1

CD SKRIPTA KEMIJE SA TESTOVIMA I RJEŠENJIMA OPĆA I ANORGANSKA KEMIJA

Usora; rujna 2005

Autor: prof. Tvrtko Malić

2

SADRŽAJ Uvod……………………………………………….str. 4 I A 1 Zakoni kemijskog spajanja……………………. I A 2 Relativna atomska masa………………………. I A 3 Unificirana atomska jedinica mase …………… I A 4 Relativna molekulska masa…………………… I A 5 Molarna masa………………………………… I A 6 Plinski zakoni u kemiji………………………. I A 7 Stehiometrijska izračunavanja………………. I A 8 Građa atoma I A 9 Atomsko jezgro…………………………………. I A 10 Izotopi………………………………………….. I A 11 Elektronski omotač……………………………. I A 12 Kvantna teorija………………………………… I A 13 Valno-mehanički model atoma……………….. I A 14 Elektronska konfiguracija…………………….. I A 15 Klasifikacija, periodičnost Periodnog sustava…. I A 16 Periodni sustav elemenata…………………….. I A 17 Imena kemijskih elemenata…………………… I A 18 Kemijska veza…………………………………. ! A 19 Ionska veza……………………………………. I A 20 Kovalentna veza……………………………… I A 21 Metalna veza………………………………… I A 22 Testovi I A od 1-10………………………….. I A 23 Odgovori I rješenja testova I A……………… I B 1 Disperzni sustavi……………………………… I B 2 Tyndalov fenomen……………………………. I B 3 Osmoza……………………………………….. I B 4 Dijaliza………………………………………… I B 5 Koloidi…………………………………………. I B 6 Emulzija………………………………………. I B 7 Vrelište I ledište otopina………………………. I B 8 Kemijska reakcija………………………………

3

I B 9 Taloženje………………………………………. I B 10 pH vrijednost, kiseline, lužine, soli…………… I B 11 Neutralizacija…………………………………. I B 12 Indikatori……………………………………… I B 13 Redoks reakcije………………………………. I B 14 Oksidacijski broj……………………………… I B 15 Jednadžba oksidacije I redukcije……………… I B 16 Egotermna I endotermna kemijska promjena…. I B 17 Testovi I B od 1-10…………………………… I B 18 Odgovori I rješenja I B Testova……………….. I C 1 Metali općenito………………………………….. I C 2 I skupina PSE…………………………………… I C 3 II skupina PSE………………………………….. I C 4 Radioaktivnost………………………………….. I C 5 III, IV, V, VI, VII, skupina PSE………………… I C 6 VIII skupina PSE………………………………… I C 9 IX, X , XI skupina PSE………………………….. I C 10 XII, XIII skupina PSE………………………….. I C 11 Testovi I C od 1-10……………………………. I C 12 Odgovori I rješenja I C testova………………… I D 1 Nemetali općenito……………………………….. I D 2 Nemetali XIV skupine PSE ugljik I silicij………. I D 3 Nemetali XV skupine PSE (dušik I fosfor)……… I D 4 Nemetal XVI skupine PSE (kisik)…………….. I D 5 Nemetal XV skupine PSE (sumpor)……………. I D 6 Vodik…………………………………………… I D 7 Voda…………………………………………….. I D 8 Nemetal XVII skupine PSE (klor)……………… I D 9 Elementi XVIII skupine PSE…………………… I D 10 Testovi i D od 1-10…………………………… I D 11 Rješenja i odgovori I D testova…………………. I E 1 Integralni test (I A, I B, I C, I D)…………………. I E 2 Odgovori i rješenja integralnog testa…………….

4

UVOD Na početku nekoliko naputaka za korištenje ove skripte. Skripta je sročena po Programu za I razred gimnazije, a koriŠteni su najbolji udžbenici kemije. Svo gradivo iz kemije za I razred gimnazije, podijeljeno je u četri parcijalna odjela. Poslije svakog parcijalnog dijela, slijedi kontrolni test sa rješenjima. Metoda učenja kemije na ovaj način je: pozorno pročitati pojedinu lekciju, tako čitav parcijalni dio. Poslije čitanja (nekoliko puta) isprintati testove iz pročitanog dijela. Testirati, izvršiti bodovanje, a analizirati greške. Poslije nekoliko dana ponoviti testiranje, a ako još nije zadovoljavajući rezultat ponoviti testiranje još nekoliko puta. Sami će te o uočiti vidan napredak iz gradiva kemije. Ovim načinom učenja uz udžbenike i druga nastavna sredstva postignut će te zavidan rezultat u primanju znanja iz kemije. Uz ovakav način učenja, slijedi i skripta iz eksperimentalnog dijela kemije kao prirodne znanosti. Skriptu započinjemo pitanjem? Što je to kemija? Kemija je znanost, koja se bavi proučavanjem tvari i promjenama tvari, ona je i dio familije prirodne znanosti. Ali kemija je i eksperimentalna znanost, koja se zasniva na spoznaji koja dolazi na osnovi eksperimentalnog istraživanja, opažanjem i mjerenjem promjena tvari ili sustava. Kemija je obilježila svojim otkrićima, zakonima i primjenom u industrijsko-tehnološkim procesima, povijest ljudskog roda. Riječ kemija potiče od arapske riječi" hem" što znači Egipat. Goethe je napisao: “povijest neke znanosti je ta znanost sama”. Zato ćemo dati kratku tablicu kronološkog razvoja kemije:

5

- 3000 godina prije Krista-egipatsko doba: Obilježava se poznavanjem boja (olovno bjelilo, bakarno zelenilo), dobivanje nekih metala, dobivanje vina, dobivanje piva, proizvodnju stakla, upotrebu organskih konzervansa , - 1000 – 1100 godina prije Krista – Feničko razdoblje: Obilježava se poznavanje dobivanjem bakra (Cu), željeza (Fe), Kositra (Sn), bronce. - 700 – 400 godina prije Krista – antička Grčka: Tales iz Mileta (voda je početak početka), Empedokles I AriStotel (vatra, voda, zrak i zemlja) su četri osnovna načela, DeMokrit (athomos kao nedjeljiva najsitnija čestica). - 500 godina poslije Krista – rimsko doba: Krasi početak eksperimentalnog istraživanja, dobivaju se vrlo čisti metali i dobivaju se mnoge slitine (legure), poznaju gips, vapno, kožu, škrob, sodu, destilaciju i sublimaciju. U daljnjem razvoju kemije često ćemo se vratiti i koristini načela iz antike. - 12. – 17. Stoljeće – doba alkemije: Započinje sa Libaviusom. To je doba u kojem se pokušava dobiti zlato (Au) iz neplemenitih metala. Ovaj utopistički pokušaj je propao, ali alkemičari (ljekarnici,liječnici, trgovci) su u traženju dobijanja zlata otkrili mnoge spojeve i kemijske elemente, počeli upotrebljavati kemijski pribor, a kemiju kao eksperimentalnu znanost uvode u familiju prirodnih znanosti. Alkemijsko doba krasi i remek djela u umjetnosti (slikarstvu, kiparstvu, muzici).Alkemičari utiru put za dolazak moderne kemije.

6

- 17. – 21. Stoljeće – moderna kemija: Cavendish (vodik – H, argon-Ar), Scheele (kisik-O,amonijak, glicerin), Lavoisier (zakon o održanju mase), Proust, Gay-Lussac, Dalton (zakoni u kemiji), Davy (kalij-K,natrij-Na,kalcijCa, srooncij-Sr, barij-Ba), Avogadro (plinski zakoni), Berzelius (uveo kemijsko pismo), Faraday (elektroliza), Solvay (dobivanje sode), Newlands (teorija oktava), Mendjeljejev (pe riodni sustav elemenata), Ramsay (argon-Ar, helij-He, neonNe, kripton-Cr), supružnici Curie, Maria I Piere (radioaktivnost radij-Ra, polonij-Po), Nobel (dinamit), Rutherford (radon-Rn), Soddy (pojava izotopije), Einstein (teorija relativnosti ), Haber i Bosch (sinteza amonijaka), Sorensen (teorija kise losti – pH) Bohr (model atoma), Pauli (princip elektronske raspodjele u omotaču), Bronstedt (teorija kiselina i baza), Luis ( teorija kemijske veze), Lawrence (ciklotron), Chadwick (neutron), Farmy /transurani), Perey (francij-Fr), Wiberg (hidridi) Seaborg, James, Ghiorso, Thomson, Street, Serge, ChambeRlain, Fiscer, Sikkerland I dr. Tako kemija sa fizikom i matematikom utire stazu prirodnih znanosti. U srednjovjekovnoj Bosni nije bilo alkemičara, jer je bilo više zlatonosnih potoka i rijeka. U Hrvatskoj zabilježeni alkemičari u Varaždinu i Zagrebu. U Zagrebu je najstariji prirodnomatematski fakultet u ovom dijelu Europe. Bosna i Hercegovina i Hrvatska su dali i dva nobelovca za kemiju (Prelog i Ružička). Ovo su samo kratki fragmenti iz bogate povijesti kemije, povijesti, koja je obilježila razvoj civilizacije.

7

I A 1 ZAKONI KEMIJSKOG SPAJANJA Svojim udžbenikom A.Lavoisier (francuski kemičar) započeo je suvremenu kemiju sa četri osnovna zakona u kemiji: 1.Zakon o održanju mase – A.Lavoisier 1784.g.: Ukupna masa svih tvari, koje sudjeluju u kemijskoj reakciji, ne mijenja se tijekom kemijske reakcije. 2. Zakon stalnih omjera masa – J.Proust 1799.g.: Kemijski elementi se međusobno spajaju u stalnim masenim odnosima, tako da je sastav svakog spoja stalan. 3. Zakon umnoženih omjera masa – J.Dalton 18o3.g.: Ako dva kemijska elementa čine međusobno više spojeva, onda se mase jednog kemijskog elementa, koje se spajaju s određenom masom drugog kemijskog elementa, odnose kao mali cijeli brojevi. 4. Zakon stalnih volumnih omjera – Gay-Lussac 18o9.g.: Pri istoj temperaturi i tlaku, volumeni plinova koji međusobno reagiraju ili nastaju, odnose se kao mali cijeli brojevi. Uz ova četri temeljna zakona u kemiji možemo dodati i peti: - Avogadrov zakon 1811.g.: Jednaki volumeni različitih plinova, pri istoj temperaturi i tlaku, sadrže jednak broj čestica.

8 I A 2 RELATIVNA ATOMSKA MASA To je broj (Ar) koji govori koliko puta je prosječna masa atoma nekog kemijskog elementa, veća od atomske jedinice mase. Primjer: Uz kemijski simbol helija, upisani su brojevi . 4.003 He
2

Broj 2 je atomski broj, a 4,oo3 je relativna atomska masa (Ar).

I A 3 UNIFICIRANA ATOMSKA JEDINICA MASE To je 1/12 mase atoma izotopa
12

C i iznosi:

U = 1,66 x 10-27 kg Tako je relativna atomska masa (Ar) definirana: Ar + m/u Gdje je m = masa kemijskog elementa U = atomska jedinica mase.

I A 4 RELATIVNA MOLEKULSKA MASA

Primjer: izračunati relativnu molekulsku masu sumporne kiseline (H2SO4)? Zbrojit će mo atomske mase svih atoma i to: 2 x Ar(H) = 2.09 I A 5 MOLARNA MASA .00 ¨¨¨¨98. koji čine molekulu tog spoja.9 To je broj (Mr) koji govori koliko je puta masa molekule nekog spoja veća od atomske jedinice mase.02 1 x Ar(S) = 32.07 4 x Ar(O)= 64. Ona se dobije zbrajanjem atomskih masa atoma kemijskih elemenata.

0012 kg izotopa 12C.022 x 1023 atoma ugljika ( C ). Primjer: Koliko treba odvagati željeza (Fe) za 1 mol željeza? Izrada: Ar(Fe) = 55. koja sadrži isto toliko jedinki.022 x 1023 jedinki(molekula. elektrona).iona.e) Avogadrova constanta je broj 6. a to je ona količina tvari definirane kemijske formule. atoma. Slijedi izradba Avogadrove constante na osnovi dosadašnjih saznanja: L = N = AVOGADROVA CONSTANTA = > => broj molekula / količina tvari = N/n = 6.atoma.10 Molarna masa ima oznaku (n). iona. Mjerenja pokazuju da u 0.022 x 1023mol-1 Avogadrov broj je 6.0012 kg izotopa 12C ima 6. Tako možemo napisati: Mr = M = m / n Gdje je : Mr – relativna molekulska masa M – molarna masa m— masa tvari n – količina tvari Mol je jedinica za količinu tvari (molekula.85. koliko ima atoma u točno 0.022 x 1023 mol-1 čija je jedinica mol-1. pa je molarna masa željeza .

nego on ovisi o volumenu posude. . I A 6 PLINSKI ZAKONI U KEMIJI Plinovi nemaju volumen.11 M(Fe) = 55. Ako odvažemo 55.85 g željeza odvagali smo 1 mol željeza (Fe).85 g mol.

elektrona). neovisno pronašli zakonitost 1677. Koliki bi volumen zauzela ta količina smjese propanButan pri tlaku od 1 x 105 Pa ? Izrada: PV = p 1 V1 pa je: pV / p 1 = 1 x 107 x 15 / 1 x 1o5 =>  1500 dm3.Boyle (engl.) I E. Avogadrov zakon: Plinovi istog volumena pri istoj temperaturi i istom tlaku sadrže jednak broj čestica (molekula.: volumen plina pri stalnoj temperaturi. obrnuto je proporcionalan tlaku: PV = const.12 R.g. .iona. Ili pV = p1V1 p = tlak plina V = volumen plina P1 = pri promjeni tlaka V1 = promjena volumena Primjer: Volumen plina propan-butan u čeličnoj boci pod tlak Tlakom od 1 x 107 Pa I volumena boce od 15 dm3.atoma.Mariotte (fra).

koja glasi: PV = nRT Gdje je R = opća plinska konstanta.15 Gdje je: m – masa plina M – molarna masa plina R – opća plinska konstanta T – apsolutna temperatura Primjer: Koliko molekula plina propana ima u boci od 103 sa Temperaturom od 1000 C i pod tlakom od 10 7Pa? 7 PV = nRT odakle je n = pV/RT = 10 x 10 / 8.06 x 10 nastavljamo: N = nNa = 3.) 1794.022 x 1023 = 1.022 x 1023 jedinki pri normalnim uvjetima sadrži 1 mol plina.4 / 273. dao ime stehiometrija.84 x 1o29 molekula plina I A 7 STEHIOMETRIJSKA IZRAČUNAVANJA J.B. osnovna čestica.Rihter (njem. Stehiometrija je .314 JK-1 mol-1 Tako je: R = pV/T = 101325 x 22. Jedna od najvažnijih zakonitosti u kemiji je opća plinska jednadžba.4 dm3.g.13 Tako 6. po grčkoj riječi stojhejon – prvi pokušaj. koji ima volumen od 22.06 x 105 x 6. koja iznosi: 8.314 x 293 => 5 => 3.

koji pronalazi kemijske formule i opisuje kemijske reakcije jednadžbama.14 po Rihteru kemijsko računanje. . (athomos-grč. nedjeljiv). I A 8 GRAĐA ATOMA Sve do početka 19. Proučavajući električno pražnjenje u razrjeđenim plinovima.stoljeća smatralo se da je atom nedjeljiva najsitnija čestica kemijskog elementa. za onaj dio kemije.

coulomba). I A 9 ATOMSKO JEZGRO U atomskom jezgru skoncentrirana je gotovo sva masa atoma.g.6 x 10-19C (kulona .15 postavlja se osnova za novu teoriju o atomu kao sitnoj djeljivoj čestici. dok je Niels Bohr dao model atoma vodika. . Rutherford. koji se sastoji od pozitivno naelektriziranog jezgra i elektrona koji kruže oko njega. Model atoma. dao je 1911. Sastoji se od pozitivno naelektriziranih čestica protona sa pozitivnim nabojem od 1.

koji se međusobno razlikuju u atomskim masama. nije atomska masa. koji su pronađeni u prirodi. naziva se rednim brojem. čija je masa gotovo jednaka atomskoj jedinici mase. a to iznosi: 1. Tako redom sve do rednog broja 92 – urana (U). koji nema električni naboj. Izotopi nemaju . Jedna od tih čestica je i pozitron. od radijusa atoma.g. Izotopi su atomi elementa određenog rednog (atomskog) broja. Broj protona u jezgri.g.16 Proton je subatomska čestica. ali sa pozitivnim nabojem. pa će i njegov redni broj biti 26Fe. I A 10 IZOTOPI Ono što daje karakter atomskoj vrsti. čestica. U jezgru se nalazi i neutron. ali ima masu jednaku masi protona. već naelektriziranost jezgra. koja odgovara elektronu. To nam potvrđuju izotopi. Pored protona i neutrona u jezgri ima još desetak subatomskih čestica. Preko rednog broja 92 kemijski elementi su umjetno dobijeni. Tako atom željeza (Fe) ima u jezgri 26 protona.67 x 10-27kg Postojanje neutrona dokazao je Chadwick 1932. Radijus jezgre je oko 10000 puta manji. koji su pronađeni 1932.

Otuda je dobilo i ime (isotop na grč.O.normalni vodik ima p+ + e .02 % .P.deuterij (p+n)+ + e.Q). već su raspoređeni po ljuskama (K.17 zasebno mjesto u Periodnom sustavu elemenata (PSE). tako K ljuska . imaju složeniju strukturu.= H = 99. Ukoliko su ljuske dalje od jezgre atoma.= T = 7 x 10-7 % I A 11 ELEKTRONSKI OMOTAČ Elektroni su oko jezgra raspoređeni tako da svi atomi neke atomske vrste nisu podjednako udaljeni od jezgre atoma.na istom mjestu). imaju jednake masene brojeve. Do danas je poznato 1200 izotopa za 114 različitih kemijskih elemenata.tricij (p+2n)+ + e.= D = 0.L.98 % . koji se zovu izobari (isos na grč-isti a baristežak) Vodik (hidrogen) ima tri izotopa: .M.. već se svi izotopi jedne vrste atoma stavljaju na jedno mjesto.N. Pojedini izotopi različitih kemijskih elemenata.

poput planeta oko Sunca ne "padnu" u jezgru. Teorija iz 19. postavljeno je mnogo pitanja: zašto.šesta ljuska (P) ima 2 x 62 .peta ljuska (O) ima 2 x 52 .četvrta ljuska (N) ima 2 x 42 .treća ljuska (M) ima 2 x 32 . Svaka ljuska može primiti samo određen broj elektrona: . Max-Planc postavio hipotezu o kvantima svjetlosti: energija se . Međutim otvaraju se novi pogledi za rješenje ovog problema. samo određenu frekvenciju.stoljeća nije mogla odgovoriti na ovo pitanje.18 ima 1 podljusku.prva ljuska (K) ima 2 x 12 .druga ljuska (L) ima 2 x 22 . zašto atom apsorbira ili emitira.sedma ljuska (Q) ima 2 x 72 = = = = = = = 2 elektrona 8 elektrona 18 elektrona 32 elektrona 50 elektrona 72 elektrona 98 elektrona I A 12 KVANTNA TEORIJA Od kada je Rutherford predložio svoj model atoma. koji se kreću oko jezgra. elektroni. L ljuska dvije podljuske .

pa se elektron vra ća na jedan od nižih nivoa I pritom emitira kvant svjetlosti. Delta E = hV = h c Rh(1 /n2 gornji . on može apsorbirati samo određene kvante energije. . to je prvi uočio I dao zakon frekvencije: . Kad atom apsorbira energiju.007 x 10 m U ovoj jednadžbi n (glavni kvantni broj) u najnižem stacionarnom stanju odgovara n = 1.998 x 10 m s. Niels Bohr (danski fizičar I kemičar.62 x 10-34 J s Tako Niels Bohr 1913.c brzina svjetlosti = 2. samo u paketima najmanje količine energije : E = hV Gdje je V frekvencija svjetlosti koju je postavio Einstein a h je Plancova konstanta koja iznosi 6. čija je energija jednaka razlici stacionarnog stanja.g. Stacionarno stanje je strogo određeno energetsko stanje. Tako nam sam atom šalje poruke o energiji aktivacije ( Ea) stacionarnog stanja. koji odgovaraju razlici energije stacionarnog stanja n = 2 ili n =3 Atom je tada pobuđen I to stanje traje kratko.h – Plancova konstanta -1 .19 može emitirati ili apsorbirati.1 / n2 donji) Gdje je: 8 -1 . objašnjava spektar atoma vodika.Rh – Ridbergova konstanta = 1.V – frekvencija svjetlosti (s ) 7 -1 .

Ovi nedostatci. doveli su do postavljanja novog valno-mehaničkog modela atoma. Luis de Broglie (fra. ili nedorečenost kvantne teorije.g. a nije mogla da objasni prirodu kemijske veze. . iznio hipotezu: da bi se elektroni morali ponašati i kao val i kao korpuskula (čestica). kao i nova otkrića. niti je mogla da objasni zašto elektroni ne emitiraju energiju.) je 1923. za vrijeme dok se kreću oko jezgre.20 Delta E = hV I A 13 VALNO – MEHANIČKI MODEL ATOMA Na žalost Bohrova teorija objasnila je uspješno samo model atoma vodika (hidrogena).

g. To je “princip neodređenosti”. W. imao bi tako veliku valnu duljinu. Univerzalnost ovog principa treba shvatiti.Heinseberg (njem. Zato je 1932. koji je univerzalni princip. a lambda –dužina vala elektrona Valna duljina elektrona mora biti jednaka obujmu kružne putanje. . čuvenu jednadžbu. Austrijski fizičar E.21 Lambda = h / mV Gdje je h – Plancova const. u suprotnom došlo bi do interakcije vala i nestanka impulsa elektrona.Schrodinger je riješio ovako: ako je elektron val. on je pretpostavio: upravo zbog dvojne prirode elektrona (i val i korpuskula) NIJE MOGUĆE istovremeno odrediti njegovu brzinu.g. tako da je on neposredna posljedica dvojne prirode materije. Na osnovi Komptonovog efekta. Heisenberg dobio Nobelovu nagradu. 1925. Tako je postavio 1926.) dao je doprinos.g. Heisenberg je dao postavku: foton koji bi imao mali impuls i ne bi mijenjao impuls elektrona. onda i za njegovo kretanje važi ista valna jednadžba. da bi smo bili potpuno nesigurni iu položaj elektrona. odnosno impuls (mV) i položaj u prostoru. a ne rezultat nemogućnosti mjerenja ili nesavršenosti instrumenatata.

p-podljuska od 3 p orbitale. To je Paulijev princip donešen 1925. d-podljuska od 5 d orbitala.g.(austr. Svaka podljuska (s-podljuska) sastoji se samo od 1 s orbitale.). koji imaju suprotan spin. podljuskama i orbitalama. f-podljuska od 7 f orbitala. . Svaka orbitala može primiti samo 2 elektrona.22 I A 14 ELEKTRONSKA KONFIGURACIJA To je raspodjela elektrona u nekom atomu. po ljuskama. Spin je svojstvo elektrona u svezi s njegovim ponašanjem u magnetnom polju.

Elektroni se u p. Elektroni suprotna spina označavaju se sa strelicama (gore dolje). To je tzv.d.f orbitalama razmještaju tako da broj nesparenih elektrona s paralelnim spinom bude maksimalan. “Hundovo pravilo” . broj elektrona u podljuski redni broj ljuske 1 s 1 označava podljusku Vidi raspored elektrona kod prvih 17 kemijskih elemenata. Ta dva stanja međusobno se razlikuju po energiji.23 Elektroni se u magnetnom polju ponašaju. oni se mogu orjentirati u smjeru magnetskog polja ili u smjeru suprotno od smjera magnetskog polja. kao mali magnetići.

24 .

druga ljuska ima dvije podljuske 2 s I 2 p itd. zamišljao da se elektroni kreću oko jezgre atoma po kružnim putanjama. Bohr je u svom modelu atoma vodika. Ustvari Periodni sustav elemenata je odraz konfiguracije atoma. Orbitala može primiti samo 2 elektrona. Ona više ne može primiti elektrone. Konfiguracija u kojoj su sve orbitale jedne ljuske popunjene kao u neona (Ne) zovu se “konfiguracija zatvorene ljuske”. Strelice suprotna smjera označavaju elektrone suprotna spina. Elektronske konfiguracije odgovorne su za kemijsku sličnost kemijskih elemenata. Prva ljuska ima samo jednu s podljusku. poput kretanja .25 Elektroni su predstavljeni strelicama. ali suprotna spina. koji pripadaju istoj skupini Periodnog sustava elemenata.

26 planeta oko Sunca.g. Br. . Ba). --Prautova hipoteza W. kreću oko jezgre. a prikazuje se oblakom točkica različite gustoće – koji nazivamo “elektronskim oblakom” I A 15 KLASIFIKACIJA PSE Klasifikacija kemijskih elemenata započinje sa više različitih pristupa početkom 19.Praut uzima kao etalon najlakši kemijski element – vodik. Stoljeća. Ta se vjerojatnost mijenja s udaljenošću elektrona od jezgre.g. da se ne može reći gdje se neki elektron nalazi u određenom trenutku. .Newlandsova teorija oktava 1864.Dobereinerova teorija trijada 1829. J) ili (Ca. obrazovao grupe po 3 kemijska elementa sa sličnim kemijskim osobinama (Cl. ali je priroda tog kretanja takva. već se govori samo o vjerojatnosti da se elektron nađe u nekoj poziciji. Elektroni se u elektronskom omotaču atoma. data postavka: poslije svakog sedmog kemijskog elementa dolazi osmi sa sličnim osobinama: . Sr.

stavljajući elemente sličnih osobina jedne ispod drugih. vidimo da Mn I Fe Nemaju nikakve srodnosti sa drugim elementima u grupi.K). Medjeljejeva tablica: .g.Na.27 H Li F Na Cl K Be B C N O Mg Al Si P S Ca Sr Ti Mn Fe Pored očigledne srodnosti (Li. I A 16 PERIODNI SUSTAV ELEMENATA 1869.I. D.Medjeljejev (ruski kemičar) iznio je tablicu koja sadržava horizontalne nizove – periode i vertikalne stupce – skupine. Medjeljejev zakon glasi: Osobine kemijskih elemenata su funkcije njegovog mjesta u tablici Periodnog sustava elemenata. On je do tada poznate kemijske elemente poredao po rastućim atomskim masama.

Ru Rh Pd Ag Cd In Sn Sb Te J Cs Ba Di Ce .28 Li Be B C N O F K Ca Na Mg Al Si P S C l Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn . bizmut (Bi).As Se Br Rb Sr Yt Zr Nb Mo .XIV skupina ili ugljikova skupina. .Os Ir Pt Au Hg Tl Pb Bi ... sumpor (S).Th U . . kositar (Sn). . Ugljik (C). .XV skupina.XVII halogena skupina: flour (F). polonij (Po).. ksenon (Xe).XVIII skupina inertnih plinova ili plemenitih plinova: helij (He neon (Ne). prijelazni elementi. sa svim metalima čine soli.. radij (Ra). sroncij (Sr). magnezij (Mg). .. arsen (As antimon (Sb). dušikova skupina: dušik (N). francij (Fr)..Er La Ta W .III do XIII skupine. telur (Te). barij (Ba). rubidij (Rb)ezij (Cs). Oznake pojedinih skupina u suvremenom Periodnom sustavu date su prema IUPAC-u (union piure and applied chemistry) – unija za čistu i primjenjenu kemiju. Periode.- . selen (Se). astat (At). kripton (Kr). brom (Br). silicij (Si).. fosfor (P). kalij (K). kalcij (Ca).XVI skupina. natrij (Na).: berilij (Be). dobili ime po lužinama .. olovo (Pb).ili kisikova skupina:kisik (O). . klor(Cl). radon (Rn).: . argon (Ar).II skupina – zemnoalkalijski metali.- Kako je predskazao prazna mjesta u periodnom sustavu su popounjena i njegov sustav postaje općepriznat.. njih 7 sadrže različit broj kemijskih elemenata. . jod (J). . germanij (Ge).I skupina – alkalijski metali litij (Li).

Berzelius.metaloidi (elementi koji pokazuju i osobine metala i nemetala a to su bor (B). antimon (Sb).metale (lijeva strana PSE).). . Od njega potiče kemijski pribor (filter papir. Berzelius je “alkemijsku kuhinju”. germanij (Ge). švedski liječnik i kemičar daje način pisanja kemijskih elemenata simbolima. laboratorijska čaša. laboratorijska lampa idr. arsen (As). Načelo Berzeliusa glasi: skraćeno ime (simbol) kemijskog elementa se sastoji od velikog početnog i ako ima drugog malog slova skraćenice latinskog imena elementa.nemetale (desna strana PSE) . . astat (At).g. stakleni lijevak.29 Kemijske elemente unutar Periodnog sustava elemenata dijelimo na: . telur (Te). polonij (Po). silicij (Si). preobrazio u moderni laboratorij. I A 17 IMENA KEMIJSKIH ELEMENATA 1813.

Arfvedsen. sirH. Balard.silex-kremen.1788. sir H. lat.1774. calcis – vapno.1669.Poznat iz antike.30 Imena kemijskih elemenata imaju zanimljivu povijest. kali-pepeo.1825.Nema podataka tko ga je otkrio Po –polonij.g. • • • • • • • • • • Ge – germanij. sir H. Thenard I Davy.g.Vouquvelin.Scheele. Gadolin. Neki su poznati još iz davnina. I. Otkrio ga 1766. bromhos-smrad J –jod.g.pokrajini Magneziji • Ca – kalcij.ime u čast domovine.g.iodos-ljubičast.Rutherford. Otkrio ga 1807.Davy.g.1808. grč.1774.g. • Mg – magnezij.1823.lat.fluere-treći Cl – klor.photos-svjetlost.Scheele. po Skandinaviji. ime Dobijeno po grč. alumen-srebro iz gline.1772. grč. Otkrio ga 1817. H. Br – brom.g.g. • Sc – skandij.g.g.g.C. O – kisik.1886.g.g.Maria Curie. • Y – itrij 1788.oxis-tvori kiselinu. lat.Oersted.otkrili neovisno Lussac. sir H. S – sumpor.1808.g.g.1840.g.nitrum-koji čini šalitru.1898. nitrum – soda • K – kalij.Pristley I Scheele.g.alkemičar Brandt.Berzelius.Davy. • Be – berilij.g. arap.grč.Courtois.1811. ali većinu imena su dali znanstvenici koji su ih i otkrili.Davy.1771. • B – bor.1898.grč. pa se i ne zna tko ih je otkrio. • C –ugljik.g. • Al – aluminij. grč. Navesti ćemo neke primjere: • H – vodik ili hidrogen. u čast. lat.Davy po grč. lithos – stijena • Na – natrij. grč. lat.-kuhanje. berylos-dragi kamen.Cavendisch. • Ra – radij. P – fosfor. N – dušik.g. osobine.g.chloros-zelen.g. po domovini Poljskoj F – fluor. • Si – silicij .Maria I Piere Curie.Winkler. 1807. ima radioakt. 1798.grč.1808. riječi hydor-voda • Li – litij. L.lat. . grč. Gadolin po Itriji (pokrajina u Švedskoj).

194o.Street.McMillan.smionost At – astat.1894.Sveučilište.McMillan.Latimer.grč.James.Abelson.Medjeljejevu.Coryell. Xe – ksenon. Cf – kalifornij.1940. u čast fiz.po Curie Bk – berklij.umjetni element. Ar – argon. .Ghiorso. Es – ajnštajnij.1949.Segre.Morgan.u čast.1939.Ramsay.Ramsay.James.1868.Morgan.Thopson.Seaborg.ime dala komisija za kemiju.grč.Thopson.1961.Travers.McKenzie.Ghiorso.Glendenin.Ghiorso. Lr – laurencij.31 • • • • • • • • • • • • • • • • • He – helij.Fermiju. Tc – tehnicij. Np – neptunij. Pm – prometij.Seaborg.xenos-stran.g.hriptos-skriven.Ghiorso.1895.1907.Marinsky.argos-lijen Kr kripton.1945.Sikkerland.Corson.Seaborg.astatos-nestalan.Ramsay.g. Ne – neon.u čast.učast D.1944.Seaborg.skupina znanstvenika.skupina znanstvenika. No – nobelij. Jensen.Rayleigh. 1940.Seaborg.Wahl. Fr – francij.1957. Fm – fermij. u čast Einsteinu.grč.1895.po planeti.helios-Sunce.Ghiorso.1950.Locquier.Perey.g.Welsbach. planeta Am – americij.1952.Walton.Sikkerland.Larsh.grč.1952.Perier. u čast domovine. Cm – kirij.I.1955.1944.grč.Segre.grč.Ghiorso.g.1937.Ramsay.Seaborg. Lu – lutecij.Ghiorso.1898.g.neos-novi. • • • • Md – medjeljevij. Pu – plutonij.Kenedy.g.

Lewis i W.g.N. Svi inertni plinovi sem helija (He). Tako popunjena ljuska ne može ni .32 I A 18 KEMIJSKO VEZIVANJE G. imaju po 8 elektrona u posljednjoj valentnoj ljusci.Dali su postavku: ako plemeniti plinovi (inertni plinovi) ne reagiraju ni sa jednim kemijskim elementom. onda je njihova struktura najstabilnija.Kosisl 1916. prvi objasnili prirodu kemijske veze.

niti primiti niti jedan elektron. I A 19 IONSKA VEZA Ionsku vezu ćemo objasniti na primjeru stvaranja kristala kuhinjske soli (NaCl): Natrij (Na) u posljednjoj valentnoj ljusci ima 1 elektron. . a najbliži inertni plin mu je neon(Ne).kovalentna veza. . Ova teorija. je veoma brzo i matematički potvrđena.33 emitirati. čak niti sami ne tvore molekule. Tako je nastala teorija “okteta elektrona”. Prema suvremenoj predodžbi mogu biti: . Klor (Cl) u posljednjoj ljusci ima 7 elektrona i najbliži inertni plin mu je argon (Ar). poznata i pod imenom “Lewisova teorija kemijske veze”. -metalna veza. pa logički niti ne mogu graditi spojeve.ionska veza.

Lande je pretpostavio. spajaju se sa kemijskim elementima na desnoj strani Periodnog sustava elemenata (nemetali). Na osnovi toga 1920. koji sadrže isti broj elektrona u omotaču. izmjerio duljinu brida kristalne rešetke kristala kuhinjske soli (NaCl). već o veličini velikih aniona. ** + * Cl ** = NaCl ** • su Lewisove točkice (broj elektrona u posljednjoj ljusci) Tako nastala kemijska veza između dva atoma zove se ionska ili elektrokovalentna ili heteropolarna veza. ako preda svoj elektron iz posljednje ljuske. moraju doticati. a radijus kationa istog naboja povećava se s povećanjem rednog (atomskog) broja kemijskog elementa unutar iste skupine Periodnog sustava elemenata. stvara se ionska veza. Ionski radijus kationa smanjuje se sa lijeva na desno u Periodnom sustavu elemenata. Takvi su : . a klor može postići strukturu argona. Radijusi aniona uvijek su veći od radijusa atoma. prelaze na atom drugog elementa. imaju svojstvo stvaranja kristala. kaže se da su IZOELEKTRONSKI.34 Natrij može postići konfiguraciju neona. da se u nekim kristalnim strukturama veliki anioni. Kada u kemijskoj reakciji spajanja dva atoma. U tom slučaju. Za ione.g. ako primi 1 elektron. mali kationi ulaze u praznine.g. elektroni s atoma jednog elementa. a radijus kationa uvijek je manji od radijusa atoma.zraka. Dimenzija * Na elementarnih stanica u takvim spojevima neće ovisiti o veličini malih kationa. Ionska veza nastaje. 1913. Bragg je difrakcijom rtg. Sve tvari ionske građe. kada kemijski elementi s lijeve strane Periodnog sustava elemenata (metali). što ih čine veliki anioni.

reakcija je endotermna. I A 20 KOVALENTNA VEZA Po Lewisu i Langmuiru.Born i F.ionizacija natrija DELTA H = 496 kJ mol -1 4. atomi se mogu vezati. tako da vezivi elektroni ostanu zajednički za oba atoma. Takvu vezu nazivamo kovalentnom ili homeopolarnom vezom.35 --N -O F + Na ++ Mg +++ Al H.Ovim načinom vezuju se dva atoma vodika (hidrogena) u molekul vodika: .Haber našli su da se reakcija stvaranja kristala kuhinjske soli (NaCl) može opisati: -1 1.786 kJ mol -1 UKUPNO DELTA H = -417 kJ mol Rezultat svih pet stupnjeva je egzoterman (mora biti) da bi nastala ionska veza.elekto afinitet klora DELTA H = -348 kJ mol -1 5. Ako se tijekom kemijske reakcije toplina oslobađa. pri čemu se ne mijenja naelektrisanje pojedinih atoma.disocijacija klora DELTA H = 122kJ mol -1 3. reakcija je egzotermna i pripadajuća entalpia (DELTA H) ima negativan predznak. a ako se tijekom kemijske reakcije utroši energija.sublimacija natrija ……DELTA H = 93 kJ mol -1 2. stvaranje kristala DELTA H = . stvarajući vezivi elektronski par.

Sidwick i Powell predočili su VSEPR vezu (valence shell electron pair repulsion). Kako između elektronskih parova djeluju odbojne elektrostatske sile.36 H2 tako što se oba atoma vodika združe u zajednički elektronski par. .g. iako su oni istovrsno naelektrisani i kao takvi bi se odbijali. Sa ovakvom vezom atom vodika dobija strukturu atoma helija (He). 194o. koji je inertan plin. veza ovisi o njihovom broju. oni se u valentnoj ljusci nastoje rasporediti tako da budu što dalje jedan od drugog. Sličan slučaj kovalentnog vezivanja kisika u molekulu kisika: ** O** ** + ** **O ** = ** ** O****O ** ** = O 2 Možemo predstaviti i kovalentno vezivanje dušika u molekul: ** N* ** + ** N ** = * * N******N * * = N Na ovaj način se vežu plinovi u molekule. kada se dovoljno približe jedan drugom: H* + H* = H**H = H2 Ovaj zajednički par elektrona je u stanju da drži povezana oba jezgra atoma vodika. To je teorija o razmještaju elektronskih parova oko središnjeg atoma. Lewisovom teorijom kovalentne veze mogu se objasniti strukture mnogih molekula.

. . razlikuje se od kristala drugih kristalnih tvari. već su slobodni I vrlo pokretljivi. Međutim. ioni I elektroni.37 I A 21 METALNA VEZA Kristalna struktura metala. U kristalima metala nalaze se neutralni atomi. valentni elektroni nisu vezani za ione (atome).električna provodljivost.toplotna provodljivost. Baš pokretljivošću ovih elektrona objašnjava mnoge osobine metala: .

1) izvršiti bodovanje čitajući odgovore i rješenja. Metalna veza postoji samo u krutom I tekućem stanju. koja se dijele ili je potrebno više odgovora.sklonost ka mehaničkoj deformaciji. Međusobno vezivanje atoma metala u metalnoj vezi možemo predstaviti: (+) * ( ) * (+) * ( ) (+) ( ) * ( ) (+) * (+) * (+) ( ) * ( ) * ( ) * ( ) (+) * (+) * (+) * (+) ( ) * ( ) * ( ) * ( ) (+) * (+) * (+) * (+) ( ) * ( ) * ( ) * ( ) (+) * (+) * (+) * (+) ( ) * ( ) * ( ) (+) * (+) ( ) • . Kod metala ne možemo govoriti o pojedinim molekulima – kristali metala predstavljaju gigantsku molekulu što predstavlja metalnu vezu. dok u plinovitom metali se sastoje od pojedinih čestica. možda i nekoliko puta. Samo ona pitanja.elektron (+) – ion ( ) – atom I A 22 TESTOVI Pažljivo pročitati pitanje. pa tek onda pristupiti odgovoru ili rješavanju. koje su najčešće atomi. Poslije izvršenog testiranja (primjer Test br. Svako pitanje predstavlja 10 bodova.38 . tako i bodovanje od 10 bodova po pitanju podijeliti na toliki broj dijela jednog pitanja .

više od 90 % uspjeh je odličan... 60 – 80 % uspjeh je dobar.................... koliko puta je prosječna masa nekog elementa . .................... koji teže najboljoj ocjeni............................... Pribilježiti nerazumljive lekcije..................... Poslije nekoliko dana ponoviti testiranje uz prethodno pročitan pasus.... koji govori................................................................... veća od atomske ....................................... Za učenike.............(IA1) 10 3.10 2....................................... .................. Sada izvršiti analizu rezultata....................Datum............ Broj..39 Ako ste odgovorima dobili više od 50 – 60 % od maksimalno mogućih bodova......... Test broj I A 01...................................) glasi:. (uvod).... pa ćemo zajedno na satu kemije doći do ispravnog saznanja................................................ ...........................g............................. 1....... Zakon o održanju mase (A............ treba ponoviti testiranje i izvršiti analizu svih 10 testova iz pojedinih odjela. Što je to KEMIJA?.............. uspjeh je dovoljan. 80 – 90 % uspjeh je vrlo dobar.. Izvršiti bodovanje i ponovo analizirati rezultat.......................................... kontrolirajući svoje rezultate sa rješenjem........................Lavoisier 1789........ Ako je potrebno pročitati još jednom lekciju na koju se odnosi pitanje (na koje nismo pravilno odgovorili)........... Ime i prezime............................... Uočit ćete vidan napredak u bodovnom saldu..............................................................

....................... 1................................................Datum....................................................... Opća plinska jednadžba glasi..(uvod) 10 2 Zakon stalnih omjera masa (J.................... ........... Koliko treba uzeti natrijeva hidroksida (NaOH)..............................................................Koju?...... postavio hipotezu o kvantima svjetlosti........................................ za neutralizaciju 150 g sumporne kiseline (H2SO4)..5 ima oznaku........ To je........................................................................................................Što?.............. Reakcija ide :2 NaOH + H2SO4 => Na2SO4 + 2 H2O ukupno bodova .................................... a Dobereiner.(IA3) 10 4..) glasi.................. bakarno zelenilo) dobivanje vina..... Koliko iznosi masa protona?... .......................................... piva.......40 jedinice mase......... 1799........... Što?..............................................g........................ .................................(IA15) 10 9.................... Doba obilježeno poznavanjem boja (olovno bjelilo............................. Koliko ima jedinki plina u 15 dm3mol-1? ........ Kako?.......... Unificirana atomska jedinica mase iznosi................................................................ Koliko?... koja glasi..........................Kako? (IA6) 10 6............................(IA1) 10 3............................... Max-Planc............... W..................................................(IA9) 10 7... To je.. Napiši ionsko vezivanje kalijevog bromida: (IA19) 10 10............................. ....... ....................................... I A Test broj 02.. Koliko treba odvagati olova (Pb) za 2 mola olova (Pb)? (IA5) 10 5..................... Ime i prezime.......... proizvodnja stakla.............................ocjena............(IA12) 10 8.....................................(IA2) 5 4......................Kako?...............Proust...........Praut uzima kao etalon najlakši element vodik (H).....................

....................... što je to "doba alkemije"?.....(IA10) 10 6.............................................(IA19) 10 9................................................................(uvod) 10 2.................. Napiši formulu.......... Izračunaj relativnu molekulsku masu amonijevog klorida (NH4Cl)? 10 ...............................(IA12) 5 7..... Koliko treba uzeti kalcijevog hidroksida (Ca(OH)2) da bi dobili 90 g kalcijevog sulfata (CaSO4) ? Reakcija ide: Ca(OH)2 + H2SO4 => CaSO4 + 2 H2O 10 ukupno bodova...... 1803............ Kako glasi načlelo Berzeliusa................................................................. Tko ga je postavio?.................................................. Kristali metala........................................................................g...............5........................ Ime i prezime...................................................... ...................... što predstavlja................................................................ ............................................. predstavljaju đinovsku molekulu...................................................................................... ................................................(IA21) 10 10...... kaže se da su.......ocjena.........Zakon frekvencije......... ..................... Zakon umnoženih omjera masa (J............................................................................................ ..............................................................................Za ione................. Što su to izotopi?...................Dalton.............(kod imena kemijskih elemenata). Objasni...... ............... .........41 (IA6) 10 5........................(IA17)10 8................................... 1. ................................................................................................... I A Test broj 03...................... koji sadrže isti broj elektrona u omotaču........................................ Što?.....................)glasi......................................................................... Što?......(IA1) 10 3...............................................................................................................................Kako?..................Datum.................................

...5 ................................................... elektronska konfiguracija?........................ Elektronski omotač atoma (IA11)................................................................................... Molarna masa ima koju oznaku?...... postavio hipotezu....................g.......................Što?..................................Datum.................................. Koliko ima čestica u 1 dm3 kisika (O2)? (IA6) 10 5.......................................................................(IA20) 10 10......................................................... 5 3..................................... Ime i prezime............ocjena.................................................................Kolika je veličina radijusa jezgra..................... ................................................................................ Objasni?....................................(IA13) 10 7............ Kako glasi?..................................................... Zakon stalnih volumnih omjera (Gay-Lussac.....................................................................5 koliko četvrta ljuska ima elektrona?................................................................................................................................................. ...........................(IA9) 10 6............................. Luis de Broglie je 1923....................New Landsova teorija oktava.Što je to......... ........................................42 4... ..................... Po Levisu kovalentna veza je takva:................... 1.............................. Prva ljuska ima koliko elektrona:.............. Koliko treba uzeti klorovodične kiseline (HCl) i natrijevog hidroksida (NaOH) za neutralizaciju 150 g kuhinjske soli (NaCl)? HCl + NaOH => NaCl + H2O 10 ukupno bodova.... 1809........)....... .................................................................................................................................................................... I A Test broj 04..(IA14) 10 8....................... ............................................... ................................... glede na radijus atoma?....... Izračunaj vrijednost R konstante? (IA6) 10 4.....................................................................................................................................................g................................(IA6) 5 molarna masa je.............. ................................................................................ ..........................................................................................................................................................................(IA15( 10 9......(IA1) 10 2........... Koju?.........................................................................

...................................... ..........................................................(IA8) 5 Kada je dat prvi model atoma?....................... I A Test broj 05..................... na temperaturi od 200C i pod tlakom od 150000 Pa? 10 ukupno bodova....5 7..................................................................5 3........................................................................................................................5 Peta elektronska ljuska ima elektrona........(IA10)10 4............................................................................. .43 5......... Ridbergova konstanta iznosi..................... Elektronski omotač atoma..................................................................................................(IA12)10 .. Koliko?............................. Tko je prvi postavio tablicu Periodnog sustava elemenata?......(IA16) 5 Kada je data prva tablica PSE?.................................... Koliko?............................ imaju svojstvo stvaranja..................................Koliko ima čestica plina kisika...... ............ u čeličnoj boci od 15 dm3........................... Avogadrov zakon iz 1811...........Napiši kovalentno vezivanje kisika u molekul kisika (O2)? (IA20) 10 9......... Koliko treba uzeti natrijevog hidroksida (NaOH) da bi dobili 100 g natrijevog nitrata (NaNO3) Reakcija ide NaOH + HNO3 => NaNO3 + H2O 10 10..(IA11)5 5. Koji je to izotop vodika (H)............... Druga elektronska ljuska ima elektrona............................................02 %?........ Kako?....... .................... Čega?...................Datum.............................. kojeg ima 0.......................... Elektronski omotač atoma Objasni 1 s1 ... Tko je dao prvi model atoma?...IA1) 10 2.....................(IA19) 10 8................ Sve tvari ionske građe..................................g............................................................. Koliko?.................................................................................................................(IA14) 10 6.................... glasi......... Ime i prezime........................................ 1.........ocjena..........................................................................

........................................ ....5 A koliko sedma ljuska ima elektrona?...... Heisenberg 1925.. Elektronski omotač atoma............5 2......... Ime i prezime.(IA17) 10 ................................................................... 1.................................................................................... Tko je de Broglijevu teoriju matematički dokazao?.........................................5 Kada je dokazao de Beoglijevu teoriju?.......................Datum.......... (IA19) 10 10.... Koji kemijski element su otkrili neovisno tri znanstvenika u tri različita dijela svijeta istovremeno?.................................................................Koliko treba uzeti grama klorovodične kiseline (HCl) za neutralizaciju 100g natrijevog hidroksida (NaOH)? žReakcija ide HCl + NaOH => NaCl + H2O 10 ukupno bodova...........g............................44 6....................ocjena....................................................................................................... Kako glasi Mendjeljejev zakon?........... Svaka orbitala u elektronskom omotaču................... Kako?..... ............. ...............(IA12) 5 4............................................ Tko je dokazao?........................... koliko može primiti elektrona?...........................................................(IA1410 8................................(IA13)10 7....................................... Radijus aniona uvijek je VEĆI MANJI od radijusa atoma..................................(IA11) 5 3............................. Postojanje neutrona.......................................................................... Koliko četvrta ljuska ima elektrona?..................(IA16) 10 9.............................................................................................(IA111) 5 Kada je dokazano postojanje neutrona?.......................................................... postavlja "princip neodređenosti" koji glasi. .... I A Test broj 06..............................................

............................ pri temperaturi od 370C... Izračunaj relativnu molekulsku masu modre galice (CuSO4 x 5 H2O)? 10 4............................................ I A Test broj 07.............................................................................. ako je tlak konstantan? 10 8....................(IA20) 10 6...........(uvod)10 2. Sidwick i Powell dali su teoriju o........................... .......... Koje?.............(IA7) 10 3.....(IA21) 10 7....................45 5................................................................ 1... Ime i prezime........ .................... Koliki će biti tlak........ ako se plin pretoči u bocu od 15 dm3? 10 ukupno bodova.Pokretljivošću elektrona u valentnoj ljusci........................................................... "Rimsko doba" krasi.....................................Volumen nekog plina u čeličnoj boci od 10 dm3 i tlaku od 100 kPa............................................ Što je to pozitron?...................................................................................... ............................... Volumen nekog plina iznosi 50 dm3................................... 1940.............................. ............... ...................................Koliko treba odvagati aluminija (Al) za 1 mol aluminija (Al)? 10 9..................................................... ............................................Datum....................... Što?.... objašnjavaju se mnoge osobine metala.....................g.........................................IA9) 10 ...... Ako odvagnemo 20 g sumporne kiseline (H2SO4)............ Čemu?................................ Koliki će biti volumen pri 900C..................ocjena.......... koliko procentualno (%) imamo svakog kemijskog elementa ponaosob u tom spoju? 10 10.... Kako je nastala stehiometrija?...................................................................................................................... Iz povijesti kemije...........................................................................................................................................

..............................Koliko treba odvagati platine (Pt) za 2...............Kolika je masa plina u čeličnoj boci od 30 dm3 na 250C........................................ Koliko?....... i tlaku od 150 kPa? 10 8................... Izračunaj relativnu molekulsku masu amonijevog sulfata ((NH4)2SO4)? 10 ukupno bodova.............. Objasni Paolijev princip?.................................................46 5...........(IA10) 5 2.........Koliki je tlak plina vodika (H2) volumena 16 cm3 na temperaturi od 25oC s masom od 40 g? 10 10...................................... koje se označuju..............................................(IA9)10 3.............................................................................. poznato je izotopa......................................................... Preko kojeg atomskog broja su kemijski elementi umjetno dobiveni?.....(IA10)10 6.................. ...............5 a što Avogadrova konstanta?........... Kako?.. Ime i prezime................5 mola platine (Pt)? 10 9................ Elektroni su oko jezgra raspoređeni po ljuskama................................................ I A Test broj 08.............Nastavi: DELTA E = 10 7... 1....................... .....(IA10)10 4..................................... Što je to Avogadrov broj?.(IA11) 10 5........ Što su to:izobari?...Datum...................ocjena.... Za 114 kemijskih elemenata................................................................................................................ ................

..................... Kako?........ ............................................................................ Početak početka (osnovna čestica) za Talesa iz Mileta je.............................................Koliku masu ima 2 mola broma (Br)? 10 ukupno bodova....................................................................................Koliko treba odvagati srebra (Ag) za 0...................... Stacionarno stanje je strogo određeno energetsko stanje............... I A Test broj 09.................... Što?........ocjena............... Nabroji 2 kemičara............5 i vertikalne stupce:........................................... ........... kojeg zovemo................5 mola srebra (Ag)? 10 9...............(IA14) 10 5...........(IA14) 10 6......................(IA15) 10 7............... Koliki je tlak u čeličnoj boci kisika (O2) od 30 dm3 na temperaturi od 150C...........................47 ...(uvod)5 2.......... Ime i prezime........................................................ Konfiguracija u kojoj su sve orbitale jedne ljuske popunjene kao u neona (Ne) ................................................................................................................................................. DA NE (IA12)10 4... Što?......(IA16) 5 8........ Objasni "Hundovo pravilo":.......................................................................... .................................Datum... koji su djelovali i u Zagrebu? .... ako u boci ima 17 kg kisika ? 10 10.................................................................................................................................................... prikazuje se oblakom točkica..... 1.... Vjerojatnost nalaženja elektrona................5 a za Empedoklesa i Aristotela je............................... .........................................(uvod) 10 3................................................................... Mendjeljejeva tablica Periodnog sustava elemenata ima horizontalne nizove :.......................................................................................................... dobitnici Nobelove nagrade...........

........................Kako?............ Kolika je masa vodene pare. imamo kalcija (Ca) u gramima......Datum..... 1.................................................... Kako?........... Ime i prezime.. Elektronske konfiguracije su odgovorne za kemijske sličnosti kemijskih elemenata..2 4........................................... koje pripadaju istoj skupini Periodnog sustava elemenata......(IA14) 10 6....2 II skupinu PSE zovemo..............................5 8........................................ DA NE 10 3.................................................... Kako?..Koliko?..................(uvod) 10 2...........(IA21)10 7.... Koliko? 10 9..... Metalna veza...................Kako?........... I A Test broj 10...................................................................... Kolika je masa 10 dm3 vodika (H2).............................................................. Kako?..... ako je ukupni tlak 10 kPa? 10 10...........2 XVI skupinu PSE zovemo...........48 zovu se....................................................................................... Koliko?..............................................................ocjena....................................................................Ako odvagnemo 12 gkalcijevog karbonata (CaCO3)......... postoji samo u kojem agregatnom stanju?... Riječ kemija potiče od.... 1 mol nekog plina ima volumen od 22................. zasićenog vodenom parom pri 300C..............................IA17) 10 .......... ...................... Poznaješ li neke kemijske elemente..................2 XVIII skupinu PSE zovemo.... Čega?....................... I skupinu Periodnog sustava elemenata zovemo................ koji su poznati iz davnina..... pa se ne zna tko ih je otkrio:.......................................2 XVII skupinu PSE zovemo......... Kako?...................................................5 kalcija (Ca) u procentima................................................ pri 1000C i tlaku od 1o kPa? 10 ukupno bodova....................................4 dm3 a ima jedinki....................

... .............. Prema suvremenoj predodžbi............................... I A 23 ODGOVORI I RJEŠENJA I A TESTOVA Test br.............. bit će u masi i procentima svih elemenata ponaosob u spoju.... ne mijenja se tijekom kemijske reakcije 10 ..... Energija se može emitirati ili apsorbirati..........4 g Pb...... Koliko? 10 8............. Koji mogu biti tipovi kemijskih veza:...... koje sudjeluju u kemijskoj reakciji.. 414... pri normalnim uvjetima? 1o ukupno bodova................. koji po 1 kg razvija 150 dm3 etina : CaC2 + 2 H2O => C2H2 + Ca(OH)2 10 10. 2..........(IA18) 10 6............5 Ar ................................67 x 10-27kg.Koliki je maseni udio kalcijevog karbida (CaC2)).......10. 7...........01........... Koliko mola sadrži 2 dm3 bilo kojeg plina.......... 4............... Izračunaj masu klora (Cl) ..................... ako je temperatura od 150 C i tlak od 1 bahra ? 9................................... pV = nRT......Relativna atomska masa.... to je eksperimentalna znanost bod 10 ostv...................10........ samo u .10.................................................... 1........ Ukupna masa tvari...koji se nalazi u čeličnoj boci od 0.....Koliko treba odvagati antimona (Sb) za 1 mol antimona (Sb)? 10 7...Ako odvagnemo 12 g amonijeva nitrata(NH4NO3)... ........................ 3................... 6................................To je znanost...................... koja se bavi proučavanjem tvari i promjenama tvari....ocjena..................... 5. 1.......25 dm3.49 5.5......

.10.......3 g NaOH.................................... Izotopi su atomi elemenata određenog rednog broja (atomskog broja).........5..... tako da je sastav svakog spoja stalan...................... 5................................................. Kemijski elementi se međusobno spajaju u stalnim masenim odnosima.... 6........... 3.03 x 1023 ...........Br...................................... 4... Test br................... 1........02...................... Niels Bohr..........10. Po tri kemijska elementa sa sličnim kemijskim osobinama u triade (Cl.......................................................10........ 4................................................. Delta E = hV..............66 x 1o-27kg.....................10.................. 10. 2..... 7.................................. K* + Br******* => KBr.................................. Odgovori i rješenja 1.................. Skraćeno ime (simbol) kemijskih elemenata se sastoji ....................10........ ukupno bodova 100.........................50 paketima najmanje količine energije od E = hV................. 122...... Egipatsko doba...................J).........5.... koji se međusobno razlikuju u atomskim masama...........................10.............10.... 9.......... 8.................10.....10.

......03........ 6.................10. 8.... 2............................ koje se spajaju sa određenom masom drugog kemijskog elementa.............. ukupno 100..................... Na+.. 2................. Al+++... Metalnu vezu.................................... ODGOVORI I RJEŠENJA 1.... Da bi elektroni morali da se ponašaju i kao val i kao čestica.5.. 7................. onda se mase jednog kemijskog elementa......5........................ doba procvata umjetnosti i dr ..... Mg++................................... 10000 puta manji............. 5......51 od velikog početnog i ako ima drugog malog slova skraćenice latinskog imena kemijskog elementa................. F-.................. O--................................................................ 9............ TEST br........................... N---.... Izoelektronski....bod 10 .. 53............ kada se pokušalo pronaći zlato (Au) iz neplemenitih metala... odnose kao mali cijeli brojevi......6 x 1022 ........ 3....... Ako dva kemijska elementa čine međusobno više spojeva...................... 48........................................... 10........................10........ po ljuskama ....10.. To je raspodjela elektrona u nekom atomu..................10............10......... Doba..........................48 g.... 4..............89 g Ca(OH)2 ...........10..10............10....

............................ Poslije svakog sedmog kemijskog elementa...............67 g NaOH...... ODGOVORI I RJEŠENJA 1...... n................................ redni broj ljuske => 1 s 1 => broj elektrona u podljusci označava podljusku ............012 kg izotopa 12C..... 32 elektrona (e-).............................................. pri čemu se ne mijenja naelektrisanje pojedinih atoma... 5.......... Pri istoj temperaturi i tlaku volumeni plinova koji međusobno reagiraju ili nastaju....5..52 podljuskama i orbitalama.. 9.......... tako da vezivi elektroni ostanu zajednički za oba atoma........ 2 elektrona (e-). odnose se kao mali cijeli brojevi.... 10.................................. ukupno 100...... 93..............................................10..............10........................ koliko ima atoma u točno 0..................5............10............10..... 2........................................60 g HCl i 102...................................................... a to je ona količina tvari................................... .....007 x 10 7m-1............. stvarajući vezivi elektronski par.... 8............................. RH = 1........10......10.... dolazi osmi kemijski element s sličnim osobinama...................................5................... 04... 4........ Atomi se mogu vezati.......... 3...................10............................. TEST br. definirane kemijske formule koja sadrži isto toliko jedinki.........5.....................................

................ 6.... 1869.........5..........10...............007 x 10 7m-1........ ukupno 100..................................... Veći.... 50 elektrona (e-)..........5...................................................................... 74.................................... 3........ 2........ 14.................................10......................................... deuterij (D)..............................10.......5............................... 9......10. ODGOVORI I RJEŠENJA 1..........5...................53 6..........................g....... sadrže jednak broj čestica... 91...........5.................. Rutherford.. 05. Dmitrij Ivanovič Medjeljejev ............................ 2 elektrona (e-)...................... . Jednaki volumeni različitih plinova.............................78 g...............12 g HCl... ............. 10........... Osobine kemijskih elemenata su funkcije njegovog mjesta u tablici Periodnog sustava elemenata................................. 1911.................................10................... TEST br....... 8..................10..... 10............ O****** +******O = O2 ... 5...................... 7.......... 8 elektrona (e-).......... 9..5............................................ 1............................10............. kristala........ ..............10................... 4.....................................g.........................................................10... ali suprotna spina. 7................. pri istoj temperaturi i tlaku............................10......... Upravo zbog dvojne prirode elektrona (e-) i val i čestica nije moguće istovremeno odrediti njegovu brzinu...............14 g NaOH...............................................10.................. odnosno impuls (mV) i položaj u prostoru............ 8................................................................................10.

.................................... 10.5................54 ukupno 100.........sklonost ka mehaničkoj deformaciji.................... 3.. 06....................................razmještaj elektronskih parova oko središnjeg atoma...... 1932..............................10....... toplotna provodljivost.................................. .. 2.......................................................... Bor (B).................... sumpora (S) = 32..10....................................... 98 elektrona (e-)..................5...................................6 dm3... ODGOVORI I RJEŠENJA 1........5..... 6......................... TEST br..98 g Al.............................10....................6%.......... Električna provodljivost.. 26.3 %........ 4......................10.10....10.............................. Schredinger...................................... 5.5........................ 7............. 8. vodika (H2) = 2 % ........66 kPa............................................................................5......... kisika (O2) = 65................... 9....................................... 32 elektrona (e-)...................... VSPER ......................................................10.............. 121.... Chadwick......................................5......................................g.............g. 1926............................................................ 66...............

... 2....... 132.......... Subatomska čestica koja odgovara u naboju elektronu.............. destilaciju...............10........ 6.........55 ukupno 100................................ sublimaciju...... 249.......... TEST br...............................75 k Pa....................... To je kemijsko računanje.............10.......... vapno........ ali suprotnog (+) naboja................. 07......... za dio kemije koji pronalazi formule. sodu.g... 1200 .......66 g CuSO4x 5 H2O...................... 6121....................... 4........1 / n2 donji) 10................ 9..............06 kg......................... poznaju gips...... 1794.... 487... kožu škrob..........10... 8................ ODGOVORI I RJEŠENJA 1....10...10........................75 g platine (Pt).............................. Početak eksperimentalnog ispitivanja....... 5........ ..........10.............................. 3.................................10.............. 7................ po grč.. 10....... Rihter.riječi ..10.14 g......... dobivaju čiste metale i čiste slitine (legure)... DELTA E = hV = h c RH ( 1 / n2 gornji .10......stojhejon...................................................................prvi pokušaj.. 9.........

...................................... Periode...... Svaka orbitala može primiti samo dva elektrona (e-) koji imaju suprotan spin........Q......................... 5...........10.......78 kPa....................8 g ...........N......10.5....... 4.....................P..................... 8..........10 6................ 84......3.................................................10......4......5............. 2..... 9.........................o22 x 1023mol-1 čija je jedinica mol-1... ......... skupine. Elektronskim oblakom.......10.6.O...... atoma.....5.....53...................................L...10.................5..95 g ........ 159................................. preko atomskog broja (rednog) 92................. 3... 6................ To su izotopi sa istim masenim brojevima.......56 TEST br......... ODGOVORI I RJEŠENJA 1.........................................5......2..M...........022 x 1o23 molekula...... 1.................... iona ili elektrona ...........08....10.............7 ili K....... 6.............10.............. 7....................... 10.......

........ Krutom i tekućem agregacijskom stanju... vatra.5............... 2...............3................5..................................f orbitalama razmještaju tako............. TEST br..........3.......08 g ili 40 % kalcija (Ca)....10... ....................................... 40.10........................10......5....... zrak i zemlja..................5.d................. 5............................................57 ukupno 100......................... DA ..................................4 % kisika (O2)............. koje su najčešće atomi..................... 4... da broj nesparenih elektrona (e-) s paralelnim spinom bude maksimalan............. 12.... 6...........4......... Prelog i Ružička.00 g ili 11 % ugljika (C)............................ 09.... pojedinih čestica......... Konfiguracija "zatvorene ljuske"......................................... 48 g ili 44.... ODGOVORI I RJEŠENJA 1.........10. Elektroni se u p..................................... voda................................. 7............. 3............. Voda...............

.... Ugljik(C)..............58 8............ 28............2.Egipat............... NE.....3........ 6.. 42 % kalcijevog karbida (CaC2)............................10......10...5.........10........... 48.. kisikova skupina PSE................................. kovalentna i metalna.4 x 1023mol-1 ..................... halogeni elementi.........................2......................00 g ili 59.....10......o2 g ili 35 % dušika (N2).17 g .3............ 7............................. ........... Alkalijski metali................................................................................................. 10............................... 6..........2............ ODGOVORI I RJEŠENJA 1....... Ionska..................... 627 g polonija (Po)............... 10................................67 % kisika (O2)............. 5......2..... 9.......... 4.................................. Od arapske riječi hem................5............10...022 x 1023 ................................ 9.................. 7... 0......75 g ......................................................................52 mola kisika (O2). ukupno 100.......... sumpor(S).................................10......... TEST br...........................10.8 g antimona (Sb).......................10.......................... inertni (plemeniti)plinovi... 80...............08 g vodika (H2)......................10.........................2............................................ 3.................. 8.............. 2... ukupno 100.. 0........ 8................................................................................03 g ili 5 % vodika (H2).............10........... zemnoalkalijski metali..................................................... 4... 4....10. 121.......................

PJENA. * koloidno-disperzni sustavi. tekući (l). Disperzni sustavi mogu biti: * grubo-disperzni sustavi.MAGLA.SUSPENZIJA.59 I B 1 DISPERZNI SUSTAVI Pod disperznim sustavom. . od kojih je jedna (disperzna faza) fino razrjeđena u drugoj (disperzno sredstvo). * kapljice tekućine u nekom plinu . mogu biti kruti (s). koje lebde u plinu . ili plinoviti (g). * kapljice tekućine u nekoj drugoj tekućini .EMULZIJA. * mjehurići plina u tekućini . * čestice krutih tvari u nekoj tekućini . I disperzna faza i disperzno sredstvo.DIM. smatra se sustav od dvije ili više faza. * molekularno-disperzni sustavi. Primjer: * krute tvari.

slika Tyndalov fenomen . Prava otopina ne pokazuje Tyndalov fenomen.Faraday. Ako je promjer krute tvari (s) veći od 10-5 cm. Ovu pojavu možemo opaziti: ako sunčeva zraka pada u tamnu sobu. ispunjenu prašinom ili u kinu zraka koja prenosi sliku . otkrio M.ocrtana je svom dužinom. ona će kroz koloidnu otopinu biti ocrtana.g. takav sustav nazivamo koloidnom otopinom ili solom.govorimo o "pravoj otopini". vidi kao potpuno bistra tekućina (l) . Ovu pojavu je 1857. tako da čestice nisu vidljive čak niti pod mikroskopom.Tyndall. Ako se kroz koloidnu otopinu pusti zraka svjetlosti. a istražio J.60 I B 2 TYNDALOV FENOMEN Ako se molekularno-disperzni sustav gledan prostim okom. To je pojava raspršavanja svjetlosti na česticama koloidnih dimenzija.

Kod stalne temperature. osmotski tlak ovisi samo o molarnoj koncentraciji otopine. došlo bi do poremećaja. kao i na suspenzije. kao u našoj krvi U protivnom. pri kojem je brzina prijelaza molekula otapala iz otopine kroz polupropusnu membranu jednaka. Osmotski tlak koloidnih otopina u usporedbi s "pravim otopinama" neznatan je. točno je određen (78o kPa). Potrebno je često da 2 otopine . Osmotski tlak pojedinih sokova u organizmu (krvi). Osmoza je spontan proces. Lijekovi. pri kojem molekule otapala prolaze kroz polupropusnu membranu iz razrjeđenije otopine u koncentriraniju otopinu. jer je koloidna otopina milion puta manja od "prave otopine" Osmotski tlak je hidrostatski tlak. koji vrijedi za "prave otopine": pV = n R T ili pV = cRT c = koncentracija otopine može se primjeniti i na koloidne otopine. pa i do smrti. koje dobivamo kroz injekcije u žile sadrže osmotski tlak.61 I B 3 OSMOZA Zakon osmotskog tlaka. a to znači da osmotski tlak ovisi samo o broju čestica otopljene tvari.

a ioni mogu. kaja ima za posljedicu izjednačavanje koncentracija. Pojava neprisiljenog gibanja iona u otopini. pomoću ultrafiltera (ili životinjske. Za takve otopine kažemo da su IZOTINIČNI. od "prave otopine". I B 4 DIJALIZA Dijaliza se upotrebljava za odjeljivanje koloidnih otopina (koloidno otopljene tvari). zovemo DIFUZIJA. Dijaliza se praktički upotrebljava kod pročiščavanja krvi.. kod bolesti bubrega. ili biljne ili umjetne membrane). Metoda se zasniva da koloidne čestice ne mogu proći kroz polupropusnu membranu. slika : dijaliza .62 2 različitih tvari imaju jednake osmotske tlakova.

Graham. željezni hidroksid Fe(OH)3 i aluminijev hidroksid (Al(OH)3. pa je time nastalo elektrostatsko odbijanje.63 i B 5 KOLOIDI Naziv koloidi dao je engl. (hidratacija).kemičar T. koje biljke crpe iz zemlje ne ipiru se oborinama. nego elektrostatski naboj.solova. Minerali. više utiče molekula vode (H2O). jer su u koloidnom stanju u slojevima zemlje. koje sprečava udruživanje čestica i tako uvjetuje stabilnost koloidnih čestica . Ovo nakupljanje vode (H2O) može ići do stvaranja gela. Ovi koloidi se odnose na sposobnost adsorpcije. Disanje. Prirodni koloidni sustavi su mlijeko. razna vlakna. Zaštitno djelovanje gelova upotrebljava se i iskorištava pri izradi fotografskog materijala. izmjena tvari u stanicama. magla. Hidrofobni koloidi : to su hidroksidi metala. . Na stabilnost otopljenih tvari. asimilacija. vrši se preko koloida. koje potom sprečavaju spajanje koloidnih čestica u veće čestice. Hidrofilni koloidi imaju težnju da adsorbiraju molekule vode. jer sprečava koaguliranje.

jer sprečava KOAGULACIJU. . Odnosi se na sposobnost adsorpcije. koja potom sprečava spajanje koloidnič čestica u veće čestice. zovu se SOLOVI. Koloidni sustavi imaju ogromnu ulogu u tehnološkim procesima. aluminijev hidroksid (Al(OH)3). nylon. plastičnih masa (PVC.solova. Hidrofilni koloidi imaju težnju da adsorbiraju molekule vode. Ovo nakupljanje vode (H2O). Zaštitno djelovanje gelova upotrebljava se i iskorištava pri izradi fotografskog materijala. Foto-procesi se odvijaju uz potporu koloida (AgBr).64 Tako koloidi su uzroci procesima bez kojih ne bi bilo života u prirodi. Bojenje tkanina se vrši u koloidnim otopinama Ljepila možemo ubrojiti u kolidne tvari. Isto tako koloidi su veziva sredstva ugrađevinarstvu ( cement). Staklo i porculan su koloidne tvari. imaju koloidne dimenzije. kod proizvodnje. može ići sve do stvaranje GELA. Hidrofobni koloidi (željezni hidroksid Fe(OH)3. jer molekule tih tvari. pa time nastalo elektrostatsko odbijanje. koje sprečava udruživanje čestica i tako uvjetuje stabilnost koloidne čestice . bakelit) ubrajaju se u koloide .

.prehrambenoj industriji.kozmetičkim preparatima. Emulgatori imaju veliku primjenu u: .65 I B 6 EMULZIJA Mlijeko je najpoznatija emulzija. Kazein djeluje kao emulgator . . .stabilizator masti. takođe sprečava izdvajanje masti. Upotrebljavaju se da stabiliziraju kozmetičke preparate i lijekove.farmaceutskoj industriji. Mlijeko je bijelo. . Mast se u vodi ne otapa.industriji boja i lakova. Kazein u mlijeku. jer sadrži mnogo sićušnih čestica masti. a ne prozirno. boje i prehrambene proizvode.

Temperatura pri kojoj se tlak pare tekućine (l) izjednači s tlakom pare iznad tekućine. Kostante sniženja ledišta. Tako živa (Hg) ima vrelište na 35ooC. Normalno vrelište je pri tlaku od 101 kPa.KRIOSKOPSKE konstante (KK). pri kojoj tlak pare raste.kriskopska i ebulioskopska konstanta . naziva se . Temperatura pri kojoj su tekućina (l) i kruta tvar (s) u ravnoteži.VRELIŠTEM. Konstante povišenja točke vrelišta zovu se EBULIOSKOPSKE konstante (Ke). više čestica ima dovoljno energije da savlada napetost površine i prijeđe u parnu fazu. Za razrjeđene otopine sniženje točke ledišta i povišenje točke vrelišta proporcionalno je molarnoj koncentraciji otopine. eter na 35oC itd.66 I B 7 VRELIŠTE I LEDIŠTE OTOPINA Temperatura. benzen na 80oC. voda na 100oC.LEDIŠTE. zovu se . mB DELTA t => povišenje vrelišta ili sniženje ledišta K => KK =>Ke . Tako imamo formulu: DELTA t = K mB / mA . naziva se .

prikazuje vrstu i broj atoma. Tako razlikujemo: .molekulska formula se dobije zbrajanjem atomskih masa.08 g kalcija (Ca). a strukturnu ( Primjer 2. kako su atomi međusobno povezani u molekulu. . 32.00 g kisika (O). Tipičan primjer je benzen: ima empirijsku formulu (CH). .07 g sumpora )S).00 4 x Ar(H) = 4.03 2 x Ar(O) = 32."prava" kemijska formula. .08 1 x Ar(S) = 32.empirijska formula prikazuje omjer pojedinih kemijskih elemenata u molekuli. . koji grade molekulu.18 g gipsa (CaSO4x2H2O) imat ćemo: 40.07 4 x Ar(O) = 64.: Izračunaj % sastav kalcija (Ca) u gipsu (CaSO4 x 2 H2O): 1 x Ar(Ca) = 40. "pravu"formulu (C6H6).KEMIJSKA REAKCIJA Kemijskom formulom označavamo određenu vrstu tvari. pojedinih kemijskih elemenata u spoju ili molekuli.00 ukupno 172.strukturna kemijska formula prikazuje. 64.67 I B 8 FORMULA SPOJA .18 Ako odvagamo 172.

84 / 32.45 / 40.63 % O i 36.00 mol Dijelimo s najmanjim iznosom: N(Ca) : N(S) : N(O) : N(H2O) =>  0. Potrebno je pridržavati se naputaka za pisanje kemijske jednadžbe i to: .84 % S. 12.28 % Primjer 3: Izračunaj formulu spoja.00 = 1.08 % H: n(Ca) = m(Ca) / M (Ca) = 25.2328 = 23.18 = 0.40 mol n(O) = m(O) / M(O) = 25.07 = 0.4 : 1.4 : 2 : 0. koji sadrži 25 % Ca.08 = 0.6 / 0.635 mol n(S) = m(S) / M(S) = 12.4 / 0. predstavljaju KEMIJSKE JEDNADŽBE. Maseni udio kalcija (Ca) u spoju je: w(Ca) = M(Ca) / M (CaSO4 x 2H20) = Mr(Ca) / Mr(CaSO4 x 2H2O) = => 40.03 g vode (H2O).4 => => 1 : 1 : 4 : 5 = CaSO4 x 5 H2O Kemijske reakcije ili kemijske promjene.63 / 16.00 / 18.08 / 172.4 / 0. 25.00 = 2.68 36.4 : 0.60 mol n(H2O) = m (H2O) / M(H2O) = 36.

2 H2O = 2H2 + O2 Ova bi jednadžba predstavljala prijelaz vode u praskavi plin. niti po vrsti. ne može se kao u matematici. a desno produkti. To je neuništivost kemijskih elemenata pri kemijskim promjenama. ali se ona stvorila. U kemijskoj jednadžbi. Od tri molekule (2 vodika i 1 kisika) nastale su dvije molekule vode. koji se nalaze na jednoj strani jednadžbe . niti po količini. Znak jednakosti kod kemijskih jednadžbi. odnosi se samo na održanje energije kemijskog elementa. ali nikako se ne odnosi na jednakost samih supstanci. ukupna masa s jedne strane jednadžbe mora biti jednaka ukupnoj masi s druge strane jednadžbe. svi kemijski elementi. 2. na obje strane jednadžbe. lijevo u jednadžbi su reaktanti. njegovoj količini. To je neuništivost tvari. kao posljedica kemijske promjene. mora biti jednak na objema stranama jednadžbe tj. Primjer: 2 H2 + O2 = 2 H2O Vode nije bilo prije pomenute kemijske promjene. a nove se stvaraju. Takva u obrnutom redu pisana jednadžba predstavlja sasvim drugu kemijsku promjenu. dok je: . lijeva strana premjestiti na desnu. Ipak osnovne tvari nisu iščezle. Pri kemijskim reakcijama. a desna na lijevu. broj atoma pojedinih elemenata. moraju se nalaziti i na drugoj strani. 3. neke tvari pojedinačno iščezavaju.69 1.

daju 2 mola vode (36. koliko bi se grama trebalo uzeti. može se izvesti jakim zagrijavanjem vodene pare. vodika.0 g).125 g vode 3. Iz kemijske jednadžbe možemo pročitati i masene odnose. ako smjesu reaktanata zagrijemo ili kroz nu propustimo električnu varnicu. Iz ove reakcije možemo dobiti odnose: 1. da bi se dobilo 1 g vode? 36 g vode se dobije sa 4 g vodika 1 g vode se dobije sa X g vodika X = 0. koliko se dobilo vode sa 1 g kisika? 32 g kisika (1 mol) => 36 g vode 1 g kisika => X g vode X = 1. a kemijsko sjedinjavanje (sinteza) vodika i kisika može se izvesti. Iz reakcije (2H2O + O2 = 2H2O) čitamo da 2 mola vodika (4 g) i 1 mol kisika (32.0 g). po kojima se vrši kemijska promjena. Razlaganje vode na sastojine. koliko se može dobiti grama vode sa 1 g vodika? 4 g vodika daje => 36 g vode 1 g vodika daje => X g vode X = 9 g vode 2.111 g vodika za 1 g vode Isto tako možemo napisati i za kisik: .70 2 H2 + O2 = 2 H2O predstavlja sjedinjenje (sintezu) kisika i vodika u vodu.

Koliko grama vodika dolazi na 100 g vode? 18 g vode ima 2 g vodika 100 g vode ima X g vodika X = 11. analie enin . Analiza uz potporu električne struje zove se ELEKTROLIZA.71 36 g vode se dobije iz 32 g kisika 1 g vode se dobije iz X g kisika X = 0.9 % Poznavanje kemijske formule tvari.1 % vodika. pri čemu nastaju nove tvari.to je proces u kojemu se pregrupiraju kemijske veze.888 g kisika za 1 g vode Iz formule možemo vidjeti da u 18 g vode ima 2 g vodika i 16 g kisika. Takva reakcija je reakcija spajanja ili SINTEZE (grč.rastavljati). Kemijske reakcije pri kojima iz jedne tvari nastaju dvije ili više novih tvari zovemo rastavljanje ili ANALIZA (grč.spajati). . omogućuje da izračunamo maseni udio svakog pojedinog elementa u spoju ili procentni sastav. Koliko grama i procenata kisika dolazi na 100 g vode? 18 g vode ima 16 g kisika 100 g vode ima X g kisika X = 88. sintitheum .1 g ili 11. Poznavanje masenog udijela pojedinih eklemenata u spoju. Kemijska reakcija . omogućava da se izračuna empirijska formula spoja.

a nastali pepeo je nova tvar. veoma su česte. Da bi smo našli formulu spoja. ono gori i izgori. Sok od grožđa pređe vrenjem u vino. postoje i druge vrste kemijskih reakcija.72 Kemijske reakcije u prirodi i industriji. Posebnu razliku uočiti: empirijska formula prikazuje omjer pojedinih elemenata u molekuli. atomsku masu elementa (Ar). . označavamo određenu vrstu tvari. Osim sinteze i analize. njegovu masu. Kemijske reakcije se odvijaju svud oko nas. potrebno je znati procentni sastav spoja. komad željeza korodira na vlažnom zraku itd. Primjer: zapalimo drvo. a strukturna formula pokazuje i kako su atomi međusobno vezani. Kemijskom formulom.

To je gibanje iona određenim smjerom prema pozitivnoj (+) ili negativnoj (-) elektrodi.73 I B 9 REAKCIJE RASTAVLJANJA TVARI To su postupci.ultrafiltracija gdje se odvaja koloidna faza od sredstva. To je metoda odjeljivanja naglim taloženjem . .elektroforeza.gdje se otopljene krute (s) tvari odjeljuju od otapala.odjeljujemo vlagu od neke krute (s) tvari. .postkrepicitacija ili sutaloženje.koagulacija je prijelaz sola u grubo-disperzni sustav.sušenje . . . . . . koji omogućuju analizu tvari. .filtracija gdje se odjeljuju neotopljene krute tvari (s) od tekućina (l).mrvljenje krutih tvari drobilicama ili mlinovima. .isparavanje (hlapljenje) . .sublimacija je prelaženje krute tvari (s) u plinovito stanje (g) bez taljenja.prekristalizacija je izlučivanje otopine u obliku kristala.

Tako imamo poredak po jačini kiselosti: . U tom položaju pH skala ne pokazuje ni kisela niti bazna svojstva.log (c(OH). pH = 7 je neutralna sredina./ mol dm-3 Skala kiselosti ili pH skalu možemo prikazati: O 1 1 -1 10 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 -2 -3 -4 -5 -6 -7 -8 -9 -10 -11 -12 -13 -14 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 Za kemijski čistu vodu pri 25oC pH = 7.log ( c(H+) / mol dm-3) Isto tako možemo reći da je pOH negativan logaritam množinske koncentracije hidroksilnih iona: pOH = . pa kažemo da u tom položaju spojevi niti su kiseli niti bazni.74 I B 1O pH VRIJEDNOST pH vrijednost je mjera kiselosti. To je negativni logaritam koncentracije oksonijevih iona ili pH = .

5 (vapneno mlijeko) = 11.5 (vino) = 4 (sok od rajčice) = 5 (crna kava) = 6 (urin) = 6.8 (mlijeko) = 7 (destilirana voda) = 7.5 (HCl i želudčana kiselina) = 2 (sok od limuna) = 2. a za točno određivanje kiselosti rabi se aparat . baza.5 nastupila bi smrt. ljudske tekućine itd. I B 11 KISELINE . Samo jedan primjer od mnogih: Ako bi se promjenio pH ljudske krvi samo za o. Koliko je važno voditi računa o mjeri kiselosti.5 (ocat) = 3 (sok od naranče) = 3.9 (amonijak) = 13-14 (natrijev hidroksid) Mjera kiselosti se rabi za ispitivanje kakvoće tla.4 (krv) = 10.1. soli i ostalih tvari.pH metar. Za brzo određivanje jakosti kiselosti najpogodniji je univerzalni indikatorski papir.75 pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH = O . kiselina .

SO3 + H2O => H2SO4 . i višeprotonske.Arrheniusa (švedski kemičar) kiseline su tvari. Jednoprotonske imaju jedan atom vodika.Bronstedu kiseline su tvari. Prema N. P2O5 i dr. dvoprotonske. sintezom vodika i nekog nemetala. utjecajem jedne kiseline na sol druge kiseline: . Neki oksidi u reakciji sa vodom reagiraju burno.76 Prema definiciji S. Fe2O3. CaO. koje u vodenim otopinama povećavaju koncentraciju vodikovih (oksonijevih)iona. neke treba ugrijati da bi došlo do reakcije. dvoprotonske dva atoma vodika. SO2. Kiseline uglavnom nastaju reakcijom nemetalnog oksida i vode.2 NaCl + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HCl Skoro svi elementi. a višeprotonske više od dva atoma vodika.H2 + Cl2 => 2 HCl . tako i nemetali jedine se s kisikom i daju odgovarajuće okside (Na2O. a neki ne grade neposredno spojeve s kisikom: SO2 + H2O => H2SO3 ili .). Kiseline mogu biti jednoprotonske. CO2. kako metali. Po ovoj teoriji kiseline su proton-donori. koje mogu dati proton nekoj drugoj tvari.

Tipičan primjer je cinkov oksid (ZnO). .JAKE KISELINE HClO4 (perklorna) H2SO4 (sumporna kiselina) HJ (jodovodična kiselina) HCl (klorovodična) HNO3 (dušićna kiselina ) .pozitivan oksonijev ion se može zamijeniti ionom metala.SLABE KISELINE H2SO3 (sumporasta kiselina) .vodene otopine kiselina provode električnu struju.stvaraju soli. ili H2ZnO2 kada djeluje kao kiselina. Međutim ima i amfoternih oksida (koji se ponašaju i kao kiselina i kao baza).modri lakmus papir se oboji u crveno. .77 CO2 + H2O => H2CO3 CaO + H2O => Ca(OH)2 CO2 + 2NaOH => Na2CO3 Tako razlika između kiselih i baznih oksida daje i različite produkte.kiselog su okusa. . Zajedničke osobine kiselina su: . Po jakosti kiseline možemo svrstati: . uz oslobađanje vodika . Kiseline čine važnu grupu spojeva. . koji gradi Zn(OH)2 (kada djeluje kao baza.

Voditi računa o jačini i koncentraciji kiselina. Jedno zlatno pravilo glasi: " nikada ne sipati vodu u kiselinu (VUK) nego oprezno dolijevati kiselinu u vodu KUV). I B 12 BAZE ili LUŽINE .VEOMA SLABE KISELINE H2CO3 ( ugljična kiselina) HClO (hipoklorasta kiselina ) HCN ( cijanovodična kiselina) H2S (sumporvodična kiselina) H2O (voda) Jedno veoma važno upozorenje. kod vršenja kemijskog pokusa ukojem nam kao reaktant sudjeluje kiselina.78 H3PO4 (fosforna kiselina) HF (fluorovodična kiselina) HNO2 (dušikasta kiselina) CH3COOH (octena kiselina) .

na soli slabije baze: 2 NaOH + FeSO4 => Fe(OH)2 + Na2SO4. Crveni lakmus papir modre.uticajem jače baze. proizvodnji sode.otapanjem metalnih oksida u vodi: CaO + H2O => Ca(OH)2. . . Uporaba natrijevog hidroksida je najveća u proizvodnji papira. Prema Arrheniusu lužine su tvari. To su spojevi kationa metala i aniona kiselinskog ostatka. Kao što je za kiseline bitan oksonijev ion (H3O+). koje povećavaju koncentraciju hidroksilnih iona u otopini. Najveću uporabu imaju natrijeva baza (NaOH) i kalcijeva baza (Ca(OH)2). tekstilnoj industriji. industriji celuloze. I B 13 SOLI Soli označavaju određenu skupinu spojeva. proizvodnji sredstava za bijeljenje i dr. proizvodnji deterđenata. Baze nastaju: . Vodene otopine provode električnu struju. najviše se upotrebljava u graditeljstvu. šampona.uticajem nekih metala na vodu: 2 Na + 2 H2O => 2 NaOH + H2 . Baze imaju lužnat okus na sapun. Otuda ima lužine. koji sadrže hidroksilne ione. tako je za baze karakterističan hidroksilni ion (OH-). sapuna. Kalcijev hidroksid (gašeno vapno).79 Baze su spojevi.

Pri ovoj reakciji nastaje sol i voda.Ca(PO4)2 .NH4H2PO4 .amonijev hidrogen sulfat .Ca(HSO4)2 . Svaka sol sadrži metal i kisikov ostatak: HCl + NaOH => NaCl + H2O ili H2SO4 + 2 NaOH => Na2SO4 + 2 H2O Navest ćemo neke primjere kalcijevih i amonijevih soli: . Pri reakciji između kiselina i baza nastaju soli.kalcijev hidrogen sulfat .amonijev hidrogen karbonat .amonijev karbonat .CaCO3 .NH4Cl .(NH4)3PO4 .(NH4)2SO4 . zove se neutralizacija.CaSO4 . Vodene otopine soli provode električnu struju.amonijev hidrogen fosfat .amonijev di hidrogenfosfat .CaHPO4 .amonijev sulfat .80 Nazive su dobili na osnovi naziva metala.kalcijev sulfat .kalcijev dihidrogen fosfat .(NH4)2HPO4 .kalcijevklorid .amonijev klorid .Ca(HCO3)2 .kalcijev karbonat . Soli kao što su: .CaCl2 . bez obzira kako je sol nastala.Ca(H2PO4)2 .(NH4)2CO3 .kalcijev fosfat .amonijev fosfat I B 14 NEUTRALIZACIJA Reakcije između baza i kiselina.NH4HCO3 .kalcijev hidrogen karbonat .kalcijev hidrogen fosfat .NH4HSO4 .

koji se mogu zamijeniti metalima i zovu se kisele soli. H2SO4 + NaOH => NaHSO4 + H2O H3PO4 + NaOH => NaH2PO4 Analogno kiselim. amonijev sulfat.bolesnici s velikom kiselošću želudca. To su: Ca(OH)Cl Al(OH)2Cl Neutralizacija je reakcija u kojoj se iz vodikovih iona i hidroksilnih iona nastaje sol i voda. koji su sposobni da budu zamijenjeni metalima ne budu zamijenjeni. pa ćemo navesti primjere: . neutralizacija može da bude djelomična. Proces neutralizacije primjenjuje se u svakidašnjem životu. uzimaju bazične preparate. zovu se neutralne soli. Tako nastale soli sadrže jedan ili više vodikovih atoma. amonijev fosfat) Evo nekoliko tipičnih primjera neutralizacije: .Na2SO4.NaCl. . kao umjetnih gnojiva (amonijev nitrat.81 .CaCO3 + ne sadrže ni H niti OH-. Kod višebaznih kiselina. . . to jest da svi atomi vodika. koje nisu zamjenjene kiselinskim ostatcima. One sadrže jednu ili više hidroksilnih skupina. postoje i bazne soli.u proizvodnji amonijevih soli.

Ca(OH)2 + 2 HCl => CaCl2 + 2 H2O . baznoj ili kiseloj sredini. pokazuje da u reakciji neutralizacije kiseline i lužine uvijek nastaje sol i voda. . a CaO je anhidrid kalcijeva hidroksida (Ca(OH)2).NaOH + H3PO4 => NaH2PO4 + H2O Ovih nekoliko kemijskih jednadžbi.Al(OH)3 + 3 HCl =>AlCl3+ 3 H2O .2 NaOH + H2SO4 => Na2SO4 + 2 H2O .Na2O + CO2 => Na2CO3 .CaO + SO3 => CaSO4 U ovom slučaju (CO2) je anhidrid ugljične kiseline (H2CO3). Međutim neutralizacija se događa i kada međusobno reagiraju anhidridi kiselina.NaOH + HCl => NaCl + H2 .2 NaOH + H3PO4 => Na2HPO4 + 2 H2O . I B 15 INDIKATORI Indikatori su tvari.CaO + CO2 => CaCO3 . SO3 je anhidrid sumporne kiseline (H2SO4). prema tome da li se nalaze u neutralnoj.3 NaOH + H3PO4 => Na3PO4 + 3 H2O . koje mijenjaju boju.82 . ali u tom slučaju ne nastaje voda: .

REAKCIJE U svakoj kemijskoj reakciji dolazi do preraspodjele elektronskog oblaka atoma.FENOL-FTALEIN u kiseloj sredini bezbojan.METIL-CRVENO u kiseloj sredini crven. Za brzo određivanje najpogodniji je univerzalni lakmus papir. Ustvari dolazi do preraspodjele elektrona (e-). Ali poznajemo još nekoliko indikatora. a u lužnatoj modar . a u lužnatoj žut . a u lužnatoj crvenoljubičast. I B 16 REDOKS . ili boju koji razvija: . a za veoma točno određivanje kiselosti upotrebljava se pH-metar.LAKMUS PAPIR u kiseloj sredini crven. . koji se rabe s obzirom na vrstu spoja.83 Najuobičejaniji indikator je lakmus papir. a u lužnatoj žut . pa nastaju nove čestice s manjom energijom.METIL-ORANŽ u kiseloj sredini crvenkast.

jednak je broju elektrona (e-). što ih prima oksidaciono sredstvo. u kojoj neka molekula.redukcione reakcije vezane za prijenos elektrona (e-). Sustavi. nastaju spojevi. tako da oni pripadaju više atomima klora (Cl) nego atomu ugljika (C). a redukciono sredstvo oksidira. Oksidacija i redukcija nerazdvojno su vezane jedna za drugu. Jasno je da su oksidaciono . moraju imati jedno oksidacijsko i jedno redukciono sredstvo. atom ili ion gubi elektrone (e-). Kako su reakcije povezane sa prijenosom elektrona (e-).oksodacione reakcije reducira. ali u tom slučaju dolazi do preraspodjele elektronskog oblaka oko svakog atoma. atom ili ion prima elektrone (e-). U kemijskim reakcijama. među atomima metala. Oksidaciono sredstvo se tijekom redukciono . Broj elektrona (e-) što ih oslobađa redukciono sredstvo. zove se reakcije oksidacije. Uzmimo primjer: 2 Na + Cl2 => 2 Na+ + 2 Cl- . C + 2 Cl2 => CCl4 Atomi klora su elektronegativniji od atoma ugljika.84 Višak energije oslobađa se u obliku svjetlosti i topline. zove se reakcija redukcije. Reakcija u kojoj neka molekula. pa zato jače privlače zajedničke elektronske parove. Reakcije. u kojima su moguće reakcije oksidacije i redukcije.

I B 17 OKSIDACIJSKI BROJ To je broj. a klor u jednonegativan ion. gubi jedan ili više elektrona. Oksidacija je proces u kojem neki atom. Redukcija je proces primanja elektrona (e-).85 Prije reakcije i natrij i klor su imali naboj O. Nakon reakcije atomi prelaze u ione. . koji pokazuje u kojem se oksidacijskom stanju nalazi element u pojedinom spoju. natrij u jednopozitivan ion.

2). a u hidridima je ( .1) .Rb.oksidacijski broj zemnoalkalijskih metala (Mg.Cs) uvijek je ( + 1) . I B 18 JEDNADŽBA OKSIDACIJE I REDUKCIJE .1) Kod spojeva. na osnovi odgovarajućih pravila.1). . koji nisu građeni ionski i kod kojih atomi nemaju naboj.Ca.oksidacijski broj halogenih elemenata (F.Ba) uvijek je ( + 2) .oksidacijski broj alkalijskih metala (Li. oksidacijski broj treba pripisati svakom elementu. a u peroksidima ( .Br) je ( .Cl.K.oksidacijski broj vodika u svim spojevima sem u hidridima je ( + 1).86 Kod određivanja oksidacionog broja spoja moramo voditi računa o pravilima: .oksidacijski broj svih elemenata u elementarnom stanju je O .J.oksidacijski broj kisika je u svim spojevima sem u peroksidima ( .Na.

87 I B 19 EGZOTERMNE I ENDOTERMNE PROMJENE One kemijske promjene ili reakcije. ili bilo koji drugi vid energije. prelazi iz okoline u sustav. zovu se . koji se kemijski mijenja. tako da toplina.endotermne promjene . koje se događaju.

... koje se događaju.........................vani i thermos ......Što?........ Ime nastalo od grč....Datum.......topao...............................................88 ili reakcije...... naziva se endotermnim procesom........................... Ime i prezime...................... ... Egzoterman proces je proces u kojem sustav predaje toplinu okolini: DELTA H < O Endoterman proces je proces u kojem sustav prima toplinu od okoline: DELTA H > O I B 20 TESTOVI Test br........ Svaki proces u kojem se troši toplina......... riječi endon .................................... Pod disperznim sustavom se smatra... tako da toplina prelazi iz sustava u okolinu.. One kemijske promjene ili reakcije........................01............ zovu se egzotermne promjene ili reakcije.......riječi exo .............................. Svaki proces u kojem se oslobađa toplina naziva se egzotermnim procesom....... 1.......unutra i thermos topao. Ime nastalo od grč....... .................

................................................. ............................................ ........ Što?..... Koja je najpoznatija emulzija?...........................................................................................................................................89 ..............(IB9) 10 8.................................................. ..............................................................................................................................................................................................................(IB4) 10 4.....(IB10) 10 9.. Što je to osmoza?........................................................................................................................................... Prirodni koloidni sustavi su... Reakcija 2 H2 + O2 => 2 H2O............................... .....................(IB3) 10 3..................................................Napiši formulu:kalcijevog klorida:...............Datum.................................................................. Što?............ U uporabi je za odjeljivanje koloidnih od "pravih" otopina.............................................................................. ...................................................(IB19) 10 .................................5 ukupno bodova.............................. Što je to pH?.............................(IB6) 10 6............... Koliko se može dobiti vode (H2O) od 2 g vodika? (IB8) 10 7... Nabroji reakcije rastavljanja tvari:.......................................................................... ............... To je......... koje se događaju tako da (nastavi):...............................(IB11) 10 10............................. pomoću ultrafiltera.....................................................................(IB5) 10 5....................................................... Što su kiseline prema Arheniusu?............. Ime i prezime.......................... 1................................5 amonijev fosfat:...............................................................................................................................(IB1) 10 2......ocjena.................................................................................... Endotermne reakcije ili promjene su one kemijske reakcije......... I B Test broj 02........................................................................

. Da bi smo našli formulu spoja.. Kako? (IB18)10 4...................................................... .... atom ili ion.............. koje su zamjenjene kiselinskim ostatkom............................ Što.............. I B Test broj 03....IB16) 10 5.............................................Što?............................5 6.............90 2... Ime i prezime....................................................... to je broj............ Napiši formulu za kalcijev hidrogen sulfat:................... Tablica jakosti kiselina............ postoje i bazne soli... nastaju dvije ili više tvari......... Kako?...... 10 ukupno bodova........(IB14)10 7.................................... To su..........Datum....................... Izračunaj procentni (%) sastav natrija (Na) u natrijevom hidroksidu (NaOH)..................................................... zove se. One sadrže jednu ili više hidroksilnih skupina (OH)......................... 10 10.... Jednadžba oksidacije i redukcije bi izgledala................ zovemo....................... Oksidacijski broj...(IB8)10 9...............5 amonijev hidrogen fosfat:.... ..................... Kako?................................................. Analogno kiselim....(IB11)10 8......................Reakcije iz kojih iz jedne tvari.........................ocjena..... potrebno je znati........................(IB17)10 3................ koji pokazuje (što)?......... Navedi sve jake kiseline koje poznaješ: .... ............................. Reakcije u kojiima neka molekula............... prima elektrone.............................

........................... To je....(IB3) 10 3................................. (navedi primjer).............................................................................................................Navedi primjere svih kiselina.... Tako je osmotski tlak krvi:...... ...... .......... Što?............................ bez kojih ne bi bilo života u prirodi................................................. kao zakon osmotskog tlaka? ..................: krute tvari lebde u plinu....(IB1) 5 2........................................ Koliko bi se vode dobilo iz reakcije 2 H2 + O2 => 2 H2O iz 2 g kisika? 10 8............Datum... Što?..................................... .................................... I B Test broj 04........................ koje poznaješ iz tablice slabe kiseline:...... To je...(IB8) 10 9............................... Što?.....................................................Naqcrtaj skalu kiselosti: 5 5 (IB10)10 ukupno bodova....Empirijska formula prikazuje.................................................................. Koja se to plinska jednadžba može primjeniti........................................ Mast se u vodi OTAPA NEOTAPA Kazein u mlijeku NESPREČAVA SPREČAVA izdvajanje masti 5.....ocjena......................... Što?................................................................ U kemijskoj reakciji lijevo su........................................................... Ime i prezime.......................... Osmotski tlak pojedinih sokova u tijelu je točno određen.5 7............................91 1................ Koloidi su uzroci procesima...........Što?........(IB5)10 4.5 a desno su.................(IB11)10 10.................... Disperzni sustavi.(IB3)10 6.........5 česice krutih tvari u nekoj tekućini..................................

...................... zove se........................................ koje se događaju tako da (nastavi):..................................................................... Neutralizacija......... Koliko?....................................(IB17)10 3.......................................................Što je to ebulioskopska konstanta?....... Koliki? ...........Sublimacija je........................Kako?................................................................................................. Koliko?............. ............... Reakcije.........5 amonijev dihidrogen fosfat:....... I B Test broj 05..............(IB9)10 8...........2 pH želudčane kiseline....................................................5 nastaju......... Mjera kiselosti (pH) za urin iznosi...................................................2 pH octa iznosi..Datum.......................................(IB19)10 4..................... Napiši formulu za: kalcijev sulfat:................................................5 6.............................................................................Izračunaj procentni sastav kalcija (Ca) u gašenom vapnu (Ca(OH)2)? 10 9..............................................92 1............5 5.........................................................................................................inosi... ...... Kako? ........................... Egzotermne promjene ili reakcije su one kemijske promjene ili reakcije............................ Koliko?........................................................ Ime i prezime..........................Koliko?.................................................................Pojava neprisiljenog gibanja iona ili molekula u otopini koje ima za posljedicu izjednačavanje koncentracija...................... ...........................(IB3)10 ukupno bodova....................2 pH soka rajčice iznosi...... u kojoj neka molekula..... atom ili ion gubi elektron..................2 pH NaOH iznosi......................................ocjena.............. je reakcija u kojoj iz (čega?) ...........................................Zovemo................(IB7) 10 10......................................................................................... ............................................................ Oksidacioni broj svih kemijskih elemenata u elementarnom stanju je..........................................................................................................................Koliko?..(IB19)10 2............................. Što?.................................................................................................................................2 7...............................................................

...........................2 pH crne kave iznosi........................................(IB6) 10 5.......... ..................Koliko grama treba uzeti vodika......................................................................... ................................................................................................. Koliko?.................................................................. Koliko?..................................................................................................................... .... I B Test broj 06.................................... Navedi vrlo slabe kiseline...................................................................................................................................................................................................... Koliko?....................................................Što je to vrelište?..... Svaki proces................... naziva se....................................................... Gdje se emulzije upotrebljavaju?.......................................... ....................... koje poznaješ:.....(IB3)10 3.............10 ukupno bodova........................5 kapljice tekućine u nekoj drugoj tekućini.......................................................2 10............................................................................................................Datum........ da bi se dobilo 2 g vode iz reakcije: 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 8.......................................................(IB9)10 9...93 1........................................Što je to?................................. ........(IB3) 10 7...................................................................... Koliko?... ...................................Što se to odvaja ultrafiltracijom?.. Ovo nakupljanje vode može ići do stvaranja gela (nastavi):.........2 pH soka naranče iznosi................................................................... Što su to izotonične otopine?.............(IB1) 5 2..........ocjena............................................... Ime i prezime................................ 1.............................(IB7) 10 6...................................................................................... Zašto je osmotski tlak koloidnih otopina u poređenju s "pravom" otopinom neznatan?.............................2 pH krvi iznosi........................................................... Kakvi to koloidi imaju težnju da adsorbiraju molekulke vode koja potom sprečava spajanje koloidnih čestica u veće čestice...........................................10 4.................................................................... ......................... Disperzni sustavi: kapljice tekućine u nekom plinu...................................................... Kako?.2 pH mlijeka iznosi.............pH soka limuna iznosi............................ u kojem se oslobađa toplina............................................................................................. Što je to?....................................... Koliko?.............................. .........................

..5 amonijev hidrogen karbonat:.............. I B Test broj 07....................................................................... Što je to koagulacija?...............................................(IB8) 10 7............................. Kako?................(IB19) 10 2.......... Ime i prezime................(IB11) 10 6.................................... ....Kako se zove konstanta sniženja točke ledišta?...........................................(IB7) 10 10................................................ Prema Bronstedtu kiseline su tvari (nastavi).....................(IB14)10 4 Napiši način nastanka kiselina sintezom nekih nemetala s vodikom? (IB11) 10 5............................................................................................................................................................................ Izračunaj procentni sastav (%) kalcija (Ca) u kalcijevom sulfatu (Ca SO4)? 10 9............. da bi se dobilo 2 g vode iz reakcije: 2H2 + O2 => 2 H2O 10 ukupno bodova...........................................................................(IB9) 10 8.................................... Reakcije u kojoj neka molekula.............................. Koliko treba uzeti kisika..................................... .................(IB16)10 3. zove se................................................................................. Napiši formulu kalcijevog hidrogen karbonata:............ Kako? ........................ocjena.......................Datum............... Analiza uz potporu električne struje........................................... .....................94 .................................................... atom ili ion prima elektron.............. .................. zove se............................

................................................ ....................................Što? ........................(IB8) 10 9............................................. pri kojima se pregrupiraju kemijske veze..........................95 1.........................................................................................................(IB4)10 4....Što se to filtriranjem odjeljuje?........................................................................ Ime i prezime..................................ocjena........ možemosmatrati koloidima?....... U uporabi je kod pročiščavanja krvi kod bolesti bubrega..........................................................5 ukupno bodova....................................10 2 Osmotski tlak je hidrostatski tlak.......... Jedno upozorenje......... Kako se zove?.................................................. koje poznaješ?....................................... Što znači VUK?.......................................................................... pri čemu nastaju nove tvari................... .....(IB9) 10 10..... Mjehurići plina u nekoj tekućini........................................ pri kojem je brzina prijelaza molekula otapala iz otopine kroz polupropusnu membranu RAZLIČITE JEDNAKE (IB3) 10 3........... Svaki proces............... ......................................................................................................................... .Reakcije... Disperzni sustavi.................................................................. Koje to građevinsko vezivo.................................................................... a ioni mogu.................... kod kemijskih pokusa............. Kako?........... .............................................................................(IB5) 5 koji to građevinski materijal možemo smatrati koloidima?..............................(IB5) 10 6......................................................................................(IB19) 10 ........... Što je to?.................... naziva se........... ..5 5...................... u kojem se troši toplina.............. ..........................................................................................................................Koliko ima vodika u 200 g vode................................................................................. Navedi neke solove.................................. To je......Reakcija 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 8................ 1..........(IB7) 10 7................................................................Što je to ledište?......................................................... I B Test broj 08.................Datum.................... ........................5 a što KUV?.... Metoda se zasniva da koloidne čestice ne mogu proći kroz polupropusnu membranu ...................

..................................................................................................................... Iznosi........................................................................2 ...Napiši način nastanka kiselina............................(IB8) 10 8....... Navedi primjerom................. Oksidacijski broj vodika u gotovo svim spojevima je................Izračunaj procentni sastav (%) natrija (Na) u čilskoj šalitri (NaNO3): 10 9... kako nastaju lužine otapanjem metalnih oksida u vodi: (IB12)10 6...(IB4) 10 10...................................2 ................................5 za kalcijev di hidrogen fosfat:..................................Napiši formulu za kalcijev hidrogen fosfat:.......... mogu biti kojeg agregacijskog stanja? ............................................................................................................................. Ok kojih su materijala izgrađene membrane.............. koje se rabe kod dijalize?..................... .......................................................................................................... uticajem vode na anhidride kiselina: (IB11)10 7...................5 oksidacijski broj vodika u hidridima...........96 2................2 4.............Što to pokazuje empirijska formula :.. I B Test broj 09.................................................. Napiši 5 primjera neutralizacije:................ocjena................................................................. Koliko?...............................................Datum..........2 ............................... Iz reakcije 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 ukupno bodova...................................2 .. ......................................................................5 5....................................... Ime i prezime........(IB17) 10 3............................................Koliko grama kisika dolazi u 200 g vode........... 1............................................ I disperzna faza i disperzno sredstvo............ Koliko?..............................................................................

............................................. Ime i prezime........................................................ To je iz zakona............................. Koju to pojavu je 1857............................................... .(IB5)10 6....................... .... .................... Kojeg?.........97 .............................. Dali je osmoza spontan proces? 4.....................(IB2) 10 3...................................................................................(IB8) 10 9..............................................................Faraday................................................................................................. Zaštitno djelovanje gelova.......... da bi dobili 150 g vode? Iz reakcije 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 7................................ ....................................................................... Svi kemijski elementi. a istražio J..........(IB9) 10 10...................Datum................ Koliko grama vodika treba uzeti...... moraju se nalaziti i na drugoj strani.......... otkrio M................... I B Test broj 10..................................(IB1) 10 2...(IB8)10 8.......................................................Tyndall?................... jer (što?) ......................... DELTA H je....................g...................................................................... "Prava" kemijska formula prikazuje.. koristi se pri izradi fotografskog materijala........... Označi koloidnu tvar DRVO STAKLO DA NE CEMENT (IB3) 10 10 METAL PORCULAN 5..... 1...............Što je to elektroforeza?.... Kako nastaju kiseline? Djelovanjem jedne kiseline na sol druge kiseline (IB11) 10 ukupno bodova.....5 .................................................. Egzoterman proces....... koji se nalaze na jednoj strani jednadžbe........................... Što?........ocjena...............................................

. DELTA H je............ Iz reakcije: 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 10........... Navedi primjer: (IB14) 10 4......................... Kako nastaju kiseline? sintezom nekih metala sa vodikom? (IB11)10 8....1 odgovor i rješenje .... Koliko procenata (%) ima žive (Hg) u živinom sulfatu (HgSO4)? 10 ukupno bodova........... ali u tom slučaju ne nastaje voda...........5 u baznoj sredini.....5 5............(IB19) 5 2..................... uticajem nekih metala na vodu? (IB11) 10 7.......... ............................5 a zemnoalkalijskih metala.... Koliko?....................... Strukturna kemijska formula prikazuje.............................. Koliko grama vode se može dobiti iz 10 g vodika................................... Kiliki?................98 endoterman proces......................... Indikator lakmus papir mijenja boju.......... I B 21 ODGOVORI I RJEŠENJA I B TESTOVA Test br.ocjena.............................. Oksidacijski broj alkalijskuh metala je.....(IB10) 10 6............................................................. Kiselost (pH) čiste vode....................... Kako nastaju lužine............... pri 250C iznosi.........................(IB8) 10 9........ Neutralizacija može nastati i kada međusobno reagiraju anhidridi kiselina i lužina......(IB17) 5 3...................................................... Što?............................. Koliki?.................................................... U kiseloj sredini..........

........1 ultrafiltracija..... prelaze kroz polupropusnu membranu iz razređenije u koncentriraniju otopinu......1 sušenje..................................99 1 Dvije ili više faza...................................1 filtriranje.....................1 postkrepicitacija...... fino razdjeljena u drugoj .............................log c(H+) / mol dm-3................... 6............... ......10........ Su tvari.....5..................1 koagulacija...................... mlijeko....10.......................................................... Osmoza............................................... 7.......................................... Dijaliza............... koji se kemijski mijenja.......................1 sublimacija.....................10..... razna vlakna............................1 8.............................................. 18 g vode................. ......................................... Magla................. od kojih je jedna disperzna......................... koje u vodenim otopinama povećavaju koncentraciju vodikovih (oksonijevih )iona..............................5 ukupno 100............... pri kojem molekule otapala.10...........02..10..................... To je mjera kiselosti ................1 isparavanje........ je spontan proces....................................................odgovori i rješenja 1...... Test br............ 4................. boje itd......................................................... Toplina ili energija prelazi iz okoline u sustav...................................................... 10...................................... CaCl2.................... 2....10 9................. 5....disperzno sredstvo 10........................................ Mrvljenje............................... 3.....1 prekristalizacija............ (NH4)3PO4...........................................................................................................................10 10................................................... Mlijeko..........

.10................... Dim ........... Ca(OH)Cl................................................................................................... 2........... 57...................... Ca(HSO4)2 ......... (NH4)2HPO4 ...............................................5...........100 2...........5....5.................................................................................................................................2... HClO4...........rastavljanje ........... U kojem se oksidacijskom stanju nalazi kemijski element u pojedinom spoju....... HJ ..5.................................... Analiza ...................5...... % sastav spoja ............... H2SO4 .....10............... 5............................2.................. - Test br.............10............. oksidacija 2 Na =======> 2 Na+ + eredukcija 2 Cl ======> Cl + 2 e.........................2.................5..................................................... Suspenzija .............2.......... 9........................................ koji se nalaze u spoju .................................10 ukupno 100............. 6.............5.............................................................................................................5.... 8.............................................2... 7.. 10....4.................... . Disanje ........5...........................2.............. pV = nRT ................03...2.......................... 5.........................................47 % Na ........................................... HNO3 ...................................................................................... 3..........................2............................................... 3.............odgovori i rješenja 1..................... Al(OH)2Cl ............................................10................................... njegovu masu .......................................5. elemente..... Ar ............................. 4............................................................ HCl ......... Reakcije redukcije.............................................................................2.......

............5............... H2SO3 .........................3 ..... 9............ O 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 -1 -2 1o 10 i td......... 2......................................10.............10.......................................................................................... Test br..........10..25 g vode ............ HF ............................... 7...................101 izmjena tvari u stanicama ..5........ Toplina prelazi iz sustava u okolinu ................................................................... 8............................................................2.2 10...............5........................................... 6............ 4..................................... 2..............2 CH3COOH ..................... ukupno 100........................ CaSO4 ............................................... ... produkti ..................5..................................................................................................................... 78 kPa ................... HNO2 .............. H3PO4 ......................... 3.........................................................................................3............................... 4................................04............. sprečava ...........................2...... Odgovori i rješenja 1.................................................................10................................................... NH4H2PO4 ................. 5................ Omjer pojedinih kemijskih elemenata u molekuli ............................10.................... Ne otapa ...................................... O ........ Oksidacije ........ Reaktanti ..10...................................5........ asimilacija ........................2......5.............................

...............13 % Ca .............................................................................................5 ..................................5................................................... Jer je koloidna otopina milion puta manje...1............2.. Magla ............................................ ............ sol ...................................2 .............05. 7.................................................................... bez prethodnog taljenja..................................................... Konstanta povećanja vrelišta ........................... Hidrofilni koloidi .... odgovori i rješenja 1..... 34................. 10............. emulzija ....5.................... OH............................5....10....... H+ .. 6.............................. u odnosu na "pravu" otopinu . pH = 13-14 ...... pH = 2....................................2.......................................................................................................10.................................................................................................. mol vode ....10. pH = 0 ................5 ...................... pH = 6 ......5..............................................Ke ........2...............10.......102 5.................2........5.... 8............................................................................... Test br. 9........................10. Prelazak krute tvari u plinovito stanje...... pH = 4 .........................................................................2..... 2................2...................................................2.......5 .............. 3...2..... Difuzija .......10............... ukupno 100.....

...................2.....................................10........................................ HCN ....5................................ H2S .................2........... 9.................................................................2.... 3.10..............5..... pH = 3 ...... Egzotermnim procesom ...........2.. NH4HCO3 ............... 8........ Koje mogu dati proton...............................4 ...... H2 + Cl2 => 2 HCl ........... prehrambenoj industriji ...2.........................2.............. od sredstva..........2.....................................................................2............... ................... pH = 5 ...................................103 4........2...........10....8 ..............06..................... Test br....................................... pH = 2 .........................5......... industriji boja i lakova ..........10...... HClO ..............10..... 0..............................................10....................................... Temperatura pri kojoj se tlak pare tekućine izjednači s tlakom pare iznad tekućine naziva se vrelište............................................................................ pH = 7....................... 7....................10.....2.................... voda ............................................... 2............... nekoj drugoj tvari ........................ Ca(HCO3)2 .................................... Reakcije redukcije ................................ pH = 6............................... Farmaceutskoj industriji .................2........................5.....5 ....... 5.......... 10.. 5............................ koje imaju jednake osmotske tlakove ............. ukupno 100 .......................................10.....................................................................2................. 6.......................5...................... odgovori i rješenja 1....................................... 4..............2....................................................................................... Dvije otopine dvije različite tvari.22 g vodika ........ kozmetičkim preparatima ................. Koloidna faza..................2............. H2CO3 ...........................................................

............... 2 NaOH + H2SO4 => Na2SO4 + 2 H2O .............................................. 5...............10........... Nikada ne sipati vodu u kiselinu ...... 4.........1 .......... ukupno 100....................10........................................5......1.. 10... pri kojoj su tekućini i krute tvari u ravnoteži 10. Gips......... . 3...................................................... 10.... Al(OH)3 .....................5.............................................................. Test br....................... 8.................... 8.. Elektroliza ......1............ NaOH + HCl => NaCl + H2O ........... Temperatura.........10.............44 % Ca ......1.............. ukupno 100......10............. Fe(OH)3 ........................ Test br.................104 6................. 2........................................................ Prijelaz sola u grubo disperzni sustav...10.............................................. 7.................08........... odgovori i rješenja 1...........................................10...........Pjena ........................................ 1.................. 9..................... Ca(OH)2 + 2HCl => CaCl2 + 2 H2O ................5.................................................. 9............................................10................. staklo ........... Al(OH)3 + 3 HCl => AlCl3 + 3 H2O .....07................................. Krioskopska konstanta Kk ...................... 22........................................5......................................... Sinteza ............10..................................................... 3 NaOH + H3PO4 => Na3PO4 + 3 H2O ....... Dijalize ................ 6.......5................................. 10..................... cement ... oprezno dolijevati kiselinu u vodu ........................77 g kisika ... Jednake .............5..........................2 g vodika ................................................................ 10...........................10................ odgovori i rješenja 1.............. 2 + 1 ......................................................1.................................1... 3..................................10.................. Se neotopljene krute tvari od tekućina ..... 7... 29......5 ............. ...........5....... Endotermnim procesom .

..................3.......................1.10....1............. 6...... 6.......................................... ukupno 100.............................. 16.........................................................4..................................................... NaOH + H3PO4 => Na2HPO4 + H2O .............. CaH2PO4 ...........05 % Na ..1..3............................5.............. Omjer pojedinih elemenata u molekuli............10............ 4................................ Staklo........10.............. DA ...... NaOH + HNO3 => NaNO3 + H2O ...... Tekućine..................... nitroceluloza. 7........................ porculan i cement.........................10.................. 2...... Na2O + H2O => 2 NaOH ...... CaHPO4 ........... 9.............5........................................... Test br 09 rješenja o odgovori 1................................5..............10......10............... celofan............................................... ..................................................................... SO3 + H2O => H2SO4 ...................................................................................... krute tvari i plinovi ..3................................................ KOH + HCl => KCl + H2O .............................. 5...... Tyndallov fenomen ili pojavu raspršivanja svjetlosti na čestice koloidnih dimenzija................................. CaO + H2O => Ca(OH)2 ........ 1...........................105 2 NaOH + H3PO4 => Na2HPO4 + 2 H2O ................65 g vodika .......................................... 4...........1...............................4......10............. Ca(OH)2 + H2SO4 => CaSO4 + 2 H2O ........................................................................ Pergament....... 10..................... Sprečava koagulaciju .......... 27..................... 5.10..10........................................................8 g kisika ............. 3.......... Ca(PO4)2 .........3.......... 8............................................ 177...............

... odgovori i rješenja 1.........5...... Crven ................... Vrstu i broj atoma.............5.......... CaO + CO2 => CaCO3..10.........5 modar............................................ 2......5 5.......... DELTA H > O ..... 10.......... 8............ 2NaCl + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HCl 10...........................................10...................................................................................5........... +2 ... Test br 10.......... DELTA H < O ............. 3................................................. koji grade molekulu.......... pH = 7 ............. +1.........................10.... ...........10............. Na2O + CO2 => Na2CO3 ............. 4.......5....................... 9...................106 7............................................................. Neuništivost kemijskih elemenata ......... Gibanje iona određenim smjerom prema (+) ili (-) elektrod10............................... ukupno 100...

..... 2 Na + 2 H2O => 2 NaOH + H2 ..10............ Kako su atomi međusobno povezani u molekule.1 % U elementrarnom stanju......61 %............. Tako ima: ......... 7......107 6............mangana (Mn) 0............10.. dok su ...............natrija (Na) 2..6 % .......11 g vode .............. 8.............. 9..10.8 % ............ 10..aluminija (Al) 8. I C 1 METALI OPĆENITO Metali čine 80 % svih poznatih elemenata....kalcija (Ca) 3.........1 % ...6 % ...........kalija (K) 2...željeza (Fe) 5.... Pored kisika (O) i silicija (Si) u prvih 10 elemenata sve su metali. 67.... H2 + Cl2 => 2 HCl .....................44 % ....... bizmut (Bi).............10...........1 % . pojavljuju se samo zlato (Au). bakar (Cu).......... 67....62 % Hg ..10.titana (Ti) o. paladij (Pa) i platina (Pt)............magnezija (Mg) 2.........srebro (Ag)..0 % .. 1.......

Li.ionske slagaline kao kod kuhinjske soli (NaCl) .Fe 62 kg. deformacija. i sulfida. koji može da izdrži metalna žica od 1 mm ( to je kod željeza . Mogu biti : . Metali se u Zemljinoj kori nalaze u : . kovanje.laki metali sa specifičnom masom do 5 kg i . silikata ). Tako možemo podijeliti .kubične ili guste slagaline i . savijanje. biljnih i životinjskih ostataka.metamorfoze. zavarivanje idr.108 svi ostali metali samo u spojevima. .to su silikatni minerali. u obliku ruda (oksida. U kristalnoj rešetki atomi metala su povezani metalnom vezom. sulfata. a kod olova . Osobine slitina se razlikuju od metala od kojih su .metamorfnim stijenama .Os 40 puta teži od litija . Svi metali. Čvrstoća se određuje teretom. Metali se otapaju u talinama drugih metala.heksagonske ili kompaktne slagaline.Pb svega 2 kg). pri čemu nastaju slitine (legure). koje druge tvari u prirodi nemajua to je: izvlačenje. U plinovitom stanju između metala i nemetala razlika je neznatna.teški metali sa specifičnom masom preko 5 kg. Metali se razlikuju po čvrstoći i specifičnoj masi. pravilne kristalne strukture. Metalna veza je uzrokovala mnoge osobine metala. Tako je osmij . Zato se i zovu jer nastaju promjene . a rjeđe u obliku karbonata. nastali kristalizacijom magme ili lave .sedimentnim stijenama .kojie su nastale talkoženjem minerala.eruptivnim stijenama . sem žive (Hg) su na sobnoj temperaturi krutine. Specifična masa metala je različita.koje su nastale djelovanjem visoke temperature i visokog tlaka u dubini Zemljine kore.

Cu. koju zovemo bronca. od metala od kojih su sastavljeni.Zn na bakar .Sn.109 sastavljeni. Kemijske osobine metala Ove osobine su vezane uz osobine metala sa slobodnim elektronima iz posljednje ljuske. U povijesti posebno mjesto ima slitina bakra . uz čiju potporu možemo dobiti električnu struju. Galvanski članak je dobio ime po italijanskom fizičaru Galvani Luigiu. pa čitavo razdoblje ljudskog roda zovemo bronzano doba.g. Galvanski članak je uređaj. a bakreni ioni primaju 2 elektrona i prelaze u neutralne atome. . dobri su vodiči elektriciteta i topline.Ag. kao najbolji vodič elektriciteta i topline.+ Cuo Atomi cinka . prvi tu pojavu zapazio.Cu i kositra . Tako je nastala električna struja.Zn gube 2 elektrona i prelaze u cinkove ione. Suština je prelaženje elektrona sa cinka . Slitina je kruta otopina metala u metalu.+ Zno => Zn++ + SO4-. Slitine imaju često bolja mehanička svojstva. koji je 1789. Metali i slitine. Tako je srebro . rabeći kemijski proces: CuSO4 + Zn => ZnSO4 + Cu ili Cu++ + SO4-.

vanadij (V). prometij (Pm). kositar (Sn). cerij (Ce). rodij (Rh). bizmut (Bi). platina (Pt). aktinij (Ac). iterbij (Yb). tehnicij (Tc). sroncij (Sr). kalij (K). magnezij (Mg). skandij (Sc). nobelij (Nb). hafnij (Hf). samarij (Sm). disprozij (Dy). krom (Cr). torij (Th). živa (Hg). gadolinij (Gd). olovo (Pb). erbij (Er). renij (Re). barij (Ba). uran (U). indij (In). kobalt (Co). talij (Tl). polonij (Po). praseodimij (Pr). volfram (W). iridij (Ir). plutonij (Pu). eurupij (Eu). paladij (Pa). željezo (Fe). molibden (Mo). bakar Cu). cink (Zn). galij (Ga). francij (Fr). neodimij (Nd). holmij (Ho). osmij (Os). lantan (La). rubidij (Rb). kadmij (Cd). cirkonij (Zr). kalcij (Ca). rutenij (Ru). lutecij (Lu). nikl (Ni). tulij (Tm). cesij (Cs). radij (Ra). zlato (Au). berilij (Be). natrij (Na). terbij Tb). neptunij (Np).110 Metali su: Litij (Li). americij . srebro (Ag). titan (Ti). tantal (Ta). aluminij (Al). paladij (Pd). mangan (Mn). itrij (Y).

ili kiselim agensima. fermij (Fm). menjeljejevij (Md). vode . dok se željezo . kirij (Cm).Fe i njegovih slitina godišnje nepovratno propadne. Proces korozije se može prikazati: 1/2 O2 + H2O + 2 e. ajnštajnij (Es). atmosferskog kisika-O2. Tako oko 15 % željeza . berklij (Bk). . laurencij (Lr). nagrizati. To je prirodni (spontani) proces razaranja metala djelovanjem okoline.111 (Am). To je štetan elektrokemijski proces. Najveću štetu gospodarstvu nanosi korozija.H2O.Fe oksidira tojest korodira na anodi. kalifornij (Cf).=> 2 OHFe => Fe++ + 2 eObjašnjenje: zbog veće koncentracije kisika .lat. nobelij (No). zbiva se redukcija kisika na katodi. koji se pospješuje uticajem. Korozija je pojava razaranja metala uslijed kemijskog djelovanja.O2. Korozija metala Corrado .

Mg. cjevovodi. Tako.pocinčano željezo.nanošenje tankog sloja drugog metala . Kao gorivo i redukciono sredstvo upotrebljavao se drveni .U tom slučaju predmet. .crnu metalurgiju (Fe). to metal lakše korodira. Korozija metala je u svezi s njegovim standardnim elektrodnim potencijalom. . Na ovim metalima se stvara oksidni sloj. Dijeli se na: .obojenu metalurgiju (ostali metali). kojim se zaštićuje je katoda. što je elektrodni potencijal negativniji. magnezij . a metal kojim štitimo je anoda. kojom se štite velika postrojenja.H3PO4. Tako se najčešće rabi postupak: . Ali ima i izuzetaka. koji čvrsto prijanja uz metal i štiti od dalje korozije. cink .fosfatiranje ili uranjanje metala u vruću otopinu fosforne kiseline .Pb. zaštitnom prevlakom ili elektro-kemijskim postupkom. to su zaštitne boje i lakovi .to je nanošenje emajla (kao staklo) na temperaturi iznad 1000oC u specijalnim pećima. kao naftovodi.112 Tako isto se i ispod površine vode zbiva oksidacija željeza. olovo . pa nastaje na metalu zaštitni sloj fosfata . Metalurgija To je metoda dobivanja metala iz ruda-minerala. . je obilježila i poznavanje metala i čelika. Primjer aluminij .plastifikacija zaštitno nanošenje plastičnog sloja na metal. . Zaštita od korozije se vrši prekrivanjem površine metala.Al.katodna zaštita.emajliranja .Zn. Povijest ljudskog roda. željezničke tračnice i dr.organske prevlake.

Au. Najstarija metoda je oduzimanje kisika oksidima: Fe2O3 + 3 CO => 2 Fe + 3 CO2 Mnogi metalni oksidi ne mogu se reducirati. Postupak se zove termitski postupak: 3 MnO2 + 4 Al => 2 Al2O3 + 3 Mn Neki metali (zlato. . Taj postupak nazivamo cijanizacija. . To je najraširenija metoda obogaćivanja ruda u svijetu. koja se zasniva da voda neke minerale lako kvasi.stoljeća koks.flotacijska metoda.gravitacijska metoda. a poslije 18.Al. Samo dobijanje metala ovisi o tome.Ag) odvajaju se otopinom alkalijskog cijanida (KCN). jer stvaraju spojeve (karbide). koja se sastoji u odvajanju minerala djelovanjem električne struje. U tom slučaju može se rabiti aluminij . a neke uopće ne kvasi. Način obogaćivanja ruda prije uporabe je: . .113 ugalj. kao redukciono sredstvo. da li je ruda oksidna ili sulfidna ili karbonatna. srebro .metoda magnetske operacije. to je kad se čestice rude talože u vodi.

114

I C 2 ALKALIJSKI METALI ILI I SKUPINA PSE Ime i simbol atomski broj atomska masa točka taljenja gustoća Litij - Li 3 6,940 180,5o 0,534 o Natrij - Na 11 22,997 97,8 0,970 o Kalij - K 19 39,096 63,5 0,860 o Rubidij - Rb 37 85,480 38,9 1,520 o Cezij - Cz 55 132,910 28,4 Francij - Fr 87 223, 87 To su elementi I skupine Periodnog sustava elemenata. Ime nastalo iz osobina tih metala, da tvore lužine, a vodene otopine

115 tih lužina da tvore jake alkalije. Alkali - arap. znači natrijevi i kalijevi spojevi. Svi elementi I Skupine Periodnog sustava predavanjem jednog elektrona iz posljednje ljske, postižu konfiguraciju inertnih plinova, pri čemu dobijaju +1 oksidacioni broj. Zato su svi elementi alkalijske skupine Periodnog sustava elemenata vrlo reaktivni. Zato se u prirodi ne nalaze u slobodnom stanju.

116 Li - litij (lithium) t.t. 179oC, t.v. 1340oC gustoća 0,534, bijel Otkrio ga Arfvedsen 1817.g. u mineralu petalitu. Ime dobio po grč. riječi lithos - stijena. Razlikuje se od ostalih elemenata, svoje skupine. Po svojim osobinama, više se priklanja grupi zemnoalkalijskih metala. Mada je prilično rasprostranjen u prirodi, vrlo se rijetko nalazi u većim naslagama. Ima ga u mineralnim vodama, koje se upotrebljavaju u medicini. Litij je bijela kovina, vrlo lagan (spec.mase 0,534) pa pliva na vodi. Upotrebljava se za izradu laganih slitina.

Na - natrij (natrium) t.t. 97,80C,t.v. 880oC, gustoća 0,97 bijel Otkrio ga je sir H.Davy 1807.g. uz veliku radost. Spada u red vrlo rasprostranjenih elemenata u prirodi (2,8 %). Nalazi se u obliku mnogih silikatnih minerala (nema ga slobodnog u prirodi). Po boji kovina slična srebru - Ag, ali toliko mekan, da se može sjeći nožem. Lakši od vode, pa pliva po njoj (spec.masa 0,97). Ime dobio od lat.nitrum - soda. Sa vodom reagira veoma burno (pa se čuva u petroleju)Dobar vodič topline i elektriciteta. 2 Na + H2O => Na2O + H2

117

Gori intenzivno-žutim plameno.Dobiva se iz kuhinjske soli (NaCl) katodnom redukcijom. Metalni natrij upotrebljava se za dobijanje natrijevih spojeva, u industriji kaučuka (berlinska buna), u organskoj sintezi polimera. Radioaktivni (24Na)rabi se u medicini. Natrijevi spojevi imaju važnu ulogu u životnim procesima ljudi i životinja. * NaCl- kuhinjska sol Vrlo raširen spoj, u mnogim mjestima u velikim naslagama, morska voda sadrži 2,7 % NaCl. To je bijela kristalna tvar, sirovina za dobijanje natrija i natrijevih spojeva, neophodna sastojina ljudske ishrane. Dobija se iz mora isoljavanjem u Ninu i Pagu, ili iz slanih bunara u Tuzli.

118 * NaOH - kaustična soda ili natrijev hidroksid Jedna od najjačih alkalija, pa ima široku primjenu u granama kemijske industrije, proizvodnji sapuna, tekstilnoj, industriji boja, industriji celuloze, polimernoj industriji i dr. Proizvodi se u Lukavcu, Jajcu, Kaštel Sućurcu. * Na2CO3 - natrijev karbonat - soda Dobiva se po Solvayu: 2 NH3 + CO2 + H2O => (NH4)2CO3 (NH4)2CO3 + NaCl => NaHCO3 + NH4Cl 2 NaHCO3 + grijanje => Na2CO3 + CO2 + H2O Postupak ide: kuh injska sol => karboniziranje => kalciniranje =  soda.

Mnogo se upotrebljava u u industriji stakla, za umjetna gnojiva u industriji kože, tekstilnoj industriji i dr. * NaNO3 - natrijev nitrat ili čilska salitra Ima ga u većim naslagama u Čileu. Rabi se u poljoprivredi. Služi kao reagens u kemijskoj industriji. * Na2SO4 - natrijev sulfat ili glauberova sol Ima ga u morskoj vodi, jezerima. Ime dobio po alkemičaru Glauberu (tretirao sumpornu kiselinu i kuhinjsku sol:

119 H2SO4 + 2 NaCl => Na2SO4 + 2 HCl

120

K - kalij (kalium) t.t. 63,5oC, t.v. 762,2oC, Spec.m.0,86 srebrn Srebrenasto bijela kovina. Otkrio sir H.Davy 1807.g..Lagana kovina, koja oksidira na zraku. U prirodi, gotovo koliko i natrija, minerali su silvin i karnalit. S vodom daje: 2 K + 2 H2O => 2 KOH + H2 Kada reagira sa vodom, vodik se zapali i gori ljubičastim plamenom. Ima slabo izražene radioaktivne pojave. * K2CO3 - kalijev karbonat (potaša) Ne može se dobiti po Solvayu, jer je kalijevbikarbonat (KHCO3 lako otopljiv u vodi, pa se dobiva elektrolizom kalijeva klorida (KCl). Potaša je bijeli prah, vodena otopina reagira bazno, rabi se u kemijskoj industriji, industriji stakla, sapuna i dr.

121

* KCl - kalijev klorid (silvin) Upotrebljava se u poljoprivredi, kao umjetno gnojivo * KNO3 - kalijev nitrat (obična salitra) Dobiva se: KCl + NaNO3 => KNO3 + NaCl To je bijela kristalna tvar, rabi se za izradu baruta (75 % KNO3, 12 % S, 13 % C). * KOH - kalijev hidroksid Dobiva se: K2CO3 + Ca(OH)2 => 2 KOH + CaCO3 Upotrebljava se u proizvodnji sapuna. * KCN - kalijev cijanid Cijankalij, bijeli kristalni prah, vrlo otrovan.Rabi se za izlučivanje zlata (Au) i srebra (Ag), za tamanjenje gamadi * KCNS - kalijev rodanid Bijela sol. Dobiva se : KCN + S => KCNS Rabi se u kemijskoj analizi za dokazivanje željeza (Fe).

696oC.122 Rb . spec. t. 39oC.t.rubidij (rubidium) t.masa 1.v.52 .

v.cezij (cesium) t.t. t.123 Cs .masa 1.87 . 708oC. spec.28.5oC.

tamnocrven. .francij (francium) radioaktivan je Ova tri kemijska elementa spadaju u rasijane elemente na zemljinoj kori (nalaze se na mnogim mjestima u malenim količinama). Ime dobili rubidus . caesius .Perey 1947. olova (Pb). a u čast domovine dobio ime.svjetlo modar.g. Nema ih slobodnih u prirodi.. kisika (O). Rabe se za kvantitativno određivanje kalija (K). Rubidij i cezij su otkrili 1860.g. francij je produkt radioaktuivnog raspada aktinija 227Ac. Francij otkrio francuski kemičar M. Rubidij se upotrebljava za foto-stanica.124 Fr . cezija (Cz). Bunsen i Kirchhoff.

što njihovi oksidi. . lako prelaze u dvooksidno (++) ione.85 bijel 1. Ime potiče otuda.62 137.125 I C 3 ZEMNOALKALIJSKI METALI (II SKUPINA PSE) Be berilij (beryllium) Mg-magnezij (magnesium) Ca-kalcij (calcium) Sr-stroncij (strontium) Ba-barij (barium) Ra-radij (radium) 4 12 20 38 56 88 9. s vodom stvaraju lužine teško topljive u vodi. sadrže po 2 elektrona u perifernoj grupi .5 srebrne 5.74 srebrnobijel 1.54 srebrnobijel 2.012 24.5 radioaktivan Atomi elemenata ove grupe.60 srebrne 3. nekad zvani zemlje u vodenoj otopini reagiraju kao alkalije.31 40. U krutom stanju svi su bijele boje.08 87.33 226.03 1.

spec. Spojevi berilija su otrovni.zove se akvamarin. od kemičara L. . Zbog velike tvrdoće i postojanosti na zraku. Dobijen 1798.zove se smaragd.berilij (brrilium) t. a ako je obojen modro .v. to je ujedno i najvažniji mineral berilija. koje se sve više primjenjuju. Dobro propušta Rtg zrake.126 Be . rabi se kao fluorescentni materijal u fluorescentnim cijevima.mase 1.2970oC.86 Rude berilija su dosta rijetke.Ako je varijetet berila obojen zeleno .Vouquelina.1285oC.t. Beril je silikat aluminija i berilija. gradi vrlo tvrde slitine. t.g. Ime dobio po dragom kamenju. Spojevi berilija su slatki.

magnezit (MgCO3) .127 Mg .mase 1.v.650o t. Zbog svoje male mase rabi se za izradu slitina u avionskoj i automobilskoj industriji: .g. gori blještavom svjetlošću. Može se lako zapaliti. talk.sp. čiji je sastojak magnezij: .magnezij (magnesium) t. pri snimanju u nedovoljno osvjetljenim prostorijama. 1105o.t. Rabi se za izradu božićnih krijesnica. To iskorištava. Otkrio ga je sir H.74 Ima više minerala.dolomit (MgCO3 x CaCO3) .silikati ( serpentin. U trgovini dolazi u obliku trake ili praha. boje srebrnobijele.Davy 1807. azbest) Magnezij pripada grupi laganih metala.

Kristalizira u lijepim rompskim kristalima. Ovaj oksid upotrebljava se u medicini ( magnesia usta).temperatura => MgO + CO2 od magnezijeva oksida.magnalij . umjetnog .2 % otopina protiv debljanja i žučnih tegoba.magnezijev oksid Pri gorenju prelazi u bijeli prah: 2 Mg + O2 => 2 MgO Ovaj se oksid vrlo malo otapa u vodi. jer su vrlo postojane na visokim temperatu rama (2800oC). U prirodi u izvorima mineralnih voda. vatrostalne su. pa služi za izradu podova (ksilolit).128 . rabi se u medicini kao 0. prave se opeke (cigle) za oblaganje topioničarskih peći.magnezijev klorid Primjenjuje se u tehničke svrhe. * MgO .elektron-metal (95 % Mg i 5 % Zn) . Pomješan sa magnezijevim oksidom i strugotinama drveta daje uz vodu materijal koji vremenom očvrsne.legura magnezija i aluminija. * MgCl2 . ali ipak toliko da vodena otopina pokazuje baznu reakciju: MgO + H2O => Mg(OH)2 MgO + 2 HCl => MgCl2 + H2O Magnezijev oksid može se dobiti prženjem magnezijevog karbonata (magnezita): MgCO3 + pov.magnezijev sulfat (gorka sol) Gorko-slanog okusa. * MgSO4 x 7 H2O .

* Mg . Serpentin se rabi u tehnici. talk kao prah za upijanje ulja.silikati Azbest se puno rabio. Upotrebljava se i u medicini. ali se zbog karcenogenosti izbacuje iz uporabe. .129 mermera.

130 Ca .sp. karbonata. s vodom reagira: Ca + 2 H2O => Ca(OH)2 + H2 Zapaljen izgara na zraku narančastim plamenom: 2 Ca + O2 => 2 CaO Spada u red najraširenijih elemenata u prirodi (3.6 %).U prirodi kao vapnenac. .v.845o. S kisikom se lako spaja. u obliku silikata.kalcij (calcium) t.54 Srebrnobijela kovina. mramor. žilava i rastegljiva. fosfata i sulfata.t.mase 1. kreda.C. t.1420.

* CaCO3 . zubi. Kreda je nastala taloženjem skeleta uginulih mikroorganizama. Ali kada voda izbije na površinu. Nedostatak kalcija u organizmu prouzrokuje bolest rahitis ili bolest kostiju. kosti imaju oko 90 % kalcija. prolazeći kroz vapnenac. Prirodne vode u kojima se vrlo često nalazi otopljen CO2. tlak CO2 se smanji i bikarbonat se raspada na karbonat: Ca(HCO3)2 => CO2 + CaCO3 + H2O . koji je bio izložen visokom tlaku.Davy. onda se otapa. Kalcijevi spojevi su neophodni za živi svijet jer reguliraju rad srca.lat. pri čemu nastaje bikarbonat: CaCO3 + H2O + CO2 => Ca(HCO3)2 Tako i nastaju poznati pećinski ukrasi . mehanizam zgrušavanja krvi i mlijeka. ime dobio po calcis .sige: stalaktiti i stalagmiti.131 Otkrio ga je 1808. Dnevna potreba za odrasle osobe je 1 . ali ako voda sadrži ugljični dioksid (CO2). Skeleti organizama. ili u rijekama bigar.kalcijev karbonat U prirodi se nalazi u dva kristalna oblika kao aragonit i kalcit. otapaju kalcijev karbonat.Mramor je sitnozrnasti vapnenac.2 g kalcija i to pretežno biljnom hranom. sir H. Koralji i mnoge vrste školjki sastoje se uglavnom od kalcijevog karbonata. vapno. U običnoj vodi vapnenac se neotapa.g.

Ako vode sadrže veće količine otopljenih bikarbonata. Jedan stupanj tvrdoće ima voda koja u 1 litri sadrži 10 mg CaO.smola + 2 H+ kationski izmjenjivač OH .Vode koje troši industrija(kože. tekstilna.132 Sve prirodne vode sadrže veće ili manje količine soli. Omekšavanje vode se vrši: Ca(HCO3)2 + Ca(OH)2 => 2 CaCO3 + 2 H2O CaSO4 + Na2CO3 => CaCO3 + Na2SO4 Talog (CaCO3) se uklanja i voda se može pustiti u kotao.smola + HCO3. poglavito kalcijev i magnezijev bikarbonat. a sa manje mekim vodama. Tvrdoća vode izražava se stupnjevima tvrdoće. nazivamo ih tvrdim vodama. prehrambena)moraju se prethodno omekšati.anionski . Voda se može i deionizirati ili demineralizirati: Ca(HCO3)2 + 2 Na-permutit => Ca-(permutit)2 + 2 NaHCO3 Ca-(permutit)2 + 2 NaCl => 2 Na-permutit + CaCl2 Demineralizaciju sintetskim smolama možemo prikazati i: 2 H .=> HCO3-smola + OH.smola + Ca++ => Ca .

jer se kalcijev oksid znatno primjenjuje u građevinarstvu i drugim granama industrije Kako je taj proces povratan CO2 se mora stalno odvoditi. Pomiješan sa pijeskom i vodom.133 Tijekom vremena kationski i anionski izmjenjivač ostane bez iona (H+ i OH-). Razmućen u vodi gradi finu suspenziju (vapneno mlijeko) kojim se dezinficiraju zidovi. . Dobiva se: CaO + H2O => Ca(OH)2 + temperatura Ovaj postupak se zove "gašenje vapna".900oC => CaO + CO2 Ova kemijska reakcija izvodi se tehnički u velikim razmjerima.kalcijev hidroksid (gašeno vapno) To je bijela tvar.kalcijev oksid (živo vapno) To je bijeli sitni prah. a to se provodi ispiranjem kiselog izmjenjivača sa HCl i ispiranje baznog izmjenjivača sa NaOH.Ova reakcija gašenja vapna je vrlo egzotermna. dakle anhidrid baze: * Ca(OH)2 . da bi reakcija išla u smislu dobijanja vapna. * CaO . gašeno vapno služi kao žbuka za žbukanje. pa se izmjenjivači moraju regenerirati. dobija se prženjem karbonata: CaCO3 + 800 . a anioni (OH-) iz NaOH. Prilično je jakog baznog karaktera. Pritom se kationi u kiselom izmjenjivaču zamjene vodikom ionima (H+) iz HCl. Kalcijev hidroksid se u vodi malo otapa (vapnena voda).

* Cement . za bijeljenje.kalcijev klorid (klorno vapno) Rabi se u tekstilnoj industriji. pri čemu se izdvajaju znatne količine vode (zidovi se znoje): Ca(OH)2 + CO2 => CaCO3 + H2O Žbuki se dodaje pijesak. Ako se gips grije: CaSO4 x 2H2O + pov. a u obliku masti protiv ozeblina. * CaCl2.134 Tijekom vremena gašeno vapno pod uticajem CO2 iz zraka prelazi u karbonat. u medicini za ispiranje rana. gips ili sadra CaSO4x2H2O. Gips se rabi u građevinarstvu i medicini. Pomiješan s vodom: CaSO4x1/2H2O + 3/2 H2O => CaSO4 x 2 H2O Na ovoj pojavi se zasniva primjena gipsa.kalcijev sulfat U prirodi kao anhidrit (CaSO4). * CaSO4 . da bi masa bila poroznai da bi CO2 mogao prodrijeti kroz cijelu masu.temperatura => CaSO4 x 1/2H2O To je hemihidrat.

Sam sastav i struktura nastalih spojeva sa sigurnošću nisu određeni.74 . To je proces sintetiziranja.mase 3. hercegovina). Tako oni poslije prženja mogu u samoj vodi da očvrsnu. daje masu koja se zove beton. Usijani klinker se iz rotacionih peći odvodi u cijev za hlađenje i melje u fini sitni prah.g. šljunkom i vodom. pa je neophodna uporaba filtera (elektrofilteri). Kemijski sastav: hidraulički modul => m CaO / m SiO2 + m Fe2O3+ m Al2O3 Pri temperaturi od 1000-1450oC u omekšanoj reakcijskoj smjesi kalcijev oksid (CaO) kemijski se veže sa SiO2 i Fe2O3 Omekšane čestice tako nastalih spojeva.Označuje se sa oznakom (PC). 1824. . staljuju se u veće cjeline (klinker).cedere lomiti. Aspid iz Leedsa (UK) otkrio postupak proizvodnje portland cementa. zbiva se vrlo složena reakcija (smjesa isprva plastična. Dodatkom vode cementu. Kao gorivo rabi se plin ili mazut. poslije očvrsne). Cementare su veliki onečiščivači zraka. Ime dobijeno kao imenica cementum . Sam postupak zahtijeva velike koiličine energije (80 130 kWh/po toni).spec. vapnenac) imaju osobinu da prženjem izgube vodu s kojom su bili vezani i da ponovo vežu vodu kada se snjom zamjese.135 Neki prirodni silikati (laporac. Prirodna smjesa vapnenca i gline zove se laporac (dalmacija. O finoći meljave ovisi kvalitet cementa. Cement sa pijeskom. J.

t.mase 2.6 .v.stroncij (strontium) t.771o.1385oC.136 Sr . sp.t.

barij (barium) t.barijev sulfat Neotapa se u vodi i kiselinama. rabi se pri Rtg snimanju crijevnog trakta i kao bijela mineralna boja. Stroncijeve soli boje bezbojan plamen crveno. Barij otkrio sir H.v.t.1696oC U prirodi samo u vezanom obliku (u obliku sulfata i karbonata. . * BaSO4 . 726. t.Davy 1808.g. a barijeve soli zeleno (bengalska vatra).2o.137 Ba .

Na zraku je nepostojan i razlaže vodu. Nalazišta u Češkoj. Maria Sklodowska Curie tražeći temu za svoju doktorsku disertaciju. poslije 2 godine napornog rada uspjela je izolirati elemenate radij i polonij. Beckerel je primjetio da uranove soli djeluju na foto ploču.g.138 Ra .g.1140oC.radij (radium) t. Najvažnija ruda radija je uranit (smolinac). zaintrigirala se za neobjašnjene beckerelove zrake. . Kongu i Kanadi.15 g radija). bez prethodnog osvjetljenja.v.t. koji sadrži male količine radija ( 1 tona rude ima 0. 1898.spec. t.mase 5-6 Godine 1896. Po kemijskim osobinama radij je vrlo sličan bariju. 700o.

da je zračenje trojake vrste (alfa.3 mm. dakle elektroni (negativno naelektrizirane čestice). ako se puste između električnih ploča. beta i gama) zraci. vidjet ćemo njihovo izazivanje foto-ploče. Svi zraci su nevidljivi. Radioaktivno zračenje djeluje veoma jako na živi organizam (izaziva zapaljenje kože. Pozitivno naelektrizirana čestica (alfa-čestica).139 I C 4 RADIAKTIVNE POJAVE Pojave.alfa-zraci se zadržavaju već i na aluminijevskom limu 0. tj. . Beta-zraci su isto što i katodni zraci. znači nisu naelektrizirani. a gama. opekotine i razaranje tkiva) ali se u kontroliranim dozama rabi za liječenje. Gama -zraci ne skreću. su najprodorniji . samo vrlo kratkih valnih duljina.1 mm Alfa i beta zraci su materijalne prirode. Iste osobine ima i uran (U). što znači da su ti zraci pozitivno naelektrizirani ili alfa-zraci.zraci su elektromagnetni valovi. ali ako iznad radioaktivnog preparata stavimo foto-ploču zavijenu u crni papir. aktinij (Ac). zovu se radioaktivne pojave. Radioaktivne pojave ispoljavaju se zračenjem.gama-zraci. a od elektrona su teži 8000 puta . Jedna vrsta zraka skreće ka negativnom polu. Druga vrsta skreće ka pozitivnom polu mnogo jače nego alfa-zraci. Ispitivanja su dokazala. samo se od katodnih zraka razlikuju po brzinama kojima se kreću. iste prirode kao i svjetlosni zraci.bete-zraci ne mogu proći kroz olovni lim 0. koje ispoljava radij. torij (Th). kreće se velikom brzinom (do 20000 km/sec). Po prodornosti se razlikuju: . To su beta-zraci.

da bi ispoljavao zračenjem. brzo hvataju elektrone prelazeći u nenaelektrizirane (neutralne) atome helija (He).Utvrđeno je da su to ustvari slobodna jezgra atoma helija u brzom pokretu i da izašavši iz radioaktivnog preparata. Pri radioaktivnom raspadanju u prirodi. niti da ga usporimo ili spriječimo.Rn i pripada grupi inertnih plinova. Postavlja se pitanje: kako to da se do sada nije raspala sva količina radija (Ra) koji se nalazi u prirodi? Objašnjenje je da čak i one promjene. koja im daje karakter zračenja. Po teoriji o raspadanju atoma. Ova raspadanja su eksplozivna i dijelovi atomskih jezgara. Jedinica za mjerenje radioaktivnosti naziva se kiri i iznosi 3. postoje atomske vrste. koje su toliko nepostojane. Zaostali dio jezgre. znači raspadanje njihovih jezgara. te tako stiču veliku kinetičku energiju. Zaostali dio raspadnutog jezgra predstavlja novu atomsku vrstu. od jezgra se otkidaju ili alfa ili beta čestice. Radioaktivni procesi mogu se predstaviti u obliku jednadžbe: Ra => Rn + He (u obliku alfa-zraka) Jednadžba nam pokazuje da radij (Ra) kao elemenat iščezava i da od njega postaju dvije druge elementarne materije (radon i helij). Taj novi elemenat zove se radon . Ovo raspadanje vrši se samo od sebe (spontano) i mi nismo u stanju ni da ga ubrzamo. Ustvari.7 x 1010 dezintegracija u sekundi. uslijed oslobođene energije bivaju izbačeni. koje se dešavaju uz oslobađanje energije (egzotermne reakcije) ne mogu početi same . toliki broj alfačestica emitira 1 g radija u 1 sekundi. uslijed velike mase ne može dobiti toliku brzinu. da se same od sebe raspadaju.140 . Raspadanje atomskih vrsta.

03125 g radija (Ra). čija atomska masa može biti: 206Pb. Od ove količine (0. već sa elementom rednog broja 92U (uran): 238 U => 234Th => 234Pa => 234U => 230Th => 226Ra => 222Rn => => 218Po => 214Pb. Pošto sada prestaje radioaktivan raspad. 208Pb. već je potrebno da im se za početak da izvjesna količina energije.zove se poluvrijeme raspada. njime se završava ovaj niz prelaza iz jedne atomske vrste u drugu. Poluvrijeme raspada pojedinih elemenata ovog niza vrlo je različito ( od nekoliko sekundi do nekoliko milijardi godina).25 g. koje nije radioaktivno. . uranov (U) i torijev (Th) i svi se završavaju neradioaktivnim olovom (Pb). pa se i on spontano raspada: 222 86 Rn => 21884Po + 42He Polonij je također radioaktivan i spontano se raspada pa raspad traje sve do 206Pb . Jednadžbu radioaktivnog raspada radija možemo napisati: 226 88 Ra => 22286Rn + 42He Nastali radon (Rn) je također radioaktivan. Ispitivanja su pokazala da je potrebno 1580 godina.5 g) ostat će poslije novih 1580 godina 0.141 od sebe. pa u ma kom obliku.5 g radija. Vrijeme koje je potrebno da prođe da bi se polovina od nazočne količine raspala . 207Pb. pa da se od 1 g radija (Ra) ostane o. tako da radioaktivni raspad nezapočinje sa radijem (Ra). a poslije 7900 godina 0. Poluvrijeme raspada je karakteristično za svaki radioaktivni elemenat ponaosob. Postoje tri ovakva niza: aktinijev (Ac. I sam radij (Ra) je produkt radioaktivnog raspada.

pomjera se za dva mjesta unazad u Periodnom sustavu elemenata. 210Bi. Ispuštanjem beta-zraka. Umjetno razaranje jezgra elemenata (transmutacija ili dezintegracija). kada se s njima sudare. 210Po. Takve kemijske elemente zovemo izobarima. a nakon 13-tog centimetra toa zraka je običan plinoviti helij (He). alfa-zraci se kreću pravolinijski sa dometom od 8 . ustvari masu sa velikom kinetičkom energijom. Alfa-zraci su u stanju da razore jezgra drugih atoma. 210Pb Isto tako u nizu se pojavljuju razni izotopi pojedinih kemijskih elemenata. Može se desiti da kinetička energija (Ek) neke alfa-čestice bude toliko velika.g. koja se pri istraživačkim radovima mnogo iskorištava. 210Po. Primjer: 210 Bi. koje je . Tako postoje razne vrste atoma istih atomskih masa. Potrebno je znati da jedna atomska vrsta ispušta samo jednu vrstu zraka: ili samo alfa-zrake. ili samo beta-zrake. Protonski zraci su ustvari čestice vodikovog jezgra. da savlada odbijanje čestica i da svom silinom se sudari sa jezgrom atoma u čiji je omotač prodrla. 214Po. Primjer: 218 Po. sa jezgrom dušikova atoma. dok gamazraci predstavljaju oslobođene elektrone i ne utiču na naelektriziranost jezgra. 214Bi. 216Pb. Ovi zraci su posljedica sudara alfa-zraka. Posljedice sudara je raspad jezgre. dao pravilo pomjeranja: radioaktivni element ispuštanjem alfa-zraka. Na ovaj način može se umjetnim putem razoriti atomska jezgra.13 cm. Alfa-zraci predstavljaju moćno mehaničko sredstvo. atomska masa se nemijenja.210Pb.142 Sody je 1913.

Ovaj proces umjetnog razaranja jezgra možemo predstaviti jednadžbom 14 7 N + 42He => 17 8 O + 11n O je izotop kisika sa atomskom masom 17. Izotop aluminija (Al) pokazuje radioaktivne osobine: ispuštajući beta-zrake => 2813Al => e. Gore pomenuta reakcija raspada uranovog izotopa predstavlja . Atomsko jezgro pri fisiji se dijeli na dva dijela podjednake veličine: 235 92 17 8 U + 10n => 92 36 Kr + 14156Ba + 3 10n Pri fisiji nastaju neutroni u većoj količini. pa se sami od sebe raspadaju ispuštajući zrake slično prirodnom radioaktivnom raspadu. pri čemu se još u većoj mjeri povećava količina neutronskih zraka. Bombardiranjem dušika alfa-zracima. atomsko jezgro dušika se raspada na vodik i izotop kisika.+ Si Jedna od vrlo važnih pojava u oblasti nuklearnih reakcija. jeste FISIJA ili dioba. tako da reakcija postaje još intenzivnija. Ovakva radioaktivnost zove se umjetna radioaktivnost.143 pri raspadu izbacilo jezgro vodikovog atoma. Tako nastali izotopi nisu postojani. tako da se sada njima većom energijom mogu bombardirati ostali atomi uranovog izotopa.

144 eksplozivnost atomske bombe.015 g litija i 1.019 g. koja je preostala u toj reakciji i koja se pri tom procesu pretvorila u energiju odgovara energiji od pola miliona kW/h. Za oslobađanje ogromnih količina energije. Kolika je to količina energije može se vidjeti računom: ako pretpostavimo da jedna familija (4 člana) troši oko 500 kW/h mjesečno za kuhanje. Pored fisije postoje nuklearne reakcije pri kojima se vrši spajanje lakših atomskih jezgara u jezgre težih atoma. važan je još jedan radioaktivni proces. pokretanje strojeva). Ova vrsta nuklearne reakcije zove se FUSIJA. onda bi se energija. koja se dobiva u ovom procesu.015 g Li + 1. pri kojem se osjetne količine tvari pretvaraju u energiju. nastaje helij (He) uz oslobađanje velike količine energije: 7 3 Li + 10H => 242He + 500000 kW/h Znači od 7.008 g vodika mogla koristiti 83 godine.008 g H => 8. Na ovom procesu zasnovana je eksplozivnost nuklearne bombe. od samo 7.004 g He + 0. koja se može rabiti i za korisne svrhe (atomske elektrane. Ova eksplozivnost.019 g Količina od 0. Ako se litij (Li) izloži bombardiranju protonskim zracima. I C 5 III SKUPINA P S E . grijanje. je ustvari posljedica ogromnih količina naglo oslobođene toplote. Proces se zove DEFEKT MASE. hlađenje i drugo.

br.mase 44.145 Sc .skandij (scandium) red. 21 at.96 sive .

Oni su sa svojim osobinama toliko slični.Skandij je predskazao D. koje utiču na kemijsku reaktivnost.91 metalne Nisu našli do danas veću uporabu.g. da je problem odvajanje jednog od drugog. i dao mu ime EKA-BOR.itrij (yttriuum) 39 88. Ovu grupu zovu još i rijetke zemlje ili lantanoidi. su iste kod svih lantanoida: .I.146 Y .Medjelejev 1869. Obe posljednje ljuske.

147 La lantan 57 138.92 .

cerij 58 140.148 Ce .13 .

92 .praseodimij 59 140.149 Pr .

150 Nd .27 .neodimij 60 144.

151 Pm .01 .prometij 61 144.

152 Sm .samarij 62 150.36 .

153 Eu .97 .europij 63 151.

gadolinij 64 157.25 .154 Gd .

92 .155 Tb .terbij 65 158.

156 D .dispozij 66 162.50 .

157 Ho .93 .holmij 67 164.

158 Er .erbij 68 167.25 .

159 Tm .93 .tulij 69 168.

iterbij 70 173.160 Yb .04 .

97 Rijetke zemlje ili lantanoidi. Tako ako se cerijev oksid kad se zagrije ispušta lijepu bijelu svjetlost (Dramandova svjetlost).161 Lu . kada se pomješa cerijev oksid sa torijevim oksidom (99:1) . Svjetlost je još jača. počeli su dobijati izvjestan tehnički značaj.luteciuj 71 174.

aktinij 89 228.162 Skupina aktinoida nazvana po prvom članu u nizu: Ac .91 .

163 Th .torij 90 232.04 .

protaktinij 91 231.04 .164 Pa .

165 U .uran 92 238.03 .

neptunij 93 237.166 Np .05 .

plutonij 94 244.06 .167 Pu .

06 .168 Am .americij 95 243.

07 .169 Cm .kurij 96 247.

berklij 97 247.170 Bk .02 .

08 .171 Cf .kalifornij 98 251.

08 .ajnštajnij 99 252.172 Es .

173 Fm .10 .fermij 100 257.

medeljejevij 101 258.174 Md .10 .

10 .nobelij 102 259.175 No .

laurencij 103 260.176 Lr .11 .

177 Db .dubnij 104 261 .

178 Ji .radefordij 106 .žoliotij 105 Rf .

bohrij 107 .179 Bh .

majtnerij Uun Uuu Uub 109 110 111 112 Kemijski elementi veći od atomskog broja 92. fermij (Fm) po talijanskom znanstveniku .Ime dobio po planeti.g. pa dobio ime po koledžu na kojem je otkriven. Tako se uran dugo nalazio na kraju Periodnog sudtava elemenata. Ima ga u malim količinama u prirodi. sličan uranu.g.dobili imena po zemlji i znanstveniku. kao i berklij (Bk) koji je dobiven 1949.g. nazvan po planeti.g.. ajnštajnij (Es) po glasovitom fizičaru.).g. kirij (Cm) 1940. Ime nastalo iz vremena.180 Hn . rabi se u proizvodnji nuklearnog goriva. kada se nije moglo utvrditi da postoje elementi sa većim atomskim brojem. otkriven je proizvodom radioaktivnog raspada neptunij (Np) sa atomskim brojem 93.hanij 108 Mt . zovu se transurani. kalifornij po državi u kojoj je otkriven (1950. Plutonij (Pu) dobiven 1940.g.. Tek 1939. Americij (Am) dobiven 1944.

g.. nobelij (No).181 otkriven 1954. . .g. laurencij(Lw) itd. medjeljevij (Md) otkriven 1955.

cirkonij (zirconium) Hf .49 metalne Titan spada u rasprostranjene elemente u prirodi (0. Od njega se izrađuju lonci za taljenje teško taljivih kovina. termičkim i mehaničkim uticajima.88 bijel 91. Titanov dioksid (TiO2) rabi se u industriji stakla za proizvodnju teško topivog stakla i kao bijela mineralna boja ( titanovo bijelo) Cirkonij i hafnij su elementi. Tako je slitina titana i željeza vrlo tvrda i rabi se u avio industriji.6 %).hafnij (hafnium) 22 40 72 47. Cirkonijev dioksid (ZrO2) vrlo je otporan prema kemikalijama. . Nalazi se samo u spojevima.32 metalne 178.182 I C 6 IV SKUPINA P S E Ti .titan (titanium) Zr . koje trba da izdrži visoke temperature. Rabi se u metalurgiji. koji se u prirodi nalaze u malim količinama. pa služi kao laboratorijsko posuđe. za proizvodnju slitina.

183 .

184 .

t.krom (chromium).185 I C 7 PETA SKUPINA P S E Cr .volfram (wolframium) 74 52.v. Kromom se presvlače željezni predmeti (kromiranje).t. dobiva se tehnički važna slitina fero-krom: FeO x Cr2O3 + 4 C => (Fe + 2 Cr) + 4 CO Ova slitina sadrži 40 . 2660oC. sp.Kromit je oksid željeza i kroma sastava (FeO x Cr2O3).krom (chromium) 24 Mo .85 srebrene Cr . Redukcijom kromita ugljenom. 1765o.mase 6 Najvažnija ruda kromit.60 % Cr i rabi se za dobivanje raznih vrsta kromnih čelika (koji ne korodiraju). t. kojom obiluje zemljina kora. .00 srebrene 95.molibden (molybdenium) 42 W .94 srebrne 178.

* PbCrO4 olovo kromat Dobiva se taloženjem otopljenih olovnih soli sa kalijevim kromatom (K2CrO4). U vodi se neotapa. Upotrebljava se u industriji kože. Kristalizira u lijepim narančastim kristalima. Krom u svojim spojevima ima oksidni broj dva (kromo spojevi). tekstila i lakova. * K2CrO4 kalijev kromat Dobiva se taljenjem kromita sa kalcijevim karbonatom (CaCO3 i salitrom (KNO3). zeleno i narančasto. boja). . šest ( obliku kromne kiseline. To je mineralna boja (kromno žuto).Kromni spojevi obojeni su žuto. kromati).Kalijev dikromat je veoma jako oksidacijsko sredstvo. Na običnoj temperaturi postojan na zraku i u vodi. Od njega se dobivaju ostali kromni spojevi. tri (kromi spojevi). * K2Cr2O7 kalijev dikromat To je sol dikromne kiseline (H2Cr2O7). pa otuda i ime ovom elementu (chromos grč.186 Krom je tvrdi i žilav metal.

55000C . t.187 Mo .t.molibden (molybdenium)t.v. 26500.

Zbog svoje postojnosti. Važna njegova uporaba za izradu specijalnih čelika (gornjogazeći sloj kod željezničkih i tramvajskih šina). Zahvaljujući toj osobini rabi se za niti u električnim žaruljama. t.volfram (wolframum) t. Volfram se nalazi u prirodi samo u spojevima. upotrebljava se za dobivanje specijalnih čelika.188 W . Molibden se dobiva iz molibdenita (MoS2). pećima.t. noževi za obradu tvrdih kovina.3410o. Spada u kovine sa najvišom točkom taljenja i najvišom točkom vrenja. .5400oC.v. koji se odlikuju tvrdoćom i elastičnošću.

91 sjajne 180.95 svijetlosjajan V vanadij (vanadium) Nb niobij (niobium) Ta tantal (tantalum) .189 I C 8 ŠESTA SKUPINA P S E 23 41 73 50.94 metalne 92.

190 .

Vrlo su postojani. Niobij i tantal (Nb. Od tantala se izrađuje kemijski i kirurški instrument .191 Najrasprostranjeniji vanadij.Rabi se za izradu tvrdih i elastičnih čelika. Ta) su rijetki elementi. Obično se nalaze zajedno.Neotapaju se ni u carskoj vodici (zlatotopka).Divanadijev pentoksid (V2O5) služi kao katalizator u kemijskoj industriji (dobivanje sumporne kiseline).

prilično rasprostranjen. koji ga štiti od daljnje korozije.192 I C 9 SEDMA SKUPINA P S E Mn mangan (manganum) Tc tehnicij (tehnitium) Re renij (rhenium) 25 43 75 59. ali samo u spojevima.21 bijel Mn . vrlo tvrda i krta.aluminoterminjski: 3 Mn3O4 + 8 Al => 9 Mn + 4 Al2O3 Mangan je sivo-bijela kovina.94 sivo bijel 97. vrlo važna slitina fero-mangan (30 .v.spec. Na vlažnom zraku se presvuče slojem oksida. Za industriju željeza.mangan (manganum) t. 2095oC. Mangan se lako otapa u kiselini: Mn + H2SO4 => MnSO4 + H2 . Elementarni mangan se dobiva na dva načina: -katodnom redukcijom: MnO2 + 2 C => 2 CO + Mn .91 bijelo 186. stalan pratilac željeznih ruda.mase 7. Najvažnija ruda piroluzit (MnO2)Ima u Varešu.21 Mangan.1244o.90 % Mn). t.t. Dobro se legira sa mnogim metalima.

193 Mangan djeluje na vodu čak i na običnoj tremperaturi: Mn + 2 H2O => Mn(OH)2 + H2 U svojim spojevima mangan može biti: dvooksidnog (MnO). Nađen u biljnim i životinjskim stanicama. četverooksidnog (MnO2). Upotrebu ima i u kvantitativnoj analizi. jetri i srcu. Rabi se kao katalizator kod oksidacionih reakcija. Ima oksidacione osobine. Mangan je biogeni element. * KMnO4 kalijev permanganat Tamnoljubičaste boje. Zato se rabi u medicini kao sezinficijend. . šesterooksidnog (MnO3) i sedmerooksidnog (Mn2O7) stanja. Kod čovjeka u bubrezima.

194 .

195 Tehnicij i renij (Tc.g. Radioaktivan je. Re) visoka t. već je dobiven umjetnim putem. Rabi se u tehnici. Renija u zemljinoj kori ima koliko i zlata. ostalo upražnjeno mjesto pod rednim brojem 43. Služi kao katalizator pri nekim kemijskim reakcijama. .m <20 U Menjeljejevoj tablici Periodnog sustava elemenata. umjetno je dobijen tehnicij ( ime dobio kao umjetni element). koji nije otkriven u prirodi. ali spada u rasute elemente. Od njega se izrađuju niti električnih žarulja.t preko 3900o velika s. Tek 1937. On je prvi kemijski element. pa se teško nalazi.

spec. Najpoznatije rude željeza su: .v. hematit (Fe2O3).t. t.mase 7. 245ooC. 1530o. limonit (Fe2O3xH2O) .85 crvene 1o1.oksidne rude magnetit (Fe3O4).86 Željezo pripada grupi najrasprostranjenijih kemijskih elemenata u zemljinoj kori.20 sivomodar Fe željezo (ferrum) t.sulfidne rude pirit (FeS2) .o7 srebrnobijel 190. Na vlažnom zraku nepostojan i zato ga nema u prirodi.196 I C 10 FERUM SKUPINA ILI VIII SKUPINA PSE Fe željezo (ferrum) 26 Ru rutenij (ruthenium) 44 Os osmij (osmium) 76 55.karbonatne rude siderit (FeCO3) . izuzev u dijelovima meteorita.

Sivo sirovo željezo je krto i nemože se kovati niti valjati. dobiva se bijelo sirovo željezo. a kovno željezo manje od o. Ako je hlađenje rastaljenog željeza sporo. gdje služi za prenošenje kisika. tako da čelik sadrži samo od 0. topiteljima. koji u isto vrijeme služi i kao gorivo za zagrijavanje rude. 3 CO + Fe2O3 => 2 Fe + 3 CO . . Ako je pak hlađenje rastaljenog željeza bilo brzo. dodatcima. vrši se koksom. Elementarno željezo i neki organski preparati sa željezom rabe se kao lijekovi u medicini.kovačko meko željezo. pri čemu se može dobiti ili čelik ili kovno željezo . C + O2 => CO2 + oslobođena toplina 2. dobiva se sivo sirovo željezo. Ova preradba se sastoji u odstranjivanju ugljika (C). U visokoj peći dobiveno željezo se zove sirovo željezo. već se mora dalje prerađivati. naizmjenično.1.197 Željezo je veoma važan elemenat za živi svijet.tkzv.nastali topli ugljendioksid (CO2. Postoji sivo sirovo željezo i bijelo sirovo željezo. kod mnogih vrsta živih organizama. Sastojina je hemoglobina. pri čemu se oslobađa toplina. Peć se puni odozgo. Redukcija rude u visokoj peći. ali lako se tali i može se liti u kalupe . a ruda sadržavala malo silicija (Si). koksom. ne može se direktno upotrijebiti. Redukcija koksom nije neposredna već: . nailazeći na smjesu usijane rude i koksa reducira se u ugljenmonoksid (CO).5 % ugljika (C). livačko željezo. Visoke peći zato što su visoke više od 30 metara. redukcijom u visokim pećima.koks izgori (C) u ugljen dioksid CO2). a duda sadržavala dosta silicija (Si). CO2 + C => 2 CO 3. Rad visokih peći je kontinuiran. rudom.5 . Bijelo sirovo željezo. a nastali plinoviti ugljenmonoksid reducira rudu: 1. Željezo se dobiva iz oksidnih ruda.5 % ugljika (C).

Sadržaj ugljika varira og 0. odakle se svremena na vrijeme odlijeva.3 % do 1. Visokolegirani čelici su sa dodatcima: .5 %. tekuće željezo C + O2 => CO2 C + CO2 => 2CO troska (zgura) rastaljeno željezo 1300OC 1800OC vreo zrak troska rastaljeno (Fe) Najpoznatije slitine željeza su čelici. skuplja se u tekućem stanju na dnu peći. nalazi se rastaljena jalovina (zgura ili šljaka). Ovako dobiveno željezo sadrži pored drugih primjesa cca 5 % ugljika (C). Shema visoke peći: redukcija ruda koks vapnenac 3Fe2O3 + CO => Fe3O4 + CO2 Fe3O4 + CO => 3FeO + CO2 FeO + CO => Fe + CO2 grotleni plin 450oC 500oC 600oC 700oC 800oC kalcinacija CaCO3 => CaO + CO2 10000C CaO + SiO2 => CaSiO3 koks i čvrsto željezo Fe + C => liv koks. Čelik je slitina željeza i ugljika. Iznad rastaljenog željeza. Čelik sadrži i dodatke drugih elemenata.198 Redukcijom nastalo željezo. troska.

manganom (Mg). a dobiva se otapanjem željeza u solnoj kiselini 2 Fe + 6 HCl => 2 FeCl3 + 3 H2 .postupak u elektro-pećima. Dobiva se otapanjem željeza u sumpornoj kiselini: Fe + H2SO4 + 7 H2O => FeSO4 x 7 H2O + H2 Druga tehnički značajna sol je klorid željeza (FeCl3). da željezo postane kovno vrši se: . kromom (Cr). Feri oksid se upotrebljava kao mineralna crveno-mrka boja u bojarstvu zvana "englesko crveno". Oba ova oksida pokazuju bazne osobine. volfranom (W). * Soli željeza Od soli željeza.Besemerov postupak.Martinov postupak. Tako postoji ferohidroksid (Fe(OH)2) i feri hidroksid (Fe(OH)3). .Thomasov postupak. molibdenom (Mb) i silicijem (Si). * Oksidi i hidroksidi željeza Lako se otapaju u kiselinama. Oksidacija. Imamo dvooksidno željezo ili fero oksid (FeO) i trooksidno železoferi oksid (Fe2O3). koji se rabi u bojarstvu.199 legirane čelike sa niklom (Ni). tehnički su u uporabi ferosulfat (FeSO4 x 7H2O) zvana "zelena galica". izdvajajući vodik.Siemens . . .

Na katodi se otopljeni kisik iz zraka ili vode reducira. pri čemu nastaje čvrsti Fe2O3 . a na anodi željezo se oksidira u Fe++ion. Nastali željezni Fe++ion se oksidira kisikom iz zraka u željezni Fe+++ io. * Korozija željeza To je elektrokemijski proces. i kalijum heksacijanoferat (III) (K3Fe(CN)6). * Kompeksni spojevi željeza Najvažniji su kalijum heksacianoferat ( K4(Fe(CN)6) ).200 U bojarstvu. Ovaj proces možemo prikazati: 4 Fe++ + O2 + 6 H2O => 2 Fe2O3 x H2O + H2 Zaštita željeza od korozije je veoma važan proces. a onaj dio površine iznad kojeg je koncentracija kisika manja je anoda. jer se korozijom nepovratno uništava ogromna količina željeza u svijetu. Najoubičajenije vrste zaštite su: . Dio površine željeza iznad koje je koncentracija otopljenog kisika veća je katoda.korozija ili hrđa. kao boja u uporabi je i željezna stipsa: K2SO4 x Fe2(SO4)3 x 24 H2O Otopina crvena kao krv (sol trooksidnog željeza) sa rodanidom: Fe+++ + 3 SCN. prusiati u kojima je jedna ciano grupa iona (Fe(CN)6) zamjenjena nekom drugom skupinom.=> Fe(SCN)3 Ovom reakcijom se mogu dokazati i najmanji tragovi željeza. berlinsko modrilo K(FeIIFeIII(CN)6).

plastične mase i dr.anodna zaštita .presvlačenje željeza bojom .201 .presvlačenje željeza organskim tvarima (boje. .presvlačenje željeza emajlom (emajliranje) .

spec. 4150oC.202 Ru rutenij (ruthenium) t.t.v.2 . 2450o t.12.m.

masa 22.203 Os osmij (osmium) t.t. 2700oC.5300oC.48 To su tkzv.v.t. veoma rijetki u prirodi.spec. platinasti metali. Odlikuju se velikom tvrdoćom. . Obično prate druge metale.

22 srebrenobijel Kobalt se rabi za izradu raznih slitina. Kobalt je vrlo važan elemenat za živi svijet. Upotrebljava se i kao izotop Co-60. Kobaltov čelik ima veliku tvrdoću. koji ima radioaktivne osobine. naročito za izradu raznih vrsta željeza. Nedostatak kobalta u organizmu izaziva malokrvnost.91 srebreno bijel 192. . koji igra važnu ulogu u stvaranju hemoglobina. Sastojina je vitamina B12.204 I C 11 IX SKUPINA PERIODNOG SUSTAVA ELEMENATA Co kobalt (cobaltum) 27 Rh rodij (rhodium) 45 Ir iridij ( iridium) 77 58. Rabi se u medicini kao dijagnostik.93 čelično siv 102.

kao pratilac drugih platinastih metala. nema još neku uporabu. Kemijski veoma inaktivan Ne otapa ga ni "zlatotopka" ili "carska vodica". .205 Rodij (Rh) je rijedak elemenat.

te za izradu pera olovaka (nalivpera). .206 Iridij (Ir) kemijski inertan. otporan prema "zlatotopki" Upotrebljava se za izradu posuđa i legura.

1453o. rešoa.t. ima mali koeficijent širenja. . Inače nikal je sjajne boje.42 srebrenobijel 195.9 Ima veliku uporabu kod legiranja čelika.t. zato jer imaju veliki električni otpor. veoma rijedak na zemljinoj površini (0. t.69 srebrenobijel 106.207 I C 12 X SKUPINA PERIODNOG SUSTAVA ELEMENATA Ni nikal (niccolum) 28 Pd paladij (palladium) 46 Pt platina (platinum) 78 58.mase 8.08 sivobijela Ni nikal (niccolum) t.invar-čelik (36 % Ni). Slitine nikla sa željezom i kromom rabe se za izradu električnih peći.2910oC. Specijalni čelici sa niklom su: . pa se upotrebljava za izradu mjernih instrumenata. sp.018 %). pegli. na metal.

208

Pd paladij (palladium) t.t.1552oC, t.v. 2930oC, sp.mase 11,97 Veoma rijedak elemenat, obično prati druge platinaste metale.

209

Pt platina ( platinum) t.t. 1769oC, t.v. 3838oC,sp.mase 21,45 Metal sivo bijele boje, dobro se kuje i izvlači u limove i žice. Na zraku platina (Pt) je postojana kovina, a na običnoj temperaturi i prema kemikalijama. Zato je u uporabi za izradu kemijskog posuđ. Platina služi kao katalizator (tvar koja ubrzava kemijske procese) pri mnogim kemijskim sintezama,. Ipak najveći dio platine pored posuđa, u uporabi je u zubarstvu, kao nakit i kao novac. Legira se, pa slitina sa zlatom(Au) rabi se za materijal za sapnice (dizne).

210 I C 13 XI SKUPINA PERIODNOG SUSTAVA ELEMENATA Cu bakar (cuprum) 29 63,54 crvene boje Ag srebro (argentum) 47 107,87 bijele boje Au zlato (aurum) 79 196,97 žuto-zlatne boje

Cu bakar (cuprum) t.t. 1083oC, t.v. 2336oC, sp.masa 8,93 Elemenat poznat od davnina, pa se ne zna tko ga je prvi otkrio. Pronađeni su bakreni predmeti stari 6000 godina. Bakar zbog svoje uporabe obilježio je najdulje razdoblje u povijesti čovječanstva. I danas ima veliku uporabu, posebice u elektrotehnici, pa je zbog toga veoma značajna kovina, ali su njegova nalazišta pred iscrpljenjem. U zemljinoj kori ima ga svega 0,01 %. U prirodi se ponegdje nalazi u elementarnom stanju. Najveća nalazišta su u SAD-u, Južnoj Americi, Kongu, Rusiji i dr. Najvažnije rude bakra su: - halkopirit CuFeS2 - halkozin Cu2S

211 - malahit Cu(OH)2xCuCO3 - kuprit Cu2O Maseni udio bakra (Cu) u rudama je 2 - 5 %. Bakar (Cu) se dobiva iz halkopirita postupkom koji ide: 2 CuFeS2 + 4 O2 => Cu2S + 2 FeO + 3 O2 Cu2S + O2 => 2 Cu + SO2 Bakar dobiven prženjem sulfida, sadrži 97 % bakra i zove se crni bakar ili blister. Ostalo do 3 % su primjese koje su neke vrlo dragocjene (zlato Au i srebro Ag). Da bi se dobio potpuno čist bakar (Cu) vrši se rafinacija elektrolitičkim procesom. Kao elektrolit uzima se otopina sulfata bakra (modra galica CuSO4x7H2O) i sumporna kiselina (H2SO4). Anoda je izlivena ploča od sirovog bakra (blistar), a kao katoda tanki lim od čistog bakra (Cu). Postupak elektrolize ide: na katodi: Cu++ + 2 e- => Cu na anodi: Cu => Cu++ + 2 eNa anodi se bakar (Cu) otapa, a na katodi se bakar (Cu) izlučuje.Tako se anoda postepeno topi, dok se bakar (Cu) taloži na katodi. Na ovaj način dobiva se rafiniran bakar (Cu) 99,5 % čistoće. Primjese koje je sadržavao sirovi bakar (zlato Au, srebro Ag) talože se na dnu kade, kao anodni mulj i predstavlja znatnu vrijednost. Metalni bakar je crvene boje, teško topiv, kovan i istegljiv. Na vlažnom zraku i u uz nazočnost ugljičnog dioksida (CO2), prevuče se po površini tankom skramom zelenkaste boje od nastalog baznog karbonata bakra (patina). Bakar (Cu) je najbolji provodnik elektriciteta i toplote poslije srebra, pa se velike količine upotrebljavaju za izradu bakrenih

212 žica i kablova. Osim toga u uporabi je za posuđe, za kotlove, dijelove strojeva, razne slitine. Bakar (Cu) se vrlo lako legira sa mnogim metalima: - crvena mjed (mesing) je slitina sa 5 - 10% cinka (Zn). Služi za nakit, ukrase, čahure za municiju, - žuta mjed je slitina sa 20 - 40 % cinka (Zn). Rabi se za strojne dijelove i čahure za municiju, - bronca je slitina sa 1 - 2 % silicija (Si) i 9 % kositra (Sn), rabi se za proizvodnju kliznih kontakata, - novo srebro je slitina sa 12 - 26 % nikla (Ni) i 19 - 31 % cinka (Zn). Rabi se za izradu nakita. - konstantan sa 41 - 45 % nikla (Ni), za električne otpornike. Među prijelaznim elementima, bakar (Cu) je po važnosti treći esencijalni element, odmah poslije željeza (Fe) i cinka (Zn). Zbog nedostatka bakra (Cu) u organizmu, počinje se koristiti pričuva željeza (Fe), koji se nalazi u jetri. Bakar (Cu) je sastojina biljnog i životinjskog svijeta, nalazi se u tkivima. Interesantno je da su bakar (Cu) i njegovi spojevi za niže organizme jaki otrovi, u većim količinama uneseni u organizam, štetno utiče i na čovjeka. Zato se hrana ne smije držati u posuđu od bakra (Cu). Za razliku od drugih teških metala, bakar (Cu) se ne nakuplja u organizmu. Brojne su molekule proteina, koje sadrže bakar (Cu). Tako je hemocijanin prenosilac kisika kod beskičmenjaka (oktopodi, jastozi, hobotnice, puževi). Stoga je krv beskičmenjaka plava. * CuSO4 - bakarni sulfat To je najpoznatiji spoj bakra (Cu). Dobiva se otapanjem bakra (Cu) u sumpornoj kiselini (H2SO4). Kristalizira sa 5 molekula vode (CuSO4 x 5 H2O) pod imenom modra galica. Rabi se za zaštitu bilja, posebice za vinovu lozu i u voćarstvu. Da ne bi sulfat bakra nepovoljno djelovao, dodaje se kalcijev hidroksid (Ca(OH)2) i otopina se zove "bordovska juha" po gradu Bordou u vinogradskom kraju Francuske. Bakarni sulfat ima uporabu i u galvanizaciji

213

Ag srebro (argentum) t.t.

t.v.

sp.masa

To je postojana kovina (plemenita), koja se često nalazi u prirodi u elementarnom stanju, obično pomiješana sa bakrom (Cu) i olovom (Pb). Tehnički važna ruda srebra (Ag) je sulfidna ruda - argentit (Ag2S). Iz te rude srebro (Ag) se dobija katodnom redukcijom: Ag+ + e- => Ag Velike količine srebra (Ag) dobijaju se iz olova (Pb) i njegovih spojeva. Čisto srebro je bijela kovina, vrlo kovna i iztegljiva, najbolji provodnik toplote i elektriciteta. Na zraku se oksidira u mrki sulfid srebra (Ag2S). Pošto u zraku uvijek ima malo sumporvodika (H2S), predmeti od srebra vremenom potamne (otud pojava da bijeli srebreni nakit vremenom pocrni). Srebro (Ag) se lako legira sa zlatom (Au) i bakrom (Cu).Kao postojana kovina rabi se za izradu novca i ukrasnih predmeta, u zubarstvu, a kao najbolji provodnik u elektrotehnici. Velike

214 količine srebra (Ag) upotrebljavaju se za posrebrivanje, za izradu zrcala, a koloidno srebro upotrebljava se u medicini. * fotografija To je pojava koju daju halogeni srebra -srebreni bromid (AgBr). Ovaj spoj je vrlo osjetljiv na svjetlost, a pri jačem osvjetljenju, raspada se na sastavne elemente (brom -Br i srebro Ag). Ta osjetljivost se može toliko povećati, da se pri trenutnom osvjetljenju promjeni. Tako promjenjenu sol, pod utjecajem redukcionih sredstava, reducira u elementarno srebro (Ag). Na ovoj pojavi zasnovana je fotografija. Fotoploča ili film su ustvari presvučeni tankim slojem emulzije bromida srebra (AgBr). Ako osvjetljenje padne na foto-ploču ili film, na tim mjestima izdvaja se metalno srebro (Ag) u obliku mrlje. Ovaj dio procesa zove se "izazivanje". Izazivanje se mora prekinuti u određenom trenutku. To se postiže potapanjem ploče ili filma u natrijev tio sulfat (Na2S2O3), koji otapa bromid srebra (AgBr), a ne otapa metalno srebro (Ag Ovaj dio postupka zove se "fiksiranje". Tako dobivena fotoploča ili film, zove se "negativ", od kojeg se dobije "pozitiv" na foto papiru, ako se foto-papir izloži osvjetljenju preko fiksirane foto-ploče ili fiksiranog filma. Svjetlosni zraci prolaze kroz prozirna mjesta, a kroz crna mjesta (sa metalnim srebrom Ag) osvjetljeni zraci ne mogu proći. Kada se sada foto-papir izazove i fiksira, dobiva se slika, koja odgovara stvarnosti, osvjetljena mjesta su bijela, a neosvjetljena crna. * AgNO3 srebreni nitrat Tehnički najvažniji srebreni spoj. Služi kao polazni materijal za dobivanje svih ostalih spojeva srebra. Dobiva se: 3 Ag + 4 HNO3 => 3 AgNO3 + NO + 2 H2O Srebreni nitrat (AgNO3), lako se otapa u vodi. Rabi se u medicini, proizvodnu zrcala, stakla, galvanoplastici.

215

Au zlato (aurum) t.t.

t.v.

sp.masa

U prirodi se nalazi najčešće u slobodnom obliku ili uprskan po kvarcnim stijenama. Prirodnim otapanjem ovih stijena, zlato (Au) dospijeva u vodotoke, odakle se dobiva ispiranjem. Zlato (Au) je sjajan žuti metal, vrlo kovan i istegljiv. To je postojana kovina (plemenita). Odličan provodnik toplote i elektriciteta, upotrebljava se za izradu novca, za ukrase, posuđe. Čistoća zlata (Au) izražava se karatima. Čisto zlato (Au) je 24 - karatno, a u 14 karatnom zlatu (Au) ima 10 dijelova nekog drugog metala (obično srebra Ag ili bakra Cu)

59 modro bijel srebreno bijel srebreno bijela Zn cink (zincum) t.ZnS sfalerit ili vurcit . Minerali (rude) cinka(Zn): .39 112.ZnCO3 plemenita kamenina Iz sfalerita dobiva se: ZnS + 3/2 O2 => ZnO + SO2 ZnO + C + to => Zn + CO Cink (Zn) je kod obične temperature (sobne) krt. samo u spojevima.t. kod temperature 100 .v. ali na temperaturi .41 200. sp. t.masa U prirodi.150o mekan i istegljiv.216 I C 14 XII SKUPINA PERIODNOG SUSTAVA ELEMENATA Zn cink 30 Cd kadmij 48 Hg živa 80 65.

koji se stvori i koji ga čuva od dalje korozije. ali i kao kiselina (H2ZnO2)) Zn(OH)2 + 4 NH3 => (Zn(NH3)4)OH2 *ZnCl2 cinkov klorid To je higroskopna sol. * ZnS cinkov sulfid Dobija se: Zn + H2S => ZnS + 2 H . Cink (Zn) sa kiselinama razvija: Zn + 2 HCl => ZnCl2 + H2 * ZnO cinkov oksid Rabi se kao mineralna boja (cinkovo bijelo). rabi se i za punjenje zubi (zubna plomba) * ZnSO4 cinkov sulfat Dobija se: ZnO + H2SO4 => ZnSO4 + H2O Cinkov sulfat hepta hidrat (ZnSO4 x 7 H2) zovemo i bijela galica.217 iznad 200oC ponovo krt. a sa kobaltnim oksidom (CoO) prelazi u zeleni prah (Rinmanovo zelenilo) * Zn(OH)2 cinkov hidroksid Može reagirati i kao baza. Cink (Zn) je na zrakupostojan. zbog zaštitnog sloja oksida.

t. Upotrebljava se kao katalizator pri kemijskim reakcijama i kao prevlaka protiv korozije željeza (Fe).218 Cd kadmij (cadmium) t.CdCO3 otavit To je mekana kovina. koji lako reducira: * Cd(OH)2 kadmijev hidroksid Bijeli prah * CdS kadmijev sulfid Žuti talog poznat kao "kadmijevo žutilo" .CdS grinokit .t. Na zraku postojana. Teško se otapa u sumpornoj (H2SO4) i solnoj (HCl) kiselini. sp. zagrijavanjem se spali u smeđi dim.masa U prirodi u mineralima: . Spojevi kadmija: *CdO kadmijev oksid To je smeđi amorfni prah.v. dok se u dušićnoj (HNO3) otapa.

glavoboljom i oštećenjem nervnog sustava.v. vrlo polagano. Spojevi žive su: * Hg2Cl2 živin klorid To je žućkasto . Zbog velike specifične mase.bijela tvar gdje je živa jednooksidna.t. te se nakuplja u organizmu čovjeka. t. Dobiva se: HgSO4 + 2 NaCl => HgCl2 + Na2SO4 . Kada se udiše živa (Hg) izlučuje se mokraćom. sp. Dobiva se: HgS + O2 => Hg + SO2 To je jedina kovina kod sobne temperature. slabijim pamćenjem. lako se topi. * HgCl2 merkuri klorid To je bijeli spoj žive (Hg). Trovanje živom (Hg) se manifestira krvarenjem zubnog mesa.masa U prirodi kao mineral cinober (HgS). služi za punjenje barometara i termometara.219 Hg živa (hygrarium) t.

sublimiranjem crnog živinog sulfida.220 * HgJ2 živin jodid Dolazi u žutoj i crvenoj modifikaciji. Ima uporabu u slikarstvu. * HgS živin sulfid (cinober) Dobivanje umjetnog cinobera. * HgSO4 živin sulfat Dobiva se: Hg + H2SO4 + toC => HgSO4 + SO2 + 2 H2O . zbog divne jarkocrvene boje.

Simpomatičan je oksid aluminija (Al2O3).98 sivo bijel 69. tojest može da gradi i kiseline i baze.72 bijel 114. koji ima amfoterne osobine.38 bijel Na početku XIII skupine Periodnog sustava elemenata su bor (B) i aluminij (Al). .221 I C 15 XIII SKUPINA PER:SUSTAVA ELEMENATA B bor Al aluminij Ga galij In indij Tl talij 5 13 31 49 81 10.83 bijel 204. Oba ova kemijska elementa imaju u spoljnoj ljusci po 3 elektrona i prema tome prelaze u pozitivno trooksidno stanje.81 crvenkastosiv 26.

rabe se u staklarstvu i medicini.m. Interesantano je da je bor (B) otkriven gotovo istovremeno. svile. upotrebljava se za izradu nekih električnih aparata. Borna kiselina je jedna od najslabijih kiselina. Natrijeva sol tetra borne kiseline . t. . Zbog svoje osobine da naglo mijenja električnu provodljivost pri promjenama temperatura. Najvažniji spoj bora (B) je: * H3BO3 borna kiselina U prirodi se nalazi u parama. Perborati se rabe za bijeljenje vune. Kristalna modifikacija bora (B) je crvene i sive boje. slame i dr. kem.t. metalna sjaja i vrlo tvrda.borax Na2B4O7 x 10 H2O rabi se za emajliranje.222 B bor (borum) t. po suđe. sp . koje izbijaju iz zemlje (fumarole u Toscani u Italiji) i kao mineral sasolin.v. U prirodi se nalazi samo u spojevima. na tri različita mjesta u svijetu neovisno od tri poznata kemičara. borno staklo.Soli ove kiseline zovemo borati.

Kaolin je čvrsta glina to jest onakva. sp.28 % u zemljinoj kori.t. silicijev dioksid (SiO2) i kaolin: K2O x Al2O3 x 6 SiO2 + 2 H2O + CO2 => => (Al2O3 x 2 SiO2 x 2 H2O) kaolin + K2CO3 + 4 SiO2 Ove proizvode raspadanja voda (H2O) može odnijeti u vodotoke. Pod uticajem atmosfelirija feldspati se raspadaju na kalijev karbonat (CaCO3). t.liskuni KAl2((OH)2(AlSi3O10) Ovako napisane formule olakšavaju razumijevanje složenog sastava silikata.223 Al aluminij (aluminium) t.v. K(AlSi3O8) . pri čemu se nerastvoreni materijali (pijesak i kaolin) na tom putu miješa sa drugim materijalom i taloži na pojedinim mjestima stvarajući tijekom dugog vremenskog perioda velike naslage. laporci). Dolazi po rasprostranjenosti odmah poslije kisika (O) i silicija (Si). Najpoznatiji aluminijevi minerali su: .feldspati (ortoklas i plagiklas). pjeskovita glina. . Ima ga oko 7.m. To je jedan od najrasprostranjenijih elemenata u prirodi. Tako nastaju raznovrsne gline sa više ili manje primjesa (ilovača.

a oksid aluminija nije provodnik električne struje. Zato se dobija katodnom redukcijom. pa kriolit snižava temperaturu taljenja. to jest elektrolizom. Ako se kaolin stopi sa sodom (NaOH) i sumpornom kiselinom (H2SO4) dobija se modra mineralna boja pod imenom ultramarin. Prirodni ultramarin zove se lapis lazuli. koja prerađuje gline.šećera. Metalni aluminij (Al) se dobija iz rude (boksit). Peć za elektrolizu aluminijevog oksida (Al2O3). jer bi prerada bila vrlo skupa. ili lazurni kamen (ukras). .Boksit se očisti od pijeska. koje ga sadrže.kriolit je dobar provodnik. zove se keramička industrija. Rabi se za bijeljenje rublja i u slikarstvu. Gline se mogu zamijesiti sa vodom. terakota). koja se može oblicirati rukom (grnčarski kotač) ili liti u kalupe. Zbog toga se anoda stalno troši.224 kakva je postala pri raspadanju feldspata i zove se još i porculanska zemlja. majolka. željeza i drugih primjesa. On se nažalost ne može dobiti iz gline ili drugih silikatnih stijena. 1700oC. koji postupno sagorjeva.cca 4 t boksita . Anoda su blokovi uglja zamočeni u rastaljeni materija. Iz boksita aluminij (Al) se ne može dobiti redukcijom sa ugljem. Industrija. ind. pri čemu nastaje plastična masa. izdvojenog na anodi pri elektrolizi. Pri elektrolizi aluminij se skuplja kao rastaljeni materijal na dnu kade. Kriolit se dodaje iz dva razloga: . Od obične gline prave se opeke(na temp. fajans. jer je aluminij (Al) jače redukciono sredstvo. pa se onda glinica spaja sa kriolitom (3NaF x AlF3) ili Na-Al fluoridom. Za 1 tonu aluminija (Al) potrebno je: .čist oksid aluminija se tali tek na 2050oC. Tako se dobijaju keramički proizvodi (porculan. Dobiveni glineni predmeti suše se i peku. koji je katoda. Elementarni aluinij (Al) je tehnički vrlo važna kovina. da bi trajno zadržali oblik. pod uticajem kisika. nego ugalj. To je hidratizirana ruda (Al2O3 x 2 H2O) kojom obiluje Hercegovina i Dalmacija. sastoji se od željezne kade obložene ugljem.

cca 0. Toplotu provodi bolje od željeza (Fe). aluminijev oksid (Al2O3) dobije se.150. Po 1 toni dobijenog aluminija (Al).=> Al)OH)-4 SiO2 + 2 OH.cca 1.=> SiO--2 + H2O Nastali silikatni anion. . Uslijed elektrolize. nazvanog Bayerov postupak. Dobar provoidnik elektriciteta. Na anodi se oksidira i malo kriolita. što se usitnjena ruda kuha sa vodenom otopinom natrijeva hidroksida (NaOH) u čeličnim autoklavima na 160-170o Al(OH)3 + OH. nastaje i 1 kg tih vrlo štetnih spojeva. pa se taloži aluminijev hidroksid (Al(OH)3) ili glinica: Al(OH)-4 uz H2O => Al(OH)3 + OHTalog glinice Al(OH)3 se žarenjem prevodi u aluminijev oksid (Al2O3): 2 Al(OH)3 + toplota => Al2O3 + 3 H2O Nastala glinica se elektrolizom prevodi u čisti aluminij (Al). Talog koji zaostaje je crveni mulj (željezoIIIoksid) Filtrat se razređuje sa vodom i Na-tetrahidroksi aluminatom. vrlo istegljiv i može se izvući u tanke žice i izvaljati u vrlo tanke folije. Postupak ide: iz aluminijeva oksida (Al2O3). . čije je uklanjanje još nerješiv problem. nastaju i drugi štetni spojevi za okoliš. jer . pa nastaju fluorovi spojevi ugljika.70 kg kriolita.225 . a slabije od bakra (Cu). Zaostala smjesa se filtrira. tvrd. vrlo lak.000 kW/h eektrične energije . Na zraku je postojan.89 t aluminijeva oksida (Al2O3).45 t uglja. spaja se s hidratiziranim aluminijevim oksidom u netopljivi alumosilikat. Aluminij (Al) je srebrenasto bijela kovina.

Poznate slitine aluminija (Al) su: . Oslobođena toplina je osim toga velike temperature. laganih konstrukcija. Kad se ova smjesa zapali uz potporu magnezijeve trake. pokazuje da Boeng 707 ima 50 t dijelova od aluminija (Al). koji prelazi nuloksidno stanje i kao plin odlazi iz otopine. te tako spoji pojedine željezne dijelove * Al2O3 aluminijev oksid . Kao dobar provodnik aluminij (Al) se upotrebljava u elektrotehnici. 5 % magnezija (Mg) i 0. Jače zagrijan aluminij (Al) gori vrlo energično na zraku. Kao vrlo lagan metal. a od oslobođene topline. reducirano željezo (Fe) se istopi i kao tekućina ispuni međuprostore.5 % mangana (Mn). postojan je na zraku. zamjenjujući u mnogim slučajevima teško željezo. Pri tom se oslobađa velika količina energije (toplote). zove se termit i služi za zavarivanje željeznih predmeta. Sa kiselinama i alkalijama gradi: 2 Al + 6 HCl => 2 AlCl3 + 3 H2 2 Al + 2 NaOH + 2 H2O => 2 NaAlO2 + 3 H2 U oba slučaja aluminij (Al) predaje svoje elektrone vodiku. aluminij (Al) se rabi za izradu automobilskih dijelova. Zbog te osobine to jest oksidne prevlake. koji čvrsto prijanja i štiti ga od dalje oksidacije. Ovakav način dobijanja kovina uz potporu aluminija (Al) zove se aluminotermija. pri čemu aluminij (Al) reducira željezo (Fe). pa se rabi za redukciju oksida mnogih metala (Cr2O3. Mn3O4).226 se po površini presvuče slojem oksida. nastaje burna reakcija. aviona. Smjesa aluminijeva praha sa oksidom željeza.dural sa 4 .magnalij sa 10-30 % magnezija (Mg). Koliko aluminija (Al) ima u avionima. .5 % bakra (Cu).

Korund (Al2O3) je vrlo tvrd mineral i služi kao šmirgl-papir za čiščenje (brušenje) metala. jer se Al2(SO4)3 . * Al(OH)3 aluminijev hidroksid To je bijeli prah. kao sredstvo za sušenje.227 Nalazi se u prirodi. koji je katkad obojen crveno uslijed prisustva kromovih spojeva i zove se rubin ili modro uslijed tragova titanovog oksida i zove se safir.aluminijev sulfat otapa u vodi. Korund ili aluminijev oksid (Al2O3) ima jako visoko talište (2045oC). za izradu vrlo tankih vlakana i dr. Dobija se: AlCl3 + 3 NaOH => Al(OH)3 + 3 NaCl Aluminijev hidroksid (Al(OH)3) ima amfoterne osobine. kemijski je inertan i odličan izolator. Upotrebljava se kao keramički i vatrostalni materijal.kao kiselina Upotrebljava se u bojarstvu i za pročiščavanje otpadnih i pijaćih voda * Stipse Djelujući vrelom koncentriranom sumpornom kiselinom (H2SO4) na kaolin (glina) dobija se: Al2O3x3SiO2x2H2O + 3H2SO4=> Al2(SO4)3+2SiO2 + 5 H2 Ova dva spoja možemo izdvojiti jedno. a silicijev dioksid (SiO2) ne otapa u vodi.kao baza i Al(OH)3 + NaOH => NaAlO2 + 2 H2O . mogu se pažljivim isparavanjem dobiti lijepi veliki kristali stipse sastava: . kao mineral korund. neotapa se u vodi. od drugog otaanjem u vodi i cijeđenjem. pa se ponaša i kao kiselina i kao baza: Al(OH)3 + 3 HCl => AlCl3 + 3 H2O . Ako se vodenoj otopini aluminijevog sulfata doda otopina kalijevog sulfata. Rubini i safiri se rabe kao ukrasno kamenje.

Pod imenom stipse. pored aluminijeve stipse.228 K2SO4 x Al2(SO4)3 x 24 H2O Takve složene soli nazivamo dvostrukim solima. Ove soli u vodenoj otopini disociraju. kao da je svaka sol za sebe posebna: K2SO4 x Al2(SO4)3 x 24 H2O => 2 Al+++ + 4 SO--4 + 24 H2O Stipsa se upotrebljava u bojarstvu (radi brze koagulacije) i za izbistrivanje mutnih voda. . imamo i i željeznu stipsu i kromnu stipsu.

Poslije 20 godina nakon predskazanja galij (Ga) je otkriven.g. Interesantno je da je galij (Ga) Medjeljejev predskazao. Zahvaljujući toj osobini.v.29. Ima vrlo veliku razliku između točke taljenja i točke vrenja (2344oC).78oC t.masa Otkriven spektralnom analizom 1875. .t. 2314oC sp. galij (Ga) se upotrebljava za punjenje termometara. još dok nije bio otkriven i dao mu ime eka-aluminij. To je rijedak elemenat. nalazi se u prirodi samo u obliku spojeva.229 Ga galij (gallyum) t.. kojima se mogu mjeriti visoke temperature.

t. te kao vrh pera za nalivpera. .m. Upotrebljava se u zubnoj tehnici i za izradu nekih lakotaljivih slitina. sp. t.230 In indij (indium) t.v. Vrlo rijedak elemenat.

231 Tl talij (tallium) t. t. sp.v. bijel. vrlo otrovni. .masa Vrlo rijetka kovina. Spojevi talija.t. Jako mekan. Upotrebljava se za proizvodnju preparata za uništavanje pacova i gamadi.

...............................(IC1) 10 3............................................ Ime i formula:..............................Datum........... ................................................... nabroji sulfidne rude željeza (Fe)........................................................................... pri nuklearnim reakcijama....................................................(IC13)10 9................... Cink (Zn) kod sobne temperature....................... Navedi ime (simbol) i boju?........ Što je to metalurgija?..................................................(IC5)10 7....................................... Ime i prezime..........................................................232 I C 16 TESTOVI I C (OD 1 ...............................................(IC2) 10 4..................(IC10)10 8.....................(IC4) 10 6........Nabroji oksidne rude željeza:.................................. ..................................... zove se..................... od vrlo važnih pojava.................................10) I C Test broj o1....... Napiši postupak dobijanja natrijevog karbonata (sode) po Solvayu: (IC2) 10 5.............................................Metali čine 80 % poznatih kemijskih elemenata............................................................................................... U prirodi u elementarnom stanju (slobodnom) pojavljuju se samo...... .................... Jedna................. kod 1500C................. Alkalijski metali....................... Kako?....... Zašto srebro (Ag) na zraku vremenom potamni?.................................................. kada se atomsko jezgro dijeli na dva podjednaka dijela... Koji elementi?.............................. predskazao Mendjeljejev? ...... ........IC 1) 10 2......................... Koji je to kemijski elemenat III skupine PSE......................................................................................(IC13)10 10........ iznad 2000C..............................................ocjena...............................................................................(IC14) 10 ukupno bodova................... Najpoznatiji spoj bakra (Cu) .................................................. ................ 1......................................................................

................... .................................................................................................. Koliku ima specifičnu masu?........................................................................................................ te tako postao prvi elemenat...................................................... Što je to cijanizacija?....................................... ... ...................... ........Natrijev nitrat (čilska šalitra)........... Sve što znaš:.......(IC3) 10 8............................................... Što je to fusija?......... Sve što znaš?................................................ 1...................Sve o platini (Pt) što znaš:.......................................... to je sol dikromne kiseline (H2Cr2O7)............................................. Kristalizira u lijepim narančastim kristalima......... Što je to korozija?...........................................................................................................ocjena............................................ Gorka sol..........................5 ukupno bodova ...(IC4) 10 7..................................................................(IC1) 10 5.... ...... Litij otkrio ga je Arfvedsen 1811.......................... .......... Sve što znaš:..............................................................................................233 I C Test broj 02.....................................Koji elemenat?....................................................................................................................................................................... koji nije otkriven u prirodi......... umjetno dobiven................... U mendjeljejevoj tablici Periodnog sustava.................................................................. To je.......................................................5 a koliko dijelova drugih metala (srebra-Ag ili bakra -Cu.... Tek 1937.... .................................................. ................... ostalo upražnjeno mjesto s rednim brojem 43.......................................................(IC2) 10 4..................g............................................................................................................................................ ........................ Ime i prezime.......................................(IC3)10 6...........................................(IC7) 10 9......................................................... .........................................................................................................(IC12) 10 10............................g....................................... Koliko ima čistog zlata (Au) u 12 karatnom zlatu......................................................................(IC2)10 3...................Datum............(IC1) 10 2................................................................................................. ......

.................................... Sve što znaš:..........................................................................................................(IC15) 5 ukupno bodova................................(IC11) 10 8.... .........................234 I C Test broj 03............................. uslijed korozije?.................................. Jedinica za mjerenje radioaktivnosti.............................................. Napiši.................................................................. Zašto je kobalt (Co) vrlo važan kemijski elemenat za živi svijet?.... ......................................... ...................................................Al2O3 varijetet obojen crveno zove se.......... ... .5 odmah poslije (koga?).................... Ime i prezime...................................................................................................................... Koliko u procentima (%) željeza (Fe) i njegovih slitina godišnje nepovratno propadne................................................................................................................. 1.................................. što je to 1 stupanj tvrdoće vode?...... zove se..................... Ime i simbol:..(IC13) 5 9.................................................................... Koliko u procentima (%) ima aluminija (Al) u zemljinoj kori?......Datum..............................................ocjena............ Kako? ............(IC3) 10 4.................................................(IC1) 10 2......... Napiši dobivanje mangana (Mn) katodnom redukcijom iz piroluzita?(IC9) 10 7..(IC4) 10 6................................5 a obojen modro....... Aluminijev oksid (korund) .................................................. Zašto se potaša (K2CO3) ne može dobiti po postupku Solvay?.........................................(IC15) 10 10... Nabroji kemijske elemente zemnoalkalijskih metala................................... ............................................................................................................................ Među prijelaznim elementima koji je bakar (Cu) po važnosti kao esencijalni element:........(IC2) 10 3....... Kako?...(IC3) 10 5............................................

............................................................................. Napiši dobijanje žive (Hg) iz cinobera formulom? (IC14) 10 6....................................................... jer stvaraju karbide...........................Nabroji sve kemijske elemente XII skupine PSE..........................Napiši jednadžbu radioaktivnog raspada? (IC4) 10 3.........................(IC13) 10 4...... Ime..................... Mnogi metalni oksidi......... Kako možemo dobiti "bijelu galicu" formulom? (IC14) 10 5..................................... Ime..... simbol i boja:....................................... Nabroji najvažnije rude bakra (Cu) imenom i formulom:................................ Ime..........(IC12) 10 .......(IC13) 10 ukupno bodova ............... ................235 I C Test broj 04....Kako bi dobili plin "praskavac" u Kippovom aparatu? IC14) 10 7. .............................. simbol i boja:.. 1............. ..................-.......... I C Test broj 05.................. X skupina PSE................... Ime i prezime .....................................................Koji kobaltov izotop je u uporabi u medicinskoj dijagnostici?......... ..................Datum... simbol i boja......................... U tom slučaju je u uporabi aluminij (Al).......................(IC14) 10 8........................................................ 10...... Postupak se zove "termitski".......................................(IC11) 10 9..............ocjena... kao redukciono sredstvo. Napiši formulom dobijanje mangana (Mn) termitskim postupkom: (IC9) 10 2................................... XI skupina PSE................. ne mogu se reducirati...........

.... Napiši dobijanje mangana (Mn) aluminotermijskim načinom: (IC9) 10 4................................................ ako smo na početku imali 1 g radija (Ra)?........IC1) 10 7................. lakši od vode......... Sve što znaš:.Koliko će ostati radija (Ra)............ Olovo kromat (PbCrO4)........ Teški metali imaju specifičnu masu................ zato ga čuvamo.....................(IC1) 10 6.... Koliko u procentima (%) metali čine kemijskih elemenata?..................................................... ........... Napiši formulom reakciju fisije: (IC4) 10 3........... Natrij (Na) .............. ................... srebrene boje.........................................236 Ime i prezime........................ mekan kao vosak............ Gdje?............... I C Test broj 06.. 1.... poslije 7900 godina.........ocjena............................ Opiši formulom proces korozije: (c1) 10 8.................Napiši formulom kemijski sastav sirovina za proizvodnju "portland cementa": (IC3) 10 10...............................(IC7) 10 5..............................(IC4) 10 2..................Datum... Napiši formulom dobijanje slitine fero-krom: (IC7) 10 ukupno bodova. s kisikom se lako jedini........ Koliku?......(IC2) 10 9...................................

.............................Aluminotermija...... ...................................................................................Invar-čelik........... Napiši formulom u tri poteza redukciju hematita u visokoj peći: (IC10)10 3..........................(IC14) 10 5.... Koliko je talište korunda?.....Što? ........................................ IC Test broj 07.......................................Bor (B)...........................................................................Datum............... To je.............. simbol i boju za XIII skupinu PSE?................... ........ Sve što znaš:..................(IC12) 10 4..................................... Sve što znaš:.......(IC15) 5 8............................(IC15) 5 ukupno bodova.......................................ocjena..................... 5 Zašto je korund u uporabi?............................... pri sobnoj temperaturi..Kojim postupkom se dobija elementarni mangan (Mn) iz piroluzita? (IC9) 10 2......(IC15) 10 7..........5 Tko?.......................237 Ime i prezime................................... Kada?............................................................................Jedina tečna kovina............. istovremeno otkrila trojca znanstvenika....................Napiši: ime.......... ... Kako ćemo formulom dobiti živin klorid? (IC14) 10 6............................................................................................................................ 1.......................... .................................................. Napiši formulom dobijanje kaolina? (IC15) 10 9................... veoma otrovna.......(IC15) 10 10.................................................................................................................................................................

..... Za što?...............................................................................5 Kada je otkriven natrij (Na)?.........(IC2) 5 6...............................(IC6) 5 ukupno bodova.............................. cjevovodi...................................... Kako?...... željezničke tračnice.....(IC1) 10 5...........................................................................................................................ocjena............Titan (TI) spada u: RASPROSTRANJENE RIJETKE elemente u prirodi 5 Koliko ga ima u zemljinoj kori?......... Glauberova sol............................................(IC4) 10 10.............................5 Kada je otkriven litij (Li)................... kemijski proces...................... Podvuci u kojem stanju: U PLINOVITOM U TEČNOM U KRUTOM (IC1) 10 2........ Velika postrojenja......................... je dobila ime po alkemičaru Glauberu.... štite se od korozije...........................5 Kada je dato ime?................................. kao naftovodi........................ Tko je otkrio liti (Li)?........................................................ Napiši reakciju dobijanja te soli: (IC3) 10 8......................................................................(IC2) 10 9.........................Silvin (KCl).. Napiši formulom.............. Sve što znaš:.......................................................(IC1) 5 4........................................................... I C Test broj 08...... 1......... Tko je otkrio natrij (Na)?. tko i kada je otkrio radij (Ra)?.......... .............................................(IC2) 5 7............................ koji se odigrava u "galvanskom članku": (IC1) 10 3....................................... Razlike između metala i nemetala su neznatne............................................... ............. ...................................Datum:...........238 Ime i prezime..................Po Luigi Galvaniu je dato ima........Napiši na koji je način otkriven..............

(IC1) 10 2........................................................... 1.... (IC2) 10 4......... Varijetet berila (silikat aluminija ............. a divanadijevpentoksid (V2O5) služi kao katalizator u proizvodnji.......................................(IC8) 10 9.. u uporabi za izradu tvrdih i elastičnih čelika.........5 a obojen modro zove se.......Al i berilija ........... postiže konfiguraciju inertnih plinova............. za 100 kg cementa?........... u uporabi bio nekad drveni ugalj.......... Kako?........ Kako?................................. Napiši formulu reakcije: (IC3) 10 6...................... .................................. koje se kreću velikom brzinom............................Vrlo važna slitina željeza (Fe) i mangana (Mn)........................................................................... Kao redukciono sredstvo...........(IC9) 10 10............................. ..... Kako?.... Vanadij (V).........Postupak proizvodnje cementa (klinkera)..... zahtijeva velike količine energije... Pozitivno naelektrisani alfa-zraci sastoje se od čestica.... Čega?....................(IC4) 5 8.. a poslije 18...................(IC3) 5 5......................... Povijest ljudskog roda je obilježilo poznavanje metala i čelika......... Kojom?..Tijekom vremena "gašeno vapno" ili Ca(OH)2.......Be) obojen zeleno zove se.....(IC10) 10 3................. Koliko energije.......... Zato se ovi elementi alkalijskih metala u prirodi: NALAZE NENALAZE u slobodnom stanju.......(IC11)10 ukupno bodova..........................................stoljeća.................... pod uticajem ugljičnog dioksida (CO2) iz zraka....................................... predavanjem jednog elektrona iz posljednje valentne ljuske..................... .......... Što'... odlikuje se tvrdoćom i elastičnošću..Koji izotop kobalta (Co) je u uporabi u medicini kao dijagnostik?...........5 Koliko su teži od elektrona?............................ prelazi u karbonat..................................239 Ime i prezime .......................ocjena........................... I C Test broj 09. pri čemu se izdvaja znatna količina vode...................................... Kako su nastale sedimentne stijene?.............(IC3) 10 7..... Svi kemijski elementi I skupine PSE....................... Zove se...............................Datum........

........... Kako se zove prirodni ultramarin?............ cezij (Cs) i francij (Fr)... ................................................................ Kako? (IC15) 10 6......................................................................... Napiši kako reagira s kiselinama: (IC15) 10 9........................................................ Koji je to element?...........(IC3) 10 4...............................................................(IC10)( 10 5..........................Kako se dobija stipsa formulom? (IC15) 10 10............................................Datum.......... I C Test broj 10...................................................Otkriven je spektralnom analizom 1875............ ......... ................ Kako su nastale metamorfne stijene?................................ocjena....................................... Navedi formulom i imenom sulfidnu rudu željeza (Fe)?......Koliko je potrebno aluminijevog oksida (Al2O3) za 2 tone aluminija (Al)? ...................... ......................... (IC2) 10 3.....................................(IC15) 10 8.... .....(IC1) 10 2.....Aluminijev hidroksid (Al(OH)3) ima amfoterne osobine...... dobija se modra mineralna boja (ultramarin).............................................. Feldspati se raspadaju na kalijev karbonan (K2CO3) .... Što je to "bengalska vatra"?.. Mendjeljejev ga predvidio i dao mu ime eka-aluminij.... silicijev dioksid (SiO2) i kaolin.........(IC15) 10 ukupno bodova.............240 Ime i prezime.........................................(IC15) 10 7. rasijani na zemljinoj kori : IMA NEMA ih slobodnih u prirodi.... Rubidij (Rb)............................ Ako se kaolin stopi sa sodom (Na2CO3) i sumporom (S).........................................g................. 1...................................................................

........................................ Što su to eruptivne stijene?...........................(IC2) 10 3.....241 Ime i prezime........ Kako se zove? ....................................Koliko se stavlja kriolita za proizvodnju 2 tone aluminija (Al) ? ..........(IC10)10 4....................................................... I C 17 ODGOVORI IRJEŠENJA I C TESTOVA Rješenja I C1 testa: ....(IC1) 10 2............................. Napiši formulu kriolita................ Kaolin.................................. Francij (Fr) je produkt radioaktivnog raspada............................Koliku temperaturu ima galij (Ga)............................................(IC15) 10 6................................................... .... pored aluminija (Al) javlja se još Koja stipsa?....................................................Datum..... ............ 1...........................(IC15) 10 ukupno bodova..... koji se dodaje da bi se smanjila temperatura taljenja....(IC15) 10 10......................................................................ocjena............................ Čega?.................................. ............................. Pod imenom stipsa......... a i provodi električnu satruju: (IC15) 10 7................................................ Zašto je krv jastoga......Navedi primjer karbonatne rude željeza (Fe).............................(IC13) 10 5..................Aluminijev hidroksid (Al(OH)3) ima amfoterne osobine.....Aluminijeva stipsa je u uporabi u bojarstvu i za bistrenje mutnih voda........................ ......................... Ime i formula:............................................. puževa plava?......(IC15) 10 8........... nastao pri raspadu feldspata... hobotnica............................................... Od taljenja pa do vrenja?............................... Kako će reagirati sa bazama ........................................ je čvrsta glina.......................... Napiši formulom: (IC15) 10 9...............

To je pojava razaranja metala uslijed kemijskog djelovanja. Litij (Li) bijel.242 01. bizmut (Bi). platina (Pt). . bakar (Cu). 01.Skandij (Sc). 04. Zlato (Au). Fisija.limonit (Fe2o3 x H2O) 08. 06. 10. 02. hematit (Fe2O3). Krt. kalij (K) srebrenast rubidij (Rb) tamnocrven.Magnetit (Fe3O4). CuSO4 x 5 H2O .. srebro (Ag). natrij (Na) sivobijel. 03. mekan i rastegljiv. Zato što u zraku uvijek ima malo sumpor vodika (H2S). cezij (Cs) metalne. krt. 2 NH3 + CO2 + H2O => (NH4)2CO3 (NH4)2 CO3 + NaCl => NaHCO3 + NH4Cl 2 NaHCO3 + to => Na2CO3 + CO2 + H2O 05. modra galica 09. To je metoda dobivanja metala (kovina) iz ruda. francij (Fr) bi jel. Rješenje i odgovori IC Testa broj 02. 07.

02. 01. . dobro se kuje i izvlači u limove i žice. 12. Kalijev dikromat (K2Cr2O7). U prirodi u izvorima mineralnih voda (Donat Mg). 06.534. jako redukciono sredstvo. u zubarstvu. lakova idr. upotrebljava se kao gnojivo u poljoprivredi. 25 %. 03. Čilska šalitra. kao katalizator pri nekim sintezama. tekstila.0. 12 . 09. 04. ima ga u većim naslagama u Čileu (otud ime). Rješenje i odgovori IC Testa broj 03. Na zraku postojan. Upotrebljava se u medicini. To je postupak odvajanja nekih metala (kovina) primjer zlato (Au) i srebro (Ag) sa otopinom kalijevog cijanida KCN 05. kao novac i nakit i dr. Upotrebljava se za izradu kemijskog posuđa. Upotrebljava se u industrijama kože. 10. Nuklearne reakcije spajanja lakših atoma u jezgre težih atoma 07.243 to je prirodni proces razaranja metala djelovanjem okoline.gorka sol (MgSO4 x 7 H2O) gorko slanog okusa.Magnezijev sulfat . Litij (Li) . Metal (kovina) sive boje. pa čak i prema kemikalijama. Tehnicij (Tc). 08.

sroncij (Sr). 06. kalcij (Ca). MnO2 + 2 C => 2 CO + Mn. Sastojina je vitamina B12. zato što je kalijev bikarbonat (KHCO3) netopljiv u vodi. Kiri i iznosi 3. 03. Rješenja o odgovori IC Testa broj 04. 07. koja u 1 l sadrži 10 mg kalcijevog oksida (CaO). magnezij (Mg).7 x 1010 dezintegracija u sekundi. 08. 04. 3 MnO2 + 4 Al => Al2O3 + 3 Mn. koji igra važnu ulogu u stvaranju hemoglobina. 09.244 02. 01. 10. . Voda. radij (Ra). Nedostatak izaziva molokrvnost. 05. safir. barij (Ba).28 %. Berilij (Be). 7. Ne može. Treći odmah poslije željeza (Fe) i cinka (Zn). Rubin.

245 02. Fe => Fe2++ 2 e08. 07. 07. 09. srebro(Ag) bijela.Nikal (Ni) srebrn. 36 % nikla (Ni). zlato (Au) žuto. 06. pa se rabi . kuprit (Cu2O). Izotop kobalta (Co-60).kadmij (Cd)srebrn. 06. 80%. 03. C + O2 => CO2 + to. HgS + O2 => Hg + SO2. Halkopirit (CuFeS2).kromno žuto. Hidraulički modul => mCaO/MSiO2+mFe2O3+mAl2O3 10. intenzivno žutim plamenom. Pod petrolejem. halkozin (Cu2S). Rješenja i odgovori IC Testa broj 05. (FeO x Cr2O3) + 4 C => (Fe + 2 Cr) + 4 CO. Rješenja i odsgovori IC Testa broj 06. Bakar (Cu). Zn + 2 HCl => ZnCl2 + H2. 04. 0.platina(Pt)sivobijel 10. 02. 23592U + 10n => 9236Kr + 14156Bi + 3 11n.crven. Dobija se taloženjem Pb soli sa kalijevim kromatom (K2CrO4 To je vrlo lijepa mineralna boja .=> 2 OH-. ZnO + H2SO4 => ZnSO4 + H2O.. 03. 1/2 O2 + H2O + 2 e. živa (Hg)srebrena 08. 09.paladij(Pd)srebrenobijel. ima mali koeficijent širenja. 04. 03. 01.MnO2 + 2 C => 2 CO + Mn. 05. 02. Cink (Zn) modrobijel.3 Mn3O4 + 8 Al => 9 Mn + 4 Al2O3. Preko 5. 05.03125 g. 01. jer ima radioaktivne osobine. malahit (Cu(OH)2 x CuCO3). 22688Ra => 22286Rn + 42He.

05. 01. Galvanski članak. 1789.g.g. Rješenja i odgovori IC Testa broj 07. 18o8. Jačim zagrijavanjem aluminij (Al) vrlo energično gori pri čemu se oslobađa toplina. CuSO4 + Zn => ZnSO4 + Cu. za izradu vrlo tankih vlakana. 07. 02.Lussac. aluminij (Al) sivobijel. Plinovitom. HgSO4 + 2 NaCl => HgCl2 + Na2SO4. Živa (Hg).Davy. 10. a upotrebljava se kao vatrostalni materijal.g. H. 06. . 03. galij (Ga) bijel. 04. Primjer: dikromni trioksid (Cr2O3) i trimanganov tetroksid (Mn3O4). kao sredstvo za sušenje. Talište je 2o45oC. Bor )B) crvenosiv. 09. talij (Tl) bijel. indij (In) bijel.246 za izradu mjernih instrumenata. koja se upotrebljava za redukciju oksida mnogih metala. Thenard. 08. a usitnjen prah (šmirgl papir) ili za izradu alata i bruseva. K2O x Al2O3 x 6 SiO2 ) + 2 H2O + CO2 => => (Al2O3 x 2 SiO2 x 2 H2O) + K2CO3 + 4 SiO2. rabi se za punjenje termometara i barometara. G.

Koks. 02. Rješenja i odgovori IC Testa broj 08.g. H2SO4 + 2 NaCl => Na2SO4 + 2 HCl.Davy. 04. 1898. 03. Mineral silvin. biljnih i životinjskih ostataka. Ne nalaze. kao gnojivo. Smaragd. 06. 09. rabi se u poljoprivredi.g. Katodnom zaštitom. 07. Maria Sklodowska Curie tražila temu za doktorsku disertaciju. aquamarin. Poslije 2 godine rada od nekoliko tona rude smolinca. Taloženjem minerala. proučavala Becquerelove zrake. Arfvedsen 1817.247 04. 1807. . 01. 08. dobila ekstrakcijom radij (Ra) i polonij (Po).g. 05. sir H.

02. Izotop kobalta (Co . K2O x Al2O3 x 6 SiO2 + 2 H2O + CO2 => => (Al2O3 x 2 H2O) + K2CO3 + 4 SiO2 06.000 km/sec. Rješenja i odgovori IC Testa broj 09. 10. Barijeve (Ba) soli obojene zeleno kada se zapale. 1. 04.13 kWh/100 kg. 04. Zato što je hemocijanin (a ne hemoglobin) prenosilac kisika u kojem uvijek ima bakra. 7. 08. 09. Djelovanjem temperature i tlaka u dubini zemlje.(Al2O3x3SiO2xH2O) + 3 H2SO4 => Al(SO4)3+ 2SiO2+5H2 10. Siderit (FeCO3). 8 . .248 05. 01. Ac. Galij (Ga).90 % Mn).60). 03. 07. 07. 05. pa je krv plava.78 t Al2O3.mangan (30 . 09. 03. 08. Ca(OH)2 + CO2 => CaCO3 + H2O. 227 02. 8000 puta. Fero . Al(OH)3 + 3 HCl => AlCl3 + 3 H2O. Rješenja i odgovori IC Testa broj 10. nastali kristalizacijom magme ili lave. 20. Nema. Sumporne kiseline (H2SO4). Lapis lazuli ili lazurni kamen. Pirit (FeS2). To su silikatni minerali. 06.

249 05. 10.78o . . Porculanska zemlja. Samo ta dva elementa (kisik . a drugi nemetal silicij (Si) učestvuje sa 27. 07.7 %. Al(OH)3 + NaOH => NaAlO2 + 2 H2O. 140 kg.O2) učestvuje količinski 46. zato su nemetali po količinama. od koga je izgrađena Zemlja. I D 1 NEMETALI OPĆENITO Dok su metali po vrstama brojniji od nemetala. 06.29. 3 NaF x AlF3. 09.3 % Zemljine kore. Željezne (Fe) stipse i kromne (Cr) stipse.6 %. Samo jedan jedini nemetal (kisik . 08. 2344oC ( . mnogo više zastupljeni u materijalu.O2 i silicij -Si) izgrađuju 74.+2314o).

selen (Se). dušik (N).62 sivo bijel Sn kositar (stannum) 50 118. brom (Br). Nemetali su: vodik (H). helij (He). Polumetali8 su: bor (B). kripton (Kr). anhidrida i kiselina.71 siv Pb olovo (plumbum) 82 207. kisik (O). ksenon (Xe). germanij (Ge).250 Nemetali izgrađuju i gotovo sve poznate anorganske kiseline. argon (Ar). sumpor (S).09 mrk Ge germanij (germanium) 32 72. fluor (F). Kako su metali važni u metalurgiji. telur (Te). I D 2 UGLJIKOVA ILI XIV SKUPINA PSE C Ugljik (carbonium) 6 12. klor (Cl). jod (I). radon (Rn). antimon (Sb). neon (Ne). tako su nemetali važni u izgradnji oksida.2o sivo . silicij (Si).01 bezbojan Si silicij (silicium) 14 28. arsen (s). fosfor (P). astat (At). ugljik (C).

su izraziti nemetali. su izraziti metali. .251 Nemetalni karakter opada. Ugljik (C) i silicij (Si). a kositar (Sn) i olovo (Pb). a metalni raste sa porastom atomske mase. germanij (Ge) je amfoteran.

Ugalj je ostatak biljnog svijeta.252 Zauzima u prirodi izuzetan značaj. Razlike potiču u međusobnom razmještaju atoma ugljika (C) u kristalnoj rešetki. koje drže te atome zajedno tako izjednačene. Nije da raspored nije pravilan. I tvari koje stvaraju živi organizmi. nafta je također nastala od nekadašnjih organizama. Interesantna je ogromna razlika u fizikalnim osobinama u ovim modifikacijama. Kod grafita atomi ugljika (C). ali ima ga i u slobodnom stanju u modifikacijama dijamanta. te su ravni odvojene jedna od druge nešto većim rastojanjem. nisu raspoređeni tako simetrično kao kod dijamanta. kod grafita se ta pravilnost sastoji u tome što postoje kristalne ravni u kojima ugljikov (C) atom je gušće poređan. Odatle potiče lako kidanje grafita. grafita i furelena. Otuda potiče velika tvrdoća dijamanta (najtvrđi mineral u prirodi). pa su veze. Od njegovih tvari je izgrađen čitav živi svijet. da ih je teško raskinuti. Kod dijamanta raspored je potpuno simetričan. pa stim i njegova mekost( najmekši mineral u prirodi). Ugljik (C) je dakle u prirodi u vezanom obliku. * Dijamant . kao i tvari koje ostaju pošto živi svijet ugine. jesu spojevi ugljika (C).

još uvijek su dragocijen materijal.).253 Ako su bezbojni i bistri kristali dijamanta su naročito cijenjeni. 1 karat => 0. Te ispolirane ravne površine.2 g.2 g ili 124. kao drago kamenje (crni dijamant . uslijed svoje tvrdoće. Dijamant se nalazi u riječnom pijesku ili u nekim stijenama.karbonado) ili dijamantska prašina. rezanje stakla i dr.24 karata. Najpoznaztija nalazišta dijamanta su Indija i Južnoafrička Republika. odupiru se svakom oštećenju (zarezu). koji se ne upotrebljavaju. koji služi za poliranje drugih predmeta( za bušenje stijena.51. Najveći ikad otkriven dijamant (culinan) ima masu od 621. kao dragi kamen. Kristali dijamanta. Dijamant se može polirati. Vrijednost dijamanta se izražava karatom. . Specifična masa dijamanta je 3.

2. specifične mase 2. To ukazuje na razrjeđenost atoma u kristalu grafita. Grafit i dijamant su isti elemenat i mogu se dokazati prevođenjem grafita u dijamant. Grafit se u prirodi nalazi na mnogim mjestima.254 * Grafit Grafit je crne boje. Dobija se i žarenjem koksa u električnim pećima. Grafit se upotrebljava i za podmazivanje osovina (smanjuje trenje).3. ali je dobar provodnik topline). grafit se upotrebljava za izradu olovaka.1 . a zbog svoje dobre provodljivosti i sagorivosti za topioničarske lonce i kalupe pri livenju. premazivanje peći da bi se zaštitile od korozije. Grafit je vrlodobar provodnik toplote i elektriciteta (dok dijamant loše provodi elektricitet. Zbog svoje mekosti. .

jer im je sposobnost apsorpcije svjetlosti veća. šrto je veći intenzitet svjetlosti.255 * Fulereni Fulereni su dobili ime po arhitektu Bukminster Fuleru. međutim pri tom se ponašaju drugačije od ostalih sličnih tvari. Fulereni kad se osvjetle apsorbiraju svjetlost i pretvaraju je u toplinu. jer su molekule fulerena međusobno povezane slabim silama. Oni su topljivi. Tako je otopina fulerena u heksanu purpurno crvena. već je otkrivena njihova praktična uporaba. . Iako se čini da su manje važni.

uglja.antracit.kameni ugalj. Umjetnim putem se mogu dobiti od prirodnog materijala (drveta. kostiju. Lignit je najmlađ.lignit .256 * Prirodni i umjetni ugljeni U prirodi se nalaze razne vrste ugljena: . a antracit najveću. dobiva se zagrijavanjem kamenog uglja ili antracita. . Kod lignita je sadržaj ugljika cca 50 % a kod antracita 90 %. * Drveni ugalj . rabi se za proizvodnju koksa. bez prisustva zraka. Umjetni ugalj za koksiranje. Taj se postupak zove suha destilacija. . razne vrste umjetnih ugljena. a i kao redukciono sredstvo za dobijanje metala (kovina). To se vidi po kaloričnoj vrijednosti i po sadržaju ugljika (C). kao gorivo u metalurgiji. najkvalitetniji. Svi imaju zajedničko podrijetlo . kameni ugalj još veću. pri gorenju daje veliku toplinu i služi dobro. Sam koks je šupljikav. Antracit je staklasta sjaja. sivocrn.treset . mrki ugalj je pretrpio veću promjenu.mrki ugalj.to su produkti naročite vrste raspada (ugljenisanjem) biljnih i životinjskih organizama. krvi). on još pokazuje strukturu drveta.

Može se dobiti i suhom destilacijom krvi. Upotrebljavaju se u kompozitnim materijalima. Upotrebljava se u prehrambenoj industriji ( za rafinaciju šećera da bude bijel). koji imaju veoma dobra mehanička svojstva. jer probavnim organima upija plinove.257 Drveni ugalj se dobija suhom destilacijom drveta. za proizvodnju tiskarske crne boje. To su materijali budućnosti. Upotrebljava se i u zaštitnim maskama protiv bojnih otrova. Od njih su već danas izgrađeni mnogi predmeti (teniski reketi. nafte. Dobro redukciono sredstvo. Služi kao gorivo u kovačnicama. * Ugljen monoksid . Aktivni ugalj (spodij) vrlo jeporozan. * Čađa Proizvodi se nepotpunim izgaranjem masti. Prvi zrakoplov sa ugljikovim vlaknima je Boeing 767. Gori skoro bez plamena. Čađa služi i za spravljanje kineskog tuša.CO . ulja. To su veoma lagani materijali.spodij Spodij ili aktivni ugalj se dobija suhom destilacijom kostiju (carbo animalis). pa se upotrebljava kao sredstvo za pročiščavanje voda i kao punilo u zaštitnim maskama. * Aktivni ugalj . koji ima cca 1 tonu ovih vlakana. ribički štapovi. Krvni ugalj se upotrebljava kao lijek u medicini. * Novi materijali To su vlakna na bazi ugljika (C). Koristi se za proizvodnju baruta. Jedna automobilska guma ima cca 3 kg čađi. pa ima veliku moć apsorpcije. ali i dijelovi zrakoplova i automobila). Drveni ugalj upija mirise. Ostavlja jako malo pepela. Upotrebljava se u industriji guma.

* Ugljični dioksid CO2 To je bezbojan plin.258 Nastaje pri izgaranju ugljika (C) pri nedovoljnom prisusatvu zraka: C + 1/2 O2 => CO + 26.9 l ugljendioksida (CO2). Jako je otrovan. Pri 20oC i tlaku od 1 bahra 1 litar vode može otopiti 0. pa se upotrebljava za redukciju oksidnih ruda. Povećana koncentracija karboksi hemoglobina je u krvi pušača i u područjimasa velikim automobilskim prometom. pa uz dodatni dovod zraka ugljen monoksid (CO) prevodi u ugljen dioksid (CO2).5 oC i neposredno se prevodi u čvrsto stanje bez taljenja.78.33 dijela ugljen monoksida (CO). U vodi se malo otapa. Kippovom aparatu: 2 CaCO3 + 2 HCl => 2 CO2 + 2 CaCl2 + H2O U većim količinama ugljendioksid (CO2) se dobiva sagorjevanjem koksa: . 0. Sastojak je karbonata. Zato što oduzima kisik. bez boje i mirisa. Jedan dio vode na OoC otapa o. To je zapaljiv plin. U laboratoriju se dobiva u tkzv. Upotrebljava se za proizvodnju niskih temperatura (suhi led). Veoma otrovan (toksičan). U prirodi se nalazi slobodan ( u atmosferi cca 0.5 % ovog plina izaziva smrt. Za smanjenje udjela ugljen monoksida (CO) u izdušnim plinovima automobilsjkih motora rabi se katalizator (katalitički konvektor). Zato se motor treba gasiti u zatvorenim prostorima. zbog lakšeg vezanja na hemoglobin umjesto kisika. teži od zraka.4 kCal Ugljen monoksid (CO) je pod običnim uvjetima plin.03 %) a na nekim mjestima izbija iz zemlje. bez mirisa. Gotovo 95 % ugljen monoksida (CO) potiče iz automobilskih motora. Ima ga i u mineralnim vodama. Dobro se otapa u vodi. jer se veže na hemoglobin čak 260 puta lakše nego kisik. jako je redukciono sredstvo. Sublimira na temperaturi od . koji sadrži platinu (Pt) ili rodij (Rh) .

koji su rašireni u prirodi. CO2 + H2O => H2CO3 .259 C + O2 => CO2 Može se dobiti i prženjem kalcijevog karbonata: CaCO3 + 900oC => CaO + CO2 * Ugljična kiselina H2CO3 To je dvobazna kiselina. daje karbonate.

* Silicijev dioksid . Elementarni silicij (Si) ima uporabu u metalurgiji. Zemljina kora uglavnom je od silicija (Si) ili silicijevih spojeva. U prirodi se nenalazi u slobodnom (elementarnom) stanju. Poslije kisika (O) silicij (Si) je najrasprostranjeniji kemijski elemenat u zemljinoj kori. to je silicij (Si) za mineralni svijet. On je čisti poluvodič. ne reagira s kiselinama i bazama. Teško gori. prelazeći u silicijev dioksid (SiO2).SiO2 . Umjetno dobijen u elementarnom stanju obrazuje tamnosmeđe sjajne neprovidne kristale znatne tvrdoće. Dobija se: SiO2 + 2 C + 2000oC => Si + 2 CO Koristi se za poluprovodničke sklopove. Silicij (Si) je slabo reaktivan. ali na visokim temperaturama sjedini se s kosikom (O). Tehnički važna slitina (legura) je fero-silicij. Čisti silicij (Si) slabo provodi elektricitet.260 Kao što je ugljik (C) bitan za živi svijet.

Tali se na 1700oC. .jaspas.azbest.glina. Da su silikati soli silicijeve kiseline: Na2SiO3 + 2 HCl => 2 NaCl + H2SiO3 kao neotopljiva izdvaja se u obliku čestica. Silicijeva kiselina (H2SiO3) je slaba kiselina. da se silicijev dioksid neotapa u vodi i da gornja jednadžba ne predstavlja stvarnu reakciju. Morski i riječni pijesak je sastavljen uglavnom od silicijevog dioksida (SiO2). koje se ne razlikuju po količini vezane vode. Od silicijevog dioksida (SiO2) može nastati više kiselina. . U vodi se ne otapa.liskun.261 U prirodi se nalazi u ogromnim količinama kao: .kremen.kvarc. . . Soli silicijeve kiseline vrlo su rasprostranjene u prirodi. . . Sa lužinama nekako reagira: SiO2 + 2 NaOH => Na2SiO3 + H2O * Silicijeva kiselina . nego samo odnos silicijevog dioksida.feldspat. kao .ahat.serpentin.talk. . . prema silicijevoj kiselini. . pa ni u kiselinama.opl. .H2SiO3 H2SiO3 => H2O + SiO2 Treba uvijek znati.

262 * Ortosilicijska kiselina . nastaju silicijske kiseline različite građe. Svima je zajedničko. upotrebljava se za impregnaciju drveta i papira. Pored zeolita . U prirodi postoji cijeli niz silikata različitih struktura. ali u prirodi postoje njihove soli. U kristalnoj rešetki često je atom silicija (Si) zamjenjen atomom aluminija (Al). Sam silicijev dioksid (SiO2) je prostorno-mrežaste strukture i konačni je produkt orto silicijske kiseline (H4SiO4). One se ne mogu izolirati. dodaje se deterđentima kao sredstvo za omekšavanje vode.H4SiO4 Dobiva se: SiCl4 + 4 H2O => H4SiO4 + 4 HCl Vodeno staklo je sol ortosilicijske kiseline: SiO2 + Na2CO3 => Na2SiO3 + CO2 To je gusta tekućina. Silikagel je sredstvo za isušivanje. Takvi silikati se zovu alumosilikati (zeolit NaAlSiO4) služi kao katalizator u industriji nafte. a ta veza nastaje otpuštanjem vode: OH OH OH OH / / / / H-O-Si-O-H + H-O-Si-O-H => H-O-Si-O-Si-O-H + H2O / / / / OH OH OH OH U tom procesu polikondenzacije. da su atomi silicija (Si) međusobno povezani atomima kisika (O). jer snažno veže vodu.

263 imamo u skupini alumosilikata glinence i ultramarine. Glina je mineral slojevite strukture. koja u smjessi s spojevima željeza (Fe). koji trošenjem glinenaca u prirodi djelovanjem vode. u kojoj je otopljen ugljični dioksid (CO2). nastaje glina. To su ortoklasi.ilovača. . pijeska i drugih primjesanosiu ime .

g.g. . ali ga je Mendjeljejev predvidio još 1869.264 Ge . Loš provodnik elektriciteta. samo u jednom smjeru. Otkriven 1885. Inače germanija (Ge) ima u vrlo malim količinama. tranzistora u elektotehnici. Zato se upotrebljava za dijelove radara. provodi elektricitet. Kada se legira.germanij Ne nalazi se slobodan u prirodi.

Kositar (Sn) je veoma značajan i za proizvodnju slitina (legura): . Na običnoj temperaturi je kovan i može se izvlačiti u vrlo tanke folije (staniol). Ima ga u mineralu kasiterit (SnO2).razne bronce. Iz ove rude se dobija redukcijom: SnO2 + 2 C => Sn + 2 CO Velika nalazišta kasiterita su u Indoneziji. doza i dr. Kositar daje razne spojeve: . Na niskoj temperaturi (ispod 35oC) srebrenobijeli kositar (Sn) prelazi u sivi prah.slitina za lemljenje (Sn : Cu = 2 : 1). Na zraku kositar (Sn) je vrlo postojan i zato se predmeti od željeza (Fe) i bakra (Cu) prevlače kositrom (Sn). To je alotropska modifikacija kositra (Sn). . .britanija metal. Zagrijan na 200oC postaje krt. Metalni kositar (Sn) je srebrenobijel. koji je osnova za proizvodnju limenki.265 Sn kositar Ne nalazi se slobodan u prirodi. Kositar se upotrebljava za proizvodnju "bijelog lima".

natrijev stanat .stanoklorid SnO + 2 NaOH => Na2SnO2 + H2O natrijev stanit SnO2 + 2 NaOH => Na2SnO3 + H2O .266 SnO + 2 HCl => SnCl2 + H2O .

olovo U prirodi se nalazi u malim količinama. Može se izvući u cijevi i žice. specifično težak i vrlo mekan metal. Lako se legira. za izradu olovnih komora. s drugim kovinama. Ima ga svega 0. U topionicama olova (Pb) galenit (PbS) najprije se oslobodi sumpora prženjem: 2 PbS + 3 O2 => 2 PbO + 2 SO2 dalje postupak ide: PbO + C => Pb + CO. Na svježem presjeku je sjajan. na zraku potamni od prevlake oksida. koji ga štiti od daljnje korozije. kod proizvodnje sumporne kiseline (H2SO4). Olovo (Pb) je plavičaste boje. Upotrebljava se za oblaganje električnih kablova.267 Pb . za razno posuđe. Tehnički najvažnija ruda je galenit (PbS).002 % u zemljinoj kori. za .

. Služi za glaziranje glinene robe i za proizvodnju olovnog stakla (kristalno staklo): 3 Pb + 8 HNO3 => 3 Pb(NO3)2 + 2 NO + 4 H2O Pb(NO3)2 + 2 NaOH => Pb(OH)2 + 2 NaNO3 Pb(OH)2 + Br2 => PbO2 + 2 HBr. u kemijskoj industriji. koji sada vrši oksidaciju. Upotrebljava se u industriji stakla (kristalno staklo). proizvodnji stakla i dr. * Olovni oksidi (PbO. za vodovodne i odvodne cijevi. za tiskarska slova. za izradu sačme i municije. za izradu raznih slitina. za akumulatore. tako da olovo dioksid (PbO2) otpušta kisik (O). Olovo dioksid (PbO2) se upotrebljava kao oksidaciono sredstvo.268 strojne dijelove. koji služi kao boja kojom se premazuju željezni (Fe) predmeti da bi se sačuvali od korozije. jer pijaće vode sadrže kalcijev bikarbonat (CaHCO3) koji se taloži na zidovima cijevi u obliku olovokarbonata. Dvooksidno stanje olova (Pb) je postojanije. koji sprečava dodir metala sa vodom. PbO2) Olovo monoksid (PbO) je prah žute boje. kao bijele mineralne boje. postaje crveni prah ili minij (Pb3O4). Uporaba olova i olovnih oksida u vodovodnim cijevima je bezopasna. Pri zagrijavanju sprašenog oksida olovomonoksid (PbO) na zraku na 500oC. za iradu akumulatora. u građevinarstvu. Sam olovo karbonat ( PbCO3) i olovo hidroksid (Pb(OH)2) imaju uporabu.

Na obima elektrodama olovo je prešlo u Pb++ i akumulator na kraju ne bi mogao da daje elektrone. postupno topi. Da bi smo akumulator napunili. Sve je potopljeno u sumpornu kiselinu (H2SO4). pri čemu četverooksidno olovo iz olovo dioksida (PbO2) prelazi (reducira) se u dvooksidno: Pb++++ + 2 e . Akumulator se sastoji od dvije ploče: . šaljući elektrone kroz provodnik: Pb => Pb++ + 2 eOve elektrone usisava anoda. U praksi se ne dozvoljava da proces ode suviše.Kad se olovni akumulator veže provodnikom. već se mora ranije prestati sa rabljenjem akumulatora. a . koja se u njega unese i da po potrebi je vrati. čim njegov napon padne uslijed izjednačavanja obiju elektroda. vezujemo katodu akumulatora. onda se katoda (Pb). Akumulator je naprava.=> Pb++ Na taj način se katoda postupno izjednačava s anodom. koja je u stanju da nagomila (akumulira) električnu energiju.olovna ploča (Pb) je katoda -od presovanog olovnog dioksida (PbO2) je anoda.269 * Akumulatori Vrlo važna uporaba olova (Pb). sa katodom nekog strujnog izvora.

* Kruženje ugljika (C) i kisika (O) u prirodi .=> Pb pri čemu izvor električne struje nadoknađuje ove elektrone uzimajući ih sa anode akumulatora: Pb++ => Pb++++ + 2 e Tako obje elektrode su vraćene u prvobitno stanje i mogu ponovo davati električnu struju. Na taj način vraćamo olovu (Pb) izgubljene elektrone.270 anodu sa anodom istog strujnog izvora. jer sa katode strujnog izvora teku elektroni u katodu akumulatora: Pb++ + 2 e .

jasno uočava ovisnost biljnog i životinjskog svijeta. Ali atmosferski ugljični dioksid (CO2) životinjski svijet ne može da uporabi. Tako ugljik (C) postaje esencijalni element i tvorac je čitavog organskog svijeta. Ovaj proces ishrane zelenih biljaka zove se "klorofilna asimilacija". pri čemu na kraju jedne složene reakcije. njihove organske tvari se raspadaju. pri čemu se oslobađa kisik (O2). Samo zelena biljka svojim klorofilom i sunčanom energijom stvara iz ugljičnog dioksida (CO2). škrob (C11H22O11).271 Ovdje se kao i kod kruženja dušika (N). toksičnost olova (Pb) . Životinjski svijet uzima biljke. Kad biljni i životinjski svijet ugine. opet nastaje ugljični dioksid (CO2). pri čemu opet nastaje ugljični dioksid (CO2). koji odlazi u atmosferu. koji se vraća u prirodu. * Esencijalnos silicija (Si). pri čemu nastaje ugljični dioksid (CO2). tako ove hranljive tvari izgrađuju dijelom u životinjskom organizmu životinjske tvari. Gotovo sva živa bića upotrebljavaju kisik (O2) za disanje ( sago rjevanje organskih spojeva u organizmu).

pa im onemogućava rad. posebice kod djece. Posljedice su to veće jer je olovo (Pb) svuda oko nas. I D 3 DUŠIKOVA (XV) SKUPINA PSE N dušik (nitrogenium) 7 14. pa je to još jedan od razloga da se NE PUŠI. predstavlja silicij (Si) u mineralnom svijetu. I male količine olova (Pb) u organizmu mogu da izazovu poremećaje i smrt. Olovo (Pb) je jedan od najotrovnijih elemenata za živi svijet. hrana iz zagađenog tla. Zbog toga izaziva teške neurološke i psihičke smetnje. ali i dim cigarete. industrija. Naprotiv olovo (Pb) i olovni spojevi su vrlo toksični. Ovom trovanju su bili izloženi djelatnici u tiskarama.To su benzinske pare. Pušač svakom cigaretom unosi u organizam 1 mg olova (Pb) koji se teško izlučuje.272 Silicij (Si) je također esencijalni element. jer štetno djeluje na mnoge biokemijske procese. gradeći vrlo netopljive alumosilikate. Silicij (Si) sprečava toksično (otrovno) djelovanje aluminija (Al). Što predstavlja ugljik (C) u živom svijetu.01 bezbojan plin . Snažno se veže za enzime. Olovo (Pb) se nagomilava u organizmu i teško se iz njega izlučuje.

273 P fosfor (phosphorus) 15 As arsen (arsenum) 33 Sb antimon (stibium) 50 Bi bizmut (bismuthum) 83 30.92 siv 128. Antimon (Sb) i bizmut (Bi) su tipični metali .97 bijel 74. Arsen (As) je amfoternog karaktera (i metal i nemetal).98 srebrenobijel Dušik (N) i fosfor (P) su nemetali. pa grade nitrate. nitrite.75 siv 208. njihovi anhidridi su oksidi i anhidridi kiselina. fosfate.

N Elementarni dušik je na običnoj temperaturi plin. a kao vezan u najvažnijim spojevima živih organizama (proteinima). Elementarni dušik (N2) se upotrebljava za proizvodnju amonijaka (NH3).g. a nešto teže.274 Dušik . Dobija se frakcionom destilacijom tekućeg zraka.Rutherfordu. Lakše prelazi u tekuće stanje. tj. u medicini (pneumo toraks). nego kisik (O2). Lavoisier mu dao ime azot . kao sastojina zraka. dobio iz zraka.25 g. u obliku soli (nitrata i nitrita). Otkriće dušika (N2) pripisuje se D.bez života. okusa i mirisa. bez boje. Volumni udio dušika (N2) u atmosferi iznosi 78 %. 1 dm3 dušika (N2) pod normalnim uvjetima teži 1. nego vodik (H2). Molekul dušika (N2) se sastoji od dva atoma. pa je formula N2. U prirodi se nalazi u slobodnom obliku. 1 dm3 H2O otapa na 0oC 23 cm3 dušika (N2). U vodi se manje otapa od kisika. 14 puta je teži od vodika (H2). kao čilska salitra. koji ga je 1772. . Dušik (N2) ne gori i ne podržava gorenje.

Po količini nalazi se na drugom mjestu u ukupnoj svjetskoj kemijskoj produkciji.v.275 * Amonijak (NH3) Najveće količine dušika (N2) iz zraka. On je 8.33oC) 5. Tako pripada najvažnijim proizvodima anorganske kemijske industrije. mora se zagrijati na temperaturi od 400-500o 3. Nastala vodena otopina djeluje slabo bazno: NH3 + H2O => NH4OH ili NH4+ + OHAmonijak se u vodi nalazi pretežno otopljen u molekularnom obliku. upotrebljava se u rashladnim uređajima. Amonijak (NH3) je pod normalnim uvjetima otrovan plin. U smjesi s kisikom (O2) vrlo korozivno djeluje na bakar i njegove slitine. pa se postupak zove Haber-Boschov postupak: 1. Pošto ima veliku toplinu hlapivosti. Odlično se otapa u vodi. Na 0oC jedan volumen vode otapa preko 1000 volumena plinovitog amonijaka (NH3) Ali već na 20o C samo oko 700 volumena. koji je 1902. smjesa vodika (H2) i dušika (N2) se stlači na 200 bahra. Postupak je tehnološki razradio Carl Bosch. Amonijak (NH3) se uklanja ukapavanjem (t. Sabijena smjesa. 2. troše se za proizvodnju amonijaka (NH3). . 1 dm3 amonijaka (NH3) ima 0.765 g. prevodi se preko kontakne mase 4. Neizreagirani plinovi se vraćaju u ponovni proces. oštra mirisa.5 puta teži od vodika (H2).g. Postupak proizvodnje amonijaka (NH3) zasniva se na sintezi dušika (N2) i vodika (H2): 3 H2 + N2 => 2 NH3 To je uspjelo njemačkom kemičaru Fritzu Haberu. otkrio postupak. Amonijev hidroksid s solnom kiselinom daje: . Sabijena i zagrijana smjesa. Zapaljen amonijak (NH3) gori na zraku. jer je to osnovna sirovina u proizvodnji umjetnih gnojiva.

* Dušikovi oksidi . Lako se otapa u vodi dajući i dušikastu (HNO2) i dušićnu kiselinu (HNO3): 2 NO2 + H2O => HNO2 + HNO3 . kao lužina daje sa kiselinama soli.Dušikov monoksid (NO) Bezbojan i vrlo otrovan plin. Kemijski vrlo aktivan i u dodiru sa zrakom prelazi u dušikov dioksid (NO2) . nego kisik.276 NH4OH + HCl => NH4Cl (nišador) + H2O Amonijev hidroksid.33 g. Naziva se "veseli plin".Dušikov dioksid (NO2) Na običnoj temperaturi plin crvenosmeđe boje. Ove soli su važne u poljoprivredi. ali njegove najveće količine troše se za spravljanje dušićne kiseline (HNO3). Dobija se zagrijavanjem čvrstog amonijevog nitrata: NH4NO2 + grijanje => N2O + 2 H2O . Kad se hladi prelazi u bezbojan plin. Jedan litar dušikovog monoksida ima 1. U vodi se lakše otapa. potrebne za proizvodnju umjetnih gnojiva. Slične su solima alkalijskih metala: 2 NH4OH + H2SO4 => (NH4)2SO4 + 2 H2O NH4OH + HNO3 => NH4NO3 + H2O Amonijak (NH3) se upotrebljava u mnogim granama industrije.Dušikov suboksid (N2O) Bezbojan plin sladunjava ukusa. ima uporabu kao narkotik pri manjim operacijama i u zubarstvu.

Soli se zovu nitriti. ali i kao redukciono sredstvo. koji daje dušićnu kiselinu (HNO3). djeluje kao oksidaciono sredstvo. .Didušikov pentoksid (N2O5) To je čvrsta (kruta) kristalna bezbojna tvar. S vodom daje: N2O3 + H2O => 2 HNO2 . * Dušikasta kiselina (NO2) Spada u slabe kiseline.5 t tog spoja.Didušikov tetroksid (N2O4) U uporabi je kao oksidaciono sredstvo u raketnim motorima letjelica. raspada se na dušikov dioksid (NO2) i kisik (O2). Već pri blagom zagrijavanju. postojana samo na niskim temperaturama. Sa letjelicom s kojom su se astronauti spustili na mjesec i poletjeli s mjeseca bilo je potrebno oko 4.277 .Dušikov trioksid (N2O3) To je tamna tekućina. Raspada se na dušikov monoksid (NO) i dušikov dioksid (NO2). vrlo nepostojana. . vrlo je nepostojana. otuda spada u jaka oksidaciona sredstva. Raspada se : 2 HNO2 => NO2 + NO + H2O nastali dušikov monoksid (NO) prelazi (oksidira se) u dušikov dioksid (NO2).

a tali se na -42oC. eksploziva. umjetnih vlakana i dr. u proizvodnji boja. koja vrije na 86oC. Dobija se na tri načina: Prvi način iz čilske salitre: 2 NaNO2 + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HNO3 Drugi način je direktnom sintezom dušika (N2) i kisika (O2) N2 + O2 => 2 NO pošto se ohladi u dodiru sa zrakom: 2 NO + O2 => 2 NO2 a dušikov dioksid (NO2) sa vodenom parom daje: 2 NO2 + H2O => HNO2 + HNO3 nastala dušikasta kiselina (HNO2) se jedini sa: 2 HNO2 + O2 => 2 HNO3 . su vrlo otrovne. Pare ove kiseline. Upotrebljava se kao važan tehnički proizvod u proizvodnji umjetnih gnojiva. u organsko-kemijskoj industriji.278 * Dušićna kiselina (HNO3) To je vrlo jaka i postojana anorganska kiselina. koja se ipak pri zagrijavanju raspada: 2 HNO3 + zagrijavanje => H2O + 2 NO2 + O To je bezbojna tekućina.

Otapa skoro sve metale. Poznati su nitrati većine metala. osim plemenitih metala (dok kao "carska vodica" otapa sve metale.279 tako cijeli proces možemo postaviti: 2 NO + H2O + 3 O => 2 HNO3 Treći način je kada se smjesa amonijaka (NH3) i zraka prevode preko katalizatora na 600oC: 4 NH3 + 5 O2 => 4 NO + 6 H2O nastali dušikov monoksid (NO). 2 NO2 + H2O => HNO2 + HNO3 Soli dušićne kiseline (HNO3) zovu se nitrati. je jako oksidaciono sredstvo. u odnosu 1 : 3. Ustvari oslobađa se nascentni klor (Cl) koji reagira s metalima. Lako se raspada u vodi. Zlatotopka ili "carska vodica" je smjesa dušićne (HNO3) i solne (HCl) kiseline. gradeći kloride: HNO3 + 3 HCl => NOCl + 2 Cl + 2 H2O . jedini se sa kisikom (O2) u dušikov dioksid (NO2). a ovaj sa vodom daje dušićnu kiselinu: 2 NO + O2 => 2 NO2. Ova kiselina.

dušikovi spojevi prelaze u amonijak (NH3). Svojim žilicama biljka siše nitrate pa ih prerađuje.280 * Kruženje dušika (N2) u prirodi Kako živi svijet dolazi do dušikovih spojeva? Mrtva priroda nam pruža elementarni dušik (N2) u zraku i solima. I tako u krug. nastaje truljenje te uz potporu mikroorganizama . Biljni pak svijet može da uporabi uglavnom nitrate. Sav ovaj proces zove se nitrifikacija. koji za živi svijet nisu značajni. vrlo složenim postupkom. a ovaj sa vodom gradi nitrate. iskorištava dušikove spojeve i od njih gradi sebi proteine (bjelančevine). Ove sad u obliku mlijeka i mesa služe čovjeku da uz biljnu preradu izgrade svoje sopstvene specifične proteine. Kad biljni i životinjski svijet ugine. . Životinjski svijet se hrani biljkama. jer njih organizmi nemogu neposredno da iskoriste (dušik i nitriti).

znači: nosilac svjetlosti. a drugi tek pri zagrijavanju. Teže reagira s kisikom (O2). prvi na običnoj temperaturi. a vrije na 250oC. Međutim i bijeli i crveni fosfor (P) reagiraju s kisikom (O2). Fosfor (P) se u prirodi javlja isključivo u spojevima. pa prema tome crveni fosfor (P) je ustvari alotropska modifikacija bijelog fosfora (P).fosfor (phosphorus) Elementarni fosfor (P) je u kemijskom pogledu aktivniji od dušika (N2). iz kojih se izvuče zrak. Dok je bijeli fosfor (P) vrlo otrovan. Ova promjena nastaje promjenom oblika fosfora (P). Crveni fosfor (P) je stabilnija alotropska modifikacija. Fosfor (P) je tvar bijele boje. . crveni nije. jer na zraku neće da se zapali sam os sebe (kao bijeli fosfor (P)). pa daju isti oksid fosfora.1oC. Ime je dobio po fosforenciji. fosfor (P).281 P . Na izgled se ponašaju. tali se na 44. kao da su dvije sasvim različite tvari. jer se oksidira sa kisikom (O2) iz zraka. pa se opaža.Phosphorus na grč. Pri zagrijavanju iz zatopljenih cijevi. Crveni fosfor (P) je mnogo postojaniji od bijelog fosfora (P). pojavi da isijava slabo svjetlo. mijenja boju i postaje crven. On ne mora da se čuva pod vodom. Svjetlost je slaba. samo u zamračenim prostorijama.

koje se međusobno razlikuju po broju vodikovih atoma. kao i u difosfor pentoksidu (P2O5). To je bijela tvar.meta fosforna kiselina P2O5 + 2 H2O => H4P2O7 četverobazna-piro fosforna kiselina P2O5 + 3 H2O => 2 H3PO4 trobazna-orto fosforna kiselina U svim ovim kiselinama fosfor (P) se nalazi u petooksidnom stanju. pri čemu nastaju jednobazna. zbog porasta temperature. Premaz na kutiji je dijelom crveni fosfor (P) i stakleni prah. može se vezati sa jednom. koji služi za povećanje trenja. Pri otapanju u vodi difosfor pentoksid (P2O5) je u stanju da veže različite količine vode. Sublimira (prelazi iz krutog u plinovito stanje bez taljenja) na 360oC. Ima uporabu u proizvodnji šibica. sumpor (S) se oksidira i šibica se zapali. zbog trnja poraste. Kako je reakcija egzotermna. * Difosfor pentoksid (P2O5) Nastaje gorenjem bijelog ili crvenog fosfora (P). U vodi se lako otapa i ta otopina boji modri lakmus papir crveno. pa crveni fosfor (P) reagira s kalijevim kloratom (KClO4). koji je oksidaciono sredstvo kao i sumpor (S) ili antimonov sulfid (SbS2). To znači da se stvorila fosforna kiselina (H3PO4). dvije ili tri molekule vode. četverobazna i trobazna kiselina: P2O5 + H2O => 2 HPO3 jednobazna . . pri čemu nastaju kiseline. temperatura. nastalih uslijed električne disocijacije. Kako gori šibica? Glavica šibice sadrži smjesu kalijevog klorata (KClO4). Povlačenjem glavice šibice po kutiji. kao snijeg.Tako da jedna molekula difosfor pentoksida (P2O5).282 Pripravlja se grijanjem bijelog fosfora.

.283 Zato se sve ove kiseline zovu .fosforna kiselina. Zbog te osobine difosfor pentoksid (P2O5) se rabi u ratu za stvaranje dimnih zavjesa. da bi se vojni objekti skrili od neprijatelja. To je na običnoj temperaturi krutina. Prvlači (upija) vlagu. Fosforna kiselina (H3PO4) može dati tri niza soli: NaH2PO4 mono natrijev (primarni) fosfat Na2HPO4 di natrijev (sekundarni) fosfat Na3PO4 tri natrij (tercijalni) fosfat U prirodi je naročito rasprostranjen fosfat kalcija (Ca(Ca3(PO4)2 kao mineral fosforit ili složenijeg sastava apatit. pa se to privlačenje vlage manifestira kodenziranjem vlage i obrazovanjem oblakom kapljica.

284 * Fosfor kao biogeni element Fosfor je također esencijalni element. što uči organska kemija i biokemija. kao i za prijenos nasljednih osobina. zbog njihove slabe topivosti. a elementarni fosfor (P). Osobito je važan za prijenos stanica u organizmu. voda). fosfora (P) nalazimo i u proteinima (bjelančevinama). tražeći zlato da bi se izbavio iz financijskih problema kao alkemičar. Biljke teško asimiliraju fosfate. žarenjem fosfata sa pijeskom i ugljem (C) u električnoj peći: H3PO4 + C (redukciono sredstvo) => P + oksidacioni produkt .Brandt iz Hamburga. Osim u kostima i zubima. Dnevna potreba čovjeka za fosforom (P) je oko 1 g. Fosfor se u organizam unosi biljnom hranom. otkrio je bijeli fosfor (P) vjerujući da je uspio izolirati elemenat vatru (po Aristotelu vatra. Tijelo odrasla čovjeka. Fosfor (P) u obliku fosforne kiseline (H3PO4) ima važnu ulogu u povezivanju lanaca aminokiselina u DNA i RNA. Fosfati služe za dobivanje fodfora (P). zrak. zato se tercijalni fosfat. zemlja.g. Otkriven je 1669. Naime propali trgovac H. zato svjetle kosti u mraku. sadrži cca 800 g fosfora (P). koji je topljiviji u vodi: Ca3(PO4)2 + 2 H2SO4 => Ca(H2PO4)2 + 2 CaSO4 Taj spoj se zove superfosfat i predstavlja važno umjetno gnojivo. tako da se iz fosfata može dobiti fosforna kiselina (H3PO4) iz sumporne kiseline (H2SO4). prevodi u primarni fosfat.

Razgradnjom humusa nastaju organske tvari. pored (N. fosfor (P) se rabi kao otrov za štetočine. U tlu žive milijuni bakterija. fosfor (P) i kalij (K).amonijev nitrat ili (KAN) Dobija se: . nitriti. . Presudnu ulogu imaju mikroorganizmi iz tla. kalijev klorid. Proces pretvorbe organskih ostataka u humus. koji je biljkama pristupačan. tako da se njihovim ugibanjem mineralne tvari vraćaju biljkama u obliku. Sva biljna hrana. * Umjetna gnojiva Biljkama su potrebni dušik (N). da bi se petooksidni fosfor (P) reducirao u nuloksidni fosfor (P) ili u elementarni fosfor (P). koje razgrađuju ostatke uginulih biljaka i životinja. nitrati. dodata tlu sa svrhom povećanja prinosa poljoprivrednih kultura. Rezultat je nastajanje organskih tvari (koloidnog sastava) koji se zove humus. Zato ih biljke crpe iz tla. sulfati topljivi u vodi i dostupni biljkama. urea (karbamid). sumpoe (S) i bor (B). amonijev sulfat.P. Umjetna gnojiva se proizvode industrijskom preradbom prirodnih sirovina. Pored uporabe u proizvodnji šibica.285 i to zagrijavanjem s nekim redukcionim sredstvom.superfosfat. cink (Zn). amonijak i dr. taj manjak se nadoknađuje dodavanjem zemljištu umjetna gnojiva. Kako bi se vremenom smanjila količina tih elemenata (N. Thomasovo brašno.K) iscrpljivanjem zemljišta. kao dodatak metalima. koriste i ti mikroorganizmi. fasfati. a u ratu za proizvodnju napalm bombi i dimnih zavjesa. a onda humusa u mineralne tvari zove se mineralizacija.P.K) još i magnewzij (Mg). Ta gnojiva sadrže. Najvažnija umjetna gnojiva su: Kan. da bi postali još tvrđi.

a posebice za rižu. .Bezvodni amonijak (NH3) To je koncentrirano gnojivo. . .g. Interesantan je slučaj. pa se rabi za bazna tla.Urea (karbamid) Proizvodi se: 2 NH3 + CO2 => NH2CONH2 + H2O To je gnojivo pogodno za gnojenje svih važnijih biljnih kultura. pa je poginulo više od 500 ljudi.286 NH3 + HNO3 => NH4NO3 To je spoj eksplozivnog djelovanja.UAN To je smjesa karbamida (uree) i amonijevog nitrata (KAN). pa se rabi samo u posebnim prigodama. Mislili su da gromadu KAN-a razbiju eksplozivom. koji se desio u Njemačkoj 1921. Nastala je ogromna eksplozija. dodaje se mljeveni vapnenac.Amonijev sulfat (NH4)2SO4 Dobija se: 2 NH3 + H2SO4 => (NH4)2SO4 To je kiselo gnojivo. Stvrdnula se velika količina KAN-a u skladištu tvornice proizvođača. a da bi se eksplozivnost smanjila. . Tvrd je i lako se stvrdnjava. . KAN je higroskopan (upija vlagu).

Thomasovo brašno ili kalcijev fosfat (Ca3(PO4)2) Dobija se kao nus proizvod u proizvodnji čelika.Superfosfat To je kalcijev sulfat sa više fosfora (P) ili trostruki superfosfat: Dobija se: Ca3(PO4)2 + 4 H3PO4 + 3 H2O => 3 Ca(H2PO4)2 x H2O Vrijednost fosfornih gnojiva. za kisela tla. Tako u super fosfatu iznosi od 16 . krumpir. . hmelj. šećerna repa. pa se za ove poljoprivredne kulture rabi kalijev sulfat (K2SO4). Pogodno gnojivo.. 30 kg fosfora (P) i 20 kg kalija (K). 2 KCl + H2SO4 => K2SO4 + 2 HCl .Kalijev klorid (KCl) Kloridni ioni štetno utiču na neke biljne kulture (duhan.287 . a u trostrukom superfosfatu od 42 . Primjer : 10 : 30 : 20 znači da u 100 kg gnojiva ima 1o kg dušika (N). .Složena umjetna gnojiva To su mješavine gnojiva (N P K ) .14%. Maseni udio fosfor pentoksida (P2O5) je 10 . . iskazuje se udjelom difosfor pentoksida (P2O5).48 %.18 %. vinova loza).

Osobito je opasno ako dolazi do bunarskih voda ili drugih izvorskih voda pa se zbog toga mora dobro paziti o vrsti i količini upotrebljenog gnojiva. Kako se obično ne raspolaže tim podatcima. . od potrebne.288 Umjetna gnojiva su topljiva u vodi. Tek na osnovi kemijske analize tla. pa se onečiščuje pitka voda. utvrđuje se. događa se da se iz neznanja uporabe umjetna gnojiva u puno većim količinama. Zato kemijska analiza tla služi da bi se ustanovila opskrbljenost tla biljnim hranljivima. koja gnojiva i u kojim količinama treba dodavati tlu. te od njihove ukupne količine u tlu veći dio iskoriste biljke. Međutim neiskorišteni dio tih gnojiva vodeni tokovi prenose. te onečiščuju okoliš. Zato je kemijska analiza pitke vode neophodna.

289 Arsen (As) .

290 Antimon Sb .

Arsenovi spojevi služe i u borbi protiv biljnih štetočina.antimonit (Sb2S3). . Arsen je sastojina žive stanice. Arsen (As) i antimon (Sb) su sastojci mnogih slitina. ali mogu biti žestoki otrovi. U slučaju zarobljavanja da izvrše samoubojstvo pijući arsenik iz prstena. kako ne bi odali vojnu tajnu.realgar (As2S2). u uporabi je za . Poznate arsenove rude su: . U nekim slučajevima arsenovi spojevi su u uporabi kao lijekovi.britanija metal sadrži 10 % Sb i 90 % Sn.puščana sačma sadrži cca 1 % arsena (As). Interesantan je podatak da je po naređenju Hitlera svim svojim časnicima podjeljen prsten u čijem je ovoru bio arsenik.arsenopirit (FeAsS2) Najpoznatija antimonova ruda je: .291 Bizmut Bi U prirodi se arsen (As) i antimon (Sb) nalaze uglavnom u obliku sulfida. služe kao katalizatori izvjesnih kemijskih reakcija. . pa se u ratu rabe kao bojni otrovi. Primjer: . U organizmu arsenovi spojevi. .tipografski metal je slitina od 15 % Sb i 85 % Pb.

292 izradu kuhinjskog posuđa. Bizmut (Bi) je i medicinski važan elemenat. a to su: .Rozeov metal. U uporabi je za proizvodnju lako topljivih slitina. .Vudov metal (tali se na 70oC). . jer se mnbogi spojevi ovog elementa uporabljuju kao lijekovi. I bizmut (Bi) se u prirodi nalazi kao sulfid (bizmutit).

Tako su kisik (O) i sumpor (S) izraziti nemetali. ovi elementi treba da prime po dva elektrona. dok je telur (Te) sa osobinama metala.98 modar žut crven mrk radioaktivan Da bi postigli konfiguraciju inertnih plinova. Nemetalni karakter opada sa rastućom atomskom masom.07 78.96 127.60 2o8.293 I D 4 KISIKOVA SKUPINA ILI XVI SKUPINA PSE O S Se Te Po kisik (oxigenium) sumpor (sulphur) selen (selenium) telur (tellurium) polonij (polonium) 8 16 34 52 84 16 32. a metalni karakter raste. .

Kisik (O) je i biogeni element. Otkrio ga je Priestley 1774.g. od koji su izgrađeni i biljni i životinjski svijet. Ne samo životinje.294 Kisik .O To je najrasprostranjeniji kemijski elemenat u prirodi. kao produkt fotosinteze u kojem biljke apsorbiraju sunčevu energiju pa je rabe za proizvodnju ugljikohidrata: 6 CO2 + 6 H2O + klorofilna fotosinteza => C6H12O6 + 6 O2 Proces uzimanja i korištenja kisika (O) zove se disanje. tj. ulazi u sastav spojeva. vrši se uz oslobađanje topline.58 % zemljine kore. Sačinjava 49. U zemljinu atmosferu elementarni kisik (O) je dospio. Preko procesa disanja i procesa truljenja kisik (O2) stalno prelazi iz vezanog u slobodno stanje i obratno. Disanje je egzotermna reakcija tj. Međutim ovaj utrošak kisika (O2) iz atmosfere biljke nadoknađuju procesom asimilacije. već i biljke troše kisik (O2). . Kisik (O) učestvuje u životnim procesima (disanje). Biljke na taj način uspostavljaju prvobitnu ravnotežu kisika (O2) u prirodi.

U 100 litara vode na OoC. To je bezbojan plin. veoma je važan za živi svijet u vodi. a u medicini je u uporabi reanimacije bolesnika. sa povišenjem temperature.295 U industriji se troše ogromne količine kisika (O2).9 l kisika (O2). karakteristična mirisa. Druga alotropska modifikacija kisika je ozon (O3).183oC. Postrojenje se sastoji od kompresora. Kisik (O2) se kemijski jedini gotovo sa svim kemijskim elementima. gdje je jako električno pražnjenje. To se vrši na taj način. pa sa radom sa kisikom u bocama treba biti obazriv (paziti da ventili ne budu zamašćeni što može dovesti do požara). istovremeno sa dobijanjem vodika (H2) elektrolizom. jer se u njemu veoma lako dolazi do oksidacije. U vodi se kisik (O2) malo otapa. kisik (O2) je plin bez boje i ukusa i po tome se razlikuje od vodika (H2). Otopljeni kisik. zovemo oksidima. Sirovine za industrijsku proizvodnju kisika (O2) jesu zrak i voda.196oC. ima ključnu ulogu u očuvanju života na Zemlji štiteći je od djelovanja ultraljubičastog zračenja sa Sunca. Spojevi kisika (O2) sa drugim elementima. Tako se u 100 l vode na 2OoC otapa samo 3 l kisika (O2). Topljivost kisika (O2) opada. kao rezultat raspada dušikovih oksida u automobilskim motorima. a točka vrenja kisika (O2) je . što se zrak ohladi na toliko nisku temperaturu. U gradovima nastaje. Ukapljavanje kisika (O2) se vrši pomoću Lindeovog uređaja. a postupak oksidacija. Na običnoj temperaturi. otapa se 4. Čisti kisik (O2) je opasan plin. hladila i posude u kojoj se plin ekspandira. a raste sa povećanjem tlaka. . Ozon (O3) u atmosferi. Nastaje na mjestima. što je točka vrenja dušika (N2) . da pređe u tekućinu i onda se iz te tekuće smjese postupnom destilacijom odvoji od dušika (N2) i argona (Ar) na taj način. Plinoviti kisik (O2) se transportira u čeličnim bocama pod tlakom od 150 bahra. Iz vode se čist kisik može industrijski dobiti.

C). Svaki poremećaj u ozonskom sloju. može izazvati neželjene klimatske promjene na . Antarktika i Čilea. Najvažniji uzročnici su spojevi halogenih elemenata sa ugljikom. F. raspadaju se i oslobađaju atomni klor: CCl2F2 + uv zračenje => CClF2 + Cl dalje atomni klor (Cl) reagira. Europe. Molekule freona apsorbiraju uv zračenje.296 Apsorpcijom ultraljubičastih zraka. pa je na tim prostorima pojačano uv zračenje. koji sa drugim molekulama kisika daju ozon: O2 + uv (ultraljubičaste zrake) => 2 O O + O2 => O3 apsorpcijom ultraljubičastih zraka. koji dospijevaju u atmosferu (freon .reaktivni spojevi Cl. zbog kojih koncentracija ozona (O3) u atmosferi opada. "Ozonske rupe" su nastale razaranjem ozonskog sloja iznad Australije. Posljedica je povećan broj oboljelih od raka kože. molekule kisika se raspadaju na atome. molekule ozona (O3) se raspadaju: O3 + uv zračenje => O2 + O zato je ozonski sloj bitan za život na Zemlji. jer je izuzetno reaktivan: O3 + Cl => ClO (klorov oksid) + O2 nastali klorov oksid reagirajući sa atomnim kisikom (O) katalizira raspad ozona (O3): ClO + O => Cl + O2 tako da samo jedan atom klora može prouzročiti raspad nekoliko tisuća molekula ozona. smanjenje uroda žitaricai dr.Međutim postoje uzroci.

297 Zemlji. Međutim i da se potpuno obustavi uporaba freona. NO2). dušikovim oksidima (produkti rada automobilskih motora) stvara vrlo otrovne spojeve. Iako u atmosferi život ne bi bio moguć bez ozona (O3). . pa sa ugljikovodicima . dušićna kiselina (HNO3) otrovne su tvari i njihovo udisanje je štetno.astme i bronhitisa). Ozon (O3). zrak je onečišćen. bilo bi potrebno i stotinjak godina da se "ozonske rupe" "zakrpaju". dušikovi oksidi (NO. Zato su se mnoge zemlje obvezale za obustavu uporabe freona. taj plin je štetan po zdravlje (udisanje ozona. U gradovima sa velikim automobilskim prometom. može dovesti do kroničnih bolesti . te je koncentracija ozona (O3) znatno veća.

.pirit (FeS2).halkopirit (CuFeS2).gips (CaSO4x 2 H2O).sumpor Na običnoj temperatur krutina. pri čemu se sumpor (S2) stopi u tekućinu i iscuri na dnu peći. jer nek proteini (bjelančevine) sadrže sumpor (S2) U prirodi se nalazi u obliku spojeva i u slobodnom stanju. Pročiščavanje se vrši destilacijom i sublimacijom. gori jedva vidljivim plamenom (plavičastim). . . Poznata nalazišta sumpora su u Italiji (Sicilija).sfalerit (ZnS). u Japanu. Na zraku se može lako zapaliti. .galenit (PbS). U vodi se ne otapa. Loš provodnik elektriciteta i topline. Dobiveni sumpor (S2) još nije sasvim čist. . Glavna nalazišta sumpora su u Italiji. . najviše se nalazi u obliku sulfidnih i sulfatnih ruda. Može se dobiti u obliku velikih kao limun žutih kristala.gorka sol (MgSO4 x 7 H2O). Sumpor (S) je biogeni element. Texasu u SAD. . Vezan sumpor.298 S . Da bi se izdvojio sumpor (S2) materijal (ruda) se zagrijava.

više ne treba prečiščavati. jer je to jedan te isti element.amorfni sumpor.monoklinski. samo je raspored atoma u kristalu različit. Zato se u Texasu sumpor dobiva po postupku Frach. .na temperaturi od 119oC prelazi u lakopokretljivu žutu tekućinu . Sve ove alotropske modifikacije sumpora. .u parama sumpor ima 8. U SAD-u se sumpor nalazi na priličnim dubinama. mogu da pređu jedna u drugu. Po tom se postupku dobiva vrlo čist sumpor.u prirodi u obliku kristala.299 Pri naglom hlađenju sumporovih para. 6 i 2 atoma. . Sumpor se dakle javlja u više alotropskih modifikacija i to kao: .5oC.plastični sumpor je na 350oC prozirna i plastična masa.na 250oC tamna tekućina postaje gusta . koji se za uobičajenu uporabu. ali mrke boje. od promjene broja atoma sumpora u njegovom molekulu.iznad 900oC sumpor ima samo 2 atoma.5oC => monoklinski sumpor (S8) . Pri zagrijavanju čvrstog sumpora. . nastaje čitav niz promjena: .na 300oC ponovo postaje tečna. .na običnoj temperaturi molekul sumpora ima 8 atoma .rombski . Pored različitog broja atoma u molekuli. . . do kojih je teško doći.na 160oC žuta tekućina postaje sve tamnija.na 1800oC počinje raspadanje dvoatomnog sumpora na atome. .tekući sumpor ima 8 i 6 atoma. dobiva se sitan prah koji se zove "sumporni cvijeT". koji prelazi u rombski sumpor. . koji ohlađen i dugim stajanjem prelazi u rombski rombski sumpor (S8) na 94. tekućina počinje da vrije i da prelazi u žutu paru Sve ove promjene potiču. molekuli sa istim brojem atoma mogu imati različit unutarnji raspored (kristalna struktura).na 444.

Jako je otrovan. Ima ga u vulkanskim plinovima i nekim mineralnim vodama. .300 * Uporaba sumpora Elementarni sumpor. je u uporabi u poljoprivredi. Na 15oC jedan litar vode otapa oko 3 l sumpor vodika (H2S). Kaučuk je prirodni makromolekulski spoj. može dobiti u obliku mliječnog soka (lateks). u medicini kod oboljenja kože. Tako sumpor pod određenim uvjetima. * Sumpor vodik (H2S) Atom sumpora pripada onoj grupi atoma. jer je sumpor otrov za niže organizme. vrlo neprijatna mirisa (na pokvareno jaje). u vulkanizaciji kaučuka. Dobijeni sirovi kaučuk se podvrgava vulkanizaciji ili sjedinjenje molekula izoprena sa sumporom. za sprečavanje bolesti biljaka. Tako se dobija guma. U prirodi se kaučuk nalazi u soku kaučukovca (Hevea brasiliensis). Prema tome sumporvodik (H2S) je kiselina u vodenoj otopini. odakle se pažljivim rasjecanjem kore. Sumpor je osnovna sirovina u proizvodnji sumporne kiseline (H2SO4). Elektrolitički disocira: H2S <=> 2 H+ + S-negativni dvooksidni ion sumpora (S--) zove se sulfidni ion. u čijem molekulu može da bude vezano cca 2000 molekula izoprena. Sumpor je u uporabi i u proizvodnji šibica. Vodena otopina sumporvodika mijenja modri lakmus papir u crveni. koji mogu i da prime i da daju svoje elektrone drugim elementima. Sumpor vodik (H2S) se prilično otapa u vodi. može se sjediniti s vodikom. crnog baruta i mineralnih boja. koji opet rado daje svoj elektron: H2 + S => H2S Na običnoj temperaturi sumpor vodik (H2S) je bezbojan plin. Važna je uporaba sumpora za vulkanizaciju kaučuka.

pri kojoj se nuloksidni sumpor oksidirao i prešao u pozitivno četverooksidno stanje. tekstila. a nuloksidni kisik se reducirao tj. svile.301 Primjer: H2S + 2 NaOH => Na2S + 2 H2O Soli se zovu sulfidi . nalaze se u prirodi u obliku sulfida. spustio o dvooksidni kisik. Sumpor dioksid (SO2) je na običnoj temperaturi zagušljiv plin na temperaturi od -10oC prelazi u tekuće stanje. Mnogi metali kao cink (Zn) bakar (Cu). a na -720 prelazi u kruto stanje. za konzerviranje voća i povrća i dr. olovo (Pb). živa (Hg). Sumpor vodik (H2S) je važan reagens u analitičkoj kemiji. pa se upotrebljava za dezinfekciju. Sumpor dioksid (SO2) je jak otrov za niže organizme. u proizvodnji papira. jer jedan atom kisika može da primi najviše dva elektrona: So + O2o => S4+O22Ovo je oksido-redukciona reakcija. U laboratoriju se dobija: Cu + 2 H2SO4 => CuSO4 + SO2 + 2 H2O U industriji se dobiva ili sagorjevanjem sumpora ili prženjem sulfidnih ruda: S + O2 => SO2 . * Sumpor dioksid (SO2) Jedan atom sumpora.dinatrijev sulfid (Na2S) Sumpor vodik je dvobazna kiselina. U laboratoriju se dobija u Kippovom aparatu: FeS + 2 HCl => H2S + FeCl2 Sumpor vodik (H2S) ima jake redukcione osobine. može da veže dva atoma kisika.

Pojava raznih alotropskih modifikacija sumpor trioksida (SO3) objašnjava se polimerizacijom molekule. Postupak počinje dobivanjem sumpor dioksida (SO2). U tu svrhu najprije se sulfidna ruda "prži" u naročitim pećima. Kristali prve modifikacije su prozračni. Ovu reakciju prati oslobađanje velike količine toplote. Sumpor trioksid (SO3) burno reagira sa vodom. koja se tali na 32.2oC. to je sumporna kiselina za kemijsku industriju. a druge slični azbestu. Pripada među 10 najvažnijih proizvoda kemijske industrije. tj. koja u većoj ili manjoj mjeri ne upotrebljava sumpornu kiselinu (H2SO4). koja prelazi u kruto stanje na 17oC. Ono što je željezo (Fe) u strojarstvu. spajanje u veće molekule. a vrije na 45oC.302 4 FeS2 + 11 O2 => 8 SO2 + 2 Fe2O3 * Sumpor trioksid (SO3) Ovaj oksid sumpora. Postoji i alotropska modifikacija. "kontaktni postupak" i . Ova oksidacija u industriji se vrši na dva načina: . Polazne sirovine za proizvodnju sumporne kiseline (H2SO4) su sulfidi metala i elementarni sumpor. pa pri radu treba biti jako obazriv: SO3 + H2O => H2SO4 * Sumporna kiselina (H2SO4) Sumpornu kiselinu ubrajamo. Od sulfida najčešće je u uporabi pirit (FeS2). Izvanredno važna za cjelokupnu kemijsku industriju. gradeći sumpornu kiselinu (H2SO4)."suhim postupkom" gdje se sumpor dioksid (SO2) i suhi zrak dovodi u dodir s katalizatorom tkzv. Slijedeći korak je oksidacija sumpor dioksida (SO2) u sumpor trioksid (SO3). među najjače kiseline. Skoro nema kemijske tvornice. je na običnoj temperaturi tekućina. odnosno u sumpornu kiselinu (H2SO4).

služe kao prenosioc kisika. Dalje sumpor trioksid (SO3) sa vodom daje sumpornu kiselinu (H2SO4)."mokri postupak" ili oksidacija uz nazočnost vode. gdje ih apsorbira koncentrirana sumporna kiselina (H2SO4). jer se stalno regeneriraju i odlaze u Gay-Lussac-ov toranj. odakle se ponovo vraćaju u Glower-ov toranj. miješa se sa dušikovim oksidima. NO2). gdje se pod uticajem vode i dušikovih oksida (NO. a dušikovi oksidi. Cio proces možemo prikazati: SO2 + H2O + NO2 => H2SO4 + NO 2 NO + O2 => 2 NO2 . Ovaj način proizvodnje sumporne kiseline (H2SO4) se zove i postupak "olovnih komora". Oksidacija se vrši sa kisikom (O2) iz zraka. nastaje oksidacija sumpor dioksida (SO2) u sumpor trioksid (SO3).303 . Proces ide: Smjesa sumpor dioksida (SO2) i zraka prolazeći kroz Glowerov toranj. potom prelazi u "olovne komore". jer se cio proces odigrava u komorama od olova (Pb).

vrije na 338oC a na 450oC se raspada na oksid sumpora i vodu. Pri miješanju s vodom oslobađa se velika toplina.4oC. bez mirisa. Pare sumporne kiseline (H2SO4) su vrlo opasne. mrzne na 10. a šećer se pretvori u crnu ugljenu masu Strukturna formula sumporne kiseline (H2SO4) je: O H-O // S=O H-O .304 Na običnoj temperaturi sumporna kiselina (H2SO4) je bezbojna uljasta tekućina. Koncentrirana sumporna kiselina (H2SO4) vrlo snažno upija vodu iz organskih tvari i ugljeniše ih. Reakcija je vrlo burna i nikad se ne smije sipati voda u kiselinu (VUK) već oprezno kiselinu u vodu (KUV). Tako drvce zamočeno u sumpornu kiselinu (H2SO4) pocrni.

za signalne instrumente i aparate. za optičke instrumente.305 Selen (Se) i telur (Te) Ova dva kemijska elementa su slična po svojim kemijskim osobinama. Selen (Se) je u uporabi u industriji stakla. . pri vulkanizaciji kaučuka. Zapaljen na zraku gori crvenkastim plamenom. Grade sa kisikom i vodikom spojeve sličnog sastava kao i sumpor.

nalaze se male količine polonija (Po).g. Ime je ovaj kemijski elemenat dobio po zavičaju Marie Sklodowske Curie. njoj u čast. Polonij (Po) ima radioaktivne osobine. Ovaj kemijski element je 1896. Poljskoj. zajedno sa mužem fizičarem Pierom Curie. .306 Polonij (Po) U uranovoj rudi (uranov smolinac). otkrila Maria Sklodowska Curie.

90 ljubičast 209. lako ostvaruju strukturu inertnih plinova. Svi imaju po sedam elektrona u posljednjoj ljusci. HJ).galogenidi. primajući jedan elektron. HCl. Zato imaju izrazit nemetalni karakter.Svi halogeni se u kiselinama nalaze u jednooksidnom negativnom stanju.45 žuto-zelen 79.Kiseline nastale od halogena. . .Sva četri navedena halogenovodika su bezbojni i škodljivi plinovi.00 bezbojan 35. lužinama pri čemu nastaju soli . . .Nijedan halogeni element nije nađen u prirodi u slobodnom stanju. HBr.99 Elementi ove skupine PSE zovemo halogenima. Halogeni elementi imaju niz sličnih osobina: . .90 crveno-mrk 126.307 I D 5 HALOGENI ELEMENTI ILI XVII SKUPINA PSE F fluor (fluorum) Cl klor (chlorum) Br brom (bromum) I jod (jodum) At astat (astatium) 9 17 35 53 85 19. mogu se neutralizirati.svi se jedine s vodikom (H) dajući halogenovodike (HF.

iako je kisik izrazito elektronegativan. štetno utiče na zube.308 F fluor Ovaj se kemijski elemenat nalazi u prirodi u obliku minerala: .fluorita (CaF2). čak i pri niskoj temperaturi i u mraku. No i velike količine fluora. reagira sa kisikom. oštra mirisa. ali na kvaščeve gljivice ne djeluje. sprečavanje bolesti zuba. U zadnje vrijeme fluor (F) ima značajnu uporabu u proizvodnji plastične mase (teflon). karijesa.kriolita (Na3AlF6). Reagira sa vodikom. jer je fluor neophodan za rast zuba. Elementarni fluor (F) se u posljednje vrijeme pilično primjenjuje. Fluor je sastojina zuba i kostiju. koja se koristi pri zavarivanju ili siječenju nekih metala. Fluorovodična kiselina (HF) je baktericidna. Neke soli fluorovodične kiseline u uporabi su u fluorizaciji vode. To je zebezbojan plin. Time se nadoknađuje nedostatak fluora u ishrani. . Od svih halogenih elemenata najreaktivniji je fluor (F). Smjesa fluora i vodika pri zagrijavanju daje visoku temperaturu. . već u malim količinama uništava bakterije.

309 .

Vodena otopina se zove "klorna voda".7 g. . često uz pojavu svjetlosti i oslobađanja topliune. Ova otopina pokazuje sve osobine klora : . . za koje se lako može dokazati da je to kisik (O2). na temperaturi na kojima su vodik (H2) i dušik (N2) plinoviti. Voda katalitički ubrzava. ako se "klorna voda" izloži svjetlosti.310 Cl klor Pod običnim uvjetima plin zelenkaste boje. pa čak i u krutom stanju. postupno sasvim iščezne. Jedini se sa skoro svim elementima. kao bojni otrov. može otopiti 4. Ova promjena je još brža. klor (Cl2) spada u najreaktivnije kemijske elemente.sposopbnost za dezinfekciju. a iz otopine odlaze mjehurići.miris. U plinovitom stanju jedan molekul klora (Cl2) sa sastoji od dva atoma.sposobnost da izbjeli pamuk i dr. Zato je bio u uporabi u I svjetskom ratu. Miris na klor. Klor (Cl2) je tečan. Po kemijskoj aktivnosti. Jedan litar vode na OoC. Ako stoji. jako zagušljiv. može izazvati smrtonosno oštećenje pluća. nagriza sluzokožu i ako se jače udiše. . ova se otopina polako mijenja.razaranje organskih boja. .6 l klora ili 14.

bojnih otrova. I svjetlost utiče na brzinu reakcije ubrzavajući ih. lana i dr.311 reakcije sa klorom (Cl2). Smjesa klora sa vodikom u omjeru ( 1 : 1 ) u mraku se ne mijenja. klornog vapna. u tekstilnoj industriji za bijeljenje vlakana pamuka. Potpuno suh klor (Cl2). a kao oksidaciono sredstvo za dezinfekciju vode u vodovodima. U laboratoriju se klor (Cl2) najčešće dobija oksidacijom klorovodične kiseline (HCl). međutim uz nazočnost samo tragova vode (H2O) reagira. Najveće količine klora (Cl2) troši sama industrija koja ga je i proizvela. Zato se ova smjesa zove "klorni praskavi plin". ne reagira sa metalima. jer klor (Cl2) je važna sirovina za dobijanje polivinil klorida (PVC). . nekim oksidacionim sredstvom kao što je kalijev permanganat (KMnO4): 16 HCl + 2 KMnO4 => 2 KCl + 2 MnCl2 + 5 Cl2 + 8 H2O ili sa manganovim dioksidom (MnO2): 4 HCl + MnO2 => Cl2 + 2 H2O U industriji se klor (Cl2) dobija elektrolizom vodene otopine kuhinjske soli. žestoko eksplodira. a izložena direktnoj sunčevoj svjetlosti.

u hipoklorastoj kiselini i hipokloritima. U laboratoriju se dobija uticajem koncentrirane sumporne kiseline (H2SO4) na kuhinjsku sol . Dobija se uvođenjem klora u otopinu odgovarajućih lužina.natrijev klorid (NaCl): 2 NaCl + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HCl Klorovodična kiselina. Klorovodična ili solna kiselina. čiji je glavni sastojak kalcijev hipoklorit (CaCl2O). Industrijski se dobija iz kuhinjske soli (NaCl) ili direktnom sintezom vodika i klora. koje se hranom unose u želudac. Zato je kuhinjska sol (NaCl). dobija se "klorno vapno". Klorovodik (HCl) se vrlo lako otapa u vodi. Ima jake oksidacione osobine. Na običnoj temperaturi. Vodena otopina. Kada se klor (Cl2) prevodi preko pečenog vapna. Strukturne formule hipokloraste kiseline i hipoklorita su: . Važan učinak te soli je i u održavanju osmotskog tlaka. Nazočnost klorovodične kiseline u želudčanom soku. klor je u pozitivnom jednooksidnom stanju. zagušljiv i kiselog okusa. Sa kalijevim hidroksidom (KOH) i hipoklorastom kiselinom (HClO) dobija se tzv. Kisikove kiseline klora su: * Hipoklorasta kiselina (HClO) Soli ove kiseline se zovu hipokloriti. a i u kemijskim laboratorijima. utiče na aktiviranje pepsina (želudčanog fermenta) i uništava bakterije. posrednim putem se dobijaju mnogi spojevi klora i kisika. otapa metale. neophodan sastojak hrane. uz oslobađanje topline. "žavelska voda". Na sobnoj temperaturi 1 l vode. to je bezbojan plin. veoma je mnogo u uporabi u industriji. pri čemu nastaju kloridi metala. naziva se klorovodična ili solna kiselina. otapa cca 450 l klorovodika (HCl).312 * Klorovodik (HCl) Spada u najvažnije spojeve klora. Soli se zovu kloridi. Iako se klor (Cl2) ne jedini neposredno s kisikom (O2). Ovi spojevi imaju praktički značaj.

U kemijskom laboratoriju služi za dobijanje. manjih količina kisika (O2) klor je u klorastoj kiselini u pozitivno trooksidnom stanju: H .Cl kalcijev hipoklorit * Klorasta kiselina (HClO2) Soli kloraste kiseline (HClO2) zovu se kloriti. u uporabi je u industriji eksploziva.Cl = O * Klorna kiselina (HClO3) Soli ove kiseline zovu se klorati.O Cl =O * Perklorna kiselina ( HClO4) Soli ove kiseline.O .O . zovu se perklorati. Perklorati se korisre i u indstriji deterđenata. Klor je u perklornoj kiselini (HClO4) u pozitivno sedmerooksidnom stanju. Ova kiselina je jaka.O . jer .313 H-O-Cl hipoklorasta kiselina K-O-Cl kalijev hipoklorit Cl Ca/. kao kiselina i jako oksidaciono sredstvo.Cl = O a struktura kalijevog klorata (KClO3) je: O // K . Kalijev perklorat (KClO4). u uporabi je u proizvodnji šibica i lako zapaljivih smjesa. Kalijev klorat (KClO3) poznat pod imenom "Bertoleova sol". Klor je u klornoj kiselini (HClO3) u pozitivno petooksidnom stanju: O // H .

Cl = O // O .O .314 vrše izbjeljivanje tkanina.O .Cl = O // O a kalijevog perklorata: O // K . Strukturna formula perklorne kiseline je: O // H .

Hlapi već na običnoj temperaturi. Kao manje aktivan od klora. koji je naobičnoj temperaturi tečnost. kao i u vodama oko petrolejskih izvora. koje se mogu oksidirati. Miris oštar. Ova otopina ima oksidacione osobine. jer uz nazočnost tvari. Ima ga u vodama nekih jezera i u morskoj vodi (cca 0. Pare broma su narančasteboje i vrlo otrovne. brom oduzima vodi vodik. Tečni brom. Boje broma (Br2) su crveno-mrke. brom se dobija uglavnom uvođenjem klora u otopinu kalijevog bromida (KBr).315 Br brom Bromni spojevi se obično nalaze uz klorne spojeve. stvara rane na koži. 015 %). Otapa se u vodi (bromna voda ). pri čemu se oslobađa kisik (O2): 2 H2O + 2 Br2 => 4 HBr + O2 . U toj reakciji klor (Cl2) istiskuje brom (Br2) iz bromida: 2 KBr + Cl2 => 2 KCl + Br2 Brom je jedini nemetal.

. Međutim soli bromovodične kiseline (HBr) alkalni bromidi u uporabi su kao lijekovi za umirenje živaca.316 Brom razorno djeluje na organizam. teško zaraščuju. Rane nastale opeklinama broma.

u štitnoj žlijezdi čovjeka i viših životinja. koji igra značajnu ulogu u metabolizmu. biljnom i životinjskom svijetu. Karakteristično za jod je to što i u najmanjim količinama. Otrovne su. metalog sjaja. Otopina joda u etil alkoholu je poznata ka "tinktura joda" Jod je slabije aktivan od ostalih halogenida. mineralima.jod Male količine joda se nalaze svud oko nas. vodama.317 J . Sublimira već na običnoj temperaturi. boji otopinu škroba intenzivno modro. u zraku. Ako se hranom i vodom ne unose u organizam potrebne količine joda. Jod je sastojina hormona tiroksina. pa se koristi i za dokazivanje joda i škroba. pare joda su ljubičaste boje. ali dobro u organskim otapalima. nastaju poremećeji u funkciji štitne . kao hormon tiroksin. koji uglavnom sadrži jod. Jod je na običnoj temperaturi čvrsta kristalna tvar. Jod se u vodi veoma slabo otapa.

318 žlijezde (gušavost). Jodidi alkalnih metala. gdje voda i povrće ne sadrže dovoljno joda (kao kod nas). nedostatak se rješava jodiranjem kuhinjske soli. Tinktura joda u uporabi je kao spoljni antiseptik. U krajevima. . primjenjuju se u terapiji nekih bolesti.

Radioaktivan je. .319 As astatin Ima ga u izvanredno malim količinama u prirodi.

320 I D 6 INERTNI PLINOVI ILI XVIII SKUPINA PSE He Helij .

18 .321 Ne Neon neon 10 20.

322 Ar Argon argon 18 39.95 .

323 Kr Kripton kripton 36 83.80 .

30 .324 Xe Ksenon xenon 54 131.

Izuzev radona (n) svi se ostali inertni plinovi nalaze u zraku. Zbog ovih osobina nazivamo ih inertnim plinovima ili još i plemenitim plinovima. Ovakva elektronsksa konfiguracija elektronskog omotača je stabilna. Kemijska srodnost ovih elemenata ogleda se u jako izraženoj kemijskoj neaktivnosti (inertnosti). već ostaju u atomskom obliku. samo u atomskom obliku. Usprkos tome. Tako u 500. pa je onda razumljivo da se ovi elementi mogu nalaziti u prirodi.. izuzev helija (He) koji ima 2 elektrona. jer je bilo teško razlikovati od dušika (N) koji je u elementarnom stanju kemijski prilično inertan i pri procesu disanja ostaje nepromjenjen. Čak i njihovi atomi ne udružuju se u plinovitom stanju u složene čestice molekula. Atomi ovih elemenata imaju u posljednjoj ljusci po 8 elektrona. jer svojom postojanošću podsjećaju na plemenite metale. Najviše ima argona (Ar).325 Rn Radon radon 86 222.o2 Kemijske osobine su svih inertnih plinova jako slične. argon je otkriven tek 1894.g.000 litara zraka imamo: .

ksenon (Xe).helija (He) 2 litra ili 0. daju plavu i zelenu svjetlost. koji sad služi za njihovo dobijanje. jer bi metalna nit prešla u oksid ili nitrid.). a neon (Ne) svjetli jasnocrvenom svjetlošću. zamjenjuje vodik za punjenje zračnih balona.argona (Ar) 4500 l ili 0. jer se u takvom zraku (pošto ima malu gustinu) lakše diše.neona (Ne) 8 l ili 0. kripton (Kr) i ksenon (Xe) su u uporabi za punjenje električnih žarulja. . Stoga se iz žarulje izvlači zrak i puni sa inertnim plinovima. Iako su inertni plinovi kemijski vrlo neaktivni. a još ekonomičnije rješenje je napunjene žarulje sa kriptonom (Kr) i ksenonom (Xe). i radon (Rn) u uporabi su u medicini.0016 %.004 l ili 0. .248 argonom (Ar). koji se dobijaju frakcionom destilacijom tekućeg zraka. a zbog inertnosti (nije zapaljiv). najlakši plin. Inertni plinovi se mnogo primjenjuju i u svjetlosnim reklamama.000008 % Ipak imajući u vidu veličinu zračnog omotača. . Takva žarulja dulje traje ( smjesa 90 % argona (Ar) i 10 % dušika (N). koji je sastavljen od smjese 21 % kisika i 79 % helija (He) uporabljuju ronioci. Zahvaljujući tome što su industriji potrebne.kriptona (Kr) 0. Tako cijevi napunjene sa .Kripton (Kr). pri prolasku elektriciteta svijetle karakterističnom svjetlošću. .9 % .Argon (Ar). ni ovo nisu male količine.Helij (He) je poslije vodika.00011 %. Umjetni zrak. vrlo velike količine čistog dušika (N2) i čistog kisika (O2). oni seipak svi primjenjuju: .5 l ili 0.ksenona (Xe) 0. . a u nazočnosti tragova žive (Hg). Ovakav zrak rabi se u izvjesnim slučajevima u medicini.00096 %.326 . Cijevi napunjene ovim plinovima. . pri ovoj preradi zaostaje materijal bogat inertnim plinovima. pri radu pod vodom. Žarulje punjene zrakom bi brzo izgorile.

Ksenon (Xe) također izoliran 1898. kako su inertni plinovi otkriveni: . Ime za neon predložio dvanaestogodišnji sin Ramsaya po grčkoj riječi neos . zahvaljujući usavršenim aparatima za mjerenje mase. sintetizirani su njihovi spojevi u novije vrijeme i neki spojevi helija (He). Postojanje tog elementa pretpostavio još Mendjeljejev.006 g i nije poticala od nepravilnog mjerenja. Nađeno je. Tako je nađeno da 1 l dušika (N2) izdvojenog iz zraka ima masu od 1.Locquier i J.g. Razlika je iznosila 0.a otkrili su ga W. Texasu izbija helij (He) iz zemlje u plinovima.g. ostaje pored dušika (N2).Ramsay i W. U uporabi je za uređaje. a 1 l dušika (N2) dobivenog kemijskim putem ima masu od 1. Na nekim mjestima u Kanadi.g. Ime je dobio po grč.riječi xenon što znači stran.. Koloradu.257g.Travers. Ipak usprkos neaktivnosti inertnih plinova. Naime astronomi N.Ramsay i M. . -Argon (Ar) je otkriven. Tako je otkriven argon (Ar) 1894. već je ukazivala na mogućnost.skriven. Jensen snimali su sunčev spektar 1871. kada mu se oduzme kisik (O2). pronađen je i izoliran helij (He) u zraku. Helios na grč. znači Sunce. u kojima se proizvode izvanredno niske temperature (bliske apsolutnoj nuli).327 Helijem (He) se pune žarulje i plinski termometri. Zato kažemo da je argon (Ar) otkriven "trijumfom treće decimale". . Zanimljivo je. da se specifična masa dušika (N2) dobivenog iz zraka nepodudara sa specifičnom masom dušika (N2) dobijenog kemijskim reakcijama iz dušikovih spojeva. Tek 1895.g.Neon (Ne) je otkriven 1898. da u zraku.Kripton (Kr) je izdvojen 1898. .riječi kript . a otkrili su ga W. . Ime dobio po grč.Helij (He) je otkriven pri proučavanju Sunca. još i neki drugi plin. Razlika je bila.251 g.g.novi.g. doduše mala. Rayleigh.

gdje u zvjezdama u nuklearnim reakcijama fuzije iz vodika (H) nastaje helij (He). Nastaje energija. koje samo djelić dopre na Zemlju. ima srazmjerno malo (0. pri toj fuziji. Glede svemira.9%). na Zemlji vodika (H). gdje omogućava život. .328 I D 7 VODIK (H) To je najrasprostranjeniji kemijski element u svemiru.

g. proizvodnju nekih metala. eksplozivan. To je najlakši kemijski elemenat (pa po nekim kemičarima početak početka). Cz. koji se upotrebljava kada je potrebno izvršiti eksploziju u zatvorenim prostorima.stvarati) ili onaj koji stvara vodu. pri elektrolizi kuhinjske soli (NaCl). Rb. Ime dao Lavoisier 1781. da je u reakciji stvaranja hidrida. stvarajući hidride. Molekul vodika (H) se sastoji od dva atoma. Vodik (H2) je zapaljiv plin.g.voda. genao . povezanih kovalentnom vezom. vodik oksidaciono sredstvo. Ca. (grč. dok kod drugih eksploziva. Tekuća smjesa vodika (H2) i kisika (O2) je eksploziv. jer je produkt eksplozije voda (H2O). kod proizvodnje klora (Cl).329 Vodik (H) je otkrio Cavendish 1766. bez boje. hydor . K. a u omjeru sa zrakom (18 % H i više od 60 % kisika). Zanimljivo je. Vodik (H) je plin. Vodik (H2) se dobiva i kao nus produkt. . Vodik se može dobiti i iz metana: CH4 + H2O uz nikl (Ni) na 800oC => CO + 3 H2. produkt su najčešće otrovne tvari. Najviše su u uporabi litijev hidrid (LiH) i litijev-aluminijev hidrid (LiAlH4). mirisa i okusa. Vodik (H2) se industrijski dobija: C (koks) + H2O (vodena para) => CO + H2 Smjesa koksa (C) i vodene pare (H2O) zove se "vodeni plin". Najreaktivniji metali (Li. Sr. Vodik (H2) se u laboratoriju može dobiti u Kippovom aparatu: Zn + 2 HCl => ZnCl2 + H2 Ogromne količine vodika (H2) troše se na sintezu amonijaka (NH3). u organskoj industriji u prehrambenoj industriji. Ba) reagiraju sa vodikom. Na.

Ove vode nisu podesne za uporabu u industriji.voda je najbolje otapalo u prirodi.polarne kape 2. boje i mirisa.hidrološki ciklus. . Molekula vode je povezana vodikovom vezom.7 % kuhinjske soli (NaCl) ili zlata (Au) cca 0.330 * voda H2O) Voda (H2O je spoj kisika i vodika.jezera) 0. .33 % .voda na zemlji (vodotoci.39 milijardi km3). . Često se još viši stupanj čistoće vode dobija predestilacijom. što se čini destilacijom.0221 % .voda u zraku (vodena para) 0.Maseni udio je .točka taljenja = OoC.001 % Voda neprekidno isparava. Tako morska voda sadrži cca 2. gotovo svih kemijskih elemenata. Da bi smo dobili kemijski čistu vodu. Najčišću vodu možemo dobiti sagorjevanjem čistog vodika (H2) u čistom kisiku (O2).61 % . U kemijskom pogledu. Prirodna voda sadrži otopljene minerale. nema prijatan okus i nije podesna za piće.točka vrenja = 100OC.kiselost vode pH = 7 (nije ni kisela niti bazna) na 20oC . prirodnu vodu. moramo osloboditi od primjesa. . pa se to kruženje vode zove .specifična masa = 1.voda u zemlji 0. kondenzira se pa ponovo isparava. Tako vode. koje ona sadrži.specifična toplota = 1. .00000004 %. koje sadrže veće količine otopljenih soli (Ca. . Voda ima fizikalne osobine: .najveća gustoća = +4oC . zato je na sobnoj temperaturi tekućina. Voda prekriva dvije trećine Zemljine površine ( volumen je 1. Mg) zovemo tvrda voda. okusa. Kemijski čista voda.nema.035 % . voda (H2O) je vrlo reaktivna tvar: reagira s mnogim oksidima metala i nemetala i stupa u niz reakcija.morska voda 97.

ima voda. U industriji i domaćinstvu. Jedan stupanj tvrdoće. kao kemijska tvar je vrlo postojana. zato se vrši omekšavanje ili deionizacija vode (demineralizacija) sa sintetičkim kationskim i anionskim smolama: 2 H-smola + Ca++ => Ca-smola + 2 H+ . ali je skupo.331 Voda. zagrijavanjem vode na stijenkama posuda talože se netopljivi karbonati. Tvrdoća vode izražava se stupnjevima tvrdoće.=> HCO3-smola + OH. što slabi njegove mehaničke osobine. gdje su u uporabi visokotlačni parni kotlovi. Zbog slabijeg prijenosa topline. . kojim se uklanjaju ioni.anionski izmjenjivač Oslobođeni (H+ i OH-) iz izmjenjivača odlaze u vidu: 2 H+ + OH. Mg++). kroz nastali sloj karbonata. koji uzrokuju tvrdoću vode. koji se u obliku soli talože u tvrdoj vodi. Omekšavanje vode je postupak.=> H2O Tijekom uporabe.kationski izmjenjivač OH-smola + HCO3. sa visokim tlakom pare. kationski i anionski izmjenjivač se nakon nekog vremena oslabe (ponestane (H+ i OH-)). koja u 1 l sadrži 10 mg kalcijevog oksida (CaO). Stoga treba parne kotlove puniti omekšanom vodom. To su kalcijevi i magnezijevi ioni (Ca++. Omekšavanje se može postići kuhanjem. To je posebice opasno u industriji. Vodu je najzgodnije razložiti uz potporu električne struje u Hofmannovom aparatu. materijal posude se pregrijava.

a ioni (OH-) iz lužine (NaOH).332 Zato se izmjenjivači trbaju regenerirati. Pritom se kationi vezani u kiselom izmjenjivaču. zamjene vodikovim ionima (H+) iz klorovodične kiseline (HCl). a to se provodi ispiranjem kiselog izmjenjivača sa klorovodičnom kiselinom (HCl) i ispiranjem alkalnog izmjenjivača sa natrijevim hidroksidom (NaOH). .

333 .

kripton-Kr ksenon-Xe. radon-Rn). obrazujući tako rudna nalazišta. Naš planet Zemlja može se podijeliti u više koncentričnih krugova. Rasprostranjenost kemijskih elemenata na Zemlji uvjetovano je fizikalnim i kemijskim procesima. Slijedeći koncentrični krug. To je silikatni dio. . samo u spojevima. argon-Ar.plemeniti plinovi (helij. koji su se zbivali tujekom njenog geološkog razvoja. . platina .dušik (N2).sumpor (S). Samo nekoliko kemijskih elemenata u prirodi. .334 I D 8 RASPROSTRANJENOST ELEMENATA U PRIRODI Rasprostranjenost kemijskih elemenata. . . Svi ostali kemijski elementi se nalaze u prirodi. zlato . uvjetovano je stabilnosti i reaktivnosti Sunca. u koji je geološkim procesima dospio i dio sloja ispod (sulfidi i oksidi metala). koji opkoljava centralni dio i čija je debljina cca 1500 kmsadrži uglavnom: sulfide i okside metala. dolazi u slobodnom stanju: .plemeniti metali (srebro .He. pa se javljaju čak i u nama dostupnom sloju Zemlje. također je debljine cca 1500 km. Slijedeći sloj. od kojih se centralni dio sastoji od metalnog rastaljenog željeza (Fe) i dosta nikla (Ni).Pt ). neon-Ne. Poluprečnik ove koncentrične sfere iznosi cca 3000 km.Au.kisik (O2).Ag.

............. koji su u većim količinama učestvovali u izgradnji Zemljine kore......... Slijedi: ...................bakar (Cu) ..............vodik (H2).....................0.titan (Ti) ..........sumpor (S) ............... Ako se posmatraju. gotovo sve kemijske elemente...1 % .................................... U njoj ćemo naći... pa je tako: ..... 5..fosfor (P) .0..........335 Ako se uzme u bzir......ugljik (C) ........................ U običnom životu poznatiji i češće upotrebljavani metali čine relativno neznatan dio Zemljine kore...........kositar (Sn) ........... 27.000005 % . samo zemljina kora: litosfera.......... 2.......... 3...........1 % ........01 % ...............................97 % Tako prvih devet kemijskih elemenata čini 98. 0...............srebra (Ag) ....................6 % .platina (Pt) ..0006 %............ .........................aluminij (Al)...............2 % .......kisik (O2) sa masenim udjelom od 46...............0.............. 8..0 % ....................12 ......... ............................................... ..................0.018 %............................. hidrosfera i atmosfera.02 % .. To su: ...2... 2.......silicij (Si)....000004 % ..........7 % ................19 % . 0...................... izuzev nekih transuranskih i sintetičkih (dobijeni umjetnim putem) kemijskih elemenata.............0..............mangan (Mn) ..klor (Cl) .06 % itd.6 %....41 % ............nikl (Ni) ......62 % Zemljine kore.0... može se reći..8 % ...........6 % ................................željezo (Fe) ...... 0....................09 % ...............0...kalcij (Ca) ....magnezij (Mg) ....0............cink (Zn) .............kalij (K) .... 0........................... da je kora sastavljena uglavnom iz spojeva devet kemijskih elemenata............ .. samo kemijski elementi.. ali u vrlo različitim količinama......0.....................natrij (Na) .......

.......... 0..............000000019 % ...radij (Ra) .... . 0.......................................................... 0.....................zlata (Au) ...336 .......0000000029 % .................00000015 %..... U izvanredno malim količinama nalazi se: -kripton (Kr) ....................000000000007 %.. 0........ksenon (Xe) .....

.........................................Objasni: što su to umjetna gnojiva?.........................(ID4) 10 9.......................... Objasni kruženje dušika u prirodi:.................5 6...................... primajući jedan elektron..... ..................... ........................................................................... elementarni kisik /O2) dospijeva procesom fotosinteze.............. Jedan inertni plin otkriven je "trijumfom treće decimale"............................. Napiši formulu reakcije fotosinteze: (ID4) 10 7.............................Datum.................................. Nabroji kemijske elemente XV skupine PSE......................................................................................... Kako?...........337 I D 09 TESTOVI I D OD ( 1 ............................................................................................................... ........................................................ 5 antimonova (Sb) ruda zove se...... ostvaruju strukturu inertnih plinova...............(ID 3) 10 3.............................10 ) ID Test broj 01... Halogeni............ U zemljinu atmosferu..................... Ime.... ....................................................................... ................... Arsenova (As) ruda zove se..........................................Koji plin i kako otkriven? ................ocjena................................................................................................................................. Elementarni fosfor (P) je u kemijskom pogledu neaktivniji od dušika (N2): DA NE (ID 3) 10 4. formula:................................................................................................................................... Ime :............................................................... ............................................... Zato halogeni imaju izrazit METALNI NEMETALNI karakter (ID5 ) 10 10................................................(ID3) 10 2..... Ime i prezime.......................................................................................................................... Kako?.......................................Koji je najtvrđi mineral u prirodi?.................................... 1......(ID3) 10 5..................................... ............................(ID6)10 ukupno bodova...............................................(ID2) 10 8................. Sumpor (S) se nalazi u oblikusulfidnih ruda................................................ simbo i boja:.............. koji je najmekši mineral u prirodi...........

............ Dušikov suboksid (N2O)....................... (ID3) 10 3............................ simbol i boja:......Napiši reakciju dobijanja klora (Cl) u laboratoriji iz kalijevog permanganata (KMnO4 (ID5) 10 9......................................................................................ocjena......................................................... Objasni "ozonske rupe" riječima?. kao i fosfor pentoksid (P2O5)............................................................................. nemetali su................. 1.. Selen (Se) je u uporabi u industriji stakla......................................................................... Tri različite.............................................................................................................................XVI skupina PSE.......................... ............................................... Ime i prezime.......................... koji ima značajnu funkciju u metabolizmu......................................................... Koje su to kiseline i kako se dobijaju: ..............................................................Jod (J) je sastojina hormona (kojeg):............Nabroji kemijske elemente ugljikove (C) skupine PSE?................. ................................................................. pri vulkanizaciji kaučuka........................................................................ metali su:........................................ a opet u svim kiselinama je fosfor (P) u pozitivnom petooksidnom stanju...........(ID2) 10 ukupno bodova............................................................................(ID4) 10 5.................................................... .... za optičke instrumente...338 I D Test broj 02.............................. Nedostatak tog hormona izaziva (što?) ............................................ ............... Sve što znaš::........................................ ......................(ID5) 10 10........ ........................... Kakvim plamenom gori zapaljen na zraku?........ .. .......................................................................................... Gdje su nalazišta sumpora (S) u svijetu?...................(ID4) 10 8.........................(ID4) 10 7........................... XV skupina PSE................................................................................................................................................................................................................. Ime.(ID3) 10 4..................................... (ID3) 10 2................... amfoternog karaktera su:.........................................................(ID4) 10 6.....Datum.......................................................................................................................

.........................................................................Sumpor ima čitav niz promjena................ Na 1190C je............... ....(ID3)10 3...................................................................................................... ..................... formulom: (ID2) 10 8........................ Koji?.................................... To je kemijski elemenat.......... Ime i prezime............. .............. .................................na 1600C .......Datum. Sve o elementarnom dušiku (N2) što znaš:............................................................................ Struktura i sve što znaš o njoj:............................................................................ Ime.......................................................................339 I D Test boj 03......... Hipoklorasta kiselina................ Otkrili ga 1898....(ID3)10 4...............Sve o dušikovom monoksidu (NO) što znaš:.......................................................................................... Fosfor (P) se u organizam unosi biljnom hranom.......... .................Kako se dobija silicij (Si)............................. ..................... Tko i kada?...........................................................................50C......... Ramsay i Travers.......................................................................(ID4) 10 10....g..................................................................... Polonij je otkrio.......................... .. XVII skupina PSE............................na 444............................................................(ID3) 10 2.(ID6) 10 9.............................................na 2500C..................................... simbol i boja:....................................(ID4)10 ukupno bodova.......... 1...................................................................................................... Osobito je važan u stanicama za prenošenje nasljednih osobina.............................................. ......(ID5) 10 7............(ID5)10 5........................... ime predložio 12-godišnji sin Ramsaya.............. ...... u povezivanju lanaca aminokiselina u (što?):.....................................ocjena... Kako se klor (Cl) dobija u laboratoriju iz manganovog dioksida (MnO2)? (ID5)10 6..

........................................................ Tako na običnoj temperaturi sumpor (S) ima (koliko atoma)::............................. .....(ID5)10 ukupno bodova.......................... ....................... ...XVIII skupina PSE........................................ eksplozivnog djelovanja...... Što je to "umjetni zrak"?....................... Napiši formulu i ženevsku nomenklaturu? (ID3)10 4................................................... Opiši postupak proizvodnje F.. može dati tri niza soli............ u parama.............(ID5)10 10................................................. kada se stvrnula veća količina tog gnojiva.............. Dušikov dioksid (NO2)..................... Fosforna kiselina......................................... .......... Ime i prezime.......(ID4) 10 7....................Jod boji u najmanjim količinama otopinu škroba.....................................................................U laboratoriju se klorovodična kiselina (HCl) dobija uticajem sumporne kiseline (H2SO4) na kuhinjsku sol (NaCl)........ Koje je to umjetno gnojivo. .............................................ocjena...... Ime..........................................................................(ID3)10 5.......................... koje potiču od promjena broja atoma (S).........Datum... Kako? (ID5)10 9............. razbiti eksplozivom.................................................... Najveće količine dušika (N2) iz zraka..................................................... pokušali.................................... .:............................(ID6) 10 8............................ Sve što znaš:...................................................g...Habera iz 1908.........................g......................... lako se stvrdnjava.................................... Nastala eksplozija u kojoj je poginulo više od 500 osoba........................................................................ a............ troše se za proizvodnju amonijaka (NH3)................................. tečni sumpor (S) (koliko ima atoma)............................ ......(ID3)10 2.............................. Navedi primjere spojeve halogena sa vodikom:.... (ID4) 10 6.. 1.............................. koliko sumpor (S) ima atoma... simbol i boja:............... Koje je to umjetno gnojivo? ................................340 I D Test boj 04.................................................... Interesantne su promjene sumpora (S)..........................................................(ID3) 10 3....................................................................................... 1921.............................. Kojom bojom:.......

...................ocjena.................................1 dm3 ima (koliko grama).........Na 9000C sumpor (S) ima (koliko atoma)........................kisik i sumpor su izraziti (što?)........Da bi postigli konfiguraciju inertnih plinova elementi XVI skupine PSE treba da (ŠTO?). .....................Kiselost (pH9 čiste vode je (koliko?)...................................................(ID3) 10 3... .................(ID5) 10 ukupno bodova..............................a na 18000C molekul sumpora raspada se na (koliko ?)................. ..........................................................................specifična masa vode je (koliko?) ................... Zašto se upotrebljava "tinktura joda"?............... ............................(ID5) 10 10............................(ID4) 10 9...(ID3) 10 4.............................. 1........... .....................................................................341 I D Test broj 05........... Didušikov trioksid (N2O3).........................................dok je ......... Sve u vulkanizaciji što znaš:................................. Koliko oksidacijski ima broj klor (Cl) u klornoj kiselini?............... Amonijak (NH3) je pod normalnim uvjetima (Što?)................... kako i kada je otkrio fosfor (P)?...... Sve što znaš:.............................................................. On je teži od vodika (koliko puta)........ Ime i prezime................ Kako se dobija trostruki superfosfat (umjetno gnojivo)? ID3) 10 5.............................................................................(ID4)10 8......................................................... ......................................sa osobinama metala.......................................................................................................................................................................................................................(ID3) 10 2..koncentracija iona čiste vode je (koliko?)............................ Tko......(ID4) 10 7....................................................................................................................................(koji element?) . ................................................................................................................................... ................... (ID4) 10 6........................................................................................... Jedan volumen vode otapa na 00C .......................................................................................................Datum............................................ ............

................................................ otkriven 1885....................................... Koji je to kemijski element? Ime dobio po državi........... ................................................. predvidio ga Mendjeljejev. Kako nastaje "nišador"? Napiši formulom: (ID5) 10 2...Datum.........Proces uzimanja i trošenja kisika u organizmu.. topline....... Što je to "carska vodica"?..............................................................Ocjena................................ kako se zapali šibica?................................................... Napiši formulom dobijanje dušićne kiseline (HNO3) iz čilske šalitre:..(ID3) 10 8.................................................................................................................................(ID4) 10 ukupno bodova....................................................g...... ................................................................(ID3) 10 6....................... U nekim slučajevima arsenovi spojevi su u uporabi kao lijekovi..................................................................... ..Što je to "Thomasovo brašno"?.....................(ID3) 10 5........ U organizmu arsenovi spojevi služe.................................................... fosfor (P) je u uporabi kao otrov za štetočine......................................................... (ID4) 10 10........................ Kako?.... Sve što znaš:................... Didušikov tetroksid (N2O4)................................... a u ratu za proizvodnju napalm bombi i dimnih zavjesa.......................................... ......................... tako što se vrši. kao katalizatori nekih kemijskih reakcija................Objasni riječima...................... I D Test broj 07...(ID4) 10 9.............. To je EGZOTERMNA ENDOTERMNA reakcija......................... ali mogu biti i (što?): ............................................ 1..........................................................................342 I D Test broj 06........ ....................................................... DA NE (ID3) 10 7... ..... ............... zove se..................................................................... Što?............... To je............ Pored uporabe u proizvodnji šibica...............................(ID3) 10 3...... (ID3) 10 4........................................................................... Ime i prezime...

..................................................................................... ............................... Kako se dobija sumporvodik (H2S) u Kippovom aparatu: 9.......................... zbog njihove male topivosti......... Kako amonijev hidroksid (NH4OH) reagira sa sumpornom kiselinom (H2SO4)? (ID4) 10 2...................... 1.......... Sumpor (S) se javlja u više alotropskih modifikacija................................................ Napiši način dobijanja dušićne kiseline direktnom sintezom dušika (N2) i kisika (O2) (ID3) 10 4.................... Što je to "mineralizacija"?........ Biljke teško asimiliraju fosfate........................................... I D Test broj 08............................................Kako se dobija iz rude galenita? (ID3) 10 7...........343 Ime i prezime....................... Kojih?.........................(ID3) 10 6.... .......... DA NE (ID4) 10 (ID4) 10 10 Koliko 1 l vode na O0C može otopiti klora (Cl)......................... U % i u mas?............................... .............. pa se tercijalni fosfat prevodi u primarni fosfat....... Sve o didušikovom pentoksidu (N2O5) što znaš?........ Olovo je u prirodi u malim količinama (kojim?)...(ID3) 10 3..................Datum........................... ........................................................................ocjena......................... ukupno bodova......Drvce zamočeno u sumpornu kiselinu (H2SO4) pocrni..........................(ID4) 10 8....................... koji je podesniji (topliviji): (ID3) 10 5..................

..................................................(ID3) 10 2........... Za preradbu 1 kg šećerne repe troši se (koliko) vode........)ID3) 10 4............................... .................................................................Datum........... Ogromna je uloga vode u industriji........................ Kako?........ kod proizvodnje sumporne kiseline (H2SO4)? (ID 4 ) 10 10............................. Dušikasta kiselina (HNO2).................................................. Na običnoj temperaturi sumporna kiselina (H2SO4) je (nastavi).............................. Kako se proizvodi urea (umjetno gnojivo .....za jednu haljinu od umjetne svile:.............. Sve što znaš:.............................................................a proces se zove................U laboratoriji se sumpor dioksid (SO2) dobija iz bakra (Cu) i sumporne kis (H2SO4): (ID4) 10 9.............. za jedne novine.............. 1....................................................................................................... Napiši način dobijanja dušićne kiseline (HNO3) iz smjese amonijaka (NH3) i zraka................................................. Spojeve kisika...... .... Bizmut (Bi) u prirodi se nalazi kao (što?)...................................................... .....Korozija željeza (Fe) ja BRZA SPORA oksidacija (ID4) 10 7.......... ................(ID4) 10 8..........................(ID4) 10 ukupno bodova............. Kisik (O2) se jedini sa skoro svim kemijskim elementima.................. I D Test broj 9......................................................................................................................344 Ime i prezime................Napiši formulom? (ID3) 10 5................Što predstavlja zbirnu formulu..............(ID4) 10 6...................................................................a za proizvodnju jedne boce piva troši se koliko vode.............................................. sa drugim elementimo zovemo............................. ........................................................................ocjena............................ Što je to "crveni" a što "bijeli" fosfor (P)?................ U uporabi je za (što?).......................... ..................... kada se prevedu preko katalizatora na 6000C: (ID3) 10 3..............................................

...(ID5)10 ukupno bodova......................................................................................................Rutherfordu 1772........... određuje kojaumjetna gnojiva treba dodati i koliko?.......................(ID3) 10 4.............................Datum. Kojoj?.... I DS Test broj 10................. šećerna repa) pa se za te kulture rabi kalijev sulfat (K2SO4).......... To je bezbojna tečnost........... Kako se dobija? (ID3 ) 10 6.......................g................... AKTIVNIJI NEAKTIVNIJI od dušika (N2) (ID3) 10 5......... Kako?........... .................................................. Dušik PODRŽAVA NEPODRŽAVA gorenj (ID3) 10 2........... hmelj...... Sve što znaš?......................................................................... ............................ daje otopinu........................................................................................ DA NE (ID3) 10 3............................................................................Sumpor trioksid (SO3)... Dušićna kiselina je jako OKSIDACIONO REDUKCIONO sredstvo Otapa sve metale......... Kojoj?...... koja djeluje slabo bazno................................................... .... koja vrije..................... znači.. 1...................Perklorna kiselina (HClO4).... ........... sem (kojeg?)..................................... Volumni odnos dušika je u atmosferi........ Dobio ga je iz zraka................................................ Amonijak (NH3) sa vodom........................ (ID4) 10 8........................................................... Halogeni imaju niz sličnosti........Zašto se tek na osnovi kemijske analize.Ima točku vrenja na temperaturi.................(ID4) 10 9.................................................... ................................ ........................................345 Ime i prezime.................. Koliki?............................. grožđe.........(ID3) 10 7................................................................. Kako kalijev klorid (KCl) štetno utiče na neke biljke (duhan... Što?......................(ID5) 10 10........................................................... Soli dušićne kiseline (HNO3) zovu se...... krumpir. Arsenovi spojevi SLUŽE NESLUŽE u borbi protiv biljnih štetočina........................................ Kojih?.. Phosphorus na grč............................. Sve što znaš:......................ocjena......... Na kojoj temperaturi?................................... Tali se na temperatur................................................Otkriće dušika (N) pripisuje se D....................

...................... zove se.......................................................................................................... Kako?..........................5 m dužine stvara napon od koliko?.................................................................................... ... 10 3......1 0 5.................................................................................... Katoda je...................................................................................................... 1............................................................................... anoda je (što?)............................... XIV skupina PSE zove se......................................................................10 7................................. Kako?............................ a zlato je (III): 10 10................................................................................................5 a što sinteza?.. Kako?.. ..........................................2 8...2 XV skupina PSE zove se................................................................................................5 4...... ......................................................................................................... Kako?................................................................................2 XVI skupina PSE zove se.(IC 10 2............................................................................................2 XVII skupina PSE zove se................... U kojim su skupinama prijelazni elementi?.................................. ako je elektroliza trajala 5000 sec......................... Kako?.................. Kako?................................. Koje tvari utiču na brzinu kemijske reakcije?.......................................... ........................................................................................................................................................ I skupina PSE zove se........................................................................................................................................................ Koliko će se izlučiti bakra (Cu) pri elektrolizi bakarnog II sulfata............ a struja bila jačine od 3 A? 10 9...... .................. (što?)............ Jegulja je pokretni gorivi članak.. Što je to analiza?........................................................2 XVIII skupine PSE...................5 Druga skupina PSE zove se......................................Datum.........................................5 6.................... Kako?.......................................................... Kako?................................ ...................................................... Kako?......... Prvi zakon elektrolize glasi........................ocjena... .........Jegulja od 1.............. Pravilo le Chateliera glasi...Koliko dugo će trajati elektroliza presvlačenja zlatne narukvice sa 4 g zlata (Au) Jačina struje je 5 A.........346 Ime i prezime........................................................10 ukupno bodova....................

sumpor (S). Otkrili su argon (Ar) Ramsay i Rayleigh 1894. bizmut (Bi) srebrenobijel. pa ih vrlo složenim postupkom prerađuje. Poslije je i eksperimentalno dokazan. 05. fosfor (P) bijel. biljka siše nitrate. 08. jer njih organizmi nemogu neposredno da iskoriste. gorka sol (MgSO4x7H2O). već je ukazivala da u zraku pored kisika (O2) i dušika (N2) ima još neki element. pirit (FeS2). 03.006 g i nije poticala od nepravilnog mjerenja. 09. Galenit (PbS). Svojim žilicama. Dušik (N). Kad biljni i životinjski svijet ugine. Argos grč. Razlika je iznosila 0. koji sadrže dušik (N). antimon (Sb) smeđ. koji za živi svijet nisu značajni ni elementaran niti u solima. bezbojan.Dijamant.347 I D 10 RJEŠENJA I ODGOVORI I D TESTOVA Odgovori i rješenja I D testa broj 01. Nađeno je da je apecifična masa dušika (N). arsen (As) smeđ. . Tako je "trijumfom treće decimale" matematičkim putem otkriven argon (Ar). 06. To su spojevi. Realgar (As2S3). fosfor (P) i kalij(K) a ponekad i magnezij (Mg). sfalerit (ZnS). cink (Zn). Biljni svijet. 10. CO2 + 6 H2O + klorofilna fotosinteza => C6H12O6 + 6 O2 07. dušikovi spojevi prelaze u amonijak (NH3). arsenopirit (FeAsO2). a ovaj u nitrate. grafit. Ne 04. antimonit (Sb2S3). Mrtva priroda nam daje elementarni dušik (N) u zraku i solima. bor (B). Argon (Ar). halkopirit (CuFeS2. 01. Nemetalni. gips (CaSO4x2H2O). 02. Životinjski svijet se hrani biljkama i od njih uzima dušikove spojeve za svoje proteine (bjelančevine).g. pak može da rabi uglavnom nitrate. Sav proces se zove nitrifikacija. znači bez energije. dobivenog iz zraka i iz dušikovih spojeva različita.

selen (Se) crven. olovo (Pb Rješenje i odgovori I D testa broj 03. 16 HCl + 2 KMnO4 0> 2 KCl + 2 MnCl2 + 5 Cl2 + 8 H2O 09. Na Siciliji. 10.temperatura => N2O + 2 H2O 03. Dušikov suboksid (N2O). 05. sumpor (S) žut. Apsorpcijom ultraljubičastog zračenja kisik(O2) se raspada na atomni kisik: O2 + uv zračenje => 2 O dalje O + O2 => O3 Freoni razaraju molekule ozona (O3): CCl2F2 + uv => CClF2 + Cl. arsen (As) antimon (Sb) i bizmut (Bi) 02. . silicij (Si). P2O5 + H2O => 2 HPO3 . kao narkotik (veseli plin). kositar (Sn). Ima uporabu. Kisik (O) modar. Dobija se: NH4NO2 + pov. Tiroksina u funkciji štitne žlijezde.348 Rješenje i odgovori I D testa broj 02. 08. Crvenkastim plamenom. Ugljik (C). 01. germanij (Ge). bezbojan plin. gušavost. polonij (Po) ima radioaktivne osobine. 07. telur (Te) mrk. sladunjava okusa.orto fosforna kiselina 04. jodiranjem kuhi njske soli (NaCl).meta fosforna kiselina P2O5 + 2 H2O => H4P2O7 .piro fosforna kiselina P2O5 + 3 H2O => 2 H3PO4 . Dušik (N) i fosfor (P). Texasu i Japanu. dalje O3 + Cl => ClO + O2 ClO + O => Cl + O2 06.

g. okusa i mirisa.Piere i Maria Curie 1898.25 g i 14 puta je teži od vodika. ima jake oksidacione osobine. Postoji kao N2 molekul. 10.Cl 07. U prirodi. Kemijski vrlo aktivan. 4 HCl + MnO2 => MnCl2 + Cl2 + 2 H2O 06. 02. Dušikov monoksid (NO). sve tamnija tekućina. . Fluor (F) bezbojan. nitrita i u proteinima. klor (Cl) žutozelen. 09. SiO2 + 2 C + 2000oC => Si + 2 CO 08. 04. Struktura: H . gusta mr ka. bezbojan i vrlo otrovan plin. Sa kalijevim hidroksidom (KOH) daje "ževelsku vodu". Plin bez boje. Neon (Ne). počne da vrije i prelazi u žutu paru. kao slobodan u zraku i u obliku nitrata. Deoksiribo nukleinska kiselina (DNA). brom (Br) crvenomrk jod (J) ljubičast. ali mrka. Dobija se frakcionom destilacijom tekućeg zraka. astat (At). već na zraku prelazi u dušikov dioksid (NO2 2 NO + O2 => 2 NO2 03. postaje ponovo tečna. 05. Lakopokretljiva žuta tekućina. Njene soli hipokloriti. i ribonukleinska kise lina (RNA). 1 l dušika (N2) ima masu od 1.349 01.O .

argon (Ar). 10. Amonijak (NH3) se uklanja ukapavanjem. kripton (Kr).500oC. ksenon (Xe). neon (Ne). pa se prevede preko katalizatora (Fe). Na običnoj temperaturi crvenosmeđe boje. 01. Amonijev nitrat (NH4NO3). Kad se hladi prela zi u bezbojan plin 2 NO2 => (NO2)2 => N2O4 lako se otapa: 2 NO2 + H2O => HNO2 + HNO3 03. 06. radon (Rn). Helij (He). a neizreagirani plinovi se vraćaju u proces. 8 atoma. 2 NaCl + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HCl 09. 8 i 6 atoma. 05. Modro.350 Rješenja i odgovori I D testa broj 04. 8. dinatrijev fosfat (Na2HPO4) trinatrijev fosfat (Na3PO4). Mono natrijev fosfat (NaH2PO4). 07. 08. Stlačena smjesa se ugrije na 400 . 02.6 i 2 atoma. 04. Crvenkastim plamenom. CaF2 + H2SO4 => CaSO4 + H2F2 Br2 + H2 => 2 HBr H2 + J2 => 2 HJ . Smjesa vodika (H2) i dušika (N2) se moraju stlačiti na 200 bahra.

Ca3(PO4)2 + H3PO4 + 3 H2O => 3 Ca(H2PO4)2xH2O.O .g.351 Rješenja i odgovori I D testa broj 05. Brandt 1669.Cl = O 10. H . sp. oštra mirisa.masa vode = 1. sp.5 puta teži od vodika (H2). Rješenja i odgovori I D testa broj 06. alkemičar. pH čiste vode = 7. 07. 0. Otopina joda u etil alkoholu. postojana samo na niskim temperaturama: N2O3 + H2O => 2 HNO2 03. 2 atoma na atome sumpora (S). Tamna tekućina. 8. . Dobija se guma. Upotrebljava se kao spoljni antiseptik u medicini. 09. telur (Te) sa osobinama metala. 05. tražeći zlato (Au) dobio fosfor (P) misleći da je dobio elemenat "vatru". 01. 1000 volumena plinovitog amonijaka (NH3) 02. 2 elektrona nemetali. 08. 06. Pozitivnom trooksidnom stanju. Sirovi kaučuk se grije na 150oC i sjedinjuje se sa sumporom (S). Otrovan bezbojan plin. 04. toplota = 1..76. u čistoj vodi koncentacija iona je 1o-7mol/dm3.

Disanje. koji se dobija kao nus produkt uz čelik Pogodan za kisela tla. temperatura zbog trenja poraste. sumpor (S) se oksidira i šibica se za pali. . Mogu biti žestoki otrovi. 06. oslobađa. NE 07. Kako je reakcija egzotermna. Premaz na kutiji je crveni fosfor (P) i stakleni prah. kao oksidaciono sredstvo u raketnim motorima. 09. Germanij (Ge). To je kalcijev fosfat.5 t didušikovog tetroksida (N2O4) 03. Glavica šibice sadrži smjesu kalijevog klorata (KClO4). 2 NaNO3 + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HNO3 04. egzoterman proces. Prevlačenjem glavice šibice po kutiji. Smjesa (3 HCl + HNO3) otapa sve metale.352 01. u ratu kao bojni otrovi. 08. Rješenja i odgovori I D testa broj 07. Oslobađa se se nascentni klor (Cl) koji je veoma reaktivan: HNO3 + 3 HCl => NOCl + 2 Cl + 2 H2O 05. NH4OH + HCl => NH4Cl + H2O 02. crveni fosfor reagira sa kalijevim kloratom. 10. koji je oksidaciono sredstvo i sa sumporom (S) i antimonovim (Sb) sulfidom. Didušikov tetroksid (N2O4) u uporabi. Letjelica s kojom su se astronauti spustili i poletjeli sa Mjeseca imala je oko 4.

Zbog raspada na dušikov dioksid (NO2) i kisik (O2) spada u jaka oksidaciona sredstva. monoklinski. 06. a onda iz humusa u mineralne tvari. zove se mineralizacija. Rombski. 01.002 %. N2 + O2 => 2 NO dalje 2 NO + O2 => 2 NO2 2 HNO2 + O2 => 2 HNO3 ili 2 NO + H2O + 3 O => 2 HNO3 04. 08. FeS + 2 HCl => H2S + FeCl2 09. 4. Proces pretvorbe organskih ostataka u humus. amorfni. 14. Da.6 dm3.353 01.7 g Rješenja i oidgovori I D testa broj 08. 03. vrlo nepostojana. Didušikov pentoksid (N2O5) čvrsta kristalna bezbojna tvar. 0. soli se zovu . Ca3(PO4)2 + 2 H2SO4 => Ca(H2PO4)2 + 2 CaSO4 05. 2 PbS + 3 O2 => 2 PbO + 2 SO2 PbO + C => Pb + CO 07. 2 NH4OH + H2SO4 => (NH4)2SO4 + 2 H2O NH4OH + HNO3 => NH4NO3 + H2O 02. vrlo nepostojana. 10.Spada u slabije kiseline. plastični.

Pare vrlo otrovne. 02.0.4oC.65. 04. za spravljanje lako topljivih slitina: Rozeov metal. nepodržava gorenje. Vudov metal (tali se na 70oC). Raspada se : 2 HNO2 => NO2 + NO + H2O 02. mrzne na 10. Bezbojna uljasta tekućina. Rješenja i odgovori I D testa broj 09. oksidacija. 1. 08. Cu + 2 H2SO4 => CuSO4 + SO2 + 2 H2O S + O2 => SO2 / 4 FeS2 + 11 O2 => 8 SO2 + 2 Fe2O3 09. 01. . 06. vrije na 338oC. SO2 + H2O + NO2 => H2SO4 + NO / 2 NO + O2 => 2 NO2 10. 5. 4 NH3 + 5 O2 => 4 NO + 6 H2O dalje 2 NO + O2 => 2 NO2 2 NO2 + H2O => HNO3 + O2 03. spora oksidacija. 15 kg. 2 NH3 + CO2 => NH2CONH2 + H2O 05. 07. To su alotropske modifikacije fosfora (P). a na 450o se raspada. Sulfid bizmutit.354 nitriti. Pošto je reakcija vrlo burna nikada ne stavljati vodu u kiselinu (VUK) nego oprezno kise linu u vodu (KUV). Oksidi. pr miješanju sa vodom oslobađa se toplina. Crveni je stabilniji. 82 %. bez mirisa.

01. Vrije na 45oC. Pt). Katalizatori. 08.1oC. rabe se u industriji eksploziva. 04. 44. sa bazama grade soli 10. oksidaciono.Cl = O // O Rješenja i odgovori I D testa broj 10. 07. nema niti jednog slobodnog u prirodi. koji iz reakcije izlaze nepromjenjeni. 86oC. sustav će reagirati tako da se djelovanje smanji. 2 KCl + H2SO4 => K2SO4 + 2 HCl. Soli perklorati. 280oC. Svi se spajaju sa vodikom. ali višak odlazi u vodotoke i bunare i onečiščuje okoliš. 02. Klor je u pozitivnom sedmooksidnom stanju: O // H . Na običnoj temperaturi tekućina.O . svi su bezbojni. 05. Nitrati. Nosilac svjetlosti. već na 17oC prelazi u kruto stanje. Kada se na neki sustav. koji je u ravnoteži djeluje izvana. Umjetna gnojiva su topljiva u vodi i veći dio biljke iskoriste. škodljivi plinovi.355 NH3 + H2O => NH4OH 03. plemenitih metala (Ag. . Au. Služe. Burno reagira sa vodom dajući sumpornu kiselinu (H2SO4): SO3 + H2O => H2SO4 09. 06. aktivniji.

Naboj. 10. 09. Rastavljanje tvari na komponente. kisikova (O) skupina PSE. Alkalijski metali.356 03. jednak je umnošku jakosti struje (I) i vremenu (t). inertni (plemeniti ) plinovi 08. rep. 05. Od III skupine PSE do XIII skupine PSE. proporcionalna je množini elektriciteta. koji protiče (Q) kroz elektrolizer. 07. Glava. 06. halogeni elementi. koje je prošlo kroz elektrolit. Masa tvari izlučena na elektrodi. dušikova (N) skupina PSE. 450 V. 04. DODATCI Spisak minerala (ruda) pojedinih kemijskih elemenata: Litij (Li) . Ugljikova (C) skupina PSE. dobivanje novih tvari iz poznatih tvari. zemnoalkalijski metali.

muskovit ( KAl2(AlSi3O10)(OHF)2) * Flogopit (KMg3(AlSi3O10)(OHF)2) .357 * Amligonit (LiNaAl(PO4)) * Trifilin (LiFeMn(PO4)) * Spodumen (LiAl(Si2O6)) * Lepifdolit (K(AlLi)3(AlSi3O10)(OHFe)2) * Petalit (LiNa(AlSi4O10)) Natrij (Na) * Albit (Na(AlSi3O8)) * Oligoklas ( CaNa(AlSi3O8)) * Kamena sol (NaCl) * Čilska salitra (NaNO3) * Kriolit (Na3(AlF6)) * Glauberova sol (Na2SO4x 10 H2O) * Boraks (Na2B4O7 x 10 H2O) * Kriolit (NaAlF6) Kalij (K) * Glinenac (K(AlSi3O8)) * Tinjac .

358 * Silvin (KCl) * Karnalit (KMgCl3 X 6 H2O) * Kainit (KMgCl(SO4) x 3 H2O) * Šenit .kalijevc sulfat ( K2Mg(SO4)2 x 6 H2O) * Polihalm (K2Ca2Mg((SO4)2 x 2 H2O * Langbajnit (K2Mg2(SO4)3) Rubidij (Rb) * Lepidolit (K(AlLi)3(AlSi3O10)(OHF)2) Cezij (Cs) * Poluks (Cs(AlSi2O6) x 1/2 H2O Berilij (Be * Beril (Be2Al2(Si6O18)) * Euklas (BeAl(SiO4)OH) * Gadolinit (Be3Y2Fe(SiO4)2O2) * Hrizoberil (Al(BeO4)) .

F)2) * Diopsid (CaMg(Si2O6)) .359 * Fenakit (Be2(SiO4)) Magnezij (Mg) * Dolomit (CaMg(CO3)2) * Magnezit (MgCO3) * Olivin ((MgFe)2(SiO4)) * Enstatit ( Mg(SiO3)) * Serpentin ( Mg6(Si4O11)(OH)6 x H2O) * Milovka (Mg3(Si4O10)(OH)2) * Stiva (Mg4(Si6O15)(OH)2) * Azbest (Mg6(Si4O11)(OH)6 x H2O * Kiserit ( MgSO4 x H2O) * Kainit (KMgCl(SO4) x 3 H2O) * Karnalit (KMgCl3 x 6 H2O) Kalcij (Ca) * Vapnenac .gips ( CaSO4 x 2 H2O) * Anhidrit (CaSO4) * Margarit (CaAl2(Al2Si2O10)(OH.kreda (CaCO3) * Dolomit (CaMg(CO3)2) * Sadra .

360 * Volastonit (Ca(SiO3)) * Tremolit ( Ca2Mg5(Si8O22)(OH,F)2) * Fosforit (Ca5(PO4)3(OH,F,Cl)) * Apatit (Ca5(PO4)3F) Stroncij (Sr) * Celestin (SrSO4) * Stroncianit (SrCO3) Barij (Ba) *Težac (BaSO4) * Viterit (BaCO3) Radij (Ra) * Uranov smolinac - uranit (UO2)

Skandij (Sc), itrij (Y) * Tortvetit (YSc2(Si2O7) * Gadolinit (Y2FeBe2(SiO4)2O2) * Talenit (Y2(Si2O7)) * Ksenotim (YPO4) * Monacit ((Ce,Th)(P,Si)O4) Titan (Ti)

361 * Ilmenit (FeTiO3) * Titanit (CaTi(SiO4)O) * Perovskit (CaTiO3) * Rutil - titandioksid (TiO2) Cirkonij (Zr) * Cirkon (ZrSiO4) * Badelit (ZrO2) * Cirkonijev fluorid (ZrF4) Vanadij (V) *Patronit (VS4) * Vanadinit (Pb5(VO4)3Cl) * Roskelit (K(Al,V)2(AlSi3O10)(OH,F)2 Tantal (Ta) * Tantacit ((Fe,Mn)Ta2O6)

Krom (Cr) * Kromit (FeCrO4) * Olovni kromat (PbCrO4) Molibden (Mo) * Molibdenit (MoS2) * Vulfenit (PbMoO4) * Molibdenov sjajnik (MoO3)

362 Volfram (W) * Šelit (CaWO4) * Stolcit (PbWO4) * Volframit ((Mn,Fe)WO4) * Volframovo žutilo (WO3 x H2O) Mangan (Mn) * Piroluzit (MnO2) * Braunit (2 MnO3 x MnSiO3) * Biksbiit ((Mn,Fe)2O3) * Manganit ( Mn2O3 x H2O) * Hausmanit ( Mn3O4) * Kriptomelan ((Ba,K)2Mn8(O,OH)10 * Dodofrozit ( (MnCO3)

Željezo (Fe) * Magnetit (Fe3O4) * Hematit (Fe2O3) * Limonit (Fe(OH)2) * Siderit (FeCO3) * Pirit (FeS2) * Triolit (FeS) Kobalt (Co)

363 * Smaltin (CoAs2) * Kobaltin (CoAsS) * Lineit (Co3S4) Nikal (Ni) * Garnierit ((Mg,Ni)3(Si2O5)(OH)4) * Nikelin (NiAs) * Nikalna pakovina (NiAs2) * Gersdoftit (NiAsS) * Milerit (NiS) Platina (Pt) * Heksafluoridit (PtF6)

Bakar (Cu) * Halkopirit (CuFeS2) * Bornit (Cu5FeS4) * Kubanit (CuFe2S3) * Halkozin ( Cu2S) * Kuprit (Cu2O) * Malahit (Cu2(OH)2(CO3)) * Azurit (Cu3(OH)2(CO3)2) Srebro (Ag)

364 * Argentit (Ag2S) * Sromejerit (CuAgS) * Tetraedrit ( (Cu,Ag)3(Sb,Ag)S3) * Prustit (Ag3AsS3) * Margitit (AgSbS2) * Piragirit (Ag3SbS3) * Kerargirit (AgCl) Zlato (Au) * Silvanit (AuAgTe4) * Nagiagit ((Pb,Au)(S,Te,Sb)2) * Krenerit (AuTe2) Cink (Zn) * Sfalerit (ZnS) * Smitsonit - plemenita kamenina ( ZnCO3) * Silikatna kamenina (Zn4(SiO2O7(OH)2 x H2O)

Kadmij (Cd) * Grinokit ( CdS) * Otavit (CdCO3) Živa (Hg) * Cinober (HgS) * Levingstonit (Hg(Sb4S7) Bor (B)

365 * Boraks (Na2B4O7 x 10 H2O) * Kernit (Na2B4O7 x 4 H2O) * Kolemanit (CaB3O5OH x 2 H2O) * Borokalciot (CaB4O7 x 4 H2O) * Boronatrokalcit (NaCaB5O9 x 8 H2O) * Pandermit (Ca4B10O19) Aluminij (Al) * Glinenac (Mg(AlSi3O8)) * Ortoklas (K(AlSi3O8)) * Albit (Na(AlSi3O8)) * Anortit (Ca(Al2Si2O8)) * Muskovit (KAl2(AlSi3O8)) * Kaolinit (Al2(Si2O5)(OH)4) * Korund (rubin, safir, ametist, smaragd, topaz ) (Al2O3) * Boksit (Al2O3 x H2O)

Talij (Tl) * Lorandit (TlAsS2) * Vrbait (TlAs2SbS5) Germanij (Ge) * Argirodit (Ag8(Ge,Sn)S6) * Germanit (Cu6FeGe2S8) Kositar (Sn)

366 * Kasiterit (PbS) * Stanin ( Cu2FeSn4) Olovo (Pb) * Galenit (PbS) * Cerusit (PbCO3) * Stolcit (PbWO4) * Anglezit (PbSO4) * Boulangerit (Pb2oSb16S44) Fosfor (P) * Fosforit (/Ca5(PO4)3) * Apatit ( Ca5(PO4)3F * Vivianit ( Fe3(PO4)2) * Vavelit (Al3(PO4)2(OH,F)3) * Monacit (Ce,Th)(PO4,SiO4)

Arsen (As) * Arsenopirit (Fe(AsS)) * Arsenov sjajnik (Ni(AsS)) * Arsensko željezo (Fe(As)2) * Klovitit (NiAs2) * Niklena pakovina ( NiAs) * Smaltin (CoAs2) * Realgar ( As4S4) * Auripigment (As2S3) * Prustit ( Ag3AsS3) * Enargit ( Cu3AsS4)

367 Antimon (Sb) * Antimonit (Sb2S3) * Teredrit ( (Cu,Zn,Fe,Ag,Hg)(Sb,As,Bi)S4) * Pirostilpnit (Ag3SbS3) * Burnonit ( CuPbSbS3) * Volsbergit ( CuSbS2) * Cinkenit ( PbSb2S4 * Štefanit (Ag5SbS4 * Breithaubit (NiSb) * Ulmanit (NiSb3) * Dikrasit (Ag2Sb)

Bizmut (Bi) * Bizmutov sjajnik (BiS3) * Bizmutov oker (Bi2O3) * Galenobizmutit (PbBi2S4) * Šapbahit (AgBiS2) * Emlektit (CuBiS2) * Tetradimit (Bi2Te2S) * Eulitin (Bi4(SiO4)3) Sumpor (S)

Se) Fluor (F) * Fluorit (CaF2) * Topaz (Al2(SiO4)(OH.368 * Pirit (FeS2) * Halkopirit (CuFeS2) * Olovni sjajnik (PbS) * Cinkov sjajnik ((ZnS) * Gips (CaSO4 x 2 H2O) * Gorka sol (MgSO4 x 7 H2O) * Viserit ( MgSO4 x H2O) * Težac (BaSO4) Glauberova sol ( Na2SO4 x 10 H2O) Selen (Se) * Lebdeća porašina (SeO2) Telur (Te) * Bizmut-telurid (Bi2Te3) * Tetradimit ( Bi2Te2S) * Selentelur (Te.F)2 * Hiolit ( Na5(Al3F14) Klor (Cl) * Kamena saol (NaCl) * Silvin (KCl) * Karnalit ( KMgCl3 x 6 H2O) * Bišofit ( MgCl2 x 6 H2O) * Kainit (KMgCl(SO4) x 3 H2O .

djelovao u Stockholmu. najvažniji je čovjekznanstvenik. . direktor Nobelovog instituta. 1903. doba alkemije i doba moderne kemije. koji su svojim otkrićima obilježili razvoj kemije. Abecednim redom dati su samo najznačajniji znanstvenici. dobio Nobelovu nagradu. U svim tim razdobljima. Prvi početci su od Feničana. dao teoriju disocijacije. ARRHENIUS Švedski znanstvenik.369 Jod (J) *Lautarit (Ca(JO3)2) Povijest kemije Kemija je svojim otkrićima obilježila razvoj ljudskog roda.g. srednji vijek. * S. slijedi doba Egipta. pa doba antičke Grčke. rimsko doba.

BOHR Danski znanstvenik. predsjednik KWG (Keiser Wilhelm Gesellschaft). otkrio "Bohrov princip korespodencije".J.g. djelovao u Parizu.g. BERTHELET Francuski znanstvenik.P. dao načelo za uporabu kemijskih simbola. AVOGADRO Italijanski znanstvenik.. dobio Nobelovu nagradu. radio na ovisnosti plinova i molekulskoj masi plinova. uradio "kalorimetrijsku bombu" * J. * N. dobio Nobelovu nagradu 1931. uradio sintezu amonijaka (NH3) sa Haberom. uradio razne laboratorijske pribore. * C.Q. * H. otkrio pojavu radioaktivnosti.. . djelovao u Parizu. djelovao u Torinu. uradio veliki broj (1899) publikacija. BERZELIUS Švedski znanstvenik. radio na uranovim solima. uradio prva točna određivanja atomskih masa.A. djelovao u Stockholmu. BECQUERELL Francuski znanstvenik.C.370 * A. direktor univerziteta u Kopenhagenu. dao "Bohrov model atoma". * M. BOSCH Njemački znanstvenik. zajedno sa Curie-vima dobio Nobelovu nagradu 1903.E.

Tražeći temu za doktorsku disertaciju zaintrigiralo ju je "Bequerelove zrake". BRONSTED Danski znanstvenik. CAVENDISCH Engleski znanstvenik. konstruirao "Bunsenov plamenik". CRAFTS Američki znanstvenik sa Harvarda i Massachuttes Insstitute of Tehnology. * sir W. dao veliki doprinos razvoju kemije. osnivač Deutche Bunsen Gesellschaft fur Chemie. CROOKES Engleski znanstvenik iz Londona. djelovao u Heildebergu. * H.M. dao teoriju kiselina i baza.371 * J. bio predsjednik Royal Society (kraljevska akademija znanosti) * M.N. član Royal Society. . djelovala u Parizu. BUNSEN Njemački znanstvenik. * J. djelovao u Londonu. CURIE Poljska znanstvenica.W. suotkrivač sa Fridelom sinteze toluena. osnovao časopis "Chemical News". djelovao u Kopenhagenu. * R.S. već sa 30 godina.

ERLLENMEYER Njemački znanstvenik. Maria Sklodowska Curie je najveća žena u znanstvenoj kemiji u povijesti ljudskog roda.372 mukotrpno radeći dvije godine izolirala radij (Ra) i polonij (Po). ali kako sam kaže najveće otkriće je školovanje i odgoj M. Faradaya. dao "Dulong-Pettitovo pravilo". dao "zakon umnoženih omjera masa". govorio o kiselinama. otkrila pojavu radioaktivnosti. Otkrio natrij (Na). dao osnove stehiometrije. dobila Nobelovu nagradu 1903. * sir H. kao sitnoj. djelovao u Londonu. DOBEREINER Njemački znanstvenik iz Jene. dao pravilo "trijada kemijskih elemenata. dao "Drummondovo svjetlo" * P. * J. ali djeljivoj čestici. i 1911. bor (B). * T. dao hipotezu o atomima. . poznata tikvica nosi njegovo ime. koja je potvrđena tek poslije 100 godina. djelovao u Heildebergu i Munchenu. Bio direktor Royal Society u Londonu.W. porijeklom iz siromašne obitelji.L. DALTON Engleski znanstvenik iz Manchestera. * J. DAVY Engleski znanstvenik.g.. kao spojevima vodika (H). kalcij (Ca)sroncij (Sr). kalij (K). dao strukturu naftalina. pripravio mravlju kiselinu. DULONG Francuski znanstvenik iz Pariza. DRUMMOND Engleski znanstvenik . * E. barij (Ba). svojim radom dobio plemićku titulu.

djelovao na College of Pharmacy u Philadelphiji.373 * H. na području kvantne teorije. dao sa Craftsom znamenitu sintezu toluena. objasnio strukturu pinakona. GAY-LUSSAC Francuski znanstvenik iz Pariza. FISCHER Njemački znanstvenik. dao "Gay-Lussacov zakon". . radio na sintezi parafina. * E. FRIEDEL Francuski znanstvenik. FRASCH Američki znanstvenik. kod proizvodnje sumporne kiseline (H2SO4). razradio proces olovneih komora. * F. GHIORSO Američki znanstvenik djelovao na kalifornijskom sveučilištu. * J. FERMI Američki znanstvenik. otkrio pretvorbu bommbardiranjem neutronima. dao "Fraschov postupak" dobijanja sumpora (S). radio na karboksilnim kiselinama. djelovao na Sorboni. djelovao u Berlinu. dao "Fehlingovu otopinu".. djelovao u Stutgartu. Dobio Nobelovu nagradu 1938. * C.L. FEHLING Njemački znanstvenik. djelovao u New Yorku i Chicagu. * H. * A. direktor KWI u Mulheimu.g.

osnivač "Dutsche Chemische Gesellschaft". * F. dobio Nobelovu nagradu 1933. JOLIOT Francuski znanstvenik. otkrio americij (Am). * J.g. laurencij (Lr).374 radio na bombardiranju teškim ionima. dobio Nobelovu nagradu. * F. kirij (Cm). HUND Njemački znanstvenik.g. mendeljejevij (Md).H. dobitnik prve Nobelove nagrade 1901. istraživao anilin. * I. dao "Hundovo pravilo". muž Irene Curie. osnivač stereokemije. direktor KWI. HABER Njemački znanstvenik. djelovao u Parizu. * F. djelovao u Berlinu. radio na teoriji naboja sa . vant HOFF Nizozemski znanstvenik iz Amsterdama. berklij (Bk). prvi dao sintezu amonijaka (NH3).W. otkrio sa Ireneom umjetne radioaktivne tvari. kalifornij (Cf). * A. djelovao u Gottinghamu. istraživao električno stanje u kristalima. HOFMANN Njemački znanstvenik iz Bonna. LANGMUIR Američki znanstvenik iz New Yorka. 1918.

"Lindeov postupak". djelovao na Berkeleyu. LEWIS Američki znanstvenik. dao "Liebigovo hladilo".L. na volumetrijskoj analizi. * C. dao "Loschmidtov broj". radio na teoriji kemijske veze. radio na teoriji radikala. radio na ukapljavanju plinova. otkrio dobivanje teške vode (D2O).N. radio na kinetičkoj teoriji.g. * A. dao "Le Chatelijev" princip. 1932. djelovao u Beču. dao teoriju valewncije. * H. . LE CHATELIER Francuski znanstvenik iz Pariza. * G. djelovao u Munchenu. LIEBIG Njemački znanstvenik iz Munchena. dao "zakon o održanju mase" Smaknut na giljotini od pariškog tribunala. pod izlikom da revoluciji nisu potrebni znanstvenici. LINDE Njemački znanstvenik. dobio Nobelovu nagradu. dobivanje cijanida. LOSCHMIDT Austrijski znanstvenik. LAVOISIER Francuski znanstvenik iz Pariza. * J. * J.375 Lewisom.

djelovao u Wurzburgu. * C. itrij (Y). dao "Mitscherlichovu probu". direktor Radiaton Laboratory. . * L.g. * E. djelovao u Petrogradu. MENDJELJEJEV Ruski znanstvenik. * E. * D. McMILLAN Američki znanstvenik na Berkeleyu.376 * J. radio ne termokemiji. izračunao mnoge atomske mase.I. otkrio lantan (La).G. dobio neptunij (Np). MITSCHERLICH Njemački znanstvenik iz Berlina. terbij (Te). dobio Nobelovu nagradu 1951. erbij (Er). skandij (Sc). inverzije šećera. galij (Ga). radio na kinetici plinova i elektromagnetnoj teoriji svjetla. dao poijavu izomerije. predskazao germanij (Ge).M. dao prvu tablicu periodnog sustava elemenata. djelovao u Londonu i Cambridgu. MAXWELL Engleski znanstvenik. MEYER Njemački znanstvenik. MOSANDER Švedski znanstvenik iz Stockholma.

377 * J. NEWLANDS Engleski znanstvenik iz Londona, dao teoriju "oktava". * J. NESSLER Njemački znanstvenik iz Karlsruha, dao "Nesslerov reagens" na amonijak (NH3).

* A.B. NOBEL Švedski rudarski inžinjer, djelovao u Stockholmu, usavršio destilaciju petroleja, pronašao dinamit. U svojoj oporuci odredio da se kamate njegovog imetka dodijele kao nagrada za najveće zasluge iz kemije, fizike, medicine, literature i borbe za mir poznato kao "Nobelova nagrada".

* H.C. OERSTEDT Danski znanstvenik iz Kopewnhagena, otkrio pojavu otklona magnetske igle. * W. OSTWALD Njemački znanstvenik, djelovao u Lepzigu, dao "Ostvaldov postupak", dobio Nobelovu nagradu 1909.g. * W. PAULI Austrijski znanstvenik, radio u Zurichu, na kvantnoj teoriji, dao

378 "Paulijev princip", 1945.g. dobio Nobelovu nagradu. * L. PAULING Američki znanstvenik, djelovao na Pasadeni, radio na kvantnoj mehanici i strukturi proteina, 1954.g. dobio Nobelovu nagradu. * MAX-PLANC Njemački znanstvenik iz Berlina, predsjednik KWG, postavio kvantnu teoriju.

* J. PRISTEY Francuski znanstvenik, otkrio kisik (O), klorovodičnu kiselinu (HCl), amonijak (NH3), odselio u Ameriku. * V. PRELOG Vladimir Prelog rođen 23.srpnja 1906.g. u Sarajevu. To je posljednji znanstvenik od naših dobitnika Nobelove nagrade, on je bio građanin svijeta cijenjen u znanstvenim krugoivima. Interesantno je da je kao 8-godišnji dječak nazočio paradi u čast nadvojvode Ferdinanda, koji je ubijen u poznatom "sarajevskom antentatu", samo nekoliko metara od mladog Preloga. Svoju osnovnu (pučku) školu i srednju školu izučavao u Zagrebu, a dvije godine srednje škole i u Osijeku, gdje je pod voditeljstvom prof Kurije dobio ljubav za kemiju. Već 1921.g. sa svojih 15 godina objavljuje znanstveni rad. Od 1924.g. studira u Pragu. Već 1929.g. daje doktorsku disertaciju u Pragu 1935.g. dolazi u Zagreb u Zavod za organsku kemiju. Omogućava početak rada "Plive", radi na sintezi kinina. Uz potporu Lavoslava Ružičke odlazi u Zurich 1941.g. Tijekom svog plodnog rada Vladimir Prelog surađivao sa mnogim svjetskim znanstvenicima, pa je njegov rad krunisan Nobelovom nagradom, za poznavanje stereokemije organskih spojeva.

379 Pored tog rada, uradsio je konformaciju u organskim molekulama znameniti CIP sustav ( Cahn Ingold Prelog) pravilo. Umro je 1998.g. u 92-godini života. * W. PRAUT Engleski znanstvenik iz Londona, dao vodik (H), kao pratvar "Prautova hipoteza".

* sir W. RAMSAY Engleski znanstvenik iz Londona, otkrio argon (Ar), helij (He) neon (Ne), kripton (Kr), ksenon (Xe), predsjednik Royal Society, dobio Nobelovu nagradu 1904.g.

* J.W. RAYLEIGH Engleski znanstvenik iz Londona, sa Ramsayem otkrio argon (Ar), "trijumfom treće decimale". * J.B. RICHTER Njemački znanstvenik iz Berlina, osnivač stehiometrijskog izračunavanja, dao zakon ekvivalentnih brojeva. * S. RINMAN Švedski znanstvenik, unaprijedio rudarstvo, pisao o željezu (Fe), dao "Rinmanovo zelenilo". * C.W. RONTGEN Njemački znanstvenik, djelovao u Munchenu, otkrio

380 Rentgenske zrake., Dobio Nobelovu nagradu 1901.g. * R.J. RYDBERG Švedski znanstvenik iz Lunda, dao "Rydbergovu konstantu". * sir E. RUTHERFORD Engleski znanstvenik , djelovao na Cambridgu, prvi dao model atoma, dobio Nobelovu nagradu 1925.g.

* L. RUŽIČKA Lavoslav Ružička, rođen 13. rujna 1887.g. u Vukovaru. Sa osam godina preselio u Osijek, gdje je završio osnovnu (pučku) školu i klasičnu gimnaziju. 1906.g. upisao Višu tehničku školu u Karlsruheu u Njemačkoj, gdje je diolomirao i doktorirao. Od 1916.g. je u Zurichu u Švicarskoj. Radio na piretriumu i kemiji terpena.. Od 1926.g. prelazi u Ženevu. 1927.g do1929.g radi u Utrehtu. 1934.g. izazvao veliku pozornost, kad je objavio sintezu muškog spolnog hormona andresterona i testosterona. Sva sredstva iz Nobelove nagrade dao za razvoj znanosti i u Zagrebu, kao i kupovine kolekcije slika nizozemskih slikara. Pored Nobelove nagrade, dobio je i mnoga druga priznanja i nagrade. * C.W. SCHEELE Švedski znanstvenik, djelovao u Stockholmu, otkrio mangan (Mn), barij (Ba), klor (Cl), dokazao kisik (O). * G.T. SEABORG Američki znanstvenik sa Berkeleya, dao radove na transuranima, otkrio plutonij (Pu), americij (Am), berklij (Bk), kalifornij

381 (Cf), dobio Nobelovu nagradu 1951.g. * E. SEGRE Američki znanstvenik sa Berkeleya, radio u "Manhatan projektu" u Los Alamosu na stvaranju atomske bombe. Dobio Nobelovu nagradu 1959.g.

* F. SODDY Engleski znanstvenik sa Oxforda, dao zakon "radioaktivnog pomaka", dobio Nobelovu nagradu 1921.g. * E. SOLVAY Belgijski znanstvenik, djelovao u Bruxellesu, razvio "Solvayev postupak" proizvodnje natrijevog karbonata (Na2CO3). * S.P.L. SORENSEN Danski znanstvenik, djelovao u Kopenhagenu, dao pojam kiselosti (pH). * T. SVEDBERG Švedski znanstvenik, djelovao u Upsali, radio na koloidima, konstruirao ultracentrifugu, 1926.g. dobio Nobelovu nagradu. * L.J. THENARD Francuski znanstvenik iz Pariza, otkrio vodik peroksid (H2O2), "Thenardovo modrilo".

382 * S.G. THOMAS Engleski znanstvenik, djelovao u Londonu, dao "Thomasov postupak" u metalurgiji.

* sir W. THOMSON Ili lord Kelvin of Largs, škotski znanstvenik iz Glasgova, dao "Thomsonov efekt", skala temperature po lordu Kelvinu. * E. TORRICELLI Italijanski znanstvenik iz Rima, konstruirao mikroskop, teleskop, dao "Torricellijevu cijev" * J. TYNDALL Irski znanstvenik, djelovao u Londonu, dao sa Faradayem "Tyndallov fenomen". * L. N. VOUQUELIN Francuski znanstvenik iz Pariza, otkrio krom (Cr), berilij (Be). * F. WOHLER Njemački znanstvenik, djelovao u Heildebergu, uradio prvu sintezu organskog spoja, pa ukinuo famu "vis vitalis".

383

Dobitnici Nobelove nagrade za kemiju Nobelova nagrada je nastala, kada je Alfred Nobel, švedski rudarski inžinjer, pronalaskjom dinamita, uvidio opasnost svog izuma. U svojoj oporuci 1895.g. odredio je da se kamate od prava na prodaju dinamita, svake godine dodijele u vidu nagrade, za naročite zasluge živim znanstvenicima na polju: kemije, fizike, medicine, literature i borbe za mir. - za fiziku i kemiju laureat daje Kraljevska švedska akademija znanosti u Stockholmu, - za medicinu laureat daje Karolinski institut u Stockholmu, - za literaturu Švedska akademija znanosti u Stockholmu, - za doprinos borbe za mir, Norveški Storthing u Oslu. Nagrada se sastoji u novcu i povelji, a dodijeljuje se svake godine 10.prosinca, na dan godišnjice smrti A. Nobela. Nagradu uručuje osobno švedski kralj. Nagrada se počela dodjeljivati 1901.g, ali nije u povijesti svake godine dodjeljivana, posebno u ratnim godinama Prvog i Drugog svjetskog rata. Nagrada varira od visine kamate na imutak A.Nobela od godine do godine, ovisno o količini proizvedenog dinamita. Pregled svih znanstvenika, koji su dobili Nobelovu nagradu ide od početrka dodjele, pa do danas. U kratkoj povijesti kemije navodio sam i neke znanstvenike, koji su dobili Nobelovu nagradu, ali ne samo za kemiju, nego i za fiziku. U ovom

384 pregledu su dati samo znanstvenici, koji su dobili Nobelovu nagradu za kemiju. * 1901.g. J. H. vant HOFF Znanstvenik, koji je djelovao u Berlinu, a nagrada mu je data za otkriće zakona kemijske dinamike i osmotskog tlaka u tekućinama.

* 1902.g E.H. FISCHER Djelovao u Berlinu, a nagradu mu dodijeljena za zasluge na identifikaciji šećera. * 1903. g. S.A. ARRHENIUS Djelovao u Stockholmu, dodjeljhena nagrada za teoriju elektrolitičke disocijacije. * 1904.g. sir W. RAMSAY Djelovao u Londonu, a nagrada dodjeljena, zbog otkrića inertnih (plemenitih) plinova. * 1905.g. A. BAYER Djelovao u Munchenu, nagrada dodjeljena, zbog radova na organskim bojama. * 1906.g. H. MOISSAN Djelovao u Parizu, nagrada dodjeljena, zbog rada na izolaciji fluora (F). * 1907.g. E. BUCHNER Djelovao u Berlinu, nagrada dodjeljena, zbog otkrića vrenja

zbog istraživanja na raspadu kemijskih elemenata.g. GRINGARD Djelovao u Nancyju. M. CURIE Djelovala u Parizu. zbog zasluga na polju katalize i brzine kemijske reakcije. * 1908. WALLACH Djelovao u Gottingenu. A. nagrada dodjewljena.S. O.g.385 bez žive stanice. nagrada dsodjeljena.g. WERNER Djelovao u Zurichu. OSTWALD Djelovao u Lepzigu. nagrada dodjeljena. zbog rada na alicikličkim spojevima. nagrada dsodjeljena. zbog dopriniosa na vezi atoma u molekulama. * 1910. nagrada dodjeljena.g. * 1909. E. * 1912.g. V. RUTHERFORD Djelovao u Manchesteru. nagrada dodjeljena. W. zbog otkrića radija (Ra) i polonija (Po). . * 1913. * 1911. zbog rada na publikaciji "Gringardove reakcije".g.

H. zbog istraživanja biljnih boja. F. nagrada dodjeljena. W. W.g. * 1922. nagrada dodjeljena. * 1920. W. nagrada dodjeljena. zbog otkrića sinteze amonijaka (NH3). * 1918.g. F. * 1915. WILLSTATTER Djelovao u Munchenu.g. zbog radova na radioaktivnim tvarima. nagrada dodjeljena. zbog rada na području termokemije.386 * 1914. F.g. zbog otkrića . HABER Djelovao u Berlinu. * 1921. Nagrada nije dodjeljena. nagrada dodjeljena. * 1917. ATON Djelovao u Cambridgu.g. * 1919.g. NERNST Djelovao u Berlinu.g. zbog ratnih dejstava. Nagrada nije dodjeljena. SODDY Djelovao u Oxfordu. Nagrada nije dodjeljena. T.g.

zbog otkrića steroida. PREGL Djelovao u Gratzu. * 1926. Nobelova nagrada za kemiju nije dodjeljena. WIELAND Djelovao u Munchenu. nagrada dodjeljena. zbog radova na prirodi koloida. zbog rada na disperznim sustavima. zbog radova na mikroanalizi organskih spojeva. WINDAUS Djelovao u Gottinghamu. * 1923.387 izotopa neradioaktivnih elemenata.g. R. T. nagrada dodjeljena.g. SVEDBERG Djelovao u Upsali.O.g. H. A. ZSIGMONDY Djelovao u Gottinghamu. A. nagrada dodjeljena. .g. * 1925. zbog rada na konstrukciji žučnih kiselina. nagrada dodjeljena. * 1927. nagrada dodjeljena.g. * 1924.g. F. * 1928.

A. * 1935. Nobelova nagrada za kemiju nije dodjeljena. zbog rada na postupku s uporabom visokog tlaka. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena. zbog rada na šećernom vrenju. F.g. UREY Djelovao u New Yorku. BOSCH Djelovao u Ludwigshafenu.g. C. BERGIUS Djelovao u Heildebergu.g. H. FISCHER Djelovao u Munchenu.g. zbog otkrića teškog vodika.JOLIOT-CURIE Djelovala u Parizu. zbog sinteze elemenata I.g. zbog radova na strukturi boje krvi. I. JOLIOT Djelovao u Parizu. nagrada dodjeljena zbog sinteze elemenata. nagrada dodjeljena zbog otkrića postupka s uporabom visokog tlaka F. C. LAGMIUR Djelovao u Schenectadyju.g. nagrada dodjeljena. * 1931. * 1934. * 1933. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena zbog radova na istraživanju na području termokemije. H. .388 * 1929. * 1930. * 1932. HARDEN Djelovao u Londonu.g.

g. . * 1941. nagrada dodjeljena. * 1942. Nagrada nije dodjeljena. HAWORTH Djelovao u Birminghamu.g.g. zbog radova na hormonima. * 1939. nagrada dodjeljena.g. zbog istraživanja l-askorbinske kiseline (C-vitamin). zbog rada na vitaminima. A. nagrada dodjeljena. KUHN Djelovao u Heildebergu.g.N. DEBYE Djelovao u Berlinu. g.g. W. nagrada dodjeljena. P. * 1938. * 1940. Nobelova nagrada za kemiju nije dodjeljena. zbog rada na difrakciji Rtg zraka. R.389 * 1936. * 1937. BUTENANDT Djelovao u Berlinu.W. Nobelova nagrada za kemiju nije dodjeljena.

nagrada dodjeljena. zbog radova na indikatorima. zbog otkrića kristalizacije enzima.g. SUMMER Djelovao u Ithacu. W. nagrada dodjeljena. M. TISELIUS Djelovao u Uppsali. nagrada dodjeljena zbog istraživanja virusnih proteina. zbog rada na dobivanju virusnih proteina. * 1944. J. A. J. nagrada dodjeljena. VIRTANEN Djelovao u Helsinkiju. zbog istraživanja alkaloida. sir R. HEVESY Djelovao u Stockholmu. . ROBINSON Djelovao u Oxfordu.W. nagrada dodjeljena.g.I. * 1946. O.B.g. nagrada dodjeljena. zbog otkrića rascjepa jezgre teških atoma. zbog radova na elektroforezi. nagrada dodjeljena.g. zbog radova na metodi konzerviranja živežnih namirnica. * 1945. STANLEY Djelovao u Princetonu zajedno s Northopom. * 1947.390 * 1943. nagrada dodjeljena.g. G.H. * 1948. HAHN Djelovao u Gottinghamu. NORTHOP Djelovao u Princetonu. A.K.g.

SYNGE Djelovao u Bucksburnu. * 1950.G. zbog otkrića sinteze dijena. zbog otkrića transurana.391 * 1949.g. nagrada dodjeljena za isto što i McMillanu. DIELS Djelovao u Kielu. * 1954. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena. McMILLAN Djelovao na Berkeleyu.F. nagrada dodjeljena. J. * 1953. E. STAUDINGER Djelovao u Freiburgu. nagrada dodjeljena.g.C.g.g. * 1952. M. zbog radova na ekstremno niskim temperaturama. H. L. SEABORG Djelovao na Berkeleyu.P. W.P. MARTIN Djelovao u Londonu.O. T. PAULING . zbog otkrića na području makromolekularne kemije.L.ALDER Djelovao u Kolnu.A. H.M. * 1951. nagrada dodjeljena. K. isto kao i za Dielsa zbog otkrića sinteze dijena. zbog otkrića transuranskih elemenata.GIAUQUE Djelovao na Berkeleyu.R. nagrada dodjeljena. zbog radova sa Martinom na kromatografiji. zbog rada na kromatografiji. nagrada dodjeljena.

* 1956. HEYROWSY Djelovao u Pragu. zbog istraživanja kemijske veze. du VIGNEAUD Djelovao u NewYorku.g. sir C. * 1958.g. radi istraživanja nuklearnih reakcija. radi izoliranja insulina. * 1959.g. nagrada dodjeljena. SANGER Djelovao na Cambridgu. nagrada dodjeljena. N.W. zbog određibvanja starosti uz potporu izotopa 14 C. nagrada dodjeljena. zbog objašnjenja lančastih reakcija. kod eksplozija. nagrada dodjeljena. SEMJONOV Djelovao u Moskvi. zbog otkrića lančastih reakcija u eksplozivima. LIBBY Djelovao u Chikagu.g.g. J.392 Djelovao u Pasadeni. HINSHELWOOD Djelovao na Oxfordu. vasopresina. sir A.N. V. zbog izoliranja hormona. nagrada dodjeljena. F. . radi razvoja polagrafske analize * 1960. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena.N. * 1955. TODD Djelovao na Cambridgu. F.g. * 1957.

S.g.g. * 1966. zbog radova na asimilaciji. NATA Nagrada dodjeljena za izuzetne uspjehe na radu na polimernim spojevima.B. * 1963. CALVIN Djelovao na Berkeleyu. * 1965. nagrada dodjeljena. K.g. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena zajedno sa Kendrewom za određivanje Rtg strukture mioglobina i hemoglobina. R. zbog određivanja Rtg strukture mioglobina i hemoglobina.K. C.g. J. F.g.M. J. KENDREW Djelovao na Cambridgu. PERUTZ Djelovao na Cambridgu. * 1964. MALICAN Nobelovu nagradu dobio . zbog rada na kemijskim vezama . R.Z.393 * 1961. * 1962.g. M. WOODVARD Nobelova nagrada dodjeljena. D. za izuzetan doprinos na razrješenju organskih sinteza. Houdjkin Nobelova nagrada dodjeljena za izuzetan doprinos razjašnjenju biokemijskih spojeva.

IGEN R. zbog izuzetnog doprinosa na ribonukleazi.MOOR V.g.F.ONZAGER Nobelova nagrada dodjeljena. * 1972. za izuzetan doprinos na razvoju koncepta konformacije. L. M. * 1968. BARTHAN O. spojevima.J. * 1969. koji nose njihovo ime.H. D.g. za izuzetan doprinos na razrješenju između kemijskih struktura i katalitičke aktivnosti ribonukleaze.STEIN Nobelova nagrada podjeljena.g.HERTZBERG Nobelovu nagradu dobio.g. K. LELUR Nobelova nagrada dodjeljena. za istraživanja ekstremno brzih kemijskih reakcija. NORISH J.B. zbog rada na elektronskim strukturama molekule slobodnih radikala.g. za doprinos na otkriću šećernih nukleotida i njihovoj ulozi u biosintezi. HASEL Nobelova nagrada podjeljena. S.R.H.V. * 1971. G. . ANFINSEN Nobelovu nagradu dobio. zbog otkrića recipročnih odnosa.394 * 1967. PORTER Nobelova nagrada podjeljena. * 1970. L.

PRELOG J. WILLKINSON Nobelova nagrada podjeljena. MITCHELL Nobelova nagrada dodjeljena.395 * 1973. E. zbog istraživanja na neravnotežnoj termodinamici. * 1974. PRIGODJIN Nobelova nagrada dodjeljena. LEPSCOMB Nobelova nagrada dodjeljena. * 1977. .g.N. FISCHER J. I.V. g. * 1976. KONFORTH Nobelova nagrada podjeljena.g.V.g. P. V. za izuzetan doprinos na radu stereokemizma i stereokemije organskih molekula.O. * 1978.J. FLORY Nobelova nagrada dodjeljena. D. zbog izuzetnog doprinosa razrješenja teorije makromolekula. zbog formulacije kemiosmotske teorije. za radove na organo-metalnim spojevima.g. zbog izuzetnog doprinosa na istraživanju borana.g. * 1975.D.

FUKU R. * 1983.g.B.g. MERRYFELD Nobelova nagrada dodjeljena. K.g. R. SAUGER Nobelova nagrada podjeljena. BERG V. za izuzetan doprinos na mehanizmu prijenosa elektrona.TOB Nobelova nagrada dodjeljena. * 1982. H. * 1984.g.396 * 1979. A.g. g. * 1980. GILBERTH F.KLUG Nobelova nagrada dodjeljena. BROWN J. za razvoj metodologije za kemijsku sintezu na krutoj podlozi. HOFMANN Nobelova nagrada podjeljena. * 1981. WETIG Nobelova nagrada podjeljena za izuzetan doprinos na uporabi spojeva bora (B) i fosfora (P) u organskim sintezama. P. . za izuzetan doprinos na biokemizmu deoksiribonukleinske kiseline (DNA). H. za rad na kristalografskoj i elektronskoj mikroskopiji. za izuzetan doprinos teoriji fotokemijskih reakcija.

PEDERSEN Nobelova nagrada podjeljena. za izuzetan doprinos za otkriće katalitičkih osobina ribonukleinske kiseline (RNK). CARL Nobelova nagrada dodjeljena.J.R. za rad na direktnim metodama određivanja kristalnih struktura. za izuzetan doprinos na radu na molekulama velike selektivnosti. * 1988. MITCHELL Nobelova nagrada podjeljena. HOPTOMANN J.g.J. D.L. J.g.g.g. H. * 1987. HABER H. L.g.K. * 1989. fotosinteznog reakcionog centra. S. POLANY Nobelova nagrada podjeljena za radove na dinamici elementarnih čestica.g. * 1986.HERSCHBACH T. CHEH Nobelova nagrada podjeljena.A. CORY . LEON C. CRAM J. D. za izuzetan doprinos na trodimenzionalnoj strukturi. ATMANN T.J.R.397 * 1885.M. * 1990. DISENHOFER R.

g.398 Nobelova nagrada dodjeljena za izuzetan doiprinos na metodologiji organskih sinteza. za izuzetan doprinos na razvoju nuklearne magnetne rezonancije (NMR) i spektroskopije visokog razlaganja čestica. MOLHINA E. J. ERNST Nobelova nagrada dodjeljena. * 1993.A.B. .g. R. SMITH Nobelova nagrada dodjeljena. MARCUS Nobelova nagrada dodjeljena za rad na teoriji reakcije prenosa elektrona u kemijskim reakcijama i. * 1994.g. za izuzetan doprinos na mutagenezi proteina.A. * 1991.g.g. * 1992. za radove na kemiji razgradnje ozona (O3).C. K. P. MALIS Nobelova nagrada dodjeljena za izuzetan doprinos razrješenju polimerizacionih lančastih reakcija. R. M.R.J. * 1995. za izuzetan doprinos razrješenju kemizma ugljikovog kationa (C+). KRUCEN M.J.ROULAND Nobelova nagrada podjeljena. OLA Nobelova nagrada dodjeljena.

zbog izuzetnog doprinosa na otkriću provodnih polimera. BOUER J. V.D.A. za izuzetan doprinos teoriji za računsku kvantnu kemiju. KOUN Nobelovu nagradu dobio. WOCKER J. KROTA R.g. * 2000. POPLE Nobelova nmagrada podjeljena. zbog radova na otkriću fulerena.399 * 1996. SCHIRAKAVA Nobelova nagrada podjeljena.g. SMOULY Nobelova nagrada podjeljena. A. SCONN Nobelova nagrada podjeljena.g. J. P.g. * 1999. A.H. MacDERMID H. * 1977. KURL ser H. ZEVAI Nobelovu nagradsu dobio. za izuzetan doprinos na radu na mehanizmima i sintezi ATP baza. HEGER A.g.K. * 1988.J.JH. zbog radova na femtosecundarnoj spektroskopiji. R. za izuzetan doprinos na razrješenju strukture gustina. .E.

AGRE R. za izuzetan doprinos rada na strukturi ionskih kristala u staničnim membranama.g. za izuzetan doporinos desorpcije i ionizacije spektralne analize. FENN K. P. J.SCHROCK I. * 2003.g.B. R. NOULS R.SCHARPLESS Nobelovu nagradu dobili.400 * 2001. TANACA Nobelova nagrada podjeljena. za izuzetan doprinos na radovima razgradnje proteina. za izuzetan doprinos na razvoju metateze u organskoj sintezi. HERSCHKO I. za izuzetan doprinos na razvoju nuklearne magnetne rezonancije (NMR). * 2005. CHOVEN Nobelova nagrada podjeljena. * 2004. ROSE Nobelova nagrada podjeljena.B.S. SICHANOWER A. CROUCS R. K. WUNTRICH Nobelova nagrada dodjeljena. * 2002. NOYORI K. za izuzetan doprinos na kiralnim oksidacijskim reakcijama.g. V. . MacCENONN Nobelova nagrada podjeljena.

401 * 2006. .g.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful