu .... 8. 22................................. ukupno 100......77 g kisika . Fe(OH)3 ..............5......................... ukupno 100......5....................................................... Elektroliza .. 8......................... 10..104 6..................................... 9......... Prijelaz sola u grubo disperzni sustav.... 6....................................... 10................... Krioskopska konstanta Kk .................................................1 ........... odgovori i rješenja 1.............................................................. 3 NaOH + H3PO4 => Na3PO4 + 3 H2O ................5....1.... 3.............................10...44 % Ca .. 2 NaOH + H2SO4 => Na2SO4 + 2 H2O ........... 1..... 4.............. 2................10...................................... staklo ....... ...... 5...........................07.....10........................................10......10.............................................. Al(OH)3 .10....10......2 g vodika ...5 ............................................................10.........Pjena .......08............ 29....................... Test br. 3....... 2 + 1 ............................................................5................ 7.5............................................................... .10..................................................... Se neotopljene krute tvari od tekućina ..... 10..........5... 10.............. 9.... pri kojoj su tekućini i krute tvari u ravnoteži 10.... odgovori i rješenja 1. 7.................... Sinteza ............................................... Al(OH)3 + 3 HCl => AlCl3 + 3 H2O .................................. Endotermnim procesom ..1.............. oprezno dolijevati kiselinu u vodu .................. Gips...................................1........................................................................ Jednake .............................................. Test br....

....3.............................. 16...................................3...................3....................................10............... 1.................................. 4................................................. 6....... Ca(PO4)2 ........ DA ...................................................................................................... 8............. Staklo.......................... ukupno 100................ 2......... 6.....10.............. nitroceluloza................1............... krute tvari i plinovi .4................................. Sprečava koagulaciju .............................................1.............................10............................... 3................. 27....... Test br 09 rješenja o odgovori 1......8 g kisika ............ SO3 + H2O => H2SO4 .........4............65 g vodika ................ 5......... Tyndallov fenomen ili pojavu raspršivanja svjetlosti na čestice koloidnih dimenzija...............1......................... 9...............3..... celofan........................................... Ca(OH)2 + H2SO4 => CaSO4 + 2 H2O ......................... ..................... CaHPO4 ..............10................................................................................ KOH + HCl => KCl + H2O ......05 % Na ..1...........5..... CaO + H2O => Ca(OH)2 ............10..................................10.....105 2 NaOH + H3PO4 => Na2HPO4 + 2 H2O ............................................. 7................10..................5................. Omjer pojedinih elemenata u molekuli...... 10.................................................... 4.. NaOH + H3PO4 => Na2HPO4 + H2O ...............10.... Na2O + H2O => 2 NaOH .....................................10........ Pergament................................................................................. 5............... 177...... NaOH + HNO3 => NaNO3 + H2O ............ CaH2PO4 .. Tekućine..................5........................................ porculan i cement.................

...................................................... koji grade molekulu........... pH = 7 ....10..... +2 . Test br 10....................... +1....... ukupno 100.. 2NaCl + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HCl 10..... CaO + CO2 => CaCO3... Gibanje iona određenim smjerom prema (+) ili (-) elektrod10..5..........10.............................5.......5......... Na2O + CO2 => Na2CO3 .......... Neuništivost kemijskih elemenata ....................... DELTA H < O .....................................5.5 5.................................. Vrstu i broj atoma......... ............. 10............................... Crven ............................................................. 3.................................. DELTA H > O ....5 modar...............................10....... odgovori i rješenja 1............................................................................ 8..106 7.... 2....... 9...... 4...........................10.......................

....... 2 Na + 2 H2O => 2 NaOH + H2 .......kalija (K) 2.....željeza (Fe) 5..11 g vode ......kalcija (Ca) 3....1 % U elementrarnom stanju..62 % Hg . Kako su atomi međusobno povezani u molekule...10.............aluminija (Al) 8.... bizmut (Bi).1 % .......6 % ..0 % ... 67.. Pored kisika (O) i silicija (Si) u prvih 10 elemenata sve su metali.............. 7.44 % ...107 6....61 %...........................mangana (Mn) 0....... 1. pojavljuju se samo zlato (Au).1 % ................ I C 1 METALI OPĆENITO Metali čine 80 % svih poznatih elemenata............10...10.... dok su ... H2 + Cl2 => 2 HCl ..............10......natrija (Na) 2.......... bakar (Cu).... 10.........titana (Ti) o... 9......10..6 % .............8 % .............srebro (Ag)..... paladij (Pa) i platina (Pt).. Tako ima: ............................. 67........ 8.magnezija (Mg) 2...

sulfata. i sulfida. kovanje. pravilne kristalne strukture.Os 40 puta teži od litija . Čvrstoća se određuje teretom. Svi metali.koje su nastale djelovanjem visoke temperature i visokog tlaka u dubini Zemljine kore.heksagonske ili kompaktne slagaline. biljnih i životinjskih ostataka. Zato se i zovu jer nastaju promjene . savijanje.Fe 62 kg. sem žive (Hg) su na sobnoj temperaturi krutine. Specifična masa metala je različita. silikata ).108 svi ostali metali samo u spojevima. koje druge tvari u prirodi nemajua to je: izvlačenje. Tako je osmij .Li. a kod olova . Osobine slitina se razlikuju od metala od kojih su . nastali kristalizacijom magme ili lave . pri čemu nastaju slitine (legure). Metali se u Zemljinoj kori nalaze u : . Metali se otapaju u talinama drugih metala. U plinovitom stanju između metala i nemetala razlika je neznatna.to su silikatni minerali.eruptivnim stijenama .kubične ili guste slagaline i .kojie su nastale talkoženjem minerala. Mogu biti : .ionske slagaline kao kod kuhinjske soli (NaCl) .metamorfoze. koji može da izdrži metalna žica od 1 mm ( to je kod željeza .laki metali sa specifičnom masom do 5 kg i . . Metalna veza je uzrokovala mnoge osobine metala. U kristalnoj rešetki atomi metala su povezani metalnom vezom.Pb svega 2 kg).teški metali sa specifičnom masom preko 5 kg. Metali se razlikuju po čvrstoći i specifičnoj masi. deformacija. u obliku ruda (oksida.sedimentnim stijenama .metamorfnim stijenama . zavarivanje idr. Tako možemo podijeliti . a rjeđe u obliku karbonata.

Zn gube 2 elektrona i prelaze u cinkove ione.109 sastavljeni. dobri su vodiči elektriciteta i topline. uz čiju potporu možemo dobiti električnu struju.Cu i kositra . Kemijske osobine metala Ove osobine su vezane uz osobine metala sa slobodnim elektronima iz posljednje ljuske. Tako je srebro . koji je 1789. Galvanski članak je uređaj. kao najbolji vodič elektriciteta i topline. prvi tu pojavu zapazio. Suština je prelaženje elektrona sa cinka .Sn.Ag. od metala od kojih su sastavljeni.Cu. Tako je nastala električna struja. Metali i slitine. pa čitavo razdoblje ljudskog roda zovemo bronzano doba. Galvanski članak je dobio ime po italijanskom fizičaru Galvani Luigiu.g.Zn na bakar . Slitine imaju često bolja mehanička svojstva. .+ Zno => Zn++ + SO4-. U povijesti posebno mjesto ima slitina bakra . a bakreni ioni primaju 2 elektrona i prelaze u neutralne atome. koju zovemo bronca. Slitina je kruta otopina metala u metalu.+ Cuo Atomi cinka . rabeći kemijski proces: CuSO4 + Zn => ZnSO4 + Cu ili Cu++ + SO4-.

sroncij (Sr). volfram (W). olovo (Pb). aluminij (Al). lantan (La). nikl (Ni). krom (Cr). paladij (Pd). berilij (Be). mangan (Mn). praseodimij (Pr). osmij (Os). živa (Hg). polonij (Po). erbij (Er). zlato (Au). skandij (Sc). kositar (Sn). titan (Ti). uran (U). iridij (Ir). cesij (Cs). platina (Pt). americij . francij (Fr). vanadij (V). kobalt (Co). tehnicij (Tc). hafnij (Hf). neodimij (Nd). barij (Ba). iterbij (Yb). cirkonij (Zr). terbij Tb). kalij (K). srebro (Ag). talij (Tl). plutonij (Pu). eurupij (Eu). samarij (Sm). bizmut (Bi). radij (Ra). aktinij (Ac). disprozij (Dy). nobelij (Nb). cink (Zn). renij (Re). magnezij (Mg). kalcij (Ca). lutecij (Lu). torij (Th). rutenij (Ru). neptunij (Np). rodij (Rh). itrij (Y). galij (Ga). tantal (Ta). rubidij (Rb). paladij (Pa). tulij (Tm). kadmij (Cd). gadolinij (Gd). indij (In). željezo (Fe). prometij (Pm). molibden (Mo). natrij (Na). cerij (Ce).110 Metali su: Litij (Li). bakar Cu). holmij (Ho).

111 (Am). To je prirodni (spontani) proces razaranja metala djelovanjem okoline. nobelij (No). ajnštajnij (Es).H2O. Proces korozije se može prikazati: 1/2 O2 + H2O + 2 e. Korozija metala Corrado . . kalifornij (Cf). zbiva se redukcija kisika na katodi. fermij (Fm).=> 2 OHFe => Fe++ + 2 eObjašnjenje: zbog veće koncentracije kisika . ili kiselim agensima.O2. atmosferskog kisika-O2. To je štetan elektrokemijski proces. kirij (Cm). menjeljejevij (Md). berklij (Bk).lat. vode . laurencij (Lr). nagrizati.Fe oksidira tojest korodira na anodi. dok se željezo . Korozija je pojava razaranja metala uslijed kemijskog djelovanja. Tako oko 15 % željeza .Fe i njegovih slitina godišnje nepovratno propadne. Najveću štetu gospodarstvu nanosi korozija. koji se pospješuje uticajem.

Primjer aluminij . Tako. to metal lakše korodira.pocinčano željezo. željezničke tračnice i dr.obojenu metalurgiju (ostali metali).to je nanošenje emajla (kao staklo) na temperaturi iznad 1000oC u specijalnim pećima.Al.plastifikacija zaštitno nanošenje plastičnog sloja na metal. Korozija metala je u svezi s njegovim standardnim elektrodnim potencijalom. Metalurgija To je metoda dobivanja metala iz ruda-minerala.katodna zaštita. cjevovodi. Dijeli se na: . Tako se najčešće rabi postupak: . cink . koji čvrsto prijanja uz metal i štiti od dalje korozije. magnezij .H3PO4.emajliranja .Zn. to su zaštitne boje i lakovi . . olovo .Pb. je obilježila i poznavanje metala i čelika. kao naftovodi. Na ovim metalima se stvara oksidni sloj. . Zaštita od korozije se vrši prekrivanjem površine metala.crnu metalurgiju (Fe).Mg. Ali ima i izuzetaka. što je elektrodni potencijal negativniji.fosfatiranje ili uranjanje metala u vruću otopinu fosforne kiseline .nanošenje tankog sloja drugog metala . . kojom se štite velika postrojenja.U tom slučaju predmet. a metal kojim štitimo je anoda. Povijest ljudskog roda. Kao gorivo i redukciono sredstvo upotrebljavao se drveni . . zaštitnom prevlakom ili elektro-kemijskim postupkom. pa nastaje na metalu zaštitni sloj fosfata .organske prevlake.112 Tako isto se i ispod površine vode zbiva oksidacija željeza. kojim se zaštićuje je katoda.

gravitacijska metoda.113 ugalj.Al. To je najraširenija metoda obogaćivanja ruda u svijetu. . Samo dobijanje metala ovisi o tome. Način obogaćivanja ruda prije uporabe je: . to je kad se čestice rude talože u vodi.Ag) odvajaju se otopinom alkalijskog cijanida (KCN). da li je ruda oksidna ili sulfidna ili karbonatna. srebro . Najstarija metoda je oduzimanje kisika oksidima: Fe2O3 + 3 CO => 2 Fe + 3 CO2 Mnogi metalni oksidi ne mogu se reducirati. a neke uopće ne kvasi. kao redukciono sredstvo.flotacijska metoda. jer stvaraju spojeve (karbide). koja se sastoji u odvajanju minerala djelovanjem električne struje. . . U tom slučaju može se rabiti aluminij .Au. a poslije 18.stoljeća koks. koja se zasniva da voda neke minerale lako kvasi. Taj postupak nazivamo cijanizacija.metoda magnetske operacije. Postupak se zove termitski postupak: 3 MnO2 + 4 Al => 2 Al2O3 + 3 Mn Neki metali (zlato.

114

I C 2 ALKALIJSKI METALI ILI I SKUPINA PSE Ime i simbol atomski broj atomska masa točka taljenja gustoća Litij - Li 3 6,940 180,5o 0,534 o Natrij - Na 11 22,997 97,8 0,970 o Kalij - K 19 39,096 63,5 0,860 o Rubidij - Rb 37 85,480 38,9 1,520 o Cezij - Cz 55 132,910 28,4 Francij - Fr 87 223, 87 To su elementi I skupine Periodnog sustava elemenata. Ime nastalo iz osobina tih metala, da tvore lužine, a vodene otopine

115 tih lužina da tvore jake alkalije. Alkali - arap. znači natrijevi i kalijevi spojevi. Svi elementi I Skupine Periodnog sustava predavanjem jednog elektrona iz posljednje ljske, postižu konfiguraciju inertnih plinova, pri čemu dobijaju +1 oksidacioni broj. Zato su svi elementi alkalijske skupine Periodnog sustava elemenata vrlo reaktivni. Zato se u prirodi ne nalaze u slobodnom stanju.

116 Li - litij (lithium) t.t. 179oC, t.v. 1340oC gustoća 0,534, bijel Otkrio ga Arfvedsen 1817.g. u mineralu petalitu. Ime dobio po grč. riječi lithos - stijena. Razlikuje se od ostalih elemenata, svoje skupine. Po svojim osobinama, više se priklanja grupi zemnoalkalijskih metala. Mada je prilično rasprostranjen u prirodi, vrlo se rijetko nalazi u većim naslagama. Ima ga u mineralnim vodama, koje se upotrebljavaju u medicini. Litij je bijela kovina, vrlo lagan (spec.mase 0,534) pa pliva na vodi. Upotrebljava se za izradu laganih slitina.

Na - natrij (natrium) t.t. 97,80C,t.v. 880oC, gustoća 0,97 bijel Otkrio ga je sir H.Davy 1807.g. uz veliku radost. Spada u red vrlo rasprostranjenih elemenata u prirodi (2,8 %). Nalazi se u obliku mnogih silikatnih minerala (nema ga slobodnog u prirodi). Po boji kovina slična srebru - Ag, ali toliko mekan, da se može sjeći nožem. Lakši od vode, pa pliva po njoj (spec.masa 0,97). Ime dobio od lat.nitrum - soda. Sa vodom reagira veoma burno (pa se čuva u petroleju)Dobar vodič topline i elektriciteta. 2 Na + H2O => Na2O + H2

117

Gori intenzivno-žutim plameno.Dobiva se iz kuhinjske soli (NaCl) katodnom redukcijom. Metalni natrij upotrebljava se za dobijanje natrijevih spojeva, u industriji kaučuka (berlinska buna), u organskoj sintezi polimera. Radioaktivni (24Na)rabi se u medicini. Natrijevi spojevi imaju važnu ulogu u životnim procesima ljudi i životinja. * NaCl- kuhinjska sol Vrlo raširen spoj, u mnogim mjestima u velikim naslagama, morska voda sadrži 2,7 % NaCl. To je bijela kristalna tvar, sirovina za dobijanje natrija i natrijevih spojeva, neophodna sastojina ljudske ishrane. Dobija se iz mora isoljavanjem u Ninu i Pagu, ili iz slanih bunara u Tuzli.

118 * NaOH - kaustična soda ili natrijev hidroksid Jedna od najjačih alkalija, pa ima široku primjenu u granama kemijske industrije, proizvodnji sapuna, tekstilnoj, industriji boja, industriji celuloze, polimernoj industriji i dr. Proizvodi se u Lukavcu, Jajcu, Kaštel Sućurcu. * Na2CO3 - natrijev karbonat - soda Dobiva se po Solvayu: 2 NH3 + CO2 + H2O => (NH4)2CO3 (NH4)2CO3 + NaCl => NaHCO3 + NH4Cl 2 NaHCO3 + grijanje => Na2CO3 + CO2 + H2O Postupak ide: kuh injska sol => karboniziranje => kalciniranje =  soda.

Mnogo se upotrebljava u u industriji stakla, za umjetna gnojiva u industriji kože, tekstilnoj industriji i dr. * NaNO3 - natrijev nitrat ili čilska salitra Ima ga u većim naslagama u Čileu. Rabi se u poljoprivredi. Služi kao reagens u kemijskoj industriji. * Na2SO4 - natrijev sulfat ili glauberova sol Ima ga u morskoj vodi, jezerima. Ime dobio po alkemičaru Glauberu (tretirao sumpornu kiselinu i kuhinjsku sol:

119 H2SO4 + 2 NaCl => Na2SO4 + 2 HCl

120

K - kalij (kalium) t.t. 63,5oC, t.v. 762,2oC, Spec.m.0,86 srebrn Srebrenasto bijela kovina. Otkrio sir H.Davy 1807.g..Lagana kovina, koja oksidira na zraku. U prirodi, gotovo koliko i natrija, minerali su silvin i karnalit. S vodom daje: 2 K + 2 H2O => 2 KOH + H2 Kada reagira sa vodom, vodik se zapali i gori ljubičastim plamenom. Ima slabo izražene radioaktivne pojave. * K2CO3 - kalijev karbonat (potaša) Ne može se dobiti po Solvayu, jer je kalijevbikarbonat (KHCO3 lako otopljiv u vodi, pa se dobiva elektrolizom kalijeva klorida (KCl). Potaša je bijeli prah, vodena otopina reagira bazno, rabi se u kemijskoj industriji, industriji stakla, sapuna i dr.

121

* KCl - kalijev klorid (silvin) Upotrebljava se u poljoprivredi, kao umjetno gnojivo * KNO3 - kalijev nitrat (obična salitra) Dobiva se: KCl + NaNO3 => KNO3 + NaCl To je bijela kristalna tvar, rabi se za izradu baruta (75 % KNO3, 12 % S, 13 % C). * KOH - kalijev hidroksid Dobiva se: K2CO3 + Ca(OH)2 => 2 KOH + CaCO3 Upotrebljava se u proizvodnji sapuna. * KCN - kalijev cijanid Cijankalij, bijeli kristalni prah, vrlo otrovan.Rabi se za izlučivanje zlata (Au) i srebra (Ag), za tamanjenje gamadi * KCNS - kalijev rodanid Bijela sol. Dobiva se : KCN + S => KCNS Rabi se u kemijskoj analizi za dokazivanje željeza (Fe).

masa 1.v. t. 696oC.52 .rubidij (rubidium) t.t. spec. 39oC.122 Rb .

708oC. spec.123 Cs .masa 1.5oC.v.28.cezij (cesium) t. t.t.87 .

Nema ih slobodnih u prirodi.svjetlo modar. cezija (Cz).francij (francium) radioaktivan je Ova tri kemijska elementa spadaju u rasijane elemente na zemljinoj kori (nalaze se na mnogim mjestima u malenim količinama). kisika (O). a u čast domovine dobio ime. olova (Pb).124 Fr . . Rubidij i cezij su otkrili 1860. francij je produkt radioaktuivnog raspada aktinija 227Ac..Perey 1947. Rabe se za kvantitativno određivanje kalija (K). caesius . Bunsen i Kirchhoff. Francij otkrio francuski kemičar M. Ime dobili rubidus .tamnocrven.g. Rubidij se upotrebljava za foto-stanica.g.

012 24.08 87.125 I C 3 ZEMNOALKALIJSKI METALI (II SKUPINA PSE) Be berilij (beryllium) Mg-magnezij (magnesium) Ca-kalcij (calcium) Sr-stroncij (strontium) Ba-barij (barium) Ra-radij (radium) 4 12 20 38 56 88 9.5 radioaktivan Atomi elemenata ove grupe.5 srebrne 5.60 srebrne 3.85 bijel 1. što njihovi oksidi.03 1. sadrže po 2 elektrona u perifernoj grupi . .62 137. nekad zvani zemlje u vodenoj otopini reagiraju kao alkalije. U krutom stanju svi su bijele boje. lako prelaze u dvooksidno (++) ione.31 40.54 srebrnobijel 2. Ime potiče otuda. s vodom stvaraju lužine teško topljive u vodi.33 226.74 srebrnobijel 1.

2970oC. Zbog velike tvrdoće i postojanosti na zraku. rabi se kao fluorescentni materijal u fluorescentnim cijevima. Spojevi berilija su otrovni. od kemičara L.Vouquelina. . koje se sve više primjenjuju.1285oC.v. a ako je obojen modro .g.86 Rude berilija su dosta rijetke. gradi vrlo tvrde slitine.berilij (brrilium) t.mase 1.Ako je varijetet berila obojen zeleno .spec. t. Ime dobio po dragom kamenju. Spojevi berilija su slatki. Dobro propušta Rtg zrake.zove se smaragd. Beril je silikat aluminija i berilija.zove se akvamarin. Dobijen 1798. to je ujedno i najvažniji mineral berilija.t.126 Be .

v. Može se lako zapaliti.magnezit (MgCO3) .t.mase 1. Zbog svoje male mase rabi se za izradu slitina u avionskoj i automobilskoj industriji: . To iskorištava. azbest) Magnezij pripada grupi laganih metala.magnezij (magnesium) t. U trgovini dolazi u obliku trake ili praha.650o t. Rabi se za izradu božićnih krijesnica.127 Mg .silikati ( serpentin.sp. pri snimanju u nedovoljno osvjetljenim prostorijama.Davy 1807. 1105o. boje srebrnobijele. čiji je sastojak magnezij: .74 Ima više minerala. gori blještavom svjetlošću.g. talk.dolomit (MgCO3 x CaCO3) . Otkrio ga je sir H.

elektron-metal (95 % Mg i 5 % Zn) .Kristalizira u lijepim rompskim kristalima. ali ipak toliko da vodena otopina pokazuje baznu reakciju: MgO + H2O => Mg(OH)2 MgO + 2 HCl => MgCl2 + H2O Magnezijev oksid može se dobiti prženjem magnezijevog karbonata (magnezita): MgCO3 + pov. Pomješan sa magnezijevim oksidom i strugotinama drveta daje uz vodu materijal koji vremenom očvrsne.magnalij .2 % otopina protiv debljanja i žučnih tegoba. * MgO . U prirodi u izvorima mineralnih voda. vatrostalne su. pa služi za izradu podova (ksilolit). Ovaj oksid upotrebljava se u medicini ( magnesia usta). jer su vrlo postojane na visokim temperatu rama (2800oC). prave se opeke (cigle) za oblaganje topioničarskih peći.magnezijev klorid Primjenjuje se u tehničke svrhe.legura magnezija i aluminija. rabi se u medicini kao 0. umjetnog . * MgCl2 . * MgSO4 x 7 H2O .magnezijev oksid Pri gorenju prelazi u bijeli prah: 2 Mg + O2 => 2 MgO Ovaj se oksid vrlo malo otapa u vodi.128 .magnezijev sulfat (gorka sol) Gorko-slanog okusa.temperatura => MgO + CO2 od magnezijeva oksida.

129 mermera. Serpentin se rabi u tehnici. Upotrebljava se i u medicini.silikati Azbest se puno rabio. * Mg . ali se zbog karcenogenosti izbacuje iz uporabe. talk kao prah za upijanje ulja. .

v. S kisikom se lako spaja. fosfata i sulfata. karbonata.54 Srebrnobijela kovina. s vodom reagira: Ca + 2 H2O => Ca(OH)2 + H2 Zapaljen izgara na zraku narančastim plamenom: 2 Ca + O2 => 2 CaO Spada u red najraširenijih elemenata u prirodi (3.sp.t.C. t.1420. mramor.130 Ca . kreda.6 %). žilava i rastegljiva.845o.kalcij (calcium) t. .U prirodi kao vapnenac. u obliku silikata.mase 1.

Kalcijevi spojevi su neophodni za živi svijet jer reguliraju rad srca.Davy. * CaCO3 . vapno.Mramor je sitnozrnasti vapnenac. mehanizam zgrušavanja krvi i mlijeka. ime dobio po calcis . sir H. U običnoj vodi vapnenac se neotapa.g. tlak CO2 se smanji i bikarbonat se raspada na karbonat: Ca(HCO3)2 => CO2 + CaCO3 + H2O . prolazeći kroz vapnenac. otapaju kalcijev karbonat. kosti imaju oko 90 % kalcija. Dnevna potreba za odrasle osobe je 1 . Ali kada voda izbije na površinu.sige: stalaktiti i stalagmiti.lat. pri čemu nastaje bikarbonat: CaCO3 + H2O + CO2 => Ca(HCO3)2 Tako i nastaju poznati pećinski ukrasi . onda se otapa. ali ako voda sadrži ugljični dioksid (CO2). koji je bio izložen visokom tlaku. zubi. Nedostatak kalcija u organizmu prouzrokuje bolest rahitis ili bolest kostiju. Prirodne vode u kojima se vrlo često nalazi otopljen CO2. Kreda je nastala taloženjem skeleta uginulih mikroorganizama.2 g kalcija i to pretežno biljnom hranom. Koralji i mnoge vrste školjki sastoje se uglavnom od kalcijevog karbonata.131 Otkrio ga je 1808.kalcijev karbonat U prirodi se nalazi u dva kristalna oblika kao aragonit i kalcit. ili u rijekama bigar. Skeleti organizama.

=> HCO3-smola + OH. prehrambena)moraju se prethodno omekšati.132 Sve prirodne vode sadrže veće ili manje količine soli. Jedan stupanj tvrdoće ima voda koja u 1 litri sadrži 10 mg CaO. Omekšavanje vode se vrši: Ca(HCO3)2 + Ca(OH)2 => 2 CaCO3 + 2 H2O CaSO4 + Na2CO3 => CaCO3 + Na2SO4 Talog (CaCO3) se uklanja i voda se može pustiti u kotao.smola + Ca++ => Ca . a sa manje mekim vodama. Tvrdoća vode izražava se stupnjevima tvrdoće.smola + 2 H+ kationski izmjenjivač OH .anionski . Voda se može i deionizirati ili demineralizirati: Ca(HCO3)2 + 2 Na-permutit => Ca-(permutit)2 + 2 NaHCO3 Ca-(permutit)2 + 2 NaCl => 2 Na-permutit + CaCl2 Demineralizaciju sintetskim smolama možemo prikazati i: 2 H . poglavito kalcijev i magnezijev bikarbonat. Ako vode sadrže veće količine otopljenih bikarbonata.Vode koje troši industrija(kože.smola + HCO3. nazivamo ih tvrdim vodama. tekstilna.

* CaO . . a anioni (OH-) iz NaOH. Razmućen u vodi gradi finu suspenziju (vapneno mlijeko) kojim se dezinficiraju zidovi. dakle anhidrid baze: * Ca(OH)2 . Kalcijev hidroksid se u vodi malo otapa (vapnena voda). da bi reakcija išla u smislu dobijanja vapna. Pritom se kationi u kiselom izmjenjivaču zamjene vodikom ionima (H+) iz HCl.Ova reakcija gašenja vapna je vrlo egzotermna. a to se provodi ispiranjem kiselog izmjenjivača sa HCl i ispiranje baznog izmjenjivača sa NaOH.kalcijev hidroksid (gašeno vapno) To je bijela tvar. Pomiješan sa pijeskom i vodom.900oC => CaO + CO2 Ova kemijska reakcija izvodi se tehnički u velikim razmjerima. jer se kalcijev oksid znatno primjenjuje u građevinarstvu i drugim granama industrije Kako je taj proces povratan CO2 se mora stalno odvoditi.kalcijev oksid (živo vapno) To je bijeli sitni prah.133 Tijekom vremena kationski i anionski izmjenjivač ostane bez iona (H+ i OH-). gašeno vapno služi kao žbuka za žbukanje. pa se izmjenjivači moraju regenerirati. Dobiva se: CaO + H2O => Ca(OH)2 + temperatura Ovaj postupak se zove "gašenje vapna". dobija se prženjem karbonata: CaCO3 + 800 . Prilično je jakog baznog karaktera.

Gips se rabi u građevinarstvu i medicini. u medicini za ispiranje rana.temperatura => CaSO4 x 1/2H2O To je hemihidrat. a u obliku masti protiv ozeblina. pri čemu se izdvajaju znatne količine vode (zidovi se znoje): Ca(OH)2 + CO2 => CaCO3 + H2O Žbuki se dodaje pijesak.134 Tijekom vremena gašeno vapno pod uticajem CO2 iz zraka prelazi u karbonat. Pomiješan s vodom: CaSO4x1/2H2O + 3/2 H2O => CaSO4 x 2 H2O Na ovoj pojavi se zasniva primjena gipsa. gips ili sadra CaSO4x2H2O. * CaSO4 . da bi masa bila poroznai da bi CO2 mogao prodrijeti kroz cijelu masu.kalcijev klorid (klorno vapno) Rabi se u tekstilnoj industriji. * CaCl2. * Cement .kalcijev sulfat U prirodi kao anhidrit (CaSO4). Ako se gips grije: CaSO4 x 2H2O + pov. za bijeljenje.

vapnenac) imaju osobinu da prženjem izgube vodu s kojom su bili vezani i da ponovo vežu vodu kada se snjom zamjese.74 . Cement sa pijeskom.135 Neki prirodni silikati (laporac.spec. šljunkom i vodom.cedere lomiti.g. Kemijski sastav: hidraulički modul => m CaO / m SiO2 + m Fe2O3+ m Al2O3 Pri temperaturi od 1000-1450oC u omekšanoj reakcijskoj smjesi kalcijev oksid (CaO) kemijski se veže sa SiO2 i Fe2O3 Omekšane čestice tako nastalih spojeva. Usijani klinker se iz rotacionih peći odvodi u cijev za hlađenje i melje u fini sitni prah. zbiva se vrlo složena reakcija (smjesa isprva plastična. Dodatkom vode cementu. Kao gorivo rabi se plin ili mazut. Prirodna smjesa vapnenca i gline zove se laporac (dalmacija. Sam postupak zahtijeva velike koiličine energije (80 130 kWh/po toni). J. . Cementare su veliki onečiščivači zraka. O finoći meljave ovisi kvalitet cementa. pa je neophodna uporaba filtera (elektrofilteri). staljuju se u veće cjeline (klinker). Tako oni poslije prženja mogu u samoj vodi da očvrsnu.Označuje se sa oznakom (PC). 1824. Aspid iz Leedsa (UK) otkrio postupak proizvodnje portland cementa. Sam sastav i struktura nastalih spojeva sa sigurnošću nisu određeni.mase 3. hercegovina). To je proces sintetiziranja. poslije očvrsne). Ime dobijeno kao imenica cementum . daje masu koja se zove beton.

1385oC.6 .771o.136 Sr .t.stroncij (strontium) t. sp.t.v.mase 2.

Barij otkrio sir H.barijev sulfat Neotapa se u vodi i kiselinama.Davy 1808. 726.t. . Stroncijeve soli boje bezbojan plamen crveno.g. * BaSO4 .1696oC U prirodi samo u vezanom obliku (u obliku sulfata i karbonata.v.2o. a barijeve soli zeleno (bengalska vatra).137 Ba .barij (barium) t. t. rabi se pri Rtg snimanju crijevnog trakta i kao bijela mineralna boja.

t. . Kongu i Kanadi. 700o.radij (radium) t.1140oC. Po kemijskim osobinama radij je vrlo sličan bariju. poslije 2 godine napornog rada uspjela je izolirati elemenate radij i polonij.mase 5-6 Godine 1896. Nalazišta u Češkoj.g. Maria Sklodowska Curie tražeći temu za svoju doktorsku disertaciju. zaintrigirala se za neobjašnjene beckerelove zrake. Najvažnija ruda radija je uranit (smolinac). 1898. Beckerel je primjetio da uranove soli djeluju na foto ploču. bez prethodnog osvjetljenja. Na zraku je nepostojan i razlaže vodu.t.v.spec.g.138 Ra .15 g radija). koji sadrži male količine radija ( 1 tona rude ima 0.

Po prodornosti se razlikuju: . znači nisu naelektrizirani.3 mm. opekotine i razaranje tkiva) ali se u kontroliranim dozama rabi za liječenje. Druga vrsta skreće ka pozitivnom polu mnogo jače nego alfa-zraci. kreće se velikom brzinom (do 20000 km/sec). beta i gama) zraci. Gama -zraci ne skreću. samo vrlo kratkih valnih duljina. Svi zraci su nevidljivi. što znači da su ti zraci pozitivno naelektrizirani ili alfa-zraci. ali ako iznad radioaktivnog preparata stavimo foto-ploču zavijenu u crni papir. Jedna vrsta zraka skreće ka negativnom polu. aktinij (Ac). a od elektrona su teži 8000 puta .alfa-zraci se zadržavaju već i na aluminijevskom limu 0. dakle elektroni (negativno naelektrizirane čestice). vidjet ćemo njihovo izazivanje foto-ploče. Radioaktivne pojave ispoljavaju se zračenjem.1 mm Alfa i beta zraci su materijalne prirode. Ispitivanja su dokazala. Radioaktivno zračenje djeluje veoma jako na živi organizam (izaziva zapaljenje kože. ako se puste između električnih ploča.gama-zraci. tj.zraci su elektromagnetni valovi.bete-zraci ne mogu proći kroz olovni lim 0.139 I C 4 RADIAKTIVNE POJAVE Pojave. su najprodorniji . Beta-zraci su isto što i katodni zraci. To su beta-zraci. zovu se radioaktivne pojave. Iste osobine ima i uran (U). samo se od katodnih zraka razlikuju po brzinama kojima se kreću. iste prirode kao i svjetlosni zraci. . koje ispoljava radij. torij (Th). Pozitivno naelektrizirana čestica (alfa-čestica). da je zračenje trojake vrste (alfa. a gama.

Ovo raspadanje vrši se samo od sebe (spontano) i mi nismo u stanju ni da ga ubrzamo. uslijed oslobođene energije bivaju izbačeni. Postavlja se pitanje: kako to da se do sada nije raspala sva količina radija (Ra) koji se nalazi u prirodi? Objašnjenje je da čak i one promjene. koje se dešavaju uz oslobađanje energije (egzotermne reakcije) ne mogu početi same . postoje atomske vrste.140 . brzo hvataju elektrone prelazeći u nenaelektrizirane (neutralne) atome helija (He). Zaostali dio jezgre. Ustvari. Raspadanje atomskih vrsta. znači raspadanje njihovih jezgara. niti da ga usporimo ili spriječimo. Taj novi elemenat zove se radon . Po teoriji o raspadanju atoma.7 x 1010 dezintegracija u sekundi. Pri radioaktivnom raspadanju u prirodi. uslijed velike mase ne može dobiti toliku brzinu.Rn i pripada grupi inertnih plinova. Radioaktivni procesi mogu se predstaviti u obliku jednadžbe: Ra => Rn + He (u obliku alfa-zraka) Jednadžba nam pokazuje da radij (Ra) kao elemenat iščezava i da od njega postaju dvije druge elementarne materije (radon i helij). Zaostali dio raspadnutog jezgra predstavlja novu atomsku vrstu. Ova raspadanja su eksplozivna i dijelovi atomskih jezgara. te tako stiču veliku kinetičku energiju. da bi ispoljavao zračenjem. koje su toliko nepostojane.Utvrđeno je da su to ustvari slobodna jezgra atoma helija u brzom pokretu i da izašavši iz radioaktivnog preparata. Jedinica za mjerenje radioaktivnosti naziva se kiri i iznosi 3. koja im daje karakter zračenja. od jezgra se otkidaju ili alfa ili beta čestice. da se same od sebe raspadaju. toliki broj alfačestica emitira 1 g radija u 1 sekundi.

Pošto sada prestaje radioaktivan raspad. Postoje tri ovakva niza: aktinijev (Ac. Jednadžbu radioaktivnog raspada radija možemo napisati: 226 88 Ra => 22286Rn + 42He Nastali radon (Rn) je također radioaktivan. Vrijeme koje je potrebno da prođe da bi se polovina od nazočne količine raspala . pa u ma kom obliku. Od ove količine (0. 208Pb. I sam radij (Ra) je produkt radioaktivnog raspada.5 g radija. čija atomska masa može biti: 206Pb. Ispitivanja su pokazala da je potrebno 1580 godina. koje nije radioaktivno.5 g) ostat će poslije novih 1580 godina 0. tako da radioaktivni raspad nezapočinje sa radijem (Ra).25 g. već je potrebno da im se za početak da izvjesna količina energije. već sa elementom rednog broja 92U (uran): 238 U => 234Th => 234Pa => 234U => 230Th => 226Ra => 222Rn => => 218Po => 214Pb. pa da se od 1 g radija (Ra) ostane o. 207Pb. Poluvrijeme raspada pojedinih elemenata ovog niza vrlo je različito ( od nekoliko sekundi do nekoliko milijardi godina).03125 g radija (Ra).zove se poluvrijeme raspada.141 od sebe. njime se završava ovaj niz prelaza iz jedne atomske vrste u drugu. uranov (U) i torijev (Th) i svi se završavaju neradioaktivnim olovom (Pb). a poslije 7900 godina 0. Poluvrijeme raspada je karakteristično za svaki radioaktivni elemenat ponaosob. pa se i on spontano raspada: 222 86 Rn => 21884Po + 42He Polonij je također radioaktivan i spontano se raspada pa raspad traje sve do 206Pb . .

Takve kemijske elemente zovemo izobarima. Može se desiti da kinetička energija (Ek) neke alfa-čestice bude toliko velika. a nakon 13-tog centimetra toa zraka je običan plinoviti helij (He). Ovi zraci su posljedica sudara alfa-zraka. dao pravilo pomjeranja: radioaktivni element ispuštanjem alfa-zraka. Alfa-zraci predstavljaju moćno mehaničko sredstvo. Na ovaj način može se umjetnim putem razoriti atomska jezgra. Ispuštanjem beta-zraka. Potrebno je znati da jedna atomska vrsta ispušta samo jednu vrstu zraka: ili samo alfa-zrake. dok gamazraci predstavljaju oslobođene elektrone i ne utiču na naelektriziranost jezgra. ili samo beta-zrake.142 Sody je 1913. ustvari masu sa velikom kinetičkom energijom. atomska masa se nemijenja. Primjer: 218 Po. 210Bi. 210Po. 214Bi. Tako postoje razne vrste atoma istih atomskih masa.13 cm.210Pb. koje je . da savlada odbijanje čestica i da svom silinom se sudari sa jezgrom atoma u čiji je omotač prodrla. Primjer: 210 Bi. Umjetno razaranje jezgra elemenata (transmutacija ili dezintegracija). 216Pb. pomjera se za dva mjesta unazad u Periodnom sustavu elemenata.g. 214Po. koja se pri istraživačkim radovima mnogo iskorištava. Protonski zraci su ustvari čestice vodikovog jezgra. Posljedice sudara je raspad jezgre. kada se s njima sudare. 210Po. 210Pb Isto tako u nizu se pojavljuju razni izotopi pojedinih kemijskih elemenata. sa jezgrom dušikova atoma. alfa-zraci se kreću pravolinijski sa dometom od 8 . Alfa-zraci su u stanju da razore jezgra drugih atoma.

pri čemu se još u većoj mjeri povećava količina neutronskih zraka. tako da reakcija postaje još intenzivnija. Tako nastali izotopi nisu postojani. Atomsko jezgro pri fisiji se dijeli na dva dijela podjednake veličine: 235 92 17 8 U + 10n => 92 36 Kr + 14156Ba + 3 10n Pri fisiji nastaju neutroni u većoj količini. Gore pomenuta reakcija raspada uranovog izotopa predstavlja . pa se sami od sebe raspadaju ispuštajući zrake slično prirodnom radioaktivnom raspadu.143 pri raspadu izbacilo jezgro vodikovog atoma. Ovakva radioaktivnost zove se umjetna radioaktivnost. tako da se sada njima većom energijom mogu bombardirati ostali atomi uranovog izotopa.+ Si Jedna od vrlo važnih pojava u oblasti nuklearnih reakcija. Bombardiranjem dušika alfa-zracima. Ovaj proces umjetnog razaranja jezgra možemo predstaviti jednadžbom 14 7 N + 42He => 17 8 O + 11n O je izotop kisika sa atomskom masom 17. jeste FISIJA ili dioba. Izotop aluminija (Al) pokazuje radioaktivne osobine: ispuštajući beta-zrake => 2813Al => e. atomsko jezgro dušika se raspada na vodik i izotop kisika.

008 g H => 8. Ova eksplozivnost. Pored fisije postoje nuklearne reakcije pri kojima se vrši spajanje lakših atomskih jezgara u jezgre težih atoma. Kolika je to količina energije može se vidjeti računom: ako pretpostavimo da jedna familija (4 člana) troši oko 500 kW/h mjesečno za kuhanje.019 g. koja je preostala u toj reakciji i koja se pri tom procesu pretvorila u energiju odgovara energiji od pola miliona kW/h. grijanje.015 g litija i 1. koja se dobiva u ovom procesu. od samo 7. pokretanje strojeva).144 eksplozivnost atomske bombe.008 g vodika mogla koristiti 83 godine. pri kojem se osjetne količine tvari pretvaraju u energiju. Proces se zove DEFEKT MASE. Ova vrsta nuklearne reakcije zove se FUSIJA. Za oslobađanje ogromnih količina energije.004 g He + 0. Ako se litij (Li) izloži bombardiranju protonskim zracima. I C 5 III SKUPINA P S E . onda bi se energija. koja se može rabiti i za korisne svrhe (atomske elektrane. nastaje helij (He) uz oslobađanje velike količine energije: 7 3 Li + 10H => 242He + 500000 kW/h Znači od 7.019 g Količina od 0. je ustvari posljedica ogromnih količina naglo oslobođene toplote.015 g Li + 1. važan je još jedan radioaktivni proces. hlađenje i drugo. Na ovom procesu zasnovana je eksplozivnost nuklearne bombe.

skandij (scandium) red.96 sive .br.mase 44. 21 at.145 Sc .

Oni su sa svojim osobinama toliko slični.91 metalne Nisu našli do danas veću uporabu.146 Y . da je problem odvajanje jednog od drugog. Ovu grupu zovu još i rijetke zemlje ili lantanoidi.I. Obe posljednje ljuske. su iste kod svih lantanoida: .itrij (yttriuum) 39 88. koje utiču na kemijsku reaktivnost.g.Skandij je predskazao D. i dao mu ime EKA-BOR.Medjelejev 1869.

92 .147 La lantan 57 138.

13 .cerij 58 140.148 Ce .

praseodimij 59 140.149 Pr .92 .

neodimij 60 144.150 Nd .27 .

01 .151 Pm .prometij 61 144.

36 .samarij 62 150.152 Sm .

153 Eu .97 .europij 63 151.

gadolinij 64 157.25 .154 Gd .

terbij 65 158.92 .155 Tb .

dispozij 66 162.156 D .50 .

157 Ho .holmij 67 164.93 .

25 .158 Er .erbij 68 167.

159 Tm .tulij 69 168.93 .

iterbij 70 173.160 Yb .04 .

luteciuj 71 174. Tako ako se cerijev oksid kad se zagrije ispušta lijepu bijelu svjetlost (Dramandova svjetlost). Svjetlost je još jača.97 Rijetke zemlje ili lantanoidi. kada se pomješa cerijev oksid sa torijevim oksidom (99:1) .161 Lu . počeli su dobijati izvjestan tehnički značaj.

91 .162 Skupina aktinoida nazvana po prvom članu u nizu: Ac .aktinij 89 228.

torij 90 232.163 Th .04 .

04 .164 Pa .protaktinij 91 231.

03 .uran 92 238.165 U .

neptunij 93 237.05 .166 Np .

plutonij 94 244.167 Pu .06 .

06 .americij 95 243.168 Am .

07 .kurij 96 247.169 Cm .

02 .berklij 97 247.170 Bk .

171 Cf .08 .kalifornij 98 251.

08 .ajnštajnij 99 252.172 Es .

fermij 100 257.10 .173 Fm .

174 Md .10 .medeljejevij 101 258.

175 No .nobelij 102 259.10 .

11 .176 Lr .laurencij 103 260.

177 Db .dubnij 104 261 .

žoliotij 105 Rf .178 Ji .radefordij 106 .

bohrij 107 .179 Bh .

Tek 1939. kao i berklij (Bk) koji je dobiven 1949. Ime nastalo iz vremena. Plutonij (Pu) dobiven 1940. Ima ga u malim količinama u prirodi. Americij (Am) dobiven 1944. kalifornij po državi u kojoj je otkriven (1950. rabi se u proizvodnji nuklearnog goriva.g. fermij (Fm) po talijanskom znanstveniku . Tako se uran dugo nalazio na kraju Periodnog sudtava elemenata.g..g. otkriven je proizvodom radioaktivnog raspada neptunij (Np) sa atomskim brojem 93. pa dobio ime po koledžu na kojem je otkriven.).majtnerij Uun Uuu Uub 109 110 111 112 Kemijski elementi veći od atomskog broja 92. kada se nije moglo utvrditi da postoje elementi sa većim atomskim brojem.g.Ime dobio po planeti. zovu se transurani. kirij (Cm) 1940.g.dobili imena po zemlji i znanstveniku..hanij 108 Mt . sličan uranu. ajnštajnij (Es) po glasovitom fizičaru.180 Hn . nazvan po planeti.g.

nobelij (No). laurencij(Lw) itd. medjeljevij (Md) otkriven 1955. .181 otkriven 1954. .g.g..

pa služi kao laboratorijsko posuđe. Od njega se izrađuju lonci za taljenje teško taljivih kovina. Nalazi se samo u spojevima.hafnij (hafnium) 22 40 72 47.titan (titanium) Zr . . koje trba da izdrži visoke temperature.182 I C 6 IV SKUPINA P S E Ti . za proizvodnju slitina.6 %).49 metalne Titan spada u rasprostranjene elemente u prirodi (0.88 bijel 91.cirkonij (zirconium) Hf . Tako je slitina titana i željeza vrlo tvrda i rabi se u avio industriji. koji se u prirodi nalaze u malim količinama. termičkim i mehaničkim uticajima. Titanov dioksid (TiO2) rabi se u industriji stakla za proizvodnju teško topivog stakla i kao bijela mineralna boja ( titanovo bijelo) Cirkonij i hafnij su elementi. Cirkonijev dioksid (ZrO2) vrlo je otporan prema kemikalijama. Rabi se u metalurgiji.32 metalne 178.

183 .

184 .

molibden (molybdenium) 42 W .94 srebrne 178. . kojom obiluje zemljina kora.Kromit je oksid željeza i kroma sastava (FeO x Cr2O3).mase 6 Najvažnija ruda kromit.volfram (wolframium) 74 52.krom (chromium) 24 Mo . dobiva se tehnički važna slitina fero-krom: FeO x Cr2O3 + 4 C => (Fe + 2 Cr) + 4 CO Ova slitina sadrži 40 . 1765o. 2660oC. sp. Kromom se presvlače željezni predmeti (kromiranje).krom (chromium).60 % Cr i rabi se za dobivanje raznih vrsta kromnih čelika (koji ne korodiraju).85 srebrene Cr . Redukcijom kromita ugljenom.185 I C 7 PETA SKUPINA P S E Cr .v.t. t.00 srebrene 95.t.

* PbCrO4 olovo kromat Dobiva se taloženjem otopljenih olovnih soli sa kalijevim kromatom (K2CrO4). * K2Cr2O7 kalijev dikromat To je sol dikromne kiseline (H2Cr2O7).186 Krom je tvrdi i žilav metal. tekstila i lakova. Kristalizira u lijepim narančastim kristalima. boja). šest ( obliku kromne kiseline. Upotrebljava se u industriji kože. U vodi se neotapa.Kromni spojevi obojeni su žuto. Na običnoj temperaturi postojan na zraku i u vodi. .Kalijev dikromat je veoma jako oksidacijsko sredstvo. pa otuda i ime ovom elementu (chromos grč. zeleno i narančasto. tri (kromi spojevi). Od njega se dobivaju ostali kromni spojevi. kromati). * K2CrO4 kalijev kromat Dobiva se taljenjem kromita sa kalcijevim karbonatom (CaCO3 i salitrom (KNO3). To je mineralna boja (kromno žuto). Krom u svojim spojevima ima oksidni broj dva (kromo spojevi).

55000C . t.t.187 Mo . 26500.molibden (molybdenium)t.v.

pećima.5400oC. Spada u kovine sa najvišom točkom taljenja i najvišom točkom vrenja. Molibden se dobiva iz molibdenita (MoS2). noževi za obradu tvrdih kovina.188 W . upotrebljava se za dobivanje specijalnih čelika. t. koji se odlikuju tvrdoćom i elastičnošću. .t.volfram (wolframum) t.3410o. Zahvaljujući toj osobini rabi se za niti u električnim žaruljama. Važna njegova uporaba za izradu specijalnih čelika (gornjogazeći sloj kod željezničkih i tramvajskih šina). Volfram se nalazi u prirodi samo u spojevima. Zbog svoje postojnosti.v.

91 sjajne 180.94 metalne 92.189 I C 8 ŠESTA SKUPINA P S E 23 41 73 50.95 svijetlosjajan V vanadij (vanadium) Nb niobij (niobium) Ta tantal (tantalum) .

190 .

Obično se nalaze zajedno. Od tantala se izrađuje kemijski i kirurški instrument .Rabi se za izradu tvrdih i elastičnih čelika. Ta) su rijetki elementi. Niobij i tantal (Nb. Vrlo su postojani.191 Najrasprostranjeniji vanadij.Divanadijev pentoksid (V2O5) služi kao katalizator u kemijskoj industriji (dobivanje sumporne kiseline).Neotapaju se ni u carskoj vodici (zlatotopka).

vrlo tvrda i krta.mangan (manganum) t.t.192 I C 9 SEDMA SKUPINA P S E Mn mangan (manganum) Tc tehnicij (tehnitium) Re renij (rhenium) 25 43 75 59. 2095oC. stalan pratilac željeznih ruda. Za industriju željeza. koji ga štiti od daljnje korozije. Dobro se legira sa mnogim metalima.spec.1244o. ali samo u spojevima. Elementarni mangan se dobiva na dva načina: -katodnom redukcijom: MnO2 + 2 C => 2 CO + Mn . t.21 bijel Mn .aluminoterminjski: 3 Mn3O4 + 8 Al => 9 Mn + 4 Al2O3 Mangan je sivo-bijela kovina. Mangan se lako otapa u kiselini: Mn + H2SO4 => MnSO4 + H2 . prilično rasprostranjen. Najvažnija ruda piroluzit (MnO2)Ima u Varešu.21 Mangan.mase 7.91 bijelo 186. Na vlažnom zraku se presvuče slojem oksida.94 sivo bijel 97.90 % Mn). vrlo važna slitina fero-mangan (30 .v.

Ima oksidacione osobine.193 Mangan djeluje na vodu čak i na običnoj tremperaturi: Mn + 2 H2O => Mn(OH)2 + H2 U svojim spojevima mangan može biti: dvooksidnog (MnO). Zato se rabi u medicini kao sezinficijend. šesterooksidnog (MnO3) i sedmerooksidnog (Mn2O7) stanja. . jetri i srcu. Rabi se kao katalizator kod oksidacionih reakcija. * KMnO4 kalijev permanganat Tamnoljubičaste boje. Kod čovjeka u bubrezima. Nađen u biljnim i životinjskim stanicama. Mangan je biogeni element. Upotrebu ima i u kvantitativnoj analizi. četverooksidnog (MnO2).

194 .

195 Tehnicij i renij (Tc. pa se teško nalazi.m <20 U Menjeljejevoj tablici Periodnog sustava elemenata. Radioaktivan je. Tek 1937.g. umjetno je dobijen tehnicij ( ime dobio kao umjetni element). koji nije otkriven u prirodi. Re) visoka t. Renija u zemljinoj kori ima koliko i zlata. Služi kao katalizator pri nekim kemijskim reakcijama. ali spada u rasute elemente.t preko 3900o velika s. već je dobiven umjetnim putem. ostalo upražnjeno mjesto pod rednim brojem 43. Rabi se u tehnici. Od njega se izrađuju niti električnih žarulja. On je prvi kemijski element. .

Najpoznatije rude željeza su: .sulfidne rude pirit (FeS2) .o7 srebrnobijel 190. Na vlažnom zraku nepostojan i zato ga nema u prirodi.85 crvene 1o1.t. t. 1530o. hematit (Fe2O3). spec.20 sivomodar Fe željezo (ferrum) t. 245ooC. limonit (Fe2O3xH2O) .86 Željezo pripada grupi najrasprostranjenijih kemijskih elemenata u zemljinoj kori. izuzev u dijelovima meteorita.mase 7.oksidne rude magnetit (Fe3O4).196 I C 10 FERUM SKUPINA ILI VIII SKUPINA PSE Fe željezo (ferrum) 26 Ru rutenij (ruthenium) 44 Os osmij (osmium) 76 55.v.karbonatne rude siderit (FeCO3) .

koji u isto vrijeme služi i kao gorivo za zagrijavanje rude. CO2 + C => 2 CO 3.tkzv.5 % ugljika (C). dodatcima. vrši se koksom. Sivo sirovo željezo je krto i nemože se kovati niti valjati. C + O2 => CO2 + oslobođena toplina 2. Postoji sivo sirovo željezo i bijelo sirovo željezo. dobiva se bijelo sirovo željezo. kod mnogih vrsta živih organizama. a ruda sadržavala malo silicija (Si).nastali topli ugljendioksid (CO2.1. tako da čelik sadrži samo od 0. nailazeći na smjesu usijane rude i koksa reducira se u ugljenmonoksid (CO). livačko željezo. U visokoj peći dobiveno željezo se zove sirovo željezo. Ova preradba se sastoji u odstranjivanju ugljika (C). Rad visokih peći je kontinuiran. dobiva se sivo sirovo željezo. redukcijom u visokim pećima.koks izgori (C) u ugljen dioksid CO2). a kovno željezo manje od o. Željezo se dobiva iz oksidnih ruda. 3 CO + Fe2O3 => 2 Fe + 3 CO . Redukcija rude u visokoj peći. Peć se puni odozgo.197 Željezo je veoma važan elemenat za živi svijet. naizmjenično. a nastali plinoviti ugljenmonoksid reducira rudu: 1. rudom. koksom.kovačko meko željezo. a duda sadržavala dosta silicija (Si).5 % ugljika (C). . pri čemu se oslobađa toplina. ali lako se tali i može se liti u kalupe . Sastojina je hemoglobina. Ako je hlađenje rastaljenog željeza sporo. Redukcija koksom nije neposredna već: . ne može se direktno upotrijebiti. gdje služi za prenošenje kisika. Bijelo sirovo željezo. topiteljima.5 . Visoke peći zato što su visoke više od 30 metara. Ako je pak hlađenje rastaljenog željeza bilo brzo. Elementarno željezo i neki organski preparati sa željezom rabe se kao lijekovi u medicini. pri čemu se može dobiti ili čelik ili kovno željezo . već se mora dalje prerađivati.

Sadržaj ugljika varira og 0. Shema visoke peći: redukcija ruda koks vapnenac 3Fe2O3 + CO => Fe3O4 + CO2 Fe3O4 + CO => 3FeO + CO2 FeO + CO => Fe + CO2 grotleni plin 450oC 500oC 600oC 700oC 800oC kalcinacija CaCO3 => CaO + CO2 10000C CaO + SiO2 => CaSiO3 koks i čvrsto željezo Fe + C => liv koks.198 Redukcijom nastalo željezo. Čelik je slitina željeza i ugljika. Iznad rastaljenog željeza.3 % do 1. Čelik sadrži i dodatke drugih elemenata. Ovako dobiveno željezo sadrži pored drugih primjesa cca 5 % ugljika (C). nalazi se rastaljena jalovina (zgura ili šljaka).5 %. tekuće željezo C + O2 => CO2 C + CO2 => 2CO troska (zgura) rastaljeno željezo 1300OC 1800OC vreo zrak troska rastaljeno (Fe) Najpoznatije slitine željeza su čelici. troska. Visokolegirani čelici su sa dodatcima: . odakle se svremena na vrijeme odlijeva. skuplja se u tekućem stanju na dnu peći.

volfranom (W).Siemens . tehnički su u uporabi ferosulfat (FeSO4 x 7H2O) zvana "zelena galica". manganom (Mg). Oksidacija. molibdenom (Mb) i silicijem (Si). da željezo postane kovno vrši se: .postupak u elektro-pećima. Feri oksid se upotrebljava kao mineralna crveno-mrka boja u bojarstvu zvana "englesko crveno". . kromom (Cr).Thomasov postupak. a dobiva se otapanjem željeza u solnoj kiselini 2 Fe + 6 HCl => 2 FeCl3 + 3 H2 . Oba ova oksida pokazuju bazne osobine.Martinov postupak.Besemerov postupak. . koji se rabi u bojarstvu.199 legirane čelike sa niklom (Ni). * Oksidi i hidroksidi željeza Lako se otapaju u kiselinama. * Soli željeza Od soli željeza. Imamo dvooksidno željezo ili fero oksid (FeO) i trooksidno železoferi oksid (Fe2O3). . izdvajajući vodik. Tako postoji ferohidroksid (Fe(OH)2) i feri hidroksid (Fe(OH)3). Dobiva se otapanjem željeza u sumpornoj kiselini: Fe + H2SO4 + 7 H2O => FeSO4 x 7 H2O + H2 Druga tehnički značajna sol je klorid željeza (FeCl3).

berlinsko modrilo K(FeIIFeIII(CN)6). prusiati u kojima je jedna ciano grupa iona (Fe(CN)6) zamjenjena nekom drugom skupinom. pri čemu nastaje čvrsti Fe2O3 . Nastali željezni Fe++ion se oksidira kisikom iz zraka u željezni Fe+++ io.korozija ili hrđa. Ovaj proces možemo prikazati: 4 Fe++ + O2 + 6 H2O => 2 Fe2O3 x H2O + H2 Zaštita željeza od korozije je veoma važan proces. Najoubičajenije vrste zaštite su: . i kalijum heksacijanoferat (III) (K3Fe(CN)6). a onaj dio površine iznad kojeg je koncentracija kisika manja je anoda. Na katodi se otopljeni kisik iz zraka ili vode reducira. kao boja u uporabi je i željezna stipsa: K2SO4 x Fe2(SO4)3 x 24 H2O Otopina crvena kao krv (sol trooksidnog željeza) sa rodanidom: Fe+++ + 3 SCN.=> Fe(SCN)3 Ovom reakcijom se mogu dokazati i najmanji tragovi željeza. a na anodi željezo se oksidira u Fe++ion. jer se korozijom nepovratno uništava ogromna količina željeza u svijetu. * Kompeksni spojevi željeza Najvažniji su kalijum heksacianoferat ( K4(Fe(CN)6) ).200 U bojarstvu. * Korozija željeza To je elektrokemijski proces. Dio površine željeza iznad koje je koncentracija otopljenog kisika veća je katoda.

plastične mase i dr. .presvlačenje željeza emajlom (emajliranje) .201 .anodna zaštita .presvlačenje željeza bojom .presvlačenje željeza organskim tvarima (boje.

202 Ru rutenij (ruthenium) t. 2450o t.t. spec. 4150oC.m.12.2 .v.

t. platinasti metali.t. Odlikuju se velikom tvrdoćom.5300oC. . veoma rijetki u prirodi.48 To su tkzv.203 Os osmij (osmium) t.masa 22.spec. Obično prate druge metale. 2700oC.v.

koji ima radioaktivne osobine. Sastojina je vitamina B12. Rabi se u medicini kao dijagnostik. koji igra važnu ulogu u stvaranju hemoglobina. naročito za izradu raznih vrsta željeza.91 srebreno bijel 192.204 I C 11 IX SKUPINA PERIODNOG SUSTAVA ELEMENATA Co kobalt (cobaltum) 27 Rh rodij (rhodium) 45 Ir iridij ( iridium) 77 58. Upotrebljava se i kao izotop Co-60. Kobaltov čelik ima veliku tvrdoću.93 čelično siv 102. Nedostatak kobalta u organizmu izaziva malokrvnost. . Kobalt je vrlo važan elemenat za živi svijet.22 srebrenobijel Kobalt se rabi za izradu raznih slitina.

nema još neku uporabu. . Kemijski veoma inaktivan Ne otapa ga ni "zlatotopka" ili "carska vodica".205 Rodij (Rh) je rijedak elemenat. kao pratilac drugih platinastih metala.

206 Iridij (Ir) kemijski inertan. . te za izradu pera olovaka (nalivpera). otporan prema "zlatotopki" Upotrebljava se za izradu posuđa i legura.

ima mali koeficijent širenja.018 %).t. Slitine nikla sa željezom i kromom rabe se za izradu električnih peći.207 I C 12 X SKUPINA PERIODNOG SUSTAVA ELEMENATA Ni nikal (niccolum) 28 Pd paladij (palladium) 46 Pt platina (platinum) 78 58.42 srebrenobijel 195. Specijalni čelici sa niklom su: . zato jer imaju veliki električni otpor. rešoa. t. Inače nikal je sjajne boje.08 sivobijela Ni nikal (niccolum) t.invar-čelik (36 % Ni).2910oC. sp.9 Ima veliku uporabu kod legiranja čelika. veoma rijedak na zemljinoj površini (0. 1453o. na metal. .t.mase 8. pegli.69 srebrenobijel 106. pa se upotrebljava za izradu mjernih instrumenata.

208

Pd paladij (palladium) t.t.1552oC, t.v. 2930oC, sp.mase 11,97 Veoma rijedak elemenat, obično prati druge platinaste metale.

209

Pt platina ( platinum) t.t. 1769oC, t.v. 3838oC,sp.mase 21,45 Metal sivo bijele boje, dobro se kuje i izvlači u limove i žice. Na zraku platina (Pt) je postojana kovina, a na običnoj temperaturi i prema kemikalijama. Zato je u uporabi za izradu kemijskog posuđ. Platina služi kao katalizator (tvar koja ubrzava kemijske procese) pri mnogim kemijskim sintezama,. Ipak najveći dio platine pored posuđa, u uporabi je u zubarstvu, kao nakit i kao novac. Legira se, pa slitina sa zlatom(Au) rabi se za materijal za sapnice (dizne).

210 I C 13 XI SKUPINA PERIODNOG SUSTAVA ELEMENATA Cu bakar (cuprum) 29 63,54 crvene boje Ag srebro (argentum) 47 107,87 bijele boje Au zlato (aurum) 79 196,97 žuto-zlatne boje

Cu bakar (cuprum) t.t. 1083oC, t.v. 2336oC, sp.masa 8,93 Elemenat poznat od davnina, pa se ne zna tko ga je prvi otkrio. Pronađeni su bakreni predmeti stari 6000 godina. Bakar zbog svoje uporabe obilježio je najdulje razdoblje u povijesti čovječanstva. I danas ima veliku uporabu, posebice u elektrotehnici, pa je zbog toga veoma značajna kovina, ali su njegova nalazišta pred iscrpljenjem. U zemljinoj kori ima ga svega 0,01 %. U prirodi se ponegdje nalazi u elementarnom stanju. Najveća nalazišta su u SAD-u, Južnoj Americi, Kongu, Rusiji i dr. Najvažnije rude bakra su: - halkopirit CuFeS2 - halkozin Cu2S

211 - malahit Cu(OH)2xCuCO3 - kuprit Cu2O Maseni udio bakra (Cu) u rudama je 2 - 5 %. Bakar (Cu) se dobiva iz halkopirita postupkom koji ide: 2 CuFeS2 + 4 O2 => Cu2S + 2 FeO + 3 O2 Cu2S + O2 => 2 Cu + SO2 Bakar dobiven prženjem sulfida, sadrži 97 % bakra i zove se crni bakar ili blister. Ostalo do 3 % su primjese koje su neke vrlo dragocjene (zlato Au i srebro Ag). Da bi se dobio potpuno čist bakar (Cu) vrši se rafinacija elektrolitičkim procesom. Kao elektrolit uzima se otopina sulfata bakra (modra galica CuSO4x7H2O) i sumporna kiselina (H2SO4). Anoda je izlivena ploča od sirovog bakra (blistar), a kao katoda tanki lim od čistog bakra (Cu). Postupak elektrolize ide: na katodi: Cu++ + 2 e- => Cu na anodi: Cu => Cu++ + 2 eNa anodi se bakar (Cu) otapa, a na katodi se bakar (Cu) izlučuje.Tako se anoda postepeno topi, dok se bakar (Cu) taloži na katodi. Na ovaj način dobiva se rafiniran bakar (Cu) 99,5 % čistoće. Primjese koje je sadržavao sirovi bakar (zlato Au, srebro Ag) talože se na dnu kade, kao anodni mulj i predstavlja znatnu vrijednost. Metalni bakar je crvene boje, teško topiv, kovan i istegljiv. Na vlažnom zraku i u uz nazočnost ugljičnog dioksida (CO2), prevuče se po površini tankom skramom zelenkaste boje od nastalog baznog karbonata bakra (patina). Bakar (Cu) je najbolji provodnik elektriciteta i toplote poslije srebra, pa se velike količine upotrebljavaju za izradu bakrenih

212 žica i kablova. Osim toga u uporabi je za posuđe, za kotlove, dijelove strojeva, razne slitine. Bakar (Cu) se vrlo lako legira sa mnogim metalima: - crvena mjed (mesing) je slitina sa 5 - 10% cinka (Zn). Služi za nakit, ukrase, čahure za municiju, - žuta mjed je slitina sa 20 - 40 % cinka (Zn). Rabi se za strojne dijelove i čahure za municiju, - bronca je slitina sa 1 - 2 % silicija (Si) i 9 % kositra (Sn), rabi se za proizvodnju kliznih kontakata, - novo srebro je slitina sa 12 - 26 % nikla (Ni) i 19 - 31 % cinka (Zn). Rabi se za izradu nakita. - konstantan sa 41 - 45 % nikla (Ni), za električne otpornike. Među prijelaznim elementima, bakar (Cu) je po važnosti treći esencijalni element, odmah poslije željeza (Fe) i cinka (Zn). Zbog nedostatka bakra (Cu) u organizmu, počinje se koristiti pričuva željeza (Fe), koji se nalazi u jetri. Bakar (Cu) je sastojina biljnog i životinjskog svijeta, nalazi se u tkivima. Interesantno je da su bakar (Cu) i njegovi spojevi za niže organizme jaki otrovi, u većim količinama uneseni u organizam, štetno utiče i na čovjeka. Zato se hrana ne smije držati u posuđu od bakra (Cu). Za razliku od drugih teških metala, bakar (Cu) se ne nakuplja u organizmu. Brojne su molekule proteina, koje sadrže bakar (Cu). Tako je hemocijanin prenosilac kisika kod beskičmenjaka (oktopodi, jastozi, hobotnice, puževi). Stoga je krv beskičmenjaka plava. * CuSO4 - bakarni sulfat To je najpoznatiji spoj bakra (Cu). Dobiva se otapanjem bakra (Cu) u sumpornoj kiselini (H2SO4). Kristalizira sa 5 molekula vode (CuSO4 x 5 H2O) pod imenom modra galica. Rabi se za zaštitu bilja, posebice za vinovu lozu i u voćarstvu. Da ne bi sulfat bakra nepovoljno djelovao, dodaje se kalcijev hidroksid (Ca(OH)2) i otopina se zove "bordovska juha" po gradu Bordou u vinogradskom kraju Francuske. Bakarni sulfat ima uporabu i u galvanizaciji

213

Ag srebro (argentum) t.t.

t.v.

sp.masa

To je postojana kovina (plemenita), koja se često nalazi u prirodi u elementarnom stanju, obično pomiješana sa bakrom (Cu) i olovom (Pb). Tehnički važna ruda srebra (Ag) je sulfidna ruda - argentit (Ag2S). Iz te rude srebro (Ag) se dobija katodnom redukcijom: Ag+ + e- => Ag Velike količine srebra (Ag) dobijaju se iz olova (Pb) i njegovih spojeva. Čisto srebro je bijela kovina, vrlo kovna i iztegljiva, najbolji provodnik toplote i elektriciteta. Na zraku se oksidira u mrki sulfid srebra (Ag2S). Pošto u zraku uvijek ima malo sumporvodika (H2S), predmeti od srebra vremenom potamne (otud pojava da bijeli srebreni nakit vremenom pocrni). Srebro (Ag) se lako legira sa zlatom (Au) i bakrom (Cu).Kao postojana kovina rabi se za izradu novca i ukrasnih predmeta, u zubarstvu, a kao najbolji provodnik u elektrotehnici. Velike

214 količine srebra (Ag) upotrebljavaju se za posrebrivanje, za izradu zrcala, a koloidno srebro upotrebljava se u medicini. * fotografija To je pojava koju daju halogeni srebra -srebreni bromid (AgBr). Ovaj spoj je vrlo osjetljiv na svjetlost, a pri jačem osvjetljenju, raspada se na sastavne elemente (brom -Br i srebro Ag). Ta osjetljivost se može toliko povećati, da se pri trenutnom osvjetljenju promjeni. Tako promjenjenu sol, pod utjecajem redukcionih sredstava, reducira u elementarno srebro (Ag). Na ovoj pojavi zasnovana je fotografija. Fotoploča ili film su ustvari presvučeni tankim slojem emulzije bromida srebra (AgBr). Ako osvjetljenje padne na foto-ploču ili film, na tim mjestima izdvaja se metalno srebro (Ag) u obliku mrlje. Ovaj dio procesa zove se "izazivanje". Izazivanje se mora prekinuti u određenom trenutku. To se postiže potapanjem ploče ili filma u natrijev tio sulfat (Na2S2O3), koji otapa bromid srebra (AgBr), a ne otapa metalno srebro (Ag Ovaj dio postupka zove se "fiksiranje". Tako dobivena fotoploča ili film, zove se "negativ", od kojeg se dobije "pozitiv" na foto papiru, ako se foto-papir izloži osvjetljenju preko fiksirane foto-ploče ili fiksiranog filma. Svjetlosni zraci prolaze kroz prozirna mjesta, a kroz crna mjesta (sa metalnim srebrom Ag) osvjetljeni zraci ne mogu proći. Kada se sada foto-papir izazove i fiksira, dobiva se slika, koja odgovara stvarnosti, osvjetljena mjesta su bijela, a neosvjetljena crna. * AgNO3 srebreni nitrat Tehnički najvažniji srebreni spoj. Služi kao polazni materijal za dobivanje svih ostalih spojeva srebra. Dobiva se: 3 Ag + 4 HNO3 => 3 AgNO3 + NO + 2 H2O Srebreni nitrat (AgNO3), lako se otapa u vodi. Rabi se u medicini, proizvodnu zrcala, stakla, galvanoplastici.

215

Au zlato (aurum) t.t.

t.v.

sp.masa

U prirodi se nalazi najčešće u slobodnom obliku ili uprskan po kvarcnim stijenama. Prirodnim otapanjem ovih stijena, zlato (Au) dospijeva u vodotoke, odakle se dobiva ispiranjem. Zlato (Au) je sjajan žuti metal, vrlo kovan i istegljiv. To je postojana kovina (plemenita). Odličan provodnik toplote i elektriciteta, upotrebljava se za izradu novca, za ukrase, posuđe. Čistoća zlata (Au) izražava se karatima. Čisto zlato (Au) je 24 - karatno, a u 14 karatnom zlatu (Au) ima 10 dijelova nekog drugog metala (obično srebra Ag ili bakra Cu)

kod temperature 100 .t.216 I C 14 XII SKUPINA PERIODNOG SUSTAVA ELEMENATA Zn cink 30 Cd kadmij 48 Hg živa 80 65.39 112.v. Minerali (rude) cinka(Zn): .masa U prirodi.150o mekan i istegljiv.41 200. sp. t.59 modro bijel srebreno bijel srebreno bijela Zn cink (zincum) t. samo u spojevima.ZnCO3 plemenita kamenina Iz sfalerita dobiva se: ZnS + 3/2 O2 => ZnO + SO2 ZnO + C + to => Zn + CO Cink (Zn) je kod obične temperature (sobne) krt.ZnS sfalerit ili vurcit . ali na temperaturi .

* ZnS cinkov sulfid Dobija se: Zn + H2S => ZnS + 2 H . ali i kao kiselina (H2ZnO2)) Zn(OH)2 + 4 NH3 => (Zn(NH3)4)OH2 *ZnCl2 cinkov klorid To je higroskopna sol. Cink (Zn) sa kiselinama razvija: Zn + 2 HCl => ZnCl2 + H2 * ZnO cinkov oksid Rabi se kao mineralna boja (cinkovo bijelo). koji se stvori i koji ga čuva od dalje korozije. rabi se i za punjenje zubi (zubna plomba) * ZnSO4 cinkov sulfat Dobija se: ZnO + H2SO4 => ZnSO4 + H2O Cinkov sulfat hepta hidrat (ZnSO4 x 7 H2) zovemo i bijela galica.217 iznad 200oC ponovo krt. a sa kobaltnim oksidom (CoO) prelazi u zeleni prah (Rinmanovo zelenilo) * Zn(OH)2 cinkov hidroksid Može reagirati i kao baza. zbog zaštitnog sloja oksida. Cink (Zn) je na zrakupostojan.

zagrijavanjem se spali u smeđi dim. Na zraku postojana.masa U prirodi u mineralima: .CdS grinokit . Teško se otapa u sumpornoj (H2SO4) i solnoj (HCl) kiselini. sp. t. Spojevi kadmija: *CdO kadmijev oksid To je smeđi amorfni prah. dok se u dušićnoj (HNO3) otapa.CdCO3 otavit To je mekana kovina. koji lako reducira: * Cd(OH)2 kadmijev hidroksid Bijeli prah * CdS kadmijev sulfid Žuti talog poznat kao "kadmijevo žutilo" . Upotrebljava se kao katalizator pri kemijskim reakcijama i kao prevlaka protiv korozije željeza (Fe).v.t.218 Cd kadmij (cadmium) t.

Spojevi žive su: * Hg2Cl2 živin klorid To je žućkasto . Kada se udiše živa (Hg) izlučuje se mokraćom. služi za punjenje barometara i termometara.v.t. glavoboljom i oštećenjem nervnog sustava. slabijim pamćenjem. te se nakuplja u organizmu čovjeka. sp. Zbog velike specifične mase.219 Hg živa (hygrarium) t. vrlo polagano. Dobiva se: HgS + O2 => Hg + SO2 To je jedina kovina kod sobne temperature. Dobiva se: HgSO4 + 2 NaCl => HgCl2 + Na2SO4 . Trovanje živom (Hg) se manifestira krvarenjem zubnog mesa.masa U prirodi kao mineral cinober (HgS).bijela tvar gdje je živa jednooksidna. * HgCl2 merkuri klorid To je bijeli spoj žive (Hg). lako se topi. t.

sublimiranjem crnog živinog sulfida.220 * HgJ2 živin jodid Dolazi u žutoj i crvenoj modifikaciji. * HgSO4 živin sulfat Dobiva se: Hg + H2SO4 + toC => HgSO4 + SO2 + 2 H2O . zbog divne jarkocrvene boje. Ima uporabu u slikarstvu. * HgS živin sulfid (cinober) Dobivanje umjetnog cinobera.

72 bijel 114.81 crvenkastosiv 26. tojest može da gradi i kiseline i baze.221 I C 15 XIII SKUPINA PER:SUSTAVA ELEMENATA B bor Al aluminij Ga galij In indij Tl talij 5 13 31 49 81 10.83 bijel 204.98 sivo bijel 69. . koji ima amfoterne osobine.38 bijel Na početku XIII skupine Periodnog sustava elemenata su bor (B) i aluminij (Al). Oba ova kemijska elementa imaju u spoljnoj ljusci po 3 elektrona i prema tome prelaze u pozitivno trooksidno stanje. Simpomatičan je oksid aluminija (Al2O3).

Natrijeva sol tetra borne kiseline . kem. rabe se u staklarstvu i medicini. borno staklo. sp .borax Na2B4O7 x 10 H2O rabi se za emajliranje.Soli ove kiseline zovemo borati.v. na tri različita mjesta u svijetu neovisno od tri poznata kemičara. koje izbijaju iz zemlje (fumarole u Toscani u Italiji) i kao mineral sasolin.m. slame i dr. U prirodi se nalazi samo u spojevima. Zbog svoje osobine da naglo mijenja električnu provodljivost pri promjenama temperatura. svile. po suđe.222 B bor (borum) t.t. metalna sjaja i vrlo tvrda. Kristalna modifikacija bora (B) je crvene i sive boje. t. Najvažniji spoj bora (B) je: * H3BO3 borna kiselina U prirodi se nalazi u parama. upotrebljava se za izradu nekih električnih aparata. Perborati se rabe za bijeljenje vune. Borna kiselina je jedna od najslabijih kiselina. . Interesantano je da je bor (B) otkriven gotovo istovremeno.

m.feldspati (ortoklas i plagiklas). t. Dolazi po rasprostranjenosti odmah poslije kisika (O) i silicija (Si).223 Al aluminij (aluminium) t. laporci). . To je jedan od najrasprostranjenijih elemenata u prirodi. pri čemu se nerastvoreni materijali (pijesak i kaolin) na tom putu miješa sa drugim materijalom i taloži na pojedinim mjestima stvarajući tijekom dugog vremenskog perioda velike naslage. Najpoznatiji aluminijevi minerali su: .v.liskuni KAl2((OH)2(AlSi3O10) Ovako napisane formule olakšavaju razumijevanje složenog sastava silikata. Tako nastaju raznovrsne gline sa više ili manje primjesa (ilovača. silicijev dioksid (SiO2) i kaolin: K2O x Al2O3 x 6 SiO2 + 2 H2O + CO2 => => (Al2O3 x 2 SiO2 x 2 H2O) kaolin + K2CO3 + 4 SiO2 Ove proizvode raspadanja voda (H2O) može odnijeti u vodotoke. Pod uticajem atmosfelirija feldspati se raspadaju na kalijev karbonat (CaCO3).28 % u zemljinoj kori. Ima ga oko 7. pjeskovita glina.t. Kaolin je čvrsta glina to jest onakva. sp. K(AlSi3O8) .

ili lazurni kamen (ukras). Prirodni ultramarin zove se lapis lazuli.čist oksid aluminija se tali tek na 2050oC. ind. Metalni aluminij (Al) se dobija iz rude (boksit).224 kakva je postala pri raspadanju feldspata i zove se još i porculanska zemlja. majolka. Tako se dobijaju keramički proizvodi (porculan. Peć za elektrolizu aluminijevog oksida (Al2O3). On se nažalost ne može dobiti iz gline ili drugih silikatnih stijena.Boksit se očisti od pijeska. Za 1 tonu aluminija (Al) potrebno je: . izdvojenog na anodi pri elektrolizi. željeza i drugih primjesa. Elementarni aluinij (Al) je tehnički vrlo važna kovina. zove se keramička industrija. Anoda su blokovi uglja zamočeni u rastaljeni materija. To je hidratizirana ruda (Al2O3 x 2 H2O) kojom obiluje Hercegovina i Dalmacija. Gline se mogu zamijesiti sa vodom. jer je aluminij (Al) jače redukciono sredstvo. pri čemu nastaje plastična masa. Pri elektrolizi aluminij se skuplja kao rastaljeni materijal na dnu kade. Zato se dobija katodnom redukcijom. to jest elektrolizom.cca 4 t boksita . pa kriolit snižava temperaturu taljenja.kriolit je dobar provodnik. a oksid aluminija nije provodnik električne struje. Rabi se za bijeljenje rublja i u slikarstvu. koji je katoda. pod uticajem kisika. sastoji se od željezne kade obložene ugljem. pa se onda glinica spaja sa kriolitom (3NaF x AlF3) ili Na-Al fluoridom. koja prerađuje gline. Iz boksita aluminij (Al) se ne može dobiti redukcijom sa ugljem. koja se može oblicirati rukom (grnčarski kotač) ili liti u kalupe. Industrija. da bi trajno zadržali oblik. jer bi prerada bila vrlo skupa. Dobiveni glineni predmeti suše se i peku. Ako se kaolin stopi sa sodom (NaOH) i sumpornom kiselinom (H2SO4) dobija se modra mineralna boja pod imenom ultramarin. koje ga sadrže. Od obične gline prave se opeke(na temp. 1700oC. Zbog toga se anoda stalno troši. Kriolit se dodaje iz dva razloga: . nego ugalj.šećera. . terakota). fajans. koji postupno sagorjeva.

.=> SiO--2 + H2O Nastali silikatni anion. tvrd. vrlo lak. Toplotu provodi bolje od željeza (Fe). Na anodi se oksidira i malo kriolita. Uslijed elektrolize. nazvanog Bayerov postupak.45 t uglja. Po 1 toni dobijenog aluminija (Al).150. pa nastaju fluorovi spojevi ugljika. nastaje i 1 kg tih vrlo štetnih spojeva.70 kg kriolita. a slabije od bakra (Cu). Zaostala smjesa se filtrira.cca 1. nastaju i drugi štetni spojevi za okoliš. spaja se s hidratiziranim aluminijevim oksidom u netopljivi alumosilikat. pa se taloži aluminijev hidroksid (Al(OH)3) ili glinica: Al(OH)-4 uz H2O => Al(OH)3 + OHTalog glinice Al(OH)3 se žarenjem prevodi u aluminijev oksid (Al2O3): 2 Al(OH)3 + toplota => Al2O3 + 3 H2O Nastala glinica se elektrolizom prevodi u čisti aluminij (Al). Postupak ide: iz aluminijeva oksida (Al2O3). jer .89 t aluminijeva oksida (Al2O3).000 kW/h eektrične energije . Talog koji zaostaje je crveni mulj (željezoIIIoksid) Filtrat se razređuje sa vodom i Na-tetrahidroksi aluminatom. aluminijev oksid (Al2O3) dobije se. vrlo istegljiv i može se izvući u tanke žice i izvaljati u vrlo tanke folije. Na zraku je postojan. što se usitnjena ruda kuha sa vodenom otopinom natrijeva hidroksida (NaOH) u čeličnim autoklavima na 160-170o Al(OH)3 + OH. . Aluminij (Al) je srebrenasto bijela kovina.=> Al)OH)-4 SiO2 + 2 OH.225 . čije je uklanjanje još nerješiv problem.cca 0. Dobar provoidnik elektriciteta.

a od oslobođene topline. Pri tom se oslobađa velika količina energije (toplote). pri čemu aluminij (Al) reducira željezo (Fe).226 se po površini presvuče slojem oksida. Sa kiselinama i alkalijama gradi: 2 Al + 6 HCl => 2 AlCl3 + 3 H2 2 Al + 2 NaOH + 2 H2O => 2 NaAlO2 + 3 H2 U oba slučaja aluminij (Al) predaje svoje elektrone vodiku. pa se rabi za redukciju oksida mnogih metala (Cr2O3. zamjenjujući u mnogim slučajevima teško željezo. Kao dobar provodnik aluminij (Al) se upotrebljava u elektrotehnici. Kao vrlo lagan metal. Zbog te osobine to jest oksidne prevlake. koji prelazi nuloksidno stanje i kao plin odlazi iz otopine.magnalij sa 10-30 % magnezija (Mg). Smjesa aluminijeva praha sa oksidom željeza. Kad se ova smjesa zapali uz potporu magnezijeve trake. nastaje burna reakcija. laganih konstrukcija. pokazuje da Boeng 707 ima 50 t dijelova od aluminija (Al). aluminij (Al) se rabi za izradu automobilskih dijelova. 5 % magnezija (Mg) i 0. Mn3O4).5 % mangana (Mn). Oslobođena toplina je osim toga velike temperature. aviona. . koji čvrsto prijanja i štiti ga od dalje oksidacije. Ovakav način dobijanja kovina uz potporu aluminija (Al) zove se aluminotermija. reducirano željezo (Fe) se istopi i kao tekućina ispuni međuprostore.dural sa 4 . zove se termit i služi za zavarivanje željeznih predmeta. postojan je na zraku. Jače zagrijan aluminij (Al) gori vrlo energično na zraku. Koliko aluminija (Al) ima u avionima. Poznate slitine aluminija (Al) su: .5 % bakra (Cu). te tako spoji pojedine željezne dijelove * Al2O3 aluminijev oksid .

* Al(OH)3 aluminijev hidroksid To je bijeli prah. kemijski je inertan i odličan izolator. Rubini i safiri se rabe kao ukrasno kamenje. a silicijev dioksid (SiO2) ne otapa u vodi.aluminijev sulfat otapa u vodi. mogu se pažljivim isparavanjem dobiti lijepi veliki kristali stipse sastava: . jer se Al2(SO4)3 . od drugog otaanjem u vodi i cijeđenjem. Korund (Al2O3) je vrlo tvrd mineral i služi kao šmirgl-papir za čiščenje (brušenje) metala. Korund ili aluminijev oksid (Al2O3) ima jako visoko talište (2045oC).227 Nalazi se u prirodi. pa se ponaša i kao kiselina i kao baza: Al(OH)3 + 3 HCl => AlCl3 + 3 H2O . kao mineral korund. Ako se vodenoj otopini aluminijevog sulfata doda otopina kalijevog sulfata.kao baza i Al(OH)3 + NaOH => NaAlO2 + 2 H2O . kao sredstvo za sušenje. Upotrebljava se kao keramički i vatrostalni materijal. Dobija se: AlCl3 + 3 NaOH => Al(OH)3 + 3 NaCl Aluminijev hidroksid (Al(OH)3) ima amfoterne osobine.kao kiselina Upotrebljava se u bojarstvu i za pročiščavanje otpadnih i pijaćih voda * Stipse Djelujući vrelom koncentriranom sumpornom kiselinom (H2SO4) na kaolin (glina) dobija se: Al2O3x3SiO2x2H2O + 3H2SO4=> Al2(SO4)3+2SiO2 + 5 H2 Ova dva spoja možemo izdvojiti jedno. koji je katkad obojen crveno uslijed prisustva kromovih spojeva i zove se rubin ili modro uslijed tragova titanovog oksida i zove se safir. neotapa se u vodi. za izradu vrlo tankih vlakana i dr.

pored aluminijeve stipse.228 K2SO4 x Al2(SO4)3 x 24 H2O Takve složene soli nazivamo dvostrukim solima. . kao da je svaka sol za sebe posebna: K2SO4 x Al2(SO4)3 x 24 H2O => 2 Al+++ + 4 SO--4 + 24 H2O Stipsa se upotrebljava u bojarstvu (radi brze koagulacije) i za izbistrivanje mutnih voda. Pod imenom stipse. imamo i i željeznu stipsu i kromnu stipsu. Ove soli u vodenoj otopini disociraju.

masa Otkriven spektralnom analizom 1875.29. još dok nije bio otkriven i dao mu ime eka-aluminij.78oC t. Ima vrlo veliku razliku između točke taljenja i točke vrenja (2344oC). To je rijedak elemenat.t. Zahvaljujući toj osobini. . Interesantno je da je galij (Ga) Medjeljejev predskazao. galij (Ga) se upotrebljava za punjenje termometara.g. nalazi se u prirodi samo u obliku spojeva.229 Ga galij (gallyum) t. kojima se mogu mjeriti visoke temperature. Poslije 20 godina nakon predskazanja galij (Ga) je otkriven.v.. 2314oC sp.

230 In indij (indium) t. te kao vrh pera za nalivpera. sp. Vrlo rijedak elemenat.t.m. t. Upotrebljava se u zubnoj tehnici i za izradu nekih lakotaljivih slitina.v. .

sp. Upotrebljava se za proizvodnju preparata za uništavanje pacova i gamadi. t. .masa Vrlo rijetka kovina.231 Tl talij (tallium) t. Jako mekan.t. vrlo otrovni.v. Spojevi talija. bijel.

..................................................... kod 1500C.... Jedna...........IC 1) 10 2.......................................... iznad 2000C................................... ..................(IC2) 10 4............................................... Navedi ime (simbol) i boju?..........(IC10)10 8..... od vrlo važnih pojava..................................................(IC1) 10 3......................................................(IC13)10 9............................... kada se atomsko jezgro dijeli na dva podjednaka dijela.............. ...(IC4) 10 6...........Datum............... Alkalijski metali........................ Ime i prezime.................. U prirodi u elementarnom stanju (slobodnom) pojavljuju se samo..................232 I C 16 TESTOVI I C (OD 1 ...... nabroji sulfidne rude željeza (Fe)............... Koji je to kemijski elemenat III skupine PSE.....................Nabroji oksidne rude željeza:............................... predskazao Mendjeljejev? ........................................................................................... pri nuklearnim reakcijama....... Kako?..................................................................................... 1....................................................................................................... Zašto srebro (Ag) na zraku vremenom potamni?................................. Najpoznatiji spoj bakra (Cu) ......................................................... Ime i formula:.Metali čine 80 % poznatih kemijskih elemenata............................... Cink (Zn) kod sobne temperature....................................... ............(IC13)10 10......................................................................................................................................................10) I C Test broj o1................ Što je to metalurgija?..................................................................................................... Napiši postupak dobijanja natrijevog karbonata (sode) po Solvayu: (IC2) 10 5......... ...........(IC5)10 7........................... Koji elementi?.......................ocjena..........(IC14) 10 ukupno bodova...................................... ... zove se............................................................

...................(IC12) 10 10....................... Kristalizira u lijepim narančastim kristalima........... ostalo upražnjeno mjesto s rednim brojem 43...............................................................................Datum...............................................................(IC3)10 6.............................................. ........... umjetno dobiven..................................(IC2)10 3............................................................................................... ................................................................(IC1) 10 5.......................... Sve što znaš:..................................................ocjena................................ Što je to fusija?.........233 I C Test broj 02...................... Gorka sol..................................................................................................................................... .................................................Sve o platini (Pt) što znaš:....................................................................... to je sol dikromne kiseline (H2Cr2O7)...........................Natrijev nitrat (čilska šalitra)............................... Sve što znaš:................... Koliku ima specifičnu masu?....g.................................................................................................................................5 ukupno bodova ................................................................................................................................................................ Ime i prezime............................................................... ...........................................(IC2) 10 4.............. Koliko ima čistog zlata (Au) u 12 karatnom zlatu...................5 a koliko dijelova drugih metala (srebra-Ag ili bakra -Cu..................................................... te tako postao prvi elemenat...................... To je... U mendjeljejevoj tablici Periodnog sustava....... Sve što znaš?............................................................ Litij otkrio ga je Arfvedsen 1811........................................ ................ koji nije otkriven u prirodi...................... ................................................................................................... ...(IC1) 10 2....................................................................................... ..... Što je to korozija?........................ ....................... ..........................................................(IC7) 10 9.... Što je to cijanizacija?.........(IC4) 10 7....................... .......... 1............................... Tek 1937...........................................................................(IC3) 10 8.........g......................................................................................................Koji elemenat?.....................

................................... što je to 1 stupanj tvrdoće vode?..................................... 1.............................. Koliko u procentima (%) ima aluminija (Al) u zemljinoj kori?..... Jedinica za mjerenje radioaktivnosti...........................(IC1) 10 2........................................................... Sve što znaš:.......................Al2O3 varijetet obojen crveno zove se.................... Među prijelaznim elementima koji je bakar (Cu) po važnosti kao esencijalni element:.... Napiši dobivanje mangana (Mn) katodnom redukcijom iz piroluzita?(IC9) 10 7............ Zašto je kobalt (Co) vrlo važan kemijski elemenat za živi svijet?.234 I C Test broj 03............... .. Zašto se potaša (K2CO3) ne može dobiti po postupku Solvay?....................5 a obojen modro.............. ...........(IC15) 10 10................................ocjena................... Ime i simbol:......................................................................................................(IC3) 10 5.......................(IC3) 10 4.............................. zove se......... Koliko u procentima (%) željeza (Fe) i njegovih slitina godišnje nepovratno propadne................................................................................................................................................................................................... Aluminijev oksid (korund) .................................................................................................................................................................5 odmah poslije (koga?)..................................................(IC15) 5 ukupno bodova.................(IC4) 10 6.............. Napiši........... ............... Kako?............................... ....Datum...... ..................................... Kako? ............................ ..(IC2) 10 3....(IC11) 10 8......................................................................................................................................................(IC13) 5 9.. Ime i prezime...................... Nabroji kemijske elemente zemnoalkalijskih metala................................ uslijed korozije?.................................................

..........Kako bi dobili plin "praskavac" u Kippovom aparatu? IC14) 10 7............ simbol i boja:............................. ...... Napiši formulom dobijanje mangana (Mn) termitskim postupkom: (IC9) 10 2................................ U tom slučaju je u uporabi aluminij (Al).................. Ime..(IC11) 10 9.........ocjena............. Napiši dobijanje žive (Hg) iz cinobera formulom? (IC14) 10 6.235 I C Test broj 04......................................................... Ime........ I C Test broj 05. simbol i boja:.................... simbol i boja....... ... jer stvaraju karbide.......................................................... kao redukciono sredstvo......................................................... Ime i prezime ... Mnogi metalni oksidi....................... XI skupina PSE.....Datum........ X skupina PSE.......... 1............................ Ime..............(IC13) 10 4........................................................... ................(IC13) 10 ukupno bodova .............-.(IC14) 10 8.......Nabroji sve kemijske elemente XII skupine PSE...........................................................................(IC12) 10 ................... 10........... Postupak se zove "termitski"............Koji kobaltov izotop je u uporabi u medicinskoj dijagnostici?...................................... Nabroji najvažnije rude bakra (Cu) imenom i formulom:.. Kako možemo dobiti "bijelu galicu" formulom? (IC14) 10 5........................................... ........................................................................ ne mogu se reducirati....................Napiši jednadžbu radioaktivnog raspada? (IC4) 10 3.............

......(IC2) 10 9.............................. lakši od vode. ....... Napiši formulom reakciju fisije: (IC4) 10 3....................(IC4) 10 2..(IC1) 10 6......................................... Olovo kromat (PbCrO4).................... mekan kao vosak... Sve što znaš:...................... Opiši formulom proces korozije: (c1) 10 8......Koliko će ostati radija (Ra).. Natrij (Na) . srebrene boje....................ocjena.................................... ako smo na početku imali 1 g radija (Ra)?........................ 1.... Teški metali imaju specifičnu masu.....Datum........... Napiši dobijanje mangana (Mn) aluminotermijskim načinom: (IC9) 10 4... Gdje?........ Napiši formulom dobijanje slitine fero-krom: (IC7) 10 ukupno bodova..................... s kisikom se lako jedini.................................... Koliko u procentima (%) metali čine kemijskih elemenata?. zato ga čuvamo.... I C Test broj 06.......................IC1) 10 7................................... Koliku?..... ........................................................Napiši formulom kemijski sastav sirovina za proizvodnju "portland cementa": (IC3) 10 10.. poslije 7900 godina....................................................(IC7) 10 5........236 Ime i prezime.........................

.................................................. Kako ćemo formulom dobiti živin klorid? (IC14) 10 6..............................Što? ...... Sve što znaš:....Datum..............(IC15) 10 7....................... 5 Zašto je korund u uporabi?...............(IC12) 10 4............Aluminotermija.............................................................................................................................. To je...........Invar-čelik......................Napiši: ime..............................................Jedina tečna kovina...................... Sve što znaš:..................... .................................................................................................................... ........................... pri sobnoj temperaturi.......ocjena..................................................... Koliko je talište korunda?...........(IC14) 10 5................................................ ....................................................................Bor (B)................................................. Napiši formulom dobijanje kaolina? (IC15) 10 9... veoma otrovna...... 1...................(IC15) 10 10................. istovremeno otkrila trojca znanstvenika.............................................. Napiši formulom u tri poteza redukciju hematita u visokoj peći: (IC10)10 3................. Kada?........... IC Test broj 07.............(IC15) 5 8............5 Tko?...(IC15) 5 ukupno bodova....................................................................................... ..............................................237 Ime i prezime.... simbol i boju za XIII skupinu PSE?.........................................................................Kojim postupkom se dobija elementarni mangan (Mn) iz piroluzita? (IC9) 10 2..

........................................................................... Tko je otkrio natrij (Na)?.................... I C Test broj 08.........................(IC2) 5 7...........................(IC4) 10 10...(IC6) 5 ukupno bodova................................ocjena... ........................ tko i kada je otkrio radij (Ra)?... Podvuci u kojem stanju: U PLINOVITOM U TEČNOM U KRUTOM (IC1) 10 2...................................................... Napiši reakciju dobijanja te soli: (IC3) 10 8...........................5 Kada je otkriven litij (Li).......................................................... Tko je otkrio liti (Li)?.................. koji se odigrava u "galvanskom članku": (IC1) 10 3................................................................................(IC2) 5 6........... Kako?....... Glauberova sol....................Silvin (KCl)....................................................... Napiši formulom......................................... štite se od korozije.....(IC1) 5 4........ Razlike između metala i nemetala su neznatne....Po Luigi Galvaniu je dato ima...............(IC2) 10 9............................................. Velika postrojenja............................ ..................Napiši na koji je način otkriven.......................................... 1....................... kao naftovodi............................... kemijski proces.............................. je dobila ime po alkemičaru Glauberu........5 Kada je otkriven natrij (Na)?.....(IC1) 10 5................................................................Datum:...238 Ime i prezime.................................... cjevovodi......................... Sve što znaš:.....................Titan (TI) spada u: RASPROSTRANJENE RIJETKE elemente u prirodi 5 Koliko ga ima u zemljinoj kori?...5 Kada je dato ime?...................... Za što?....................................................... željezničke tračnice.................................. .......................................

..stoljeća........239 Ime i prezime . a divanadijevpentoksid (V2O5) služi kao katalizator u proizvodnji.................(IC3) 5 5............................... u uporabi bio nekad drveni ugalj.............................................(IC9) 10 10.............. odlikuje se tvrdoćom i elastičnošću....... Što'...... Kako?.....................(IC8) 10 9........................... 1...... u uporabi za izradu tvrdih i elastičnih čelika..................... pod uticajem ugljičnog dioksida (CO2) iz zraka...................... Kako su nastale sedimentne stijene?................. Zato se ovi elementi alkalijskih metala u prirodi: NALAZE NENALAZE u slobodnom stanju........Postupak proizvodnje cementa (klinkera).... ...... ........... I C Test broj 09.......... prelazi u karbonat......... Povijest ljudskog roda je obilježilo poznavanje metala i čelika......... Varijetet berila (silikat aluminija .......................... Napiši formulu reakcije: (IC3) 10 6...... Koliko energije.............(IC10) 10 3....... za 100 kg cementa?....... Vanadij (V)............ Kojom?..........(IC11)10 ukupno bodova...............ocjena........... Pozitivno naelektrisani alfa-zraci sastoje se od čestica..Koji izotop kobalta (Co) je u uporabi u medicini kao dijagnostik?...............................(IC1) 10 2................... Čega?...............................Be) obojen zeleno zove se.................... a poslije 18.....Tijekom vremena "gašeno vapno" ili Ca(OH)2....... ..............................5 Koliko su teži od elektrona?.......................Vrlo važna slitina željeza (Fe) i mangana (Mn)................ Kako?............(IC4) 5 8......................... Zove se............................................................5 a obojen modro zove se................ koje se kreću velikom brzinom...... zahtijeva velike količine energije.....(IC3) 10 7.......................................................... (IC2) 10 4........................ pri čemu se izdvaja znatna količina vode..................... predavanjem jednog elektrona iz posljednje valentne ljuske.... postiže konfiguraciju inertnih plinova................................................ Svi kemijski elementi I skupine PSE...........................Al i berilija ............................ Kako?....Datum........ Kao redukciono sredstvo....................

............Koliko je potrebno aluminijevog oksida (Al2O3) za 2 tone aluminija (Al)? ................................. dobija se modra mineralna boja (ultramarin)..............................................(IC10)( 10 5.............................(IC3) 10 4.....................(IC15) 10 8.............ocjena.................................. (IC2) 10 3.......................... 1.............. Kako? (IC15) 10 6..(IC15) 10 7.......Kako se dobija stipsa formulom? (IC15) 10 10............................... ......................... silicijev dioksid (SiO2) i kaolin....... Feldspati se raspadaju na kalijev karbonan (K2CO3) ................Datum.......... Mendjeljejev ga predvidio i dao mu ime eka-aluminij............... ............. Što je to "bengalska vatra"?..................................................................g..............................Otkriven je spektralnom analizom 1875................... Ako se kaolin stopi sa sodom (Na2CO3) i sumporom (S)............... Koji je to element?...................................................................................................240 Ime i prezime..............(IC1) 10 2......... Kako se zove prirodni ultramarin?... .. cezij (Cs) i francij (Fr)............................................ Kako su nastale metamorfne stijene?...................... rasijani na zemljinoj kori : IMA NEMA ih slobodnih u prirodi............................. Rubidij (Rb)...................... Navedi formulom i imenom sulfidnu rudu željeza (Fe)?....................Aluminijev hidroksid (Al(OH)3) ima amfoterne osobine.................. Napiši kako reagira s kiselinama: (IC15) 10 9... I C Test broj 10....................................................................................... ......................... .............(IC15) 10 ukupno bodova.........................

..... Francij (Fr) je produkt radioaktivnog raspada..................................... Čega?.....................(IC10)10 4.... Kako se zove? ................... I C 17 ODGOVORI IRJEŠENJA I C TESTOVA Rješenja I C1 testa: ...... Pod imenom stipsa.........................................(IC1) 10 2...................................... puževa plava?...(IC13) 10 5......................................(IC15) 10 6....................................... koji se dodaje da bi se smanjila temperatura taljenja............................ pored aluminija (Al) javlja se još Koja stipsa?.................Navedi primjer karbonatne rude željeza (Fe)............ a i provodi električnu satruju: (IC15) 10 7..............(IC15) 10 8......... .......................................(IC2) 10 3................. Napiši formulu kriolita................................................... nastao pri raspadu feldspata......... Napiši formulom: (IC15) 10 9........... ............ ....................................................................................................................................Aluminijeva stipsa je u uporabi u bojarstvu i za bistrenje mutnih voda.........................Koliku temperaturu ima galij (Ga). Zašto je krv jastoga...... Kako će reagirati sa bazama ................ Ime i formula:........................... ................................. hobotnica............................................................................................. Kaolin.............................................241 Ime i prezime........................................................................(IC15) 10 10...... Što su to eruptivne stijene?................................... 1......Koliko se stavlja kriolita za proizvodnju 2 tone aluminija (Al) ? ..Aluminijev hidroksid (Al(OH)3) ima amfoterne osobine........................ je čvrsta glina........ocjena..... Od taljenja pa do vrenja?....................(IC15) 10 ukupno bodova............Datum.......

kalij (K) srebrenast rubidij (Rb) tamnocrven. To je pojava razaranja metala uslijed kemijskog djelovanja. hematit (Fe2O3). . Litij (Li) bijel. platina (Pt). 03. 06. modra galica 09. bizmut (Bi).242 01. Rješenje i odgovori IC Testa broj 02. CuSO4 x 5 H2O . 2 NH3 + CO2 + H2O => (NH4)2CO3 (NH4)2 CO3 + NaCl => NaHCO3 + NH4Cl 2 NaHCO3 + to => Na2CO3 + CO2 + H2O 05. Krt. Zato što u zraku uvijek ima malo sumpor vodika (H2S). krt. 01. 04. To je metoda dobivanja metala (kovina) iz ruda. 02. Zlato (Au). srebro (Ag). mekan i rastegljiv.. 10.Skandij (Sc). cezij (Cs) metalne. bakar (Cu).limonit (Fe2o3 x H2O) 08.Magnetit (Fe3O4). natrij (Na) sivobijel. francij (Fr) bi jel. 07. Fisija.

upotrebljava se kao gnojivo u poljoprivredi. 09. Rješenje i odgovori IC Testa broj 03. Kalijev dikromat (K2Cr2O7). Tehnicij (Tc). 04. 12. Upotrebljava se u medicini. Čilska šalitra. kao novac i nakit i dr. 02. U prirodi u izvorima mineralnih voda (Donat Mg). jako redukciono sredstvo. 08.gorka sol (MgSO4 x 7 H2O) gorko slanog okusa.534. Metal (kovina) sive boje. lakova idr.Magnezijev sulfat . kao katalizator pri nekim sintezama. Na zraku postojan. . Upotrebljava se u industrijama kože. Nuklearne reakcije spajanja lakših atoma u jezgre težih atoma 07. Litij (Li) . pa čak i prema kemikalijama. To je postupak odvajanja nekih metala (kovina) primjer zlato (Au) i srebro (Ag) sa otopinom kalijevog cijanida KCN 05. ima ga u većim naslagama u Čileu (otud ime).243 to je prirodni proces razaranja metala djelovanjem okoline. 01. tekstila. 03. 10. 06. 12 .0. u zubarstvu. 25 %. dobro se kuje i izvlači u limove i žice. Upotrebljava se za izradu kemijskog posuđa.

barij (Ba). 08. 05. koja u 1 l sadrži 10 mg kalcijevog oksida (CaO). Rubin. safir. Treći odmah poslije željeza (Fe) i cinka (Zn). 06. 09. Berilij (Be).7 x 1010 dezintegracija u sekundi. zato što je kalijev bikarbonat (KHCO3) netopljiv u vodi. 03. MnO2 + 2 C => 2 CO + Mn. 3 MnO2 + 4 Al => Al2O3 + 3 Mn. Rješenja o odgovori IC Testa broj 04. Voda. Nedostatak izaziva molokrvnost. 04. . koji igra važnu ulogu u stvaranju hemoglobina. Sastojina je vitamina B12. sroncij (Sr). 07. 7. kalcij (Ca).244 02. radij (Ra). 01. 10. Kiri i iznosi 3. magnezij (Mg). Ne može.28 %.

kuprit (Cu2O).MnO2 + 2 C => 2 CO + Mn.03125 g. Hidraulički modul => mCaO/MSiO2+mFe2O3+mAl2O3 10. 0. 07. Pod petrolejem. HgS + O2 => Hg + SO2. Zn + 2 HCl => ZnCl2 + H2.crven.245 02.kadmij (Cd)srebrn. ima mali koeficijent širenja. halkozin (Cu2S). 05. 05. 02. Fe => Fe2++ 2 e08. pa se rabi . 36 % nikla (Ni). intenzivno žutim plamenom. 09. srebro(Ag) bijela.paladij(Pd)srebrenobijel. 80%.. jer ima radioaktivne osobine.platina(Pt)sivobijel 10.3 Mn3O4 + 8 Al => 9 Mn + 4 Al2O3. C + O2 => CO2 + to. (FeO x Cr2O3) + 4 C => (Fe + 2 Cr) + 4 CO. 03. 04. 03. 01. 1/2 O2 + H2O + 2 e. 22688Ra => 22286Rn + 42He. ZnO + H2SO4 => ZnSO4 + H2O. Rješenja i odsgovori IC Testa broj 06. 02. živa (Hg)srebrena 08. Izotop kobalta (Co-60). 06. malahit (Cu(OH)2 x CuCO3). Rješenja i odgovori IC Testa broj 05. zlato (Au) žuto. 09.Nikal (Ni) srebrn.kromno žuto. Dobija se taloženjem Pb soli sa kalijevim kromatom (K2CrO4 To je vrlo lijepa mineralna boja . Preko 5. 07. Cink (Zn) modrobijel. 01. 06. 23592U + 10n => 9236Kr + 14156Bi + 3 11n.=> 2 OH-. Bakar (Cu). Halkopirit (CuFeS2). 04. 03.

talij (Tl) bijel. 01. 07. 18o8.246 za izradu mjernih instrumenata. Thenard. aluminij (Al) sivobijel. Galvanski članak. 1789. HgSO4 + 2 NaCl => HgCl2 + Na2SO4.g. G. K2O x Al2O3 x 6 SiO2 ) + 2 H2O + CO2 => => (Al2O3 x 2 SiO2 x 2 H2O) + K2CO3 + 4 SiO2. 05. Plinovitom. 06. Rješenja i odgovori IC Testa broj 07. rabi se za punjenje termometara i barometara. Bor )B) crvenosiv. . koja se upotrebljava za redukciju oksida mnogih metala. Živa (Hg). kao sredstvo za sušenje. H. 10. a upotrebljava se kao vatrostalni materijal. Talište je 2o45oC.Davy. 02.g. za izradu vrlo tankih vlakana. 09.Lussac. Primjer: dikromni trioksid (Cr2O3) i trimanganov tetroksid (Mn3O4). 03. 08. a usitnjen prah (šmirgl papir) ili za izradu alata i bruseva. galij (Ga) bijel. Jačim zagrijavanjem aluminij (Al) vrlo energično gori pri čemu se oslobađa toplina. indij (In) bijel.g. CuSO4 + Zn => ZnSO4 + Cu. 04.

Ne nalaze. H2SO4 + 2 NaCl => Na2SO4 + 2 HCl. 08. . 09. 1807. 06. 07. Koks. Mineral silvin. 1898. biljnih i životinjskih ostataka.g. 03. aquamarin. kao gnojivo. 04. Taloženjem minerala. 02.g.Davy. Katodnom zaštitom. Rješenja i odgovori IC Testa broj 08.247 04. Maria Sklodowska Curie tražila temu za doktorsku disertaciju. proučavala Becquerelove zrake. rabi se u poljoprivredi. Smaragd. Arfvedsen 1817. 05. Poslije 2 godine rada od nekoliko tona rude smolinca. sir H.g. 01. dobila ekstrakcijom radij (Ra) i polonij (Po).

07. 227 02. Ac. 03. 09.(Al2O3x3SiO2xH2O) + 3 H2SO4 => Al(SO4)3+ 2SiO2+5H2 10. 03. Nema. 04.90 % Mn). Barijeve (Ba) soli obojene zeleno kada se zapale. 1. nastali kristalizacijom magme ili lave.000 km/sec.60). To su silikatni minerali. 06. Izotop kobalta (Co . 7. pa je krv plava. 10. Sumporne kiseline (H2SO4). Siderit (FeCO3). Zato što je hemocijanin (a ne hemoglobin) prenosilac kisika u kojem uvijek ima bakra. 07. Djelovanjem temperature i tlaka u dubini zemlje. 8000 puta.mangan (30 .13 kWh/100 kg. 20. 05. Rješenja i odgovori IC Testa broj 09.78 t Al2O3. K2O x Al2O3 x 6 SiO2 + 2 H2O + CO2 => => (Al2O3 x 2 H2O) + K2CO3 + 4 SiO2 06. 01. Ca(OH)2 + CO2 => CaCO3 + H2O. Rješenja i odgovori IC Testa broj 10. Galij (Ga). 02. 09. Pirit (FeS2). 8 . Fero . 08.248 05. 04. . Al(OH)3 + 3 HCl => AlCl3 + 3 H2O. Lapis lazuli ili lazurni kamen. 08.

2344oC ( . a drugi nemetal silicij (Si) učestvuje sa 27. mnogo više zastupljeni u materijalu. .7 %. 06. Željezne (Fe) stipse i kromne (Cr) stipse.O2) učestvuje količinski 46. I D 1 NEMETALI OPĆENITO Dok su metali po vrstama brojniji od nemetala. od koga je izgrađena Zemlja.3 % Zemljine kore. 08. Samo jedan jedini nemetal (kisik .6 %.249 05. 140 kg. 10. Porculanska zemlja. 09.O2 i silicij -Si) izgrađuju 74. Al(OH)3 + NaOH => NaAlO2 + 2 H2O.+2314o). Samo ta dva elementa (kisik . 3 NaF x AlF3.29. zato su nemetali po količinama. 07.78o .

fluor (F). Kako su metali važni u metalurgiji. tako su nemetali važni u izgradnji oksida.250 Nemetali izgrađuju i gotovo sve poznate anorganske kiseline. I D 2 UGLJIKOVA ILI XIV SKUPINA PSE C Ugljik (carbonium) 6 12. neon (Ne). jod (I).62 sivo bijel Sn kositar (stannum) 50 118.71 siv Pb olovo (plumbum) 82 207.09 mrk Ge germanij (germanium) 32 72. argon (Ar). Polumetali8 su: bor (B). arsen (s). kisik (O). ugljik (C). telur (Te). astat (At). germanij (Ge). ksenon (Xe). helij (He). antimon (Sb). Nemetali su: vodik (H). sumpor (S). anhidrida i kiselina.01 bezbojan Si silicij (silicium) 14 28. klor (Cl). silicij (Si). fosfor (P). selen (Se).2o sivo . kripton (Kr). brom (Br). radon (Rn). dušik (N).

Ugljik (C) i silicij (Si).251 Nemetalni karakter opada. su izraziti nemetali. a kositar (Sn) i olovo (Pb). germanij (Ge) je amfoteran. a metalni raste sa porastom atomske mase. . su izraziti metali.

Ugalj je ostatak biljnog svijeta. Otuda potiče velika tvrdoća dijamanta (najtvrđi mineral u prirodi). pa su veze. ali ima ga i u slobodnom stanju u modifikacijama dijamanta. Kod dijamanta raspored je potpuno simetričan. Odatle potiče lako kidanje grafita. nisu raspoređeni tako simetrično kao kod dijamanta. da ih je teško raskinuti. Nije da raspored nije pravilan. grafita i furelena. jesu spojevi ugljika (C). kao i tvari koje ostaju pošto živi svijet ugine. Ugljik (C) je dakle u prirodi u vezanom obliku. Razlike potiču u međusobnom razmještaju atoma ugljika (C) u kristalnoj rešetki. te su ravni odvojene jedna od druge nešto većim rastojanjem. kod grafita se ta pravilnost sastoji u tome što postoje kristalne ravni u kojima ugljikov (C) atom je gušće poređan. nafta je također nastala od nekadašnjih organizama. Od njegovih tvari je izgrađen čitav živi svijet. I tvari koje stvaraju živi organizmi. * Dijamant . Kod grafita atomi ugljika (C). pa stim i njegova mekost( najmekši mineral u prirodi). koje drže te atome zajedno tako izjednačene. Interesantna je ogromna razlika u fizikalnim osobinama u ovim modifikacijama.252 Zauzima u prirodi izuzetan značaj.

Dijamant se može polirati. još uvijek su dragocijen materijal. Najveći ikad otkriven dijamant (culinan) ima masu od 621. koji služi za poliranje drugih predmeta( za bušenje stijena. odupiru se svakom oštećenju (zarezu). kao drago kamenje (crni dijamant .51. Specifična masa dijamanta je 3. Te ispolirane ravne površine.253 Ako su bezbojni i bistri kristali dijamanta su naročito cijenjeni. koji se ne upotrebljavaju. . kao dragi kamen. Vrijednost dijamanta se izražava karatom. 1 karat => 0.karbonado) ili dijamantska prašina.). Najpoznaztija nalazišta dijamanta su Indija i Južnoafrička Republika. uslijed svoje tvrdoće. Dijamant se nalazi u riječnom pijesku ili u nekim stijenama.24 karata. rezanje stakla i dr.2 g ili 124. Kristali dijamanta.2 g.

3. . Grafit se upotrebljava i za podmazivanje osovina (smanjuje trenje). ali je dobar provodnik topline).2. premazivanje peći da bi se zaštitile od korozije. Grafit je vrlodobar provodnik toplote i elektriciteta (dok dijamant loše provodi elektricitet. grafit se upotrebljava za izradu olovaka. Dobija se i žarenjem koksa u električnim pećima. Grafit se u prirodi nalazi na mnogim mjestima.254 * Grafit Grafit je crne boje. Grafit i dijamant su isti elemenat i mogu se dokazati prevođenjem grafita u dijamant. To ukazuje na razrjeđenost atoma u kristalu grafita. specifične mase 2.1 . a zbog svoje dobre provodljivosti i sagorivosti za topioničarske lonce i kalupe pri livenju. Zbog svoje mekosti.

Fulereni kad se osvjetle apsorbiraju svjetlost i pretvaraju je u toplinu. jer im je sposobnost apsorpcije svjetlosti veća. već je otkrivena njihova praktična uporaba. Iako se čini da su manje važni. Tako je otopina fulerena u heksanu purpurno crvena. jer su molekule fulerena međusobno povezane slabim silama.255 * Fulereni Fulereni su dobili ime po arhitektu Bukminster Fuleru. međutim pri tom se ponašaju drugačije od ostalih sličnih tvari. Oni su topljivi. šrto je veći intenzitet svjetlosti. .

a antracit najveću.256 * Prirodni i umjetni ugljeni U prirodi se nalaze razne vrste ugljena: . uglja. Umjetni ugalj za koksiranje.antracit.treset . a i kao redukciono sredstvo za dobijanje metala (kovina). bez prisustva zraka.mrki ugalj.lignit . kameni ugalj još veću. krvi). Umjetnim putem se mogu dobiti od prirodnog materijala (drveta. Taj se postupak zove suha destilacija. Sam koks je šupljikav. * Drveni ugalj . on još pokazuje strukturu drveta. Svi imaju zajedničko podrijetlo . rabi se za proizvodnju koksa. dobiva se zagrijavanjem kamenog uglja ili antracita.kameni ugalj. razne vrste umjetnih ugljena. Kod lignita je sadržaj ugljika cca 50 % a kod antracita 90 %. najkvalitetniji. mrki ugalj je pretrpio veću promjenu. . To se vidi po kaloričnoj vrijednosti i po sadržaju ugljika (C). kostiju. kao gorivo u metalurgiji. pri gorenju daje veliku toplinu i služi dobro. Lignit je najmlađ. Antracit je staklasta sjaja. .to su produkti naročite vrste raspada (ugljenisanjem) biljnih i životinjskih organizama. sivocrn.

ali i dijelovi zrakoplova i automobila). To su veoma lagani materijali. Koristi se za proizvodnju baruta. To su materijali budućnosti. nafte. * Čađa Proizvodi se nepotpunim izgaranjem masti. za proizvodnju tiskarske crne boje. ulja. Može se dobiti i suhom destilacijom krvi.spodij Spodij ili aktivni ugalj se dobija suhom destilacijom kostiju (carbo animalis). Aktivni ugalj (spodij) vrlo jeporozan. koji imaju veoma dobra mehanička svojstva. Čađa služi i za spravljanje kineskog tuša. Od njih su već danas izgrađeni mnogi predmeti (teniski reketi. jer probavnim organima upija plinove. pa ima veliku moć apsorpcije. Služi kao gorivo u kovačnicama. * Ugljen monoksid . Gori skoro bez plamena. Upotrebljava se u industriji guma. * Aktivni ugalj . Upotrebljava se i u zaštitnim maskama protiv bojnih otrova. koji ima cca 1 tonu ovih vlakana.CO . Krvni ugalj se upotrebljava kao lijek u medicini. Dobro redukciono sredstvo. Jedna automobilska guma ima cca 3 kg čađi. ribički štapovi. Upotrebljavaju se u kompozitnim materijalima. pa se upotrebljava kao sredstvo za pročiščavanje voda i kao punilo u zaštitnim maskama.257 Drveni ugalj se dobija suhom destilacijom drveta. Upotrebljava se u prehrambenoj industriji ( za rafinaciju šećera da bude bijel). Drveni ugalj upija mirise. * Novi materijali To su vlakna na bazi ugljika (C). Ostavlja jako malo pepela. Prvi zrakoplov sa ugljikovim vlaknima je Boeing 767.

Ima ga i u mineralnim vodama.5 % ovog plina izaziva smrt.5 oC i neposredno se prevodi u čvrsto stanje bez taljenja. Pri 20oC i tlaku od 1 bahra 1 litar vode može otopiti 0. zbog lakšeg vezanja na hemoglobin umjesto kisika.4 kCal Ugljen monoksid (CO) je pod običnim uvjetima plin. U prirodi se nalazi slobodan ( u atmosferi cca 0. 0. U vodi se malo otapa. bez boje i mirisa. pa uz dodatni dovod zraka ugljen monoksid (CO) prevodi u ugljen dioksid (CO2). Upotrebljava se za proizvodnju niskih temperatura (suhi led). Zato što oduzima kisik.33 dijela ugljen monoksida (CO). Jedan dio vode na OoC otapa o. koji sadrži platinu (Pt) ili rodij (Rh) . Povećana koncentracija karboksi hemoglobina je u krvi pušača i u područjimasa velikim automobilskim prometom. Sublimira na temperaturi od . Za smanjenje udjela ugljen monoksida (CO) u izdušnim plinovima automobilsjkih motora rabi se katalizator (katalitički konvektor). Veoma otrovan (toksičan). teži od zraka. * Ugljični dioksid CO2 To je bezbojan plin. jer se veže na hemoglobin čak 260 puta lakše nego kisik. Kippovom aparatu: 2 CaCO3 + 2 HCl => 2 CO2 + 2 CaCl2 + H2O U većim količinama ugljendioksid (CO2) se dobiva sagorjevanjem koksa: . Dobro se otapa u vodi.258 Nastaje pri izgaranju ugljika (C) pri nedovoljnom prisusatvu zraka: C + 1/2 O2 => CO + 26.03 %) a na nekim mjestima izbija iz zemlje. Zato se motor treba gasiti u zatvorenim prostorima. bez mirisa. Jako je otrovan.78. To je zapaljiv plin. jako je redukciono sredstvo.9 l ugljendioksida (CO2). Gotovo 95 % ugljen monoksida (CO) potiče iz automobilskih motora. Sastojak je karbonata. pa se upotrebljava za redukciju oksidnih ruda. U laboratoriju se dobiva u tkzv.

259 C + O2 => CO2 Može se dobiti i prženjem kalcijevog karbonata: CaCO3 + 900oC => CaO + CO2 * Ugljična kiselina H2CO3 To je dvobazna kiselina. CO2 + H2O => H2CO3 . koji su rašireni u prirodi. daje karbonate.

Poslije kisika (O) silicij (Si) je najrasprostranjeniji kemijski elemenat u zemljinoj kori. Tehnički važna slitina (legura) je fero-silicij. prelazeći u silicijev dioksid (SiO2). On je čisti poluvodič.SiO2 . Zemljina kora uglavnom je od silicija (Si) ili silicijevih spojeva. Silicij (Si) je slabo reaktivan.260 Kao što je ugljik (C) bitan za živi svijet. * Silicijev dioksid . ne reagira s kiselinama i bazama. Elementarni silicij (Si) ima uporabu u metalurgiji. ali na visokim temperaturama sjedini se s kosikom (O). Dobija se: SiO2 + 2 C + 2000oC => Si + 2 CO Koristi se za poluprovodničke sklopove. Teško gori. U prirodi se nenalazi u slobodnom (elementarnom) stanju. Umjetno dobijen u elementarnom stanju obrazuje tamnosmeđe sjajne neprovidne kristale znatne tvrdoće. Čisti silicij (Si) slabo provodi elektricitet. to je silicij (Si) za mineralni svijet.

koje se ne razlikuju po količini vezane vode.kremen.feldspat.ahat. .opl. Sa lužinama nekako reagira: SiO2 + 2 NaOH => Na2SiO3 + H2O * Silicijeva kiselina . kao . . . Morski i riječni pijesak je sastavljen uglavnom od silicijevog dioksida (SiO2).talk.azbest. .liskun.H2SiO3 H2SiO3 => H2O + SiO2 Treba uvijek znati. .261 U prirodi se nalazi u ogromnim količinama kao: . .jaspas. . prema silicijevoj kiselini. . . . Od silicijevog dioksida (SiO2) može nastati više kiselina. Da su silikati soli silicijeve kiseline: Na2SiO3 + 2 HCl => 2 NaCl + H2SiO3 kao neotopljiva izdvaja se u obliku čestica. da se silicijev dioksid neotapa u vodi i da gornja jednadžba ne predstavlja stvarnu reakciju. Soli silicijeve kiseline vrlo su rasprostranjene u prirodi. Tali se na 1700oC. nego samo odnos silicijevog dioksida.glina. Silicijeva kiselina (H2SiO3) je slaba kiselina. pa ni u kiselinama.kvarc. U vodi se ne otapa.serpentin.

da su atomi silicija (Si) međusobno povezani atomima kisika (O). U prirodi postoji cijeli niz silikata različitih struktura. Svima je zajedničko. jer snažno veže vodu. ali u prirodi postoje njihove soli. upotrebljava se za impregnaciju drveta i papira. Takvi silikati se zovu alumosilikati (zeolit NaAlSiO4) služi kao katalizator u industriji nafte. dodaje se deterđentima kao sredstvo za omekšavanje vode. nastaju silicijske kiseline različite građe. U kristalnoj rešetki često je atom silicija (Si) zamjenjen atomom aluminija (Al). Sam silicijev dioksid (SiO2) je prostorno-mrežaste strukture i konačni je produkt orto silicijske kiseline (H4SiO4).H4SiO4 Dobiva se: SiCl4 + 4 H2O => H4SiO4 + 4 HCl Vodeno staklo je sol ortosilicijske kiseline: SiO2 + Na2CO3 => Na2SiO3 + CO2 To je gusta tekućina. One se ne mogu izolirati. a ta veza nastaje otpuštanjem vode: OH OH OH OH / / / / H-O-Si-O-H + H-O-Si-O-H => H-O-Si-O-Si-O-H + H2O / / / / OH OH OH OH U tom procesu polikondenzacije. Silikagel je sredstvo za isušivanje.262 * Ortosilicijska kiselina . Pored zeolita .

ilovača. . nastaje glina. koja u smjessi s spojevima željeza (Fe).263 imamo u skupini alumosilikata glinence i ultramarine. Glina je mineral slojevite strukture. To su ortoklasi. u kojoj je otopljen ugljični dioksid (CO2). pijeska i drugih primjesanosiu ime . koji trošenjem glinenaca u prirodi djelovanjem vode.

ali ga je Mendjeljejev predvidio još 1869.g. tranzistora u elektotehnici. Otkriven 1885.g. Loš provodnik elektriciteta.germanij Ne nalazi se slobodan u prirodi. Zato se upotrebljava za dijelove radara.264 Ge . samo u jednom smjeru. Inače germanija (Ge) ima u vrlo malim količinama. provodi elektricitet. Kada se legira. .

slitina za lemljenje (Sn : Cu = 2 : 1).britanija metal.265 Sn kositar Ne nalazi se slobodan u prirodi. Na običnoj temperaturi je kovan i može se izvlačiti u vrlo tanke folije (staniol).razne bronce. Na zraku kositar (Sn) je vrlo postojan i zato se predmeti od željeza (Fe) i bakra (Cu) prevlače kositrom (Sn). . Na niskoj temperaturi (ispod 35oC) srebrenobijeli kositar (Sn) prelazi u sivi prah. Metalni kositar (Sn) je srebrenobijel. koji je osnova za proizvodnju limenki. Kositar daje razne spojeve: . To je alotropska modifikacija kositra (Sn). Kositar (Sn) je veoma značajan i za proizvodnju slitina (legura): . Iz ove rude se dobija redukcijom: SnO2 + 2 C => Sn + 2 CO Velika nalazišta kasiterita su u Indoneziji. doza i dr. Ima ga u mineralu kasiterit (SnO2). Kositar se upotrebljava za proizvodnju "bijelog lima". Zagrijan na 200oC postaje krt. .

natrijev stanat .stanoklorid SnO + 2 NaOH => Na2SnO2 + H2O natrijev stanit SnO2 + 2 NaOH => Na2SnO3 + H2O .266 SnO + 2 HCl => SnCl2 + H2O .

Ima ga svega 0. Lako se legira. Tehnički najvažnija ruda je galenit (PbS). koji ga štiti od daljnje korozije. Upotrebljava se za oblaganje električnih kablova. za razno posuđe. na zraku potamni od prevlake oksida. Može se izvući u cijevi i žice. kod proizvodnje sumporne kiseline (H2SO4). Na svježem presjeku je sjajan. specifično težak i vrlo mekan metal. s drugim kovinama. U topionicama olova (Pb) galenit (PbS) najprije se oslobodi sumpora prženjem: 2 PbS + 3 O2 => 2 PbO + 2 SO2 dalje postupak ide: PbO + C => Pb + CO. za . Olovo (Pb) je plavičaste boje.olovo U prirodi se nalazi u malim količinama.267 Pb .002 % u zemljinoj kori. za izradu olovnih komora.

. Uporaba olova i olovnih oksida u vodovodnim cijevima je bezopasna. jer pijaće vode sadrže kalcijev bikarbonat (CaHCO3) koji se taloži na zidovima cijevi u obliku olovokarbonata. koji sprečava dodir metala sa vodom. koji sada vrši oksidaciju. postaje crveni prah ili minij (Pb3O4). Pri zagrijavanju sprašenog oksida olovomonoksid (PbO) na zraku na 500oC. za vodovodne i odvodne cijevi. koji služi kao boja kojom se premazuju željezni (Fe) predmeti da bi se sačuvali od korozije. kao bijele mineralne boje. za izradu sačme i municije. za izradu raznih slitina. za tiskarska slova. Dvooksidno stanje olova (Pb) je postojanije. tako da olovo dioksid (PbO2) otpušta kisik (O). u kemijskoj industriji. Sam olovo karbonat ( PbCO3) i olovo hidroksid (Pb(OH)2) imaju uporabu. za iradu akumulatora. PbO2) Olovo monoksid (PbO) je prah žute boje. * Olovni oksidi (PbO. Služi za glaziranje glinene robe i za proizvodnju olovnog stakla (kristalno staklo): 3 Pb + 8 HNO3 => 3 Pb(NO3)2 + 2 NO + 4 H2O Pb(NO3)2 + 2 NaOH => Pb(OH)2 + 2 NaNO3 Pb(OH)2 + Br2 => PbO2 + 2 HBr. proizvodnji stakla i dr. za akumulatore. Olovo dioksid (PbO2) se upotrebljava kao oksidaciono sredstvo. u građevinarstvu. Upotrebljava se u industriji stakla (kristalno staklo).268 strojne dijelove.

olovna ploča (Pb) je katoda -od presovanog olovnog dioksida (PbO2) je anoda. pri čemu četverooksidno olovo iz olovo dioksida (PbO2) prelazi (reducira) se u dvooksidno: Pb++++ + 2 e . Sve je potopljeno u sumpornu kiselinu (H2SO4). već se mora ranije prestati sa rabljenjem akumulatora. šaljući elektrone kroz provodnik: Pb => Pb++ + 2 eOve elektrone usisava anoda. čim njegov napon padne uslijed izjednačavanja obiju elektroda. sa katodom nekog strujnog izvora. Akumulator je naprava. Akumulator se sastoji od dvije ploče: . a . Na obima elektrodama olovo je prešlo u Pb++ i akumulator na kraju ne bi mogao da daje elektrone.=> Pb++ Na taj način se katoda postupno izjednačava s anodom. koja se u njega unese i da po potrebi je vrati. Da bi smo akumulator napunili. koja je u stanju da nagomila (akumulira) električnu energiju.Kad se olovni akumulator veže provodnikom.269 * Akumulatori Vrlo važna uporaba olova (Pb). onda se katoda (Pb). postupno topi. vezujemo katodu akumulatora. U praksi se ne dozvoljava da proces ode suviše.

270 anodu sa anodom istog strujnog izvora.=> Pb pri čemu izvor električne struje nadoknađuje ove elektrone uzimajući ih sa anode akumulatora: Pb++ => Pb++++ + 2 e Tako obje elektrode su vraćene u prvobitno stanje i mogu ponovo davati električnu struju. Na taj način vraćamo olovu (Pb) izgubljene elektrone. jer sa katode strujnog izvora teku elektroni u katodu akumulatora: Pb++ + 2 e . * Kruženje ugljika (C) i kisika (O) u prirodi .

pri čemu se oslobađa kisik (O2). jasno uočava ovisnost biljnog i životinjskog svijeta. Tako ugljik (C) postaje esencijalni element i tvorac je čitavog organskog svijeta. škrob (C11H22O11).271 Ovdje se kao i kod kruženja dušika (N). Kad biljni i životinjski svijet ugine. Samo zelena biljka svojim klorofilom i sunčanom energijom stvara iz ugljičnog dioksida (CO2). pri čemu opet nastaje ugljični dioksid (CO2). * Esencijalnos silicija (Si). opet nastaje ugljični dioksid (CO2). Ali atmosferski ugljični dioksid (CO2) životinjski svijet ne može da uporabi. pri čemu nastaje ugljični dioksid (CO2). koji se vraća u prirodu. toksičnost olova (Pb) . pri čemu na kraju jedne složene reakcije. Životinjski svijet uzima biljke. njihove organske tvari se raspadaju. koji odlazi u atmosferu. Gotovo sva živa bića upotrebljavaju kisik (O2) za disanje ( sago rjevanje organskih spojeva u organizmu). Ovaj proces ishrane zelenih biljaka zove se "klorofilna asimilacija". tako ove hranljive tvari izgrađuju dijelom u životinjskom organizmu životinjske tvari.

To su benzinske pare. Ovom trovanju su bili izloženi djelatnici u tiskarama. Olovo (Pb) je jedan od najotrovnijih elemenata za živi svijet. Zbog toga izaziva teške neurološke i psihičke smetnje. gradeći vrlo netopljive alumosilikate. Pušač svakom cigaretom unosi u organizam 1 mg olova (Pb) koji se teško izlučuje.01 bezbojan plin . industrija. I male količine olova (Pb) u organizmu mogu da izazovu poremećaje i smrt. Posljedice su to veće jer je olovo (Pb) svuda oko nas. predstavlja silicij (Si) u mineralnom svijetu.272 Silicij (Si) je također esencijalni element. Olovo (Pb) se nagomilava u organizmu i teško se iz njega izlučuje. Snažno se veže za enzime. pa je to još jedan od razloga da se NE PUŠI. Što predstavlja ugljik (C) u živom svijetu. pa im onemogućava rad. jer štetno djeluje na mnoge biokemijske procese. Silicij (Si) sprečava toksično (otrovno) djelovanje aluminija (Al). hrana iz zagađenog tla. Naprotiv olovo (Pb) i olovni spojevi su vrlo toksični. ali i dim cigarete. posebice kod djece. I D 3 DUŠIKOVA (XV) SKUPINA PSE N dušik (nitrogenium) 7 14.

97 bijel 74.75 siv 208.273 P fosfor (phosphorus) 15 As arsen (arsenum) 33 Sb antimon (stibium) 50 Bi bizmut (bismuthum) 83 30. Arsen (As) je amfoternog karaktera (i metal i nemetal). njihovi anhidridi su oksidi i anhidridi kiselina. fosfate. Antimon (Sb) i bizmut (Bi) su tipični metali . pa grade nitrate.92 siv 128. nitrite.98 srebrenobijel Dušik (N) i fosfor (P) su nemetali.

Dobija se frakcionom destilacijom tekućeg zraka. nego kisik (O2). U vodi se manje otapa od kisika. u medicini (pneumo toraks). Volumni udio dušika (N2) u atmosferi iznosi 78 %. bez boje. U prirodi se nalazi u slobodnom obliku. . Lavoisier mu dao ime azot . koji ga je 1772. Elementarni dušik (N2) se upotrebljava za proizvodnju amonijaka (NH3).Rutherfordu.25 g. Molekul dušika (N2) se sastoji od dva atoma. Lakše prelazi u tekuće stanje. tj. a kao vezan u najvažnijim spojevima živih organizama (proteinima).bez života. Dušik (N2) ne gori i ne podržava gorenje. dobio iz zraka. 1 dm3 H2O otapa na 0oC 23 cm3 dušika (N2). 14 puta je teži od vodika (H2).274 Dušik . kao sastojina zraka. a nešto teže. nego vodik (H2). u obliku soli (nitrata i nitrita). Otkriće dušika (N2) pripisuje se D. kao čilska salitra. okusa i mirisa. pa je formula N2.g.N Elementarni dušik je na običnoj temperaturi plin. 1 dm3 dušika (N2) pod normalnim uvjetima teži 1.

pa se postupak zove Haber-Boschov postupak: 1.765 g.33oC) 5. oštra mirisa. Sabijena i zagrijana smjesa. Pošto ima veliku toplinu hlapivosti. Zapaljen amonijak (NH3) gori na zraku. On je 8. upotrebljava se u rashladnim uređajima. Amonijev hidroksid s solnom kiselinom daje: . . jer je to osnovna sirovina u proizvodnji umjetnih gnojiva.5 puta teži od vodika (H2). Neizreagirani plinovi se vraćaju u ponovni proces. Tako pripada najvažnijim proizvodima anorganske kemijske industrije. troše se za proizvodnju amonijaka (NH3).v. Sabijena smjesa. Po količini nalazi se na drugom mjestu u ukupnoj svjetskoj kemijskoj produkciji. otkrio postupak. smjesa vodika (H2) i dušika (N2) se stlači na 200 bahra. koji je 1902.275 * Amonijak (NH3) Najveće količine dušika (N2) iz zraka. Amonijak (NH3) se uklanja ukapavanjem (t. Nastala vodena otopina djeluje slabo bazno: NH3 + H2O => NH4OH ili NH4+ + OHAmonijak se u vodi nalazi pretežno otopljen u molekularnom obliku. 2. 1 dm3 amonijaka (NH3) ima 0. Odlično se otapa u vodi. mora se zagrijati na temperaturi od 400-500o 3. U smjesi s kisikom (O2) vrlo korozivno djeluje na bakar i njegove slitine. Na 0oC jedan volumen vode otapa preko 1000 volumena plinovitog amonijaka (NH3) Ali već na 20o C samo oko 700 volumena. Amonijak (NH3) je pod normalnim uvjetima otrovan plin. prevodi se preko kontakne mase 4.g. Postupak je tehnološki razradio Carl Bosch. Postupak proizvodnje amonijaka (NH3) zasniva se na sintezi dušika (N2) i vodika (H2): 3 H2 + N2 => 2 NH3 To je uspjelo njemačkom kemičaru Fritzu Haberu.

Dobija se zagrijavanjem čvrstog amonijevog nitrata: NH4NO2 + grijanje => N2O + 2 H2O . Naziva se "veseli plin". Kad se hladi prelazi u bezbojan plin. kao lužina daje sa kiselinama soli. * Dušikovi oksidi .Dušikov suboksid (N2O) Bezbojan plin sladunjava ukusa. ali njegove najveće količine troše se za spravljanje dušićne kiseline (HNO3). Ove soli su važne u poljoprivredi.Dušikov dioksid (NO2) Na običnoj temperaturi plin crvenosmeđe boje. ima uporabu kao narkotik pri manjim operacijama i u zubarstvu. U vodi se lakše otapa.Dušikov monoksid (NO) Bezbojan i vrlo otrovan plin.276 NH4OH + HCl => NH4Cl (nišador) + H2O Amonijev hidroksid. nego kisik. potrebne za proizvodnju umjetnih gnojiva.33 g. Slične su solima alkalijskih metala: 2 NH4OH + H2SO4 => (NH4)2SO4 + 2 H2O NH4OH + HNO3 => NH4NO3 + H2O Amonijak (NH3) se upotrebljava u mnogim granama industrije. Kemijski vrlo aktivan i u dodiru sa zrakom prelazi u dušikov dioksid (NO2) . Lako se otapa u vodi dajući i dušikastu (HNO2) i dušićnu kiselinu (HNO3): 2 NO2 + H2O => HNO2 + HNO3 . Jedan litar dušikovog monoksida ima 1.

Raspada se na dušikov monoksid (NO) i dušikov dioksid (NO2). * Dušikasta kiselina (NO2) Spada u slabe kiseline.Didušikov tetroksid (N2O4) U uporabi je kao oksidaciono sredstvo u raketnim motorima letjelica. djeluje kao oksidaciono sredstvo. raspada se na dušikov dioksid (NO2) i kisik (O2). Soli se zovu nitriti. postojana samo na niskim temperaturama. S vodom daje: N2O3 + H2O => 2 HNO2 .5 t tog spoja.Dušikov trioksid (N2O3) To je tamna tekućina. Sa letjelicom s kojom su se astronauti spustili na mjesec i poletjeli s mjeseca bilo je potrebno oko 4. ali i kao redukciono sredstvo. otuda spada u jaka oksidaciona sredstva.Didušikov pentoksid (N2O5) To je čvrsta (kruta) kristalna bezbojna tvar. . koji daje dušićnu kiselinu (HNO3). Raspada se : 2 HNO2 => NO2 + NO + H2O nastali dušikov monoksid (NO) prelazi (oksidira se) u dušikov dioksid (NO2). vrlo je nepostojana. vrlo nepostojana.277 . Već pri blagom zagrijavanju. .

koja se ipak pri zagrijavanju raspada: 2 HNO3 + zagrijavanje => H2O + 2 NO2 + O To je bezbojna tekućina.278 * Dušićna kiselina (HNO3) To je vrlo jaka i postojana anorganska kiselina. a tali se na -42oC. umjetnih vlakana i dr. su vrlo otrovne. Pare ove kiseline. koja vrije na 86oC. Upotrebljava se kao važan tehnički proizvod u proizvodnji umjetnih gnojiva. Dobija se na tri načina: Prvi način iz čilske salitre: 2 NaNO2 + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HNO3 Drugi način je direktnom sintezom dušika (N2) i kisika (O2) N2 + O2 => 2 NO pošto se ohladi u dodiru sa zrakom: 2 NO + O2 => 2 NO2 a dušikov dioksid (NO2) sa vodenom parom daje: 2 NO2 + H2O => HNO2 + HNO3 nastala dušikasta kiselina (HNO2) se jedini sa: 2 HNO2 + O2 => 2 HNO3 . u organsko-kemijskoj industriji. u proizvodnji boja. eksploziva.

279 tako cijeli proces možemo postaviti: 2 NO + H2O + 3 O => 2 HNO3 Treći način je kada se smjesa amonijaka (NH3) i zraka prevode preko katalizatora na 600oC: 4 NH3 + 5 O2 => 4 NO + 6 H2O nastali dušikov monoksid (NO). gradeći kloride: HNO3 + 3 HCl => NOCl + 2 Cl + 2 H2O . je jako oksidaciono sredstvo. Lako se raspada u vodi. u odnosu 1 : 3. Poznati su nitrati većine metala. a ovaj sa vodom daje dušićnu kiselinu: 2 NO + O2 => 2 NO2. osim plemenitih metala (dok kao "carska vodica" otapa sve metale. jedini se sa kisikom (O2) u dušikov dioksid (NO2). Ustvari oslobađa se nascentni klor (Cl) koji reagira s metalima. Ova kiselina. Zlatotopka ili "carska vodica" je smjesa dušićne (HNO3) i solne (HCl) kiseline. 2 NO2 + H2O => HNO2 + HNO3 Soli dušićne kiseline (HNO3) zovu se nitrati. Otapa skoro sve metale.

I tako u krug. jer njih organizmi nemogu neposredno da iskoriste (dušik i nitriti). Kad biljni i životinjski svijet ugine. vrlo složenim postupkom. Ove sad u obliku mlijeka i mesa služe čovjeku da uz biljnu preradu izgrade svoje sopstvene specifične proteine. . dušikovi spojevi prelaze u amonijak (NH3). Životinjski svijet se hrani biljkama. Svojim žilicama biljka siše nitrate pa ih prerađuje.280 * Kruženje dušika (N2) u prirodi Kako živi svijet dolazi do dušikovih spojeva? Mrtva priroda nam pruža elementarni dušik (N2) u zraku i solima. a ovaj sa vodom gradi nitrate. Sav ovaj proces zove se nitrifikacija. koji za živi svijet nisu značajni. iskorištava dušikove spojeve i od njih gradi sebi proteine (bjelančevine). nastaje truljenje te uz potporu mikroorganizama . Biljni pak svijet može da uporabi uglavnom nitrate.

Međutim i bijeli i crveni fosfor (P) reagiraju s kisikom (O2). pa daju isti oksid fosfora. Ime je dobio po fosforenciji. Na izgled se ponašaju. iz kojih se izvuče zrak. Fosfor (P) je tvar bijele boje. Fosfor (P) se u prirodi javlja isključivo u spojevima. tali se na 44. a vrije na 250oC. On ne mora da se čuva pod vodom.Phosphorus na grč. a drugi tek pri zagrijavanju. Crveni fosfor (P) je mnogo postojaniji od bijelog fosfora (P). jer na zraku neće da se zapali sam os sebe (kao bijeli fosfor (P)). kao da su dvije sasvim različite tvari. Crveni fosfor (P) je stabilnija alotropska modifikacija. pa prema tome crveni fosfor (P) je ustvari alotropska modifikacija bijelog fosfora (P). samo u zamračenim prostorijama. prvi na običnoj temperaturi.281 P .1oC.fosfor (phosphorus) Elementarni fosfor (P) je u kemijskom pogledu aktivniji od dušika (N2). pojavi da isijava slabo svjetlo. mijenja boju i postaje crven. Pri zagrijavanju iz zatopljenih cijevi. crveni nije. Teže reagira s kisikom (O2). Svjetlost je slaba. pa se opaža. znači: nosilac svjetlosti. fosfor (P). Dok je bijeli fosfor (P) vrlo otrovan. . jer se oksidira sa kisikom (O2) iz zraka. Ova promjena nastaje promjenom oblika fosfora (P).

Tako da jedna molekula difosfor pentoksida (P2O5). kao snijeg. * Difosfor pentoksid (P2O5) Nastaje gorenjem bijelog ili crvenog fosfora (P). sumpor (S) se oksidira i šibica se zapali. . U vodi se lako otapa i ta otopina boji modri lakmus papir crveno. Kako je reakcija egzotermna. kao i u difosfor pentoksidu (P2O5). koji je oksidaciono sredstvo kao i sumpor (S) ili antimonov sulfid (SbS2).meta fosforna kiselina P2O5 + 2 H2O => H4P2O7 četverobazna-piro fosforna kiselina P2O5 + 3 H2O => 2 H3PO4 trobazna-orto fosforna kiselina U svim ovim kiselinama fosfor (P) se nalazi u petooksidnom stanju.282 Pripravlja se grijanjem bijelog fosfora. koji služi za povećanje trenja. Kako gori šibica? Glavica šibice sadrži smjesu kalijevog klorata (KClO4). pri čemu nastaju kiseline. zbog trnja poraste. nastalih uslijed električne disocijacije. može se vezati sa jednom. pa crveni fosfor (P) reagira s kalijevim kloratom (KClO4). koje se međusobno razlikuju po broju vodikovih atoma. Ima uporabu u proizvodnji šibica. pri čemu nastaju jednobazna. zbog porasta temperature. Sublimira (prelazi iz krutog u plinovito stanje bez taljenja) na 360oC. četverobazna i trobazna kiselina: P2O5 + H2O => 2 HPO3 jednobazna . Povlačenjem glavice šibice po kutiji. To je bijela tvar. Pri otapanju u vodi difosfor pentoksid (P2O5) je u stanju da veže različite količine vode. temperatura. dvije ili tri molekule vode. To znači da se stvorila fosforna kiselina (H3PO4). Premaz na kutiji je dijelom crveni fosfor (P) i stakleni prah.

Prvlači (upija) vlagu.fosforna kiselina. .283 Zato se sve ove kiseline zovu . To je na običnoj temperaturi krutina. pa se to privlačenje vlage manifestira kodenziranjem vlage i obrazovanjem oblakom kapljica. Zbog te osobine difosfor pentoksid (P2O5) se rabi u ratu za stvaranje dimnih zavjesa. Fosforna kiselina (H3PO4) može dati tri niza soli: NaH2PO4 mono natrijev (primarni) fosfat Na2HPO4 di natrijev (sekundarni) fosfat Na3PO4 tri natrij (tercijalni) fosfat U prirodi je naročito rasprostranjen fosfat kalcija (Ca(Ca3(PO4)2 kao mineral fosforit ili složenijeg sastava apatit. da bi se vojni objekti skrili od neprijatelja.

tražeći zlato da bi se izbavio iz financijskih problema kao alkemičar. voda).g. Biljke teško asimiliraju fosfate. fosfora (P) nalazimo i u proteinima (bjelančevinama). Fosfor se u organizam unosi biljnom hranom. što uči organska kemija i biokemija. zemlja.Brandt iz Hamburga. Fosfati služe za dobivanje fodfora (P). zato se tercijalni fosfat. zato svjetle kosti u mraku. sadrži cca 800 g fosfora (P). koji je topljiviji u vodi: Ca3(PO4)2 + 2 H2SO4 => Ca(H2PO4)2 + 2 CaSO4 Taj spoj se zove superfosfat i predstavlja važno umjetno gnojivo.284 * Fosfor kao biogeni element Fosfor je također esencijalni element. a elementarni fosfor (P). Naime propali trgovac H. zrak. tako da se iz fosfata može dobiti fosforna kiselina (H3PO4) iz sumporne kiseline (H2SO4). Osim u kostima i zubima. Osobito je važan za prijenos stanica u organizmu. zbog njihove slabe topivosti. žarenjem fosfata sa pijeskom i ugljem (C) u električnoj peći: H3PO4 + C (redukciono sredstvo) => P + oksidacioni produkt . prevodi u primarni fosfat. Dnevna potreba čovjeka za fosforom (P) je oko 1 g. Otkriven je 1669. Tijelo odrasla čovjeka. otkrio je bijeli fosfor (P) vjerujući da je uspio izolirati elemenat vatru (po Aristotelu vatra. kao i za prijenos nasljednih osobina. Fosfor (P) u obliku fosforne kiseline (H3PO4) ima važnu ulogu u povezivanju lanaca aminokiselina u DNA i RNA.

pored (N. koje razgrađuju ostatke uginulih biljaka i životinja. sumpoe (S) i bor (B).K) iscrpljivanjem zemljišta. Presudnu ulogu imaju mikroorganizmi iz tla. Zato ih biljke crpe iz tla. Kako bi se vremenom smanjila količina tih elemenata (N.superfosfat. a u ratu za proizvodnju napalm bombi i dimnih zavjesa. Rezultat je nastajanje organskih tvari (koloidnog sastava) koji se zove humus. dodata tlu sa svrhom povećanja prinosa poljoprivrednih kultura. amonijak i dr. fasfati. koriste i ti mikroorganizmi. urea (karbamid). Umjetna gnojiva se proizvode industrijskom preradbom prirodnih sirovina. cink (Zn). a onda humusa u mineralne tvari zove se mineralizacija. * Umjetna gnojiva Biljkama su potrebni dušik (N). nitriti.P. Thomasovo brašno. Pored uporabe u proizvodnji šibica. amonijev sulfat. kao dodatak metalima. Razgradnjom humusa nastaju organske tvari. taj manjak se nadoknađuje dodavanjem zemljištu umjetna gnojiva. nitrati. tako da se njihovim ugibanjem mineralne tvari vraćaju biljkama u obliku.285 i to zagrijavanjem s nekim redukcionim sredstvom. da bi postali još tvrđi.P. fosfor (P) se rabi kao otrov za štetočine. Ta gnojiva sadrže. fosfor (P) i kalij (K). Proces pretvorbe organskih ostataka u humus. kalijev klorid. Sva biljna hrana. Najvažnija umjetna gnojiva su: Kan. da bi se petooksidni fosfor (P) reducirao u nuloksidni fosfor (P) ili u elementarni fosfor (P).K) još i magnewzij (Mg). .amonijev nitrat ili (KAN) Dobija se: . koji je biljkama pristupačan. sulfati topljivi u vodi i dostupni biljkama. U tlu žive milijuni bakterija.

a da bi se eksplozivnost smanjila. a posebice za rižu. . Stvrdnula se velika količina KAN-a u skladištu tvornice proizvođača. pa se rabi samo u posebnim prigodama. koji se desio u Njemačkoj 1921. Tvrd je i lako se stvrdnjava.Amonijev sulfat (NH4)2SO4 Dobija se: 2 NH3 + H2SO4 => (NH4)2SO4 To je kiselo gnojivo. Nastala je ogromna eksplozija. Mislili su da gromadu KAN-a razbiju eksplozivom.Bezvodni amonijak (NH3) To je koncentrirano gnojivo.Urea (karbamid) Proizvodi se: 2 NH3 + CO2 => NH2CONH2 + H2O To je gnojivo pogodno za gnojenje svih važnijih biljnih kultura.g. .286 NH3 + HNO3 => NH4NO3 To je spoj eksplozivnog djelovanja. Interesantan je slučaj. . . pa se rabi za bazna tla. . KAN je higroskopan (upija vlagu). dodaje se mljeveni vapnenac. pa je poginulo više od 500 ljudi.UAN To je smjesa karbamida (uree) i amonijevog nitrata (KAN).

Maseni udio fosfor pentoksida (P2O5) je 10 . za kisela tla.Složena umjetna gnojiva To su mješavine gnojiva (N P K ) . Pogodno gnojivo.14%. Tako u super fosfatu iznosi od 16 .Thomasovo brašno ili kalcijev fosfat (Ca3(PO4)2) Dobija se kao nus proizvod u proizvodnji čelika.18 %.48 %. Primjer : 10 : 30 : 20 znači da u 100 kg gnojiva ima 1o kg dušika (N). iskazuje se udjelom difosfor pentoksida (P2O5). pa se za ove poljoprivredne kulture rabi kalijev sulfat (K2SO4). .Kalijev klorid (KCl) Kloridni ioni štetno utiču na neke biljne kulture (duhan. vinova loza). . šećerna repa.Superfosfat To je kalcijev sulfat sa više fosfora (P) ili trostruki superfosfat: Dobija se: Ca3(PO4)2 + 4 H3PO4 + 3 H2O => 3 Ca(H2PO4)2 x H2O Vrijednost fosfornih gnojiva..287 . 2 KCl + H2SO4 => K2SO4 + 2 HCl . krumpir. 30 kg fosfora (P) i 20 kg kalija (K). . a u trostrukom superfosfatu od 42 . hmelj.

utvrđuje se. Zato kemijska analiza tla služi da bi se ustanovila opskrbljenost tla biljnim hranljivima. . Tek na osnovi kemijske analize tla. događa se da se iz neznanja uporabe umjetna gnojiva u puno većim količinama. Osobito je opasno ako dolazi do bunarskih voda ili drugih izvorskih voda pa se zbog toga mora dobro paziti o vrsti i količini upotrebljenog gnojiva. Zato je kemijska analiza pitke vode neophodna. koja gnojiva i u kojim količinama treba dodavati tlu. te od njihove ukupne količine u tlu veći dio iskoriste biljke. te onečiščuju okoliš.288 Umjetna gnojiva su topljiva u vodi. od potrebne. Kako se obično ne raspolaže tim podatcima. Međutim neiskorišteni dio tih gnojiva vodeni tokovi prenose. pa se onečiščuje pitka voda.

289 Arsen (As) .

290 Antimon Sb .

tipografski metal je slitina od 15 % Sb i 85 % Pb. ali mogu biti žestoki otrovi. . u uporabi je za . U nekim slučajevima arsenovi spojevi su u uporabi kao lijekovi. služe kao katalizatori izvjesnih kemijskih reakcija.antimonit (Sb2S3). Poznate arsenove rude su: . U organizmu arsenovi spojevi.puščana sačma sadrži cca 1 % arsena (As). Arsenovi spojevi služe i u borbi protiv biljnih štetočina. U slučaju zarobljavanja da izvrše samoubojstvo pijući arsenik iz prstena. Arsen je sastojina žive stanice. Primjer: . Arsen (As) i antimon (Sb) su sastojci mnogih slitina. .realgar (As2S2).291 Bizmut Bi U prirodi se arsen (As) i antimon (Sb) nalaze uglavnom u obliku sulfida. kako ne bi odali vojnu tajnu. pa se u ratu rabe kao bojni otrovi.arsenopirit (FeAsS2) Najpoznatija antimonova ruda je: . Interesantan je podatak da je po naređenju Hitlera svim svojim časnicima podjeljen prsten u čijem je ovoru bio arsenik.britanija metal sadrži 10 % Sb i 90 % Sn. .

.Rozeov metal. U uporabi je za proizvodnju lako topljivih slitina.292 izradu kuhinjskog posuđa. I bizmut (Bi) se u prirodi nalazi kao sulfid (bizmutit). Bizmut (Bi) je i medicinski važan elemenat. .Vudov metal (tali se na 70oC). a to su: . jer se mnbogi spojevi ovog elementa uporabljuju kao lijekovi.

ovi elementi treba da prime po dva elektrona. Nemetalni karakter opada sa rastućom atomskom masom. a metalni karakter raste.96 127. dok je telur (Te) sa osobinama metala. .293 I D 4 KISIKOVA SKUPINA ILI XVI SKUPINA PSE O S Se Te Po kisik (oxigenium) sumpor (sulphur) selen (selenium) telur (tellurium) polonij (polonium) 8 16 34 52 84 16 32.98 modar žut crven mrk radioaktivan Da bi postigli konfiguraciju inertnih plinova.60 2o8. Tako su kisik (O) i sumpor (S) izraziti nemetali.07 78.

vrši se uz oslobađanje topline. ulazi u sastav spojeva. Disanje je egzotermna reakcija tj. Preko procesa disanja i procesa truljenja kisik (O2) stalno prelazi iz vezanog u slobodno stanje i obratno.58 % zemljine kore. . Kisik (O) učestvuje u životnim procesima (disanje). Ne samo životinje.g.294 Kisik . Međutim ovaj utrošak kisika (O2) iz atmosfere biljke nadoknađuju procesom asimilacije. kao produkt fotosinteze u kojem biljke apsorbiraju sunčevu energiju pa je rabe za proizvodnju ugljikohidrata: 6 CO2 + 6 H2O + klorofilna fotosinteza => C6H12O6 + 6 O2 Proces uzimanja i korištenja kisika (O) zove se disanje. Biljke na taj način uspostavljaju prvobitnu ravnotežu kisika (O2) u prirodi.Kisik (O) je i biogeni element. od koji su izgrađeni i biljni i životinjski svijet. već i biljke troše kisik (O2).O To je najrasprostranjeniji kemijski elemenat u prirodi. Sačinjava 49. Otkrio ga je Priestley 1774. tj. U zemljinu atmosferu elementarni kisik (O) je dospio.

a točka vrenja kisika (O2) je . Postrojenje se sastoji od kompresora. Topljivost kisika (O2) opada. Čisti kisik (O2) je opasan plin.295 U industriji se troše ogromne količine kisika (O2). Ukapljavanje kisika (O2) se vrši pomoću Lindeovog uređaja. istovremeno sa dobijanjem vodika (H2) elektrolizom. Kisik (O2) se kemijski jedini gotovo sa svim kemijskim elementima. Spojevi kisika (O2) sa drugim elementima. a u medicini je u uporabi reanimacije bolesnika. a postupak oksidacija. . U vodi se kisik (O2) malo otapa. gdje je jako električno pražnjenje. kisik (O2) je plin bez boje i ukusa i po tome se razlikuje od vodika (H2). zovemo oksidima. Tako se u 100 l vode na 2OoC otapa samo 3 l kisika (O2). otapa se 4. ima ključnu ulogu u očuvanju života na Zemlji štiteći je od djelovanja ultraljubičastog zračenja sa Sunca. U 100 litara vode na OoC. hladila i posude u kojoj se plin ekspandira. Sirovine za industrijsku proizvodnju kisika (O2) jesu zrak i voda. što je točka vrenja dušika (N2) . Ozon (O3) u atmosferi. Druga alotropska modifikacija kisika je ozon (O3).196oC. veoma je važan za živi svijet u vodi. To se vrši na taj način. Otopljeni kisik. Nastaje na mjestima. kao rezultat raspada dušikovih oksida u automobilskim motorima. U gradovima nastaje. To je bezbojan plin. sa povišenjem temperature. Na običnoj temperaturi. jer se u njemu veoma lako dolazi do oksidacije. da pređe u tekućinu i onda se iz te tekuće smjese postupnom destilacijom odvoji od dušika (N2) i argona (Ar) na taj način. Plinoviti kisik (O2) se transportira u čeličnim bocama pod tlakom od 150 bahra.183oC. a raste sa povećanjem tlaka. pa sa radom sa kisikom u bocama treba biti obazriv (paziti da ventili ne budu zamašćeni što može dovesti do požara). Iz vode se čist kisik može industrijski dobiti. karakteristična mirisa.9 l kisika (O2). što se zrak ohladi na toliko nisku temperaturu.

Međutim postoje uzroci. koji sa drugim molekulama kisika daju ozon: O2 + uv (ultraljubičaste zrake) => 2 O O + O2 => O3 apsorpcijom ultraljubičastih zraka. Molekule freona apsorbiraju uv zračenje. pa je na tim prostorima pojačano uv zračenje. Posljedica je povećan broj oboljelih od raka kože. molekule ozona (O3) se raspadaju: O3 + uv zračenje => O2 + O zato je ozonski sloj bitan za život na Zemlji. koji dospijevaju u atmosferu (freon . Europe.reaktivni spojevi Cl. smanjenje uroda žitaricai dr. F. jer je izuzetno reaktivan: O3 + Cl => ClO (klorov oksid) + O2 nastali klorov oksid reagirajući sa atomnim kisikom (O) katalizira raspad ozona (O3): ClO + O => Cl + O2 tako da samo jedan atom klora može prouzročiti raspad nekoliko tisuća molekula ozona. Najvažniji uzročnici su spojevi halogenih elemenata sa ugljikom. C). zbog kojih koncentracija ozona (O3) u atmosferi opada. može izazvati neželjene klimatske promjene na . "Ozonske rupe" su nastale razaranjem ozonskog sloja iznad Australije. molekule kisika se raspadaju na atome. raspadaju se i oslobađaju atomni klor: CCl2F2 + uv zračenje => CClF2 + Cl dalje atomni klor (Cl) reagira. Svaki poremećaj u ozonskom sloju. Antarktika i Čilea.296 Apsorpcijom ultraljubičastih zraka.

te je koncentracija ozona (O3) znatno veća. NO2). može dovesti do kroničnih bolesti . .astme i bronhitisa). pa sa ugljikovodicima . Iako u atmosferi život ne bi bio moguć bez ozona (O3). U gradovima sa velikim automobilskim prometom. dušikovi oksidi (NO. taj plin je štetan po zdravlje (udisanje ozona. bilo bi potrebno i stotinjak godina da se "ozonske rupe" "zakrpaju".297 Zemlji. Zato su se mnoge zemlje obvezale za obustavu uporabe freona. Međutim i da se potpuno obustavi uporaba freona. zrak je onečišćen. Ozon (O3). dušićna kiselina (HNO3) otrovne su tvari i njihovo udisanje je štetno. dušikovim oksidima (produkti rada automobilskih motora) stvara vrlo otrovne spojeve.

gori jedva vidljivim plamenom (plavičastim).halkopirit (CuFeS2). . jer nek proteini (bjelančevine) sadrže sumpor (S2) U prirodi se nalazi u obliku spojeva i u slobodnom stanju.galenit (PbS). U vodi se ne otapa. . .sumpor Na običnoj temperatur krutina. . Može se dobiti u obliku velikih kao limun žutih kristala.298 S . Vezan sumpor. Na zraku se može lako zapaliti. najviše se nalazi u obliku sulfidnih i sulfatnih ruda.gorka sol (MgSO4 x 7 H2O). u Japanu. Sumpor (S) je biogeni element.sfalerit (ZnS). Dobiveni sumpor (S2) još nije sasvim čist. . Poznata nalazišta sumpora su u Italiji (Sicilija). Pročiščavanje se vrši destilacijom i sublimacijom. Da bi se izdvojio sumpor (S2) materijal (ruda) se zagrijava. Loš provodnik elektriciteta i topline. Glavna nalazišta sumpora su u Italiji. . . Texasu u SAD.gips (CaSO4x 2 H2O).pirit (FeS2). pri čemu se sumpor (S2) stopi u tekućinu i iscuri na dnu peći.

na 300oC ponovo postaje tečna. koji se za uobičajenu uporabu.na 250oC tamna tekućina postaje gusta .u prirodi u obliku kristala. . . do kojih je teško doći.5oC => monoklinski sumpor (S8) .na 1800oC počinje raspadanje dvoatomnog sumpora na atome. tekućina počinje da vrije i da prelazi u žutu paru Sve ove promjene potiču. .299 Pri naglom hlađenju sumporovih para. Zato se u Texasu sumpor dobiva po postupku Frach. 6 i 2 atoma. Sve ove alotropske modifikacije sumpora. .na običnoj temperaturi molekul sumpora ima 8 atoma . mogu da pređu jedna u drugu. .plastični sumpor je na 350oC prozirna i plastična masa. Pri zagrijavanju čvrstog sumpora. više ne treba prečiščavati.monoklinski. dobiva se sitan prah koji se zove "sumporni cvijeT".u parama sumpor ima 8. U SAD-u se sumpor nalazi na priličnim dubinama. ali mrke boje. . jer je to jedan te isti element.tekući sumpor ima 8 i 6 atoma.5oC. Sumpor se dakle javlja u više alotropskih modifikacija i to kao: . . samo je raspored atoma u kristalu različit. . koji ohlađen i dugim stajanjem prelazi u rombski rombski sumpor (S8) na 94. od promjene broja atoma sumpora u njegovom molekulu.amorfni sumpor. nastaje čitav niz promjena: . koji prelazi u rombski sumpor. .na 160oC žuta tekućina postaje sve tamnija. Po tom se postupku dobiva vrlo čist sumpor.iznad 900oC sumpor ima samo 2 atoma. Pored različitog broja atoma u molekuli.na 444.rombski .na temperaturi od 119oC prelazi u lakopokretljivu žutu tekućinu . molekuli sa istim brojem atoma mogu imati različit unutarnji raspored (kristalna struktura).

je u uporabi u poljoprivredi. Ima ga u vulkanskim plinovima i nekim mineralnim vodama. koji mogu i da prime i da daju svoje elektrone drugim elementima. Sumpor je osnovna sirovina u proizvodnji sumporne kiseline (H2SO4).300 * Uporaba sumpora Elementarni sumpor. Vodena otopina sumporvodika mijenja modri lakmus papir u crveni. Prema tome sumporvodik (H2S) je kiselina u vodenoj otopini. Dobijeni sirovi kaučuk se podvrgava vulkanizaciji ili sjedinjenje molekula izoprena sa sumporom. jer je sumpor otrov za niže organizme. * Sumpor vodik (H2S) Atom sumpora pripada onoj grupi atoma. u čijem molekulu može da bude vezano cca 2000 molekula izoprena. Važna je uporaba sumpora za vulkanizaciju kaučuka. u vulkanizaciji kaučuka. . za sprečavanje bolesti biljaka. vrlo neprijatna mirisa (na pokvareno jaje). u medicini kod oboljenja kože. U prirodi se kaučuk nalazi u soku kaučukovca (Hevea brasiliensis). Elektrolitički disocira: H2S <=> 2 H+ + S-negativni dvooksidni ion sumpora (S--) zove se sulfidni ion. Jako je otrovan. odakle se pažljivim rasjecanjem kore. Na 15oC jedan litar vode otapa oko 3 l sumpor vodika (H2S). koji opet rado daje svoj elektron: H2 + S => H2S Na običnoj temperaturi sumpor vodik (H2S) je bezbojan plin. crnog baruta i mineralnih boja. Tako se dobija guma. može dobiti u obliku mliječnog soka (lateks). Sumpor vodik (H2S) se prilično otapa u vodi. može se sjediniti s vodikom. Kaučuk je prirodni makromolekulski spoj. Tako sumpor pod određenim uvjetima. Sumpor je u uporabi i u proizvodnji šibica.

Sumpor dioksid (SO2) je na običnoj temperaturi zagušljiv plin na temperaturi od -10oC prelazi u tekuće stanje. a na -720 prelazi u kruto stanje. U laboratoriju se dobija u Kippovom aparatu: FeS + 2 HCl => H2S + FeCl2 Sumpor vodik (H2S) ima jake redukcione osobine. jer jedan atom kisika može da primi najviše dva elektrona: So + O2o => S4+O22Ovo je oksido-redukciona reakcija. U laboratoriju se dobija: Cu + 2 H2SO4 => CuSO4 + SO2 + 2 H2O U industriji se dobiva ili sagorjevanjem sumpora ili prženjem sulfidnih ruda: S + O2 => SO2 . živa (Hg). pa se upotrebljava za dezinfekciju. u proizvodnji papira. svile.dinatrijev sulfid (Na2S) Sumpor vodik je dvobazna kiselina. a nuloksidni kisik se reducirao tj. Sumpor dioksid (SO2) je jak otrov za niže organizme. pri kojoj se nuloksidni sumpor oksidirao i prešao u pozitivno četverooksidno stanje. spustio o dvooksidni kisik. za konzerviranje voća i povrća i dr. olovo (Pb). Sumpor vodik (H2S) je važan reagens u analitičkoj kemiji. tekstila. Mnogi metali kao cink (Zn) bakar (Cu).301 Primjer: H2S + 2 NaOH => Na2S + 2 H2O Soli se zovu sulfidi . nalaze se u prirodi u obliku sulfida. * Sumpor dioksid (SO2) Jedan atom sumpora. može da veže dva atoma kisika.

gradeći sumpornu kiselinu (H2SO4). spajanje u veće molekule. Polazne sirovine za proizvodnju sumporne kiseline (H2SO4) su sulfidi metala i elementarni sumpor.302 4 FeS2 + 11 O2 => 8 SO2 + 2 Fe2O3 * Sumpor trioksid (SO3) Ovaj oksid sumpora. Ova oksidacija u industriji se vrši na dva načina: . a vrije na 45oC. Ono što je željezo (Fe) u strojarstvu. tj. odnosno u sumpornu kiselinu (H2SO4).2oC. a druge slični azbestu. Postupak počinje dobivanjem sumpor dioksida (SO2). koja prelazi u kruto stanje na 17oC. Ovu reakciju prati oslobađanje velike količine toplote. je na običnoj temperaturi tekućina. Pojava raznih alotropskih modifikacija sumpor trioksida (SO3) objašnjava se polimerizacijom molekule. koja u većoj ili manjoj mjeri ne upotrebljava sumpornu kiselinu (H2SO4). Od sulfida najčešće je u uporabi pirit (FeS2)."suhim postupkom" gdje se sumpor dioksid (SO2) i suhi zrak dovodi u dodir s katalizatorom tkzv. Sumpor trioksid (SO3) burno reagira sa vodom. koja se tali na 32. U tu svrhu najprije se sulfidna ruda "prži" u naročitim pećima. među najjače kiseline. to je sumporna kiselina za kemijsku industriju. Slijedeći korak je oksidacija sumpor dioksida (SO2) u sumpor trioksid (SO3). Pripada među 10 najvažnijih proizvoda kemijske industrije. Skoro nema kemijske tvornice. Izvanredno važna za cjelokupnu kemijsku industriju. Kristali prve modifikacije su prozračni. "kontaktni postupak" i . Postoji i alotropska modifikacija. pa pri radu treba biti jako obazriv: SO3 + H2O => H2SO4 * Sumporna kiselina (H2SO4) Sumpornu kiselinu ubrajamo.

a dušikovi oksidi. Dalje sumpor trioksid (SO3) sa vodom daje sumpornu kiselinu (H2SO4). nastaje oksidacija sumpor dioksida (SO2) u sumpor trioksid (SO3). Ovaj način proizvodnje sumporne kiseline (H2SO4) se zove i postupak "olovnih komora". odakle se ponovo vraćaju u Glower-ov toranj."mokri postupak" ili oksidacija uz nazočnost vode.303 . služe kao prenosioc kisika. Proces ide: Smjesa sumpor dioksida (SO2) i zraka prolazeći kroz Glowerov toranj. gdje se pod uticajem vode i dušikovih oksida (NO. miješa se sa dušikovim oksidima. potom prelazi u "olovne komore". gdje ih apsorbira koncentrirana sumporna kiselina (H2SO4). jer se stalno regeneriraju i odlaze u Gay-Lussac-ov toranj. jer se cio proces odigrava u komorama od olova (Pb). NO2). Cio proces možemo prikazati: SO2 + H2O + NO2 => H2SO4 + NO 2 NO + O2 => 2 NO2 . Oksidacija se vrši sa kisikom (O2) iz zraka.

vrije na 338oC a na 450oC se raspada na oksid sumpora i vodu. Pri miješanju s vodom oslobađa se velika toplina. Tako drvce zamočeno u sumpornu kiselinu (H2SO4) pocrni. Pare sumporne kiseline (H2SO4) su vrlo opasne. a šećer se pretvori u crnu ugljenu masu Strukturna formula sumporne kiseline (H2SO4) je: O H-O // S=O H-O . Reakcija je vrlo burna i nikad se ne smije sipati voda u kiselinu (VUK) već oprezno kiselinu u vodu (KUV).304 Na običnoj temperaturi sumporna kiselina (H2SO4) je bezbojna uljasta tekućina. bez mirisa.4oC. Koncentrirana sumporna kiselina (H2SO4) vrlo snažno upija vodu iz organskih tvari i ugljeniše ih. mrzne na 10.

Zapaljen na zraku gori crvenkastim plamenom.305 Selen (Se) i telur (Te) Ova dva kemijska elementa su slična po svojim kemijskim osobinama. . Selen (Se) je u uporabi u industriji stakla. pri vulkanizaciji kaučuka. za signalne instrumente i aparate. Grade sa kisikom i vodikom spojeve sličnog sastava kao i sumpor. za optičke instrumente.

nalaze se male količine polonija (Po). zajedno sa mužem fizičarem Pierom Curie. otkrila Maria Sklodowska Curie.306 Polonij (Po) U uranovoj rudi (uranov smolinac). Polonij (Po) ima radioaktivne osobine. njoj u čast. Poljskoj. Ime je ovaj kemijski elemenat dobio po zavičaju Marie Sklodowske Curie. .g. Ovaj kemijski element je 1896.

Nijedan halogeni element nije nađen u prirodi u slobodnom stanju.99 Elementi ove skupine PSE zovemo halogenima.Kiseline nastale od halogena.307 I D 5 HALOGENI ELEMENTI ILI XVII SKUPINA PSE F fluor (fluorum) Cl klor (chlorum) Br brom (bromum) I jod (jodum) At astat (astatium) 9 17 35 53 85 19. lužinama pri čemu nastaju soli . Svi imaju po sedam elektrona u posljednjoj ljusci.Sva četri navedena halogenovodika su bezbojni i škodljivi plinovi.00 bezbojan 35. mogu se neutralizirati. . Halogeni elementi imaju niz sličnih osobina: .Svi halogeni se u kiselinama nalaze u jednooksidnom negativnom stanju. HJ). HCl. primajući jedan elektron. Zato imaju izrazit nemetalni karakter.galogenidi. . lako ostvaruju strukturu inertnih plinova. HBr. .90 crveno-mrk 126. . .svi se jedine s vodikom (H) dajući halogenovodike (HF.45 žuto-zelen 79.90 ljubičast 209.

U zadnje vrijeme fluor (F) ima značajnu uporabu u proizvodnji plastične mase (teflon). Elementarni fluor (F) se u posljednje vrijeme pilično primjenjuje. .kriolita (Na3AlF6). Fluor je sastojina zuba i kostiju. jer je fluor neophodan za rast zuba. Fluorovodična kiselina (HF) je baktericidna.308 F fluor Ovaj se kemijski elemenat nalazi u prirodi u obliku minerala: . iako je kisik izrazito elektronegativan. Smjesa fluora i vodika pri zagrijavanju daje visoku temperaturu. oštra mirisa. .fluorita (CaF2). reagira sa kisikom. Od svih halogenih elemenata najreaktivniji je fluor (F). već u malim količinama uništava bakterije. karijesa. Time se nadoknađuje nedostatak fluora u ishrani. Neke soli fluorovodične kiseline u uporabi su u fluorizaciji vode. Reagira sa vodikom. štetno utiče na zube. To je zebezbojan plin. čak i pri niskoj temperaturi i u mraku. koja se koristi pri zavarivanju ili siječenju nekih metala. No i velike količine fluora. sprečavanje bolesti zuba. ali na kvaščeve gljivice ne djeluje.

309 .

Klor (Cl2) je tečan. . U plinovitom stanju jedan molekul klora (Cl2) sa sastoji od dva atoma. na temperaturi na kojima su vodik (H2) i dušik (N2) plinoviti. Ova otopina pokazuje sve osobine klora : . Ako stoji. ova se otopina polako mijenja. Jedan litar vode na OoC.miris. može otopiti 4. postupno sasvim iščezne. Zato je bio u uporabi u I svjetskom ratu. Ova promjena je još brža. ako se "klorna voda" izloži svjetlosti.sposobnost da izbjeli pamuk i dr. često uz pojavu svjetlosti i oslobađanja topliune.310 Cl klor Pod običnim uvjetima plin zelenkaste boje. Jedini se sa skoro svim elementima. Vodena otopina se zove "klorna voda". za koje se lako može dokazati da je to kisik (O2). može izazvati smrtonosno oštećenje pluća. Miris na klor.razaranje organskih boja. jako zagušljiv. . kao bojni otrov.7 g.6 l klora ili 14. klor (Cl2) spada u najreaktivnije kemijske elemente. pa čak i u krutom stanju. Po kemijskoj aktivnosti. .sposopbnost za dezinfekciju. a iz otopine odlaze mjehurići. . nagriza sluzokožu i ako se jače udiše. Voda katalitički ubrzava.

u tekstilnoj industriji za bijeljenje vlakana pamuka. međutim uz nazočnost samo tragova vode (H2O) reagira. Zato se ova smjesa zove "klorni praskavi plin".311 reakcije sa klorom (Cl2). U laboratoriju se klor (Cl2) najčešće dobija oksidacijom klorovodične kiseline (HCl). nekim oksidacionim sredstvom kao što je kalijev permanganat (KMnO4): 16 HCl + 2 KMnO4 => 2 KCl + 2 MnCl2 + 5 Cl2 + 8 H2O ili sa manganovim dioksidom (MnO2): 4 HCl + MnO2 => Cl2 + 2 H2O U industriji se klor (Cl2) dobija elektrolizom vodene otopine kuhinjske soli. a izložena direktnoj sunčevoj svjetlosti. Najveće količine klora (Cl2) troši sama industrija koja ga je i proizvela. Potpuno suh klor (Cl2). jer klor (Cl2) je važna sirovina za dobijanje polivinil klorida (PVC). . I svjetlost utiče na brzinu reakcije ubrzavajući ih. lana i dr. Smjesa klora sa vodikom u omjeru ( 1 : 1 ) u mraku se ne mijenja. a kao oksidaciono sredstvo za dezinfekciju vode u vodovodima. žestoko eksplodira. bojnih otrova. klornog vapna. ne reagira sa metalima.

posrednim putem se dobijaju mnogi spojevi klora i kisika. Klorovodik (HCl) se vrlo lako otapa u vodi. Vodena otopina. čiji je glavni sastojak kalcijev hipoklorit (CaCl2O). Zato je kuhinjska sol (NaCl).312 * Klorovodik (HCl) Spada u najvažnije spojeve klora. Ima jake oksidacione osobine. koje se hranom unose u želudac. U laboratoriju se dobija uticajem koncentrirane sumporne kiseline (H2SO4) na kuhinjsku sol . Iako se klor (Cl2) ne jedini neposredno s kisikom (O2).natrijev klorid (NaCl): 2 NaCl + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HCl Klorovodična kiselina. to je bezbojan plin. Dobija se uvođenjem klora u otopinu odgovarajućih lužina. utiče na aktiviranje pepsina (želudčanog fermenta) i uništava bakterije. dobija se "klorno vapno". Na sobnoj temperaturi 1 l vode. Klorovodična ili solna kiselina. Sa kalijevim hidroksidom (KOH) i hipoklorastom kiselinom (HClO) dobija se tzv. Soli se zovu kloridi. uz oslobađanje topline. Kisikove kiseline klora su: * Hipoklorasta kiselina (HClO) Soli ove kiseline se zovu hipokloriti. klor je u pozitivnom jednooksidnom stanju. Na običnoj temperaturi. Strukturne formule hipokloraste kiseline i hipoklorita su: . veoma je mnogo u uporabi u industriji. a i u kemijskim laboratorijima. pri čemu nastaju kloridi metala. "žavelska voda". u hipoklorastoj kiselini i hipokloritima. Važan učinak te soli je i u održavanju osmotskog tlaka. otapa metale. naziva se klorovodična ili solna kiselina. Ovi spojevi imaju praktički značaj. Kada se klor (Cl2) prevodi preko pečenog vapna. Nazočnost klorovodične kiseline u želudčanom soku. otapa cca 450 l klorovodika (HCl). zagušljiv i kiselog okusa. neophodan sastojak hrane. Industrijski se dobija iz kuhinjske soli (NaCl) ili direktnom sintezom vodika i klora.

u uporabi je u industriji eksploziva. manjih količina kisika (O2) klor je u klorastoj kiselini u pozitivno trooksidnom stanju: H . jer .Cl = O a struktura kalijevog klorata (KClO3) je: O // K .Cl = O * Klorna kiselina (HClO3) Soli ove kiseline zovu se klorati.O . zovu se perklorati. Klor je u klornoj kiselini (HClO3) u pozitivno petooksidnom stanju: O // H . Ova kiselina je jaka.313 H-O-Cl hipoklorasta kiselina K-O-Cl kalijev hipoklorit Cl Ca/. u uporabi je u proizvodnji šibica i lako zapaljivih smjesa. Perklorati se korisre i u indstriji deterđenata. Klor je u perklornoj kiselini (HClO4) u pozitivno sedmerooksidnom stanju.Cl kalcijev hipoklorit * Klorasta kiselina (HClO2) Soli kloraste kiseline (HClO2) zovu se kloriti. kao kiselina i jako oksidaciono sredstvo.O . Kalijev klorat (KClO3) poznat pod imenom "Bertoleova sol".O Cl =O * Perklorna kiselina ( HClO4) Soli ove kiseline.O . Kalijev perklorat (KClO4). U kemijskom laboratoriju služi za dobijanje.

Cl = O // O a kalijevog perklorata: O // K .O .O . Strukturna formula perklorne kiseline je: O // H .314 vrše izbjeljivanje tkanina.Cl = O // O .

Kao manje aktivan od klora. koje se mogu oksidirati. 015 %). koji je naobičnoj temperaturi tečnost. stvara rane na koži. jer uz nazočnost tvari. brom se dobija uglavnom uvođenjem klora u otopinu kalijevog bromida (KBr).315 Br brom Bromni spojevi se obično nalaze uz klorne spojeve. Pare broma su narančasteboje i vrlo otrovne. Miris oštar. Tečni brom. Ima ga u vodama nekih jezera i u morskoj vodi (cca 0. kao i u vodama oko petrolejskih izvora. pri čemu se oslobađa kisik (O2): 2 H2O + 2 Br2 => 4 HBr + O2 . Hlapi već na običnoj temperaturi. Ova otopina ima oksidacione osobine. Boje broma (Br2) su crveno-mrke. U toj reakciji klor (Cl2) istiskuje brom (Br2) iz bromida: 2 KBr + Cl2 => 2 KCl + Br2 Brom je jedini nemetal. brom oduzima vodi vodik. Otapa se u vodi (bromna voda ).

Rane nastale opeklinama broma.316 Brom razorno djeluje na organizam. . teško zaraščuju. Međutim soli bromovodične kiseline (HBr) alkalni bromidi u uporabi su kao lijekovi za umirenje živaca.

317 J . mineralima. nastaju poremećeji u funkciji štitne . metalog sjaja. koji igra značajnu ulogu u metabolizmu. u zraku. koji uglavnom sadrži jod. Otopina joda u etil alkoholu je poznata ka "tinktura joda" Jod je slabije aktivan od ostalih halogenida. kao hormon tiroksin. biljnom i životinjskom svijetu. vodama. Jod se u vodi veoma slabo otapa. Otrovne su. Jod je sastojina hormona tiroksina. u štitnoj žlijezdi čovjeka i viših životinja. Karakteristično za jod je to što i u najmanjim količinama. Ako se hranom i vodom ne unose u organizam potrebne količine joda. Sublimira već na običnoj temperaturi. Jod je na običnoj temperaturi čvrsta kristalna tvar. ali dobro u organskim otapalima. pare joda su ljubičaste boje.jod Male količine joda se nalaze svud oko nas. boji otopinu škroba intenzivno modro. pa se koristi i za dokazivanje joda i škroba.

nedostatak se rješava jodiranjem kuhinjske soli. . U krajevima. Jodidi alkalnih metala. primjenjuju se u terapiji nekih bolesti. gdje voda i povrće ne sadrže dovoljno joda (kao kod nas). Tinktura joda u uporabi je kao spoljni antiseptik.318 žlijezde (gušavost).

Radioaktivan je. .319 As astatin Ima ga u izvanredno malim količinama u prirodi.

320 I D 6 INERTNI PLINOVI ILI XVIII SKUPINA PSE He Helij .

18 .321 Ne Neon neon 10 20.

95 .322 Ar Argon argon 18 39.

323 Kr Kripton kripton 36 83.80 .

30 .324 Xe Ksenon xenon 54 131.

o2 Kemijske osobine su svih inertnih plinova jako slične. već ostaju u atomskom obliku. Izuzev radona (n) svi se ostali inertni plinovi nalaze u zraku. Tako u 500. Atomi ovih elemenata imaju u posljednjoj ljusci po 8 elektrona. Kemijska srodnost ovih elemenata ogleda se u jako izraženoj kemijskoj neaktivnosti (inertnosti). argon je otkriven tek 1894. Najviše ima argona (Ar). Zbog ovih osobina nazivamo ih inertnim plinovima ili još i plemenitim plinovima.g. jer je bilo teško razlikovati od dušika (N) koji je u elementarnom stanju kemijski prilično inertan i pri procesu disanja ostaje nepromjenjen.000 litara zraka imamo: . Čak i njihovi atomi ne udružuju se u plinovitom stanju u složene čestice molekula. jer svojom postojanošću podsjećaju na plemenite metale.325 Rn Radon radon 86 222. pa je onda razumljivo da se ovi elementi mogu nalaziti u prirodi. Usprkos tome. izuzev helija (He) koji ima 2 elektrona.. Ovakva elektronsksa konfiguracija elektronskog omotača je stabilna. samo u atomskom obliku.

. oni seipak svi primjenjuju: .kriptona (Kr) 0.Helij (He) je poslije vodika. a zbog inertnosti (nije zapaljiv). jer se u takvom zraku (pošto ima malu gustinu) lakše diše. daju plavu i zelenu svjetlost.004 l ili 0. koji je sastavljen od smjese 21 % kisika i 79 % helija (He) uporabljuju ronioci.9 % . Žarulje punjene zrakom bi brzo izgorile. pri radu pod vodom. Inertni plinovi se mnogo primjenjuju i u svjetlosnim reklamama.000008 % Ipak imajući u vidu veličinu zračnog omotača. Takva žarulja dulje traje ( smjesa 90 % argona (Ar) i 10 % dušika (N). ksenon (Xe).ksenona (Xe) 0.00096 %.helija (He) 2 litra ili 0.248 argonom (Ar). Iako su inertni plinovi kemijski vrlo neaktivni. Zahvaljujući tome što su industriji potrebne. pri ovoj preradi zaostaje materijal bogat inertnim plinovima. . pri prolasku elektriciteta svijetle karakterističnom svjetlošću. i radon (Rn) u uporabi su u medicini.326 .0016 %. Stoga se iz žarulje izvlači zrak i puni sa inertnim plinovima. najlakši plin.Kripton (Kr). .). vrlo velike količine čistog dušika (N2) i čistog kisika (O2).5 l ili 0. kripton (Kr) i ksenon (Xe) su u uporabi za punjenje električnih žarulja.neona (Ne) 8 l ili 0.argona (Ar) 4500 l ili 0. koji se dobijaju frakcionom destilacijom tekućeg zraka. jer bi metalna nit prešla u oksid ili nitrid. koji sad služi za njihovo dobijanje. Ovakav zrak rabi se u izvjesnim slučajevima u medicini.00011 %. Tako cijevi napunjene sa . ni ovo nisu male količine. zamjenjuje vodik za punjenje zračnih balona. . a u nazočnosti tragova žive (Hg). a neon (Ne) svjetli jasnocrvenom svjetlošću. Umjetni zrak. .Argon (Ar). a još ekonomičnije rješenje je napunjene žarulje sa kriptonom (Kr) i ksenonom (Xe). Cijevi napunjene ovim plinovima. .

ostaje pored dušika (N2). -Argon (Ar) je otkriven. Rayleigh. Razlika je iznosila 0. pronađen je i izoliran helij (He) u zraku. Tako je nađeno da 1 l dušika (N2) izdvojenog iz zraka ima masu od 1. Postojanje tog elementa pretpostavio još Mendjeljejev.006 g i nije poticala od nepravilnog mjerenja.riječi xenon što znači stran. doduše mala.riječi kript . Zanimljivo je.g. znači Sunce. kada mu se oduzme kisik (O2). Ime dobio po grč. .g. Jensen snimali su sunčev spektar 1871.g. Naime astronomi N. zahvaljujući usavršenim aparatima za mjerenje mase. Tako je otkriven argon (Ar) 1894.327 Helijem (He) se pune žarulje i plinski termometri.skriven. Helios na grč.Helij (He) je otkriven pri proučavanju Sunca.g.. U uporabi je za uređaje.Locquier i J.Ksenon (Xe) također izoliran 1898. već je ukazivala na mogućnost.g. Texasu izbija helij (He) iz zemlje u plinovima. Ime za neon predložio dvanaestogodišnji sin Ramsaya po grčkoj riječi neos . a otkrili su ga W.251 g. Tek 1895.Neon (Ne) je otkriven 1898. Razlika je bila.Ramsay i M. Zato kažemo da je argon (Ar) otkriven "trijumfom treće decimale". još i neki drugi plin. Na nekim mjestima u Kanadi. sintetizirani su njihovi spojevi u novije vrijeme i neki spojevi helija (He).257g. kako su inertni plinovi otkriveni: .Travers. .novi. da se specifična masa dušika (N2) dobivenog iz zraka nepodudara sa specifičnom masom dušika (N2) dobijenog kemijskim reakcijama iz dušikovih spojeva.g.Kripton (Kr) je izdvojen 1898. Ipak usprkos neaktivnosti inertnih plinova.Ramsay i W. da u zraku. Ime je dobio po grč.a otkrili su ga W. . Koloradu. a 1 l dušika (N2) dobivenog kemijskim putem ima masu od 1. . Nađeno je. u kojima se proizvode izvanredno niske temperature (bliske apsolutnoj nuli).

ima srazmjerno malo (0. Nastaje energija. Glede svemira. pri toj fuziji. gdje omogućava život. . koje samo djelić dopre na Zemlju. na Zemlji vodika (H).9%).328 I D 7 VODIK (H) To je najrasprostranjeniji kemijski element u svemiru. gdje u zvjezdama u nuklearnim reakcijama fuzije iz vodika (H) nastaje helij (He).

Vodik (H2) se u laboratoriju može dobiti u Kippovom aparatu: Zn + 2 HCl => ZnCl2 + H2 Ogromne količine vodika (H2) troše se na sintezu amonijaka (NH3). Vodik (H2) se dobiva i kao nus produkt. kod proizvodnje klora (Cl). Zanimljivo je. da je u reakciji stvaranja hidrida. stvarajući hidride.g. Vodik se može dobiti i iz metana: CH4 + H2O uz nikl (Ni) na 800oC => CO + 3 H2. bez boje. Vodik (H) je plin. dok kod drugih eksploziva. vodik oksidaciono sredstvo. To je najlakši kemijski elemenat (pa po nekim kemičarima početak početka). jer je produkt eksplozije voda (H2O). Cz. Najviše su u uporabi litijev hidrid (LiH) i litijev-aluminijev hidrid (LiAlH4). Vodik (H2) se industrijski dobija: C (koks) + H2O (vodena para) => CO + H2 Smjesa koksa (C) i vodene pare (H2O) zove se "vodeni plin". produkt su najčešće otrovne tvari.g. Vodik (H2) je zapaljiv plin. Molekul vodika (H) se sastoji od dva atoma. genao . pri elektrolizi kuhinjske soli (NaCl). koji se upotrebljava kada je potrebno izvršiti eksploziju u zatvorenim prostorima. (grč. eksplozivan. Ba) reagiraju sa vodikom. a u omjeru sa zrakom (18 % H i više od 60 % kisika). Na.329 Vodik (H) je otkrio Cavendish 1766. Ca. Tekuća smjesa vodika (H2) i kisika (O2) je eksploziv. Rb. Najreaktivniji metali (Li.voda. proizvodnju nekih metala. mirisa i okusa. Sr.stvarati) ili onaj koji stvara vodu. hydor . K. Ime dao Lavoisier 1781. u organskoj industriji u prehrambenoj industriji. povezanih kovalentnom vezom. .

.hidrološki ciklus. Tako morska voda sadrži cca 2.voda u zemlji 0. .specifična toplota = 1. koje ona sadrži.39 milijardi km3). boje i mirisa.001 % Voda neprekidno isparava.0221 % . . Molekula vode je povezana vodikovom vezom. Da bi smo dobili kemijski čistu vodu. Kemijski čista voda.330 * voda H2O) Voda (H2O je spoj kisika i vodika.najveća gustoća = +4oC .035 % .nema. što se čini destilacijom.Maseni udio je . Ove vode nisu podesne za uporabu u industriji.specifična masa = 1.7 % kuhinjske soli (NaCl) ili zlata (Au) cca 0. koje sadrže veće količine otopljenih soli (Ca.33 % . U kemijskom pogledu. . Često se još viši stupanj čistoće vode dobija predestilacijom.točka taljenja = OoC. pa se to kruženje vode zove . gotovo svih kemijskih elemenata.voda na zemlji (vodotoci. kondenzira se pa ponovo isparava.točka vrenja = 100OC. Najčišću vodu možemo dobiti sagorjevanjem čistog vodika (H2) u čistom kisiku (O2). zato je na sobnoj temperaturi tekućina. Voda ima fizikalne osobine: . . voda (H2O) je vrlo reaktivna tvar: reagira s mnogim oksidima metala i nemetala i stupa u niz reakcija.voda u zraku (vodena para) 0. Tako vode.morska voda 97. Mg) zovemo tvrda voda.jezera) 0. prirodnu vodu. moramo osloboditi od primjesa.kiselost vode pH = 7 (nije ni kisela niti bazna) na 20oC .polarne kape 2.61 % . okusa.voda je najbolje otapalo u prirodi. Prirodna voda sadrži otopljene minerale. Voda prekriva dvije trećine Zemljine površine ( volumen je 1.00000004 %. nema prijatan okus i nije podesna za piće. .

Stoga treba parne kotlove puniti omekšanom vodom. Tvrdoća vode izražava se stupnjevima tvrdoće. zato se vrši omekšavanje ili deionizacija vode (demineralizacija) sa sintetičkim kationskim i anionskim smolama: 2 H-smola + Ca++ => Ca-smola + 2 H+ . materijal posude se pregrijava. Jedan stupanj tvrdoće. kroz nastali sloj karbonata. Omekšavanje vode je postupak.kationski izmjenjivač OH-smola + HCO3. koji uzrokuju tvrdoću vode. koji se u obliku soli talože u tvrdoj vodi.=> HCO3-smola + OH. ali je skupo. Vodu je najzgodnije razložiti uz potporu električne struje u Hofmannovom aparatu. sa visokim tlakom pare.=> H2O Tijekom uporabe. gdje su u uporabi visokotlačni parni kotlovi.331 Voda. kationski i anionski izmjenjivač se nakon nekog vremena oslabe (ponestane (H+ i OH-)). što slabi njegove mehaničke osobine. kao kemijska tvar je vrlo postojana. To su kalcijevi i magnezijevi ioni (Ca++. zagrijavanjem vode na stijenkama posuda talože se netopljivi karbonati. Mg++). ima voda. U industriji i domaćinstvu. . To je posebice opasno u industriji. Zbog slabijeg prijenosa topline. kojim se uklanjaju ioni.anionski izmjenjivač Oslobođeni (H+ i OH-) iz izmjenjivača odlaze u vidu: 2 H+ + OH. koja u 1 l sadrži 10 mg kalcijevog oksida (CaO). Omekšavanje se može postići kuhanjem.

Pritom se kationi vezani u kiselom izmjenjivaču. zamjene vodikovim ionima (H+) iz klorovodične kiseline (HCl). a ioni (OH-) iz lužine (NaOH). a to se provodi ispiranjem kiselog izmjenjivača sa klorovodičnom kiselinom (HCl) i ispiranjem alkalnog izmjenjivača sa natrijevim hidroksidom (NaOH).332 Zato se izmjenjivači trbaju regenerirati. .

333 .

kisik (O2).Au. Rasprostranjenost kemijskih elemenata na Zemlji uvjetovano je fizikalnim i kemijskim procesima. . Poluprečnik ove koncentrične sfere iznosi cca 3000 km. . u koji je geološkim procesima dospio i dio sloja ispod (sulfidi i oksidi metala). Svi ostali kemijski elementi se nalaze u prirodi. Samo nekoliko kemijskih elemenata u prirodi. dolazi u slobodnom stanju: . To je silikatni dio. zlato . . koji opkoljava centralni dio i čija je debljina cca 1500 kmsadrži uglavnom: sulfide i okside metala. samo u spojevima.dušik (N2). . Naš planet Zemlja može se podijeliti u više koncentričnih krugova.plemeniti plinovi (helij. uvjetovano je stabilnosti i reaktivnosti Sunca.Pt ). radon-Rn).sumpor (S). Slijedeći sloj. neon-Ne.He.Ag. također je debljine cca 1500 km. od kojih se centralni dio sastoji od metalnog rastaljenog željeza (Fe) i dosta nikla (Ni). kripton-Kr ksenon-Xe. argon-Ar.plemeniti metali (srebro . platina . . Slijedeći koncentrični krug. pa se javljaju čak i u nama dostupnom sloju Zemlje. koji su se zbivali tujekom njenog geološkog razvoja.334 I D 8 RASPROSTRANJENOST ELEMENATA U PRIRODI Rasprostranjenost kemijskih elemenata. obrazujući tako rudna nalazišta.

... 3....... pa je tako: .................ugljik (C) ............sumpor (S) .. Slijedi: ........ samo zemljina kora: litosfera........0.........................12 ..........02 % .............. hidrosfera i atmosfera.kositar (Sn) .......1 % . ali u vrlo različitim količinama................0......srebra (Ag) .......................kalij (K) .... da je kora sastavljena uglavnom iz spojeva devet kemijskih elemenata..000004 % .......01 % .................1 % ... samo kemijski elementi............... ...............2 % ..............6 %.kalcij (Ca) ...... U običnom životu poznatiji i češće upotrebljavani metali čine relativno neznatan dio Zemljine kore..000005 % .........klor (Cl) . izuzev nekih transuranskih i sintetičkih (dobijeni umjetnim putem) kemijskih elemenata.............................vodik (H2)....................... 8..................................aluminij (Al)...................0 % ...... 2..........................................09 % .................0......fosfor (P) ...................... 27......................................bakar (Cu) ..6 % ..kisik (O2) sa masenim udjelom od 46....... 0...62 % Zemljine kore..natrij (Na) ..0......0.........2...41 % .... Ako se posmatraju.magnezij (Mg) ....0... 2.018 %... U njoj ćemo naći............8 % .. 0...............19 % ......titan (Ti) .željezo (Fe) .....silicij (Si)...........0............. 0...............................................................6 % .......................0.0006 %.cink (Zn) .............. ... 5......0................7 % ...platina (Pt) ..mangan (Mn) ........335 Ako se uzme u bzir...........nikl (Ni) ..........................06 % itd...........................97 % Tako prvih devet kemijskih elemenata čini 98..... To su: ........... .......... 0...... gotovo sve kemijske elemente............ može se reći.. ..... koji su u većim količinama učestvovali u izgradnji Zemljine kore.....

.....336 .........00000015 %............... 0................ 0...............................zlata (Au) ...000000019 % ..................ksenon (Xe) ..0000000029 % ... ....... 0.......... U izvanredno malim količinama nalazi se: -kripton (Kr) .............000000000007 %...................radij (Ra) ....................... 0....

..................................... Napiši formulu reakcije fotosinteze: (ID4) 10 7............... formula:............ Ime................(ID6)10 ukupno bodova.................................ocjena............................................................................... simbo i boja:......................................................................5 6...................................................................................... Jedan inertni plin otkriven je "trijumfom treće decimale"........................................................(ID4) 10 9..................Koji je najtvrđi mineral u prirodi?....... Halogeni............................................................................ Objasni kruženje dušika u prirodi:. primajući jedan elektron.........................(ID3) 10 5................................... Arsenova (As) ruda zove se..Koji plin i kako otkriven? ..................337 I D 09 TESTOVI I D OD ( 1 .............................................................................................................. Elementarni fosfor (P) je u kemijskom pogledu neaktivniji od dušika (N2): DA NE (ID 3) 10 4....... ...............Objasni: što su to umjetna gnojiva?................................... Nabroji kemijske elemente XV skupine PSE... Kako?........ Ime i prezime................. ostvaruju strukturu inertnih plinova.......... ................................ U zemljinu atmosferu............ elementarni kisik /O2) dospijeva procesom fotosinteze.......... 1.....(ID2) 10 8................................ Kako?................. ..............(ID3) 10 2......................................................... Sumpor (S) se nalazi u oblikusulfidnih ruda.................................................................................Datum.................................................................... koji je najmekši mineral u prirodi........................................... Zato halogeni imaju izrazit METALNI NEMETALNI karakter (ID5 ) 10 10........................ ................................................................................................................ ............................ 5 antimonova (Sb) ruda zove se.............................................................................................................................................................................................. ........... ...................................................................... Ime :...............................................(ID 3) 10 3..................10 ) ID Test broj 01..........

.................................................................................................... (ID3) 10 3........................... kao i fosfor pentoksid (P2O5)........................ metali su:............................................ a opet u svim kiselinama je fosfor (P) u pozitivnom petooksidnom stanju..................................(ID5) 10 10................................................................. .........(ID3) 10 4............................................................................................. Tri različite....................... Ime i prezime.......................................................................................................... Gdje su nalazišta sumpora (S) u svijetu?.............................................................................................. Dušikov suboksid (N2O)........XVI skupina PSE...................... Sve što znaš::......................... ................... koji ima značajnu funkciju u metabolizmu...............................................................Nabroji kemijske elemente ugljikove (C) skupine PSE?........................................................................................... simbol i boja:.......................... (ID3) 10 2..............ocjena........ Nedostatak tog hormona izaziva (što?) ......................................................................... pri vulkanizaciji kaučuka............................ ...........................................(ID2) 10 ukupno bodova........................................................................................................................(ID4) 10 8....Napiši reakciju dobijanja klora (Cl) u laboratoriji iz kalijevog permanganata (KMnO4 (ID5) 10 9........ Ime................................................. amfoternog karaktera su:......... ................................................................................................. ..... ......................................................................................................................(ID4) 10 5.............................(ID4) 10 7...... ....Datum.......(ID4) 10 6.........338 I D Test broj 02...... XV skupina PSE..............Jod (J) je sastojina hormona (kojeg):................................................... Koje su to kiseline i kako se dobijaju: ...................................................................................................................... ...... Objasni "ozonske rupe" riječima?..................................................... 1..................................................... Selen (Se) je u uporabi u industriji stakla.............. nemetali su.... za optičke instrumente...................... Kakvim plamenom gori zapaljen na zraku?....................................

............................................... ime predložio 12-godišnji sin Ramsaya......................................................................................... ............. XVII skupina PSE............ Struktura i sve što znaš o njoj:.............. .................................... Kako se klor (Cl) dobija u laboratoriju iz manganovog dioksida (MnO2)? (ID5)10 6....................................na 1600C ..339 I D Test boj 03...................................................... .......................Kako se dobija silicij (Si)................(ID3)10 3.............................................. .......................... .........na 444..... To je kemijski elemenat....................................................................................(ID4) 10 10..................................................................Sve o dušikovom monoksidu (NO) što znaš:.............(ID6) 10 9................ ....... Ime...............................................(ID4)10 ukupno bodova......... Hipoklorasta kiselina..(ID5)10 5........................................ Osobito je važan u stanicama za prenošenje nasljednih osobina................................................ .......na 2500C............................................................ Ramsay i Travers......... formulom: (ID2) 10 8................g....................................... Sve o elementarnom dušiku (N2) što znaš:............................... Fosfor (P) se u organizam unosi biljnom hranom.......................................... 1................................. ................ Otkrili ga 1898... simbol i boja:......50C.(ID5) 10 7........................................... Tko i kada?.Datum...............Sumpor ima čitav niz promjena............................................(ID3)10 4.............................. u povezivanju lanaca aminokiselina u (što?):...(ID3) 10 2.................................................................................. Polonij je otkrio.................................................................................................................................ocjena............................................................... Koji?.. Na 1190C je............................ ....................... Ime i prezime.............................................

.... Opiši postupak proizvodnje F............................ eksplozivnog djelovanja............. Što je to "umjetni zrak"?............... Ime.............................. (ID4) 10 6................................................................................... ....... ....................Jod boji u najmanjim količinama otopinu škroba..................................................... a...........g...... u parama......:..................g..................................... koje potiču od promjena broja atoma (S)............ simbol i boja:.......... Interesantne su promjene sumpora (S).... 1......... Tako na običnoj temperaturi sumpor (S) ima (koliko atoma)::..................................................(ID5)10 10.......................................(ID3)10 5...................340 I D Test boj 04.......................... Koje je to umjetno gnojivo......... troše se za proizvodnju amonijaka (NH3).............................................................(ID5)10 ukupno bodova............... razbiti eksplozivom............... Kako? (ID5)10 9..................................(ID3)10 2............................................. Koje je to umjetno gnojivo? ...................... pokušali.......... Napiši formulu i ženevsku nomenklaturu? (ID3)10 4.......... Kojom bojom:....(ID6) 10 8................ Sve što znaš:.... .................................U laboratoriju se klorovodična kiselina (HCl) dobija uticajem sumporne kiseline (H2SO4) na kuhinjsku sol (NaCl)............ tečni sumpor (S) (koliko ima atoma)............................ .................... Dušikov dioksid (NO2)...................Datum. Fosforna kiselina.............................(ID4) 10 7.... može dati tri niza soli.....................XVIII skupina PSE......................................................................Habera iz 1908.................. Najveće količine dušika (N2) iz zraka................................................................................(ID3) 10 3.................ocjena................................. 1921...... ................................... lako se stvrdnjava.................................................................................................. .......................... koliko sumpor (S) ima atoma....................................... Navedi primjere spojeve halogena sa vodikom:......................... Ime i prezime..................................................................... Nastala eksplozija u kojoj je poginulo više od 500 osoba................................................................... kada se stvrnula veća količina tog gnojiva............................ .....................

.......................specifična masa vode je (koliko?) .............................sa osobinama metala.......................Na 9000C sumpor (S) ima (koliko atoma).............dok je ....................(ID3) 10 3...................................... (ID4) 10 6................................................................................................. .................................................. Sve u vulkanizaciji što znaš:...................Kiselost (pH9 čiste vode je (koliko?)........................................................(ID4)10 8............ocjena.1 dm3 ima (koliko grama)...................a na 18000C molekul sumpora raspada se na (koliko ?)............................341 I D Test broj 05.................. Koliko oksidacijski ima broj klor (Cl) u klornoj kiselini?......kisik i sumpor su izraziti (što?)............................... Ime i prezime......................................................(ID3) 10 2....................................Da bi postigli konfiguraciju inertnih plinova elementi XVI skupine PSE treba da (ŠTO?).................koncentracija iona čiste vode je (koliko?)........................................... ................................. ..................... Kako se dobija trostruki superfosfat (umjetno gnojivo)? ID3) 10 5............................................................................. Amonijak (NH3) je pod normalnim uvjetima (Što?)........................................................................................... kako i kada je otkrio fosfor (P)?............................Datum........................................................................ 1................................................................(ID5) 10 ukupno bodova............................... Zašto se upotrebljava "tinktura joda"?..................(ID5) 10 10.....................................................................(ID4) 10 7.......................... ................................................................ .................................................................... Sve što znaš:......................... .................................................................................... . Tko.......................................................(ID3) 10 4......... .................................................. ............................. Didušikov trioksid (N2O3).............................................................. Jedan volumen vode otapa na 00C ................................................(ID4) 10 9............(koji element?) . On je teži od vodika (koliko puta)...............

............................Datum.................................................... 1.................................... To je EGZOTERMNA ENDOTERMNA reakcija............................................. predvidio ga Mendjeljejev. ..Što je to "Thomasovo brašno"?................ Didušikov tetroksid (N2O4)....................................... ........................ I D Test broj 07........................... zove se.................Ocjena....................................................................................................................................... Pored uporabe u proizvodnji šibica.......... ali mogu biti i (što?): ................. ..... tako što se vrši............................................................................................ Kako nastaje "nišador"? Napiši formulom: (ID5) 10 2..........g...................................... Sve što znaš:.. Koji je to kemijski element? Ime dobio po državi................ otkriven 1885..........(ID3) 10 6..(ID3) 10 8........... Kako?................................. (ID3) 10 4..................342 I D Test broj 06........................................................ fosfor (P) je u uporabi kao otrov za štetočine........................................................(ID3) 10 3.Proces uzimanja i trošenja kisika u organizmu.. Što?........................ Ime i prezime........................ a u ratu za proizvodnju napalm bombi i dimnih zavjesa........................ To je...............................................(ID3) 10 5. U nekim slučajevima arsenovi spojevi su u uporabi kao lijekovi................................... Što je to "carska vodica"?.......(ID4) 10 ukupno bodova.................................................. ...............................(ID4) 10 9.............................................................................. U organizmu arsenovi spojevi služe. kako se zapali šibica?..................................... kao katalizatori nekih kemijskih reakcija.............................................. ................... DA NE (ID3) 10 7.......................................... ....... (ID4) 10 10........ topline................................................................................................. Napiši formulom dobijanje dušićne kiseline (HNO3) iz čilske šalitre:......... .........................Objasni riječima...............................

........... Što je to "mineralizacija"?.Datum..............................(ID4) 10 8......................................................................................(ID3) 10 6..Drvce zamočeno u sumpornu kiselinu (H2SO4) pocrni... DA NE (ID4) 10 (ID4) 10 10 Koliko 1 l vode na O0C može otopiti klora (Cl)................... zbog njihove male topivosti..... koji je podesniji (topliviji): (ID3) 10 5........................................ ................................. .. 1..Kako se dobija iz rude galenita? (ID3) 10 7........... Kako amonijev hidroksid (NH4OH) reagira sa sumpornom kiselinom (H2SO4)? (ID4) 10 2............ Napiši način dobijanja dušićne kiseline direktnom sintezom dušika (N2) i kisika (O2) (ID3) 10 4........................................... I D Test broj 08................................................... Sumpor (S) se javlja u više alotropskih modifikacija...... ........ ukupno bodova.................................343 Ime i prezime......... ......................................... Sve o didušikovom pentoksidu (N2O5) što znaš?.................... Olovo je u prirodi u malim količinama (kojim?)......................(ID3) 10 3.......................... Kojih?. U % i u mas?............................................................. Biljke teško asimiliraju fosfate...................................................... Kako se dobija sumporvodik (H2S) u Kippovom aparatu: 9..........................ocjena............................................................. pa se tercijalni fosfat prevodi u primarni fosfat...

......................................................................Korozija željeza (Fe) ja BRZA SPORA oksidacija (ID4) 10 7................. Sve što znaš:...................................................................Datum...... Kisik (O2) se jedini sa skoro svim kemijskim elementima...........344 Ime i prezime.................... Dušikasta kiselina (HNO2)................................(ID4) 10 8........... sa drugim elementimo zovemo.................. Što je to "crveni" a što "bijeli" fosfor (P)?............................... Ogromna je uloga vode u industriji..... I D Test broj 9..................... Za preradbu 1 kg šećerne repe troši se (koliko) vode............ Bizmut (Bi) u prirodi se nalazi kao (što?)....... ....... ..................................................................... U uporabi je za (što?)........................................................................ .................Što predstavlja zbirnu formulu............................. Kako?.... ........................................za jednu haljinu od umjetne svile:.................................................. 1.........................................(ID4) 10 ukupno bodova.U laboratoriji se sumpor dioksid (SO2) dobija iz bakra (Cu) i sumporne kis (H2SO4): (ID4) 10 9..........................................a proces se zove.............................................................................. Kako se proizvodi urea (umjetno gnojivo ...............................................ocjena........ Napiši način dobijanja dušićne kiseline (HNO3) iz smjese amonijaka (NH3) i zraka....................................Napiši formulom? (ID3) 10 5....... za jedne novine............(ID4) 10 6.......................)ID3) 10 4.............................. ....................................................................................................................... kod proizvodnje sumporne kiseline (H2SO4)? (ID 4 ) 10 10.....................................................................................(ID3) 10 2............................................. kada se prevedu preko katalizatora na 6000C: (ID3) 10 3.................. Na običnoj temperaturi sumporna kiselina (H2SO4) je (nastavi)...........a za proizvodnju jedne boce piva troši se koliko vode....... Spojeve kisika...................... ............

.................................................(ID4) 10 9............................... Phosphorus na grč................................................. sem (kojeg?)........................... Kako kalijev klorid (KCl) štetno utiče na neke biljke (duhan........... daje otopinu.......ocjena............... Arsenovi spojevi SLUŽE NESLUŽE u borbi protiv biljnih štetočina.......... ..........................................................................................................Zašto se tek na osnovi kemijske analize........................................... Kako se dobija? (ID3 ) 10 6.......... Sve što znaš:................................................................ Na kojoj temperaturi?...............Rutherfordu 1772...................... određuje kojaumjetna gnojiva treba dodati i koliko?... grožđe.......................................... Kojoj?............................. 1.....................................g.................................... Kako?............................... znači............... ............ Dušik PODRŽAVA NEPODRŽAVA gorenj (ID3) 10 2................. Sve što znaš?........................ AKTIVNIJI NEAKTIVNIJI od dušika (N2) (ID3) 10 5.............................................Perklorna kiselina (HClO4)................ Soli dušićne kiseline (HNO3) zovu se.....................(ID3) 10 4.................................. To je bezbojna tečnost.................. Volumni odnos dušika je u atmosferi.... krumpir......Sumpor trioksid (SO3)................. ........ Što?............................................. ... ................. Koliki?......................... . Amonijak (NH3) sa vodom................................................... Kojih?.....................Datum............. Halogeni imaju niz sličnosti....................... DA NE (ID3) 10 3................................................................................ Dušićna kiselina je jako OKSIDACIONO REDUKCIONO sredstvo Otapa sve metale........(ID5)10 ukupno bodova... (ID4) 10 8.......... koja vrije.345 Ime i prezime.......................................... I DS Test broj 10........................................................................................................................Ima točku vrenja na temperaturi....... Dobio ga je iz zraka... Tali se na temperatur............................ koja djeluje slabo bazno................. Kojoj?......(ID5) 10 10...........................Otkriće dušika (N) pripisuje se D.... šećerna repa) pa se za te kulture rabi kalijev sulfat (K2SO4)...........(ID3) 10 7..................................... hmelj.

......................ocjena................. Kako?........................................................................... Kako?........................ XIV skupina PSE zove se............................................................... Koje tvari utiču na brzinu kemijske reakcije?.......... ....................................................................................................346 Ime i prezime............................................................................5 6........................................ ako je elektroliza trajala 5000 sec..............................Datum............ I skupina PSE zove se.... ......................................................10 ukupno bodova............ Kako?...5 a što sinteza?....................................... a zlato je (III): 10 10................................................. Što je to analiza?........... Kako?..........................10 7.................................................................................................................................5 Druga skupina PSE zove se......... ....................................... ........................................... anoda je (što?)............................................... a struja bila jačine od 3 A? 10 9...........................................5 m dužine stvara napon od koliko?............................................................................. Prvi zakon elektrolize glasi.... ............................................... (što?).........................................................................Jegulja od 1....................... Kako?............................... Pravilo le Chateliera glasi..............................................................2 8...................................................5 4..... Koliko će se izlučiti bakra (Cu) pri elektrolizi bakarnog II sulfata.......... .................... Katoda je. Jegulja je pokretni gorivi članak........................................... Kako?................................................1 0 5....................................................2 XV skupina PSE zove se.........................................(IC 10 2..2 XVII skupina PSE zove se.............................................................. Kako?.............................................................. 1...................................................... 10 3........................................................ ......................................................................................................... Kako?..............2 XVI skupina PSE zove se........................................ U kojim su skupinama prijelazni elementi?........Koliko dugo će trajati elektroliza presvlačenja zlatne narukvice sa 4 g zlata (Au) Jačina struje je 5 A............................................. Kako?.........2 XVIII skupine PSE................................................................................................................................................ zove se.......................

Mrtva priroda nam daje elementarni dušik (N) u zraku i solima. . gorka sol (MgSO4x7H2O). sfalerit (ZnS). dušikovi spojevi prelaze u amonijak (NH3). već je ukazivala da u zraku pored kisika (O2) i dušika (N2) ima još neki element. dobivenog iz zraka i iz dušikovih spojeva različita. grafit. Razlika je iznosila 0. Nemetalni. cink (Zn). Dušik (N). 01. 10. To su spojevi. Otkrili su argon (Ar) Ramsay i Rayleigh 1894. Argos grč. Kad biljni i životinjski svijet ugine.006 g i nije poticala od nepravilnog mjerenja. antimonit (Sb2S3). 03. Ne 04. Životinjski svijet se hrani biljkama i od njih uzima dušikove spojeve za svoje proteine (bjelančevine). bizmut (Bi) srebrenobijel. bor (B). biljka siše nitrate. jer njih organizmi nemogu neposredno da iskoriste. Tako je "trijumfom treće decimale" matematičkim putem otkriven argon (Ar). pak može da rabi uglavnom nitrate. 05. Realgar (As2S3). pa ih vrlo složenim postupkom prerađuje. CO2 + 6 H2O + klorofilna fotosinteza => C6H12O6 + 6 O2 07. Nađeno je da je apecifična masa dušika (N).g. Argon (Ar). sumpor (S). 02. a ovaj u nitrate.347 I D 10 RJEŠENJA I ODGOVORI I D TESTOVA Odgovori i rješenja I D testa broj 01. koji za živi svijet nisu značajni ni elementaran niti u solima. arsen (As) smeđ. 09. 06. halkopirit (CuFeS2. fosfor (P) bijel. Biljni svijet. pirit (FeS2). Sav proces se zove nitrifikacija. Poslije je i eksperimentalno dokazan.Dijamant. koji sadrže dušik (N). Galenit (PbS). bezbojan. 08. antimon (Sb) smeđ. arsenopirit (FeAsO2). znači bez energije. gips (CaSO4x2H2O). fosfor (P) i kalij(K) a ponekad i magnezij (Mg). Svojim žilicama.

Na Siciliji.meta fosforna kiselina P2O5 + 2 H2O => H4P2O7 . 08. . Apsorpcijom ultraljubičastog zračenja kisik(O2) se raspada na atomni kisik: O2 + uv zračenje => 2 O dalje O + O2 => O3 Freoni razaraju molekule ozona (O3): CCl2F2 + uv => CClF2 + Cl. Crvenkastim plamenom. P2O5 + H2O => 2 HPO3 . 05. dalje O3 + Cl => ClO + O2 ClO + O => Cl + O2 06. arsen (As) antimon (Sb) i bizmut (Bi) 02. Ima uporabu. telur (Te) mrk. Ugljik (C). bezbojan plin. germanij (Ge). 01. 16 HCl + 2 KMnO4 0> 2 KCl + 2 MnCl2 + 5 Cl2 + 8 H2O 09. Dušik (N) i fosfor (P).348 Rješenje i odgovori I D testa broj 02. sumpor (S) žut. sladunjava okusa. Dušikov suboksid (N2O). Kisik (O) modar. olovo (Pb Rješenje i odgovori I D testa broj 03. selen (Se) crven. silicij (Si).orto fosforna kiselina 04. Tiroksina u funkciji štitne žlijezde. 10. 07. polonij (Po) ima radioaktivne osobine. kao narkotik (veseli plin). jodiranjem kuhi njske soli (NaCl).piro fosforna kiselina P2O5 + 3 H2O => 2 H3PO4 . kositar (Sn). gušavost. Texasu i Japanu. Dobija se: NH4NO2 + pov.temperatura => N2O + 2 H2O 03.

U prirodi. 02. astat (At).O . bezbojan i vrlo otrovan plin. Kemijski vrlo aktivan. 09. Njene soli hipokloriti.349 01. . Struktura: H . gusta mr ka. okusa i mirisa. Dušikov monoksid (NO). 10. 05. Dobija se frakcionom destilacijom tekućeg zraka.Piere i Maria Curie 1898. i ribonukleinska kise lina (RNA). ali mrka. 04. Lakopokretljiva žuta tekućina. počne da vrije i prelazi u žutu paru. Fluor (F) bezbojan. Neon (Ne). Postoji kao N2 molekul.Cl 07. postaje ponovo tečna. 4 HCl + MnO2 => MnCl2 + Cl2 + 2 H2O 06. Deoksiribo nukleinska kiselina (DNA). ima jake oksidacione osobine. nitrita i u proteinima. brom (Br) crvenomrk jod (J) ljubičast. klor (Cl) žutozelen. 1 l dušika (N2) ima masu od 1.25 g i 14 puta je teži od vodika. Plin bez boje. SiO2 + 2 C + 2000oC => Si + 2 CO 08. već na zraku prelazi u dušikov dioksid (NO2 2 NO + O2 => 2 NO2 03.g. Sa kalijevim hidroksidom (KOH) daje "ževelsku vodu". kao slobodan u zraku i u obliku nitrata. sve tamnija tekućina.

ksenon (Xe).350 Rješenja i odgovori I D testa broj 04. Helij (He). radon (Rn). Stlačena smjesa se ugrije na 400 .500oC. 04. pa se prevede preko katalizatora (Fe). neon (Ne). CaF2 + H2SO4 => CaSO4 + H2F2 Br2 + H2 => 2 HBr H2 + J2 => 2 HJ . 8 atoma. Amonijev nitrat (NH4NO3). 06. argon (Ar). 8. 10. 07. Kad se hladi prela zi u bezbojan plin 2 NO2 => (NO2)2 => N2O4 lako se otapa: 2 NO2 + H2O => HNO2 + HNO3 03. 08. kripton (Kr). Modro. 2 NaCl + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HCl 09. 8 i 6 atoma. Na običnoj temperaturi crvenosmeđe boje. 02.6 i 2 atoma. Mono natrijev fosfat (NaH2PO4). Crvenkastim plamenom. 05. a neizreagirani plinovi se vraćaju u proces. Amonijak (NH3) se uklanja ukapavanjem. 01. Smjesa vodika (H2) i dušika (N2) se moraju stlačiti na 200 bahra. dinatrijev fosfat (Na2HPO4) trinatrijev fosfat (Na3PO4).

pH čiste vode = 7.masa vode = 1.76. Rješenja i odgovori I D testa broj 06.. 2 elektrona nemetali. 06. . Otopina joda u etil alkoholu. 09. postojana samo na niskim temperaturama: N2O3 + H2O => 2 HNO2 03. 8. H . Sirovi kaučuk se grije na 150oC i sjedinjuje se sa sumporom (S). Upotrebljava se kao spoljni antiseptik u medicini. u čistoj vodi koncentacija iona je 1o-7mol/dm3. 1000 volumena plinovitog amonijaka (NH3) 02. 2 atoma na atome sumpora (S). 04.Cl = O 10. Pozitivnom trooksidnom stanju. sp. tražeći zlato (Au) dobio fosfor (P) misleći da je dobio elemenat "vatru".5 puta teži od vodika (H2).g. oštra mirisa. Otrovan bezbojan plin. Dobija se guma. telur (Te) sa osobinama metala. 0. 05. Tamna tekućina. 01. Brandt 1669. sp. 08.351 Rješenja i odgovori I D testa broj 05. 07. toplota = 1. alkemičar.O . Ca3(PO4)2 + H3PO4 + 3 H2O => 3 Ca(H2PO4)2xH2O.

Mogu biti žestoki otrovi. Disanje. kao oksidaciono sredstvo u raketnim motorima. NE 07. Letjelica s kojom su se astronauti spustili i poletjeli sa Mjeseca imala je oko 4. egzoterman proces. sumpor (S) se oksidira i šibica se za pali. oslobađa. Didušikov tetroksid (N2O4) u uporabi. NH4OH + HCl => NH4Cl + H2O 02.352 01. Prevlačenjem glavice šibice po kutiji. Rješenja i odgovori I D testa broj 07. koji je oksidaciono sredstvo i sa sumporom (S) i antimonovim (Sb) sulfidom. Kako je reakcija egzotermna. To je kalcijev fosfat. 10. Smjesa (3 HCl + HNO3) otapa sve metale. 2 NaNO3 + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HNO3 04. . koji se dobija kao nus produkt uz čelik Pogodan za kisela tla. Oslobađa se se nascentni klor (Cl) koji je veoma reaktivan: HNO3 + 3 HCl => NOCl + 2 Cl + 2 H2O 05. u ratu kao bojni otrovi. 06. 08. Glavica šibice sadrži smjesu kalijevog klorata (KClO4). 09. Germanij (Ge). temperatura zbog trenja poraste. crveni fosfor reagira sa kalijevim kloratom. Premaz na kutiji je crveni fosfor (P) i stakleni prah.5 t didušikovog tetroksida (N2O4) 03.

08. 03. vrlo nepostojana. a onda iz humusa u mineralne tvari. vrlo nepostojana. Zbog raspada na dušikov dioksid (NO2) i kisik (O2) spada u jaka oksidaciona sredstva.Spada u slabije kiseline. 2 PbS + 3 O2 => 2 PbO + 2 SO2 PbO + C => Pb + CO 07. soli se zovu . 10. zove se mineralizacija.7 g Rješenja i oidgovori I D testa broj 08. amorfni.353 01. plastični. Didušikov pentoksid (N2O5) čvrsta kristalna bezbojna tvar.6 dm3. 06. 0. Rombski. monoklinski. FeS + 2 HCl => H2S + FeCl2 09.002 %. 4. 2 NH4OH + H2SO4 => (NH4)2SO4 + 2 H2O NH4OH + HNO3 => NH4NO3 + H2O 02. N2 + O2 => 2 NO dalje 2 NO + O2 => 2 NO2 2 HNO2 + O2 => 2 HNO3 ili 2 NO + H2O + 3 O => 2 HNO3 04. 14. Da. Proces pretvorbe organskih ostataka u humus. 01. Ca3(PO4)2 + 2 H2SO4 => Ca(H2PO4)2 + 2 CaSO4 05.

Sulfid bizmutit. 5. vrije na 338oC. Rješenja i odgovori I D testa broj 09.4oC. 82 %. 06. Raspada se : 2 HNO2 => NO2 + NO + H2O 02. 4 NH3 + 5 O2 => 4 NO + 6 H2O dalje 2 NO + O2 => 2 NO2 2 NO2 + H2O => HNO3 + O2 03. Pošto je reakcija vrlo burna nikada ne stavljati vodu u kiselinu (VUK) nego oprezno kise linu u vodu (KUV).0.354 nitriti. a na 450o se raspada.65. 08. 01. Bezbojna uljasta tekućina. za spravljanje lako topljivih slitina: Rozeov metal. SO2 + H2O + NO2 => H2SO4 + NO / 2 NO + O2 => 2 NO2 10. pr miješanju sa vodom oslobađa se toplina. nepodržava gorenje. spora oksidacija. 04. Pare vrlo otrovne. 1. To su alotropske modifikacije fosfora (P). oksidacija. bez mirisa. Crveni je stabilniji. mrzne na 10. 02. 07. 2 NH3 + CO2 => NH2CONH2 + H2O 05. Oksidi. Cu + 2 H2SO4 => CuSO4 + SO2 + 2 H2O S + O2 => SO2 / 4 FeS2 + 11 O2 => 8 SO2 + 2 Fe2O3 09. 15 kg. Vudov metal (tali se na 70oC). .

44. sa bazama grade soli 10. ali višak odlazi u vodotoke i bunare i onečiščuje okoliš. Kada se na neki sustav. Umjetna gnojiva su topljiva u vodi i veći dio biljke iskoriste. 08. Na običnoj temperaturi tekućina. Služe. Katalizatori. škodljivi plinovi. Nitrati. oksidaciono. 2 KCl + H2SO4 => K2SO4 + 2 HCl. Burno reagira sa vodom dajući sumpornu kiselinu (H2SO4): SO3 + H2O => H2SO4 09.1oC.O . 02.355 NH3 + H2O => NH4OH 03. sustav će reagirati tako da se djelovanje smanji. 04. Klor je u pozitivnom sedmooksidnom stanju: O // H . Svi se spajaju sa vodikom. već na 17oC prelazi u kruto stanje. Nosilac svjetlosti. Pt). 06. koji iz reakcije izlaze nepromjenjeni. rabe se u industriji eksploziva. 280oC. 01. 86oC. nema niti jednog slobodnog u prirodi. Vrije na 45oC. Soli perklorati. Au. plemenitih metala (Ag. svi su bezbojni. 05. . koji je u ravnoteži djeluje izvana. 07.Cl = O // O Rješenja i odgovori I D testa broj 10. aktivniji.

rep. 10. dušikova (N) skupina PSE. Ugljikova (C) skupina PSE. koji protiče (Q) kroz elektrolizer. Glava. DODATCI Spisak minerala (ruda) pojedinih kemijskih elemenata: Litij (Li) . proporcionalna je množini elektriciteta. 06. 05. kisikova (O) skupina PSE. jednak je umnošku jakosti struje (I) i vremenu (t). 09. inertni (plemeniti ) plinovi 08. Masa tvari izlučena na elektrodi.356 03. Od III skupine PSE do XIII skupine PSE. koje je prošlo kroz elektrolit. Alkalijski metali. 04. 07. halogeni elementi. 450 V. Rastavljanje tvari na komponente. Naboj. zemnoalkalijski metali. dobivanje novih tvari iz poznatih tvari.

357 * Amligonit (LiNaAl(PO4)) * Trifilin (LiFeMn(PO4)) * Spodumen (LiAl(Si2O6)) * Lepifdolit (K(AlLi)3(AlSi3O10)(OHFe)2) * Petalit (LiNa(AlSi4O10)) Natrij (Na) * Albit (Na(AlSi3O8)) * Oligoklas ( CaNa(AlSi3O8)) * Kamena sol (NaCl) * Čilska salitra (NaNO3) * Kriolit (Na3(AlF6)) * Glauberova sol (Na2SO4x 10 H2O) * Boraks (Na2B4O7 x 10 H2O) * Kriolit (NaAlF6) Kalij (K) * Glinenac (K(AlSi3O8)) * Tinjac .muskovit ( KAl2(AlSi3O10)(OHF)2) * Flogopit (KMg3(AlSi3O10)(OHF)2) .

kalijevc sulfat ( K2Mg(SO4)2 x 6 H2O) * Polihalm (K2Ca2Mg((SO4)2 x 2 H2O * Langbajnit (K2Mg2(SO4)3) Rubidij (Rb) * Lepidolit (K(AlLi)3(AlSi3O10)(OHF)2) Cezij (Cs) * Poluks (Cs(AlSi2O6) x 1/2 H2O Berilij (Be * Beril (Be2Al2(Si6O18)) * Euklas (BeAl(SiO4)OH) * Gadolinit (Be3Y2Fe(SiO4)2O2) * Hrizoberil (Al(BeO4)) .358 * Silvin (KCl) * Karnalit (KMgCl3 X 6 H2O) * Kainit (KMgCl(SO4) x 3 H2O) * Šenit .

359 * Fenakit (Be2(SiO4)) Magnezij (Mg) * Dolomit (CaMg(CO3)2) * Magnezit (MgCO3) * Olivin ((MgFe)2(SiO4)) * Enstatit ( Mg(SiO3)) * Serpentin ( Mg6(Si4O11)(OH)6 x H2O) * Milovka (Mg3(Si4O10)(OH)2) * Stiva (Mg4(Si6O15)(OH)2) * Azbest (Mg6(Si4O11)(OH)6 x H2O * Kiserit ( MgSO4 x H2O) * Kainit (KMgCl(SO4) x 3 H2O) * Karnalit (KMgCl3 x 6 H2O) Kalcij (Ca) * Vapnenac .kreda (CaCO3) * Dolomit (CaMg(CO3)2) * Sadra .gips ( CaSO4 x 2 H2O) * Anhidrit (CaSO4) * Margarit (CaAl2(Al2Si2O10)(OH.F)2) * Diopsid (CaMg(Si2O6)) .

360 * Volastonit (Ca(SiO3)) * Tremolit ( Ca2Mg5(Si8O22)(OH,F)2) * Fosforit (Ca5(PO4)3(OH,F,Cl)) * Apatit (Ca5(PO4)3F) Stroncij (Sr) * Celestin (SrSO4) * Stroncianit (SrCO3) Barij (Ba) *Težac (BaSO4) * Viterit (BaCO3) Radij (Ra) * Uranov smolinac - uranit (UO2)

Skandij (Sc), itrij (Y) * Tortvetit (YSc2(Si2O7) * Gadolinit (Y2FeBe2(SiO4)2O2) * Talenit (Y2(Si2O7)) * Ksenotim (YPO4) * Monacit ((Ce,Th)(P,Si)O4) Titan (Ti)

361 * Ilmenit (FeTiO3) * Titanit (CaTi(SiO4)O) * Perovskit (CaTiO3) * Rutil - titandioksid (TiO2) Cirkonij (Zr) * Cirkon (ZrSiO4) * Badelit (ZrO2) * Cirkonijev fluorid (ZrF4) Vanadij (V) *Patronit (VS4) * Vanadinit (Pb5(VO4)3Cl) * Roskelit (K(Al,V)2(AlSi3O10)(OH,F)2 Tantal (Ta) * Tantacit ((Fe,Mn)Ta2O6)

Krom (Cr) * Kromit (FeCrO4) * Olovni kromat (PbCrO4) Molibden (Mo) * Molibdenit (MoS2) * Vulfenit (PbMoO4) * Molibdenov sjajnik (MoO3)

362 Volfram (W) * Šelit (CaWO4) * Stolcit (PbWO4) * Volframit ((Mn,Fe)WO4) * Volframovo žutilo (WO3 x H2O) Mangan (Mn) * Piroluzit (MnO2) * Braunit (2 MnO3 x MnSiO3) * Biksbiit ((Mn,Fe)2O3) * Manganit ( Mn2O3 x H2O) * Hausmanit ( Mn3O4) * Kriptomelan ((Ba,K)2Mn8(O,OH)10 * Dodofrozit ( (MnCO3)

Željezo (Fe) * Magnetit (Fe3O4) * Hematit (Fe2O3) * Limonit (Fe(OH)2) * Siderit (FeCO3) * Pirit (FeS2) * Triolit (FeS) Kobalt (Co)

363 * Smaltin (CoAs2) * Kobaltin (CoAsS) * Lineit (Co3S4) Nikal (Ni) * Garnierit ((Mg,Ni)3(Si2O5)(OH)4) * Nikelin (NiAs) * Nikalna pakovina (NiAs2) * Gersdoftit (NiAsS) * Milerit (NiS) Platina (Pt) * Heksafluoridit (PtF6)

Bakar (Cu) * Halkopirit (CuFeS2) * Bornit (Cu5FeS4) * Kubanit (CuFe2S3) * Halkozin ( Cu2S) * Kuprit (Cu2O) * Malahit (Cu2(OH)2(CO3)) * Azurit (Cu3(OH)2(CO3)2) Srebro (Ag)

364 * Argentit (Ag2S) * Sromejerit (CuAgS) * Tetraedrit ( (Cu,Ag)3(Sb,Ag)S3) * Prustit (Ag3AsS3) * Margitit (AgSbS2) * Piragirit (Ag3SbS3) * Kerargirit (AgCl) Zlato (Au) * Silvanit (AuAgTe4) * Nagiagit ((Pb,Au)(S,Te,Sb)2) * Krenerit (AuTe2) Cink (Zn) * Sfalerit (ZnS) * Smitsonit - plemenita kamenina ( ZnCO3) * Silikatna kamenina (Zn4(SiO2O7(OH)2 x H2O)

Kadmij (Cd) * Grinokit ( CdS) * Otavit (CdCO3) Živa (Hg) * Cinober (HgS) * Levingstonit (Hg(Sb4S7) Bor (B)

365 * Boraks (Na2B4O7 x 10 H2O) * Kernit (Na2B4O7 x 4 H2O) * Kolemanit (CaB3O5OH x 2 H2O) * Borokalciot (CaB4O7 x 4 H2O) * Boronatrokalcit (NaCaB5O9 x 8 H2O) * Pandermit (Ca4B10O19) Aluminij (Al) * Glinenac (Mg(AlSi3O8)) * Ortoklas (K(AlSi3O8)) * Albit (Na(AlSi3O8)) * Anortit (Ca(Al2Si2O8)) * Muskovit (KAl2(AlSi3O8)) * Kaolinit (Al2(Si2O5)(OH)4) * Korund (rubin, safir, ametist, smaragd, topaz ) (Al2O3) * Boksit (Al2O3 x H2O)

Talij (Tl) * Lorandit (TlAsS2) * Vrbait (TlAs2SbS5) Germanij (Ge) * Argirodit (Ag8(Ge,Sn)S6) * Germanit (Cu6FeGe2S8) Kositar (Sn)

366 * Kasiterit (PbS) * Stanin ( Cu2FeSn4) Olovo (Pb) * Galenit (PbS) * Cerusit (PbCO3) * Stolcit (PbWO4) * Anglezit (PbSO4) * Boulangerit (Pb2oSb16S44) Fosfor (P) * Fosforit (/Ca5(PO4)3) * Apatit ( Ca5(PO4)3F * Vivianit ( Fe3(PO4)2) * Vavelit (Al3(PO4)2(OH,F)3) * Monacit (Ce,Th)(PO4,SiO4)

Arsen (As) * Arsenopirit (Fe(AsS)) * Arsenov sjajnik (Ni(AsS)) * Arsensko željezo (Fe(As)2) * Klovitit (NiAs2) * Niklena pakovina ( NiAs) * Smaltin (CoAs2) * Realgar ( As4S4) * Auripigment (As2S3) * Prustit ( Ag3AsS3) * Enargit ( Cu3AsS4)

367 Antimon (Sb) * Antimonit (Sb2S3) * Teredrit ( (Cu,Zn,Fe,Ag,Hg)(Sb,As,Bi)S4) * Pirostilpnit (Ag3SbS3) * Burnonit ( CuPbSbS3) * Volsbergit ( CuSbS2) * Cinkenit ( PbSb2S4 * Štefanit (Ag5SbS4 * Breithaubit (NiSb) * Ulmanit (NiSb3) * Dikrasit (Ag2Sb)

Bizmut (Bi) * Bizmutov sjajnik (BiS3) * Bizmutov oker (Bi2O3) * Galenobizmutit (PbBi2S4) * Šapbahit (AgBiS2) * Emlektit (CuBiS2) * Tetradimit (Bi2Te2S) * Eulitin (Bi4(SiO4)3) Sumpor (S)

F)2 * Hiolit ( Na5(Al3F14) Klor (Cl) * Kamena saol (NaCl) * Silvin (KCl) * Karnalit ( KMgCl3 x 6 H2O) * Bišofit ( MgCl2 x 6 H2O) * Kainit (KMgCl(SO4) x 3 H2O .368 * Pirit (FeS2) * Halkopirit (CuFeS2) * Olovni sjajnik (PbS) * Cinkov sjajnik ((ZnS) * Gips (CaSO4 x 2 H2O) * Gorka sol (MgSO4 x 7 H2O) * Viserit ( MgSO4 x H2O) * Težac (BaSO4) Glauberova sol ( Na2SO4 x 10 H2O) Selen (Se) * Lebdeća porašina (SeO2) Telur (Te) * Bizmut-telurid (Bi2Te3) * Tetradimit ( Bi2Te2S) * Selentelur (Te.Se) Fluor (F) * Fluorit (CaF2) * Topaz (Al2(SiO4)(OH.

slijedi doba Egipta. dobio Nobelovu nagradu. U svim tim razdobljima. * S. direktor Nobelovog instituta.369 Jod (J) *Lautarit (Ca(JO3)2) Povijest kemije Kemija je svojim otkrićima obilježila razvoj ljudskog roda. srednji vijek. koji su svojim otkrićima obilježili razvoj kemije. doba alkemije i doba moderne kemije. 1903. Abecednim redom dati su samo najznačajniji znanstvenici. rimsko doba. . ARRHENIUS Švedski znanstvenik. pa doba antičke Grčke. Prvi početci su od Feničana. dao teoriju disocijacije. najvažniji je čovjekznanstvenik. djelovao u Stockholmu.g.

g.370 * A. uradio veliki broj (1899) publikacija. djelovao u Parizu. predsjednik KWG (Keiser Wilhelm Gesellschaft). BOHR Danski znanstvenik.. . uradio prva točna određivanja atomskih masa. * N. * H.A. * M.P. uradio sintezu amonijaka (NH3) sa Haberom. otkrio "Bohrov princip korespodencije". BOSCH Njemački znanstvenik.J. dao načelo za uporabu kemijskih simbola. djelovao u Parizu. BERZELIUS Švedski znanstvenik.. AVOGADRO Italijanski znanstvenik. BERTHELET Francuski znanstvenik. radio na ovisnosti plinova i molekulskoj masi plinova. djelovao u Torinu. * C. BECQUERELL Francuski znanstvenik. uradio razne laboratorijske pribore. otkrio pojavu radioaktivnosti. uradio "kalorimetrijsku bombu" * J.E. dao "Bohrov model atoma". djelovao u Stockholmu.Q. radio na uranovim solima.g.C. dobio Nobelovu nagradu 1931. dobio Nobelovu nagradu. zajedno sa Curie-vima dobio Nobelovu nagradu 1903. direktor univerziteta u Kopenhagenu.

N.M. * J. dao teoriju kiselina i baza. BRONSTED Danski znanstvenik.371 * J. osnivač Deutche Bunsen Gesellschaft fur Chemie. djelovao u Kopenhagenu. osnovao časopis "Chemical News". CROOKES Engleski znanstvenik iz Londona. konstruirao "Bunsenov plamenik". CAVENDISCH Engleski znanstvenik. * sir W. dao veliki doprinos razvoju kemije. CRAFTS Američki znanstvenik sa Harvarda i Massachuttes Insstitute of Tehnology. * H. član Royal Society. CURIE Poljska znanstvenica. * R. bio predsjednik Royal Society (kraljevska akademija znanosti) * M. BUNSEN Njemački znanstvenik. .S.W. suotkrivač sa Fridelom sinteze toluena. već sa 30 godina. djelovala u Parizu. djelovao u Heildebergu. Tražeći temu za doktorsku disertaciju zaintrigiralo ju je "Bequerelove zrake". djelovao u Londonu.

bor (B). djelovao u Londonu.372 mukotrpno radeći dvije godine izolirala radij (Ra) i polonij (Po). porijeklom iz siromašne obitelji. dao "Drummondovo svjetlo" * P. * T. Faradaya.W. dao pravilo "trijada kemijskih elemenata. * J.L. kao sitnoj. dao osnove stehiometrije. pripravio mravlju kiselinu. Otkrio natrij (Na). dobila Nobelovu nagradu 1903. dao hipotezu o atomima. poznata tikvica nosi njegovo ime. Bio direktor Royal Society u Londonu. dao "Dulong-Pettitovo pravilo". DALTON Engleski znanstvenik iz Manchestera. DRUMMOND Engleski znanstvenik . ERLLENMEYER Njemački znanstvenik..g. * J. DOBEREINER Njemački znanstvenik iz Jene. DAVY Engleski znanstvenik. otkrila pojavu radioaktivnosti. Maria Sklodowska Curie je najveća žena u znanstvenoj kemiji u povijesti ljudskog roda. koja je potvrđena tek poslije 100 godina. * E. govorio o kiselinama. . svojim radom dobio plemićku titulu. kalcij (Ca)sroncij (Sr). ali kako sam kaže najveće otkriće je školovanje i odgoj M. barij (Ba). ali djeljivoj čestici. i 1911. kao spojevima vodika (H). dao "zakon umnoženih omjera masa". * sir H. kalij (K). DULONG Francuski znanstvenik iz Pariza. djelovao u Heildebergu i Munchenu. dao strukturu naftalina.

kod proizvodnje sumporne kiseline (H2SO4). GAY-LUSSAC Francuski znanstvenik iz Pariza. dao sa Craftsom znamenitu sintezu toluena. djelovao u Berlinu. djelovao u New Yorku i Chicagu. FEHLING Njemački znanstvenik. * E. radio na sintezi parafina.. radio na karboksilnim kiselinama. djelovao na College of Pharmacy u Philadelphiji. * J.g. * C. FERMI Američki znanstvenik. djelovao na Sorboni. FRASCH Američki znanstvenik. * F. FRIEDEL Francuski znanstvenik. dao "Fehlingovu otopinu". dao "Gay-Lussacov zakon". dao "Fraschov postupak" dobijanja sumpora (S). djelovao u Stutgartu. * H. GHIORSO Američki znanstvenik djelovao na kalifornijskom sveučilištu. FISCHER Njemački znanstvenik. otkrio pretvorbu bommbardiranjem neutronima. razradio proces olovneih komora.L. * A. objasnio strukturu pinakona.373 * H. na području kvantne teorije. . direktor KWI u Mulheimu. Dobio Nobelovu nagradu 1938.

HOFMANN Njemački znanstvenik iz Bonna. otkrio americij (Am). osnivač "Dutsche Chemische Gesellschaft". istraživao anilin. 1918. HABER Njemački znanstvenik. radio na teoriji naboja sa . * J.W. otkrio sa Ireneom umjetne radioaktivne tvari. * A.g. dobio Nobelovu nagradu. HUND Njemački znanstvenik.H. * I. mendeljejevij (Md). dobio Nobelovu nagradu 1933. djelovao u Gottinghamu. vant HOFF Nizozemski znanstvenik iz Amsterdama. kirij (Cm). dobitnik prve Nobelove nagrade 1901. kalifornij (Cf). * F. prvi dao sintezu amonijaka (NH3). * F. * F. istraživao električno stanje u kristalima. dao "Hundovo pravilo". muž Irene Curie. direktor KWI. laurencij (Lr). LANGMUIR Američki znanstvenik iz New Yorka.g. djelovao u Berlinu. berklij (Bk). djelovao u Parizu. osnivač stereokemije.374 radio na bombardiranju teškim ionima. JOLIOT Francuski znanstvenik.

dobivanje cijanida. djelovao u Munchenu. LINDE Njemački znanstvenik. * C.g. LAVOISIER Francuski znanstvenik iz Pariza. otkrio dobivanje teške vode (D2O). dao teoriju valewncije. djelovao na Berkeleyu. * A. radio na kinetičkoj teoriji. LIEBIG Njemački znanstvenik iz Munchena. pod izlikom da revoluciji nisu potrebni znanstvenici. radio na teoriji kemijske veze.375 Lewisom. dao "Liebigovo hladilo". LEWIS Američki znanstvenik. * H. * J. radio na ukapljavanju plinova.L. LOSCHMIDT Austrijski znanstvenik. na volumetrijskoj analizi. LE CHATELIER Francuski znanstvenik iz Pariza. 1932. . djelovao u Beču. * J.N. dobio Nobelovu nagradu. radio na teoriji radikala. dao "Le Chatelijev" princip. * G. "Lindeov postupak". dao "Loschmidtov broj". dao "zakon o održanju mase" Smaknut na giljotini od pariškog tribunala.

MENDJELJEJEV Ruski znanstvenik. galij (Ga). djelovao u Petrogradu. dao prvu tablicu periodnog sustava elemenata. MITSCHERLICH Njemački znanstvenik iz Berlina. * E. . McMILLAN Američki znanstvenik na Berkeleyu. MOSANDER Švedski znanstvenik iz Stockholma. skandij (Sc). * D. radio na kinetici plinova i elektromagnetnoj teoriji svjetla. * L. inverzije šećera.G. dobio neptunij (Np). predskazao germanij (Ge).g. otkrio lantan (La). direktor Radiaton Laboratory. MAXWELL Engleski znanstvenik. izračunao mnoge atomske mase. dobio Nobelovu nagradu 1951.376 * J. itrij (Y). terbij (Te). * E.I. * C. dao poijavu izomerije. erbij (Er). dao "Mitscherlichovu probu". MEYER Njemački znanstvenik. radio ne termokemiji. djelovao u Wurzburgu. djelovao u Londonu i Cambridgu.M.

377 * J. NEWLANDS Engleski znanstvenik iz Londona, dao teoriju "oktava". * J. NESSLER Njemački znanstvenik iz Karlsruha, dao "Nesslerov reagens" na amonijak (NH3).

* A.B. NOBEL Švedski rudarski inžinjer, djelovao u Stockholmu, usavršio destilaciju petroleja, pronašao dinamit. U svojoj oporuci odredio da se kamate njegovog imetka dodijele kao nagrada za najveće zasluge iz kemije, fizike, medicine, literature i borbe za mir poznato kao "Nobelova nagrada".

* H.C. OERSTEDT Danski znanstvenik iz Kopewnhagena, otkrio pojavu otklona magnetske igle. * W. OSTWALD Njemački znanstvenik, djelovao u Lepzigu, dao "Ostvaldov postupak", dobio Nobelovu nagradu 1909.g. * W. PAULI Austrijski znanstvenik, radio u Zurichu, na kvantnoj teoriji, dao

378 "Paulijev princip", 1945.g. dobio Nobelovu nagradu. * L. PAULING Američki znanstvenik, djelovao na Pasadeni, radio na kvantnoj mehanici i strukturi proteina, 1954.g. dobio Nobelovu nagradu. * MAX-PLANC Njemački znanstvenik iz Berlina, predsjednik KWG, postavio kvantnu teoriju.

* J. PRISTEY Francuski znanstvenik, otkrio kisik (O), klorovodičnu kiselinu (HCl), amonijak (NH3), odselio u Ameriku. * V. PRELOG Vladimir Prelog rođen 23.srpnja 1906.g. u Sarajevu. To je posljednji znanstvenik od naših dobitnika Nobelove nagrade, on je bio građanin svijeta cijenjen u znanstvenim krugoivima. Interesantno je da je kao 8-godišnji dječak nazočio paradi u čast nadvojvode Ferdinanda, koji je ubijen u poznatom "sarajevskom antentatu", samo nekoliko metara od mladog Preloga. Svoju osnovnu (pučku) školu i srednju školu izučavao u Zagrebu, a dvije godine srednje škole i u Osijeku, gdje je pod voditeljstvom prof Kurije dobio ljubav za kemiju. Već 1921.g. sa svojih 15 godina objavljuje znanstveni rad. Od 1924.g. studira u Pragu. Već 1929.g. daje doktorsku disertaciju u Pragu 1935.g. dolazi u Zagreb u Zavod za organsku kemiju. Omogućava početak rada "Plive", radi na sintezi kinina. Uz potporu Lavoslava Ružičke odlazi u Zurich 1941.g. Tijekom svog plodnog rada Vladimir Prelog surađivao sa mnogim svjetskim znanstvenicima, pa je njegov rad krunisan Nobelovom nagradom, za poznavanje stereokemije organskih spojeva.

379 Pored tog rada, uradsio je konformaciju u organskim molekulama znameniti CIP sustav ( Cahn Ingold Prelog) pravilo. Umro je 1998.g. u 92-godini života. * W. PRAUT Engleski znanstvenik iz Londona, dao vodik (H), kao pratvar "Prautova hipoteza".

* sir W. RAMSAY Engleski znanstvenik iz Londona, otkrio argon (Ar), helij (He) neon (Ne), kripton (Kr), ksenon (Xe), predsjednik Royal Society, dobio Nobelovu nagradu 1904.g.

* J.W. RAYLEIGH Engleski znanstvenik iz Londona, sa Ramsayem otkrio argon (Ar), "trijumfom treće decimale". * J.B. RICHTER Njemački znanstvenik iz Berlina, osnivač stehiometrijskog izračunavanja, dao zakon ekvivalentnih brojeva. * S. RINMAN Švedski znanstvenik, unaprijedio rudarstvo, pisao o željezu (Fe), dao "Rinmanovo zelenilo". * C.W. RONTGEN Njemački znanstvenik, djelovao u Munchenu, otkrio

380 Rentgenske zrake., Dobio Nobelovu nagradu 1901.g. * R.J. RYDBERG Švedski znanstvenik iz Lunda, dao "Rydbergovu konstantu". * sir E. RUTHERFORD Engleski znanstvenik , djelovao na Cambridgu, prvi dao model atoma, dobio Nobelovu nagradu 1925.g.

* L. RUŽIČKA Lavoslav Ružička, rođen 13. rujna 1887.g. u Vukovaru. Sa osam godina preselio u Osijek, gdje je završio osnovnu (pučku) školu i klasičnu gimnaziju. 1906.g. upisao Višu tehničku školu u Karlsruheu u Njemačkoj, gdje je diolomirao i doktorirao. Od 1916.g. je u Zurichu u Švicarskoj. Radio na piretriumu i kemiji terpena.. Od 1926.g. prelazi u Ženevu. 1927.g do1929.g radi u Utrehtu. 1934.g. izazvao veliku pozornost, kad je objavio sintezu muškog spolnog hormona andresterona i testosterona. Sva sredstva iz Nobelove nagrade dao za razvoj znanosti i u Zagrebu, kao i kupovine kolekcije slika nizozemskih slikara. Pored Nobelove nagrade, dobio je i mnoga druga priznanja i nagrade. * C.W. SCHEELE Švedski znanstvenik, djelovao u Stockholmu, otkrio mangan (Mn), barij (Ba), klor (Cl), dokazao kisik (O). * G.T. SEABORG Američki znanstvenik sa Berkeleya, dao radove na transuranima, otkrio plutonij (Pu), americij (Am), berklij (Bk), kalifornij

381 (Cf), dobio Nobelovu nagradu 1951.g. * E. SEGRE Američki znanstvenik sa Berkeleya, radio u "Manhatan projektu" u Los Alamosu na stvaranju atomske bombe. Dobio Nobelovu nagradu 1959.g.

* F. SODDY Engleski znanstvenik sa Oxforda, dao zakon "radioaktivnog pomaka", dobio Nobelovu nagradu 1921.g. * E. SOLVAY Belgijski znanstvenik, djelovao u Bruxellesu, razvio "Solvayev postupak" proizvodnje natrijevog karbonata (Na2CO3). * S.P.L. SORENSEN Danski znanstvenik, djelovao u Kopenhagenu, dao pojam kiselosti (pH). * T. SVEDBERG Švedski znanstvenik, djelovao u Upsali, radio na koloidima, konstruirao ultracentrifugu, 1926.g. dobio Nobelovu nagradu. * L.J. THENARD Francuski znanstvenik iz Pariza, otkrio vodik peroksid (H2O2), "Thenardovo modrilo".

382 * S.G. THOMAS Engleski znanstvenik, djelovao u Londonu, dao "Thomasov postupak" u metalurgiji.

* sir W. THOMSON Ili lord Kelvin of Largs, škotski znanstvenik iz Glasgova, dao "Thomsonov efekt", skala temperature po lordu Kelvinu. * E. TORRICELLI Italijanski znanstvenik iz Rima, konstruirao mikroskop, teleskop, dao "Torricellijevu cijev" * J. TYNDALL Irski znanstvenik, djelovao u Londonu, dao sa Faradayem "Tyndallov fenomen". * L. N. VOUQUELIN Francuski znanstvenik iz Pariza, otkrio krom (Cr), berilij (Be). * F. WOHLER Njemački znanstvenik, djelovao u Heildebergu, uradio prvu sintezu organskog spoja, pa ukinuo famu "vis vitalis".

383

Dobitnici Nobelove nagrade za kemiju Nobelova nagrada je nastala, kada je Alfred Nobel, švedski rudarski inžinjer, pronalaskjom dinamita, uvidio opasnost svog izuma. U svojoj oporuci 1895.g. odredio je da se kamate od prava na prodaju dinamita, svake godine dodijele u vidu nagrade, za naročite zasluge živim znanstvenicima na polju: kemije, fizike, medicine, literature i borbe za mir. - za fiziku i kemiju laureat daje Kraljevska švedska akademija znanosti u Stockholmu, - za medicinu laureat daje Karolinski institut u Stockholmu, - za literaturu Švedska akademija znanosti u Stockholmu, - za doprinos borbe za mir, Norveški Storthing u Oslu. Nagrada se sastoji u novcu i povelji, a dodijeljuje se svake godine 10.prosinca, na dan godišnjice smrti A. Nobela. Nagradu uručuje osobno švedski kralj. Nagrada se počela dodjeljivati 1901.g, ali nije u povijesti svake godine dodjeljivana, posebno u ratnim godinama Prvog i Drugog svjetskog rata. Nagrada varira od visine kamate na imutak A.Nobela od godine do godine, ovisno o količini proizvedenog dinamita. Pregled svih znanstvenika, koji su dobili Nobelovu nagradu ide od početrka dodjele, pa do danas. U kratkoj povijesti kemije navodio sam i neke znanstvenike, koji su dobili Nobelovu nagradu, ali ne samo za kemiju, nego i za fiziku. U ovom

384 pregledu su dati samo znanstvenici, koji su dobili Nobelovu nagradu za kemiju. * 1901.g. J. H. vant HOFF Znanstvenik, koji je djelovao u Berlinu, a nagrada mu je data za otkriće zakona kemijske dinamike i osmotskog tlaka u tekućinama.

* 1902.g E.H. FISCHER Djelovao u Berlinu, a nagradu mu dodijeljena za zasluge na identifikaciji šećera. * 1903. g. S.A. ARRHENIUS Djelovao u Stockholmu, dodjeljhena nagrada za teoriju elektrolitičke disocijacije. * 1904.g. sir W. RAMSAY Djelovao u Londonu, a nagrada dodjeljena, zbog otkrića inertnih (plemenitih) plinova. * 1905.g. A. BAYER Djelovao u Munchenu, nagrada dodjeljena, zbog radova na organskim bojama. * 1906.g. H. MOISSAN Djelovao u Parizu, nagrada dodjeljena, zbog rada na izolaciji fluora (F). * 1907.g. E. BUCHNER Djelovao u Berlinu, nagrada dodjeljena, zbog otkrića vrenja

WALLACH Djelovao u Gottingenu. A. zbog otkrića radija (Ra) i polonija (Po). * 1913. WERNER Djelovao u Zurichu. * 1910. O. * 1909. E. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena. W. V. * 1912. zbog rada na publikaciji "Gringardove reakcije". * 1911. RUTHERFORD Djelovao u Manchesteru.g. OSTWALD Djelovao u Lepzigu.g.385 bez žive stanice. zbog rada na alicikličkim spojevima.S. nagrada dsodjeljena. nagrada dodjewljena. GRINGARD Djelovao u Nancyju.g. * 1908. nagrada dsodjeljena.g. nagrada dodjeljena. zbog dopriniosa na vezi atoma u molekulama.g. M. . CURIE Djelovala u Parizu. zbog zasluga na polju katalize i brzine kemijske reakcije. zbog istraživanja na raspadu kemijskih elemenata.g.

F. zbog istraživanja biljnih boja. NERNST Djelovao u Berlinu. * 1921. * 1917. nagrada dodjeljena. W. F.386 * 1914.g. ATON Djelovao u Cambridgu. Nagrada nije dodjeljena. HABER Djelovao u Berlinu.H.g. Nagrada nije dodjeljena.g. * 1919. SODDY Djelovao u Oxfordu. zbog otkrića . * 1915. F.g. * 1918. * 1920.g. W.g. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena. W. zbog ratnih dejstava. WILLSTATTER Djelovao u Munchenu. T. zbog radova na radioaktivnim tvarima. Nagrada nije dodjeljena.g. nagrada dodjeljena. * 1922. nagrada dodjeljena. zbog otkrića sinteze amonijaka (NH3). zbog rada na području termokemije.g.

* 1926. ZSIGMONDY Djelovao u Gottinghamu.g. PREGL Djelovao u Gratzu. zbog radova na prirodi koloida. F. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena. zbog rada na disperznim sustavima. SVEDBERG Djelovao u Upsali. nagrada dodjeljena.387 izotopa neradioaktivnih elemenata. T. nagrada dodjeljena.g. * 1924. WINDAUS Djelovao u Gottinghamu.g. A. * 1928. * 1925. nagrada dodjeljena.O. A. H. zbog rada na konstrukciji žučnih kiselina. WIELAND Djelovao u Munchenu.g. zbog radova na mikroanalizi organskih spojeva. . * 1923. Nobelova nagrada za kemiju nije dodjeljena.g.g. R. zbog otkrića steroida. * 1927.

UREY Djelovao u New Yorku. F.JOLIOT-CURIE Djelovala u Parizu. . nagrada dodjeljena zbog sinteze elemenata.388 * 1929. I. * 1933. nagrada dodjeljena zbog radova na istraživanju na području termokemije. H. * 1930. FISCHER Djelovao u Munchenu. zbog rada na postupku s uporabom visokog tlaka. * 1932. nagrada dodjeljena.g. C. zbog otkrića teškog vodika. nagrada dodjeljena. * 1934. zbog sinteze elemenata I. Nobelova nagrada za kemiju nije dodjeljena. A. LAGMIUR Djelovao u Schenectadyju. H.g. * 1935.g. zbog radova na strukturi boje krvi. nagrada dodjeljena. BERGIUS Djelovao u Heildebergu.g. nagrada dodjeljena zbog otkrića postupka s uporabom visokog tlaka F. nagrada dodjeljena. JOLIOT Djelovao u Parizu. nagrada dodjeljena.g. BOSCH Djelovao u Ludwigshafenu.g.g. HARDEN Djelovao u Londonu. zbog rada na šećernom vrenju. * 1931. C.

KUHN Djelovao u Heildebergu.g.g. zbog rada na difrakciji Rtg zraka. P. * 1941. DEBYE Djelovao u Berlinu. Nagrada nije dodjeljena.389 * 1936. . * 1942. Nobelova nagrada za kemiju nije dodjeljena.g. nagrada dodjeljena. W. * 1940.g.W. g. zbog rada na vitaminima. * 1939. zbog radova na hormonima.N. Nobelova nagrada za kemiju nije dodjeljena. BUTENANDT Djelovao u Berlinu. R. HAWORTH Djelovao u Birminghamu. * 1937.g. * 1938. zbog istraživanja l-askorbinske kiseline (C-vitamin). nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena. A.g.

nagrada dodjeljena. TISELIUS Djelovao u Uppsali. * 1944.I. VIRTANEN Djelovao u Helsinkiju.g.g. M. A. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena. * 1947. * 1948. zbog otkrića rascjepa jezgre teških atoma.g. J. nagrada dodjeljena zbog istraživanja virusnih proteina. zbog radova na indikatorima.B. sir R. SUMMER Djelovao u Ithacu.390 * 1943. zbog istraživanja alkaloida. nagrada dodjeljena.g. HAHN Djelovao u Gottinghamu.W. zbog radova na elektroforezi. W. zbog rada na dobivanju virusnih proteina.H.g. HEVESY Djelovao u Stockholmu. nagrada dodjeljena. ROBINSON Djelovao u Oxfordu. STANLEY Djelovao u Princetonu zajedno s Northopom. nagrada dodjeljena. NORTHOP Djelovao u Princetonu. zbog otkrića kristalizacije enzima. O. * 1945. A. J.K. nagrada dodjeljena.g. zbog radova na metodi konzerviranja živežnih namirnica. G. . * 1946.

zbog radova sa Martinom na kromatografiji. DIELS Djelovao u Kielu. SYNGE Djelovao u Bucksburnu. L.C. nagrada dodjeljena. M.R. T. zbog otkrića na području makromolekularne kemije. H.L.G. MARTIN Djelovao u Londonu. zbog radova na ekstremno niskim temperaturama.A.g. zbog otkrića sinteze dijena. nagrada dodjeljena za isto što i McMillanu. * 1954.M. nagrada dodjeljena. * 1951.g. nagrada dodjeljena. SEABORG Djelovao na Berkeleyu.GIAUQUE Djelovao na Berkeleyu.P. nagrada dodjeljena.391 * 1949. * 1950. W. isto kao i za Dielsa zbog otkrića sinteze dijena. nagrada dodjeljena. * 1953. E. J. * 1952. STAUDINGER Djelovao u Freiburgu. nagrada dodjeljena.g. K. McMILLAN Djelovao na Berkeleyu.P. nagrada dodjeljena.ALDER Djelovao u Kolnu. zbog rada na kromatografiji.F. zbog otkrića transuranskih elemenata. PAULING . H. zbog otkrića transurana.O.g.

392 Djelovao u Pasadeni. LIBBY Djelovao u Chikagu.g. nagrada dodjeljena. zbog objašnjenja lančastih reakcija.g. zbog određibvanja starosti uz potporu izotopa 14 C. F. sir C. nagrada dodjeljena. zbog otkrića lančastih reakcija u eksplozivima. SEMJONOV Djelovao u Moskvi.W. nagrada dodjeljena. radi istraživanja nuklearnih reakcija. TODD Djelovao na Cambridgu.g. SANGER Djelovao na Cambridgu.g. kod eksplozija. nagrada dodjeljena. V. nagrada dodjeljena. F. * 1956. HEYROWSY Djelovao u Pragu. * 1955. nagrada dodjeljena. radi razvoja polagrafske analize * 1960.g. * 1958. * 1959. du VIGNEAUD Djelovao u NewYorku. radi izoliranja insulina. nagrada dodjeljena. * 1957.N. J.g. nagrada dodjeljena. HINSHELWOOD Djelovao na Oxfordu. zbog izoliranja hormona. zbog istraživanja kemijske veze.N. . sir A. vasopresina. N.

M. R.g.B. M. K. zbog rada na kemijskim vezama . D. R. * 1965. C.g. za izuzetan doprinos na razrješenju organskih sinteza. zbog radova na asimilaciji. nagrada dodjeljena. PERUTZ Djelovao na Cambridgu. CALVIN Djelovao na Berkeleyu.g. nagrada dodjeljena zajedno sa Kendrewom za određivanje Rtg strukture mioglobina i hemoglobina. J. F.g. WOODVARD Nobelova nagrada dodjeljena. Houdjkin Nobelova nagrada dodjeljena za izuzetan doprinos razjašnjenju biokemijskih spojeva. * 1963. * 1964. * 1962. nagrada dodjeljena. J. zbog određivanja Rtg strukture mioglobina i hemoglobina. KENDREW Djelovao na Cambridgu.g.S.g.393 * 1961. * 1966. NATA Nagrada dodjeljena za izuzetne uspjehe na radu na polimernim spojevima.K.Z. MALICAN Nobelovu nagradu dobio .

L.J. L. * 1971. koji nose njihovo ime. ANFINSEN Nobelovu nagradu dobio. BARTHAN O. PORTER Nobelova nagrada podjeljena. S. NORISH J.B.R. M. LELUR Nobelova nagrada dodjeljena.MOOR V. * 1972. * 1968.g.H. D. HASEL Nobelova nagrada podjeljena. za doprinos na otkriću šećernih nukleotida i njihovoj ulozi u biosintezi. .H.ONZAGER Nobelova nagrada dodjeljena.HERTZBERG Nobelovu nagradu dobio. za izuzetan doprinos na razrješenju između kemijskih struktura i katalitičke aktivnosti ribonukleaze. * 1970.V. spojevima.g. zbog rada na elektronskim strukturama molekule slobodnih radikala. G.394 * 1967.STEIN Nobelova nagrada podjeljena. K. za izuzetan doprinos na razvoju koncepta konformacije.IGEN R.F. * 1969. zbog otkrića recipročnih odnosa.g. za istraživanja ekstremno brzih kemijskih reakcija.g. zbog izuzetnog doprinosa na ribonukleazi.g.

E. PRIGODJIN Nobelova nagrada dodjeljena. zbog izuzetnog doprinosa na istraživanju borana.O. . LEPSCOMB Nobelova nagrada dodjeljena. FISCHER J.V. WILLKINSON Nobelova nagrada podjeljena. PRELOG J.g. * 1975.D.g. za izuzetan doprinos na radu stereokemizma i stereokemije organskih molekula. I. MITCHELL Nobelova nagrada dodjeljena. zbog izuzetnog doprinosa razrješenja teorije makromolekula. za radove na organo-metalnim spojevima.395 * 1973. KONFORTH Nobelova nagrada podjeljena.g. * 1978. FLORY Nobelova nagrada dodjeljena. * 1977. V.N.J.g.g. D. * 1976. P.V. zbog istraživanja na neravnotežnoj termodinamici. zbog formulacije kemiosmotske teorije. * 1974. g.

KLUG Nobelova nagrada dodjeljena. K.TOB Nobelova nagrada dodjeljena.396 * 1979. GILBERTH F. * 1982.g. * 1981. * 1983. SAUGER Nobelova nagrada podjeljena. WETIG Nobelova nagrada podjeljena za izuzetan doprinos na uporabi spojeva bora (B) i fosfora (P) u organskim sintezama. A. MERRYFELD Nobelova nagrada dodjeljena.B.g. * 1984.g. H. BROWN J. P. za rad na kristalografskoj i elektronskoj mikroskopiji. za izuzetan doprinos na biokemizmu deoksiribonukleinske kiseline (DNA).g. H.g. . za izuzetan doprinos teoriji fotokemijskih reakcija. g. FUKU R. R. za razvoj metodologije za kemijsku sintezu na krutoj podlozi. za izuzetan doprinos na mehanizmu prijenosa elektrona. * 1980. BERG V. HOFMANN Nobelova nagrada podjeljena.

g.R. MITCHELL Nobelova nagrada podjeljena.HERSCHBACH T. DISENHOFER R.K. za izuzetan doprinos na radu na molekulama velike selektivnosti.g. J. * 1989. za rad na direktnim metodama određivanja kristalnih struktura. HABER H.L. CHEH Nobelova nagrada podjeljena. za izuzetan doprinos za otkriće katalitičkih osobina ribonukleinske kiseline (RNK). POLANY Nobelova nagrada podjeljena za radove na dinamici elementarnih čestica. CRAM J. CARL Nobelova nagrada dodjeljena. * 1990. fotosinteznog reakcionog centra.g. CORY . * 1987.J. za izuzetan doprinos na trodimenzionalnoj strukturi. H.397 * 1885.g. L. LEON C.J.g.R.J. D. PEDERSEN Nobelova nagrada podjeljena. * 1988.A. S. ATMANN T. * 1986.M.g. HOPTOMANN J. D.

OLA Nobelova nagrada dodjeljena. MOLHINA E. za izuzetan doprinos razrješenju kemizma ugljikovog kationa (C+).J. P. za radove na kemiji razgradnje ozona (O3).R. M.g.C. MARCUS Nobelova nagrada dodjeljena za rad na teoriji reakcije prenosa elektrona u kemijskim reakcijama i. ERNST Nobelova nagrada dodjeljena. za izuzetan doprinos na mutagenezi proteina. . * 1993.g. R. * 1992. J. MALIS Nobelova nagrada dodjeljena za izuzetan doprinos razrješenju polimerizacionih lančastih reakcija.B. R. * 1994. KRUCEN M.A. za izuzetan doprinos na razvoju nuklearne magnetne rezonancije (NMR) i spektroskopije visokog razlaganja čestica.g.A. * 1991. K.398 Nobelova nagrada dodjeljena za izuzetan doiprinos na metodologiji organskih sinteza. SMITH Nobelova nagrada dodjeljena.g.J.ROULAND Nobelova nagrada podjeljena. * 1995.g.

g.g.g. WOCKER J.K. BOUER J. SCONN Nobelova nagrada podjeljena. SMOULY Nobelova nagrada podjeljena.399 * 1996.H. ZEVAI Nobelovu nagradsu dobio.JH. R. za izuzetan doprinos teoriji za računsku kvantnu kemiju. POPLE Nobelova nmagrada podjeljena. za izuzetan doprinos na radu na mehanizmima i sintezi ATP baza. HEGER A. * 2000.D. zbog izuzetnog doprinosa na otkriću provodnih polimera. * 1999. J. A. KROTA R.J. SCHIRAKAVA Nobelova nagrada podjeljena. MacDERMID H.g.A. zbog radova na femtosecundarnoj spektroskopiji. V. * 1988. * 1977.g. A. KURL ser H. za izuzetan doprinos na razrješenju strukture gustina. zbog radova na otkriću fulerena. KOUN Nobelovu nagradu dobio.E. P. .

R. V.B. CROUCS R.g.g. za izuzetan doprinos na razvoju metateze u organskoj sintezi. . FENN K. P.g. za izuzetan doprinos na razvoju nuklearne magnetne rezonancije (NMR). J.400 * 2001. CHOVEN Nobelova nagrada podjeljena.S. NOYORI K. HERSCHKO I. MacCENONN Nobelova nagrada podjeljena. WUNTRICH Nobelova nagrada dodjeljena. za izuzetan doporinos desorpcije i ionizacije spektralne analize. za izuzetan doprinos na radovima razgradnje proteina. * 2005. za izuzetan doprinos na kiralnim oksidacijskim reakcijama. * 2004. SICHANOWER A.SCHARPLESS Nobelovu nagradu dobili.SCHROCK I. TANACA Nobelova nagrada podjeljena. * 2003. NOULS R. za izuzetan doprinos rada na strukturi ionskih kristala u staničnim membranama. K. AGRE R. ROSE Nobelova nagrada podjeljena.B. * 2002.

401 * 2006. .g.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->