1

CD SKRIPTA KEMIJE SA TESTOVIMA I RJEŠENJIMA OPĆA I ANORGANSKA KEMIJA

Usora; rujna 2005

Autor: prof. Tvrtko Malić

2

SADRŽAJ Uvod……………………………………………….str. 4 I A 1 Zakoni kemijskog spajanja……………………. I A 2 Relativna atomska masa………………………. I A 3 Unificirana atomska jedinica mase …………… I A 4 Relativna molekulska masa…………………… I A 5 Molarna masa………………………………… I A 6 Plinski zakoni u kemiji………………………. I A 7 Stehiometrijska izračunavanja………………. I A 8 Građa atoma I A 9 Atomsko jezgro…………………………………. I A 10 Izotopi………………………………………….. I A 11 Elektronski omotač……………………………. I A 12 Kvantna teorija………………………………… I A 13 Valno-mehanički model atoma……………….. I A 14 Elektronska konfiguracija…………………….. I A 15 Klasifikacija, periodičnost Periodnog sustava…. I A 16 Periodni sustav elemenata…………………….. I A 17 Imena kemijskih elemenata…………………… I A 18 Kemijska veza…………………………………. ! A 19 Ionska veza……………………………………. I A 20 Kovalentna veza……………………………… I A 21 Metalna veza………………………………… I A 22 Testovi I A od 1-10………………………….. I A 23 Odgovori I rješenja testova I A……………… I B 1 Disperzni sustavi……………………………… I B 2 Tyndalov fenomen……………………………. I B 3 Osmoza……………………………………….. I B 4 Dijaliza………………………………………… I B 5 Koloidi…………………………………………. I B 6 Emulzija………………………………………. I B 7 Vrelište I ledište otopina………………………. I B 8 Kemijska reakcija………………………………

3

I B 9 Taloženje………………………………………. I B 10 pH vrijednost, kiseline, lužine, soli…………… I B 11 Neutralizacija…………………………………. I B 12 Indikatori……………………………………… I B 13 Redoks reakcije………………………………. I B 14 Oksidacijski broj……………………………… I B 15 Jednadžba oksidacije I redukcije……………… I B 16 Egotermna I endotermna kemijska promjena…. I B 17 Testovi I B od 1-10…………………………… I B 18 Odgovori I rješenja I B Testova……………….. I C 1 Metali općenito………………………………….. I C 2 I skupina PSE…………………………………… I C 3 II skupina PSE………………………………….. I C 4 Radioaktivnost………………………………….. I C 5 III, IV, V, VI, VII, skupina PSE………………… I C 6 VIII skupina PSE………………………………… I C 9 IX, X , XI skupina PSE………………………….. I C 10 XII, XIII skupina PSE………………………….. I C 11 Testovi I C od 1-10……………………………. I C 12 Odgovori I rješenja I C testova………………… I D 1 Nemetali općenito……………………………….. I D 2 Nemetali XIV skupine PSE ugljik I silicij………. I D 3 Nemetali XV skupine PSE (dušik I fosfor)……… I D 4 Nemetal XVI skupine PSE (kisik)…………….. I D 5 Nemetal XV skupine PSE (sumpor)……………. I D 6 Vodik…………………………………………… I D 7 Voda…………………………………………….. I D 8 Nemetal XVII skupine PSE (klor)……………… I D 9 Elementi XVIII skupine PSE…………………… I D 10 Testovi i D od 1-10…………………………… I D 11 Rješenja i odgovori I D testova…………………. I E 1 Integralni test (I A, I B, I C, I D)…………………. I E 2 Odgovori i rješenja integralnog testa…………….

4

UVOD Na početku nekoliko naputaka za korištenje ove skripte. Skripta je sročena po Programu za I razred gimnazije, a koriŠteni su najbolji udžbenici kemije. Svo gradivo iz kemije za I razred gimnazije, podijeljeno je u četri parcijalna odjela. Poslije svakog parcijalnog dijela, slijedi kontrolni test sa rješenjima. Metoda učenja kemije na ovaj način je: pozorno pročitati pojedinu lekciju, tako čitav parcijalni dio. Poslije čitanja (nekoliko puta) isprintati testove iz pročitanog dijela. Testirati, izvršiti bodovanje, a analizirati greške. Poslije nekoliko dana ponoviti testiranje, a ako još nije zadovoljavajući rezultat ponoviti testiranje još nekoliko puta. Sami će te o uočiti vidan napredak iz gradiva kemije. Ovim načinom učenja uz udžbenike i druga nastavna sredstva postignut će te zavidan rezultat u primanju znanja iz kemije. Uz ovakav način učenja, slijedi i skripta iz eksperimentalnog dijela kemije kao prirodne znanosti. Skriptu započinjemo pitanjem? Što je to kemija? Kemija je znanost, koja se bavi proučavanjem tvari i promjenama tvari, ona je i dio familije prirodne znanosti. Ali kemija je i eksperimentalna znanost, koja se zasniva na spoznaji koja dolazi na osnovi eksperimentalnog istraživanja, opažanjem i mjerenjem promjena tvari ili sustava. Kemija je obilježila svojim otkrićima, zakonima i primjenom u industrijsko-tehnološkim procesima, povijest ljudskog roda. Riječ kemija potiče od arapske riječi" hem" što znači Egipat. Goethe je napisao: “povijest neke znanosti je ta znanost sama”. Zato ćemo dati kratku tablicu kronološkog razvoja kemije:

5

- 3000 godina prije Krista-egipatsko doba: Obilježava se poznavanjem boja (olovno bjelilo, bakarno zelenilo), dobivanje nekih metala, dobivanje vina, dobivanje piva, proizvodnju stakla, upotrebu organskih konzervansa , - 1000 – 1100 godina prije Krista – Feničko razdoblje: Obilježava se poznavanje dobivanjem bakra (Cu), željeza (Fe), Kositra (Sn), bronce. - 700 – 400 godina prije Krista – antička Grčka: Tales iz Mileta (voda je početak početka), Empedokles I AriStotel (vatra, voda, zrak i zemlja) su četri osnovna načela, DeMokrit (athomos kao nedjeljiva najsitnija čestica). - 500 godina poslije Krista – rimsko doba: Krasi početak eksperimentalnog istraživanja, dobivaju se vrlo čisti metali i dobivaju se mnoge slitine (legure), poznaju gips, vapno, kožu, škrob, sodu, destilaciju i sublimaciju. U daljnjem razvoju kemije često ćemo se vratiti i koristini načela iz antike. - 12. – 17. Stoljeće – doba alkemije: Započinje sa Libaviusom. To je doba u kojem se pokušava dobiti zlato (Au) iz neplemenitih metala. Ovaj utopistički pokušaj je propao, ali alkemičari (ljekarnici,liječnici, trgovci) su u traženju dobijanja zlata otkrili mnoge spojeve i kemijske elemente, počeli upotrebljavati kemijski pribor, a kemiju kao eksperimentalnu znanost uvode u familiju prirodnih znanosti. Alkemijsko doba krasi i remek djela u umjetnosti (slikarstvu, kiparstvu, muzici).Alkemičari utiru put za dolazak moderne kemije.

6

- 17. – 21. Stoljeće – moderna kemija: Cavendish (vodik – H, argon-Ar), Scheele (kisik-O,amonijak, glicerin), Lavoisier (zakon o održanju mase), Proust, Gay-Lussac, Dalton (zakoni u kemiji), Davy (kalij-K,natrij-Na,kalcijCa, srooncij-Sr, barij-Ba), Avogadro (plinski zakoni), Berzelius (uveo kemijsko pismo), Faraday (elektroliza), Solvay (dobivanje sode), Newlands (teorija oktava), Mendjeljejev (pe riodni sustav elemenata), Ramsay (argon-Ar, helij-He, neonNe, kripton-Cr), supružnici Curie, Maria I Piere (radioaktivnost radij-Ra, polonij-Po), Nobel (dinamit), Rutherford (radon-Rn), Soddy (pojava izotopije), Einstein (teorija relativnosti ), Haber i Bosch (sinteza amonijaka), Sorensen (teorija kise losti – pH) Bohr (model atoma), Pauli (princip elektronske raspodjele u omotaču), Bronstedt (teorija kiselina i baza), Luis ( teorija kemijske veze), Lawrence (ciklotron), Chadwick (neutron), Farmy /transurani), Perey (francij-Fr), Wiberg (hidridi) Seaborg, James, Ghiorso, Thomson, Street, Serge, ChambeRlain, Fiscer, Sikkerland I dr. Tako kemija sa fizikom i matematikom utire stazu prirodnih znanosti. U srednjovjekovnoj Bosni nije bilo alkemičara, jer je bilo više zlatonosnih potoka i rijeka. U Hrvatskoj zabilježeni alkemičari u Varaždinu i Zagrebu. U Zagrebu je najstariji prirodnomatematski fakultet u ovom dijelu Europe. Bosna i Hercegovina i Hrvatska su dali i dva nobelovca za kemiju (Prelog i Ružička). Ovo su samo kratki fragmenti iz bogate povijesti kemije, povijesti, koja je obilježila razvoj civilizacije.

7

I A 1 ZAKONI KEMIJSKOG SPAJANJA Svojim udžbenikom A.Lavoisier (francuski kemičar) započeo je suvremenu kemiju sa četri osnovna zakona u kemiji: 1.Zakon o održanju mase – A.Lavoisier 1784.g.: Ukupna masa svih tvari, koje sudjeluju u kemijskoj reakciji, ne mijenja se tijekom kemijske reakcije. 2. Zakon stalnih omjera masa – J.Proust 1799.g.: Kemijski elementi se međusobno spajaju u stalnim masenim odnosima, tako da je sastav svakog spoja stalan. 3. Zakon umnoženih omjera masa – J.Dalton 18o3.g.: Ako dva kemijska elementa čine međusobno više spojeva, onda se mase jednog kemijskog elementa, koje se spajaju s određenom masom drugog kemijskog elementa, odnose kao mali cijeli brojevi. 4. Zakon stalnih volumnih omjera – Gay-Lussac 18o9.g.: Pri istoj temperaturi i tlaku, volumeni plinova koji međusobno reagiraju ili nastaju, odnose se kao mali cijeli brojevi. Uz ova četri temeljna zakona u kemiji možemo dodati i peti: - Avogadrov zakon 1811.g.: Jednaki volumeni različitih plinova, pri istoj temperaturi i tlaku, sadrže jednak broj čestica.

8 I A 2 RELATIVNA ATOMSKA MASA To je broj (Ar) koji govori koliko puta je prosječna masa atoma nekog kemijskog elementa, veća od atomske jedinice mase. Primjer: Uz kemijski simbol helija, upisani su brojevi . 4.003 He
2

Broj 2 je atomski broj, a 4,oo3 je relativna atomska masa (Ar).

I A 3 UNIFICIRANA ATOMSKA JEDINICA MASE To je 1/12 mase atoma izotopa
12

C i iznosi:

U = 1,66 x 10-27 kg Tako je relativna atomska masa (Ar) definirana: Ar + m/u Gdje je m = masa kemijskog elementa U = atomska jedinica mase.

I A 4 RELATIVNA MOLEKULSKA MASA

00 ¨¨¨¨98.09 I A 5 MOLARNA MASA .9 To je broj (Mr) koji govori koliko je puta masa molekule nekog spoja veća od atomske jedinice mase. koji čine molekulu tog spoja.02 1 x Ar(S) = 32. Ona se dobije zbrajanjem atomskih masa atoma kemijskih elemenata. Primjer: izračunati relativnu molekulsku masu sumporne kiseline (H2SO4)? Zbrojit će mo atomske mase svih atoma i to: 2 x Ar(H) = 2.07 4 x Ar(O)= 64.

elektrona).022 x 1023mol-1 Avogadrov broj je 6. pa je molarna masa željeza . koja sadrži isto toliko jedinki.022 x 1023 jedinki(molekula.022 x 1023 mol-1 čija je jedinica mol-1.022 x 1023 atoma ugljika ( C ). atoma. iona. koliko ima atoma u točno 0.10 Molarna masa ima oznaku (n). a to je ona količina tvari definirane kemijske formule. Mjerenja pokazuju da u 0.e) Avogadrova constanta je broj 6.atoma.0012 kg izotopa 12C ima 6.85. Tako možemo napisati: Mr = M = m / n Gdje je : Mr – relativna molekulska masa M – molarna masa m— masa tvari n – količina tvari Mol je jedinica za količinu tvari (molekula.iona. Slijedi izradba Avogadrove constante na osnovi dosadašnjih saznanja: L = N = AVOGADROVA CONSTANTA = > => broj molekula / količina tvari = N/n = 6.0012 kg izotopa 12C. Primjer: Koliko treba odvagati željeza (Fe) za 1 mol željeza? Izrada: Ar(Fe) = 55.

I A 6 PLINSKI ZAKONI U KEMIJI Plinovi nemaju volumen. nego on ovisi o volumenu posude.11 M(Fe) = 55. . Ako odvažemo 55.85 g mol.85 g željeza odvagali smo 1 mol željeza (Fe).

Mariotte (fra).) I E. neovisno pronašli zakonitost 1677. Koliki bi volumen zauzela ta količina smjese propanButan pri tlaku od 1 x 105 Pa ? Izrada: PV = p 1 V1 pa je: pV / p 1 = 1 x 107 x 15 / 1 x 1o5 =>  1500 dm3.atoma.elektrona).iona.g. .: volumen plina pri stalnoj temperaturi.Boyle (engl. Ili pV = p1V1 p = tlak plina V = volumen plina P1 = pri promjeni tlaka V1 = promjena volumena Primjer: Volumen plina propan-butan u čeličnoj boci pod tlak Tlakom od 1 x 107 Pa I volumena boce od 15 dm3. obrnuto je proporcionalan tlaku: PV = const. Avogadrov zakon: Plinovi istog volumena pri istoj temperaturi i istom tlaku sadrže jednak broj čestica (molekula.12 R.

po grčkoj riječi stojhejon – prvi pokušaj.022 x 1023 jedinki pri normalnim uvjetima sadrži 1 mol plina. Stehiometrija je . dao ime stehiometrija. koja iznosi: 8. koji ima volumen od 22.84 x 1o29 molekula plina I A 7 STEHIOMETRIJSKA IZRAČUNAVANJA J.06 x 10 nastavljamo: N = nNa = 3.4 dm3.314 JK-1 mol-1 Tako je: R = pV/T = 101325 x 22.g.022 x 1023 = 1.Rihter (njem. koja glasi: PV = nRT Gdje je R = opća plinska konstanta.13 Tako 6. osnovna čestica.314 x 293 => 5 => 3.4 / 273.B. Jedna od najvažnijih zakonitosti u kemiji je opća plinska jednadžba.06 x 105 x 6.) 1794.15 Gdje je: m – masa plina M – molarna masa plina R – opća plinska konstanta T – apsolutna temperatura Primjer: Koliko molekula plina propana ima u boci od 103 sa Temperaturom od 1000 C i pod tlakom od 10 7Pa? 7 PV = nRT odakle je n = pV/RT = 10 x 10 / 8.

. za onaj dio kemije. nedjeljiv).14 po Rihteru kemijsko računanje. Proučavajući električno pražnjenje u razrjeđenim plinovima. (athomos-grč.stoljeća smatralo se da je atom nedjeljiva najsitnija čestica kemijskog elementa. koji pronalazi kemijske formule i opisuje kemijske reakcije jednadžbama. I A 8 GRAĐA ATOMA Sve do početka 19.

koji se sastoji od pozitivno naelektriziranog jezgra i elektrona koji kruže oko njega. Rutherford.6 x 10-19C (kulona . Model atoma. Sastoji se od pozitivno naelektriziranih čestica protona sa pozitivnim nabojem od 1.15 postavlja se osnova za novu teoriju o atomu kao sitnoj djeljivoj čestici. I A 9 ATOMSKO JEZGRO U atomskom jezgru skoncentrirana je gotovo sva masa atoma. .g.coulomba). dok je Niels Bohr dao model atoma vodika. dao je 1911.

67 x 10-27kg Postojanje neutrona dokazao je Chadwick 1932. čija je masa gotovo jednaka atomskoj jedinici mase. ali ima masu jednaku masi protona. Tako atom željeza (Fe) ima u jezgri 26 protona. koji su pronađeni u prirodi. Preko rednog broja 92 kemijski elementi su umjetno dobijeni. Broj protona u jezgri. pa će i njegov redni broj biti 26Fe. To nam potvrđuju izotopi. čestica. ali sa pozitivnim nabojem. koji nema električni naboj.g. I A 10 IZOTOPI Ono što daje karakter atomskoj vrsti. Radijus jezgre je oko 10000 puta manji.16 Proton je subatomska čestica. koji se međusobno razlikuju u atomskim masama. U jezgru se nalazi i neutron. Pored protona i neutrona u jezgri ima još desetak subatomskih čestica. Izotopi su atomi elementa određenog rednog (atomskog) broja. Tako redom sve do rednog broja 92 – urana (U).g. nije atomska masa. Izotopi nemaju . a to iznosi: 1. naziva se rednim brojem. već naelektriziranost jezgra. koja odgovara elektronu. Jedna od tih čestica je i pozitron. od radijusa atoma. koji su pronađeni 1932.

= D = 0. koji se zovu izobari (isos na grč-isti a baristežak) Vodik (hidrogen) ima tri izotopa: .tricij (p+2n)+ + e.02 % .= T = 7 x 10-7 % I A 11 ELEKTRONSKI OMOTAČ Elektroni su oko jezgra raspoređeni tako da svi atomi neke atomske vrste nisu podjednako udaljeni od jezgre atoma. imaju jednake masene brojeve.M. već su raspoređeni po ljuskama (K. Ukoliko su ljuske dalje od jezgre atoma.98 % .17 zasebno mjesto u Periodnom sustavu elemenata (PSE).= H = 99.na istom mjestu). već se svi izotopi jedne vrste atoma stavljaju na jedno mjesto. Otuda je dobilo i ime (isotop na grč. Pojedini izotopi različitih kemijskih elemenata.N. Do danas je poznato 1200 izotopa za 114 različitih kemijskih elemenata.deuterij (p+n)+ + e. imaju složeniju strukturu.L.O.Q).normalni vodik ima p+ + e . tako K ljuska .P..

poput planeta oko Sunca ne "padnu" u jezgru. Međutim otvaraju se novi pogledi za rješenje ovog problema.prva ljuska (K) ima 2 x 12 .stoljeća nije mogla odgovoriti na ovo pitanje.druga ljuska (L) ima 2 x 22 . koji se kreću oko jezgra. postavljeno je mnogo pitanja: zašto.treća ljuska (M) ima 2 x 32 . Teorija iz 19.peta ljuska (O) ima 2 x 52 .sedma ljuska (Q) ima 2 x 72 = = = = = = = 2 elektrona 8 elektrona 18 elektrona 32 elektrona 50 elektrona 72 elektrona 98 elektrona I A 12 KVANTNA TEORIJA Od kada je Rutherford predložio svoj model atoma.šesta ljuska (P) ima 2 x 62 . samo određenu frekvenciju. elektroni. Max-Planc postavio hipotezu o kvantima svjetlosti: energija se .četvrta ljuska (N) ima 2 x 42 . Svaka ljuska može primiti samo određen broj elektrona: .18 ima 1 podljusku. L ljuska dvije podljuske . zašto atom apsorbira ili emitira.

. objašnjava spektar atoma vodika.V – frekvencija svjetlosti (s ) 7 -1 .c brzina svjetlosti = 2.Rh – Ridbergova konstanta = 1. Niels Bohr (danski fizičar I kemičar. Delta E = hV = h c Rh(1 /n2 gornji .007 x 10 m U ovoj jednadžbi n (glavni kvantni broj) u najnižem stacionarnom stanju odgovara n = 1. Tako nam sam atom šalje poruke o energiji aktivacije ( Ea) stacionarnog stanja. to je prvi uočio I dao zakon frekvencije: .19 može emitirati ili apsorbirati.g. čija je energija jednaka razlici stacionarnog stanja.62 x 10-34 J s Tako Niels Bohr 1913. samo u paketima najmanje količine energije : E = hV Gdje je V frekvencija svjetlosti koju je postavio Einstein a h je Plancova konstanta koja iznosi 6.h – Plancova konstanta -1 . on može apsorbirati samo određene kvante energije.998 x 10 m s. koji odgovaraju razlici energije stacionarnog stanja n = 2 ili n =3 Atom je tada pobuđen I to stanje traje kratko. Kad atom apsorbira energiju.1 / n2 donji) Gdje je: 8 -1 . pa se elektron vra ća na jedan od nižih nivoa I pritom emitira kvant svjetlosti. Stacionarno stanje je strogo određeno energetsko stanje.

za vrijeme dok se kreću oko jezgre. . Ovi nedostatci. iznio hipotezu: da bi se elektroni morali ponašati i kao val i kao korpuskula (čestica).20 Delta E = hV I A 13 VALNO – MEHANIČKI MODEL ATOMA Na žalost Bohrova teorija objasnila je uspješno samo model atoma vodika (hidrogena). kao i nova otkrića. niti je mogla da objasni zašto elektroni ne emitiraju energiju. a nije mogla da objasni prirodu kemijske veze. Luis de Broglie (fra. doveli su do postavljanja novog valno-mehaničkog modela atoma.g.) je 1923. ili nedorečenost kvantne teorije.

a ne rezultat nemogućnosti mjerenja ili nesavršenosti instrumenatata. Austrijski fizičar E.g. To je “princip neodređenosti”. tako da je on neposredna posljedica dvojne prirode materije. Univerzalnost ovog principa treba shvatiti. čuvenu jednadžbu. koji je univerzalni princip.Heinseberg (njem. odnosno impuls (mV) i položaj u prostoru. on je pretpostavio: upravo zbog dvojne prirode elektrona (i val i korpuskula) NIJE MOGUĆE istovremeno odrediti njegovu brzinu. .21 Lambda = h / mV Gdje je h – Plancova const. u suprotnom došlo bi do interakcije vala i nestanka impulsa elektrona. da bi smo bili potpuno nesigurni iu položaj elektrona. Heisenberg dobio Nobelovu nagradu. Na osnovi Komptonovog efekta. 1925.g. Zato je 1932.) dao je doprinos.g. Heisenberg je dao postavku: foton koji bi imao mali impuls i ne bi mijenjao impuls elektrona. a lambda –dužina vala elektrona Valna duljina elektrona mora biti jednaka obujmu kružne putanje. Tako je postavio 1926. W. onda i za njegovo kretanje važi ista valna jednadžba.Schrodinger je riješio ovako: ako je elektron val. imao bi tako veliku valnu duljinu.

f-podljuska od 7 f orbitala. .(austr. To je Paulijev princip donešen 1925. d-podljuska od 5 d orbitala. Spin je svojstvo elektrona u svezi s njegovim ponašanjem u magnetnom polju. po ljuskama. Svaka podljuska (s-podljuska) sastoji se samo od 1 s orbitale.g. podljuskama i orbitalama. Svaka orbitala može primiti samo 2 elektrona. p-podljuska od 3 p orbitale. koji imaju suprotan spin.).22 I A 14 ELEKTRONSKA KONFIGURACIJA To je raspodjela elektrona u nekom atomu.

Ta dva stanja međusobno se razlikuju po energiji. “Hundovo pravilo” .23 Elektroni se u magnetnom polju ponašaju. To je tzv.f orbitalama razmještaju tako da broj nesparenih elektrona s paralelnim spinom bude maksimalan. Elektroni suprotna spina označavaju se sa strelicama (gore dolje). Elektroni se u p. kao mali magnetići. oni se mogu orjentirati u smjeru magnetskog polja ili u smjeru suprotno od smjera magnetskog polja.d. broj elektrona u podljuski redni broj ljuske 1 s 1 označava podljusku Vidi raspored elektrona kod prvih 17 kemijskih elemenata.

24 .

zamišljao da se elektroni kreću oko jezgre atoma po kružnim putanjama. Bohr je u svom modelu atoma vodika. ali suprotna spina. Konfiguracija u kojoj su sve orbitale jedne ljuske popunjene kao u neona (Ne) zovu se “konfiguracija zatvorene ljuske”. druga ljuska ima dvije podljuske 2 s I 2 p itd. poput kretanja . Ona više ne može primiti elektrone. Ustvari Periodni sustav elemenata je odraz konfiguracije atoma. koji pripadaju istoj skupini Periodnog sustava elemenata. Prva ljuska ima samo jednu s podljusku. Orbitala može primiti samo 2 elektrona. Strelice suprotna smjera označavaju elektrone suprotna spina.25 Elektroni su predstavljeni strelicama. Elektronske konfiguracije odgovorne su za kemijsku sličnost kemijskih elemenata.

data postavka: poslije svakog sedmog kemijskog elementa dolazi osmi sa sličnim osobinama: . kreću oko jezgre. Br. --Prautova hipoteza W.Newlandsova teorija oktava 1864. Elektroni se u elektronskom omotaču atoma. Sr.26 planeta oko Sunca. Ta se vjerojatnost mijenja s udaljenošću elektrona od jezgre. a prikazuje se oblakom točkica različite gustoće – koji nazivamo “elektronskim oblakom” I A 15 KLASIFIKACIJA PSE Klasifikacija kemijskih elemenata započinje sa više različitih pristupa početkom 19. Ba).g. Stoljeća. već se govori samo o vjerojatnosti da se elektron nađe u nekoj poziciji. .Dobereinerova teorija trijada 1829.Praut uzima kao etalon najlakši kemijski element – vodik. J) ili (Ca. da se ne može reći gdje se neki elektron nalazi u određenom trenutku. . obrazovao grupe po 3 kemijska elementa sa sličnim kemijskim osobinama (Cl. ali je priroda tog kretanja takva.g.

D. Medjeljejev zakon glasi: Osobine kemijskih elemenata su funkcije njegovog mjesta u tablici Periodnog sustava elemenata. On je do tada poznate kemijske elemente poredao po rastućim atomskim masama. stavljajući elemente sličnih osobina jedne ispod drugih.g.I.K). I A 16 PERIODNI SUSTAV ELEMENATA 1869. vidimo da Mn I Fe Nemaju nikakve srodnosti sa drugim elementima u grupi.Medjeljejev (ruski kemičar) iznio je tablicu koja sadržava horizontalne nizove – periode i vertikalne stupce – skupine.Na. Medjeljejeva tablica: .27 H Li F Na Cl K Be B C N O Mg Al Si P S Ca Sr Ti Mn Fe Pored očigledne srodnosti (Li.

Er La Ta W . .- . bizmut (Bi).Os Ir Pt Au Hg Tl Pb Bi . njih 7 sadrže različit broj kemijskih elemenata. ... francij (Fr). .ili kisikova skupina:kisik (O).I skupina – alkalijski metali litij (Li). radon (Rn). olovo (Pb).XVIII skupina inertnih plinova ili plemenitih plinova: helij (He neon (Ne). jod (J).XVI skupina.. dobili ime po lužinama . Oznake pojedinih skupina u suvremenom Periodnom sustavu date su prema IUPAC-u (union piure and applied chemistry) – unija za čistu i primjenjenu kemiju. sroncij (Sr). brom (Br). selen (Se). .: . argon (Ar). . arsen (As antimon (Sb). magnezij (Mg). Periode. fosfor (P). . prijelazni elementi. dušikova skupina: dušik (N). sa svim metalima čine soli. barij (Ba).. telur (Te). sumpor (S). germanij (Ge).28 Li Be B C N O F K Ca Na Mg Al Si P S C l Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn . . natrij (Na).XIV skupina ili ugljikova skupina. radij (Ra). klor(Cl). kalcij (Ca).: berilij (Be).. ksenon (Xe).XV skupina.III do XIII skupine.. . kripton (Kr).. astat (At). polonij (Po).Ru Rh Pd Ag Cd In Sn Sb Te J Cs Ba Di Ce . silicij (Si).XVII halogena skupina: flour (F).. rubidij (Rb)ezij (Cs).Th U . kalij (K).II skupina – zemnoalkalijski metali. kositar (Sn)..- Kako je predskazao prazna mjesta u periodnom sustavu su popounjena i njegov sustav postaje općepriznat.As Se Br Rb Sr Yt Zr Nb Mo . Ugljik (C).

arsen (As).metale (lijeva strana PSE).metaloidi (elementi koji pokazuju i osobine metala i nemetala a to su bor (B). antimon (Sb). I A 17 IMENA KEMIJSKIH ELEMENATA 1813.nemetale (desna strana PSE) . germanij (Ge). silicij (Si). . laboratorijska lampa idr.). astat (At).g. preobrazio u moderni laboratorij. polonij (Po). švedski liječnik i kemičar daje način pisanja kemijskih elemenata simbolima. .29 Kemijske elemente unutar Periodnog sustava elemenata dijelimo na: . Berzelius. stakleni lijevak. laboratorijska čaša. Berzelius je “alkemijsku kuhinju”. telur (Te). Od njega potiče kemijski pribor (filter papir. Načelo Berzeliusa glasi: skraćeno ime (simbol) kemijskog elementa se sastoji od velikog početnog i ako ima drugog malog slova skraćenice latinskog imena elementa.

grč.g. • Be – berilij.Davy. 1807.g.grč. kali-pepeo. ali većinu imena su dali znanstvenici koji su ih i otkrili.Winkler. L.1774.1772. po Skandinaviji. ima radioakt.Scheele. grč. lat. • Sc – skandij. sir H. • Ra – radij. Otkrio ga 1807. N – dušik. sirH.g. • C –ugljik. u čast.Davy.g.g.fluere-treći Cl – klor. 1798. bromhos-smrad J –jod.grč.1808. • • • • • • • • • • Ge – germanij.1840.-kuhanje. • B – bor.Cavendisch.g. I.g.g.g.1771.alkemičar Brandt.1808.g. Gadolin po Itriji (pokrajina u Švedskoj).Scheele. pa se i ne zna tko ih je otkrio. S – sumpor.Davy po grč.30 Imena kemijskih elemenata imaju zanimljivu povijest.photos-svjetlost. Thenard I Davy. lat. O – kisik. H. nitrum – soda • K – kalij. riječi hydor-voda • Li – litij.1898.Berzelius.pokrajini Magneziji • Ca – kalcij. Gadolin. berylos-dragi kamen.Vouquvelin.nitrum-koji čini šalitru. sir H.g. lithos – stijena • Na – natrij.g. lat.lat.g. Neki su poznati još iz davnina.g.Maria Curie. arap.Davy. Br – brom.g. Otkrio ga 1817. • Mg – magnezij. grč. sir H.g.Pristley I Scheele. ime Dobijeno po grč.1898.iodos-ljubičast.1811. po domovini Poljskoj F – fluor.Oersted.1808.1823. grč.g.chloros-zelen.silex-kremen. calcis – vapno.1886.Arfvedsen.C.1788. • Al – aluminij.g. Otkrio ga 1766.1669. grč.g. P – fosfor.Courtois. osobine. • Y – itrij 1788. .Rutherford.1774.lat.Poznat iz antike.ime u čast domovine. lat.1825.g.g.g. alumen-srebro iz gline. Navesti ćemo neke primjere: • H – vodik ili hidrogen.otkrili neovisno Lussac. grč.Nema podataka tko ga je otkrio Po –polonij.oxis-tvori kiselinu. • Si – silicij .Maria I Piere Curie. Balard.

1937.skupina znanstvenika.Sveučilište. Xe – ksenon. Cf – kalifornij. Lu – lutecij. u čast fiz. Ar – argon.g. Pm – prometij.u čast.1895.James.grč.Perier.g.Street.Thopson.1952.grč.astatos-nestalan.helios-Sunce.Ramsay.1898.grč.Ramsay.Seaborg.1961. Fm – fermij.1907.1952.Abelson.Seaborg.1939. u čast Einsteinu.1944.Fermiju. u čast domovine.Glendenin. • • • • Md – medjeljevij.argos-lijen Kr kripton.Ramsay.Locquier.Ghiorso.194o. Ne – neon.Morgan.g.1957. planeta Am – americij.Ghiorso.Ghiorso. Lr – laurencij.neos-novi. Es – ajnštajnij.Ramsay.Latimer.xenos-stran.ime dala komisija za kemiju.Travers.učast D.James.Coryell.Sikkerland. Np – neptunij.McMillan.g.1950. Pu – plutonij.Segre. Tc – tehnicij.g.po planeti.1940. Fr – francij.Thopson.u čast.Seaborg.Ghiorso.1955.Ghiorso.Kenedy. .Corson.po Curie Bk – berklij.Sikkerland.Perey.Medjeljejevu.1945.hriptos-skriven.1944.Ghiorso.I.1895.grč.Larsh.Marinsky.31 • • • • • • • • • • • • • • • • • He – helij.Morgan.Welsbach.Rayleigh.smionost At – astat.McKenzie.umjetni element.skupina znanstvenika. No – nobelij.Seaborg.1894.grč.g.McMillan. 1940.Walton.Segre.1868.Ghiorso. Jensen. Cm – kirij.Wahl.1949.grč.Seaborg.Seaborg.

Lewis i W. Svi inertni plinovi sem helija (He). onda je njihova struktura najstabilnija.g. Tako popunjena ljuska ne može ni .32 I A 18 KEMIJSKO VEZIVANJE G. imaju po 8 elektrona u posljednjoj valentnoj ljusci.Kosisl 1916. prvi objasnili prirodu kemijske veze.N.Dali su postavku: ako plemeniti plinovi (inertni plinovi) ne reagiraju ni sa jednim kemijskim elementom.

. Ova teorija. poznata i pod imenom “Lewisova teorija kemijske veze”. Klor (Cl) u posljednjoj ljusci ima 7 elektrona i najbliži inertni plin mu je argon (Ar). pa logički niti ne mogu graditi spojeve. Tako je nastala teorija “okteta elektrona”. a najbliži inertni plin mu je neon(Ne). čak niti sami ne tvore molekule.ionska veza. Prema suvremenoj predodžbi mogu biti: . niti primiti niti jedan elektron.33 emitirati. je veoma brzo i matematički potvrđena. . -metalna veza.kovalentna veza. I A 19 IONSKA VEZA Ionsku vezu ćemo objasniti na primjeru stvaranja kristala kuhinjske soli (NaCl): Natrij (Na) u posljednjoj valentnoj ljusci ima 1 elektron.

Lande je pretpostavio. a klor može postići strukturu argona. Za ione. da se u nekim kristalnim strukturama veliki anioni. Sve tvari ionske građe. prelaze na atom drugog elementa. moraju doticati. mali kationi ulaze u praznine. Kada u kemijskoj reakciji spajanja dva atoma. Dimenzija * Na elementarnih stanica u takvim spojevima neće ovisiti o veličini malih kationa. U tom slučaju. Ionska veza nastaje. Na osnovi toga 1920. koji sadrže isti broj elektrona u omotaču. imaju svojstvo stvaranja kristala. Takvi su : .zraka.g. ako preda svoj elektron iz posljednje ljuske. ako primi 1 elektron. Ionski radijus kationa smanjuje se sa lijeva na desno u Periodnom sustavu elemenata. kada kemijski elementi s lijeve strane Periodnog sustava elemenata (metali). a radijus kationa istog naboja povećava se s povećanjem rednog (atomskog) broja kemijskog elementa unutar iste skupine Periodnog sustava elemenata.g. elektroni s atoma jednog elementa. Radijusi aniona uvijek su veći od radijusa atoma. stvara se ionska veza. što ih čine veliki anioni. a radijus kationa uvijek je manji od radijusa atoma. 1913. Bragg je difrakcijom rtg. već o veličini velikih aniona. ** + * Cl ** = NaCl ** • su Lewisove točkice (broj elektrona u posljednjoj ljusci) Tako nastala kemijska veza između dva atoma zove se ionska ili elektrokovalentna ili heteropolarna veza. kaže se da su IZOELEKTRONSKI.34 Natrij može postići konfiguraciju neona. izmjerio duljinu brida kristalne rešetke kristala kuhinjske soli (NaCl). spajaju se sa kemijskim elementima na desnoj strani Periodnog sustava elemenata (nemetali).

pri čemu se ne mijenja naelektrisanje pojedinih atoma.Haber našli su da se reakcija stvaranja kristala kuhinjske soli (NaCl) može opisati: -1 1. I A 20 KOVALENTNA VEZA Po Lewisu i Langmuiru.sublimacija natrija ……DELTA H = 93 kJ mol -1 2.ionizacija natrija DELTA H = 496 kJ mol -1 4. a ako se tijekom kemijske reakcije utroši energija.disocijacija klora DELTA H = 122kJ mol -1 3.Ovim načinom vezuju se dva atoma vodika (hidrogena) u molekul vodika: .elekto afinitet klora DELTA H = -348 kJ mol -1 5. Takvu vezu nazivamo kovalentnom ili homeopolarnom vezom. Ako se tijekom kemijske reakcije toplina oslobađa. tako da vezivi elektroni ostanu zajednički za oba atoma. reakcija je endotermna.Born i F. stvaranje kristala DELTA H = . atomi se mogu vezati. reakcija je egzotermna i pripadajuća entalpia (DELTA H) ima negativan predznak.35 --N -O F + Na ++ Mg +++ Al H. stvarajući vezivi elektronski par.786 kJ mol -1 UKUPNO DELTA H = -417 kJ mol Rezultat svih pet stupnjeva je egzoterman (mora biti) da bi nastala ionska veza.

kada se dovoljno približe jedan drugom: H* + H* = H**H = H2 Ovaj zajednički par elektrona je u stanju da drži povezana oba jezgra atoma vodika. Sličan slučaj kovalentnog vezivanja kisika u molekulu kisika: ** O** ** + ** **O ** = ** ** O****O ** ** = O 2 Možemo predstaviti i kovalentno vezivanje dušika u molekul: ** N* ** + ** N ** = * * N******N * * = N Na ovaj način se vežu plinovi u molekule. Sidwick i Powell predočili su VSEPR vezu (valence shell electron pair repulsion).g. To je teorija o razmještaju elektronskih parova oko središnjeg atoma.36 H2 tako što se oba atoma vodika združe u zajednički elektronski par. veza ovisi o njihovom broju. 194o. iako su oni istovrsno naelektrisani i kao takvi bi se odbijali. Kako između elektronskih parova djeluju odbojne elektrostatske sile. . oni se u valentnoj ljusci nastoje rasporediti tako da budu što dalje jedan od drugog. Sa ovakvom vezom atom vodika dobija strukturu atoma helija (He). Lewisovom teorijom kovalentne veze mogu se objasniti strukture mnogih molekula. koji je inertan plin.

ioni I elektroni. Baš pokretljivošću ovih elektrona objašnjava mnoge osobine metala: . već su slobodni I vrlo pokretljivi. .37 I A 21 METALNA VEZA Kristalna struktura metala. Međutim. razlikuje se od kristala drugih kristalnih tvari. valentni elektroni nisu vezani za ione (atome).električna provodljivost. U kristalima metala nalaze se neutralni atomi. .toplotna provodljivost.

38 . pa tek onda pristupiti odgovoru ili rješavanju. dok u plinovitom metali se sastoje od pojedinih čestica. tako i bodovanje od 10 bodova po pitanju podijeliti na toliki broj dijela jednog pitanja . koje su najčešće atomi. Samo ona pitanja. možda i nekoliko puta.sklonost ka mehaničkoj deformaciji.1) izvršiti bodovanje čitajući odgovore i rješenja. Metalna veza postoji samo u krutom I tekućem stanju. Kod metala ne možemo govoriti o pojedinim molekulima – kristali metala predstavljaju gigantsku molekulu što predstavlja metalnu vezu. Poslije izvršenog testiranja (primjer Test br.elektron (+) – ion ( ) – atom I A 22 TESTOVI Pažljivo pročitati pitanje. Svako pitanje predstavlja 10 bodova. Međusobno vezivanje atoma metala u metalnoj vezi možemo predstaviti: (+) * ( ) * (+) * ( ) (+) ( ) * ( ) (+) * (+) * (+) ( ) * ( ) * ( ) * ( ) (+) * (+) * (+) * (+) ( ) * ( ) * ( ) * ( ) (+) * (+) * (+) * (+) ( ) * ( ) * ( ) * ( ) (+) * (+) * (+) * (+) ( ) * ( ) * ( ) (+) * (+) ( ) • . koja se dijele ili je potrebno više odgovora.

.. 80 – 90 % uspjeh je vrlo dobar..... treba ponoviti testiranje i izvršiti analizu svih 10 testova iz pojedinih odjela......39 Ako ste odgovorima dobili više od 50 – 60 % od maksimalno mogućih bodova................................................................................................... (uvod)..... 1.... Poslije nekoliko dana ponoviti testiranje uz prethodno pročitan pasus...................................... uspjeh je dovoljan.... Ako je potrebno pročitati još jednom lekciju na koju se odnosi pitanje (na koje nismo pravilno odgovorili)................. Test broj I A 01.. Ime i prezime..............................10 2..................) glasi:............... Pribilježiti nerazumljive lekcije....... ............................................................................................................ koliko puta je prosječna masa nekog elementa .................. koji govori.... Za učenike. veća od atomske ......................g. ...... 60 – 80 % uspjeh je dobar............Lavoisier 1789........................ Uočit ćete vidan napredak u bodovnom saldu.................... .................... Sada izvršiti analizu rezultata...........Datum........... Broj... koji teže najboljoj ocjeni............ kontrolirajući svoje rezultate sa rješenjem................................... Izvršiti bodovanje i ponovo analizirati rezultat.......(IA1) 10 3........... Zakon o održanju mase (A................................................... više od 90 % uspjeh je odličan....... Što je to KEMIJA?....................... pa ćemo zajedno na satu kemije doći do ispravnog saznanja....................

..................................Koju?..................................(uvod) 10 2 Zakon stalnih omjera masa (J............................ Koliko treba uzeti natrijeva hidroksida (NaOH).. Reakcija ide :2 NaOH + H2SO4 => Na2SO4 + 2 H2O ukupno bodova .......... postavio hipotezu o kvantima svjetlosti............................. ..................(IA12) 10 8........ ........................... Koliko treba odvagati olova (Pb) za 2 mola olova (Pb)? (IA5) 10 5.................................................................(IA9) 10 7................................................Datum............... ..................................................... Kako?.....................(IA1) 10 3... 1799.............. Doba obilježeno poznavanjem boja (olovno bjelilo.. Ime i prezime...................................(IA2) 5 4...... Što?.............. Napiši ionsko vezivanje kalijevog bromida: (IA19) 10 10.............................................. I A Test broj 02..g..................... Koliko iznosi masa protona?. proizvodnja stakla...................(IA15) 10 9.....Što?............................................................... To je...................................Praut uzima kao etalon najlakši element vodik (H)...................................(IA3) 10 4. Opća plinska jednadžba glasi........................................5 ima oznaku............................ Koliko ima jedinki plina u 15 dm3mol-1? ... piva.......... W........................... koja glasi...... bakarno zelenilo) dobivanje vina................) glasi.......... za neutralizaciju 150 g sumporne kiseline (H2SO4)................................................................................................................................................................................... Koliko?...... Max-Planc.................................................... a Dobereiner.. ........Kako? (IA6) 10 6.....Kako?...........40 jedinice mase.ocjena.............................. To je......... 1........................Proust. Unificirana atomska jedinica mase iznosi............ ..

............... ...................................................................................................Za ione................................ Napiši formulu..........................................Datum...........................(IA1) 10 3......... 1............................................(IA21) 10 10.41 (IA6) 10 5....(IA12) 5 7...............5........................................................................................... Što su to izotopi?...... I A Test broj 03................................(IA10) 10 6.......................Zakon frekvencije..................................................................... što predstavlja................ ..................................................................................................... predstavljaju đinovsku molekulu......................... ......... Izračunaj relativnu molekulsku masu amonijevog klorida (NH4Cl)? 10 ...........................................................................(uvod) 10 2...... Objasni.............. Koliko treba uzeti kalcijevog hidroksida (Ca(OH)2) da bi dobili 90 g kalcijevog sulfata (CaSO4) ? Reakcija ide: Ca(OH)2 + H2SO4 => CaSO4 + 2 H2O 10 ukupno bodova............. 1803........................ Što?....(IA19) 10 9...ocjena................................................................................................................................. kaže se da su....................................................g. Kako glasi načlelo Berzeliusa.................................................................................................... ........................................ Što?..................................................................... što je to "doba alkemije"?.............................................................................................................. Kristali metala....(kod imena kemijskih elemenata)... Zakon umnoženih omjera masa (J...........................Kako?....... ........................... ................ Ime i prezime.................... Tko ga je postavio?............................... koji sadrže isti broj elektrona u omotaču....)glasi............................................................(IA17)10 8.. ............................................Dalton................ ....

............................................................. Luis de Broglie je 1923.........................................(IA1) 10 2....................................Datum....... elektronska konfiguracija?.................................................................................................. Ime i prezime............................................ postavio hipotezu.......................................... Po Levisu kovalentna veza je takva:.........Što je to............... 1809............(IA14) 10 8....... ..............g.......................ocjena............................. Koliko treba uzeti klorovodične kiseline (HCl) i natrijevog hidroksida (NaOH) za neutralizaciju 150 g kuhinjske soli (NaCl)? HCl + NaOH => NaCl + H2O 10 ukupno bodova..................................................(IA20) 10 10...42 4............................ Prva ljuska ima koliko elektrona:......g................................................................................................................5 ...................................................................... 1..................... 5 3...Kolika je veličina radijusa jezgra................................... ............................................................ Molarna masa ima koju oznaku?..................... ....................................................... Objasni?....................Što?....................................(IA15( 10 9.......................................)................................................................................................................................................................................................... Koju?............ Elektronski omotač atoma (IA11)......................................... Izračunaj vrijednost R konstante? (IA6) 10 4......................................................................................... Kako glasi?.............................. .... .................. Koliko ima čestica u 1 dm3 kisika (O2)? (IA6) 10 5.................... ...................................................5 koliko četvrta ljuska ima elektrona?............................................................................ I A Test broj 04....... glede na radijus atoma?. .....................New Landsova teorija oktava.................... ...(IA9) 10 6.........................(IA13) 10 7................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... ............ Zakon stalnih volumnih omjera (Gay-Lussac..............(IA6) 5 molarna masa je......................

..... Tko je prvi postavio tablicu Periodnog sustava elemenata?........................................................(IA12)10 ........................ Elektronski omotač atoma Objasni 1 s1 .......................... glasi................................................................................ .................................. u čeličnoj boci od 15 dm3. I A Test broj 05.............................. . Sve tvari ionske građe................. ..........Datum......................................................................5 7....................................................................................... Tko je dao prvi model atoma?..........................43 5.......................... Avogadrov zakon iz 1811...............................................(IA11)5 5..............Napiši kovalentno vezivanje kisika u molekul kisika (O2)? (IA20) 10 9...............................IA1) 10 2........................Koliko ima čestica plina kisika.. Kako?.............. Koliko?.(IA16) 5 Kada je data prva tablica PSE?... Ime i prezime.......(IA14) 10 6................. Čega?.................................................. Koji je to izotop vodika (H)......................................................................................................................g.................................................. .............. Koliko?.......5 3..............(IA10)10 4.......................................... na temperaturi od 200C i pod tlakom od 150000 Pa? 10 ukupno bodova...........................5 Peta elektronska ljuska ima elektrona.(IA19) 10 8........................ Koliko treba uzeti natrijevog hidroksida (NaOH) da bi dobili 100 g natrijevog nitrata (NaNO3) Reakcija ide NaOH + HNO3 => NaNO3 + H2O 10 10...............................ocjena........ Elektronski omotač atoma..............02 %?..............................................................(IA8) 5 Kada je dat prvi model atoma?............................................................ Druga elektronska ljuska ima elektrona......... imaju svojstvo stvaranja...... Ridbergova konstanta iznosi......................... kojeg ima 0............... 1........................................................................ Koliko?.................

.................................... 1.......................44 6......... postavlja "princip neodređenosti" koji glasi...........................(IA1410 8..... Svaka orbitala u elektronskom omotaču.............. ........................................................ Koji kemijski element su otkrili neovisno tri znanstvenika u tri različita dijela svijeta istovremeno?.......(IA12) 5 4................................................................................................................... ......... Ime i prezime...................................................................(IA111) 5 Kada je dokazano postojanje neutrona?............................(IA17) 10 .. Radijus aniona uvijek je VEĆI MANJI od radijusa atoma.............g..................... Elektronski omotač atoma............... Koliko četvrta ljuska ima elektrona?....................... (IA19) 10 10............................................ Tko je dokazao?....................................... Heisenberg 1925..................................................... Kako glasi Mendjeljejev zakon?....5 2.............................. Kako?.........................(IA13)10 7..(IA16) 10 9....................Koliko treba uzeti grama klorovodične kiseline (HCl) za neutralizaciju 100g natrijevog hidroksida (NaOH)? žReakcija ide HCl + NaOH => NaCl + H2O 10 ukupno bodova......................................................................................... Postojanje neutrona.............................................ocjena.................................... .................. koliko može primiti elektrona?......................................................5 Kada je dokazao de Beoglijevu teoriju?...............................Datum........(IA11) 5 3................................................................... I A Test broj 06....................5 A koliko sedma ljuska ima elektrona?......................................... .............................. Tko je de Broglijevu teoriju matematički dokazao?.........................

. koliko procentualno (%) imamo svakog kemijskog elementa ponaosob u tom spoju? 10 10..............................................................Koliko treba odvagati aluminija (Al) za 1 mol aluminija (Al)? 10 9........Datum............................................................ Koliki će biti volumen pri 900C......................... Sidwick i Powell dali su teoriju o....................................... pri temperaturi od 370C..........................IA9) 10 ................ ako je tlak konstantan? 10 8...........ocjena.... Izračunaj relativnu molekulsku masu modre galice (CuSO4 x 5 H2O)? 10 4......................................... ......................................................................................... .................................... Iz povijesti kemije............ .................. ako se plin pretoči u bocu od 15 dm3? 10 ukupno bodova..............................................................................(IA20) 10 6.......g............................ ...................................... 1........................ Čemu?................................... Što?..............................................Pokretljivošću elektrona u valentnoj ljusci............................................ Volumen nekog plina iznosi 50 dm3..................................................................................... Koliki će biti tlak.................. Kako je nastala stehiometrija?................................................................(uvod)10 2...Volumen nekog plina u čeličnoj boci od 10 dm3 i tlaku od 100 kPa......................... I A Test broj 07......... Što je to pozitron?..................... "Rimsko doba" krasi.45 5... 1940........................................................................................................ Ako odvagnemo 20 g sumporne kiseline (H2SO4)............................... ................................................. objašnjavaju se mnoge osobine metala..................(IA21) 10 7.................... Koje?.............................. ...................(IA7) 10 3....... Ime i prezime......

.......................Koliki je tlak plina vodika (H2) volumena 16 cm3 na temperaturi od 25oC s masom od 40 g? 10 10........................................ocjena.....................Nastavi: DELTA E = 10 7.................................................. ......................... 1.....................46 5. koje se označuju...............................(IA10)10 4........5 mola platine (Pt)? 10 9........ I A Test broj 08........Datum. Preko kojeg atomskog broja su kemijski elementi umjetno dobiveni?........................................ i tlaku od 150 kPa? 10 8.......................... ... Što je to Avogadrov broj?.....................................(IA10) 5 2...5 a što Avogadrova konstanta?...................(IA11) 10 5......................(IA9)10 3.................... Ime i prezime.................................. . poznato je izotopa...Kolika je masa plina u čeličnoj boci od 30 dm3 na 250C................................................................................................................................. Kako?....................................................... Koliko?...... Objasni Paolijev princip?............ Za 114 kemijskih elemenata.................................(IA10)10 6............................................................................................Koliko treba odvagati platine (Pt) za 2....... Elektroni su oko jezgra raspoređeni po ljuskama..... Što su to:izobari?... Izračunaj relativnu molekulsku masu amonijevog sulfata ((NH4)2SO4)? 10 ukupno bodova.

...... ....................................5 mola srebra (Ag)? 10 9....... Stacionarno stanje je strogo određeno energetsko stanje.............................. Koliki je tlak u čeličnoj boci kisika (O2) od 30 dm3 na temperaturi od 150C......................(IA14) 10 6................................................... koji su djelovali i u Zagrebu? ..................... Vjerojatnost nalaženja elektrona................. Konfiguracija u kojoj su sve orbitale jedne ljuske popunjene kao u neona (Ne) ...........................................47 ............. Početak početka (osnovna čestica) za Talesa iz Mileta je...................... prikazuje se oblakom točkica.................................. I A Test broj 09...................................... Ime i prezime.............................(IA15) 10 7........................................ .................................................................... kojeg zovemo........................ocjena..................(IA14) 10 5.......................................................................... Nabroji 2 kemičara..................... 1............................................................................................................................5 a za Empedoklesa i Aristotela je.......... Što?......... Objasni "Hundovo pravilo":............................................................................................(uvod) 10 3..... DA NE (IA12)10 4................................................... Što?............Datum..............................5 i vertikalne stupce:...........(uvod)5 2.......................................... dobitnici Nobelove nagrade......................... ................ Kako?............................................... Mendjeljejeva tablica Periodnog sustava elemenata ima horizontalne nizove :..Koliku masu ima 2 mola broma (Br)? 10 ukupno bodova...............Koliko treba odvagati srebra (Ag) za 0.. ako u boci ima 17 kg kisika ? 10 10.............. ..............................(IA16) 5 8.............................................................................................................

.................................................................. pa se ne zna tko ih je otkrio:.............................................. Kako?................................................... koji su poznati iz davnina..............2 XVII skupinu PSE zovemo.5 kalcija (Ca) u procentima...5 8.................2 XVI skupinu PSE zovemo.........................2 4.............. ako je ukupni tlak 10 kPa? 10 10................(IA21)10 7... 1 mol nekog plina ima volumen od 22..IA17) 10 . Koliko?......... koje pripadaju istoj skupini Periodnog sustava elemenata......................................2 XVIII skupinu PSE zovemo...... Kolika je masa vodene pare.... Kako?................................................................................................. Koliko? 10 9............................... Riječ kemija potiče od...................ocjena..........Koliko?......................... Kolika je masa 10 dm3 vodika (H2)......................Ako odvagnemo 12 gkalcijevog karbonata (CaCO3)........................................(IA14) 10 6....................4 dm3 a ima jedinki........................... postoji samo u kojem agregatnom stanju?....................2 II skupinu PSE zovemo........ imamo kalcija (Ca) u gramima............................................. DA NE 10 3........ Kako?............................. I A Test broj 10.............Datum.................................................Kako?.........................(uvod) 10 2........ Ime i prezime. ................................................ Kako?................. Elektronske konfiguracije su odgovorne za kemijske sličnosti kemijskih elemenata........................ zasićenog vodenom parom pri 300C....................... Čega?................................ Poznaješ li neke kemijske elemente..................... pri 1000C i tlaku od 1o kPa? 10 ukupno bodova...................................... I skupinu Periodnog sustava elemenata zovemo. 1........................................ Metalna veza...Kako?.........................48 zovu se...............

...................................... Prema suvremenoj predodžbi........ ako je temperatura od 150 C i tlak od 1 bahra ? 9.. bit će u masi i procentima svih elemenata ponaosob u spoju. to je eksperimentalna znanost bod 10 ostv............................................ Koliko? 10 8.............. Energija se može emitirati ili apsorbirati..49 5......... 4............ 1......................... koji po 1 kg razvija 150 dm3 etina : CaC2 + 2 H2O => C2H2 + Ca(OH)2 10 10..... ....................10................ pri normalnim uvjetima? 1o ukupno bodova.............Relativna atomska masa....4 g Pb.................. koje sudjeluju u kemijskoj reakciji.. 7.......... .......koji se nalazi u čeličnoj boci od 0...............ocjena........10..01................... pV = nRT. ne mijenja se tijekom kemijske reakcije 10 ..25 dm3.......(IA18) 10 6..............................................................To je znanost.............. Ukupna masa tvari.Koliki je maseni udio kalcijevog karbida (CaC2)).... Koji mogu biti tipovi kemijskih veza:................... 5.5...5 Ar .....Koliko treba odvagati antimona (Sb) za 1 mol antimona (Sb)? 10 7............. samo u ........ 6...10............. 3......... koja se bavi proučavanjem tvari i promjenama tvari....................................Ako odvagnemo 12 g amonijeva nitrata(NH4NO3)..... Koliko mola sadrži 2 dm3 bilo kojeg plina... 2.. 1............... I A 23 ODGOVORI I RJEŠENJA I A TESTOVA Test br.........67 x 10-27kg..... Izračunaj masu klora (Cl) . 414..........

... tako da je sastav svakog spoja stalan............................ 8......... Kemijski elementi se međusobno spajaju u stalnim masenim odnosima...................... Niels Bohr....... ukupno bodova 100... Odgovori i rješenja 1............................... 2........10. Izotopi su atomi elemenata određenog rednog broja (atomskog broja). 9............ Egipatsko doba.....50 paketima najmanje količine energije od E = hV.........................66 x 1o-27kg..............Br..10...........10......10....................... Po tri kemijska elementa sa sličnim kemijskim osobinama u triade (Cl.......5.. 3.............5..................................... 122........... 7..............10......................................... 1... 5...................................... 4...................... Test br.......... Delta E = hV...................................................... 4.................. koji se međusobno razlikuju u atomskim masama...02...............................................3 g NaOH..........................10..............J)...............10.............. Skraćeno ime (simbol) kemijskih elemenata se sastoji ...10......... 6......03 x 1023 .......10.............. K* + Br******* => KBr.......................................................... 10..

.............10.......................... 9............................ Ako dva kemijska elementa čine međusobno više spojeva.......... Metalnu vezu..... odnose kao mali cijeli brojevi.............. N---.10.... Izoelektronski................10................10. koje se spajaju sa određenom masom drugog kemijskog elementa......... F-..10........... 3.. 10.5......bod 10 ....03..... Mg++......... 4................................................6 x 1022 ..... 53............. Na+...................... 10000 puta manji....................................................10................89 g Ca(OH)2 ... Da bi elektroni morali da se ponašaju i kao val i kao čestica....... 8....... ukupno 100........ 6............................ 2....... ODGOVORI I RJEŠENJA 1...... onda se mase jednog kemijskog elementa.......... 7... To je raspodjela elektrona u nekom atomu............ O--......................................... 2............. 48.... Al+++.................. kada se pokušalo pronaći zlato (Au) iz neplemenitih metala.........................................10..............................................10... doba procvata umjetnosti i dr ......... TEST br.........48 g.5...... 5.......... Doba...51 od velikog početnog i ako ima drugog malog slova skraćenice latinskog imena kemijskog elementa................................ po ljuskama ...

.............. ukupno 100................... TEST br...10.............007 x 10 7m-1....................... 8...10... ODGOVORI I RJEŠENJA 1............................... 9................ koliko ima atoma u točno 0....... redni broj ljuske => 1 s 1 => broj elektrona u podljusci označava podljusku ........................ n...................... 5.................. 04.......................... odnose se kao mali cijeli brojevi................... definirane kemijske formule koja sadrži isto toliko jedinki......... 93............................. a to je ona količina tvari................................................... stvarajući vezivi elektronski par......10.. 2..........................5.............................. 32 elektrona (e-)...10...........10.............012 kg izotopa 12C......... 3................. 4....................................5. Pri istoj temperaturi i tlaku volumeni plinova koji međusobno reagiraju ili nastaju..............67 g NaOH.... 2 elektrona (e-).............. ..........5.......... RH = 1.............................. Poslije svakog sedmog kemijskog elementa.....10.......................................................... Atomi se mogu vezati.... tako da vezivi elektroni ostanu zajednički za oba atoma...5.............................. pri čemu se ne mijenja naelektrisanje pojedinih atoma...............................10................. 10.............60 g HCl i 102.52 podljuskama i orbitalama. dolazi osmi kemijski element s sličnim osobinama....

.... 91.........................5....................................10....5.................... 9................... 2 elektrona (e-)........................ kristala............................................... 74................................. ....10...10............5................ 10........10.................................. 5.......................10................................. ODGOVORI I RJEŠENJA 1.................g........... ........ 7....................... 1911............................ 9........ 8..... ........... 1869...................... 50 elektrona (e-)........................................5......................................... ukupno 100............................................ sadrže jednak broj čestica...10...10.............g................................ Dmitrij Ivanovič Medjeljejev .5.. Veći......................................................... ali suprotna spina...78 g..........10...10......12 g HCl...................... 6............53 6...................007 x 10 7m-1.....................10............. deuterij (D)....................... 1..... Osobine kemijskih elemenata su funkcije njegovog mjesta u tablici Periodnog sustava elemenata..... 14..... TEST br...... 7........... pri istoj temperaturi i tlaku............ Jednaki volumeni različitih plinova................................. 3............................................................................................... 4..... 8..... odnosno impuls (mV) i položaj u prostoru................................. 2....................14 g NaOH.............. 05..........10..........................................5.........10... Upravo zbog dvojne prirode elektrona (e-) i val i čestica nije moguće istovremeno odrediti njegovu brzinu....................................... Rutherford... O****** +******O = O2 .... 10..................... 8 elektrona (e-)..

...........6%........... kisika (O2) = 65............................................... 32 elektrona (e-).....razmještaj elektronskih parova oko središnjeg atoma.....10............ 2..................................... ...5........ 5............ 121..................................... 6...............................5................... Električna provodljivost................... sumpora (S) = 32............................ 4..................... Chadwick......... 7..........5..... 9....................... Bor (B)... 10.................... 1932............... toplotna provodljivost..............................................................................6 dm3.....................................10.. vodika (H2) = 2 % ............ 8.........................10...................................................................................................................................... 3........... Schredinger.........5...10.............................5....................................66 kPa.....10..10..........10.. 98 elektrona (e-)...................54 ukupno 100................... 06.98 g Al......... VSPER .................. 66...5... 26......................................................................... ODGOVORI I RJEŠENJA 1..... 1926.......................g..............3 %.sklonost ka mehaničkoj deformaciji.............g....................................... TEST br..

................. 3........................ po grč.... destilaciju.stojhejon..... 4.................... kožu škrob........... 2........66 g CuSO4x 5 H2O................ ali suprotnog (+) naboja. DELTA E = hV = h c RH ( 1 / n2 gornji ..................... TEST br.... 07............. 10.....55 ukupno 100... 249.............10............................. Subatomska čestica koja odgovara u naboju elektronu..................... 9............................... 1200 ........................75 k Pa............prvi pokušaj.1 / n2 donji) 10.....................14 g................. ODGOVORI I RJEŠENJA 1............ Početak eksperimentalnog ispitivanja.................................75 g platine (Pt)..10...... poznaju gips......... 9....06 kg.. 6121....10.........................................g............... 132.. 1794................. To je kemijsko računanje.................................. 8.10.. dobivaju čiste metale i čiste slitine (legure)......... sodu...................................................10..... 7...10.. Rihter..........10......10..... 487...................... .....10.. za dio kemije koji pronalazi formule........... sublimaciju........ 6.... 5.......riječi ......... vapno...........

.......08...L..................................... 5.10....... 7..... iona ili elektrona ......4.....022 x 1o23 molekula...................10................2.........10 6........ 1. 159.........................10.... 10.... atoma............ 2.. Svaka orbitala može primiti samo dva elektrona (e-) koji imaju suprotan spin.o22 x 1023mol-1 čija je jedinica mol-1.. 8.................. 6.....O......................8 g .......Q..5......56 TEST br..... 6........................ ODGOVORI I RJEŠENJA 1..........................................10.....................................10..... Elektronskim oblakom.......5............... 84...................95 g .......... To su izotopi sa istim masenim brojevima..... preko atomskog broja (rednog) 92.... Periode.....................................5.........10.....5.. 9.......... 3.................................... 4......53..5.....6......................7 ili K...........78 kPa...........................P.......N........................... ................10......................M...3.............. skupine................

............ Konfiguracija "zatvorene ljuske"...........10.................................. Krutom i tekućem agregacijskom stanju............................ Elektroni se u p...........57 ukupno 100... 2........................ 6...........5.10......................3........... DA ......5... pojedinih čestica........................ 7....4 % kisika (O2)... da broj nesparenih elektrona (e-) s paralelnim spinom bude maksimalan.............................................................................. vatra.. 40..5........................ 3...........08 g ili 40 % kalcija (Ca)..............................10................... 48 g ili 44.... zrak i zemlja........... voda............................... ODGOVORI I RJEŠENJA 1....... Voda...........3.... .....4..f orbitalama razmještaju tako. 5.......................................... TEST br. 4.............................10...... koje su najčešće atomi....... 12........ 09.............00 g ili 11 % ugljika (C)....5................ Prelog i Ružička...........................................d........

........2......................... 6.... 42 % kalcijevog karbida (CaC2).2................................... NE............... 4.................................00 g ili 59.......2. 6.... zemnoalkalijski metali................o2 g ili 35 % dušika (N2)........... 5............................... 7...52 mola kisika (O2)........... 8... kisikova skupina PSE...............Egipat.... kovalentna i metalna............................ 48. 9........022 x 1023 ...67 % kisika (O2).......5....... 7...........17 g .....10.........................10.............. Od arapske riječi hem....10..............................................10..................... 10............ Ugljik(C).........2............10........3..............10............. sumpor(S)............................................................................................... 8...............03 g ili 5 % vodika (H2)................................ 121................................ 0. inertni (plemeniti)plinovi........... 80..............75 g .................10...................................2......................... TEST br........08 g vodika (H2).......... 627 g polonija (Po)............................ ukupno 100... 9.......... ukupno 100......... Alkalijski metali........... 10.................. halogeni elementi............................................10.............3.......................10............................................58 8....5......................10......... 28........................... 3................................................. 2.... 0... Ionska....... ODGOVORI I RJEŠENJA 1..........................4 x 1023mol-1 .......................... ...... 4............... 4......10......8 g antimona (Sb).........................................

ili plinoviti (g).DIM. Primjer: * krute tvari. * mjehurići plina u tekućini .PJENA. smatra se sustav od dvije ili više faza.SUSPENZIJA. Disperzni sustavi mogu biti: * grubo-disperzni sustavi.EMULZIJA. * kapljice tekućine u nekoj drugoj tekućini . * kapljice tekućine u nekom plinu .59 I B 1 DISPERZNI SUSTAVI Pod disperznim sustavom.MAGLA. . od kojih je jedna (disperzna faza) fino razrjeđena u drugoj (disperzno sredstvo). mogu biti kruti (s). * molekularno-disperzni sustavi. I disperzna faza i disperzno sredstvo. * koloidno-disperzni sustavi. tekući (l). koje lebde u plinu . * čestice krutih tvari u nekoj tekućini .

Faraday. Ako se kroz koloidnu otopinu pusti zraka svjetlosti. Ovu pojavu možemo opaziti: ako sunčeva zraka pada u tamnu sobu. To je pojava raspršavanja svjetlosti na česticama koloidnih dimenzija.govorimo o "pravoj otopini". vidi kao potpuno bistra tekućina (l) .g. slika Tyndalov fenomen . otkrio M. a istražio J. ona će kroz koloidnu otopinu biti ocrtana.60 I B 2 TYNDALOV FENOMEN Ako se molekularno-disperzni sustav gledan prostim okom. Ako je promjer krute tvari (s) veći od 10-5 cm. ispunjenu prašinom ili u kinu zraka koja prenosi sliku .Tyndall. Ovu pojavu je 1857. takav sustav nazivamo koloidnom otopinom ili solom.ocrtana je svom dužinom. Prava otopina ne pokazuje Tyndalov fenomen. tako da čestice nisu vidljive čak niti pod mikroskopom.

61 I B 3 OSMOZA Zakon osmotskog tlaka. jer je koloidna otopina milion puta manja od "prave otopine" Osmotski tlak je hidrostatski tlak. Lijekovi. Kod stalne temperature. osmotski tlak ovisi samo o molarnoj koncentraciji otopine. pri kojem je brzina prijelaza molekula otapala iz otopine kroz polupropusnu membranu jednaka. kao u našoj krvi U protivnom. Osmotski tlak koloidnih otopina u usporedbi s "pravim otopinama" neznatan je. pa i do smrti. došlo bi do poremećaja. koji vrijedi za "prave otopine": pV = n R T ili pV = cRT c = koncentracija otopine može se primjeniti i na koloidne otopine. Potrebno je često da 2 otopine . Osmotski tlak pojedinih sokova u organizmu (krvi). točno je određen (78o kPa). koje dobivamo kroz injekcije u žile sadrže osmotski tlak. Osmoza je spontan proces. a to znači da osmotski tlak ovisi samo o broju čestica otopljene tvari. kao i na suspenzije. pri kojem molekule otapala prolaze kroz polupropusnu membranu iz razrjeđenije otopine u koncentriraniju otopinu.

Dijaliza se praktički upotrebljava kod pročiščavanja krvi. kaja ima za posljedicu izjednačavanje koncentracija. Za takve otopine kažemo da su IZOTINIČNI. I B 4 DIJALIZA Dijaliza se upotrebljava za odjeljivanje koloidnih otopina (koloidno otopljene tvari). kod bolesti bubrega. pomoću ultrafiltera (ili životinjske. zovemo DIFUZIJA. a ioni mogu.. Metoda se zasniva da koloidne čestice ne mogu proći kroz polupropusnu membranu.62 2 različitih tvari imaju jednake osmotske tlakova. od "prave otopine". slika : dijaliza . ili biljne ili umjetne membrane). Pojava neprisiljenog gibanja iona u otopini.

Prirodni koloidni sustavi su mlijeko. asimilacija.solova. Ovo nakupljanje vode (H2O) može ići do stvaranja gela. Zaštitno djelovanje gelova upotrebljava se i iskorištava pri izradi fotografskog materijala. Minerali.Graham. Disanje. Na stabilnost otopljenih tvari.63 i B 5 KOLOIDI Naziv koloidi dao je engl. Ovi koloidi se odnose na sposobnost adsorpcije. Hidrofobni koloidi : to su hidroksidi metala. .kemičar T. izmjena tvari u stanicama. više utiče molekula vode (H2O). Hidrofilni koloidi imaju težnju da adsorbiraju molekule vode. nego elektrostatski naboj. koje potom sprečavaju spajanje koloidnih čestica u veće čestice. jer su u koloidnom stanju u slojevima zemlje. vrši se preko koloida. magla. koje biljke crpe iz zemlje ne ipiru se oborinama. (hidratacija). razna vlakna. pa je time nastalo elektrostatsko odbijanje. jer sprečava koaguliranje. željezni hidroksid Fe(OH)3 i aluminijev hidroksid (Al(OH)3. koje sprečava udruživanje čestica i tako uvjetuje stabilnost koloidnih čestica .

koja potom sprečava spajanje koloidnič čestica u veće čestice. Isto tako koloidi su veziva sredstva ugrađevinarstvu ( cement). plastičnih masa (PVC. kod proizvodnje. aluminijev hidroksid (Al(OH)3). . Foto-procesi se odvijaju uz potporu koloida (AgBr). Staklo i porculan su koloidne tvari.solova. Ovo nakupljanje vode (H2O). imaju koloidne dimenzije. Hidrofilni koloidi imaju težnju da adsorbiraju molekule vode. Koloidni sustavi imaju ogromnu ulogu u tehnološkim procesima. pa time nastalo elektrostatsko odbijanje. Bojenje tkanina se vrši u koloidnim otopinama Ljepila možemo ubrojiti u kolidne tvari.64 Tako koloidi su uzroci procesima bez kojih ne bi bilo života u prirodi. bakelit) ubrajaju se u koloide . Zaštitno djelovanje gelova upotrebljava se i iskorištava pri izradi fotografskog materijala. Hidrofobni koloidi (željezni hidroksid Fe(OH)3. može ići sve do stvaranje GELA. nylon. Odnosi se na sposobnost adsorpcije. jer sprečava KOAGULACIJU. zovu se SOLOVI. jer molekule tih tvari. koje sprečava udruživanje čestica i tako uvjetuje stabilnost koloidne čestice .

boje i prehrambene proizvode. takođe sprečava izdvajanje masti. Emulgatori imaju veliku primjenu u: . .industriji boja i lakova. .65 I B 6 EMULZIJA Mlijeko je najpoznatija emulzija. jer sadrži mnogo sićušnih čestica masti.farmaceutskoj industriji.stabilizator masti. . Mlijeko je bijelo. Kazein djeluje kao emulgator . . a ne prozirno.kozmetičkim preparatima. Kazein u mlijeku.prehrambenoj industriji. Mast se u vodi ne otapa. Upotrebljavaju se da stabiliziraju kozmetičke preparate i lijekove.

voda na 100oC. više čestica ima dovoljno energije da savlada napetost površine i prijeđe u parnu fazu.66 I B 7 VRELIŠTE I LEDIŠTE OTOPINA Temperatura.LEDIŠTE. benzen na 80oC.kriskopska i ebulioskopska konstanta . naziva se . eter na 35oC itd. zovu se . mB DELTA t => povišenje vrelišta ili sniženje ledišta K => KK =>Ke .VRELIŠTEM. naziva se . Konstante povišenja točke vrelišta zovu se EBULIOSKOPSKE konstante (Ke). pri kojoj tlak pare raste. Normalno vrelište je pri tlaku od 101 kPa. Tako živa (Hg) ima vrelište na 35ooC. Kostante sniženja ledišta. Temperatura pri kojoj su tekućina (l) i kruta tvar (s) u ravnoteži.KRIOSKOPSKE konstante (KK). Temperatura pri kojoj se tlak pare tekućine (l) izjednači s tlakom pare iznad tekućine. Za razrjeđene otopine sniženje točke ledišta i povišenje točke vrelišta proporcionalno je molarnoj koncentraciji otopine. Tako imamo formulu: DELTA t = K mB / mA .

03 2 x Ar(O) = 32.: Izračunaj % sastav kalcija (Ca) u gipsu (CaSO4 x 2 H2O): 1 x Ar(Ca) = 40. pojedinih kemijskih elemenata u spoju ili molekuli. Tako razlikujemo: .empirijska formula prikazuje omjer pojedinih kemijskih elemenata u molekuli.08 g kalcija (Ca).00 ukupno 172.07 g sumpora )S). prikazuje vrstu i broj atoma. .KEMIJSKA REAKCIJA Kemijskom formulom označavamo određenu vrstu tvari.00 4 x Ar(H) = 4. koji grade molekulu. kako su atomi međusobno povezani u molekulu.67 I B 8 FORMULA SPOJA . Tipičan primjer je benzen: ima empirijsku formulu (CH). a strukturnu ( Primjer 2.00 g kisika (O).18 Ako odvagamo 172.08 1 x Ar(S) = 32.07 4 x Ar(O) = 64. . 32."prava" kemijska formula.strukturna kemijska formula prikazuje. 64.molekulska formula se dobije zbrajanjem atomskih masa. "pravu"formulu (C6H6).18 g gipsa (CaSO4x2H2O) imat ćemo: 40. . .

40 mol n(O) = m(O) / M(O) = 25.45 / 40.00 mol Dijelimo s najmanjim iznosom: N(Ca) : N(S) : N(O) : N(H2O) =>  0.84 / 32.63 / 16. koji sadrži 25 % Ca.08 / 172.03 g vode (H2O).60 mol n(H2O) = m (H2O) / M(H2O) = 36.08 % H: n(Ca) = m(Ca) / M (Ca) = 25.4 : 0.68 36.00 = 2.4 / 0. Potrebno je pridržavati se naputaka za pisanje kemijske jednadžbe i to: .635 mol n(S) = m(S) / M(S) = 12.07 = 0.2328 = 23. 12. 25.18 = 0.4 => => 1 : 1 : 4 : 5 = CaSO4 x 5 H2O Kemijske reakcije ili kemijske promjene.4 : 1. predstavljaju KEMIJSKE JEDNADŽBE.4 / 0.00 = 1.4 : 2 : 0.6 / 0.08 = 0.84 % S.63 % O i 36.00 / 18. Maseni udio kalcija (Ca) u spoju je: w(Ca) = M(Ca) / M (CaSO4 x 2H20) = Mr(Ca) / Mr(CaSO4 x 2H2O) = => 40.28 % Primjer 3: Izračunaj formulu spoja.

a desno produkti. To je neuništivost kemijskih elemenata pri kemijskim promjenama. svi kemijski elementi.69 1. Pri kemijskim reakcijama. Ipak osnovne tvari nisu iščezle. ali nikako se ne odnosi na jednakost samih supstanci. 2 H2O = 2H2 + O2 Ova bi jednadžba predstavljala prijelaz vode u praskavi plin. 3. a nove se stvaraju. njegovoj količini. kao posljedica kemijske promjene. niti po vrsti. a desna na lijevu. broj atoma pojedinih elemenata. odnosi se samo na održanje energije kemijskog elementa. lijevo u jednadžbi su reaktanti. moraju se nalaziti i na drugoj strani. 2. na obje strane jednadžbe. dok je: . Takva u obrnutom redu pisana jednadžba predstavlja sasvim drugu kemijsku promjenu. niti po količini. neke tvari pojedinačno iščezavaju. ali se ona stvorila. Primjer: 2 H2 + O2 = 2 H2O Vode nije bilo prije pomenute kemijske promjene. Znak jednakosti kod kemijskih jednadžbi. ne može se kao u matematici. To je neuništivost tvari. lijeva strana premjestiti na desnu. mora biti jednak na objema stranama jednadžbe tj. ukupna masa s jedne strane jednadžbe mora biti jednaka ukupnoj masi s druge strane jednadžbe. U kemijskoj jednadžbi. koji se nalaze na jednoj strani jednadžbe . Od tri molekule (2 vodika i 1 kisika) nastale su dvije molekule vode.

a kemijsko sjedinjavanje (sinteza) vodika i kisika može se izvesti. može se izvesti jakim zagrijavanjem vodene pare.0 g). po kojima se vrši kemijska promjena. Iz reakcije (2H2O + O2 = 2H2O) čitamo da 2 mola vodika (4 g) i 1 mol kisika (32. da bi se dobilo 1 g vode? 36 g vode se dobije sa 4 g vodika 1 g vode se dobije sa X g vodika X = 0. koliko se može dobiti grama vode sa 1 g vodika? 4 g vodika daje => 36 g vode 1 g vodika daje => X g vode X = 9 g vode 2. vodika. ako smjesu reaktanata zagrijemo ili kroz nu propustimo električnu varnicu. Razlaganje vode na sastojine. daju 2 mola vode (36.70 2 H2 + O2 = 2 H2O predstavlja sjedinjenje (sintezu) kisika i vodika u vodu.111 g vodika za 1 g vode Isto tako možemo napisati i za kisik: . Iz ove reakcije možemo dobiti odnose: 1. koliko bi se grama trebalo uzeti. koliko se dobilo vode sa 1 g kisika? 32 g kisika (1 mol) => 36 g vode 1 g kisika => X g vode X = 1. Iz kemijske jednadžbe možemo pročitati i masene odnose.125 g vode 3.0 g).

1 g ili 11. analie enin . pri čemu nastaju nove tvari. omogućuje da izračunamo maseni udio svakog pojedinog elementa u spoju ili procentni sastav. Koliko grama i procenata kisika dolazi na 100 g vode? 18 g vode ima 16 g kisika 100 g vode ima X g kisika X = 88.1 % vodika.888 g kisika za 1 g vode Iz formule možemo vidjeti da u 18 g vode ima 2 g vodika i 16 g kisika.rastavljati). Kemijske reakcije pri kojima iz jedne tvari nastaju dvije ili više novih tvari zovemo rastavljanje ili ANALIZA (grč. Poznavanje masenog udijela pojedinih eklemenata u spoju. omogućava da se izračuna empirijska formula spoja. sintitheum . Analiza uz potporu električne struje zove se ELEKTROLIZA. Koliko grama vodika dolazi na 100 g vode? 18 g vode ima 2 g vodika 100 g vode ima X g vodika X = 11.to je proces u kojemu se pregrupiraju kemijske veze.9 % Poznavanje kemijske formule tvari. Takva reakcija je reakcija spajanja ili SINTEZE (grč. Kemijska reakcija . .71 36 g vode se dobije iz 32 g kisika 1 g vode se dobije iz X g kisika X = 0.spajati).

označavamo određenu vrstu tvari. Da bi smo našli formulu spoja. Primjer: zapalimo drvo. Kemijske reakcije se odvijaju svud oko nas. veoma su česte. Sok od grožđa pređe vrenjem u vino. Osim sinteze i analize. atomsku masu elementa (Ar). njegovu masu. ono gori i izgori. potrebno je znati procentni sastav spoja. . a nastali pepeo je nova tvar. a strukturna formula pokazuje i kako su atomi međusobno vezani. postoje i druge vrste kemijskih reakcija. komad željeza korodira na vlažnom zraku itd.72 Kemijske reakcije u prirodi i industriji. Kemijskom formulom. Posebnu razliku uočiti: empirijska formula prikazuje omjer pojedinih elemenata u molekuli.

.isparavanje (hlapljenje) .ultrafiltracija gdje se odvaja koloidna faza od sredstva. To je metoda odjeljivanja naglim taloženjem . koji omogućuju analizu tvari. . . .koagulacija je prijelaz sola u grubo-disperzni sustav. . To je gibanje iona određenim smjerom prema pozitivnoj (+) ili negativnoj (-) elektrodi. .73 I B 9 REAKCIJE RASTAVLJANJA TVARI To su postupci.filtracija gdje se odjeljuju neotopljene krute tvari (s) od tekućina (l).sublimacija je prelaženje krute tvari (s) u plinovito stanje (g) bez taljenja.gdje se otopljene krute (s) tvari odjeljuju od otapala.elektroforeza.odjeljujemo vlagu od neke krute (s) tvari.sušenje . . .mrvljenje krutih tvari drobilicama ili mlinovima. . .prekristalizacija je izlučivanje otopine u obliku kristala.postkrepicitacija ili sutaloženje.

log ( c(H+) / mol dm-3) Isto tako možemo reći da je pOH negativan logaritam množinske koncentracije hidroksilnih iona: pOH = . Tako imamo poredak po jačini kiselosti: .log (c(OH). pH = 7 je neutralna sredina.74 I B 1O pH VRIJEDNOST pH vrijednost je mjera kiselosti. pa kažemo da u tom položaju spojevi niti su kiseli niti bazni./ mol dm-3 Skala kiselosti ili pH skalu možemo prikazati: O 1 1 -1 10 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 -2 -3 -4 -5 -6 -7 -8 -9 -10 -11 -12 -13 -14 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 Za kemijski čistu vodu pri 25oC pH = 7. U tom položaju pH skala ne pokazuje ni kisela niti bazna svojstva. To je negativni logaritam koncentracije oksonijevih iona ili pH = .

5 (vapneno mlijeko) = 11.8 (mlijeko) = 7 (destilirana voda) = 7. baza.5 (ocat) = 3 (sok od naranče) = 3. Za brzo određivanje jakosti kiselosti najpogodniji je univerzalni indikatorski papir. Samo jedan primjer od mnogih: Ako bi se promjenio pH ljudske krvi samo za o.5 (HCl i želudčana kiselina) = 2 (sok od limuna) = 2.pH metar.4 (krv) = 10. Koliko je važno voditi računa o mjeri kiselosti. kiselina .1. ljudske tekućine itd.5 nastupila bi smrt. soli i ostalih tvari.75 pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH pH = O .5 (vino) = 4 (sok od rajčice) = 5 (crna kava) = 6 (urin) = 6. I B 11 KISELINE . a za točno određivanje kiselosti rabi se aparat .9 (amonijak) = 13-14 (natrijev hidroksid) Mjera kiselosti se rabi za ispitivanje kakvoće tla.

koje u vodenim otopinama povećavaju koncentraciju vodikovih (oksonijevih)iona. koje mogu dati proton nekoj drugoj tvari.2 NaCl + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HCl Skoro svi elementi. dvoprotonske. a neki ne grade neposredno spojeve s kisikom: SO2 + H2O => H2SO3 ili . i višeprotonske. sintezom vodika i nekog nemetala. Prema N. CaO.Arrheniusa (švedski kemičar) kiseline su tvari. Kiseline mogu biti jednoprotonske. kako metali.H2 + Cl2 => 2 HCl . Neki oksidi u reakciji sa vodom reagiraju burno.76 Prema definiciji S. CO2. Fe2O3.Bronstedu kiseline su tvari. tako i nemetali jedine se s kisikom i daju odgovarajuće okside (Na2O. Kiseline uglavnom nastaju reakcijom nemetalnog oksida i vode. P2O5 i dr.). neke treba ugrijati da bi došlo do reakcije. SO2. Jednoprotonske imaju jedan atom vodika.SO3 + H2O => H2SO4 . Po ovoj teoriji kiseline su proton-donori. utjecajem jedne kiseline na sol druge kiseline: . a višeprotonske više od dva atoma vodika. dvoprotonske dva atoma vodika.

modri lakmus papir se oboji u crveno. Zajedničke osobine kiselina su: .SLABE KISELINE H2SO3 (sumporasta kiselina) . Kiseline čine važnu grupu spojeva.kiselog su okusa. .pozitivan oksonijev ion se može zamijeniti ionom metala. . uz oslobađanje vodika . ili H2ZnO2 kada djeluje kao kiselina. Po jakosti kiseline možemo svrstati: .stvaraju soli.JAKE KISELINE HClO4 (perklorna) H2SO4 (sumporna kiselina) HJ (jodovodična kiselina) HCl (klorovodična) HNO3 (dušićna kiselina ) .77 CO2 + H2O => H2CO3 CaO + H2O => Ca(OH)2 CO2 + 2NaOH => Na2CO3 Tako razlika između kiselih i baznih oksida daje i različite produkte. . Međutim ima i amfoternih oksida (koji se ponašaju i kao kiselina i kao baza).vodene otopine kiselina provode električnu struju. Tipičan primjer je cinkov oksid (ZnO). . koji gradi Zn(OH)2 (kada djeluje kao baza.

I B 12 BAZE ili LUŽINE .78 H3PO4 (fosforna kiselina) HF (fluorovodična kiselina) HNO2 (dušikasta kiselina) CH3COOH (octena kiselina) . kod vršenja kemijskog pokusa ukojem nam kao reaktant sudjeluje kiselina. Voditi računa o jačini i koncentraciji kiselina.VEOMA SLABE KISELINE H2CO3 ( ugljična kiselina) HClO (hipoklorasta kiselina ) HCN ( cijanovodična kiselina) H2S (sumporvodična kiselina) H2O (voda) Jedno veoma važno upozorenje. Jedno zlatno pravilo glasi: " nikada ne sipati vodu u kiselinu (VUK) nego oprezno dolijevati kiselinu u vodu KUV).

Kao što je za kiseline bitan oksonijev ion (H3O+).uticajem nekih metala na vodu: 2 Na + 2 H2O => 2 NaOH + H2 . Otuda ima lužine. najviše se upotrebljava u graditeljstvu. Crveni lakmus papir modre. Uporaba natrijevog hidroksida je najveća u proizvodnji papira. tekstilnoj industriji. Prema Arrheniusu lužine su tvari. na soli slabije baze: 2 NaOH + FeSO4 => Fe(OH)2 + Na2SO4. koje povećavaju koncentraciju hidroksilnih iona u otopini. šampona. proizvodnji sode. Baze imaju lužnat okus na sapun. industriji celuloze. . .uticajem jače baze. To su spojevi kationa metala i aniona kiselinskog ostatka. Kalcijev hidroksid (gašeno vapno). proizvodnji deterđenata.79 Baze su spojevi. koji sadrže hidroksilne ione. sapuna. I B 13 SOLI Soli označavaju određenu skupinu spojeva. Baze nastaju: . Vodene otopine provode električnu struju.otapanjem metalnih oksida u vodi: CaO + H2O => Ca(OH)2. Najveću uporabu imaju natrijeva baza (NaOH) i kalcijeva baza (Ca(OH)2). proizvodnji sredstava za bijeljenje i dr. tako je za baze karakterističan hidroksilni ion (OH-).

kalcijev fosfat .Ca(PO4)2 .amonijev karbonat .CaCl2 .kalcijev sulfat .Ca(H2PO4)2 .NH4HSO4 . zove se neutralizacija.NH4H2PO4 .NH4Cl .amonijev klorid .CaHPO4 .Ca(HSO4)2 .kalcijevklorid .amonijev hidrogen sulfat .kalcijev karbonat .kalcijev dihidrogen fosfat .(NH4)2CO3 .Ca(HCO3)2 .CaCO3 .amonijev hidrogen karbonat . Svaka sol sadrži metal i kisikov ostatak: HCl + NaOH => NaCl + H2O ili H2SO4 + 2 NaOH => Na2SO4 + 2 H2O Navest ćemo neke primjere kalcijevih i amonijevih soli: .(NH4)2SO4 . Soli kao što su: . Pri ovoj reakciji nastaje sol i voda. bez obzira kako je sol nastala.kalcijev hidrogen fosfat . Pri reakciji između kiselina i baza nastaju soli.80 Nazive su dobili na osnovi naziva metala.NH4HCO3 .kalcijev hidrogen sulfat .CaSO4 .amonijev fosfat I B 14 NEUTRALIZACIJA Reakcije između baza i kiselina.(NH4)2HPO4 .(NH4)3PO4 .amonijev hidrogen fosfat .amonijev sulfat .amonijev di hidrogenfosfat . Vodene otopine soli provode električnu struju.kalcijev hidrogen karbonat .

koji su sposobni da budu zamijenjeni metalima ne budu zamijenjeni. Tako nastale soli sadrže jedan ili više vodikovih atoma. H2SO4 + NaOH => NaHSO4 + H2O H3PO4 + NaOH => NaH2PO4 Analogno kiselim. amonijev fosfat) Evo nekoliko tipičnih primjera neutralizacije: .bolesnici s velikom kiselošću želudca. Kod višebaznih kiselina. Proces neutralizacije primjenjuje se u svakidašnjem životu.CaCO3 + ne sadrže ni H niti OH-. uzimaju bazične preparate.u proizvodnji amonijevih soli.81 .NaCl. One sadrže jednu ili više hidroksilnih skupina. To su: Ca(OH)Cl Al(OH)2Cl Neutralizacija je reakcija u kojoj se iz vodikovih iona i hidroksilnih iona nastaje sol i voda. koji se mogu zamijeniti metalima i zovu se kisele soli. to jest da svi atomi vodika. koje nisu zamjenjene kiselinskim ostatcima. zovu se neutralne soli. . neutralizacija može da bude djelomična. pa ćemo navesti primjere: . . kao umjetnih gnojiva (amonijev nitrat.Na2SO4. amonijev sulfat. . postoje i bazne soli.

3 NaOH + H3PO4 => Na3PO4 + 3 H2O .CaO + CO2 => CaCO3 . Međutim neutralizacija se događa i kada međusobno reagiraju anhidridi kiselina.Ca(OH)2 + 2 HCl => CaCl2 + 2 H2O . ali u tom slučaju ne nastaje voda: . SO3 je anhidrid sumporne kiseline (H2SO4). .2 NaOH + H3PO4 => Na2HPO4 + 2 H2O .NaOH + HCl => NaCl + H2 .Na2O + CO2 => Na2CO3 .NaOH + H3PO4 => NaH2PO4 + H2O Ovih nekoliko kemijskih jednadžbi.2 NaOH + H2SO4 => Na2SO4 + 2 H2O .CaO + SO3 => CaSO4 U ovom slučaju (CO2) je anhidrid ugljične kiseline (H2CO3). koje mijenjaju boju. baznoj ili kiseloj sredini. I B 15 INDIKATORI Indikatori su tvari.Al(OH)3 + 3 HCl =>AlCl3+ 3 H2O . a CaO je anhidrid kalcijeva hidroksida (Ca(OH)2).82 . pokazuje da u reakciji neutralizacije kiseline i lužine uvijek nastaje sol i voda. prema tome da li se nalaze u neutralnoj.

pa nastaju nove čestice s manjom energijom. ili boju koji razvija: .FENOL-FTALEIN u kiseloj sredini bezbojan.LAKMUS PAPIR u kiseloj sredini crven.REAKCIJE U svakoj kemijskoj reakciji dolazi do preraspodjele elektronskog oblaka atoma. a u lužnatoj žut . . Za brzo određivanje najpogodniji je univerzalni lakmus papir.METIL-ORANŽ u kiseloj sredini crvenkast. a u lužnatoj crvenoljubičast. Ustvari dolazi do preraspodjele elektrona (e-).METIL-CRVENO u kiseloj sredini crven.83 Najuobičejaniji indikator je lakmus papir. a u lužnatoj modar . Ali poznajemo još nekoliko indikatora. koji se rabe s obzirom na vrstu spoja. a za veoma točno određivanje kiselosti upotrebljava se pH-metar. I B 16 REDOKS . a u lužnatoj žut .

Oksidaciono sredstvo se tijekom redukciono . Oksidacija i redukcija nerazdvojno su vezane jedna za drugu. atom ili ion gubi elektrone (e-). u kojoj neka molekula. jednak je broju elektrona (e-).redukcione reakcije vezane za prijenos elektrona (e-). tako da oni pripadaju više atomima klora (Cl) nego atomu ugljika (C). što ih prima oksidaciono sredstvo. Reakcija u kojoj neka molekula. Reakcije. pa zato jače privlače zajedničke elektronske parove. Uzmimo primjer: 2 Na + Cl2 => 2 Na+ + 2 Cl- . među atomima metala. atom ili ion prima elektrone (e-). u kojima su moguće reakcije oksidacije i redukcije. Kako su reakcije povezane sa prijenosom elektrona (e-). ali u tom slučaju dolazi do preraspodjele elektronskog oblaka oko svakog atoma. moraju imati jedno oksidacijsko i jedno redukciono sredstvo.84 Višak energije oslobađa se u obliku svjetlosti i topline. U kemijskim reakcijama.oksodacione reakcije reducira. Broj elektrona (e-) što ih oslobađa redukciono sredstvo. zove se reakcija redukcije. a redukciono sredstvo oksidira. nastaju spojevi. Jasno je da su oksidaciono . Sustavi. zove se reakcije oksidacije. C + 2 Cl2 => CCl4 Atomi klora su elektronegativniji od atoma ugljika.

koji pokazuje u kojem se oksidacijskom stanju nalazi element u pojedinom spoju.85 Prije reakcije i natrij i klor su imali naboj O. gubi jedan ili više elektrona. natrij u jednopozitivan ion. Redukcija je proces primanja elektrona (e-). . Oksidacija je proces u kojem neki atom. I B 17 OKSIDACIJSKI BROJ To je broj. a klor u jednonegativan ion. Nakon reakcije atomi prelaze u ione.

oksidacijski broj zemnoalkalijskih metala (Mg.Rb.Ba) uvijek je ( + 2) .Cl. .K. na osnovi odgovarajućih pravila. a u hidridima je ( .oksidacijski broj vodika u svim spojevima sem u hidridima je ( + 1).2). I B 18 JEDNADŽBA OKSIDACIJE I REDUKCIJE .Br) je ( .1) .oksidacijski broj halogenih elemenata (F. koji nisu građeni ionski i kod kojih atomi nemaju naboj.Na.Ca.Cs) uvijek je ( + 1) . oksidacijski broj treba pripisati svakom elementu.oksidacijski broj svih elemenata u elementarnom stanju je O . a u peroksidima ( .86 Kod određivanja oksidacionog broja spoja moramo voditi računa o pravilima: .J.oksidacijski broj kisika je u svim spojevima sem u peroksidima ( .oksidacijski broj alkalijskih metala (Li.1) Kod spojeva.1).

tako da toplina. koji se kemijski mijenja. prelazi iz okoline u sustav. zovu se . koje se događaju.endotermne promjene .87 I B 19 EGZOTERMNE I ENDOTERMNE PROMJENE One kemijske promjene ili reakcije. ili bilo koji drugi vid energije.

. Ime nastalo od grč....... Egzoterman proces je proces u kojem sustav predaje toplinu okolini: DELTA H < O Endoterman proces je proces u kojem sustav prima toplinu od okoline: DELTA H > O I B 20 TESTOVI Test br...... Svaki proces u kojem se oslobađa toplina naziva se egzotermnim procesom........ Svaki proces u kojem se troši toplina..riječi exo ..Što?..........01................88 ili reakcije..................... 1.................. Ime nastalo od grč............................ koje se događaju................ zovu se egzotermne promjene ili reakcije........................................ tako da toplina prelazi iz sustava u okolinu.... Pod disperznim sustavom se smatra...................................................vani i thermos ........ riječi endon ....... .............topao...................... One kemijske promjene ili reakcije..... ................... naziva se endotermnim procesom....Datum... Ime i prezime................unutra i thermos topao.

......... Koja je najpoznatija emulzija?................................ Koliko se može dobiti vode (H2O) od 2 g vodika? (IB8) 10 7. ............ To je..............................................................(IB9) 10 8.....................................Napiši formulu:kalcijevog klorida:............................ .....................(IB1) 10 2................................ Što je to pH?........................................ Prirodni koloidni sustavi su...5 ukupno bodova...............................................(IB11) 10 10............................... .................................(IB4) 10 4................................................................................................................................................................................. Što?.........89 ............................. Što su kiseline prema Arheniusu?.............ocjena....................................................................................... Što?..............................................................................................................(IB3) 10 3.....................................................................(IB10) 10 9................................................................... Što je to osmoza?........................5 amonijev fosfat:......................................... Nabroji reakcije rastavljanja tvari:........................................................................................................ Reakcija 2 H2 + O2 => 2 H2O.........................Datum.................................................. ....... Endotermne reakcije ili promjene su one kemijske reakcije................... Ime i prezime.............................. I B Test broj 02............... koje se događaju tako da (nastavi):..................... pomoću ultrafiltera.............................................................................................................................................................. .........................................................................(IB6) 10 6.........................................(IB5) 10 5.... U uporabi je za odjeljivanje koloidnih od "pravih" otopina......... .................................................................................................... 1...........................................(IB19) 10 ....................................

...... Kako?.......... To su................................................................. atom ili ion........................................................ prima elektrone... Jednadžba oksidacije i redukcije bi izgledala........5 amonijev hidrogen fosfat:..................5 6......... Da bi smo našli formulu spoja........IB16) 10 5.....................Datum................. Reakcije u kojiima neka molekula.......... zovemo............................................Što?....................................... Navedi sve jake kiseline koje poznaješ: ........ 10 ukupno bodova......................... Što................ nastaju dvije ili više tvari............................................... One sadrže jednu ili više hidroksilnih skupina (OH).................................................. Oksidacijski broj...................Reakcije iz kojih iz jedne tvari....(IB8)10 9..... postoje i bazne soli................................ ........ 10 10...(IB11)10 8................ .................(IB17)10 3.... Izračunaj procentni (%) sastav natrija (Na) u natrijevom hidroksidu (NaOH).......90 2........................................ zove se. Ime i prezime....... Kako?....... to je broj.........(IB14)10 7.................. koji pokazuje (što)?....................... potrebno je znati... Napiši formulu za kalcijev hidrogen sulfat:.... I B Test broj 03.......... Analogno kiselim......... Tablica jakosti kiselina........ ...............................ocjena................................... koje su zamjenjene kiselinskim ostatkom....... Kako? (IB18)10 4............

............................. Što?.................. Tako je osmotski tlak krvi:........................ocjena... Koliko bi se vode dobilo iz reakcije 2 H2 + O2 => 2 H2O iz 2 g kisika? 10 8..................................... Ime i prezime.......................................... bez kojih ne bi bilo života u prirodi...........Naqcrtaj skalu kiselosti: 5 5 (IB10)10 ukupno bodova.........................................Empirijska formula prikazuje.................5 a desno su...................... koje poznaješ iz tablice slabe kiseline:..........................(IB3) 10 3...... (navedi primjer).(IB5)10 4..................... Što?.............. U kemijskoj reakciji lijevo su........................................................................... kao zakon osmotskog tlaka? ......................................................... To je......................................... ...... ...........................5 7........................................Navedi primjere svih kiselina...5 česice krutih tvari u nekoj tekućini................................... I B Test broj 04....................................................................................................................(IB8) 10 9........................ Što?...Datum........................ Koloidi su uzroci procesima.................................(IB1) 5 2...... ............................ Koja se to plinska jednadžba može primjeniti..........(IB11)10 10. Mast se u vodi OTAPA NEOTAPA Kazein u mlijeku NESPREČAVA SPREČAVA izdvajanje masti 5................. Što?..: krute tvari lebde u plinu..........................91 1.................................... Osmotski tlak pojedinih sokova u tijelu je točno određen............... Disperzni sustavi.....(IB3)10 6..................Što?.. To je................

............................................2 pH NaOH iznosi...(IB17)10 3.............................. .. atom ili ion gubi elektron................................................................................ocjena....................... ..............................................................................................Izračunaj procentni sastav kalcija (Ca) u gašenom vapnu (Ca(OH)2)? 10 9......Koliko?.(IB7) 10 10................................. koje se događaju tako da (nastavi):.................................................................................................................................................... Kako? .............................................................. u kojoj neka molekula...Koliko?.............Pojava neprisiljenog gibanja iona ili molekula u otopini koje ima za posljedicu izjednačavanje koncentracija............5 6................ Reakcije.......(IB19)10 4.. Koliko?............................ Ime i prezime............................ Koliko?........Zovemo......... .........................Sublimacija je............Datum............................ ........ I B Test broj 05.............................. Egzotermne promjene ili reakcije su one kemijske promjene ili reakcije...................... Oksidacioni broj svih kemijskih elemenata u elementarnom stanju je.........................2 pH octa iznosi.2 pH želudčane kiseline..............................................2 pH soka rajčice iznosi................................................................................................................................................................................................. je reakcija u kojoj iz (čega?) ........................................................................92 1....................................................................(IB3)10 ukupno bodova.inosi.......................................(IB9)10 8............................ Napiši formulu za: kalcijev sulfat:............................................................... Koliki? .........5 5....................................5 amonijev dihidrogen fosfat:.................................. zove se.....................Što je to ebulioskopska konstanta?........... Mjera kiselosti (pH) za urin iznosi................................................................................................ Što?.........................................................................................5 nastaju.....................................................................................Kako?............ Koliko?...............................(IB19)10 2.............................2 7............................................ Neutralizacija.....

................................. Disperzni sustavi: kapljice tekućine u nekom plinu...................................pH soka limuna iznosi............................. Koliko?................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ Gdje se emulzije upotrebljavaju?...................................2 pH crne kave iznosi... ................................................................... Koliko?..................5 kapljice tekućine u nekoj drugoj tekućini.........2 pH mlijeka iznosi.........................................................................................................................(IB3) 10 7.................. Svaki proces............... ................................................... u kojem se oslobađa toplina........................................ Što je to?.......... Zašto je osmotski tlak koloidnih otopina u poređenju s "pravom" otopinom neznatan?................................................................................................ ....2 pH krvi iznosi.....................................................................................................................(IB1) 5 2................................................................. Ovo nakupljanje vode može ići do stvaranja gela (nastavi):...........................................................93 1.............. Kakvi to koloidi imaju težnju da adsorbiraju molekulke vode koja potom sprečava spajanje koloidnih čestica u veće čestice........ Koliko?..................... I B Test broj 06........ ........ 1....... Navedi vrlo slabe kiseline..................................................Što je to vrelište?.....................Što je to?......................... Kako?...................Koliko grama treba uzeti vodika.........................................................................................................(IB9)10 9.... koje poznaješ:............................................. Ime i prezime........................................ da bi se dobilo 2 g vode iz reakcije: 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 8.................ocjena...................................................................................................................(IB7) 10 6....................................... Što su to izotonične otopine?......(IB6) 10 5..................................................................2 pH soka naranče iznosi....................... .....10 ukupno bodova........................................2 10........................Datum.... Koliko?............ ...........10 4.. naziva se......... .Što se to odvaja ultrafiltracijom?................................................................................................................................................................................ .............................(IB3)10 3....................................... Koliko?......

...... Kako?.................................................................................... zove se.....................................................................................(IB14)10 4 Napiši način nastanka kiselina sintezom nekih nemetala s vodikom? (IB11) 10 5........................(IB7) 10 10..................94 .............................................. Analiza uz potporu električne struje.....(IB9) 10 8.... zove se...................... atom ili ion prima elektron.................................................. da bi se dobilo 2 g vode iz reakcije: 2H2 + O2 => 2 H2O 10 ukupno bodova............................................(IB11) 10 6.....................(IB16)10 3............... Napiši formulu kalcijevog hidrogen karbonata:....................................................................Kako se zove konstanta sniženja točke ledišta?...............ocjena............5 amonijev hidrogen karbonat:............................................................... ............................................................................................................ Koliko treba uzeti kisika... Izračunaj procentni sastav (%) kalcija (Ca) u kalcijevom sulfatu (Ca SO4)? 10 9.............. I B Test broj 07.....................................(IB19) 10 2...........................................................................Datum................................................ ........ Prema Bronstedtu kiseline su tvari (nastavi)................. Kako? ........... ......................................... .........................(IB8) 10 7................................................ Što je to koagulacija?.......... Ime i prezime.................................. Reakcije u kojoj neka molekula........

.......................................... pri kojem je brzina prijelaza molekula otapala iz otopine kroz polupropusnu membranu RAZLIČITE JEDNAKE (IB3) 10 3....95 1........ u kojem se troši toplina.........................................Što je to ledište?........................ kod kemijskih pokusa............................ .................................. Koje to građevinsko vezivo. Jedno upozorenje....................5 5................... Što je to?.............................................................................................. Svaki proces...........Koliko ima vodika u 200 g vode........................................ Kako?............................................................... Mjehurići plina u nekoj tekućini..........................................................................................................................5 a što KUV?.......................................Reakcija 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 8..................... možemosmatrati koloidima?.. naziva se.......................................................... I B Test broj 08............................................................... Ime i prezime.......................................Reakcije...............(IB5) 10 6.....(IB7) 10 7.................................. ........................ pri čemu nastaju nove tvari...(IB5) 5 koji to građevinski materijal možemo smatrati koloidima?.. Navedi neke solove...............................................ocjena............ ................................Datum.Što se to filtriranjem odjeljuje?...... a ioni mogu......................(IB8) 10 9............................................................................................................. .......5 ukupno bodova...... Što znači VUK?................................................................10 2 Osmotski tlak je hidrostatski tlak............................................................ koje poznaješ?.................................................................. Metoda se zasniva da koloidne čestice ne mogu proći kroz polupropusnu membranu ...............Što? ... To je....(IB9) 10 10.. .............................. ................................................................ 1.................................... Kako se zove?... U uporabi je kod pročiščavanja krvi kod bolesti bubrega.................................................. pri kojima se pregrupiraju kemijske veze............................ Disperzni sustavi...................................................................................... ......................................................(IB19) 10 ...........................................................................(IB4)10 4............................................................... .............................

............................................................................5 za kalcijev di hidrogen fosfat:.....2 ................................................................................... Ime i prezime..........(IB4) 10 10................ mogu biti kojeg agregacijskog stanja? ................................................ .........................................................Koliko grama kisika dolazi u 200 g vode............................................................................................................................................ kako nastaju lužine otapanjem metalnih oksida u vodi: (IB12)10 6............................................5 5......................Što to pokazuje empirijska formula :........................................Datum..............................................96 2............................................................................................................... Iznosi...................2 ..............2 ................Izračunaj procentni sastav (%) natrija (Na) u čilskoj šalitri (NaNO3): 10 9... I B Test broj 09............................... uticajem vode na anhidride kiselina: (IB11)10 7.............2 ....................................................................................ocjena.................................................(IB8) 10 8......... 1............................................... I disperzna faza i disperzno sredstvo................ Napiši 5 primjera neutralizacije:.............. Oksidacijski broj vodika u gotovo svim spojevima je.............Napiši način nastanka kiselina......................................................................... ..........5 oksidacijski broj vodika u hidridima................ Ok kojih su materijala izgrađene membrane........... Iz reakcije 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 ukupno bodova..........2 4.. Koliko?............... Koliko?........(IB17) 10 3........................................... Navedi primjerom.............................. koje se rabe kod dijalize?...............Napiši formulu za kalcijev hidrogen fosfat:.......

............97 .......................................................................................(IB9) 10 10................ .............. Ime i prezime..........(IB8)10 8...... otkrio M............... a istražio J...... koristi se pri izradi fotografskog materijala......................................................ocjena..........................................g..................... moraju se nalaziti i na drugoj strani........................................... To je iz zakona............. . ............. Koliko grama vodika treba uzeti..........Što je to elektroforeza?............................(IB8) 10 9............. da bi dobili 150 g vode? Iz reakcije 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 7..........................(IB1) 10 2............... Označi koloidnu tvar DRVO STAKLO DA NE CEMENT (IB3) 10 10 METAL PORCULAN 5................ Kako nastaju kiseline? Djelovanjem jedne kiseline na sol druge kiseline (IB11) 10 ukupno bodova.........................................................Tyndall?......................................................................... Egzoterman proces.... Što?..................(IB5)10 6......................................(IB2) 10 3.............................. ..................... Dali je osmoza spontan proces? 4................................... Kojeg?.................. Zaštitno djelovanje gelova.. I B Test broj 10........................................ DELTA H je..................................................... Svi kemijski elementi..........................................................................Faraday...........................Datum.......................................................... Koju to pojavu je 1857........................................ koji se nalaze na jednoj strani jednadžbe...... 1..... "Prava" kemijska formula prikazuje... jer (što?) .........................5 ........................................

.................................................................................................................. .......(IB19) 5 2..... Kako nastaju kiseline? sintezom nekih metala sa vodikom? (IB11)10 8.............. Navedi primjer: (IB14) 10 4................ Indikator lakmus papir mijenja boju....5 u baznoj sredini............................... Neutralizacija može nastati i kada međusobno reagiraju anhidridi kiselina i lužina.. I B 21 ODGOVORI I RJEŠENJA I B TESTOVA Test br.................... Kako nastaju lužine................ Oksidacijski broj alkalijskuh metala je............................ Koliko grama vode se može dobiti iz 10 g vodika...1 odgovor i rješenje ....... Što?.. Kiliki?.......(IB17) 5 3.................98 endoterman proces................ Koliko procenata (%) ima žive (Hg) u živinom sulfatu (HgSO4)? 10 ukupno bodova....................(IB8) 10 9....... U kiseloj sredini......... Koliko?.(IB10) 10 6............ Koliki?..... pri 250C iznosi............................................................5 5.. Kiselost (pH) čiste vode. ali u tom slučaju ne nastaje voda......................................................................................................ocjena. Iz reakcije: 2 H2 + O2 => 2 H2O 10 10...5 a zemnoalkalijskih metala.............. Strukturna kemijska formula prikazuje.............................. DELTA H je............................... uticajem nekih metala na vodu? (IB11) 10 7..........

.............................................. 7... 10...................disperzno sredstvo 10.................................... boje itd.10 10............................................. ........................................................................... 5...........10 9... pri kojem molekule otapala..........................................................99 1 Dvije ili više faza......1 prekristalizacija.............................. (NH4)3PO4.. Test br......odgovori i rješenja 1...................... razna vlakna........... Dijaliza......................................1 isparavanje...............................1 sušenje....................10....... 4......... od kojih je jedna disperzna..... koji se kemijski mijenja................. Magla........................................ koje u vodenim otopinama povećavaju koncentraciju vodikovih (oksonijevih )iona................. mlijeko........... 6..........1 ultrafiltracija......................... Mrvljenje....... CaCl2..... 3......................................... Toplina ili energija prelazi iz okoline u sustav....................................................................................................10............................1 postkrepicitacija............. prelaze kroz polupropusnu membranu iz razređenije u koncentriraniju otopinu....................... Osmoza.... 2..........1 sublimacija.......1 8................................................ ....................................1 filtriranje...... Mlijeko......................... je spontan proces........ 18 g vode.....10.......02...................................... fino razdjeljena u drugoj .........................................................................................10............. To je mjera kiselosti .....................5.................................10....5 ukupno 100............................................................... Su tvari...............................log c(H+) / mol dm-3.....1 koagulacija.........

..................................................................... Ar ..... 5..........2.......................................................10..................................2...................... Suspenzija ....................... 7.................................. 57................................ U kojem se oksidacijskom stanju nalazi kemijski element u pojedinom spoju...........2........................................2..............................................2..............................................................5........... 3.....03................................ Analiza ................10.......................................................................... 4................ 3.... elemente........................ 10......................................5.. .............. - Test br.odgovori i rješenja 1....5............................................... 6..47 % Na ............4............................ Ca(HSO4)2 ............................... (NH4)2HPO4 ... HJ ..................................... H2SO4 .................100 2....... Dim ... Reakcije redukcije................................................................................................................... Ca(OH)Cl...... 2................................................... pV = nRT ...................................................10...................................................................10.......................................... Al(OH)2Cl ...... HCl ........2..... njegovu masu ..............................2............ 8.................5............................... Disanje ...................... koji se nalaze u spoju .........................2............... HClO4..........5.......rastavljanje .............. oksidacija 2 Na =======> 2 Na+ + eredukcija 2 Cl ======> Cl + 2 e......10 ukupno 100..................2............................... 9.......5.....................................................5.................................... 5.......... HNO3 ........5..................................5.......... % sastav spoja ...............5.........................

..... 7...........................10. 78 kPa ......................... H2SO3 .............. Ne otapa ..........2 10..................25 g vode ........................................................................................................................10............................... Test br............. 2........2...5...................................................3 .............. sprečava ............. H3PO4 .............................................................5...10............ O . NH4H2PO4 . 4................. O 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 -1 -2 1o 10 i td........5.........................................................................................................10........ Odgovori i rješenja 1...................... .3................................................. HF .....................2...... Oksidacije ............2 CH3COOH ................. asimilacija ......5..................10................... 6................................................... 3...............5.....2...................................................101 izmjena tvari u stanicama ........ 5................. Omjer pojedinih kemijskih elemenata u molekuli ...................................................................................... Toplina prelazi iz sustava u okolinu ......... ukupno 100..................................................10........................ 4...................................... produkti ................................... Reaktanti ................................................... 2........................ 9................................................. HNO2 .................................. CaSO4 ............04................................................................. 8...........5..................

................................................5............................10.. pH = 4 ..... u odnosu na "pravu" otopinu .......................................................... Difuzija .........10.........2...............05........13 % Ca ...............................................................................................................5 ...................................5... pH = 6 .2..... pH = 2............ 8......................5........ ukupno 100........................................................5 ..................................102 5...Ke ................................ 2.................................................................. mol vode .................................... Konstanta povećanja vrelišta ....2......2........... 9................................. pH = 0 .......................................................................................... Hidrofilni koloidi ...... OH...... ................................. sol .... Test br..................... bez prethodnog taljenja......................................................5 .......................10................................................ 34.....2..................10..........10.. Jer je koloidna otopina milion puta manje................... Prelazak krute tvari u plinovito stanje....... H+ ............2 ............................................. 7..10........1................. 6................2................................................................. emulzija ..................................5............ odgovori i rješenja 1.................2........ pH = 13-14 ...2..................... Magla ........................... 3. 10......5.......

......................................................... kozmetičkim preparatima ...... od sredstva............................................................2................................................................ 8............. nekoj drugoj tvari ... 10......................................... 5................... 6........................................................................................................................................2....................................................... Ca(HCO3)2 ......................... pH = 7..... 4..10...... H2CO3 ....2.......................................2...............5..................................... Egzotermnim procesom ......................10...4 ......2................2......... pH = 6............5.................................................. Reakcije redukcije ..........2................ odgovori i rješenja 1... voda .............................................2. 9............. pH = 5 .............. Dvije otopine dvije različite tvari..................................................10....10...5.......... pH = 3 ......... 7...............................2............. prehrambenoj industriji ............................................ 5..................................................................06...............................................103 4...................... H2 + Cl2 => 2 HCl ................... HCN ...... Temperatura pri kojoj se tlak pare tekućine izjednači s tlakom pare iznad tekućine naziva se vrelište......... 3...............................................2............................................................................................................... H2S ...2...............2. koje imaju jednake osmotske tlakove .........22 g vodika . NH4HCO3 .............10...................... 0............ Koje mogu dati proton........8 .... pH = 2 .......2.5...10....10.......................................5............................ Koloidna faza............. ukupno 100 ..... Farmaceutskoj industriji . 2...................... Test br.....10...................... ..... HClO ......................5 .............2. industriji boja i lakova ................................................................

.................... Endotermnim procesom ................................................................. Prijelaz sola u grubo disperzni sustav...........5.....1.........1. 7.......................................................................................................................... odgovori i rješenja 1.... 2 NaOH + H2SO4 => Na2SO4 + 2 H2O ............................. 10..... Sinteza .... 3.....08...........07................... Al(OH)3 + 3 HCl => AlCl3 + 3 H2O .......5...1............. odgovori i rješenja 1........2 g vodika ................Pjena ............................ 7...............................5...............................................5....... pri kojoj su tekućini i krute tvari u ravnoteži 10................................. 29.................................. ................................ 22............................. NaOH + HCl => NaCl + H2O .......................................10................. 2............................................... 10.............77 g kisika ...1.........104 6...... Fe(OH)3 ....................................... Temperatura..........10.............10.......................5 ...........5....................1 ............................44 % Ca ..10........................ Test br.. 10.........1............... Se neotopljene krute tvari od tekućina ........... Krioskopska konstanta Kk .. ukupno 100. Gips..................10........ 9..............10. 5.............10...... oprezno dolijevati kiselinu u vodu ..................................................................................................................... staklo ......................... Al(OH)3 .............. ................ 3.......... 3 NaOH + H3PO4 => Na3PO4 + 3 H2O ........................... 4..............10...........10............................................................ 9.......... Test br.. 8.......... 8.................. 6.................................................10................... Jednake ....................................................... cement ..5.5............. 10. Nikada ne sipati vodu u kiselinu .. 2 + 1 ................................. ukupno 100........................ Ca(OH)2 + 2HCl => CaCl2 + 2 H2O ... Elektroliza ....................... 1................................... Dijalize ....

...........................................10.................... porculan i cement..........4......... Test br 09 rješenja o odgovori 1..................... CaO + H2O => Ca(OH)2 ............... nitroceluloza......................... 3. . ukupno 100..........................................................1........................................10......................... Tekućine............................ 2...............................10......................................... Ca(OH)2 + H2SO4 => CaSO4 + 2 H2O ....................65 g vodika .....................10. 9..........................................................................................8 g kisika ..... 4............................ SO3 + H2O => H2SO4 .....10... KOH + HCl => KCl + H2O ............. Ca(PO4)2 ........... Omjer pojedinih elemenata u molekuli................. CaH2PO4 ..................................................10................... CaHPO4 .... Staklo....... Sprečava koagulaciju ................... 1..............................................1......................................10... 4.......10.. 6...1..................................... celofan................................................10..........3.................................. Pergament..................................5. 10..4...... 7......3.................. Tyndallov fenomen ili pojavu raspršivanja svjetlosti na čestice koloidnih dimenzija.............................. 27....5.....3...............................................................................................................................................5.................. 5....3.....105 2 NaOH + H3PO4 => Na2HPO4 + 2 H2O .................................................................... 16.................. 6.... Na2O + H2O => 2 NaOH ...... 8......................................... DA ... NaOH + HNO3 => NaNO3 + H2O ........ 177....................................................... 5...1...... krute tvari i plinovi ..05 % Na .. NaOH + H3PO4 => Na2HPO4 + H2O ........

.................................................................................................. pH = 7 ..... 8....... 4.. Neuništivost kemijskih elemenata ................. +1.................................................... 2NaCl + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HCl 10......5....... ......... +2 .................... DELTA H < O ..5........106 7............. Test br 10................................ koji grade molekulu............. Crven ............ Na2O + CO2 => Na2CO3 ....................10...........................10......... CaO + CO2 => CaCO3. 10........5........................5 5.....................................................10....................... odgovori i rješenja 1.......... Gibanje iona određenim smjerom prema (+) ili (-) elektrod10.................. 2................ 9................... ukupno 100.5 modar.......5..10.......................... 3................ DELTA H > O ........................... Vrstu i broj atoma..

..... 8...........................62 % Hg ...........1 % .............................10.......61 %.....6 % . 67... 10. Kako su atomi međusobno povezani u molekule....10........44 % ......... I C 1 METALI OPĆENITO Metali čine 80 % svih poznatih elemenata.......... bakar (Cu)...... paladij (Pa) i platina (Pt).titana (Ti) o.. 67.....magnezija (Mg) 2..10........ 7.. 2 Na + 2 H2O => 2 NaOH + H2 .........8 % ........ 9......natrija (Na) 2.....mangana (Mn) 0.... pojavljuju se samo zlato (Au)... dok su ........... Tako ima: . 1........srebro (Ag).....1 % U elementrarnom stanju.željeza (Fe) 5..... bizmut (Bi)......kalija (K) 2.........kalcija (Ca) 3..aluminija (Al) 8..................10.. H2 + Cl2 => 2 HCl . Pored kisika (O) i silicija (Si) u prvih 10 elemenata sve su metali...1 % ..107 6.0 % ...............6 % .10...............11 g vode ......

pri čemu nastaju slitine (legure). Svi metali. koji može da izdrži metalna žica od 1 mm ( to je kod željeza . u obliku ruda (oksida.teški metali sa specifičnom masom preko 5 kg. Čvrstoća se određuje teretom. Metalna veza je uzrokovala mnoge osobine metala. Metali se u Zemljinoj kori nalaze u : . zavarivanje idr.to su silikatni minerali. Tako možemo podijeliti .ionske slagaline kao kod kuhinjske soli (NaCl) .Pb svega 2 kg). Metali se razlikuju po čvrstoći i specifičnoj masi.metamorfnim stijenama . deformacija. Zato se i zovu jer nastaju promjene .Os 40 puta teži od litija . silikata ). .laki metali sa specifičnom masom do 5 kg i . i sulfida.kubične ili guste slagaline i . Specifična masa metala je različita. biljnih i životinjskih ostataka.koje su nastale djelovanjem visoke temperature i visokog tlaka u dubini Zemljine kore. sem žive (Hg) su na sobnoj temperaturi krutine. Mogu biti : .metamorfoze. U kristalnoj rešetki atomi metala su povezani metalnom vezom.eruptivnim stijenama . kovanje. nastali kristalizacijom magme ili lave . sulfata. Osobine slitina se razlikuju od metala od kojih su .sedimentnim stijenama . Metali se otapaju u talinama drugih metala. pravilne kristalne strukture.kojie su nastale talkoženjem minerala. a kod olova .108 svi ostali metali samo u spojevima.Fe 62 kg.Li. koje druge tvari u prirodi nemajua to je: izvlačenje.heksagonske ili kompaktne slagaline. Tako je osmij . U plinovitom stanju između metala i nemetala razlika je neznatna. savijanje. a rjeđe u obliku karbonata.

109 sastavljeni. Slitina je kruta otopina metala u metalu. Slitine imaju često bolja mehanička svojstva.Zn na bakar . Galvanski članak je uređaj. Suština je prelaženje elektrona sa cinka . uz čiju potporu možemo dobiti električnu struju. Tako je srebro . a bakreni ioni primaju 2 elektrona i prelaze u neutralne atome.+ Cuo Atomi cinka . rabeći kemijski proces: CuSO4 + Zn => ZnSO4 + Cu ili Cu++ + SO4-. koju zovemo bronca.Cu. U povijesti posebno mjesto ima slitina bakra .g.Sn.Zn gube 2 elektrona i prelaze u cinkove ione. kao najbolji vodič elektriciteta i topline. pa čitavo razdoblje ljudskog roda zovemo bronzano doba. Kemijske osobine metala Ove osobine su vezane uz osobine metala sa slobodnim elektronima iz posljednje ljuske. prvi tu pojavu zapazio. koji je 1789.Cu i kositra .Ag. od metala od kojih su sastavljeni.+ Zno => Zn++ + SO4-. . Galvanski članak je dobio ime po italijanskom fizičaru Galvani Luigiu. Metali i slitine. dobri su vodiči elektriciteta i topline. Tako je nastala električna struja.

erbij (Er). molibden (Mo). bakar Cu). rodij (Rh). bizmut (Bi). itrij (Y). zlato (Au). francij (Fr). lutecij (Lu). osmij (Os). skandij (Sc). rutenij (Ru). natrij (Na). olovo (Pb). cesij (Cs). srebro (Ag). americij . uran (U). platina (Pt). rubidij (Rb). kositar (Sn). kalcij (Ca). titan (Ti). polonij (Po).110 Metali su: Litij (Li). renij (Re). cirkonij (Zr). cerij (Ce). volfram (W). aktinij (Ac). galij (Ga). kalij (K). mangan (Mn). radij (Ra). talij (Tl). paladij (Pd). tehnicij (Tc). eurupij (Eu). nikl (Ni). živa (Hg). samarij (Sm). barij (Ba). krom (Cr). iridij (Ir). neptunij (Np). tantal (Ta). kobalt (Co). prometij (Pm). terbij Tb). željezo (Fe). magnezij (Mg). paladij (Pa). sroncij (Sr). lantan (La). gadolinij (Gd). aluminij (Al). hafnij (Hf). holmij (Ho). neodimij (Nd). indij (In). praseodimij (Pr). iterbij (Yb). berilij (Be). vanadij (V). cink (Zn). kadmij (Cd). torij (Th). plutonij (Pu). nobelij (Nb). disprozij (Dy). tulij (Tm).

berklij (Bk). To je prirodni (spontani) proces razaranja metala djelovanjem okoline. nobelij (No). koji se pospješuje uticajem.lat. nagrizati.=> 2 OHFe => Fe++ + 2 eObjašnjenje: zbog veće koncentracije kisika . kirij (Cm). Korozija je pojava razaranja metala uslijed kemijskog djelovanja. menjeljejevij (Md). atmosferskog kisika-O2.Fe i njegovih slitina godišnje nepovratno propadne. laurencij (Lr). dok se željezo . Korozija metala Corrado . Najveću štetu gospodarstvu nanosi korozija.H2O. . zbiva se redukcija kisika na katodi.Fe oksidira tojest korodira na anodi. ili kiselim agensima.O2. kalifornij (Cf). To je štetan elektrokemijski proces.111 (Am). Proces korozije se može prikazati: 1/2 O2 + H2O + 2 e. Tako oko 15 % željeza . vode . fermij (Fm). ajnštajnij (Es).

željezničke tračnice i dr. kojim se zaštićuje je katoda.H3PO4.obojenu metalurgiju (ostali metali).Mg.Zn.Al. Tako. Primjer aluminij . magnezij .fosfatiranje ili uranjanje metala u vruću otopinu fosforne kiseline . Kao gorivo i redukciono sredstvo upotrebljavao se drveni . kao naftovodi.Pb. . cjevovodi. Dijeli se na: . Zaštita od korozije se vrši prekrivanjem površine metala. Tako se najčešće rabi postupak: . kojom se štite velika postrojenja. .emajliranja . Na ovim metalima se stvara oksidni sloj. što je elektrodni potencijal negativniji.112 Tako isto se i ispod površine vode zbiva oksidacija željeza. Povijest ljudskog roda. je obilježila i poznavanje metala i čelika.plastifikacija zaštitno nanošenje plastičnog sloja na metal. koji čvrsto prijanja uz metal i štiti od dalje korozije. zaštitnom prevlakom ili elektro-kemijskim postupkom. a metal kojim štitimo je anoda. cink .katodna zaštita.crnu metalurgiju (Fe). .nanošenje tankog sloja drugog metala . to su zaštitne boje i lakovi .to je nanošenje emajla (kao staklo) na temperaturi iznad 1000oC u specijalnim pećima. .U tom slučaju predmet. Metalurgija To je metoda dobivanja metala iz ruda-minerala. Ali ima i izuzetaka.organske prevlake. to metal lakše korodira. pa nastaje na metalu zaštitni sloj fosfata .pocinčano željezo. olovo . Korozija metala je u svezi s njegovim standardnim elektrodnim potencijalom.

to je kad se čestice rude talože u vodi.gravitacijska metoda. koja se sastoji u odvajanju minerala djelovanjem električne struje. srebro . kao redukciono sredstvo. .stoljeća koks. Postupak se zove termitski postupak: 3 MnO2 + 4 Al => 2 Al2O3 + 3 Mn Neki metali (zlato. . Način obogaćivanja ruda prije uporabe je: . koja se zasniva da voda neke minerale lako kvasi. Taj postupak nazivamo cijanizacija.Al. a neke uopće ne kvasi.metoda magnetske operacije. Najstarija metoda je oduzimanje kisika oksidima: Fe2O3 + 3 CO => 2 Fe + 3 CO2 Mnogi metalni oksidi ne mogu se reducirati.flotacijska metoda.Au. Samo dobijanje metala ovisi o tome.Ag) odvajaju se otopinom alkalijskog cijanida (KCN). a poslije 18. .113 ugalj. To je najraširenija metoda obogaćivanja ruda u svijetu. U tom slučaju može se rabiti aluminij . da li je ruda oksidna ili sulfidna ili karbonatna. jer stvaraju spojeve (karbide).

114

I C 2 ALKALIJSKI METALI ILI I SKUPINA PSE Ime i simbol atomski broj atomska masa točka taljenja gustoća Litij - Li 3 6,940 180,5o 0,534 o Natrij - Na 11 22,997 97,8 0,970 o Kalij - K 19 39,096 63,5 0,860 o Rubidij - Rb 37 85,480 38,9 1,520 o Cezij - Cz 55 132,910 28,4 Francij - Fr 87 223, 87 To su elementi I skupine Periodnog sustava elemenata. Ime nastalo iz osobina tih metala, da tvore lužine, a vodene otopine

115 tih lužina da tvore jake alkalije. Alkali - arap. znači natrijevi i kalijevi spojevi. Svi elementi I Skupine Periodnog sustava predavanjem jednog elektrona iz posljednje ljske, postižu konfiguraciju inertnih plinova, pri čemu dobijaju +1 oksidacioni broj. Zato su svi elementi alkalijske skupine Periodnog sustava elemenata vrlo reaktivni. Zato se u prirodi ne nalaze u slobodnom stanju.

116 Li - litij (lithium) t.t. 179oC, t.v. 1340oC gustoća 0,534, bijel Otkrio ga Arfvedsen 1817.g. u mineralu petalitu. Ime dobio po grč. riječi lithos - stijena. Razlikuje se od ostalih elemenata, svoje skupine. Po svojim osobinama, više se priklanja grupi zemnoalkalijskih metala. Mada je prilično rasprostranjen u prirodi, vrlo se rijetko nalazi u većim naslagama. Ima ga u mineralnim vodama, koje se upotrebljavaju u medicini. Litij je bijela kovina, vrlo lagan (spec.mase 0,534) pa pliva na vodi. Upotrebljava se za izradu laganih slitina.

Na - natrij (natrium) t.t. 97,80C,t.v. 880oC, gustoća 0,97 bijel Otkrio ga je sir H.Davy 1807.g. uz veliku radost. Spada u red vrlo rasprostranjenih elemenata u prirodi (2,8 %). Nalazi se u obliku mnogih silikatnih minerala (nema ga slobodnog u prirodi). Po boji kovina slična srebru - Ag, ali toliko mekan, da se može sjeći nožem. Lakši od vode, pa pliva po njoj (spec.masa 0,97). Ime dobio od lat.nitrum - soda. Sa vodom reagira veoma burno (pa se čuva u petroleju)Dobar vodič topline i elektriciteta. 2 Na + H2O => Na2O + H2

117

Gori intenzivno-žutim plameno.Dobiva se iz kuhinjske soli (NaCl) katodnom redukcijom. Metalni natrij upotrebljava se za dobijanje natrijevih spojeva, u industriji kaučuka (berlinska buna), u organskoj sintezi polimera. Radioaktivni (24Na)rabi se u medicini. Natrijevi spojevi imaju važnu ulogu u životnim procesima ljudi i životinja. * NaCl- kuhinjska sol Vrlo raširen spoj, u mnogim mjestima u velikim naslagama, morska voda sadrži 2,7 % NaCl. To je bijela kristalna tvar, sirovina za dobijanje natrija i natrijevih spojeva, neophodna sastojina ljudske ishrane. Dobija se iz mora isoljavanjem u Ninu i Pagu, ili iz slanih bunara u Tuzli.

118 * NaOH - kaustična soda ili natrijev hidroksid Jedna od najjačih alkalija, pa ima široku primjenu u granama kemijske industrije, proizvodnji sapuna, tekstilnoj, industriji boja, industriji celuloze, polimernoj industriji i dr. Proizvodi se u Lukavcu, Jajcu, Kaštel Sućurcu. * Na2CO3 - natrijev karbonat - soda Dobiva se po Solvayu: 2 NH3 + CO2 + H2O => (NH4)2CO3 (NH4)2CO3 + NaCl => NaHCO3 + NH4Cl 2 NaHCO3 + grijanje => Na2CO3 + CO2 + H2O Postupak ide: kuh injska sol => karboniziranje => kalciniranje =  soda.

Mnogo se upotrebljava u u industriji stakla, za umjetna gnojiva u industriji kože, tekstilnoj industriji i dr. * NaNO3 - natrijev nitrat ili čilska salitra Ima ga u većim naslagama u Čileu. Rabi se u poljoprivredi. Služi kao reagens u kemijskoj industriji. * Na2SO4 - natrijev sulfat ili glauberova sol Ima ga u morskoj vodi, jezerima. Ime dobio po alkemičaru Glauberu (tretirao sumpornu kiselinu i kuhinjsku sol:

119 H2SO4 + 2 NaCl => Na2SO4 + 2 HCl

120

K - kalij (kalium) t.t. 63,5oC, t.v. 762,2oC, Spec.m.0,86 srebrn Srebrenasto bijela kovina. Otkrio sir H.Davy 1807.g..Lagana kovina, koja oksidira na zraku. U prirodi, gotovo koliko i natrija, minerali su silvin i karnalit. S vodom daje: 2 K + 2 H2O => 2 KOH + H2 Kada reagira sa vodom, vodik se zapali i gori ljubičastim plamenom. Ima slabo izražene radioaktivne pojave. * K2CO3 - kalijev karbonat (potaša) Ne može se dobiti po Solvayu, jer je kalijevbikarbonat (KHCO3 lako otopljiv u vodi, pa se dobiva elektrolizom kalijeva klorida (KCl). Potaša je bijeli prah, vodena otopina reagira bazno, rabi se u kemijskoj industriji, industriji stakla, sapuna i dr.

121

* KCl - kalijev klorid (silvin) Upotrebljava se u poljoprivredi, kao umjetno gnojivo * KNO3 - kalijev nitrat (obična salitra) Dobiva se: KCl + NaNO3 => KNO3 + NaCl To je bijela kristalna tvar, rabi se za izradu baruta (75 % KNO3, 12 % S, 13 % C). * KOH - kalijev hidroksid Dobiva se: K2CO3 + Ca(OH)2 => 2 KOH + CaCO3 Upotrebljava se u proizvodnji sapuna. * KCN - kalijev cijanid Cijankalij, bijeli kristalni prah, vrlo otrovan.Rabi se za izlučivanje zlata (Au) i srebra (Ag), za tamanjenje gamadi * KCNS - kalijev rodanid Bijela sol. Dobiva se : KCN + S => KCNS Rabi se u kemijskoj analizi za dokazivanje željeza (Fe).

39oC. 696oC.v. t.masa 1.t. spec.122 Rb .rubidij (rubidium) t.52 .

t.87 .cezij (cesium) t. 708oC. spec.masa 1.5oC.28.123 Cs .t.v.

caesius .tamnocrven. Nema ih slobodnih u prirodi. Bunsen i Kirchhoff.francij (francium) radioaktivan je Ova tri kemijska elementa spadaju u rasijane elemente na zemljinoj kori (nalaze se na mnogim mjestima u malenim količinama). cezija (Cz). Rubidij i cezij su otkrili 1860. Rubidij se upotrebljava za foto-stanica.svjetlo modar. .Perey 1947.. kisika (O). Ime dobili rubidus .g.g.124 Fr . Francij otkrio francuski kemičar M. francij je produkt radioaktuivnog raspada aktinija 227Ac. Rabe se za kvantitativno određivanje kalija (K). olova (Pb). a u čast domovine dobio ime.

U krutom stanju svi su bijele boje. Ime potiče otuda.74 srebrnobijel 1.33 226. .08 87.125 I C 3 ZEMNOALKALIJSKI METALI (II SKUPINA PSE) Be berilij (beryllium) Mg-magnezij (magnesium) Ca-kalcij (calcium) Sr-stroncij (strontium) Ba-barij (barium) Ra-radij (radium) 4 12 20 38 56 88 9.5 srebrne 5.31 40.54 srebrnobijel 2.85 bijel 1.62 137. nekad zvani zemlje u vodenoj otopini reagiraju kao alkalije. lako prelaze u dvooksidno (++) ione. što njihovi oksidi. sadrže po 2 elektrona u perifernoj grupi .012 24.60 srebrne 3.03 1.5 radioaktivan Atomi elemenata ove grupe. s vodom stvaraju lužine teško topljive u vodi.

spec.t. rabi se kao fluorescentni materijal u fluorescentnim cijevima. to je ujedno i najvažniji mineral berilija.2970oC.g. od kemičara L.86 Rude berilija su dosta rijetke.Ako je varijetet berila obojen zeleno .126 Be . koje se sve više primjenjuju. Dobijen 1798. Spojevi berilija su slatki. .v. a ako je obojen modro .1285oC. Dobro propušta Rtg zrake.mase 1. Spojevi berilija su otrovni. Ime dobio po dragom kamenju. gradi vrlo tvrde slitine.zove se akvamarin.berilij (brrilium) t. Beril je silikat aluminija i berilija. Zbog velike tvrdoće i postojanosti na zraku. t.zove se smaragd.Vouquelina.

127 Mg .magnezij (magnesium) t. talk.mase 1. Rabi se za izradu božićnih krijesnica.silikati ( serpentin. čiji je sastojak magnezij: .dolomit (MgCO3 x CaCO3) .t. Otkrio ga je sir H. Zbog svoje male mase rabi se za izradu slitina u avionskoj i automobilskoj industriji: . To iskorištava.sp. pri snimanju u nedovoljno osvjetljenim prostorijama. Može se lako zapaliti. boje srebrnobijele. U trgovini dolazi u obliku trake ili praha.74 Ima više minerala.v.650o t.magnezit (MgCO3) .Davy 1807. 1105o.g. azbest) Magnezij pripada grupi laganih metala. gori blještavom svjetlošću.

magnezijev klorid Primjenjuje se u tehničke svrhe.2 % otopina protiv debljanja i žučnih tegoba.legura magnezija i aluminija.Kristalizira u lijepim rompskim kristalima. Ovaj oksid upotrebljava se u medicini ( magnesia usta).magnalij . * MgSO4 x 7 H2O . jer su vrlo postojane na visokim temperatu rama (2800oC). vatrostalne su. prave se opeke (cigle) za oblaganje topioničarskih peći.temperatura => MgO + CO2 od magnezijeva oksida. U prirodi u izvorima mineralnih voda. umjetnog . pa služi za izradu podova (ksilolit).elektron-metal (95 % Mg i 5 % Zn) .magnezijev sulfat (gorka sol) Gorko-slanog okusa. ali ipak toliko da vodena otopina pokazuje baznu reakciju: MgO + H2O => Mg(OH)2 MgO + 2 HCl => MgCl2 + H2O Magnezijev oksid može se dobiti prženjem magnezijevog karbonata (magnezita): MgCO3 + pov. * MgCl2 .128 . rabi se u medicini kao 0. * MgO . Pomješan sa magnezijevim oksidom i strugotinama drveta daje uz vodu materijal koji vremenom očvrsne.magnezijev oksid Pri gorenju prelazi u bijeli prah: 2 Mg + O2 => 2 MgO Ovaj se oksid vrlo malo otapa u vodi.

Upotrebljava se i u medicini. Serpentin se rabi u tehnici. * Mg . ali se zbog karcenogenosti izbacuje iz uporabe. talk kao prah za upijanje ulja.129 mermera. .silikati Azbest se puno rabio.

karbonata. . mramor.130 Ca .1420.t.C.sp. S kisikom se lako spaja. kreda.kalcij (calcium) t.v.mase 1.6 %).54 Srebrnobijela kovina. fosfata i sulfata. s vodom reagira: Ca + 2 H2O => Ca(OH)2 + H2 Zapaljen izgara na zraku narančastim plamenom: 2 Ca + O2 => 2 CaO Spada u red najraširenijih elemenata u prirodi (3. u obliku silikata. žilava i rastegljiva.U prirodi kao vapnenac.845o. t.

pri čemu nastaje bikarbonat: CaCO3 + H2O + CO2 => Ca(HCO3)2 Tako i nastaju poznati pećinski ukrasi . Skeleti organizama. ili u rijekama bigar. ime dobio po calcis .2 g kalcija i to pretežno biljnom hranom. sir H.131 Otkrio ga je 1808. Dnevna potreba za odrasle osobe je 1 .lat. otapaju kalcijev karbonat. tlak CO2 se smanji i bikarbonat se raspada na karbonat: Ca(HCO3)2 => CO2 + CaCO3 + H2O . prolazeći kroz vapnenac.Davy.kalcijev karbonat U prirodi se nalazi u dva kristalna oblika kao aragonit i kalcit. onda se otapa.g. ali ako voda sadrži ugljični dioksid (CO2). Prirodne vode u kojima se vrlo često nalazi otopljen CO2.Mramor je sitnozrnasti vapnenac. koji je bio izložen visokom tlaku. Kalcijevi spojevi su neophodni za živi svijet jer reguliraju rad srca. Kreda je nastala taloženjem skeleta uginulih mikroorganizama. Nedostatak kalcija u organizmu prouzrokuje bolest rahitis ili bolest kostiju. mehanizam zgrušavanja krvi i mlijeka. kosti imaju oko 90 % kalcija. U običnoj vodi vapnenac se neotapa. * CaCO3 .sige: stalaktiti i stalagmiti. vapno. Koralji i mnoge vrste školjki sastoje se uglavnom od kalcijevog karbonata. zubi. Ali kada voda izbije na površinu.

Ako vode sadrže veće količine otopljenih bikarbonata.anionski .smola + Ca++ => Ca .smola + HCO3. a sa manje mekim vodama. poglavito kalcijev i magnezijev bikarbonat.=> HCO3-smola + OH.132 Sve prirodne vode sadrže veće ili manje količine soli. nazivamo ih tvrdim vodama. Tvrdoća vode izražava se stupnjevima tvrdoće. Jedan stupanj tvrdoće ima voda koja u 1 litri sadrži 10 mg CaO.smola + 2 H+ kationski izmjenjivač OH . Voda se može i deionizirati ili demineralizirati: Ca(HCO3)2 + 2 Na-permutit => Ca-(permutit)2 + 2 NaHCO3 Ca-(permutit)2 + 2 NaCl => 2 Na-permutit + CaCl2 Demineralizaciju sintetskim smolama možemo prikazati i: 2 H . prehrambena)moraju se prethodno omekšati.Vode koje troši industrija(kože. Omekšavanje vode se vrši: Ca(HCO3)2 + Ca(OH)2 => 2 CaCO3 + 2 H2O CaSO4 + Na2CO3 => CaCO3 + Na2SO4 Talog (CaCO3) se uklanja i voda se može pustiti u kotao. tekstilna.

Pomiješan sa pijeskom i vodom.Ova reakcija gašenja vapna je vrlo egzotermna.133 Tijekom vremena kationski i anionski izmjenjivač ostane bez iona (H+ i OH-). * CaO . Dobiva se: CaO + H2O => Ca(OH)2 + temperatura Ovaj postupak se zove "gašenje vapna".kalcijev hidroksid (gašeno vapno) To je bijela tvar. da bi reakcija išla u smislu dobijanja vapna. a to se provodi ispiranjem kiselog izmjenjivača sa HCl i ispiranje baznog izmjenjivača sa NaOH. pa se izmjenjivači moraju regenerirati. Razmućen u vodi gradi finu suspenziju (vapneno mlijeko) kojim se dezinficiraju zidovi. jer se kalcijev oksid znatno primjenjuje u građevinarstvu i drugim granama industrije Kako je taj proces povratan CO2 se mora stalno odvoditi. gašeno vapno služi kao žbuka za žbukanje. Pritom se kationi u kiselom izmjenjivaču zamjene vodikom ionima (H+) iz HCl.kalcijev oksid (živo vapno) To je bijeli sitni prah. Prilično je jakog baznog karaktera. dakle anhidrid baze: * Ca(OH)2 . dobija se prženjem karbonata: CaCO3 + 800 . . a anioni (OH-) iz NaOH.900oC => CaO + CO2 Ova kemijska reakcija izvodi se tehnički u velikim razmjerima. Kalcijev hidroksid se u vodi malo otapa (vapnena voda).

kalcijev klorid (klorno vapno) Rabi se u tekstilnoj industriji. * CaCl2. gips ili sadra CaSO4x2H2O. Pomiješan s vodom: CaSO4x1/2H2O + 3/2 H2O => CaSO4 x 2 H2O Na ovoj pojavi se zasniva primjena gipsa. a u obliku masti protiv ozeblina. za bijeljenje. Ako se gips grije: CaSO4 x 2H2O + pov. u medicini za ispiranje rana.134 Tijekom vremena gašeno vapno pod uticajem CO2 iz zraka prelazi u karbonat.kalcijev sulfat U prirodi kao anhidrit (CaSO4). Gips se rabi u građevinarstvu i medicini. * Cement . * CaSO4 .temperatura => CaSO4 x 1/2H2O To je hemihidrat. da bi masa bila poroznai da bi CO2 mogao prodrijeti kroz cijelu masu. pri čemu se izdvajaju znatne količine vode (zidovi se znoje): Ca(OH)2 + CO2 => CaCO3 + H2O Žbuki se dodaje pijesak.

135 Neki prirodni silikati (laporac. šljunkom i vodom. Cementare su veliki onečiščivači zraka. Usijani klinker se iz rotacionih peći odvodi u cijev za hlađenje i melje u fini sitni prah.mase 3.g. Kao gorivo rabi se plin ili mazut. . daje masu koja se zove beton.cedere lomiti. poslije očvrsne). To je proces sintetiziranja. staljuju se u veće cjeline (klinker). J. Sam postupak zahtijeva velike koiličine energije (80 130 kWh/po toni). zbiva se vrlo složena reakcija (smjesa isprva plastična.74 .spec. Sam sastav i struktura nastalih spojeva sa sigurnošću nisu određeni. Cement sa pijeskom. hercegovina). O finoći meljave ovisi kvalitet cementa. Aspid iz Leedsa (UK) otkrio postupak proizvodnje portland cementa. vapnenac) imaju osobinu da prženjem izgube vodu s kojom su bili vezani i da ponovo vežu vodu kada se snjom zamjese. Ime dobijeno kao imenica cementum . Kemijski sastav: hidraulički modul => m CaO / m SiO2 + m Fe2O3+ m Al2O3 Pri temperaturi od 1000-1450oC u omekšanoj reakcijskoj smjesi kalcijev oksid (CaO) kemijski se veže sa SiO2 i Fe2O3 Omekšane čestice tako nastalih spojeva. Dodatkom vode cementu. Tako oni poslije prženja mogu u samoj vodi da očvrsnu. pa je neophodna uporaba filtera (elektrofilteri). 1824.Označuje se sa oznakom (PC). Prirodna smjesa vapnenca i gline zove se laporac (dalmacija.

mase 2.t.v. sp.stroncij (strontium) t.771o.t.1385oC.136 Sr .6 .

Stroncijeve soli boje bezbojan plamen crveno.2o. t.g. . Barij otkrio sir H. * BaSO4 . rabi se pri Rtg snimanju crijevnog trakta i kao bijela mineralna boja.137 Ba .1696oC U prirodi samo u vezanom obliku (u obliku sulfata i karbonata.Davy 1808.barij (barium) t. a barijeve soli zeleno (bengalska vatra).v.barijev sulfat Neotapa se u vodi i kiselinama. 726.t.

g.1140oC.15 g radija). bez prethodnog osvjetljenja. Kongu i Kanadi. koji sadrži male količine radija ( 1 tona rude ima 0. Maria Sklodowska Curie tražeći temu za svoju doktorsku disertaciju.t. Beckerel je primjetio da uranove soli djeluju na foto ploču.radij (radium) t. Nalazišta u Češkoj. . Najvažnija ruda radija je uranit (smolinac).g. Po kemijskim osobinama radij je vrlo sličan bariju. 1898. Na zraku je nepostojan i razlaže vodu.mase 5-6 Godine 1896. 700o.138 Ra .v. t. zaintrigirala se za neobjašnjene beckerelove zrake. poslije 2 godine napornog rada uspjela je izolirati elemenate radij i polonij.spec.

iste prirode kao i svjetlosni zraci. opekotine i razaranje tkiva) ali se u kontroliranim dozama rabi za liječenje. Jedna vrsta zraka skreće ka negativnom polu. . su najprodorniji .139 I C 4 RADIAKTIVNE POJAVE Pojave. a gama. Ispitivanja su dokazala. Radioaktivne pojave ispoljavaju se zračenjem.zraci su elektromagnetni valovi. kreće se velikom brzinom (do 20000 km/sec). a od elektrona su teži 8000 puta . Po prodornosti se razlikuju: . Gama -zraci ne skreću. Beta-zraci su isto što i katodni zraci.alfa-zraci se zadržavaju već i na aluminijevskom limu 0. Druga vrsta skreće ka pozitivnom polu mnogo jače nego alfa-zraci. Radioaktivno zračenje djeluje veoma jako na živi organizam (izaziva zapaljenje kože.gama-zraci.3 mm. zovu se radioaktivne pojave.bete-zraci ne mogu proći kroz olovni lim 0. ali ako iznad radioaktivnog preparata stavimo foto-ploču zavijenu u crni papir. znači nisu naelektrizirani. beta i gama) zraci. što znači da su ti zraci pozitivno naelektrizirani ili alfa-zraci. Pozitivno naelektrizirana čestica (alfa-čestica). aktinij (Ac). koje ispoljava radij. dakle elektroni (negativno naelektrizirane čestice). tj. vidjet ćemo njihovo izazivanje foto-ploče. Iste osobine ima i uran (U). da je zračenje trojake vrste (alfa. samo se od katodnih zraka razlikuju po brzinama kojima se kreću. Svi zraci su nevidljivi. ako se puste između električnih ploča. samo vrlo kratkih valnih duljina.1 mm Alfa i beta zraci su materijalne prirode. torij (Th). To su beta-zraci.

7 x 1010 dezintegracija u sekundi. znači raspadanje njihovih jezgara. Pri radioaktivnom raspadanju u prirodi. od jezgra se otkidaju ili alfa ili beta čestice. postoje atomske vrste. Po teoriji o raspadanju atoma. Taj novi elemenat zove se radon . koja im daje karakter zračenja. brzo hvataju elektrone prelazeći u nenaelektrizirane (neutralne) atome helija (He). da bi ispoljavao zračenjem. toliki broj alfačestica emitira 1 g radija u 1 sekundi. uslijed velike mase ne može dobiti toliku brzinu. Ustvari. Zaostali dio raspadnutog jezgra predstavlja novu atomsku vrstu. uslijed oslobođene energije bivaju izbačeni.Rn i pripada grupi inertnih plinova. Postavlja se pitanje: kako to da se do sada nije raspala sva količina radija (Ra) koji se nalazi u prirodi? Objašnjenje je da čak i one promjene. Raspadanje atomskih vrsta. te tako stiču veliku kinetičku energiju. Radioaktivni procesi mogu se predstaviti u obliku jednadžbe: Ra => Rn + He (u obliku alfa-zraka) Jednadžba nam pokazuje da radij (Ra) kao elemenat iščezava i da od njega postaju dvije druge elementarne materije (radon i helij). da se same od sebe raspadaju.Utvrđeno je da su to ustvari slobodna jezgra atoma helija u brzom pokretu i da izašavši iz radioaktivnog preparata.140 . Ova raspadanja su eksplozivna i dijelovi atomskih jezgara. niti da ga usporimo ili spriječimo. koje su toliko nepostojane. koje se dešavaju uz oslobađanje energije (egzotermne reakcije) ne mogu početi same . Ovo raspadanje vrši se samo od sebe (spontano) i mi nismo u stanju ni da ga ubrzamo. Jedinica za mjerenje radioaktivnosti naziva se kiri i iznosi 3. Zaostali dio jezgre.

Ispitivanja su pokazala da je potrebno 1580 godina. a poslije 7900 godina 0. pa u ma kom obliku. tako da radioaktivni raspad nezapočinje sa radijem (Ra). pa da se od 1 g radija (Ra) ostane o. . njime se završava ovaj niz prelaza iz jedne atomske vrste u drugu. Pošto sada prestaje radioaktivan raspad.25 g. čija atomska masa može biti: 206Pb.141 od sebe.5 g) ostat će poslije novih 1580 godina 0. I sam radij (Ra) je produkt radioaktivnog raspada. Vrijeme koje je potrebno da prođe da bi se polovina od nazočne količine raspala . Od ove količine (0.03125 g radija (Ra).5 g radija. Jednadžbu radioaktivnog raspada radija možemo napisati: 226 88 Ra => 22286Rn + 42He Nastali radon (Rn) je također radioaktivan. pa se i on spontano raspada: 222 86 Rn => 21884Po + 42He Polonij je također radioaktivan i spontano se raspada pa raspad traje sve do 206Pb . uranov (U) i torijev (Th) i svi se završavaju neradioaktivnim olovom (Pb). 208Pb. 207Pb. Poluvrijeme raspada je karakteristično za svaki radioaktivni elemenat ponaosob. Poluvrijeme raspada pojedinih elemenata ovog niza vrlo je različito ( od nekoliko sekundi do nekoliko milijardi godina). Postoje tri ovakva niza: aktinijev (Ac. već sa elementom rednog broja 92U (uran): 238 U => 234Th => 234Pa => 234U => 230Th => 226Ra => 222Rn => => 218Po => 214Pb. koje nije radioaktivno. već je potrebno da im se za početak da izvjesna količina energije.zove se poluvrijeme raspada.

da savlada odbijanje čestica i da svom silinom se sudari sa jezgrom atoma u čiji je omotač prodrla. 214Po. Alfa-zraci predstavljaju moćno mehaničko sredstvo.210Pb. Tako postoje razne vrste atoma istih atomskih masa. Na ovaj način može se umjetnim putem razoriti atomska jezgra.g. 210Pb Isto tako u nizu se pojavljuju razni izotopi pojedinih kemijskih elemenata. Protonski zraci su ustvari čestice vodikovog jezgra. dok gamazraci predstavljaju oslobođene elektrone i ne utiču na naelektriziranost jezgra. Posljedice sudara je raspad jezgre. 210Bi. Primjer: 210 Bi. alfa-zraci se kreću pravolinijski sa dometom od 8 . 210Po. Umjetno razaranje jezgra elemenata (transmutacija ili dezintegracija). a nakon 13-tog centimetra toa zraka je običan plinoviti helij (He). Takve kemijske elemente zovemo izobarima. pomjera se za dva mjesta unazad u Periodnom sustavu elemenata. 216Pb. 210Po. Može se desiti da kinetička energija (Ek) neke alfa-čestice bude toliko velika. kada se s njima sudare. koje je . Primjer: 218 Po. Potrebno je znati da jedna atomska vrsta ispušta samo jednu vrstu zraka: ili samo alfa-zrake.142 Sody je 1913. koja se pri istraživačkim radovima mnogo iskorištava. atomska masa se nemijenja. 214Bi. ili samo beta-zrake.13 cm. Alfa-zraci su u stanju da razore jezgra drugih atoma. ustvari masu sa velikom kinetičkom energijom. Ovi zraci su posljedica sudara alfa-zraka. sa jezgrom dušikova atoma. dao pravilo pomjeranja: radioaktivni element ispuštanjem alfa-zraka. Ispuštanjem beta-zraka.

jeste FISIJA ili dioba. Gore pomenuta reakcija raspada uranovog izotopa predstavlja . Tako nastali izotopi nisu postojani.143 pri raspadu izbacilo jezgro vodikovog atoma. pa se sami od sebe raspadaju ispuštajući zrake slično prirodnom radioaktivnom raspadu. Izotop aluminija (Al) pokazuje radioaktivne osobine: ispuštajući beta-zrake => 2813Al => e. Ovakva radioaktivnost zove se umjetna radioaktivnost.+ Si Jedna od vrlo važnih pojava u oblasti nuklearnih reakcija. tako da reakcija postaje još intenzivnija. Bombardiranjem dušika alfa-zracima. tako da se sada njima većom energijom mogu bombardirati ostali atomi uranovog izotopa. atomsko jezgro dušika se raspada na vodik i izotop kisika. Ovaj proces umjetnog razaranja jezgra možemo predstaviti jednadžbom 14 7 N + 42He => 17 8 O + 11n O je izotop kisika sa atomskom masom 17. pri čemu se još u većoj mjeri povećava količina neutronskih zraka. Atomsko jezgro pri fisiji se dijeli na dva dijela podjednake veličine: 235 92 17 8 U + 10n => 92 36 Kr + 14156Ba + 3 10n Pri fisiji nastaju neutroni u većoj količini.

je ustvari posljedica ogromnih količina naglo oslobođene toplote.019 g Količina od 0. hlađenje i drugo.004 g He + 0. od samo 7. važan je još jedan radioaktivni proces.008 g vodika mogla koristiti 83 godine.015 g litija i 1.008 g H => 8. onda bi se energija. Ova eksplozivnost. Ova vrsta nuklearne reakcije zove se FUSIJA. koja se može rabiti i za korisne svrhe (atomske elektrane.019 g.144 eksplozivnost atomske bombe. nastaje helij (He) uz oslobađanje velike količine energije: 7 3 Li + 10H => 242He + 500000 kW/h Znači od 7. koja je preostala u toj reakciji i koja se pri tom procesu pretvorila u energiju odgovara energiji od pola miliona kW/h. pri kojem se osjetne količine tvari pretvaraju u energiju. Pored fisije postoje nuklearne reakcije pri kojima se vrši spajanje lakših atomskih jezgara u jezgre težih atoma.015 g Li + 1. Kolika je to količina energije može se vidjeti računom: ako pretpostavimo da jedna familija (4 člana) troši oko 500 kW/h mjesečno za kuhanje. Na ovom procesu zasnovana je eksplozivnost nuklearne bombe. grijanje. Proces se zove DEFEKT MASE. I C 5 III SKUPINA P S E . Ako se litij (Li) izloži bombardiranju protonskim zracima. koja se dobiva u ovom procesu. Za oslobađanje ogromnih količina energije. pokretanje strojeva).

21 at.skandij (scandium) red.br.mase 44.96 sive .145 Sc .

g. Oni su sa svojim osobinama toliko slični. su iste kod svih lantanoida: .146 Y . da je problem odvajanje jednog od drugog.itrij (yttriuum) 39 88.I. i dao mu ime EKA-BOR.Medjelejev 1869. Obe posljednje ljuske. koje utiču na kemijsku reaktivnost.Skandij je predskazao D.91 metalne Nisu našli do danas veću uporabu. Ovu grupu zovu još i rijetke zemlje ili lantanoidi.

147 La lantan 57 138.92 .

13 .cerij 58 140.148 Ce .

92 .praseodimij 59 140.149 Pr .

27 .neodimij 60 144.150 Nd .

prometij 61 144.151 Pm .01 .

samarij 62 150.36 .152 Sm .

europij 63 151.97 .153 Eu .

25 .gadolinij 64 157.154 Gd .

terbij 65 158.155 Tb .92 .

dispozij 66 162.50 .156 D .

157 Ho .93 .holmij 67 164.

158 Er .erbij 68 167.25 .

93 .159 Tm .tulij 69 168.

04 .160 Yb .iterbij 70 173.

kada se pomješa cerijev oksid sa torijevim oksidom (99:1) . Svjetlost je još jača.97 Rijetke zemlje ili lantanoidi. Tako ako se cerijev oksid kad se zagrije ispušta lijepu bijelu svjetlost (Dramandova svjetlost).161 Lu . počeli su dobijati izvjestan tehnički značaj.luteciuj 71 174.

91 .aktinij 89 228.162 Skupina aktinoida nazvana po prvom članu u nizu: Ac .

torij 90 232.04 .163 Th .

04 .164 Pa .protaktinij 91 231.

03 .165 U .uran 92 238.

166 Np .neptunij 93 237.05 .

06 .plutonij 94 244.167 Pu .

06 .americij 95 243.168 Am .

169 Cm .07 .kurij 96 247.

02 .170 Bk .berklij 97 247.

kalifornij 98 251.171 Cf .08 .

08 .ajnštajnij 99 252.172 Es .

173 Fm .fermij 100 257.10 .

medeljejevij 101 258.10 .174 Md .

175 No .nobelij 102 259.10 .

11 .laurencij 103 260.176 Lr .

177 Db .dubnij 104 261 .

178 Ji .žoliotij 105 Rf .radefordij 106 .

bohrij 107 .179 Bh .

). kada se nije moglo utvrditi da postoje elementi sa većim atomskim brojem.g.g. Tako se uran dugo nalazio na kraju Periodnog sudtava elemenata. kao i berklij (Bk) koji je dobiven 1949..g.hanij 108 Mt .majtnerij Uun Uuu Uub 109 110 111 112 Kemijski elementi veći od atomskog broja 92.. pa dobio ime po koledžu na kojem je otkriven.180 Hn . kalifornij po državi u kojoj je otkriven (1950. kirij (Cm) 1940. zovu se transurani. Ime nastalo iz vremena.g.g. rabi se u proizvodnji nuklearnog goriva.dobili imena po zemlji i znanstveniku. sličan uranu. nazvan po planeti. Plutonij (Pu) dobiven 1940. Tek 1939.Ime dobio po planeti. Americij (Am) dobiven 1944. Ima ga u malim količinama u prirodi. ajnštajnij (Es) po glasovitom fizičaru. otkriven je proizvodom radioaktivnog raspada neptunij (Np) sa atomskim brojem 93.g. fermij (Fm) po talijanskom znanstveniku .

g. . laurencij(Lw) itd.g. medjeljevij (Md) otkriven 1955. .181 otkriven 1954. nobelij (No)..

. Nalazi se samo u spojevima.88 bijel 91. Rabi se u metalurgiji.32 metalne 178.182 I C 6 IV SKUPINA P S E Ti . koji se u prirodi nalaze u malim količinama. Cirkonijev dioksid (ZrO2) vrlo je otporan prema kemikalijama. Tako je slitina titana i željeza vrlo tvrda i rabi se u avio industriji.cirkonij (zirconium) Hf . termičkim i mehaničkim uticajima. Od njega se izrađuju lonci za taljenje teško taljivih kovina.titan (titanium) Zr .6 %). Titanov dioksid (TiO2) rabi se u industriji stakla za proizvodnju teško topivog stakla i kao bijela mineralna boja ( titanovo bijelo) Cirkonij i hafnij su elementi. koje trba da izdrži visoke temperature.49 metalne Titan spada u rasprostranjene elemente u prirodi (0.hafnij (hafnium) 22 40 72 47. pa služi kao laboratorijsko posuđe. za proizvodnju slitina.

183 .

184 .

sp.t.mase 6 Najvažnija ruda kromit.krom (chromium) 24 Mo .volfram (wolframium) 74 52.94 srebrne 178. 1765o. 2660oC.60 % Cr i rabi se za dobivanje raznih vrsta kromnih čelika (koji ne korodiraju).185 I C 7 PETA SKUPINA P S E Cr . kojom obiluje zemljina kora.85 srebrene Cr .v. Kromom se presvlače željezni predmeti (kromiranje). t. dobiva se tehnički važna slitina fero-krom: FeO x Cr2O3 + 4 C => (Fe + 2 Cr) + 4 CO Ova slitina sadrži 40 . .molibden (molybdenium) 42 W .krom (chromium).t. Redukcijom kromita ugljenom.00 srebrene 95.Kromit je oksid željeza i kroma sastava (FeO x Cr2O3).

Od njega se dobivaju ostali kromni spojevi. tekstila i lakova. * K2CrO4 kalijev kromat Dobiva se taljenjem kromita sa kalcijevim karbonatom (CaCO3 i salitrom (KNO3). * K2Cr2O7 kalijev dikromat To je sol dikromne kiseline (H2Cr2O7). To je mineralna boja (kromno žuto). zeleno i narančasto. . * PbCrO4 olovo kromat Dobiva se taloženjem otopljenih olovnih soli sa kalijevim kromatom (K2CrO4).Kromni spojevi obojeni su žuto. kromati).186 Krom je tvrdi i žilav metal. U vodi se neotapa. boja). pa otuda i ime ovom elementu (chromos grč. Na običnoj temperaturi postojan na zraku i u vodi. Krom u svojim spojevima ima oksidni broj dva (kromo spojevi). tri (kromi spojevi).Kalijev dikromat je veoma jako oksidacijsko sredstvo. šest ( obliku kromne kiseline. Upotrebljava se u industriji kože. Kristalizira u lijepim narančastim kristalima.

t.55000C .187 Mo . t.v. 26500.molibden (molybdenium)t.

t. Molibden se dobiva iz molibdenita (MoS2). koji se odlikuju tvrdoćom i elastičnošću. pećima. Spada u kovine sa najvišom točkom taljenja i najvišom točkom vrenja. Zahvaljujući toj osobini rabi se za niti u električnim žaruljama.3410o. Zbog svoje postojnosti. upotrebljava se za dobivanje specijalnih čelika. . Volfram se nalazi u prirodi samo u spojevima.v.volfram (wolframum) t. noževi za obradu tvrdih kovina. Važna njegova uporaba za izradu specijalnih čelika (gornjogazeći sloj kod željezničkih i tramvajskih šina).5400oC. t.188 W .

94 metalne 92.189 I C 8 ŠESTA SKUPINA P S E 23 41 73 50.91 sjajne 180.95 svijetlosjajan V vanadij (vanadium) Nb niobij (niobium) Ta tantal (tantalum) .

190 .

Niobij i tantal (Nb.191 Najrasprostranjeniji vanadij.Neotapaju se ni u carskoj vodici (zlatotopka). Vrlo su postojani. Obično se nalaze zajedno.Divanadijev pentoksid (V2O5) služi kao katalizator u kemijskoj industriji (dobivanje sumporne kiseline). Ta) su rijetki elementi.Rabi se za izradu tvrdih i elastičnih čelika. Od tantala se izrađuje kemijski i kirurški instrument .

Dobro se legira sa mnogim metalima.90 % Mn). vrlo tvrda i krta. Na vlažnom zraku se presvuče slojem oksida. Za industriju željeza. ali samo u spojevima.1244o. prilično rasprostranjen. Elementarni mangan se dobiva na dva načina: -katodnom redukcijom: MnO2 + 2 C => 2 CO + Mn . Najvažnija ruda piroluzit (MnO2)Ima u Varešu.91 bijelo 186. koji ga štiti od daljnje korozije.mase 7. t.192 I C 9 SEDMA SKUPINA P S E Mn mangan (manganum) Tc tehnicij (tehnitium) Re renij (rhenium) 25 43 75 59.spec. Mangan se lako otapa u kiselini: Mn + H2SO4 => MnSO4 + H2 .t.21 Mangan.21 bijel Mn .v.aluminoterminjski: 3 Mn3O4 + 8 Al => 9 Mn + 4 Al2O3 Mangan je sivo-bijela kovina. stalan pratilac željeznih ruda. 2095oC. vrlo važna slitina fero-mangan (30 .94 sivo bijel 97.mangan (manganum) t.

Ima oksidacione osobine. Zato se rabi u medicini kao sezinficijend. Kod čovjeka u bubrezima. Mangan je biogeni element. Nađen u biljnim i životinjskim stanicama. šesterooksidnog (MnO3) i sedmerooksidnog (Mn2O7) stanja. jetri i srcu.193 Mangan djeluje na vodu čak i na običnoj tremperaturi: Mn + 2 H2O => Mn(OH)2 + H2 U svojim spojevima mangan može biti: dvooksidnog (MnO). . * KMnO4 kalijev permanganat Tamnoljubičaste boje. Rabi se kao katalizator kod oksidacionih reakcija. četverooksidnog (MnO2). Upotrebu ima i u kvantitativnoj analizi.

194 .

Renija u zemljinoj kori ima koliko i zlata. Od njega se izrađuju niti električnih žarulja. Rabi se u tehnici. koji nije otkriven u prirodi.m <20 U Menjeljejevoj tablici Periodnog sustava elemenata. Radioaktivan je. ostalo upražnjeno mjesto pod rednim brojem 43.195 Tehnicij i renij (Tc. Re) visoka t. On je prvi kemijski element. već je dobiven umjetnim putem. .t preko 3900o velika s. umjetno je dobijen tehnicij ( ime dobio kao umjetni element). Služi kao katalizator pri nekim kemijskim reakcijama. Tek 1937. pa se teško nalazi.g. ali spada u rasute elemente.

oksidne rude magnetit (Fe3O4). izuzev u dijelovima meteorita. spec. Na vlažnom zraku nepostojan i zato ga nema u prirodi. 1530o.sulfidne rude pirit (FeS2) .o7 srebrnobijel 190. t.v.karbonatne rude siderit (FeCO3) .mase 7.86 Željezo pripada grupi najrasprostranjenijih kemijskih elemenata u zemljinoj kori.196 I C 10 FERUM SKUPINA ILI VIII SKUPINA PSE Fe željezo (ferrum) 26 Ru rutenij (ruthenium) 44 Os osmij (osmium) 76 55. 245ooC.85 crvene 1o1.20 sivomodar Fe željezo (ferrum) t. hematit (Fe2O3).t. limonit (Fe2O3xH2O) . Najpoznatije rude željeza su: .

5 % ugljika (C). Bijelo sirovo željezo.5 % ugljika (C).1. koji u isto vrijeme služi i kao gorivo za zagrijavanje rude. pri čemu se može dobiti ili čelik ili kovno željezo . redukcijom u visokim pećima. koksom. livačko željezo. 3 CO + Fe2O3 => 2 Fe + 3 CO . Željezo se dobiva iz oksidnih ruda.5 . Sivo sirovo željezo je krto i nemože se kovati niti valjati. U visokoj peći dobiveno željezo se zove sirovo željezo. rudom. Ova preradba se sastoji u odstranjivanju ugljika (C). Elementarno željezo i neki organski preparati sa željezom rabe se kao lijekovi u medicini. Visoke peći zato što su visoke više od 30 metara. a kovno željezo manje od o.kovačko meko željezo. dobiva se bijelo sirovo željezo. a duda sadržavala dosta silicija (Si). nailazeći na smjesu usijane rude i koksa reducira se u ugljenmonoksid (CO). Redukcija rude u visokoj peći. Rad visokih peći je kontinuiran. a nastali plinoviti ugljenmonoksid reducira rudu: 1. Peć se puni odozgo. kod mnogih vrsta živih organizama.nastali topli ugljendioksid (CO2. gdje služi za prenošenje kisika. Ako je pak hlađenje rastaljenog željeza bilo brzo. naizmjenično. Postoji sivo sirovo željezo i bijelo sirovo željezo. CO2 + C => 2 CO 3.197 Željezo je veoma važan elemenat za živi svijet. dodatcima. Redukcija koksom nije neposredna već: . ali lako se tali i može se liti u kalupe . pri čemu se oslobađa toplina. a ruda sadržavala malo silicija (Si). Ako je hlađenje rastaljenog željeza sporo. dobiva se sivo sirovo željezo.tkzv. vrši se koksom. .koks izgori (C) u ugljen dioksid CO2). C + O2 => CO2 + oslobođena toplina 2. već se mora dalje prerađivati. tako da čelik sadrži samo od 0. topiteljima. ne može se direktno upotrijebiti. Sastojina je hemoglobina.

Čelik sadrži i dodatke drugih elemenata. Ovako dobiveno željezo sadrži pored drugih primjesa cca 5 % ugljika (C). tekuće željezo C + O2 => CO2 C + CO2 => 2CO troska (zgura) rastaljeno željezo 1300OC 1800OC vreo zrak troska rastaljeno (Fe) Najpoznatije slitine željeza su čelici.5 %.198 Redukcijom nastalo željezo.3 % do 1. Sadržaj ugljika varira og 0. Iznad rastaljenog željeza. troska. nalazi se rastaljena jalovina (zgura ili šljaka). Visokolegirani čelici su sa dodatcima: . Shema visoke peći: redukcija ruda koks vapnenac 3Fe2O3 + CO => Fe3O4 + CO2 Fe3O4 + CO => 3FeO + CO2 FeO + CO => Fe + CO2 grotleni plin 450oC 500oC 600oC 700oC 800oC kalcinacija CaCO3 => CaO + CO2 10000C CaO + SiO2 => CaSiO3 koks i čvrsto željezo Fe + C => liv koks. skuplja se u tekućem stanju na dnu peći. Čelik je slitina željeza i ugljika. odakle se svremena na vrijeme odlijeva.

manganom (Mg).Besemerov postupak. Tako postoji ferohidroksid (Fe(OH)2) i feri hidroksid (Fe(OH)3). volfranom (W). da željezo postane kovno vrši se: .Thomasov postupak. a dobiva se otapanjem željeza u solnoj kiselini 2 Fe + 6 HCl => 2 FeCl3 + 3 H2 . Oba ova oksida pokazuju bazne osobine. * Oksidi i hidroksidi željeza Lako se otapaju u kiselinama. . molibdenom (Mb) i silicijem (Si). Feri oksid se upotrebljava kao mineralna crveno-mrka boja u bojarstvu zvana "englesko crveno". . Oksidacija. Dobiva se otapanjem željeza u sumpornoj kiselini: Fe + H2SO4 + 7 H2O => FeSO4 x 7 H2O + H2 Druga tehnički značajna sol je klorid željeza (FeCl3).Martinov postupak.Siemens .postupak u elektro-pećima. kromom (Cr).199 legirane čelike sa niklom (Ni). koji se rabi u bojarstvu. Imamo dvooksidno željezo ili fero oksid (FeO) i trooksidno železoferi oksid (Fe2O3). izdvajajući vodik. tehnički su u uporabi ferosulfat (FeSO4 x 7H2O) zvana "zelena galica". . * Soli željeza Od soli željeza.

a onaj dio površine iznad kojeg je koncentracija kisika manja je anoda. * Kompeksni spojevi željeza Najvažniji su kalijum heksacianoferat ( K4(Fe(CN)6) ). Dio površine željeza iznad koje je koncentracija otopljenog kisika veća je katoda. berlinsko modrilo K(FeIIFeIII(CN)6).200 U bojarstvu.korozija ili hrđa. pri čemu nastaje čvrsti Fe2O3 . Ovaj proces možemo prikazati: 4 Fe++ + O2 + 6 H2O => 2 Fe2O3 x H2O + H2 Zaštita željeza od korozije je veoma važan proces. * Korozija željeza To je elektrokemijski proces. a na anodi željezo se oksidira u Fe++ion. prusiati u kojima je jedna ciano grupa iona (Fe(CN)6) zamjenjena nekom drugom skupinom. kao boja u uporabi je i željezna stipsa: K2SO4 x Fe2(SO4)3 x 24 H2O Otopina crvena kao krv (sol trooksidnog željeza) sa rodanidom: Fe+++ + 3 SCN. Nastali željezni Fe++ion se oksidira kisikom iz zraka u željezni Fe+++ io. Na katodi se otopljeni kisik iz zraka ili vode reducira.=> Fe(SCN)3 Ovom reakcijom se mogu dokazati i najmanji tragovi željeza. i kalijum heksacijanoferat (III) (K3Fe(CN)6). jer se korozijom nepovratno uništava ogromna količina željeza u svijetu. Najoubičajenije vrste zaštite su: .

plastične mase i dr.anodna zaštita .presvlačenje željeza emajlom (emajliranje) .201 .presvlačenje željeza bojom . .presvlačenje željeza organskim tvarima (boje.

4150oC.t.m.12.2 .202 Ru rutenij (ruthenium) t. spec. 2450o t.v.

5300oC.masa 22. Odlikuju se velikom tvrdoćom. Obično prate druge metale.t. . 2700oC.spec.v. veoma rijetki u prirodi.48 To su tkzv.203 Os osmij (osmium) t. platinasti metali.t.

Kobalt je vrlo važan elemenat za živi svijet. . Rabi se u medicini kao dijagnostik. Upotrebljava se i kao izotop Co-60. naročito za izradu raznih vrsta željeza. koji igra važnu ulogu u stvaranju hemoglobina.91 srebreno bijel 192.22 srebrenobijel Kobalt se rabi za izradu raznih slitina. Nedostatak kobalta u organizmu izaziva malokrvnost. koji ima radioaktivne osobine.93 čelično siv 102. Kobaltov čelik ima veliku tvrdoću.204 I C 11 IX SKUPINA PERIODNOG SUSTAVA ELEMENATA Co kobalt (cobaltum) 27 Rh rodij (rhodium) 45 Ir iridij ( iridium) 77 58. Sastojina je vitamina B12.

kao pratilac drugih platinastih metala. . Kemijski veoma inaktivan Ne otapa ga ni "zlatotopka" ili "carska vodica".205 Rodij (Rh) je rijedak elemenat. nema još neku uporabu.

otporan prema "zlatotopki" Upotrebljava se za izradu posuđa i legura.206 Iridij (Ir) kemijski inertan. te za izradu pera olovaka (nalivpera). .

invar-čelik (36 % Ni).207 I C 12 X SKUPINA PERIODNOG SUSTAVA ELEMENATA Ni nikal (niccolum) 28 Pd paladij (palladium) 46 Pt platina (platinum) 78 58. pa se upotrebljava za izradu mjernih instrumenata. Inače nikal je sjajne boje. na metal.t. t. Slitine nikla sa željezom i kromom rabe se za izradu električnih peći. rešoa.9 Ima veliku uporabu kod legiranja čelika. . Specijalni čelici sa niklom su: .2910oC.018 %).69 srebrenobijel 106. zato jer imaju veliki električni otpor. veoma rijedak na zemljinoj površini (0.mase 8. ima mali koeficijent širenja.42 srebrenobijel 195.08 sivobijela Ni nikal (niccolum) t. pegli.t. 1453o. sp.

208

Pd paladij (palladium) t.t.1552oC, t.v. 2930oC, sp.mase 11,97 Veoma rijedak elemenat, obično prati druge platinaste metale.

209

Pt platina ( platinum) t.t. 1769oC, t.v. 3838oC,sp.mase 21,45 Metal sivo bijele boje, dobro se kuje i izvlači u limove i žice. Na zraku platina (Pt) je postojana kovina, a na običnoj temperaturi i prema kemikalijama. Zato je u uporabi za izradu kemijskog posuđ. Platina služi kao katalizator (tvar koja ubrzava kemijske procese) pri mnogim kemijskim sintezama,. Ipak najveći dio platine pored posuđa, u uporabi je u zubarstvu, kao nakit i kao novac. Legira se, pa slitina sa zlatom(Au) rabi se za materijal za sapnice (dizne).

210 I C 13 XI SKUPINA PERIODNOG SUSTAVA ELEMENATA Cu bakar (cuprum) 29 63,54 crvene boje Ag srebro (argentum) 47 107,87 bijele boje Au zlato (aurum) 79 196,97 žuto-zlatne boje

Cu bakar (cuprum) t.t. 1083oC, t.v. 2336oC, sp.masa 8,93 Elemenat poznat od davnina, pa se ne zna tko ga je prvi otkrio. Pronađeni su bakreni predmeti stari 6000 godina. Bakar zbog svoje uporabe obilježio je najdulje razdoblje u povijesti čovječanstva. I danas ima veliku uporabu, posebice u elektrotehnici, pa je zbog toga veoma značajna kovina, ali su njegova nalazišta pred iscrpljenjem. U zemljinoj kori ima ga svega 0,01 %. U prirodi se ponegdje nalazi u elementarnom stanju. Najveća nalazišta su u SAD-u, Južnoj Americi, Kongu, Rusiji i dr. Najvažnije rude bakra su: - halkopirit CuFeS2 - halkozin Cu2S

211 - malahit Cu(OH)2xCuCO3 - kuprit Cu2O Maseni udio bakra (Cu) u rudama je 2 - 5 %. Bakar (Cu) se dobiva iz halkopirita postupkom koji ide: 2 CuFeS2 + 4 O2 => Cu2S + 2 FeO + 3 O2 Cu2S + O2 => 2 Cu + SO2 Bakar dobiven prženjem sulfida, sadrži 97 % bakra i zove se crni bakar ili blister. Ostalo do 3 % su primjese koje su neke vrlo dragocjene (zlato Au i srebro Ag). Da bi se dobio potpuno čist bakar (Cu) vrši se rafinacija elektrolitičkim procesom. Kao elektrolit uzima se otopina sulfata bakra (modra galica CuSO4x7H2O) i sumporna kiselina (H2SO4). Anoda je izlivena ploča od sirovog bakra (blistar), a kao katoda tanki lim od čistog bakra (Cu). Postupak elektrolize ide: na katodi: Cu++ + 2 e- => Cu na anodi: Cu => Cu++ + 2 eNa anodi se bakar (Cu) otapa, a na katodi se bakar (Cu) izlučuje.Tako se anoda postepeno topi, dok se bakar (Cu) taloži na katodi. Na ovaj način dobiva se rafiniran bakar (Cu) 99,5 % čistoće. Primjese koje je sadržavao sirovi bakar (zlato Au, srebro Ag) talože se na dnu kade, kao anodni mulj i predstavlja znatnu vrijednost. Metalni bakar je crvene boje, teško topiv, kovan i istegljiv. Na vlažnom zraku i u uz nazočnost ugljičnog dioksida (CO2), prevuče se po površini tankom skramom zelenkaste boje od nastalog baznog karbonata bakra (patina). Bakar (Cu) je najbolji provodnik elektriciteta i toplote poslije srebra, pa se velike količine upotrebljavaju za izradu bakrenih

212 žica i kablova. Osim toga u uporabi je za posuđe, za kotlove, dijelove strojeva, razne slitine. Bakar (Cu) se vrlo lako legira sa mnogim metalima: - crvena mjed (mesing) je slitina sa 5 - 10% cinka (Zn). Služi za nakit, ukrase, čahure za municiju, - žuta mjed je slitina sa 20 - 40 % cinka (Zn). Rabi se za strojne dijelove i čahure za municiju, - bronca je slitina sa 1 - 2 % silicija (Si) i 9 % kositra (Sn), rabi se za proizvodnju kliznih kontakata, - novo srebro je slitina sa 12 - 26 % nikla (Ni) i 19 - 31 % cinka (Zn). Rabi se za izradu nakita. - konstantan sa 41 - 45 % nikla (Ni), za električne otpornike. Među prijelaznim elementima, bakar (Cu) je po važnosti treći esencijalni element, odmah poslije željeza (Fe) i cinka (Zn). Zbog nedostatka bakra (Cu) u organizmu, počinje se koristiti pričuva željeza (Fe), koji se nalazi u jetri. Bakar (Cu) je sastojina biljnog i životinjskog svijeta, nalazi se u tkivima. Interesantno je da su bakar (Cu) i njegovi spojevi za niže organizme jaki otrovi, u većim količinama uneseni u organizam, štetno utiče i na čovjeka. Zato se hrana ne smije držati u posuđu od bakra (Cu). Za razliku od drugih teških metala, bakar (Cu) se ne nakuplja u organizmu. Brojne su molekule proteina, koje sadrže bakar (Cu). Tako je hemocijanin prenosilac kisika kod beskičmenjaka (oktopodi, jastozi, hobotnice, puževi). Stoga je krv beskičmenjaka plava. * CuSO4 - bakarni sulfat To je najpoznatiji spoj bakra (Cu). Dobiva se otapanjem bakra (Cu) u sumpornoj kiselini (H2SO4). Kristalizira sa 5 molekula vode (CuSO4 x 5 H2O) pod imenom modra galica. Rabi se za zaštitu bilja, posebice za vinovu lozu i u voćarstvu. Da ne bi sulfat bakra nepovoljno djelovao, dodaje se kalcijev hidroksid (Ca(OH)2) i otopina se zove "bordovska juha" po gradu Bordou u vinogradskom kraju Francuske. Bakarni sulfat ima uporabu i u galvanizaciji

213

Ag srebro (argentum) t.t.

t.v.

sp.masa

To je postojana kovina (plemenita), koja se često nalazi u prirodi u elementarnom stanju, obično pomiješana sa bakrom (Cu) i olovom (Pb). Tehnički važna ruda srebra (Ag) je sulfidna ruda - argentit (Ag2S). Iz te rude srebro (Ag) se dobija katodnom redukcijom: Ag+ + e- => Ag Velike količine srebra (Ag) dobijaju se iz olova (Pb) i njegovih spojeva. Čisto srebro je bijela kovina, vrlo kovna i iztegljiva, najbolji provodnik toplote i elektriciteta. Na zraku se oksidira u mrki sulfid srebra (Ag2S). Pošto u zraku uvijek ima malo sumporvodika (H2S), predmeti od srebra vremenom potamne (otud pojava da bijeli srebreni nakit vremenom pocrni). Srebro (Ag) se lako legira sa zlatom (Au) i bakrom (Cu).Kao postojana kovina rabi se za izradu novca i ukrasnih predmeta, u zubarstvu, a kao najbolji provodnik u elektrotehnici. Velike

214 količine srebra (Ag) upotrebljavaju se za posrebrivanje, za izradu zrcala, a koloidno srebro upotrebljava se u medicini. * fotografija To je pojava koju daju halogeni srebra -srebreni bromid (AgBr). Ovaj spoj je vrlo osjetljiv na svjetlost, a pri jačem osvjetljenju, raspada se na sastavne elemente (brom -Br i srebro Ag). Ta osjetljivost se može toliko povećati, da se pri trenutnom osvjetljenju promjeni. Tako promjenjenu sol, pod utjecajem redukcionih sredstava, reducira u elementarno srebro (Ag). Na ovoj pojavi zasnovana je fotografija. Fotoploča ili film su ustvari presvučeni tankim slojem emulzije bromida srebra (AgBr). Ako osvjetljenje padne na foto-ploču ili film, na tim mjestima izdvaja se metalno srebro (Ag) u obliku mrlje. Ovaj dio procesa zove se "izazivanje". Izazivanje se mora prekinuti u određenom trenutku. To se postiže potapanjem ploče ili filma u natrijev tio sulfat (Na2S2O3), koji otapa bromid srebra (AgBr), a ne otapa metalno srebro (Ag Ovaj dio postupka zove se "fiksiranje". Tako dobivena fotoploča ili film, zove se "negativ", od kojeg se dobije "pozitiv" na foto papiru, ako se foto-papir izloži osvjetljenju preko fiksirane foto-ploče ili fiksiranog filma. Svjetlosni zraci prolaze kroz prozirna mjesta, a kroz crna mjesta (sa metalnim srebrom Ag) osvjetljeni zraci ne mogu proći. Kada se sada foto-papir izazove i fiksira, dobiva se slika, koja odgovara stvarnosti, osvjetljena mjesta su bijela, a neosvjetljena crna. * AgNO3 srebreni nitrat Tehnički najvažniji srebreni spoj. Služi kao polazni materijal za dobivanje svih ostalih spojeva srebra. Dobiva se: 3 Ag + 4 HNO3 => 3 AgNO3 + NO + 2 H2O Srebreni nitrat (AgNO3), lako se otapa u vodi. Rabi se u medicini, proizvodnu zrcala, stakla, galvanoplastici.

215

Au zlato (aurum) t.t.

t.v.

sp.masa

U prirodi se nalazi najčešće u slobodnom obliku ili uprskan po kvarcnim stijenama. Prirodnim otapanjem ovih stijena, zlato (Au) dospijeva u vodotoke, odakle se dobiva ispiranjem. Zlato (Au) je sjajan žuti metal, vrlo kovan i istegljiv. To je postojana kovina (plemenita). Odličan provodnik toplote i elektriciteta, upotrebljava se za izradu novca, za ukrase, posuđe. Čistoća zlata (Au) izražava se karatima. Čisto zlato (Au) je 24 - karatno, a u 14 karatnom zlatu (Au) ima 10 dijelova nekog drugog metala (obično srebra Ag ili bakra Cu)

41 200. kod temperature 100 .ZnS sfalerit ili vurcit .masa U prirodi.t.39 112.v. Minerali (rude) cinka(Zn): . sp. ali na temperaturi .59 modro bijel srebreno bijel srebreno bijela Zn cink (zincum) t.150o mekan i istegljiv.ZnCO3 plemenita kamenina Iz sfalerita dobiva se: ZnS + 3/2 O2 => ZnO + SO2 ZnO + C + to => Zn + CO Cink (Zn) je kod obične temperature (sobne) krt.216 I C 14 XII SKUPINA PERIODNOG SUSTAVA ELEMENATA Zn cink 30 Cd kadmij 48 Hg živa 80 65. t. samo u spojevima.

* ZnS cinkov sulfid Dobija se: Zn + H2S => ZnS + 2 H . rabi se i za punjenje zubi (zubna plomba) * ZnSO4 cinkov sulfat Dobija se: ZnO + H2SO4 => ZnSO4 + H2O Cinkov sulfat hepta hidrat (ZnSO4 x 7 H2) zovemo i bijela galica. Cink (Zn) sa kiselinama razvija: Zn + 2 HCl => ZnCl2 + H2 * ZnO cinkov oksid Rabi se kao mineralna boja (cinkovo bijelo). a sa kobaltnim oksidom (CoO) prelazi u zeleni prah (Rinmanovo zelenilo) * Zn(OH)2 cinkov hidroksid Može reagirati i kao baza. koji se stvori i koji ga čuva od dalje korozije. ali i kao kiselina (H2ZnO2)) Zn(OH)2 + 4 NH3 => (Zn(NH3)4)OH2 *ZnCl2 cinkov klorid To je higroskopna sol.217 iznad 200oC ponovo krt. Cink (Zn) je na zrakupostojan. zbog zaštitnog sloja oksida.

Teško se otapa u sumpornoj (H2SO4) i solnoj (HCl) kiselini.CdCO3 otavit To je mekana kovina.218 Cd kadmij (cadmium) t. Na zraku postojana. dok se u dušićnoj (HNO3) otapa.masa U prirodi u mineralima: . zagrijavanjem se spali u smeđi dim. koji lako reducira: * Cd(OH)2 kadmijev hidroksid Bijeli prah * CdS kadmijev sulfid Žuti talog poznat kao "kadmijevo žutilo" .CdS grinokit . t. sp. Upotrebljava se kao katalizator pri kemijskim reakcijama i kao prevlaka protiv korozije željeza (Fe). Spojevi kadmija: *CdO kadmijev oksid To je smeđi amorfni prah.t.v.

služi za punjenje barometara i termometara.v.219 Hg živa (hygrarium) t.bijela tvar gdje je živa jednooksidna. * HgCl2 merkuri klorid To je bijeli spoj žive (Hg). Dobiva se: HgSO4 + 2 NaCl => HgCl2 + Na2SO4 . te se nakuplja u organizmu čovjeka. Dobiva se: HgS + O2 => Hg + SO2 To je jedina kovina kod sobne temperature.t. vrlo polagano. Spojevi žive su: * Hg2Cl2 živin klorid To je žućkasto . sp. glavoboljom i oštećenjem nervnog sustava.masa U prirodi kao mineral cinober (HgS). Zbog velike specifične mase. t. Kada se udiše živa (Hg) izlučuje se mokraćom. slabijim pamćenjem. lako se topi. Trovanje živom (Hg) se manifestira krvarenjem zubnog mesa.

Ima uporabu u slikarstvu. sublimiranjem crnog živinog sulfida. zbog divne jarkocrvene boje. * HgSO4 živin sulfat Dobiva se: Hg + H2SO4 + toC => HgSO4 + SO2 + 2 H2O . * HgS živin sulfid (cinober) Dobivanje umjetnog cinobera.220 * HgJ2 živin jodid Dolazi u žutoj i crvenoj modifikaciji.

98 sivo bijel 69. Simpomatičan je oksid aluminija (Al2O3).83 bijel 204.38 bijel Na početku XIII skupine Periodnog sustava elemenata su bor (B) i aluminij (Al).72 bijel 114.221 I C 15 XIII SKUPINA PER:SUSTAVA ELEMENATA B bor Al aluminij Ga galij In indij Tl talij 5 13 31 49 81 10. Oba ova kemijska elementa imaju u spoljnoj ljusci po 3 elektrona i prema tome prelaze u pozitivno trooksidno stanje. tojest može da gradi i kiseline i baze. .81 crvenkastosiv 26. koji ima amfoterne osobine.

t. Najvažniji spoj bora (B) je: * H3BO3 borna kiselina U prirodi se nalazi u parama. Borna kiselina je jedna od najslabijih kiselina.Soli ove kiseline zovemo borati. . metalna sjaja i vrlo tvrda. Natrijeva sol tetra borne kiseline . na tri različita mjesta u svijetu neovisno od tri poznata kemičara. Kristalna modifikacija bora (B) je crvene i sive boje. upotrebljava se za izradu nekih električnih aparata.m. sp . borno staklo. Interesantano je da je bor (B) otkriven gotovo istovremeno. svile. Zbog svoje osobine da naglo mijenja električnu provodljivost pri promjenama temperatura. rabe se u staklarstvu i medicini. Perborati se rabe za bijeljenje vune.t.222 B bor (borum) t.borax Na2B4O7 x 10 H2O rabi se za emajliranje. koje izbijaju iz zemlje (fumarole u Toscani u Italiji) i kao mineral sasolin.v. U prirodi se nalazi samo u spojevima. slame i dr. po suđe. kem.

28 % u zemljinoj kori.liskuni KAl2((OH)2(AlSi3O10) Ovako napisane formule olakšavaju razumijevanje složenog sastava silikata. Dolazi po rasprostranjenosti odmah poslije kisika (O) i silicija (Si).m. pjeskovita glina. Najpoznatiji aluminijevi minerali su: . Ima ga oko 7. silicijev dioksid (SiO2) i kaolin: K2O x Al2O3 x 6 SiO2 + 2 H2O + CO2 => => (Al2O3 x 2 SiO2 x 2 H2O) kaolin + K2CO3 + 4 SiO2 Ove proizvode raspadanja voda (H2O) može odnijeti u vodotoke. K(AlSi3O8) . Tako nastaju raznovrsne gline sa više ili manje primjesa (ilovača. Kaolin je čvrsta glina to jest onakva. pri čemu se nerastvoreni materijali (pijesak i kaolin) na tom putu miješa sa drugim materijalom i taloži na pojedinim mjestima stvarajući tijekom dugog vremenskog perioda velike naslage. To je jedan od najrasprostranjenijih elemenata u prirodi. laporci).t.v. Pod uticajem atmosfelirija feldspati se raspadaju na kalijev karbonat (CaCO3). t.223 Al aluminij (aluminium) t. . sp.feldspati (ortoklas i plagiklas).

Zato se dobija katodnom redukcijom. nego ugalj. pa kriolit snižava temperaturu taljenja. to jest elektrolizom. 1700oC. ili lazurni kamen (ukras). Gline se mogu zamijesiti sa vodom. Elementarni aluinij (Al) je tehnički vrlo važna kovina. koji postupno sagorjeva. pri čemu nastaje plastična masa. Prirodni ultramarin zove se lapis lazuli. Iz boksita aluminij (Al) se ne može dobiti redukcijom sa ugljem. Peć za elektrolizu aluminijevog oksida (Al2O3). fajans. koje ga sadrže. Ako se kaolin stopi sa sodom (NaOH) i sumpornom kiselinom (H2SO4) dobija se modra mineralna boja pod imenom ultramarin. koja prerađuje gline.čist oksid aluminija se tali tek na 2050oC. . To je hidratizirana ruda (Al2O3 x 2 H2O) kojom obiluje Hercegovina i Dalmacija. Za 1 tonu aluminija (Al) potrebno je: . željeza i drugih primjesa. jer je aluminij (Al) jače redukciono sredstvo. sastoji se od željezne kade obložene ugljem. da bi trajno zadržali oblik. Industrija. Anoda su blokovi uglja zamočeni u rastaljeni materija. Od obične gline prave se opeke(na temp.kriolit je dobar provodnik. Dobiveni glineni predmeti suše se i peku. majolka.šećera. Zbog toga se anoda stalno troši. zove se keramička industrija. pod uticajem kisika. Kriolit se dodaje iz dva razloga: . jer bi prerada bila vrlo skupa. Rabi se za bijeljenje rublja i u slikarstvu. izdvojenog na anodi pri elektrolizi. On se nažalost ne može dobiti iz gline ili drugih silikatnih stijena.Boksit se očisti od pijeska. Tako se dobijaju keramički proizvodi (porculan. terakota). Pri elektrolizi aluminij se skuplja kao rastaljeni materijal na dnu kade. koja se može oblicirati rukom (grnčarski kotač) ili liti u kalupe.cca 4 t boksita . koji je katoda. Metalni aluminij (Al) se dobija iz rude (boksit).224 kakva je postala pri raspadanju feldspata i zove se još i porculanska zemlja. pa se onda glinica spaja sa kriolitom (3NaF x AlF3) ili Na-Al fluoridom. ind. a oksid aluminija nije provodnik električne struje.

70 kg kriolita. tvrd. Talog koji zaostaje je crveni mulj (željezoIIIoksid) Filtrat se razređuje sa vodom i Na-tetrahidroksi aluminatom. Toplotu provodi bolje od željeza (Fe). pa nastaju fluorovi spojevi ugljika. jer . Aluminij (Al) je srebrenasto bijela kovina.=> SiO--2 + H2O Nastali silikatni anion. .=> Al)OH)-4 SiO2 + 2 OH. Na zraku je postojan. što se usitnjena ruda kuha sa vodenom otopinom natrijeva hidroksida (NaOH) u čeličnim autoklavima na 160-170o Al(OH)3 + OH. Uslijed elektrolize. aluminijev oksid (Al2O3) dobije se. vrlo lak.45 t uglja. spaja se s hidratiziranim aluminijevim oksidom u netopljivi alumosilikat. Na anodi se oksidira i malo kriolita. a slabije od bakra (Cu). pa se taloži aluminijev hidroksid (Al(OH)3) ili glinica: Al(OH)-4 uz H2O => Al(OH)3 + OHTalog glinice Al(OH)3 se žarenjem prevodi u aluminijev oksid (Al2O3): 2 Al(OH)3 + toplota => Al2O3 + 3 H2O Nastala glinica se elektrolizom prevodi u čisti aluminij (Al). Dobar provoidnik elektriciteta. nazvanog Bayerov postupak. Postupak ide: iz aluminijeva oksida (Al2O3). nastaje i 1 kg tih vrlo štetnih spojeva.000 kW/h eektrične energije .150.225 .89 t aluminijeva oksida (Al2O3). . Zaostala smjesa se filtrira.cca 0. čije je uklanjanje još nerješiv problem. nastaju i drugi štetni spojevi za okoliš. Po 1 toni dobijenog aluminija (Al). vrlo istegljiv i može se izvući u tanke žice i izvaljati u vrlo tanke folije.cca 1.

226 se po površini presvuče slojem oksida. .5 % mangana (Mn). aluminij (Al) se rabi za izradu automobilskih dijelova. laganih konstrukcija.magnalij sa 10-30 % magnezija (Mg). Kad se ova smjesa zapali uz potporu magnezijeve trake. 5 % magnezija (Mg) i 0. Kao vrlo lagan metal. Sa kiselinama i alkalijama gradi: 2 Al + 6 HCl => 2 AlCl3 + 3 H2 2 Al + 2 NaOH + 2 H2O => 2 NaAlO2 + 3 H2 U oba slučaja aluminij (Al) predaje svoje elektrone vodiku. koji čvrsto prijanja i štiti ga od dalje oksidacije. te tako spoji pojedine željezne dijelove * Al2O3 aluminijev oksid . pa se rabi za redukciju oksida mnogih metala (Cr2O3. a od oslobođene topline. reducirano željezo (Fe) se istopi i kao tekućina ispuni međuprostore. zove se termit i služi za zavarivanje željeznih predmeta. koji prelazi nuloksidno stanje i kao plin odlazi iz otopine. Pri tom se oslobađa velika količina energije (toplote). Zbog te osobine to jest oksidne prevlake. postojan je na zraku. Smjesa aluminijeva praha sa oksidom željeza. Koliko aluminija (Al) ima u avionima. Jače zagrijan aluminij (Al) gori vrlo energično na zraku. Mn3O4). zamjenjujući u mnogim slučajevima teško željezo. aviona.5 % bakra (Cu).dural sa 4 . pokazuje da Boeng 707 ima 50 t dijelova od aluminija (Al). Ovakav način dobijanja kovina uz potporu aluminija (Al) zove se aluminotermija. Poznate slitine aluminija (Al) su: . nastaje burna reakcija. Kao dobar provodnik aluminij (Al) se upotrebljava u elektrotehnici. Oslobođena toplina je osim toga velike temperature. pri čemu aluminij (Al) reducira željezo (Fe).

kemijski je inertan i odličan izolator. Rubini i safiri se rabe kao ukrasno kamenje. pa se ponaša i kao kiselina i kao baza: Al(OH)3 + 3 HCl => AlCl3 + 3 H2O . mogu se pažljivim isparavanjem dobiti lijepi veliki kristali stipse sastava: . Upotrebljava se kao keramički i vatrostalni materijal. kao mineral korund. neotapa se u vodi.227 Nalazi se u prirodi.kao baza i Al(OH)3 + NaOH => NaAlO2 + 2 H2O . koji je katkad obojen crveno uslijed prisustva kromovih spojeva i zove se rubin ili modro uslijed tragova titanovog oksida i zove se safir. Dobija se: AlCl3 + 3 NaOH => Al(OH)3 + 3 NaCl Aluminijev hidroksid (Al(OH)3) ima amfoterne osobine.kao kiselina Upotrebljava se u bojarstvu i za pročiščavanje otpadnih i pijaćih voda * Stipse Djelujući vrelom koncentriranom sumpornom kiselinom (H2SO4) na kaolin (glina) dobija se: Al2O3x3SiO2x2H2O + 3H2SO4=> Al2(SO4)3+2SiO2 + 5 H2 Ova dva spoja možemo izdvojiti jedno. od drugog otaanjem u vodi i cijeđenjem. Korund (Al2O3) je vrlo tvrd mineral i služi kao šmirgl-papir za čiščenje (brušenje) metala. * Al(OH)3 aluminijev hidroksid To je bijeli prah. za izradu vrlo tankih vlakana i dr. Korund ili aluminijev oksid (Al2O3) ima jako visoko talište (2045oC). Ako se vodenoj otopini aluminijevog sulfata doda otopina kalijevog sulfata. a silicijev dioksid (SiO2) ne otapa u vodi.aluminijev sulfat otapa u vodi. jer se Al2(SO4)3 . kao sredstvo za sušenje.

kao da je svaka sol za sebe posebna: K2SO4 x Al2(SO4)3 x 24 H2O => 2 Al+++ + 4 SO--4 + 24 H2O Stipsa se upotrebljava u bojarstvu (radi brze koagulacije) i za izbistrivanje mutnih voda. imamo i i željeznu stipsu i kromnu stipsu.228 K2SO4 x Al2(SO4)3 x 24 H2O Takve složene soli nazivamo dvostrukim solima. Ove soli u vodenoj otopini disociraju. . Pod imenom stipse. pored aluminijeve stipse.

g.. nalazi se u prirodi samo u obliku spojeva.masa Otkriven spektralnom analizom 1875. Zahvaljujući toj osobini. Poslije 20 godina nakon predskazanja galij (Ga) je otkriven. . galij (Ga) se upotrebljava za punjenje termometara. Ima vrlo veliku razliku između točke taljenja i točke vrenja (2344oC).t. još dok nije bio otkriven i dao mu ime eka-aluminij.78oC t. kojima se mogu mjeriti visoke temperature.229 Ga galij (gallyum) t. 2314oC sp.v. To je rijedak elemenat. Interesantno je da je galij (Ga) Medjeljejev predskazao.29.

230 In indij (indium) t.v. .m.t. Upotrebljava se u zubnoj tehnici i za izradu nekih lakotaljivih slitina. sp. Vrlo rijedak elemenat. t. te kao vrh pera za nalivpera.

231 Tl talij (tallium) t. sp. Jako mekan. t. bijel.masa Vrlo rijetka kovina. Spojevi talija.t. Upotrebljava se za proizvodnju preparata za uništavanje pacova i gamadi. .v. vrlo otrovni.

predskazao Mendjeljejev? ........................ .............................. Napiši postupak dobijanja natrijevog karbonata (sode) po Solvayu: (IC2) 10 5.................................................................(IC13)10 10.............................. kod 1500C....................................................................... Koji je to kemijski elemenat III skupine PSE..Nabroji oksidne rude željeza:..................... Navedi ime (simbol) i boju?............. ... ................................................................(IC2) 10 4... zove se......... ....................................................... od vrlo važnih pojava................................................ Koji elementi?................ Kako?................................................................. iznad 2000C............................... Ime i prezime.........................................Datum.............. nabroji sulfidne rude željeza (Fe)................(IC14) 10 ukupno bodova........................................10) I C Test broj o1................Metali čine 80 % poznatih kemijskih elemenata............................................................................................... Jedna..........................................(IC10)10 8............................................................... Što je to metalurgija?.. ..................................................................... Zašto srebro (Ag) na zraku vremenom potamni?............................................... Najpoznatiji spoj bakra (Cu) .......................................................(IC5)10 7.........(IC4) 10 6............. kada se atomsko jezgro dijeli na dva podjednaka dijela..................................232 I C 16 TESTOVI I C (OD 1 ........................................... Ime i formula:.................(IC1) 10 3..... pri nuklearnim reakcijama.............................................................................IC 1) 10 2................................................................... U prirodi u elementarnom stanju (slobodnom) pojavljuju se samo........................ 1.... Cink (Zn) kod sobne temperature..................................................................... Alkalijski metali...ocjena...........................(IC13)10 9.

............................................................... .................................................................................. Litij otkrio ga je Arfvedsen 1811.. Sve što znaš:.. Što je to fusija?..................................................................... Sve što znaš:......................................(IC3)10 6........................................................................................................................................................... . Ime i prezime................................................................................................................................................................................ ... Gorka sol.(IC1) 10 2.............................. ............................................................................................5 ukupno bodova ............................................. te tako postao prvi elemenat.................................5 a koliko dijelova drugih metala (srebra-Ag ili bakra -Cu............................................................. .................... ................ to je sol dikromne kiseline (H2Cr2O7)............................................................ U mendjeljejevoj tablici Periodnog sustava...............................................................233 I C Test broj 02......... ...................................(IC2) 10 4.................. ..................................................... umjetno dobiven..................... Što je to cijanizacija?..........g..........................................................(IC7) 10 9............................... .......... ........................................................................................................................(IC2)10 3....................................................................................... Sve što znaš?............................................. 1.................Sve o platini (Pt) što znaš:....................................(IC12) 10 10...............g...........................................................Natrijev nitrat (čilska šalitra)..................................................Koji elemenat?............................... Koliko ima čistog zlata (Au) u 12 karatnom zlatu...... Kristalizira u lijepim narančastim kristalima...............................................................................(IC4) 10 7...(IC1) 10 5... ................................... Koliku ima specifičnu masu?.................................................................(IC3) 10 8.............................................................................................................................Datum................. ostalo upražnjeno mjesto s rednim brojem 43........ To je............ocjena............................................................. Što je to korozija?.. koji nije otkriven u prirodi................. Tek 1937..

......... zove se..................(IC13) 5 9...................ocjena.............................5 odmah poslije (koga?).............................................................(IC15) 5 ukupno bodova........................ ....................... ....................... Sve što znaš:................................................................................234 I C Test broj 03.................................................................................................... Koliko u procentima (%) željeza (Fe) i njegovih slitina godišnje nepovratno propadne..............................................................5 a obojen modro......................................... ............................. Aluminijev oksid (korund) ....................... ........ 1..................Al2O3 varijetet obojen crveno zove se...............................(IC11) 10 8.......... .................... Koliko u procentima (%) ima aluminija (Al) u zemljinoj kori?................ Ime i prezime................. Zašto je kobalt (Co) vrlo važan kemijski elemenat za živi svijet?..... Zašto se potaša (K2CO3) ne može dobiti po postupku Solvay?............................................................ ...................... Kako?....... uslijed korozije?................. Nabroji kemijske elemente zemnoalkalijskih metala...........................................................................(IC1) 10 2........ Napiši...........................................................................(IC4) 10 6.................................. što je to 1 stupanj tvrdoće vode?...........................................(IC2) 10 3...................................... Kako? ......................(IC15) 10 10.......................Datum.... Jedinica za mjerenje radioaktivnosti..........................................................................................................(IC3) 10 5...................................... Među prijelaznim elementima koji je bakar (Cu) po važnosti kao esencijalni element:....(IC3) 10 4............................. Napiši dobivanje mangana (Mn) katodnom redukcijom iz piroluzita?(IC9) 10 7............................................................................ Ime i simbol:.............

........ocjena........................................... X skupina PSE.............. ne mogu se reducirati......(IC13) 10 4.. Ime...........Datum.................................. I C Test broj 05.............................-..................... Postupak se zove "termitski"....................(IC13) 10 ukupno bodova .................. ..... XI skupina PSE.. Napiši dobijanje žive (Hg) iz cinobera formulom? (IC14) 10 6.................................................................................................... Kako možemo dobiti "bijelu galicu" formulom? (IC14) 10 5.Napiši jednadžbu radioaktivnog raspada? (IC4) 10 3. 10................................. simbol i boja:..........................................................(IC14) 10 8........ jer stvaraju karbide...........................................Kako bi dobili plin "praskavac" u Kippovom aparatu? IC14) 10 7....................... ..235 I C Test broj 04.................................................................Koji kobaltov izotop je u uporabi u medicinskoj dijagnostici?................... kao redukciono sredstvo.. 1................ ...... simbol i boja........................................................ Ime...................... U tom slučaju je u uporabi aluminij (Al)............ Napiši formulom dobijanje mangana (Mn) termitskim postupkom: (IC9) 10 2.....................(IC12) 10 .Nabroji sve kemijske elemente XII skupine PSE....... Ime i prezime .... .... Mnogi metalni oksidi.................... Ime....... Nabroji najvažnije rude bakra (Cu) imenom i formulom:.................................................................................(IC11) 10 9...... simbol i boja:....

... zato ga čuvamo......(IC1) 10 6........ s kisikom se lako jedini.............................. srebrene boje.................................... Teški metali imaju specifičnu masu................ Sve što znaš:... lakši od vode........ Napiši dobijanje mangana (Mn) aluminotermijskim načinom: (IC9) 10 4............................ Olovo kromat (PbCrO4)................................. poslije 7900 godina.............. Napiši formulom dobijanje slitine fero-krom: (IC7) 10 ukupno bodova...... 1....... mekan kao vosak...................(IC7) 10 5............. Gdje?..................................... I C Test broj 06. Natrij (Na) ..................Napiši formulom kemijski sastav sirovina za proizvodnju "portland cementa": (IC3) 10 10........................................ Opiši formulom proces korozije: (c1) 10 8.......... .......................... Koliko u procentima (%) metali čine kemijskih elemenata?...........................Koliko će ostati radija (Ra)............................. .................236 Ime i prezime.........................................ocjena. Koliku?.Datum................(IC2) 10 9...IC1) 10 7...(IC4) 10 2........................ ako smo na početku imali 1 g radija (Ra)?.............. Napiši formulom reakciju fisije: (IC4) 10 3..

..............................................................................................................Što? ......... Sve što znaš:......................................... Kako ćemo formulom dobiti živin klorid? (IC14) 10 6............ simbol i boju za XIII skupinu PSE?..5 Tko?............... ..................... IC Test broj 07...........................Datum...Invar-čelik.................................................................................................................................... Sve što znaš:.......ocjena............................................................................................................ Kada?.................237 Ime i prezime............(IC15) 10 7.............................Napiši: ime....(IC14) 10 5...................... Napiši formulom u tri poteza redukciju hematita u visokoj peći: (IC10)10 3... pri sobnoj temperaturi.......................Kojim postupkom se dobija elementarni mangan (Mn) iz piroluzita? (IC9) 10 2................................(IC15) 10 10.....................................................................................(IC15) 5 8.............................................................(IC15) 5 ukupno bodova.............. Napiši formulom dobijanje kaolina? (IC15) 10 9......... 5 Zašto je korund u uporabi?.................................................................................. ............. veoma otrovna...................... .Aluminotermija.................................................... Koliko je talište korunda?....Bor (B).............................. ........................... istovremeno otkrila trojca znanstvenika............................................(IC12) 10 4...Jedina tečna kovina............. To je................................................ 1...

...........................(IC6) 5 ukupno bodova.........................(IC4) 10 10................. 1.............Silvin (KCl).. kemijski proces............ kao naftovodi...........................(IC2) 5 6... je dobila ime po alkemičaru Glauberu................................................................................... Tko je otkrio natrij (Na)?....... Napiši reakciju dobijanja te soli: (IC3) 10 8.....(IC2) 10 9.......... I C Test broj 08.........................................238 Ime i prezime................ željezničke tračnice.................................... Razlike između metala i nemetala su neznatne.. koji se odigrava u "galvanskom članku": (IC1) 10 3...........................Po Luigi Galvaniu je dato ima..........5 Kada je otkriven natrij (Na)?........................................ štite se od korozije................................................................................................................................................ tko i kada je otkrio radij (Ra)?............................................................ cjevovodi........ Podvuci u kojem stanju: U PLINOVITOM U TEČNOM U KRUTOM (IC1) 10 2...................................................................................................................... .....................5 Kada je otkriven litij (Li)................ Sve što znaš:........................................... Za što?............................. Tko je otkrio liti (Li)?...................5 Kada je dato ime?................ Glauberova sol....... Velika postrojenja.................Napiši na koji je način otkriven...................(IC1) 10 5........ocjena...............(IC2) 5 7........ ............Titan (TI) spada u: RASPROSTRANJENE RIJETKE elemente u prirodi 5 Koliko ga ima u zemljinoj kori?............................................. .(IC1) 5 4................Datum:......... Napiši formulom..................................... Kako?............................................................................

Vrlo važna slitina željeza (Fe) i mangana (Mn)........................Al i berilija ............. Svi kemijski elementi I skupine PSE........ (IC2) 10 4..... u uporabi bio nekad drveni ugalj........... pri čemu se izdvaja znatna količina vode....................................... odlikuje se tvrdoćom i elastičnošću...................(IC4) 5 8..... predavanjem jednog elektrona iz posljednje valentne ljuske. Čega?...........(IC11)10 ukupno bodova....................... Kojom?................. .. ............Tijekom vremena "gašeno vapno" ili Ca(OH)2......... .............................................................stoljeća............ Kako?.................................Be) obojen zeleno zove se................................................. Zato se ovi elementi alkalijskih metala u prirodi: NALAZE NENALAZE u slobodnom stanju........5 a obojen modro zove se............. Koliko energije................................ I C Test broj 09.................................... Kako?...............................ocjena..........................(IC3) 5 5......................... Kao redukciono sredstvo....................................... zahtijeva velike količine energije.... Zove se......Postupak proizvodnje cementa (klinkera). Kako su nastale sedimentne stijene?... Napiši formulu reakcije: (IC3) 10 6. a poslije 18.........................239 Ime i prezime .... Kako?......(IC8) 10 9..........(IC1) 10 2.5 Koliko su teži od elektrona?...................................... prelazi u karbonat............. 1....................................... Vanadij (V)..(IC10) 10 3..(IC3) 10 7.............................. Varijetet berila (silikat aluminija ........................... Pozitivno naelektrisani alfa-zraci sastoje se od čestica......... postiže konfiguraciju inertnih plinova.... u uporabi za izradu tvrdih i elastičnih čelika............................... Što'......... pod uticajem ugljičnog dioksida (CO2) iz zraka................... a divanadijevpentoksid (V2O5) služi kao katalizator u proizvodnji.........Datum.....................................Koji izotop kobalta (Co) je u uporabi u medicini kao dijagnostik?.... koje se kreću velikom brzinom... Povijest ljudskog roda je obilježilo poznavanje metala i čelika...............................(IC9) 10 10....... za 100 kg cementa?....................

I C Test broj 10..... Feldspati se raspadaju na kalijev karbonan (K2CO3) ... cezij (Cs) i francij (Fr).......................Kako se dobija stipsa formulom? (IC15) 10 10.................................................... Koji je to element?.................. ...................................... Napiši kako reagira s kiselinama: (IC15) 10 9......... Kako? (IC15) 10 6.........................................Datum.....(IC15) 10 7.. (IC2) 10 3........................240 Ime i prezime.... Mendjeljejev ga predvidio i dao mu ime eka-aluminij................ .............................. ................. Kako se zove prirodni ultramarin?.....................................Koliko je potrebno aluminijevog oksida (Al2O3) za 2 tone aluminija (Al)? ....... Rubidij (Rb).................................................ocjena..................(IC15) 10 8.........................................................Otkriven je spektralnom analizom 1875.........................(IC3) 10 4...................................................................... Kako su nastale metamorfne stijene?............................... dobija se modra mineralna boja (ultramarin).................. silicijev dioksid (SiO2) i kaolin..................................... ................Aluminijev hidroksid (Al(OH)3) ima amfoterne osobine..................................................(IC1) 10 2.. 1.......... ............................... Što je to "bengalska vatra"?.......................... Navedi formulom i imenom sulfidnu rudu željeza (Fe)?........................(IC10)( 10 5.......................................g....... rasijani na zemljinoj kori : IMA NEMA ih slobodnih u prirodi......... Ako se kaolin stopi sa sodom (Na2CO3) i sumporom (S)..................................(IC15) 10 ukupno bodova...................................

............(IC15) 10 6....................................................... I C 17 ODGOVORI IRJEŠENJA I C TESTOVA Rješenja I C1 testa: ..........................................(IC1) 10 2.........(IC15) 10 ukupno bodova..............................Koliko se stavlja kriolita za proizvodnju 2 tone aluminija (Al) ? ......................(IC13) 10 5.............. Što su to eruptivne stijene?.. puževa plava?.............. Zašto je krv jastoga.........(IC15) 10 8........................... Pod imenom stipsa. Napiši formulom: (IC15) 10 9.. hobotnica.................................................241 Ime i prezime......................................... ... Kaolin................Navedi primjer karbonatne rude željeza (Fe)........... koji se dodaje da bi se smanjila temperatura taljenja..........(IC2) 10 3............................. Čega?............................................................................................... Napiši formulu kriolita...................(IC10)10 4................. Kako se zove? ............ Ime i formula:.............................. nastao pri raspadu feldspata....Aluminijeva stipsa je u uporabi u bojarstvu i za bistrenje mutnih voda................................ pored aluminija (Al) javlja se još Koja stipsa?............................................ocjena...................................Datum..... Od taljenja pa do vrenja?.......... je čvrsta glina........Aluminijev hidroksid (Al(OH)3) ima amfoterne osobine........................ ........................................ 1.................................... Francij (Fr) je produkt radioaktivnog raspada...........................................(IC15) 10 10....Koliku temperaturu ima galij (Ga).............. . a i provodi električnu satruju: (IC15) 10 7.................................................... ..................................................................................... Kako će reagirati sa bazama .....................................

To je pojava razaranja metala uslijed kemijskog djelovanja. 01. francij (Fr) bi jel. krt. bakar (Cu). cezij (Cs) metalne.Skandij (Sc). Litij (Li) bijel. Zlato (Au). 2 NH3 + CO2 + H2O => (NH4)2CO3 (NH4)2 CO3 + NaCl => NaHCO3 + NH4Cl 2 NaHCO3 + to => Na2CO3 + CO2 + H2O 05. 04. 10. . natrij (Na) sivobijel. bizmut (Bi). hematit (Fe2O3). To je metoda dobivanja metala (kovina) iz ruda. modra galica 09.. srebro (Ag). CuSO4 x 5 H2O .242 01. kalij (K) srebrenast rubidij (Rb) tamnocrven. 02.Magnetit (Fe3O4). Zato što u zraku uvijek ima malo sumpor vodika (H2S). Krt.limonit (Fe2o3 x H2O) 08. 03. 07. Rješenje i odgovori IC Testa broj 02. mekan i rastegljiv. Fisija. platina (Pt). 06.

ima ga u većim naslagama u Čileu (otud ime). Nuklearne reakcije spajanja lakših atoma u jezgre težih atoma 07. Metal (kovina) sive boje. Upotrebljava se za izradu kemijskog posuđa. 02. 06. tekstila. U prirodi u izvorima mineralnih voda (Donat Mg). 12. upotrebljava se kao gnojivo u poljoprivredi.534.gorka sol (MgSO4 x 7 H2O) gorko slanog okusa. To je postupak odvajanja nekih metala (kovina) primjer zlato (Au) i srebro (Ag) sa otopinom kalijevog cijanida KCN 05. kao novac i nakit i dr. 10. 09. 08. Upotrebljava se u industrijama kože. lakova idr. 01. jako redukciono sredstvo.Magnezijev sulfat . 25 %. Na zraku postojan. 03. .0. pa čak i prema kemikalijama. Litij (Li) . kao katalizator pri nekim sintezama. 04. Tehnicij (Tc). Čilska šalitra. Rješenje i odgovori IC Testa broj 03. Kalijev dikromat (K2Cr2O7).243 to je prirodni proces razaranja metala djelovanjem okoline. 12 . Upotrebljava se u medicini. u zubarstvu. dobro se kuje i izvlači u limove i žice.

08. sroncij (Sr). koji igra važnu ulogu u stvaranju hemoglobina. koja u 1 l sadrži 10 mg kalcijevog oksida (CaO). Voda. 3 MnO2 + 4 Al => Al2O3 + 3 Mn. zato što je kalijev bikarbonat (KHCO3) netopljiv u vodi.244 02. 05. barij (Ba). MnO2 + 2 C => 2 CO + Mn. Kiri i iznosi 3. magnezij (Mg). Ne može. Rubin. 04.7 x 1010 dezintegracija u sekundi. Rješenja o odgovori IC Testa broj 04. kalcij (Ca). Sastojina je vitamina B12. radij (Ra). 06. 7. 09. Treći odmah poslije željeza (Fe) i cinka (Zn). Berilij (Be). 07. Nedostatak izaziva molokrvnost. 01. safir.28 %. 10. 03. .

05. 06.03125 g. Halkopirit (CuFeS2). 09. 07. C + O2 => CO2 + to. ZnO + H2SO4 => ZnSO4 + H2O.. Fe => Fe2++ 2 e08. Rješenja i odsgovori IC Testa broj 06. živa (Hg)srebrena 08. 09. 23592U + 10n => 9236Kr + 14156Bi + 3 11n. Dobija se taloženjem Pb soli sa kalijevim kromatom (K2CrO4 To je vrlo lijepa mineralna boja . Hidraulički modul => mCaO/MSiO2+mFe2O3+mAl2O3 10. Rješenja i odgovori IC Testa broj 05. 80%. pa se rabi . Preko 5. 22688Ra => 22286Rn + 42He. 04.3 Mn3O4 + 8 Al => 9 Mn + 4 Al2O3. 04. Cink (Zn) modrobijel.=> 2 OH-. 02.crven.kadmij (Cd)srebrn. 03. (FeO x Cr2O3) + 4 C => (Fe + 2 Cr) + 4 CO. 05. 36 % nikla (Ni).platina(Pt)sivobijel 10. srebro(Ag) bijela. Izotop kobalta (Co-60). zlato (Au) žuto. halkozin (Cu2S). 07.245 02.MnO2 + 2 C => 2 CO + Mn. intenzivno žutim plamenom. 02.Nikal (Ni) srebrn. ima mali koeficijent širenja. kuprit (Cu2O). Pod petrolejem. Zn + 2 HCl => ZnCl2 + H2. 03. 1/2 O2 + H2O + 2 e.paladij(Pd)srebrenobijel. 01. 03. 01. malahit (Cu(OH)2 x CuCO3). HgS + O2 => Hg + SO2. 06. jer ima radioaktivne osobine.kromno žuto. 0. Bakar (Cu).

CuSO4 + Zn => ZnSO4 + Cu. Galvanski članak.g. indij (In) bijel. 06.g. Plinovitom. Talište je 2o45oC. Rješenja i odgovori IC Testa broj 07.Davy. Jačim zagrijavanjem aluminij (Al) vrlo energično gori pri čemu se oslobađa toplina. G.246 za izradu mjernih instrumenata. 10. H. kao sredstvo za sušenje. a usitnjen prah (šmirgl papir) ili za izradu alata i bruseva. 01. 03. 09. 18o8. Primjer: dikromni trioksid (Cr2O3) i trimanganov tetroksid (Mn3O4). 08. Živa (Hg). Thenard. K2O x Al2O3 x 6 SiO2 ) + 2 H2O + CO2 => => (Al2O3 x 2 SiO2 x 2 H2O) + K2CO3 + 4 SiO2. galij (Ga) bijel. 02. talij (Tl) bijel.g. HgSO4 + 2 NaCl => HgCl2 + Na2SO4. Bor )B) crvenosiv. .Lussac. za izradu vrlo tankih vlakana. 1789. rabi se za punjenje termometara i barometara. 07. a upotrebljava se kao vatrostalni materijal. aluminij (Al) sivobijel. koja se upotrebljava za redukciju oksida mnogih metala. 04. 05.

Mineral silvin. Rješenja i odgovori IC Testa broj 08. Koks. Ne nalaze. . 03. Taloženjem minerala. 07. 04. 06. Maria Sklodowska Curie tražila temu za doktorsku disertaciju.247 04. Poslije 2 godine rada od nekoliko tona rude smolinca. 08. Smaragd. sir H. 1807. rabi se u poljoprivredi. biljnih i životinjskih ostataka.g. Arfvedsen 1817. dobila ekstrakcijom radij (Ra) i polonij (Po). 1898. proučavala Becquerelove zrake. aquamarin.g. 02. Katodnom zaštitom. H2SO4 + 2 NaCl => Na2SO4 + 2 HCl. 09. 01. kao gnojivo.g. 05.Davy.

To su silikatni minerali. 01.90 % Mn). Djelovanjem temperature i tlaka u dubini zemlje.000 km/sec. 09. 04. Nema. 03. 04. 8 . Fero . 227 02. Lapis lazuli ili lazurni kamen. 8000 puta.60). Ac.248 05. 1. 06. Siderit (FeCO3). 10. 02. 7. Ca(OH)2 + CO2 => CaCO3 + H2O. 09. 07. Zato što je hemocijanin (a ne hemoglobin) prenosilac kisika u kojem uvijek ima bakra.13 kWh/100 kg. Pirit (FeS2). . Galij (Ga). Sumporne kiseline (H2SO4). nastali kristalizacijom magme ili lave. Rješenja i odgovori IC Testa broj 09. 03. Barijeve (Ba) soli obojene zeleno kada se zapale. Izotop kobalta (Co .(Al2O3x3SiO2xH2O) + 3 H2SO4 => Al(SO4)3+ 2SiO2+5H2 10. 07. 05. Rješenja i odgovori IC Testa broj 10.78 t Al2O3. K2O x Al2O3 x 6 SiO2 + 2 H2O + CO2 => => (Al2O3 x 2 H2O) + K2CO3 + 4 SiO2 06. pa je krv plava.mangan (30 . 08. 20. 08. Al(OH)3 + 3 HCl => AlCl3 + 3 H2O.

78o . 09. Željezne (Fe) stipse i kromne (Cr) stipse. zato su nemetali po količinama. 08.249 05. 140 kg. Al(OH)3 + NaOH => NaAlO2 + 2 H2O. 07. 10. Samo ta dva elementa (kisik . . mnogo više zastupljeni u materijalu.O2 i silicij -Si) izgrađuju 74. Porculanska zemlja.29.3 % Zemljine kore. 3 NaF x AlF3.7 %. 2344oC ( .+2314o).6 %. Samo jedan jedini nemetal (kisik . a drugi nemetal silicij (Si) učestvuje sa 27. od koga je izgrađena Zemlja.O2) učestvuje količinski 46. I D 1 NEMETALI OPĆENITO Dok su metali po vrstama brojniji od nemetala. 06.

09 mrk Ge germanij (germanium) 32 72. selen (Se). argon (Ar). telur (Te).2o sivo . ugljik (C). neon (Ne). silicij (Si). tako su nemetali važni u izgradnji oksida. arsen (s).250 Nemetali izgrađuju i gotovo sve poznate anorganske kiseline. astat (At). Polumetali8 su: bor (B). Kako su metali važni u metalurgiji. antimon (Sb).62 sivo bijel Sn kositar (stannum) 50 118. helij (He).01 bezbojan Si silicij (silicium) 14 28. radon (Rn). kripton (Kr). dušik (N).71 siv Pb olovo (plumbum) 82 207. kisik (O). fosfor (P). jod (I). anhidrida i kiselina. germanij (Ge). fluor (F). Nemetali su: vodik (H). sumpor (S). brom (Br). I D 2 UGLJIKOVA ILI XIV SKUPINA PSE C Ugljik (carbonium) 6 12. ksenon (Xe). klor (Cl).

germanij (Ge) je amfoteran. . su izraziti nemetali. a metalni raste sa porastom atomske mase. Ugljik (C) i silicij (Si). su izraziti metali.251 Nemetalni karakter opada. a kositar (Sn) i olovo (Pb).

252 Zauzima u prirodi izuzetan značaj. pa su veze. I tvari koje stvaraju živi organizmi. Od njegovih tvari je izgrađen čitav živi svijet. Ugalj je ostatak biljnog svijeta. Kod dijamanta raspored je potpuno simetričan. koje drže te atome zajedno tako izjednačene. * Dijamant . Otuda potiče velika tvrdoća dijamanta (najtvrđi mineral u prirodi). Nije da raspored nije pravilan. pa stim i njegova mekost( najmekši mineral u prirodi). ali ima ga i u slobodnom stanju u modifikacijama dijamanta. kao i tvari koje ostaju pošto živi svijet ugine. Odatle potiče lako kidanje grafita. nisu raspoređeni tako simetrično kao kod dijamanta. te su ravni odvojene jedna od druge nešto većim rastojanjem. jesu spojevi ugljika (C). Razlike potiču u međusobnom razmještaju atoma ugljika (C) u kristalnoj rešetki. grafita i furelena. Interesantna je ogromna razlika u fizikalnim osobinama u ovim modifikacijama. nafta je također nastala od nekadašnjih organizama. Ugljik (C) je dakle u prirodi u vezanom obliku. kod grafita se ta pravilnost sastoji u tome što postoje kristalne ravni u kojima ugljikov (C) atom je gušće poređan. da ih je teško raskinuti. Kod grafita atomi ugljika (C).

Kristali dijamanta.51. koji služi za poliranje drugih predmeta( za bušenje stijena. kao drago kamenje (crni dijamant . .24 karata. rezanje stakla i dr.2 g ili 124. kao dragi kamen. Vrijednost dijamanta se izražava karatom.2 g.karbonado) ili dijamantska prašina. Te ispolirane ravne površine. Dijamant se nalazi u riječnom pijesku ili u nekim stijenama. Specifična masa dijamanta je 3. 1 karat => 0.).253 Ako su bezbojni i bistri kristali dijamanta su naročito cijenjeni. koji se ne upotrebljavaju. Najveći ikad otkriven dijamant (culinan) ima masu od 621. još uvijek su dragocijen materijal. Dijamant se može polirati. Najpoznaztija nalazišta dijamanta su Indija i Južnoafrička Republika. odupiru se svakom oštećenju (zarezu). uslijed svoje tvrdoće.

grafit se upotrebljava za izradu olovaka.2. a zbog svoje dobre provodljivosti i sagorivosti za topioničarske lonce i kalupe pri livenju. Grafit se upotrebljava i za podmazivanje osovina (smanjuje trenje).3. To ukazuje na razrjeđenost atoma u kristalu grafita. Grafit i dijamant su isti elemenat i mogu se dokazati prevođenjem grafita u dijamant.1 . Zbog svoje mekosti. Grafit je vrlodobar provodnik toplote i elektriciteta (dok dijamant loše provodi elektricitet. Grafit se u prirodi nalazi na mnogim mjestima. Dobija se i žarenjem koksa u električnim pećima. premazivanje peći da bi se zaštitile od korozije. specifične mase 2. ali je dobar provodnik topline).254 * Grafit Grafit je crne boje. .

255 * Fulereni Fulereni su dobili ime po arhitektu Bukminster Fuleru. . međutim pri tom se ponašaju drugačije od ostalih sličnih tvari. šrto je veći intenzitet svjetlosti. Fulereni kad se osvjetle apsorbiraju svjetlost i pretvaraju je u toplinu. jer su molekule fulerena međusobno povezane slabim silama. Iako se čini da su manje važni. jer im je sposobnost apsorpcije svjetlosti veća. već je otkrivena njihova praktična uporaba. Oni su topljivi. Tako je otopina fulerena u heksanu purpurno crvena.

kao gorivo u metalurgiji. Lignit je najmlađ.to su produkti naročite vrste raspada (ugljenisanjem) biljnih i životinjskih organizama. kameni ugalj još veću. . . a antracit najveću. a i kao redukciono sredstvo za dobijanje metala (kovina). sivocrn. mrki ugalj je pretrpio veću promjenu. razne vrste umjetnih ugljena. krvi).lignit . uglja. rabi se za proizvodnju koksa. Umjetni ugalj za koksiranje.antracit. Taj se postupak zove suha destilacija.mrki ugalj. dobiva se zagrijavanjem kamenog uglja ili antracita. Umjetnim putem se mogu dobiti od prirodnog materijala (drveta. najkvalitetniji.kameni ugalj. Antracit je staklasta sjaja.256 * Prirodni i umjetni ugljeni U prirodi se nalaze razne vrste ugljena: .treset . Kod lignita je sadržaj ugljika cca 50 % a kod antracita 90 %. on još pokazuje strukturu drveta. pri gorenju daje veliku toplinu i služi dobro. Sam koks je šupljikav. bez prisustva zraka. To se vidi po kaloričnoj vrijednosti i po sadržaju ugljika (C). kostiju. * Drveni ugalj . Svi imaju zajedničko podrijetlo .

jer probavnim organima upija plinove. za proizvodnju tiskarske crne boje. ali i dijelovi zrakoplova i automobila). Aktivni ugalj (spodij) vrlo jeporozan. pa ima veliku moć apsorpcije. Krvni ugalj se upotrebljava kao lijek u medicini. Koristi se za proizvodnju baruta. Od njih su već danas izgrađeni mnogi predmeti (teniski reketi. pa se upotrebljava kao sredstvo za pročiščavanje voda i kao punilo u zaštitnim maskama. To su veoma lagani materijali.257 Drveni ugalj se dobija suhom destilacijom drveta. koji imaju veoma dobra mehanička svojstva. Upotrebljavaju se u kompozitnim materijalima. Čađa služi i za spravljanje kineskog tuša.spodij Spodij ili aktivni ugalj se dobija suhom destilacijom kostiju (carbo animalis). ulja. Može se dobiti i suhom destilacijom krvi.CO . * Čađa Proizvodi se nepotpunim izgaranjem masti. Upotrebljava se u prehrambenoj industriji ( za rafinaciju šećera da bude bijel). Upotrebljava se u industriji guma. Dobro redukciono sredstvo. koji ima cca 1 tonu ovih vlakana. * Ugljen monoksid . Prvi zrakoplov sa ugljikovim vlaknima je Boeing 767. Upotrebljava se i u zaštitnim maskama protiv bojnih otrova. Drveni ugalj upija mirise. Gori skoro bez plamena. Služi kao gorivo u kovačnicama. Jedna automobilska guma ima cca 3 kg čađi. nafte. To su materijali budućnosti. * Novi materijali To su vlakna na bazi ugljika (C). * Aktivni ugalj . Ostavlja jako malo pepela. ribički štapovi.

koji sadrži platinu (Pt) ili rodij (Rh) . Jedan dio vode na OoC otapa o. Veoma otrovan (toksičan). Jako je otrovan. Dobro se otapa u vodi. U prirodi se nalazi slobodan ( u atmosferi cca 0.5 % ovog plina izaziva smrt. jako je redukciono sredstvo. Sublimira na temperaturi od .03 %) a na nekim mjestima izbija iz zemlje. bez mirisa.258 Nastaje pri izgaranju ugljika (C) pri nedovoljnom prisusatvu zraka: C + 1/2 O2 => CO + 26. teži od zraka. * Ugljični dioksid CO2 To je bezbojan plin. U vodi se malo otapa.78. Zato što oduzima kisik. Ima ga i u mineralnim vodama. bez boje i mirisa. zbog lakšeg vezanja na hemoglobin umjesto kisika. pa se upotrebljava za redukciju oksidnih ruda. Za smanjenje udjela ugljen monoksida (CO) u izdušnim plinovima automobilsjkih motora rabi se katalizator (katalitički konvektor). 0.4 kCal Ugljen monoksid (CO) je pod običnim uvjetima plin. Pri 20oC i tlaku od 1 bahra 1 litar vode može otopiti 0. Upotrebljava se za proizvodnju niskih temperatura (suhi led).33 dijela ugljen monoksida (CO). pa uz dodatni dovod zraka ugljen monoksid (CO) prevodi u ugljen dioksid (CO2). jer se veže na hemoglobin čak 260 puta lakše nego kisik.5 oC i neposredno se prevodi u čvrsto stanje bez taljenja.9 l ugljendioksida (CO2). Kippovom aparatu: 2 CaCO3 + 2 HCl => 2 CO2 + 2 CaCl2 + H2O U većim količinama ugljendioksid (CO2) se dobiva sagorjevanjem koksa: . Zato se motor treba gasiti u zatvorenim prostorima. To je zapaljiv plin. Povećana koncentracija karboksi hemoglobina je u krvi pušača i u područjimasa velikim automobilskim prometom. Sastojak je karbonata. U laboratoriju se dobiva u tkzv. Gotovo 95 % ugljen monoksida (CO) potiče iz automobilskih motora.

daje karbonate. CO2 + H2O => H2CO3 . koji su rašireni u prirodi.259 C + O2 => CO2 Može se dobiti i prženjem kalcijevog karbonata: CaCO3 + 900oC => CaO + CO2 * Ugljična kiselina H2CO3 To je dvobazna kiselina.

Zemljina kora uglavnom je od silicija (Si) ili silicijevih spojeva. to je silicij (Si) za mineralni svijet. Tehnički važna slitina (legura) je fero-silicij. Dobija se: SiO2 + 2 C + 2000oC => Si + 2 CO Koristi se za poluprovodničke sklopove. Poslije kisika (O) silicij (Si) je najrasprostranjeniji kemijski elemenat u zemljinoj kori. ali na visokim temperaturama sjedini se s kosikom (O). prelazeći u silicijev dioksid (SiO2). Elementarni silicij (Si) ima uporabu u metalurgiji.260 Kao što je ugljik (C) bitan za živi svijet. Čisti silicij (Si) slabo provodi elektricitet. Umjetno dobijen u elementarnom stanju obrazuje tamnosmeđe sjajne neprovidne kristale znatne tvrdoće. U prirodi se nenalazi u slobodnom (elementarnom) stanju. * Silicijev dioksid . Teško gori. ne reagira s kiselinama i bazama. Silicij (Si) je slabo reaktivan.SiO2 . On je čisti poluvodič.

Soli silicijeve kiseline vrlo su rasprostranjene u prirodi.talk.jaspas.feldspat.kvarc. . . . pa ni u kiselinama. prema silicijevoj kiselini.kremen. Sa lužinama nekako reagira: SiO2 + 2 NaOH => Na2SiO3 + H2O * Silicijeva kiselina . Silicijeva kiselina (H2SiO3) je slaba kiselina. nego samo odnos silicijevog dioksida. . koje se ne razlikuju po količini vezane vode. . .opl.serpentin.liskun.261 U prirodi se nalazi u ogromnim količinama kao: .H2SiO3 H2SiO3 => H2O + SiO2 Treba uvijek znati.ahat. U vodi se ne otapa. .glina. da se silicijev dioksid neotapa u vodi i da gornja jednadžba ne predstavlja stvarnu reakciju.azbest. kao . . Tali se na 1700oC. Od silicijevog dioksida (SiO2) može nastati više kiselina. . Da su silikati soli silicijeve kiseline: Na2SiO3 + 2 HCl => 2 NaCl + H2SiO3 kao neotopljiva izdvaja se u obliku čestica. Morski i riječni pijesak je sastavljen uglavnom od silicijevog dioksida (SiO2). .

a ta veza nastaje otpuštanjem vode: OH OH OH OH / / / / H-O-Si-O-H + H-O-Si-O-H => H-O-Si-O-Si-O-H + H2O / / / / OH OH OH OH U tom procesu polikondenzacije. da su atomi silicija (Si) međusobno povezani atomima kisika (O). jer snažno veže vodu. ali u prirodi postoje njihove soli. U prirodi postoji cijeli niz silikata različitih struktura. Pored zeolita . dodaje se deterđentima kao sredstvo za omekšavanje vode. Sam silicijev dioksid (SiO2) je prostorno-mrežaste strukture i konačni je produkt orto silicijske kiseline (H4SiO4). Silikagel je sredstvo za isušivanje.262 * Ortosilicijska kiselina . Svima je zajedničko. Takvi silikati se zovu alumosilikati (zeolit NaAlSiO4) služi kao katalizator u industriji nafte. nastaju silicijske kiseline različite građe. upotrebljava se za impregnaciju drveta i papira. U kristalnoj rešetki često je atom silicija (Si) zamjenjen atomom aluminija (Al).H4SiO4 Dobiva se: SiCl4 + 4 H2O => H4SiO4 + 4 HCl Vodeno staklo je sol ortosilicijske kiseline: SiO2 + Na2CO3 => Na2SiO3 + CO2 To je gusta tekućina. One se ne mogu izolirati.

u kojoj je otopljen ugljični dioksid (CO2). To su ortoklasi.ilovača. Glina je mineral slojevite strukture. koji trošenjem glinenaca u prirodi djelovanjem vode. pijeska i drugih primjesanosiu ime .263 imamo u skupini alumosilikata glinence i ultramarine. koja u smjessi s spojevima željeza (Fe). . nastaje glina.

germanij Ne nalazi se slobodan u prirodi. samo u jednom smjeru. Inače germanija (Ge) ima u vrlo malim količinama. provodi elektricitet.264 Ge . Kada se legira. Zato se upotrebljava za dijelove radara.g. . Otkriven 1885. tranzistora u elektotehnici. Loš provodnik elektriciteta.g. ali ga je Mendjeljejev predvidio još 1869.

265 Sn kositar Ne nalazi se slobodan u prirodi. To je alotropska modifikacija kositra (Sn). Na običnoj temperaturi je kovan i može se izvlačiti u vrlo tanke folije (staniol). Kositar (Sn) je veoma značajan i za proizvodnju slitina (legura): .britanija metal. Kositar daje razne spojeve: . . Zagrijan na 200oC postaje krt. Iz ove rude se dobija redukcijom: SnO2 + 2 C => Sn + 2 CO Velika nalazišta kasiterita su u Indoneziji. Kositar se upotrebljava za proizvodnju "bijelog lima". Metalni kositar (Sn) je srebrenobijel.razne bronce. koji je osnova za proizvodnju limenki.slitina za lemljenje (Sn : Cu = 2 : 1). . Na zraku kositar (Sn) je vrlo postojan i zato se predmeti od željeza (Fe) i bakra (Cu) prevlače kositrom (Sn). Na niskoj temperaturi (ispod 35oC) srebrenobijeli kositar (Sn) prelazi u sivi prah. doza i dr. Ima ga u mineralu kasiterit (SnO2).

266 SnO + 2 HCl => SnCl2 + H2O .natrijev stanat .stanoklorid SnO + 2 NaOH => Na2SnO2 + H2O natrijev stanit SnO2 + 2 NaOH => Na2SnO3 + H2O .

Olovo (Pb) je plavičaste boje. specifično težak i vrlo mekan metal. kod proizvodnje sumporne kiseline (H2SO4). Na svježem presjeku je sjajan.267 Pb .002 % u zemljinoj kori. Može se izvući u cijevi i žice. na zraku potamni od prevlake oksida. koji ga štiti od daljnje korozije.olovo U prirodi se nalazi u malim količinama. Lako se legira. Upotrebljava se za oblaganje električnih kablova. U topionicama olova (Pb) galenit (PbS) najprije se oslobodi sumpora prženjem: 2 PbS + 3 O2 => 2 PbO + 2 SO2 dalje postupak ide: PbO + C => Pb + CO. Tehnički najvažnija ruda je galenit (PbS). s drugim kovinama. Ima ga svega 0. za razno posuđe. za . za izradu olovnih komora.

koji služi kao boja kojom se premazuju željezni (Fe) predmeti da bi se sačuvali od korozije. postaje crveni prah ili minij (Pb3O4). proizvodnji stakla i dr. za iradu akumulatora. PbO2) Olovo monoksid (PbO) je prah žute boje. Dvooksidno stanje olova (Pb) je postojanije. jer pijaće vode sadrže kalcijev bikarbonat (CaHCO3) koji se taloži na zidovima cijevi u obliku olovokarbonata. koji sada vrši oksidaciju. Olovo dioksid (PbO2) se upotrebljava kao oksidaciono sredstvo. . Sam olovo karbonat ( PbCO3) i olovo hidroksid (Pb(OH)2) imaju uporabu. za akumulatore. kao bijele mineralne boje. za tiskarska slova. u kemijskoj industriji. za vodovodne i odvodne cijevi. u građevinarstvu. tako da olovo dioksid (PbO2) otpušta kisik (O). Služi za glaziranje glinene robe i za proizvodnju olovnog stakla (kristalno staklo): 3 Pb + 8 HNO3 => 3 Pb(NO3)2 + 2 NO + 4 H2O Pb(NO3)2 + 2 NaOH => Pb(OH)2 + 2 NaNO3 Pb(OH)2 + Br2 => PbO2 + 2 HBr. * Olovni oksidi (PbO. za izradu sačme i municije. Pri zagrijavanju sprašenog oksida olovomonoksid (PbO) na zraku na 500oC. Uporaba olova i olovnih oksida u vodovodnim cijevima je bezopasna.268 strojne dijelove. za izradu raznih slitina. koji sprečava dodir metala sa vodom. Upotrebljava se u industriji stakla (kristalno staklo).

olovna ploča (Pb) je katoda -od presovanog olovnog dioksida (PbO2) je anoda. Sve je potopljeno u sumpornu kiselinu (H2SO4). U praksi se ne dozvoljava da proces ode suviše.269 * Akumulatori Vrlo važna uporaba olova (Pb). šaljući elektrone kroz provodnik: Pb => Pb++ + 2 eOve elektrone usisava anoda. koja se u njega unese i da po potrebi je vrati. čim njegov napon padne uslijed izjednačavanja obiju elektroda. pri čemu četverooksidno olovo iz olovo dioksida (PbO2) prelazi (reducira) se u dvooksidno: Pb++++ + 2 e . Akumulator se sastoji od dvije ploče: . vezujemo katodu akumulatora. sa katodom nekog strujnog izvora. Na obima elektrodama olovo je prešlo u Pb++ i akumulator na kraju ne bi mogao da daje elektrone. već se mora ranije prestati sa rabljenjem akumulatora.Kad se olovni akumulator veže provodnikom.=> Pb++ Na taj način se katoda postupno izjednačava s anodom. onda se katoda (Pb). Akumulator je naprava. koja je u stanju da nagomila (akumulira) električnu energiju. postupno topi. a . Da bi smo akumulator napunili.

=> Pb pri čemu izvor električne struje nadoknađuje ove elektrone uzimajući ih sa anode akumulatora: Pb++ => Pb++++ + 2 e Tako obje elektrode su vraćene u prvobitno stanje i mogu ponovo davati električnu struju. jer sa katode strujnog izvora teku elektroni u katodu akumulatora: Pb++ + 2 e .270 anodu sa anodom istog strujnog izvora. * Kruženje ugljika (C) i kisika (O) u prirodi . Na taj način vraćamo olovu (Pb) izgubljene elektrone.

Tako ugljik (C) postaje esencijalni element i tvorac je čitavog organskog svijeta. koji odlazi u atmosferu. toksičnost olova (Pb) . pri čemu se oslobađa kisik (O2). Ali atmosferski ugljični dioksid (CO2) životinjski svijet ne može da uporabi. pri čemu nastaje ugljični dioksid (CO2). škrob (C11H22O11). jasno uočava ovisnost biljnog i životinjskog svijeta. Životinjski svijet uzima biljke.271 Ovdje se kao i kod kruženja dušika (N). opet nastaje ugljični dioksid (CO2). Ovaj proces ishrane zelenih biljaka zove se "klorofilna asimilacija". Samo zelena biljka svojim klorofilom i sunčanom energijom stvara iz ugljičnog dioksida (CO2). Gotovo sva živa bića upotrebljavaju kisik (O2) za disanje ( sago rjevanje organskih spojeva u organizmu). pri čemu na kraju jedne složene reakcije. Kad biljni i životinjski svijet ugine. pri čemu opet nastaje ugljični dioksid (CO2). tako ove hranljive tvari izgrađuju dijelom u životinjskom organizmu životinjske tvari. njihove organske tvari se raspadaju. * Esencijalnos silicija (Si). koji se vraća u prirodu.

01 bezbojan plin . Snažno se veže za enzime. gradeći vrlo netopljive alumosilikate. I D 3 DUŠIKOVA (XV) SKUPINA PSE N dušik (nitrogenium) 7 14. Što predstavlja ugljik (C) u živom svijetu. Olovo (Pb) se nagomilava u organizmu i teško se iz njega izlučuje. Olovo (Pb) je jedan od najotrovnijih elemenata za živi svijet. Pušač svakom cigaretom unosi u organizam 1 mg olova (Pb) koji se teško izlučuje. posebice kod djece. hrana iz zagađenog tla. Ovom trovanju su bili izloženi djelatnici u tiskarama.To su benzinske pare. industrija. predstavlja silicij (Si) u mineralnom svijetu. jer štetno djeluje na mnoge biokemijske procese. Posljedice su to veće jer je olovo (Pb) svuda oko nas.272 Silicij (Si) je također esencijalni element. I male količine olova (Pb) u organizmu mogu da izazovu poremećaje i smrt. pa im onemogućava rad. Silicij (Si) sprečava toksično (otrovno) djelovanje aluminija (Al). pa je to još jedan od razloga da se NE PUŠI. Naprotiv olovo (Pb) i olovni spojevi su vrlo toksični. ali i dim cigarete. Zbog toga izaziva teške neurološke i psihičke smetnje.

fosfate. Antimon (Sb) i bizmut (Bi) su tipični metali . njihovi anhidridi su oksidi i anhidridi kiselina.92 siv 128. pa grade nitrate. Arsen (As) je amfoternog karaktera (i metal i nemetal).75 siv 208.273 P fosfor (phosphorus) 15 As arsen (arsenum) 33 Sb antimon (stibium) 50 Bi bizmut (bismuthum) 83 30. nitrite.97 bijel 74.98 srebrenobijel Dušik (N) i fosfor (P) su nemetali.

Lakše prelazi u tekuće stanje. tj. okusa i mirisa.g. Elementarni dušik (N2) se upotrebljava za proizvodnju amonijaka (NH3). bez boje. . a nešto teže. 1 dm3 dušika (N2) pod normalnim uvjetima teži 1. u obliku soli (nitrata i nitrita). 14 puta je teži od vodika (H2).Rutherfordu. nego vodik (H2). Volumni udio dušika (N2) u atmosferi iznosi 78 %. u medicini (pneumo toraks). Dobija se frakcionom destilacijom tekućeg zraka. kao sastojina zraka. a kao vezan u najvažnijim spojevima živih organizama (proteinima). U vodi se manje otapa od kisika. koji ga je 1772. dobio iz zraka. Dušik (N2) ne gori i ne podržava gorenje. kao čilska salitra. Lavoisier mu dao ime azot . nego kisik (O2). Otkriće dušika (N2) pripisuje se D.274 Dušik . 1 dm3 H2O otapa na 0oC 23 cm3 dušika (N2).25 g.bez života. pa je formula N2. U prirodi se nalazi u slobodnom obliku. Molekul dušika (N2) se sastoji od dva atoma.N Elementarni dušik je na običnoj temperaturi plin.

smjesa vodika (H2) i dušika (N2) se stlači na 200 bahra. Neizreagirani plinovi se vraćaju u ponovni proces. otkrio postupak. prevodi se preko kontakne mase 4. Tako pripada najvažnijim proizvodima anorganske kemijske industrije. 1 dm3 amonijaka (NH3) ima 0. jer je to osnovna sirovina u proizvodnji umjetnih gnojiva. koji je 1902. Amonijak (NH3) se uklanja ukapavanjem (t. On je 8. Zapaljen amonijak (NH3) gori na zraku.33oC) 5. Nastala vodena otopina djeluje slabo bazno: NH3 + H2O => NH4OH ili NH4+ + OHAmonijak se u vodi nalazi pretežno otopljen u molekularnom obliku. troše se za proizvodnju amonijaka (NH3). U smjesi s kisikom (O2) vrlo korozivno djeluje na bakar i njegove slitine. Na 0oC jedan volumen vode otapa preko 1000 volumena plinovitog amonijaka (NH3) Ali već na 20o C samo oko 700 volumena.275 * Amonijak (NH3) Najveće količine dušika (N2) iz zraka. Postupak proizvodnje amonijaka (NH3) zasniva se na sintezi dušika (N2) i vodika (H2): 3 H2 + N2 => 2 NH3 To je uspjelo njemačkom kemičaru Fritzu Haberu. Po količini nalazi se na drugom mjestu u ukupnoj svjetskoj kemijskoj produkciji. 2.5 puta teži od vodika (H2). . Odlično se otapa u vodi. upotrebljava se u rashladnim uređajima. Pošto ima veliku toplinu hlapivosti. Amonijak (NH3) je pod normalnim uvjetima otrovan plin.g. mora se zagrijati na temperaturi od 400-500o 3. Sabijena smjesa.765 g. Postupak je tehnološki razradio Carl Bosch. pa se postupak zove Haber-Boschov postupak: 1.v. Amonijev hidroksid s solnom kiselinom daje: . Sabijena i zagrijana smjesa. oštra mirisa.

Dobija se zagrijavanjem čvrstog amonijevog nitrata: NH4NO2 + grijanje => N2O + 2 H2O . Slične su solima alkalijskih metala: 2 NH4OH + H2SO4 => (NH4)2SO4 + 2 H2O NH4OH + HNO3 => NH4NO3 + H2O Amonijak (NH3) se upotrebljava u mnogim granama industrije. Lako se otapa u vodi dajući i dušikastu (HNO2) i dušićnu kiselinu (HNO3): 2 NO2 + H2O => HNO2 + HNO3 . Jedan litar dušikovog monoksida ima 1. ali njegove najveće količine troše se za spravljanje dušićne kiseline (HNO3). Naziva se "veseli plin". ima uporabu kao narkotik pri manjim operacijama i u zubarstvu.276 NH4OH + HCl => NH4Cl (nišador) + H2O Amonijev hidroksid. Kad se hladi prelazi u bezbojan plin. Ove soli su važne u poljoprivredi. potrebne za proizvodnju umjetnih gnojiva.Dušikov suboksid (N2O) Bezbojan plin sladunjava ukusa. nego kisik. * Dušikovi oksidi .33 g.Dušikov monoksid (NO) Bezbojan i vrlo otrovan plin. kao lužina daje sa kiselinama soli. Kemijski vrlo aktivan i u dodiru sa zrakom prelazi u dušikov dioksid (NO2) .Dušikov dioksid (NO2) Na običnoj temperaturi plin crvenosmeđe boje. U vodi se lakše otapa.

277 . koji daje dušićnu kiselinu (HNO3). ali i kao redukciono sredstvo.Dušikov trioksid (N2O3) To je tamna tekućina. postojana samo na niskim temperaturama. Raspada se : 2 HNO2 => NO2 + NO + H2O nastali dušikov monoksid (NO) prelazi (oksidira se) u dušikov dioksid (NO2). . otuda spada u jaka oksidaciona sredstva. . * Dušikasta kiselina (NO2) Spada u slabe kiseline.Didušikov pentoksid (N2O5) To je čvrsta (kruta) kristalna bezbojna tvar. Sa letjelicom s kojom su se astronauti spustili na mjesec i poletjeli s mjeseca bilo je potrebno oko 4.5 t tog spoja. Već pri blagom zagrijavanju. vrlo je nepostojana. Raspada se na dušikov monoksid (NO) i dušikov dioksid (NO2).Didušikov tetroksid (N2O4) U uporabi je kao oksidaciono sredstvo u raketnim motorima letjelica. Soli se zovu nitriti. S vodom daje: N2O3 + H2O => 2 HNO2 . raspada se na dušikov dioksid (NO2) i kisik (O2). vrlo nepostojana. djeluje kao oksidaciono sredstvo.

a tali se na -42oC. Pare ove kiseline. u proizvodnji boja. umjetnih vlakana i dr. u organsko-kemijskoj industriji.278 * Dušićna kiselina (HNO3) To je vrlo jaka i postojana anorganska kiselina. koja vrije na 86oC. su vrlo otrovne. eksploziva. Upotrebljava se kao važan tehnički proizvod u proizvodnji umjetnih gnojiva. Dobija se na tri načina: Prvi način iz čilske salitre: 2 NaNO2 + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HNO3 Drugi način je direktnom sintezom dušika (N2) i kisika (O2) N2 + O2 => 2 NO pošto se ohladi u dodiru sa zrakom: 2 NO + O2 => 2 NO2 a dušikov dioksid (NO2) sa vodenom parom daje: 2 NO2 + H2O => HNO2 + HNO3 nastala dušikasta kiselina (HNO2) se jedini sa: 2 HNO2 + O2 => 2 HNO3 . koja se ipak pri zagrijavanju raspada: 2 HNO3 + zagrijavanje => H2O + 2 NO2 + O To je bezbojna tekućina.

gradeći kloride: HNO3 + 3 HCl => NOCl + 2 Cl + 2 H2O . 2 NO2 + H2O => HNO2 + HNO3 Soli dušićne kiseline (HNO3) zovu se nitrati. jedini se sa kisikom (O2) u dušikov dioksid (NO2). a ovaj sa vodom daje dušićnu kiselinu: 2 NO + O2 => 2 NO2. Poznati su nitrati većine metala.279 tako cijeli proces možemo postaviti: 2 NO + H2O + 3 O => 2 HNO3 Treći način je kada se smjesa amonijaka (NH3) i zraka prevode preko katalizatora na 600oC: 4 NH3 + 5 O2 => 4 NO + 6 H2O nastali dušikov monoksid (NO). je jako oksidaciono sredstvo. Zlatotopka ili "carska vodica" je smjesa dušićne (HNO3) i solne (HCl) kiseline. Lako se raspada u vodi. Otapa skoro sve metale. Ustvari oslobađa se nascentni klor (Cl) koji reagira s metalima. osim plemenitih metala (dok kao "carska vodica" otapa sve metale. Ova kiselina. u odnosu 1 : 3.

Kad biljni i životinjski svijet ugine. vrlo složenim postupkom. dušikovi spojevi prelaze u amonijak (NH3). koji za živi svijet nisu značajni. jer njih organizmi nemogu neposredno da iskoriste (dušik i nitriti). I tako u krug. Svojim žilicama biljka siše nitrate pa ih prerađuje.280 * Kruženje dušika (N2) u prirodi Kako živi svijet dolazi do dušikovih spojeva? Mrtva priroda nam pruža elementarni dušik (N2) u zraku i solima. Životinjski svijet se hrani biljkama. a ovaj sa vodom gradi nitrate. . Ove sad u obliku mlijeka i mesa služe čovjeku da uz biljnu preradu izgrade svoje sopstvene specifične proteine. Biljni pak svijet može da uporabi uglavnom nitrate. nastaje truljenje te uz potporu mikroorganizama . Sav ovaj proces zove se nitrifikacija. iskorištava dušikove spojeve i od njih gradi sebi proteine (bjelančevine).

On ne mora da se čuva pod vodom. pa prema tome crveni fosfor (P) je ustvari alotropska modifikacija bijelog fosfora (P).Phosphorus na grč. fosfor (P). Teže reagira s kisikom (O2). Ime je dobio po fosforenciji. Fosfor (P) se u prirodi javlja isključivo u spojevima. crveni nije. mijenja boju i postaje crven. prvi na običnoj temperaturi.fosfor (phosphorus) Elementarni fosfor (P) je u kemijskom pogledu aktivniji od dušika (N2). kao da su dvije sasvim različite tvari. . Pri zagrijavanju iz zatopljenih cijevi. pojavi da isijava slabo svjetlo. pa daju isti oksid fosfora.281 P . Dok je bijeli fosfor (P) vrlo otrovan. Fosfor (P) je tvar bijele boje. znači: nosilac svjetlosti. a drugi tek pri zagrijavanju. pa se opaža. samo u zamračenim prostorijama. Na izgled se ponašaju. jer se oksidira sa kisikom (O2) iz zraka. Crveni fosfor (P) je mnogo postojaniji od bijelog fosfora (P). a vrije na 250oC.1oC. Ova promjena nastaje promjenom oblika fosfora (P). jer na zraku neće da se zapali sam os sebe (kao bijeli fosfor (P)). Međutim i bijeli i crveni fosfor (P) reagiraju s kisikom (O2). Svjetlost je slaba. Crveni fosfor (P) je stabilnija alotropska modifikacija. iz kojih se izvuče zrak. tali se na 44.

* Difosfor pentoksid (P2O5) Nastaje gorenjem bijelog ili crvenog fosfora (P). koji je oksidaciono sredstvo kao i sumpor (S) ili antimonov sulfid (SbS2). pa crveni fosfor (P) reagira s kalijevim kloratom (KClO4). kao i u difosfor pentoksidu (P2O5). dvije ili tri molekule vode. Ima uporabu u proizvodnji šibica. četverobazna i trobazna kiselina: P2O5 + H2O => 2 HPO3 jednobazna . Kako gori šibica? Glavica šibice sadrži smjesu kalijevog klorata (KClO4). Sublimira (prelazi iz krutog u plinovito stanje bez taljenja) na 360oC. sumpor (S) se oksidira i šibica se zapali. Kako je reakcija egzotermna. U vodi se lako otapa i ta otopina boji modri lakmus papir crveno. koji služi za povećanje trenja.meta fosforna kiselina P2O5 + 2 H2O => H4P2O7 četverobazna-piro fosforna kiselina P2O5 + 3 H2O => 2 H3PO4 trobazna-orto fosforna kiselina U svim ovim kiselinama fosfor (P) se nalazi u petooksidnom stanju. To znači da se stvorila fosforna kiselina (H3PO4). To je bijela tvar.282 Pripravlja se grijanjem bijelog fosfora. Povlačenjem glavice šibice po kutiji. Premaz na kutiji je dijelom crveni fosfor (P) i stakleni prah. .Tako da jedna molekula difosfor pentoksida (P2O5). Pri otapanju u vodi difosfor pentoksid (P2O5) je u stanju da veže različite količine vode. temperatura. nastalih uslijed električne disocijacije. pri čemu nastaju jednobazna. kao snijeg. zbog porasta temperature. pri čemu nastaju kiseline. može se vezati sa jednom. koje se međusobno razlikuju po broju vodikovih atoma. zbog trnja poraste.

283 Zato se sve ove kiseline zovu . . Prvlači (upija) vlagu.fosforna kiselina. To je na običnoj temperaturi krutina. pa se to privlačenje vlage manifestira kodenziranjem vlage i obrazovanjem oblakom kapljica. Fosforna kiselina (H3PO4) može dati tri niza soli: NaH2PO4 mono natrijev (primarni) fosfat Na2HPO4 di natrijev (sekundarni) fosfat Na3PO4 tri natrij (tercijalni) fosfat U prirodi je naročito rasprostranjen fosfat kalcija (Ca(Ca3(PO4)2 kao mineral fosforit ili složenijeg sastava apatit. da bi se vojni objekti skrili od neprijatelja. Zbog te osobine difosfor pentoksid (P2O5) se rabi u ratu za stvaranje dimnih zavjesa.

zato svjetle kosti u mraku.284 * Fosfor kao biogeni element Fosfor je također esencijalni element. prevodi u primarni fosfat. fosfora (P) nalazimo i u proteinima (bjelančevinama). Dnevna potreba čovjeka za fosforom (P) je oko 1 g. tako da se iz fosfata može dobiti fosforna kiselina (H3PO4) iz sumporne kiseline (H2SO4). Otkriven je 1669. Tijelo odrasla čovjeka. koji je topljiviji u vodi: Ca3(PO4)2 + 2 H2SO4 => Ca(H2PO4)2 + 2 CaSO4 Taj spoj se zove superfosfat i predstavlja važno umjetno gnojivo. Biljke teško asimiliraju fosfate. zbog njihove slabe topivosti. a elementarni fosfor (P). Naime propali trgovac H. što uči organska kemija i biokemija. Osim u kostima i zubima.g. žarenjem fosfata sa pijeskom i ugljem (C) u električnoj peći: H3PO4 + C (redukciono sredstvo) => P + oksidacioni produkt . otkrio je bijeli fosfor (P) vjerujući da je uspio izolirati elemenat vatru (po Aristotelu vatra. sadrži cca 800 g fosfora (P). zato se tercijalni fosfat. Fosfati služe za dobivanje fodfora (P). zemlja. zrak. voda). Osobito je važan za prijenos stanica u organizmu. Fosfor se u organizam unosi biljnom hranom. tražeći zlato da bi se izbavio iz financijskih problema kao alkemičar. kao i za prijenos nasljednih osobina.Brandt iz Hamburga. Fosfor (P) u obliku fosforne kiseline (H3PO4) ima važnu ulogu u povezivanju lanaca aminokiselina u DNA i RNA.

nitriti. amonijak i dr. fosfor (P) se rabi kao otrov za štetočine. U tlu žive milijuni bakterija. Sva biljna hrana. nitrati. urea (karbamid). Kako bi se vremenom smanjila količina tih elemenata (N. cink (Zn). Zato ih biljke crpe iz tla.superfosfat. kao dodatak metalima.P.K) još i magnewzij (Mg).K) iscrpljivanjem zemljišta. taj manjak se nadoknađuje dodavanjem zemljištu umjetna gnojiva. tako da se njihovim ugibanjem mineralne tvari vraćaju biljkama u obliku. Razgradnjom humusa nastaju organske tvari. Pored uporabe u proizvodnji šibica. Proces pretvorbe organskih ostataka u humus. a onda humusa u mineralne tvari zove se mineralizacija. kalijev klorid. koriste i ti mikroorganizmi. da bi postali još tvrđi. sumpoe (S) i bor (B). Presudnu ulogu imaju mikroorganizmi iz tla. Najvažnija umjetna gnojiva su: Kan. Thomasovo brašno. pored (N. da bi se petooksidni fosfor (P) reducirao u nuloksidni fosfor (P) ili u elementarni fosfor (P). Ta gnojiva sadrže. dodata tlu sa svrhom povećanja prinosa poljoprivrednih kultura. amonijev sulfat.P.amonijev nitrat ili (KAN) Dobija se: . koje razgrađuju ostatke uginulih biljaka i životinja. koji je biljkama pristupačan.285 i to zagrijavanjem s nekim redukcionim sredstvom. a u ratu za proizvodnju napalm bombi i dimnih zavjesa. Rezultat je nastajanje organskih tvari (koloidnog sastava) koji se zove humus. * Umjetna gnojiva Biljkama su potrebni dušik (N). fosfor (P) i kalij (K). . fasfati. Umjetna gnojiva se proizvode industrijskom preradbom prirodnih sirovina. sulfati topljivi u vodi i dostupni biljkama.

. a posebice za rižu. Stvrdnula se velika količina KAN-a u skladištu tvornice proizvođača.Amonijev sulfat (NH4)2SO4 Dobija se: 2 NH3 + H2SO4 => (NH4)2SO4 To je kiselo gnojivo. Nastala je ogromna eksplozija. KAN je higroskopan (upija vlagu). a da bi se eksplozivnost smanjila. Mislili su da gromadu KAN-a razbiju eksplozivom. koji se desio u Njemačkoj 1921. .g. . Interesantan je slučaj. .Bezvodni amonijak (NH3) To je koncentrirano gnojivo.286 NH3 + HNO3 => NH4NO3 To je spoj eksplozivnog djelovanja.UAN To je smjesa karbamida (uree) i amonijevog nitrata (KAN). pa je poginulo više od 500 ljudi. . pa se rabi za bazna tla.Urea (karbamid) Proizvodi se: 2 NH3 + CO2 => NH2CONH2 + H2O To je gnojivo pogodno za gnojenje svih važnijih biljnih kultura. Tvrd je i lako se stvrdnjava. dodaje se mljeveni vapnenac. pa se rabi samo u posebnim prigodama.

Složena umjetna gnojiva To su mješavine gnojiva (N P K ) . Tako u super fosfatu iznosi od 16 . .Superfosfat To je kalcijev sulfat sa više fosfora (P) ili trostruki superfosfat: Dobija se: Ca3(PO4)2 + 4 H3PO4 + 3 H2O => 3 Ca(H2PO4)2 x H2O Vrijednost fosfornih gnojiva. za kisela tla. a u trostrukom superfosfatu od 42 .18 %. iskazuje se udjelom difosfor pentoksida (P2O5). krumpir.287 . . .Thomasovo brašno ili kalcijev fosfat (Ca3(PO4)2) Dobija se kao nus proizvod u proizvodnji čelika.48 %. 2 KCl + H2SO4 => K2SO4 + 2 HCl . Pogodno gnojivo. 30 kg fosfora (P) i 20 kg kalija (K). šećerna repa. vinova loza). pa se za ove poljoprivredne kulture rabi kalijev sulfat (K2SO4). Maseni udio fosfor pentoksida (P2O5) je 10 ..Kalijev klorid (KCl) Kloridni ioni štetno utiču na neke biljne kulture (duhan. Primjer : 10 : 30 : 20 znači da u 100 kg gnojiva ima 1o kg dušika (N). hmelj.14%.

Međutim neiskorišteni dio tih gnojiva vodeni tokovi prenose. Osobito je opasno ako dolazi do bunarskih voda ili drugih izvorskih voda pa se zbog toga mora dobro paziti o vrsti i količini upotrebljenog gnojiva. događa se da se iz neznanja uporabe umjetna gnojiva u puno većim količinama.288 Umjetna gnojiva su topljiva u vodi. od potrebne. Kako se obično ne raspolaže tim podatcima. Zato kemijska analiza tla služi da bi se ustanovila opskrbljenost tla biljnim hranljivima. koja gnojiva i u kojim količinama treba dodavati tlu. pa se onečiščuje pitka voda. te onečiščuju okoliš. utvrđuje se. Zato je kemijska analiza pitke vode neophodna. te od njihove ukupne količine u tlu veći dio iskoriste biljke. . Tek na osnovi kemijske analize tla.

289 Arsen (As) .

290 Antimon Sb .

Arsenovi spojevi služe i u borbi protiv biljnih štetočina. Interesantan je podatak da je po naređenju Hitlera svim svojim časnicima podjeljen prsten u čijem je ovoru bio arsenik. kako ne bi odali vojnu tajnu. pa se u ratu rabe kao bojni otrovi.arsenopirit (FeAsS2) Najpoznatija antimonova ruda je: . . u uporabi je za .puščana sačma sadrži cca 1 % arsena (As).tipografski metal je slitina od 15 % Sb i 85 % Pb. U nekim slučajevima arsenovi spojevi su u uporabi kao lijekovi. ali mogu biti žestoki otrovi.britanija metal sadrži 10 % Sb i 90 % Sn. Arsen (As) i antimon (Sb) su sastojci mnogih slitina.antimonit (Sb2S3). U organizmu arsenovi spojevi. Arsen je sastojina žive stanice. . U slučaju zarobljavanja da izvrše samoubojstvo pijući arsenik iz prstena. služe kao katalizatori izvjesnih kemijskih reakcija.realgar (As2S2).291 Bizmut Bi U prirodi se arsen (As) i antimon (Sb) nalaze uglavnom u obliku sulfida. . Poznate arsenove rude su: . Primjer: .

Rozeov metal. a to su: . U uporabi je za proizvodnju lako topljivih slitina. Bizmut (Bi) je i medicinski važan elemenat.292 izradu kuhinjskog posuđa. I bizmut (Bi) se u prirodi nalazi kao sulfid (bizmutit). . . jer se mnbogi spojevi ovog elementa uporabljuju kao lijekovi.Vudov metal (tali se na 70oC).

07 78.96 127.293 I D 4 KISIKOVA SKUPINA ILI XVI SKUPINA PSE O S Se Te Po kisik (oxigenium) sumpor (sulphur) selen (selenium) telur (tellurium) polonij (polonium) 8 16 34 52 84 16 32.98 modar žut crven mrk radioaktivan Da bi postigli konfiguraciju inertnih plinova. ovi elementi treba da prime po dva elektrona. Nemetalni karakter opada sa rastućom atomskom masom. a metalni karakter raste. . Tako su kisik (O) i sumpor (S) izraziti nemetali. dok je telur (Te) sa osobinama metala.60 2o8.

već i biljke troše kisik (O2). . Međutim ovaj utrošak kisika (O2) iz atmosfere biljke nadoknađuju procesom asimilacije.g. Kisik (O) učestvuje u životnim procesima (disanje).58 % zemljine kore. kao produkt fotosinteze u kojem biljke apsorbiraju sunčevu energiju pa je rabe za proizvodnju ugljikohidrata: 6 CO2 + 6 H2O + klorofilna fotosinteza => C6H12O6 + 6 O2 Proces uzimanja i korištenja kisika (O) zove se disanje. U zemljinu atmosferu elementarni kisik (O) je dospio. Ne samo životinje.O To je najrasprostranjeniji kemijski elemenat u prirodi.Kisik (O) je i biogeni element. od koji su izgrađeni i biljni i životinjski svijet. ulazi u sastav spojeva. Disanje je egzotermna reakcija tj. Preko procesa disanja i procesa truljenja kisik (O2) stalno prelazi iz vezanog u slobodno stanje i obratno. tj. Biljke na taj način uspostavljaju prvobitnu ravnotežu kisika (O2) u prirodi. Otkrio ga je Priestley 1774.294 Kisik . Sačinjava 49. vrši se uz oslobađanje topline.

To se vrši na taj način.9 l kisika (O2). a točka vrenja kisika (O2) je . a u medicini je u uporabi reanimacije bolesnika. U vodi se kisik (O2) malo otapa. kisik (O2) je plin bez boje i ukusa i po tome se razlikuje od vodika (H2). Spojevi kisika (O2) sa drugim elementima. pa sa radom sa kisikom u bocama treba biti obazriv (paziti da ventili ne budu zamašćeni što može dovesti do požara). što je točka vrenja dušika (N2) . Druga alotropska modifikacija kisika je ozon (O3). Postrojenje se sastoji od kompresora. da pređe u tekućinu i onda se iz te tekuće smjese postupnom destilacijom odvoji od dušika (N2) i argona (Ar) na taj način.295 U industriji se troše ogromne količine kisika (O2). Nastaje na mjestima.183oC. a postupak oksidacija. karakteristična mirisa. Čisti kisik (O2) je opasan plin. U 100 litara vode na OoC. kao rezultat raspada dušikovih oksida u automobilskim motorima. Sirovine za industrijsku proizvodnju kisika (O2) jesu zrak i voda. Topljivost kisika (O2) opada. veoma je važan za živi svijet u vodi. hladila i posude u kojoj se plin ekspandira. . zovemo oksidima. istovremeno sa dobijanjem vodika (H2) elektrolizom. otapa se 4. Plinoviti kisik (O2) se transportira u čeličnim bocama pod tlakom od 150 bahra. Ozon (O3) u atmosferi. ima ključnu ulogu u očuvanju života na Zemlji štiteći je od djelovanja ultraljubičastog zračenja sa Sunca. gdje je jako električno pražnjenje. Kisik (O2) se kemijski jedini gotovo sa svim kemijskim elementima. Na običnoj temperaturi. sa povišenjem temperature. jer se u njemu veoma lako dolazi do oksidacije. što se zrak ohladi na toliko nisku temperaturu. U gradovima nastaje. Ukapljavanje kisika (O2) se vrši pomoću Lindeovog uređaja. Otopljeni kisik. To je bezbojan plin. Tako se u 100 l vode na 2OoC otapa samo 3 l kisika (O2). Iz vode se čist kisik može industrijski dobiti. a raste sa povećanjem tlaka.196oC.

molekule ozona (O3) se raspadaju: O3 + uv zračenje => O2 + O zato je ozonski sloj bitan za život na Zemlji.Međutim postoje uzroci. Svaki poremećaj u ozonskom sloju. "Ozonske rupe" su nastale razaranjem ozonskog sloja iznad Australije. zbog kojih koncentracija ozona (O3) u atmosferi opada. jer je izuzetno reaktivan: O3 + Cl => ClO (klorov oksid) + O2 nastali klorov oksid reagirajući sa atomnim kisikom (O) katalizira raspad ozona (O3): ClO + O => Cl + O2 tako da samo jedan atom klora može prouzročiti raspad nekoliko tisuća molekula ozona. smanjenje uroda žitaricai dr. pa je na tim prostorima pojačano uv zračenje. Europe. može izazvati neželjene klimatske promjene na . F. koji dospijevaju u atmosferu (freon . C). Antarktika i Čilea. Molekule freona apsorbiraju uv zračenje.reaktivni spojevi Cl. molekule kisika se raspadaju na atome.296 Apsorpcijom ultraljubičastih zraka. Posljedica je povećan broj oboljelih od raka kože. koji sa drugim molekulama kisika daju ozon: O2 + uv (ultraljubičaste zrake) => 2 O O + O2 => O3 apsorpcijom ultraljubičastih zraka. Najvažniji uzročnici su spojevi halogenih elemenata sa ugljikom. raspadaju se i oslobađaju atomni klor: CCl2F2 + uv zračenje => CClF2 + Cl dalje atomni klor (Cl) reagira.

dušikovi oksidi (NO. Iako u atmosferi život ne bi bio moguć bez ozona (O3). bilo bi potrebno i stotinjak godina da se "ozonske rupe" "zakrpaju". . dušićna kiselina (HNO3) otrovne su tvari i njihovo udisanje je štetno. te je koncentracija ozona (O3) znatno veća. zrak je onečišćen. pa sa ugljikovodicima . Ozon (O3).297 Zemlji. Međutim i da se potpuno obustavi uporaba freona. dušikovim oksidima (produkti rada automobilskih motora) stvara vrlo otrovne spojeve. može dovesti do kroničnih bolesti . Zato su se mnoge zemlje obvezale za obustavu uporabe freona. U gradovima sa velikim automobilskim prometom. taj plin je štetan po zdravlje (udisanje ozona.astme i bronhitisa). NO2).

Može se dobiti u obliku velikih kao limun žutih kristala.halkopirit (CuFeS2). Vezan sumpor. jer nek proteini (bjelančevine) sadrže sumpor (S2) U prirodi se nalazi u obliku spojeva i u slobodnom stanju. .298 S . pri čemu se sumpor (S2) stopi u tekućinu i iscuri na dnu peći. Da bi se izdvojio sumpor (S2) materijal (ruda) se zagrijava.sumpor Na običnoj temperatur krutina.pirit (FeS2).galenit (PbS). Pročiščavanje se vrši destilacijom i sublimacijom. Loš provodnik elektriciteta i topline.sfalerit (ZnS). Na zraku se može lako zapaliti. . Poznata nalazišta sumpora su u Italiji (Sicilija). . Dobiveni sumpor (S2) još nije sasvim čist.gips (CaSO4x 2 H2O). . Sumpor (S) je biogeni element. Texasu u SAD. Glavna nalazišta sumpora su u Italiji. gori jedva vidljivim plamenom (plavičastim). u Japanu. U vodi se ne otapa.gorka sol (MgSO4 x 7 H2O). najviše se nalazi u obliku sulfidnih i sulfatnih ruda. . . .

5oC => monoklinski sumpor (S8) . Zato se u Texasu sumpor dobiva po postupku Frach.u prirodi u obliku kristala. jer je to jedan te isti element. . U SAD-u se sumpor nalazi na priličnim dubinama.5oC. Po tom se postupku dobiva vrlo čist sumpor.rombski .u parama sumpor ima 8.na 300oC ponovo postaje tečna. . .tekući sumpor ima 8 i 6 atoma. mogu da pređu jedna u drugu. . tekućina počinje da vrije i da prelazi u žutu paru Sve ove promjene potiču.na 1800oC počinje raspadanje dvoatomnog sumpora na atome. koji prelazi u rombski sumpor. ali mrke boje.na 444. Pri zagrijavanju čvrstog sumpora.monoklinski. samo je raspored atoma u kristalu različit. dobiva se sitan prah koji se zove "sumporni cvijeT".na običnoj temperaturi molekul sumpora ima 8 atoma .iznad 900oC sumpor ima samo 2 atoma. više ne treba prečiščavati. koji ohlađen i dugim stajanjem prelazi u rombski rombski sumpor (S8) na 94.299 Pri naglom hlađenju sumporovih para. Pored različitog broja atoma u molekuli. koji se za uobičajenu uporabu. do kojih je teško doći.na temperaturi od 119oC prelazi u lakopokretljivu žutu tekućinu . molekuli sa istim brojem atoma mogu imati različit unutarnji raspored (kristalna struktura). . od promjene broja atoma sumpora u njegovom molekulu. nastaje čitav niz promjena: . . . 6 i 2 atoma.plastični sumpor je na 350oC prozirna i plastična masa.amorfni sumpor. .na 250oC tamna tekućina postaje gusta . . Sumpor se dakle javlja u više alotropskih modifikacija i to kao: .na 160oC žuta tekućina postaje sve tamnija. Sve ove alotropske modifikacije sumpora.

Kaučuk je prirodni makromolekulski spoj. Vodena otopina sumporvodika mijenja modri lakmus papir u crveni. u vulkanizaciji kaučuka. crnog baruta i mineralnih boja. Tako se dobija guma. za sprečavanje bolesti biljaka. Sumpor je osnovna sirovina u proizvodnji sumporne kiseline (H2SO4).300 * Uporaba sumpora Elementarni sumpor. Jako je otrovan. Tako sumpor pod određenim uvjetima. . koji opet rado daje svoj elektron: H2 + S => H2S Na običnoj temperaturi sumpor vodik (H2S) je bezbojan plin. odakle se pažljivim rasjecanjem kore. je u uporabi u poljoprivredi. u čijem molekulu može da bude vezano cca 2000 molekula izoprena. Elektrolitički disocira: H2S <=> 2 H+ + S-negativni dvooksidni ion sumpora (S--) zove se sulfidni ion. jer je sumpor otrov za niže organizme. vrlo neprijatna mirisa (na pokvareno jaje). Sumpor je u uporabi i u proizvodnji šibica. * Sumpor vodik (H2S) Atom sumpora pripada onoj grupi atoma. U prirodi se kaučuk nalazi u soku kaučukovca (Hevea brasiliensis). koji mogu i da prime i da daju svoje elektrone drugim elementima. Prema tome sumporvodik (H2S) je kiselina u vodenoj otopini. u medicini kod oboljenja kože. može dobiti u obliku mliječnog soka (lateks). Na 15oC jedan litar vode otapa oko 3 l sumpor vodika (H2S). Važna je uporaba sumpora za vulkanizaciju kaučuka. Dobijeni sirovi kaučuk se podvrgava vulkanizaciji ili sjedinjenje molekula izoprena sa sumporom. Sumpor vodik (H2S) se prilično otapa u vodi. može se sjediniti s vodikom. Ima ga u vulkanskim plinovima i nekim mineralnim vodama.

U laboratoriju se dobija: Cu + 2 H2SO4 => CuSO4 + SO2 + 2 H2O U industriji se dobiva ili sagorjevanjem sumpora ili prženjem sulfidnih ruda: S + O2 => SO2 . a nuloksidni kisik se reducirao tj.dinatrijev sulfid (Na2S) Sumpor vodik je dvobazna kiselina. tekstila. svile. Sumpor dioksid (SO2) je na običnoj temperaturi zagušljiv plin na temperaturi od -10oC prelazi u tekuće stanje. a na -720 prelazi u kruto stanje. U laboratoriju se dobija u Kippovom aparatu: FeS + 2 HCl => H2S + FeCl2 Sumpor vodik (H2S) ima jake redukcione osobine. jer jedan atom kisika može da primi najviše dva elektrona: So + O2o => S4+O22Ovo je oksido-redukciona reakcija. Sumpor dioksid (SO2) je jak otrov za niže organizme. pri kojoj se nuloksidni sumpor oksidirao i prešao u pozitivno četverooksidno stanje. u proizvodnji papira. olovo (Pb). pa se upotrebljava za dezinfekciju. Sumpor vodik (H2S) je važan reagens u analitičkoj kemiji. živa (Hg).301 Primjer: H2S + 2 NaOH => Na2S + 2 H2O Soli se zovu sulfidi . spustio o dvooksidni kisik. * Sumpor dioksid (SO2) Jedan atom sumpora. nalaze se u prirodi u obliku sulfida. Mnogi metali kao cink (Zn) bakar (Cu). za konzerviranje voća i povrća i dr. može da veže dva atoma kisika.

pa pri radu treba biti jako obazriv: SO3 + H2O => H2SO4 * Sumporna kiselina (H2SO4) Sumpornu kiselinu ubrajamo.2oC. Pripada među 10 najvažnijih proizvoda kemijske industrije. odnosno u sumpornu kiselinu (H2SO4). gradeći sumpornu kiselinu (H2SO4). Ova oksidacija u industriji se vrši na dva načina: . Slijedeći korak je oksidacija sumpor dioksida (SO2) u sumpor trioksid (SO3). Izvanredno važna za cjelokupnu kemijsku industriju. to je sumporna kiselina za kemijsku industriju. Ovu reakciju prati oslobađanje velike količine toplote. je na običnoj temperaturi tekućina. spajanje u veće molekule. Ono što je željezo (Fe) u strojarstvu. među najjače kiseline. koja prelazi u kruto stanje na 17oC. U tu svrhu najprije se sulfidna ruda "prži" u naročitim pećima. Polazne sirovine za proizvodnju sumporne kiseline (H2SO4) su sulfidi metala i elementarni sumpor. Skoro nema kemijske tvornice. "kontaktni postupak" i . Postoji i alotropska modifikacija. Kristali prve modifikacije su prozračni.302 4 FeS2 + 11 O2 => 8 SO2 + 2 Fe2O3 * Sumpor trioksid (SO3) Ovaj oksid sumpora. Pojava raznih alotropskih modifikacija sumpor trioksida (SO3) objašnjava se polimerizacijom molekule."suhim postupkom" gdje se sumpor dioksid (SO2) i suhi zrak dovodi u dodir s katalizatorom tkzv. koja u većoj ili manjoj mjeri ne upotrebljava sumpornu kiselinu (H2SO4). Postupak počinje dobivanjem sumpor dioksida (SO2). tj. Sumpor trioksid (SO3) burno reagira sa vodom. a druge slični azbestu. Od sulfida najčešće je u uporabi pirit (FeS2). a vrije na 45oC. koja se tali na 32.

jer se stalno regeneriraju i odlaze u Gay-Lussac-ov toranj. Dalje sumpor trioksid (SO3) sa vodom daje sumpornu kiselinu (H2SO4). potom prelazi u "olovne komore". odakle se ponovo vraćaju u Glower-ov toranj. nastaje oksidacija sumpor dioksida (SO2) u sumpor trioksid (SO3). Oksidacija se vrši sa kisikom (O2) iz zraka. miješa se sa dušikovim oksidima.303 . Proces ide: Smjesa sumpor dioksida (SO2) i zraka prolazeći kroz Glowerov toranj."mokri postupak" ili oksidacija uz nazočnost vode. a dušikovi oksidi. gdje se pod uticajem vode i dušikovih oksida (NO. jer se cio proces odigrava u komorama od olova (Pb). Cio proces možemo prikazati: SO2 + H2O + NO2 => H2SO4 + NO 2 NO + O2 => 2 NO2 . služe kao prenosioc kisika. NO2). Ovaj način proizvodnje sumporne kiseline (H2SO4) se zove i postupak "olovnih komora". gdje ih apsorbira koncentrirana sumporna kiselina (H2SO4).

304 Na običnoj temperaturi sumporna kiselina (H2SO4) je bezbojna uljasta tekućina. Koncentrirana sumporna kiselina (H2SO4) vrlo snažno upija vodu iz organskih tvari i ugljeniše ih. bez mirisa. vrije na 338oC a na 450oC se raspada na oksid sumpora i vodu. Tako drvce zamočeno u sumpornu kiselinu (H2SO4) pocrni. Pare sumporne kiseline (H2SO4) su vrlo opasne.4oC. mrzne na 10. a šećer se pretvori u crnu ugljenu masu Strukturna formula sumporne kiseline (H2SO4) je: O H-O // S=O H-O . Pri miješanju s vodom oslobađa se velika toplina. Reakcija je vrlo burna i nikad se ne smije sipati voda u kiselinu (VUK) već oprezno kiselinu u vodu (KUV).

za signalne instrumente i aparate. . za optičke instrumente. pri vulkanizaciji kaučuka.305 Selen (Se) i telur (Te) Ova dva kemijska elementa su slična po svojim kemijskim osobinama. Zapaljen na zraku gori crvenkastim plamenom. Selen (Se) je u uporabi u industriji stakla. Grade sa kisikom i vodikom spojeve sličnog sastava kao i sumpor.

Polonij (Po) ima radioaktivne osobine. Poljskoj. . Ime je ovaj kemijski elemenat dobio po zavičaju Marie Sklodowske Curie. njoj u čast. nalaze se male količine polonija (Po).306 Polonij (Po) U uranovoj rudi (uranov smolinac). otkrila Maria Sklodowska Curie. zajedno sa mužem fizičarem Pierom Curie.g. Ovaj kemijski element je 1896.

lako ostvaruju strukturu inertnih plinova. primajući jedan elektron. . . mogu se neutralizirati.svi se jedine s vodikom (H) dajući halogenovodike (HF.307 I D 5 HALOGENI ELEMENTI ILI XVII SKUPINA PSE F fluor (fluorum) Cl klor (chlorum) Br brom (bromum) I jod (jodum) At astat (astatium) 9 17 35 53 85 19.Sva četri navedena halogenovodika su bezbojni i škodljivi plinovi. HBr. Zato imaju izrazit nemetalni karakter. . HCl.90 ljubičast 209. Svi imaju po sedam elektrona u posljednjoj ljusci.Nijedan halogeni element nije nađen u prirodi u slobodnom stanju.45 žuto-zelen 79. Halogeni elementi imaju niz sličnih osobina: . lužinama pri čemu nastaju soli . . HJ).99 Elementi ove skupine PSE zovemo halogenima.Kiseline nastale od halogena.galogenidi.00 bezbojan 35. .Svi halogeni se u kiselinama nalaze u jednooksidnom negativnom stanju.90 crveno-mrk 126.

čak i pri niskoj temperaturi i u mraku. Fluor je sastojina zuba i kostiju. karijesa.308 F fluor Ovaj se kemijski elemenat nalazi u prirodi u obliku minerala: . jer je fluor neophodan za rast zuba.kriolita (Na3AlF6). reagira sa kisikom.fluorita (CaF2). već u malim količinama uništava bakterije. Od svih halogenih elemenata najreaktivniji je fluor (F). iako je kisik izrazito elektronegativan. . To je zebezbojan plin. No i velike količine fluora. Fluorovodična kiselina (HF) je baktericidna. Time se nadoknađuje nedostatak fluora u ishrani. Reagira sa vodikom. sprečavanje bolesti zuba. Smjesa fluora i vodika pri zagrijavanju daje visoku temperaturu. Elementarni fluor (F) se u posljednje vrijeme pilično primjenjuje. U zadnje vrijeme fluor (F) ima značajnu uporabu u proizvodnji plastične mase (teflon). štetno utiče na zube. Neke soli fluorovodične kiseline u uporabi su u fluorizaciji vode. koja se koristi pri zavarivanju ili siječenju nekih metala. oštra mirisa. . ali na kvaščeve gljivice ne djeluje.

309 .

. Po kemijskoj aktivnosti. klor (Cl2) spada u najreaktivnije kemijske elemente. jako zagušljiv. na temperaturi na kojima su vodik (H2) i dušik (N2) plinoviti. Vodena otopina se zove "klorna voda".6 l klora ili 14.7 g. postupno sasvim iščezne. . . nagriza sluzokožu i ako se jače udiše. Ova otopina pokazuje sve osobine klora : .sposobnost da izbjeli pamuk i dr. a iz otopine odlaze mjehurići. Miris na klor. U plinovitom stanju jedan molekul klora (Cl2) sa sastoji od dva atoma. Voda katalitički ubrzava. može izazvati smrtonosno oštećenje pluća.miris. za koje se lako može dokazati da je to kisik (O2). Ako stoji. ova se otopina polako mijenja. Klor (Cl2) je tečan. Zato je bio u uporabi u I svjetskom ratu. pa čak i u krutom stanju.sposopbnost za dezinfekciju.310 Cl klor Pod običnim uvjetima plin zelenkaste boje. ako se "klorna voda" izloži svjetlosti. često uz pojavu svjetlosti i oslobađanja topliune. Ova promjena je još brža. Jedan litar vode na OoC. može otopiti 4.razaranje organskih boja. Jedini se sa skoro svim elementima. kao bojni otrov. .

U laboratoriju se klor (Cl2) najčešće dobija oksidacijom klorovodične kiseline (HCl). ne reagira sa metalima. Smjesa klora sa vodikom u omjeru ( 1 : 1 ) u mraku se ne mijenja. lana i dr. Najveće količine klora (Cl2) troši sama industrija koja ga je i proizvela. međutim uz nazočnost samo tragova vode (H2O) reagira.311 reakcije sa klorom (Cl2). klornog vapna. u tekstilnoj industriji za bijeljenje vlakana pamuka. jer klor (Cl2) je važna sirovina za dobijanje polivinil klorida (PVC). Potpuno suh klor (Cl2). a kao oksidaciono sredstvo za dezinfekciju vode u vodovodima. nekim oksidacionim sredstvom kao što je kalijev permanganat (KMnO4): 16 HCl + 2 KMnO4 => 2 KCl + 2 MnCl2 + 5 Cl2 + 8 H2O ili sa manganovim dioksidom (MnO2): 4 HCl + MnO2 => Cl2 + 2 H2O U industriji se klor (Cl2) dobija elektrolizom vodene otopine kuhinjske soli. I svjetlost utiče na brzinu reakcije ubrzavajući ih. žestoko eksplodira. Zato se ova smjesa zove "klorni praskavi plin". bojnih otrova. . a izložena direktnoj sunčevoj svjetlosti.

a i u kemijskim laboratorijima. Dobija se uvođenjem klora u otopinu odgovarajućih lužina. veoma je mnogo u uporabi u industriji. uz oslobađanje topline. Sa kalijevim hidroksidom (KOH) i hipoklorastom kiselinom (HClO) dobija se tzv. Zato je kuhinjska sol (NaCl).312 * Klorovodik (HCl) Spada u najvažnije spojeve klora. Strukturne formule hipokloraste kiseline i hipoklorita su: . to je bezbojan plin. posrednim putem se dobijaju mnogi spojevi klora i kisika. Kada se klor (Cl2) prevodi preko pečenog vapna. Na sobnoj temperaturi 1 l vode. Na običnoj temperaturi. Klorovodik (HCl) se vrlo lako otapa u vodi. Vodena otopina. otapa cca 450 l klorovodika (HCl). zagušljiv i kiselog okusa. Iako se klor (Cl2) ne jedini neposredno s kisikom (O2). čiji je glavni sastojak kalcijev hipoklorit (CaCl2O). utiče na aktiviranje pepsina (želudčanog fermenta) i uništava bakterije.natrijev klorid (NaCl): 2 NaCl + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HCl Klorovodična kiselina. pri čemu nastaju kloridi metala. Nazočnost klorovodične kiseline u želudčanom soku. Ima jake oksidacione osobine. Važan učinak te soli je i u održavanju osmotskog tlaka. klor je u pozitivnom jednooksidnom stanju. Ovi spojevi imaju praktički značaj. "žavelska voda". Kisikove kiseline klora su: * Hipoklorasta kiselina (HClO) Soli ove kiseline se zovu hipokloriti. U laboratoriju se dobija uticajem koncentrirane sumporne kiseline (H2SO4) na kuhinjsku sol . Klorovodična ili solna kiselina. neophodan sastojak hrane. otapa metale. dobija se "klorno vapno". u hipoklorastoj kiselini i hipokloritima. naziva se klorovodična ili solna kiselina. Industrijski se dobija iz kuhinjske soli (NaCl) ili direktnom sintezom vodika i klora. Soli se zovu kloridi. koje se hranom unose u želudac.

jer .Cl = O * Klorna kiselina (HClO3) Soli ove kiseline zovu se klorati.O Cl =O * Perklorna kiselina ( HClO4) Soli ove kiseline. u uporabi je u proizvodnji šibica i lako zapaljivih smjesa.O . Ova kiselina je jaka. u uporabi je u industriji eksploziva.Cl = O a struktura kalijevog klorata (KClO3) je: O // K . manjih količina kisika (O2) klor je u klorastoj kiselini u pozitivno trooksidnom stanju: H .O . Kalijev perklorat (KClO4).O . zovu se perklorati.313 H-O-Cl hipoklorasta kiselina K-O-Cl kalijev hipoklorit Cl Ca/. Perklorati se korisre i u indstriji deterđenata. U kemijskom laboratoriju služi za dobijanje. kao kiselina i jako oksidaciono sredstvo.Cl kalcijev hipoklorit * Klorasta kiselina (HClO2) Soli kloraste kiseline (HClO2) zovu se kloriti. Kalijev klorat (KClO3) poznat pod imenom "Bertoleova sol". Klor je u klornoj kiselini (HClO3) u pozitivno petooksidnom stanju: O // H . Klor je u perklornoj kiselini (HClO4) u pozitivno sedmerooksidnom stanju.

O .314 vrše izbjeljivanje tkanina.O .Cl = O // O a kalijevog perklorata: O // K . Strukturna formula perklorne kiseline je: O // H .Cl = O // O .

315 Br brom Bromni spojevi se obično nalaze uz klorne spojeve. brom se dobija uglavnom uvođenjem klora u otopinu kalijevog bromida (KBr). 015 %). jer uz nazočnost tvari. koje se mogu oksidirati. Tečni brom. Hlapi već na običnoj temperaturi. pri čemu se oslobađa kisik (O2): 2 H2O + 2 Br2 => 4 HBr + O2 . Boje broma (Br2) su crveno-mrke. Otapa se u vodi (bromna voda ). kao i u vodama oko petrolejskih izvora. Ova otopina ima oksidacione osobine. Pare broma su narančasteboje i vrlo otrovne. Ima ga u vodama nekih jezera i u morskoj vodi (cca 0. U toj reakciji klor (Cl2) istiskuje brom (Br2) iz bromida: 2 KBr + Cl2 => 2 KCl + Br2 Brom je jedini nemetal. koji je naobičnoj temperaturi tečnost. Miris oštar. stvara rane na koži. brom oduzima vodi vodik. Kao manje aktivan od klora.

Rane nastale opeklinama broma. Međutim soli bromovodične kiseline (HBr) alkalni bromidi u uporabi su kao lijekovi za umirenje živaca.316 Brom razorno djeluje na organizam. teško zaraščuju. .

boji otopinu škroba intenzivno modro. ali dobro u organskim otapalima. pare joda su ljubičaste boje. u zraku. koji igra značajnu ulogu u metabolizmu. nastaju poremećeji u funkciji štitne . kao hormon tiroksin. metalog sjaja. mineralima.jod Male količine joda se nalaze svud oko nas. Jod se u vodi veoma slabo otapa. u štitnoj žlijezdi čovjeka i viših životinja. Otopina joda u etil alkoholu je poznata ka "tinktura joda" Jod je slabije aktivan od ostalih halogenida. pa se koristi i za dokazivanje joda i škroba.317 J . Jod je sastojina hormona tiroksina. koji uglavnom sadrži jod. biljnom i životinjskom svijetu. Sublimira već na običnoj temperaturi. vodama. Karakteristično za jod je to što i u najmanjim količinama. Jod je na običnoj temperaturi čvrsta kristalna tvar. Otrovne su. Ako se hranom i vodom ne unose u organizam potrebne količine joda.

318 žlijezde (gušavost). U krajevima. nedostatak se rješava jodiranjem kuhinjske soli. gdje voda i povrće ne sadrže dovoljno joda (kao kod nas). primjenjuju se u terapiji nekih bolesti. Tinktura joda u uporabi je kao spoljni antiseptik. . Jodidi alkalnih metala.

Radioaktivan je.319 As astatin Ima ga u izvanredno malim količinama u prirodi. .

320 I D 6 INERTNI PLINOVI ILI XVIII SKUPINA PSE He Helij .

18 .321 Ne Neon neon 10 20.

95 .322 Ar Argon argon 18 39.

323 Kr Kripton kripton 36 83.80 .

30 .324 Xe Ksenon xenon 54 131.

Izuzev radona (n) svi se ostali inertni plinovi nalaze u zraku. Usprkos tome.g. jer je bilo teško razlikovati od dušika (N) koji je u elementarnom stanju kemijski prilično inertan i pri procesu disanja ostaje nepromjenjen.o2 Kemijske osobine su svih inertnih plinova jako slične. izuzev helija (He) koji ima 2 elektrona. Čak i njihovi atomi ne udružuju se u plinovitom stanju u složene čestice molekula.325 Rn Radon radon 86 222. već ostaju u atomskom obliku. Atomi ovih elemenata imaju u posljednjoj ljusci po 8 elektrona. Ovakva elektronsksa konfiguracija elektronskog omotača je stabilna.. pa je onda razumljivo da se ovi elementi mogu nalaziti u prirodi. samo u atomskom obliku. Tako u 500. Kemijska srodnost ovih elemenata ogleda se u jako izraženoj kemijskoj neaktivnosti (inertnosti). jer svojom postojanošću podsjećaju na plemenite metale. Zbog ovih osobina nazivamo ih inertnim plinovima ili još i plemenitim plinovima. Najviše ima argona (Ar). argon je otkriven tek 1894.000 litara zraka imamo: .

jer se u takvom zraku (pošto ima malu gustinu) lakše diše. pri radu pod vodom. koji se dobijaju frakcionom destilacijom tekućeg zraka. Takva žarulja dulje traje ( smjesa 90 % argona (Ar) i 10 % dušika (N). Tako cijevi napunjene sa . .000008 % Ipak imajući u vidu veličinu zračnog omotača. a neon (Ne) svjetli jasnocrvenom svjetlošću. ksenon (Xe).). Stoga se iz žarulje izvlači zrak i puni sa inertnim plinovima. vrlo velike količine čistog dušika (N2) i čistog kisika (O2). Žarulje punjene zrakom bi brzo izgorile. jer bi metalna nit prešla u oksid ili nitrid. daju plavu i zelenu svjetlost. koji je sastavljen od smjese 21 % kisika i 79 % helija (He) uporabljuju ronioci. Zahvaljujući tome što su industriji potrebne.0016 %.Helij (He) je poslije vodika. pri prolasku elektriciteta svijetle karakterističnom svjetlošću. najlakši plin. Iako su inertni plinovi kemijski vrlo neaktivni. pri ovoj preradi zaostaje materijal bogat inertnim plinovima. i radon (Rn) u uporabi su u medicini. .Argon (Ar). Cijevi napunjene ovim plinovima. kripton (Kr) i ksenon (Xe) su u uporabi za punjenje električnih žarulja. .neona (Ne) 8 l ili 0.248 argonom (Ar). . koji sad služi za njihovo dobijanje.004 l ili 0. ni ovo nisu male količine.helija (He) 2 litra ili 0.argona (Ar) 4500 l ili 0.ksenona (Xe) 0.5 l ili 0. . a još ekonomičnije rješenje je napunjene žarulje sa kriptonom (Kr) i ksenonom (Xe).00011 %.kriptona (Kr) 0. Umjetni zrak. a u nazočnosti tragova žive (Hg).9 % . . Inertni plinovi se mnogo primjenjuju i u svjetlosnim reklamama. oni seipak svi primjenjuju: . Ovakav zrak rabi se u izvjesnim slučajevima u medicini.326 . a zbog inertnosti (nije zapaljiv). zamjenjuje vodik za punjenje zračnih balona.Kripton (Kr).00096 %.

327 Helijem (He) se pune žarulje i plinski termometri.riječi xenon što znači stran.Locquier i J.a otkrili su ga W.g. pronađen je i izoliran helij (He) u zraku.. doduše mala. već je ukazivala na mogućnost. Tek 1895. Naime astronomi N. Zato kažemo da je argon (Ar) otkriven "trijumfom treće decimale".g. a 1 l dušika (N2) dobivenog kemijskim putem ima masu od 1.g. Razlika je bila.251 g. sintetizirani su njihovi spojevi u novije vrijeme i neki spojevi helija (He). kada mu se oduzme kisik (O2).006 g i nije poticala od nepravilnog mjerenja.g.g. kako su inertni plinovi otkriveni: . a otkrili su ga W. Ipak usprkos neaktivnosti inertnih plinova. Postojanje tog elementa pretpostavio još Mendjeljejev. Texasu izbija helij (He) iz zemlje u plinovima.g. Ime dobio po grč. da se specifična masa dušika (N2) dobivenog iz zraka nepodudara sa specifičnom masom dušika (N2) dobijenog kemijskim reakcijama iz dušikovih spojeva.Kripton (Kr) je izdvojen 1898. još i neki drugi plin. Razlika je iznosila 0. Nađeno je. . Koloradu. da u zraku.Ramsay i M. .257g. .Ramsay i W.novi. . Na nekim mjestima u Kanadi.Neon (Ne) je otkriven 1898.riječi kript . Helios na grč. Tako je otkriven argon (Ar) 1894. zahvaljujući usavršenim aparatima za mjerenje mase. -Argon (Ar) je otkriven.Ksenon (Xe) također izoliran 1898. znači Sunce. U uporabi je za uređaje. u kojima se proizvode izvanredno niske temperature (bliske apsolutnoj nuli).Travers. Rayleigh.skriven. Tako je nađeno da 1 l dušika (N2) izdvojenog iz zraka ima masu od 1. Ime je dobio po grč. Jensen snimali su sunčev spektar 1871. Ime za neon predložio dvanaestogodišnji sin Ramsaya po grčkoj riječi neos . ostaje pored dušika (N2).Helij (He) je otkriven pri proučavanju Sunca. Zanimljivo je.

Nastaje energija. gdje omogućava život. Glede svemira. gdje u zvjezdama u nuklearnim reakcijama fuzije iz vodika (H) nastaje helij (He).328 I D 7 VODIK (H) To je najrasprostranjeniji kemijski element u svemiru. koje samo djelić dopre na Zemlju.9%). . ima srazmjerno malo (0. pri toj fuziji. na Zemlji vodika (H).

voda. genao . Molekul vodika (H) se sastoji od dva atoma. Najviše su u uporabi litijev hidrid (LiH) i litijev-aluminijev hidrid (LiAlH4). Vodik (H) je plin. eksplozivan. stvarajući hidride. Vodik (H2) je zapaljiv plin.g. Vodik (H2) se u laboratoriju može dobiti u Kippovom aparatu: Zn + 2 HCl => ZnCl2 + H2 Ogromne količine vodika (H2) troše se na sintezu amonijaka (NH3). kod proizvodnje klora (Cl). Vodik (H2) se industrijski dobija: C (koks) + H2O (vodena para) => CO + H2 Smjesa koksa (C) i vodene pare (H2O) zove se "vodeni plin". K. Ime dao Lavoisier 1781. Ba) reagiraju sa vodikom. mirisa i okusa. Zanimljivo je. vodik oksidaciono sredstvo. Rb. Cz. povezanih kovalentnom vezom.g. Vodik (H2) se dobiva i kao nus produkt. Na. produkt su najčešće otrovne tvari. Tekuća smjesa vodika (H2) i kisika (O2) je eksploziv. (grč. koji se upotrebljava kada je potrebno izvršiti eksploziju u zatvorenim prostorima. dok kod drugih eksploziva. Sr. Najreaktivniji metali (Li. bez boje. pri elektrolizi kuhinjske soli (NaCl). Ca. hydor . proizvodnju nekih metala. To je najlakši kemijski elemenat (pa po nekim kemičarima početak početka).329 Vodik (H) je otkrio Cavendish 1766. . jer je produkt eksplozije voda (H2O). Vodik se može dobiti i iz metana: CH4 + H2O uz nikl (Ni) na 800oC => CO + 3 H2. da je u reakciji stvaranja hidrida. a u omjeru sa zrakom (18 % H i više od 60 % kisika). u organskoj industriji u prehrambenoj industriji.stvarati) ili onaj koji stvara vodu.

koje ona sadrži. nema prijatan okus i nije podesna za piće.specifična masa = 1.nema. moramo osloboditi od primjesa. Molekula vode je povezana vodikovom vezom.001 % Voda neprekidno isparava.morska voda 97.kiselost vode pH = 7 (nije ni kisela niti bazna) na 20oC . što se čini destilacijom.jezera) 0. gotovo svih kemijskih elemenata.330 * voda H2O) Voda (H2O je spoj kisika i vodika.točka vrenja = 100OC.0221 % . Najčišću vodu možemo dobiti sagorjevanjem čistog vodika (H2) u čistom kisiku (O2).voda je najbolje otapalo u prirodi. . .voda u zraku (vodena para) 0. zato je na sobnoj temperaturi tekućina. Prirodna voda sadrži otopljene minerale. .specifična toplota = 1. Često se još viši stupanj čistoće vode dobija predestilacijom.voda u zemlji 0. koje sadrže veće količine otopljenih soli (Ca. voda (H2O) je vrlo reaktivna tvar: reagira s mnogim oksidima metala i nemetala i stupa u niz reakcija.7 % kuhinjske soli (NaCl) ili zlata (Au) cca 0. Da bi smo dobili kemijski čistu vodu. Mg) zovemo tvrda voda. Tako morska voda sadrži cca 2.61 % . prirodnu vodu.polarne kape 2.točka taljenja = OoC. Kemijski čista voda. . Voda prekriva dvije trećine Zemljine površine ( volumen je 1.hidrološki ciklus. . Tako vode.39 milijardi km3).Maseni udio je . boje i mirisa.035 % . Ove vode nisu podesne za uporabu u industriji.33 % . okusa. kondenzira se pa ponovo isparava.najveća gustoća = +4oC . . Voda ima fizikalne osobine: .00000004 %.voda na zemlji (vodotoci. U kemijskom pogledu. pa se to kruženje vode zove .

Tvrdoća vode izražava se stupnjevima tvrdoće. To je posebice opasno u industriji. To su kalcijevi i magnezijevi ioni (Ca++.=> H2O Tijekom uporabe. kojim se uklanjaju ioni. kao kemijska tvar je vrlo postojana. koja u 1 l sadrži 10 mg kalcijevog oksida (CaO). U industriji i domaćinstvu. ali je skupo.anionski izmjenjivač Oslobođeni (H+ i OH-) iz izmjenjivača odlaze u vidu: 2 H+ + OH.kationski izmjenjivač OH-smola + HCO3. gdje su u uporabi visokotlačni parni kotlovi. Mg++). ima voda. što slabi njegove mehaničke osobine. zato se vrši omekšavanje ili deionizacija vode (demineralizacija) sa sintetičkim kationskim i anionskim smolama: 2 H-smola + Ca++ => Ca-smola + 2 H+ . kationski i anionski izmjenjivač se nakon nekog vremena oslabe (ponestane (H+ i OH-)). zagrijavanjem vode na stijenkama posuda talože se netopljivi karbonati. koji uzrokuju tvrdoću vode. koji se u obliku soli talože u tvrdoj vodi. kroz nastali sloj karbonata. Omekšavanje se može postići kuhanjem.=> HCO3-smola + OH. sa visokim tlakom pare.331 Voda. Stoga treba parne kotlove puniti omekšanom vodom. Vodu je najzgodnije razložiti uz potporu električne struje u Hofmannovom aparatu. Omekšavanje vode je postupak. Jedan stupanj tvrdoće. . materijal posude se pregrijava. Zbog slabijeg prijenosa topline.

zamjene vodikovim ionima (H+) iz klorovodične kiseline (HCl). . a to se provodi ispiranjem kiselog izmjenjivača sa klorovodičnom kiselinom (HCl) i ispiranjem alkalnog izmjenjivača sa natrijevim hidroksidom (NaOH). Pritom se kationi vezani u kiselom izmjenjivaču.332 Zato se izmjenjivači trbaju regenerirati. a ioni (OH-) iz lužine (NaOH).

333 .

uvjetovano je stabilnosti i reaktivnosti Sunca. . pa se javljaju čak i u nama dostupnom sloju Zemlje. Slijedeći sloj. zlato .kisik (O2). platina . Rasprostranjenost kemijskih elemenata na Zemlji uvjetovano je fizikalnim i kemijskim procesima. Poluprečnik ove koncentrične sfere iznosi cca 3000 km. radon-Rn). također je debljine cca 1500 km. kripton-Kr ksenon-Xe.plemeniti plinovi (helij. samo u spojevima. . Slijedeći koncentrični krug. argon-Ar.Pt ).plemeniti metali (srebro .Ag. od kojih se centralni dio sastoji od metalnog rastaljenog željeza (Fe) i dosta nikla (Ni). Samo nekoliko kemijskih elemenata u prirodi.dušik (N2). Svi ostali kemijski elementi se nalaze u prirodi. dolazi u slobodnom stanju: . neon-Ne. . .334 I D 8 RASPROSTRANJENOST ELEMENATA U PRIRODI Rasprostranjenost kemijskih elemenata. koji opkoljava centralni dio i čija je debljina cca 1500 kmsadrži uglavnom: sulfide i okside metala. obrazujući tako rudna nalazišta.He.Au. .sumpor (S). To je silikatni dio. koji su se zbivali tujekom njenog geološkog razvoja. Naš planet Zemlja može se podijeliti u više koncentričnih krugova. u koji je geološkim procesima dospio i dio sloja ispod (sulfidi i oksidi metala).

........................ hidrosfera i atmosfera....................6 % ...12 ..........6 % ..0.............kositar (Sn) ..............................0 % ..7 % ........ 27............ ....................2 % .19 % . To su: ..1 % ........... ..... U običnom životu poznatiji i češće upotrebljavani metali čine relativno neznatan dio Zemljine kore..................... 2.........62 % Zemljine kore.........................................................0.........silicij (Si).... .........0...........mangan (Mn) .......41 % .....platina (Pt) .......... da je kora sastavljena uglavnom iz spojeva devet kemijskih elemenata.....kalij (K) .................0.......335 Ako se uzme u bzir.. U njoj ćemo naći......................................................0........................................... Slijedi: ...magnezij (Mg) .8 % ............sumpor (S) .............kisik (O2) sa masenim udjelom od 46.01 % ...... 0........0........... 0......... pa je tako: .. 3.............018 %...............fosfor (P) ........aluminij (Al).. samo kemijski elementi...vodik (H2). 0....................ugljik (C) .....kalcij (Ca) .. samo zemljina kora: litosfera......srebra (Ag) ..0006 %..............6 %........................1 % ...bakar (Cu) .................................. 0.0...............97 % Tako prvih devet kemijskih elemenata čini 98........................ koji su u većim količinama učestvovali u izgradnji Zemljine kore..nikl (Ni) .......... Ako se posmatraju........ gotovo sve kemijske elemente.. ali u vrlo različitim količinama.............. 5..0...klor (Cl) ...000004 % .....0.......06 % itd.....2...... može se reći......................09 % ....... 2........titan (Ti) ....02 % ...................000005 % . ...... 8....... izuzev nekih transuranskih i sintetičkih (dobijeni umjetnim putem) kemijskih elemenata...........cink (Zn) ...........željezo (Fe) .........natrij (Na) .....

............................................ 0...zlata (Au) ....... 0...........0000000029 % ..........00000015 %............................... 0..336 ................ ... 0..............radij (Ra) ......000000000007 %........ U izvanredno malim količinama nalazi se: -kripton (Kr) .........000000019 % .......ksenon (Xe) .......

.... Kako?..................................ocjena...............(ID3) 10 5......................................................... elementarni kisik /O2) dospijeva procesom fotosinteze.......5 6.................................................................................................. ............. .................................Objasni: što su to umjetna gnojiva?............................(ID6)10 ukupno bodova........................................(ID 3) 10 3.......... Sumpor (S) se nalazi u oblikusulfidnih ruda........................................................(ID2) 10 8.................................................................... Halogeni........................................................................................................................................................ ..(ID3) 10 2....................... Objasni kruženje dušika u prirodi:................10 ) ID Test broj 01....................................... Ime................................................. Elementarni fosfor (P) je u kemijskom pogledu neaktivniji od dušika (N2): DA NE (ID 3) 10 4................................. 1....................... Ime :............................ Jedan inertni plin otkriven je "trijumfom treće decimale".............................................................................. koji je najmekši mineral u prirodi............................... formula:................. simbo i boja:......................... 5 antimonova (Sb) ruda zove se................ Arsenova (As) ruda zove se........................................(ID4) 10 9.............................................. ............................................................. primajući jedan elektron............ Nabroji kemijske elemente XV skupine PSE......................... ostvaruju strukturu inertnih plinova......................Koji je najtvrđi mineral u prirodi?........................................................................................................................337 I D 09 TESTOVI I D OD ( 1 ............................. U zemljinu atmosferu.... .............................. Zato halogeni imaju izrazit METALNI NEMETALNI karakter (ID5 ) 10 10.................................................Koji plin i kako otkriven? ........................................................ ................................. Kako?..........................................Datum. Napiši formulu reakcije fotosinteze: (ID4) 10 7............................. ............................................................ Ime i prezime..................

.............................................................. Gdje su nalazišta sumpora (S) u svijetu?.................... (ID3) 10 3.................................................................................................................Napiši reakciju dobijanja klora (Cl) u laboratoriji iz kalijevog permanganata (KMnO4 (ID5) 10 9.(ID2) 10 ukupno bodova.................................... . Selen (Se) je u uporabi u industriji stakla.................... Ime................. a opet u svim kiselinama je fosfor (P) u pozitivnom petooksidnom stanju....................(ID5) 10 10.....(ID4) 10 5......... Kakvim plamenom gori zapaljen na zraku?.......................................... ................................................... ............................................................................ Objasni "ozonske rupe" riječima?........................................................................................................................................................................ metali su:..Nabroji kemijske elemente ugljikove (C) skupine PSE?.......................Jod (J) je sastojina hormona (kojeg):..........................(ID4) 10 8................. amfoternog karaktera su:.............................Datum.......................................................................................................................................................338 I D Test broj 02.......... ......................................... ........... (ID3) 10 2.................... nemetali su......................(ID4) 10 7............................................................................................................................................. Nedostatak tog hormona izaziva (što?) ...............................................................................................ocjena....................... ............................................................(ID4) 10 6............................................................................................................................................................. XV skupina PSE............ pri vulkanizaciji kaučuka..... Tri različite........................................ Sve što znaš::..............................................................XVI skupina PSE.......... 1........................................ Koje su to kiseline i kako se dobijaju: .. koji ima značajnu funkciju u metabolizmu......................................................................... simbol i boja:.. ......................................... kao i fosfor pentoksid (P2O5)...... za optičke instrumente..........................(ID3) 10 4.................... Ime i prezime.......................................... Dušikov suboksid (N2O)............ ...................

.........Datum......................... Sve o elementarnom dušiku (N2) što znaš:..................................... simbol i boja:............. . XVII skupina PSE....................................... Kako se klor (Cl) dobija u laboratoriju iz manganovog dioksida (MnO2)? (ID5)10 6............................................ Ramsay i Travers.......... Hipoklorasta kiselina............ Koji?...... 1...........................................................................................339 I D Test boj 03..................na 1600C ...... ime predložio 12-godišnji sin Ramsaya......... Osobito je važan u stanicama za prenošenje nasljednih osobina...................................................50C.................................(ID3)10 3.....................................................................................................(ID5) 10 7................. Tko i kada?...(ID5)10 5............(ID3)10 4...............................................................................................ocjena....................... To je kemijski elemenat.... Ime i prezime. u povezivanju lanaca aminokiselina u (što?):...........................(ID6) 10 9... Otkrili ga 1898................................... Fosfor (P) se u organizam unosi biljnom hranom... .................. ........................................................................(ID4)10 ukupno bodova................................................na 444.........................................Kako se dobija silicij (Si).............. Ime............................ Polonij je otkrio............... .............. ... formulom: (ID2) 10 8...............g.......................................na 2500C...... ..............................................................................................Sumpor ima čitav niz promjena................................................................Sve o dušikovom monoksidu (NO) što znaš:...................................... ............................................................ Struktura i sve što znaš o njoj:.................................................................................... ................(ID3) 10 2....................... Na 1190C je........... ..........................(ID4) 10 10..........................................................................

..... Najveće količine dušika (N2) iz zraka.U laboratoriju se klorovodična kiselina (HCl) dobija uticajem sumporne kiseline (H2SO4) na kuhinjsku sol (NaCl).......... a.................................... ....................................................Jod boji u najmanjim količinama otopinu škroba......................... Nastala eksplozija u kojoj je poginulo više od 500 osoba................................... lako se stvrdnjava.....................340 I D Test boj 04............ troše se za proizvodnju amonijaka (NH3)....................................................................... simbol i boja:.........................................................................(ID4) 10 7...................................................................ocjena.................................. može dati tri niza soli...................... pokušali...........................(ID5)10 10. Kojom bojom:... Fosforna kiselina....................................................................................................(ID3)10 5. Koje je to umjetno gnojivo........ u parama............Habera iz 1908.......................................... Koje je to umjetno gnojivo? ................Datum..... Sve što znaš:..........................................(ID6) 10 8............................................. .................................. ... kada se stvrnula veća količina tog gnojiva.............................. Ime...................................................................(ID5)10 ukupno bodova................. ....................... Dušikov dioksid (NO2)......................... Navedi primjere spojeve halogena sa vodikom:........ Kako? (ID5)10 9.......................... Opiši postupak proizvodnje F.... Što je to "umjetni zrak"?.....................g.........................(ID3) 10 3............... .........................................................................:............................. Ime i prezime...XVIII skupina PSE............... koliko sumpor (S) ima atoma............................ Interesantne su promjene sumpora (S)...........(ID3)10 2................ ...............................................................................g............ koje potiču od promjena broja atoma (S)...... Napiši formulu i ženevsku nomenklaturu? (ID3)10 4.... ................. (ID4) 10 6................................................. tečni sumpor (S) (koliko ima atoma)............................................... 1.................... razbiti eksplozivom......... eksplozivnog djelovanja................... Tako na običnoj temperaturi sumpor (S) ima (koliko atoma)::...... 1921.....................................

......................................................Na 9000C sumpor (S) ima (koliko atoma)...............(ID4) 10 7.......... .................................................................................341 I D Test broj 05..........................Kiselost (pH9 čiste vode je (koliko?)......(ID4) 10 9............................................................... Kako se dobija trostruki superfosfat (umjetno gnojivo)? ID3) 10 5....................................................(ID3) 10 3...........(koji element?) ................................................................... (ID4) 10 6.............. ......................................................... .......sa osobinama metala................................................................................... Sve što znaš:.......................................... Tko..................................... .................. kako i kada je otkrio fosfor (P)?................................................. Zašto se upotrebljava "tinktura joda"?..dok je ............................. Jedan volumen vode otapa na 00C .........................................................................................................................(ID3) 10 2... Amonijak (NH3) je pod normalnim uvjetima (Što?)............................................................... Didušikov trioksid (N2O3).......koncentracija iona čiste vode je (koliko?)........................... ........................................................................................................................................ On je teži od vodika (koliko puta).............................. ............................a na 18000C molekul sumpora raspada se na (koliko ?)...........kisik i sumpor su izraziti (što?).......(ID4)10 8.... .......specifična masa vode je (koliko?) ...........................................................Da bi postigli konfiguraciju inertnih plinova elementi XVI skupine PSE treba da (ŠTO?). 1.............................................................................................................................................. Sve u vulkanizaciji što znaš:...........................................................(ID3) 10 4......................... .............................. Ime i prezime.......Datum....................................................... ...(ID5) 10 10.............1 dm3 ima (koliko grama)...............ocjena........(ID5) 10 ukupno bodova............... Koliko oksidacijski ima broj klor (Cl) u klornoj kiselini?.......................................................................................

......... . . To je EGZOTERMNA ENDOTERMNA reakcija................................. Ime i prezime.....g....... ......................... Napiši formulom dobijanje dušićne kiseline (HNO3) iz čilske šalitre:.....Datum........................................................................................ topline............................................................................. (ID3) 10 4.... I D Test broj 07............ Što?..................... kako se zapali šibica?...................................(ID3) 10 6................................................ ................. Kako?...............................................................................................(ID3) 10 3................ U organizmu arsenovi spojevi služe................................................................................. ...342 I D Test broj 06.............................................(ID4) 10 9................ a u ratu za proizvodnju napalm bombi i dimnih zavjesa...................................Proces uzimanja i trošenja kisika u organizmu...................... otkriven 1885... To je........................................................................................................ .. kao katalizatori nekih kemijskih reakcija.(ID3) 10 8....................... Sve što znaš:...(ID3) 10 5...... zove se...................................................................................... ............................Objasni riječima................................... tako što se vrši.. 1...... Kako nastaje "nišador"? Napiši formulom: (ID5) 10 2...... Što je to "carska vodica"?....................................................................................................... ali mogu biti i (što?): .......................... Pored uporabe u proizvodnji šibica........................................................................ Didušikov tetroksid (N2O4).......... U nekim slučajevima arsenovi spojevi su u uporabi kao lijekovi.........(ID4) 10 ukupno bodova.Ocjena........ DA NE (ID3) 10 7............................... fosfor (P) je u uporabi kao otrov za štetočine................................. Koji je to kemijski element? Ime dobio po državi..... predvidio ga Mendjeljejev........... (ID4) 10 10......................................................................Što je to "Thomasovo brašno"?...........................................................

..............343 Ime i prezime.. Kako amonijev hidroksid (NH4OH) reagira sa sumpornom kiselinom (H2SO4)? (ID4) 10 2.. pa se tercijalni fosfat prevodi u primarni fosfat.... ukupno bodova.....................................Drvce zamočeno u sumpornu kiselinu (H2SO4) pocrni................... DA NE (ID4) 10 (ID4) 10 10 Koliko 1 l vode na O0C može otopiti klora (Cl).Kako se dobija iz rude galenita? (ID3) 10 7.............. Olovo je u prirodi u malim količinama (kojim?).............. ....................................................... Biljke teško asimiliraju fosfate........ Napiši način dobijanja dušićne kiseline direktnom sintezom dušika (N2) i kisika (O2) (ID3) 10 4......................... Sumpor (S) se javlja u više alotropskih modifikacija.....................ocjena.......................... zbog njihove male topivosti... Što je to "mineralizacija"?.... koji je podesniji (topliviji): (ID3) 10 5................................................ ................................................ U % i u mas?.................................................................................(ID4) 10 8....(ID3) 10 6..... .............(ID3) 10 3...... 1.............. Kojih?............................................................................................. ............................................................................................... Sve o didušikovom pentoksidu (N2O5) što znaš?.. I D Test broj 08........................ Kako se dobija sumporvodik (H2S) u Kippovom aparatu: 9..............Datum..........................

..(ID4) 10 6. Kako se proizvodi urea (umjetno gnojivo ... Bizmut (Bi) u prirodi se nalazi kao (što?)....................................Datum..............................................................)ID3) 10 4............ Kako?................................ Za preradbu 1 kg šećerne repe troši se (koliko) vode.......................................................................................................344 Ime i prezime.............(ID4) 10 ukupno bodova................................ Napiši način dobijanja dušićne kiseline (HNO3) iz smjese amonijaka (NH3) i zraka..................... kada se prevedu preko katalizatora na 6000C: (ID3) 10 3............U laboratoriji se sumpor dioksid (SO2) dobija iz bakra (Cu) i sumporne kis (H2SO4): (ID4) 10 9............za jednu haljinu od umjetne svile:.............................................................................................................. sa drugim elementimo zovemo....(ID3) 10 2........................... za jedne novine..... Kisik (O2) se jedini sa skoro svim kemijskim elementima...................................................................Što predstavlja zbirnu formulu.................................Napiši formulom? (ID3) 10 5... U uporabi je za (što?)................................ Ogromna je uloga vode u industriji....................ocjena. Spojeve kisika...................................................... Dušikasta kiselina (HNO2)...................... kod proizvodnje sumporne kiseline (H2SO4)? (ID 4 ) 10 10....................... Na običnoj temperaturi sumporna kiselina (H2SO4) je (nastavi).............................................................Korozija željeza (Fe) ja BRZA SPORA oksidacija (ID4) 10 7.............................. ............... ............... Sve što znaš:................a proces se zove...................................................... ..................................................................... Što je to "crveni" a što "bijeli" fosfor (P)?...... ...................................(ID4) 10 8.. .................................. .... I D Test broj 9..................................................................................... 1.......................................................................a za proizvodnju jedne boce piva troši se koliko vode.....................

....... Phosphorus na grč........................................ .................... Sve što znaš:...........................Zašto se tek na osnovi kemijske analize............. koja djeluje slabo bazno............................ znači...................................... Što?................... .................................................................ocjena.................................g.................................... Sve što znaš?............ određuje kojaumjetna gnojiva treba dodati i koliko?.........345 Ime i prezime........................................................... ......................................................................................... Kojoj?................ Kako se dobija? (ID3 ) 10 6........... (ID4) 10 8.. hmelj......................Rutherfordu 1772......... Dušićna kiselina je jako OKSIDACIONO REDUKCIONO sredstvo Otapa sve metale..............Sumpor trioksid (SO3).......... krumpir. šećerna repa) pa se za te kulture rabi kalijev sulfat (K2SO4). 1........... Amonijak (NH3) sa vodom..... Kojoj?.. ...................(ID4) 10 9.......... Tali se na temperatur....................... koja vrije...........................Ima točku vrenja na temperaturi......................... Volumni odnos dušika je u atmosferi.............................................................................................................................. Kojih?............................................................................. DA NE (ID3) 10 3..............................(ID3) 10 7........................................................ Kako kalijev klorid (KCl) štetno utiče na neke biljke (duhan.... ........ Dušik PODRŽAVA NEPODRŽAVA gorenj (ID3) 10 2................... Dobio ga je iz zraka................................................... Na kojoj temperaturi?......Datum...... Kako?..... Halogeni imaju niz sličnosti......................................(ID5) 10 10................................. grožđe..(ID3) 10 4...... daje otopinu.................................. Soli dušićne kiseline (HNO3) zovu se............ I DS Test broj 10........... Arsenovi spojevi SLUŽE NESLUŽE u borbi protiv biljnih štetočina.................................................................................... sem (kojeg?).................................................. AKTIVNIJI NEAKTIVNIJI od dušika (N2) (ID3) 10 5................ .............Otkriće dušika (N) pripisuje se D.................... To je bezbojna tečnost............(ID5)10 ukupno bodova.....Perklorna kiselina (HClO4)..................................... Koliki?..............

....................................................................... ................... (što?)................................................................10 ukupno bodova.... Kako?...................................................... Kako?.................................................................................................................. I skupina PSE zove se...........Jegulja od 1....Koliko dugo će trajati elektroliza presvlačenja zlatne narukvice sa 4 g zlata (Au) Jačina struje je 5 A...................................................................................................................................................................................... zove se.............................................. 1...................... 10 3......(IC 10 2.............................................. Koje tvari utiču na brzinu kemijske reakcije?................. ...............2 XVII skupina PSE zove se..................................5 6.............................................................. anoda je (što?).......... Koliko će se izlučiti bakra (Cu) pri elektrolizi bakarnog II sulfata....................2 XV skupina PSE zove se.................... Kako?........................5 a što sinteza?......... Kako?................................................................ Pravilo le Chateliera glasi.........5 Druga skupina PSE zove se..........5 4....................................................................................................................... Kako?............................. ako je elektroliza trajala 5000 sec...346 Ime i prezime............... U kojim su skupinama prijelazni elementi?....2 8....................................................................................................... ......................................................................................................................................................................... ..2 XVI skupina PSE zove se. XIV skupina PSE zove se..........10 7..................... Prvi zakon elektrolize glasi.............. Katoda je.............................................................................................................................................. ............................................................... Kako?......5 m dužine stvara napon od koliko?.................................. ..........................................................................................................................................................................................................................Datum............................................................................................ a struja bila jačine od 3 A? 10 9...........1 0 5.................... Kako?................. Što je to analiza?..2 XVIII skupine PSE....... Jegulja je pokretni gorivi članak...................ocjena.......................... ............................. Kako?......... Kako?....... a zlato je (III): 10 10............................................................

antimonit (Sb2S3). Mrtva priroda nam daje elementarni dušik (N) u zraku i solima. pirit (FeS2). fosfor (P) bijel. arsen (As) smeđ. 06. 01. 03. Životinjski svijet se hrani biljkama i od njih uzima dušikove spojeve za svoje proteine (bjelančevine). Dušik (N). bizmut (Bi) srebrenobijel. cink (Zn). pa ih vrlo složenim postupkom prerađuje. 02. jer njih organizmi nemogu neposredno da iskoriste. znači bez energije.Dijamant. arsenopirit (FeAsO2). . biljka siše nitrate. To su spojevi. pak može da rabi uglavnom nitrate. Argos grč. Galenit (PbS).g. sfalerit (ZnS). Nađeno je da je apecifična masa dušika (N). Svojim žilicama.006 g i nije poticala od nepravilnog mjerenja. 05. bor (B). Razlika je iznosila 0. Kad biljni i životinjski svijet ugine. bezbojan. Biljni svijet. dušikovi spojevi prelaze u amonijak (NH3). 08. CO2 + 6 H2O + klorofilna fotosinteza => C6H12O6 + 6 O2 07. koji sadrže dušik (N). Ne 04. Nemetalni. Argon (Ar). grafit. dobivenog iz zraka i iz dušikovih spojeva različita. koji za živi svijet nisu značajni ni elementaran niti u solima. a ovaj u nitrate. Tako je "trijumfom treće decimale" matematičkim putem otkriven argon (Ar). Poslije je i eksperimentalno dokazan. halkopirit (CuFeS2. sumpor (S). već je ukazivala da u zraku pored kisika (O2) i dušika (N2) ima još neki element. 09. Sav proces se zove nitrifikacija. gorka sol (MgSO4x7H2O). 10. gips (CaSO4x2H2O).347 I D 10 RJEŠENJA I ODGOVORI I D TESTOVA Odgovori i rješenja I D testa broj 01. antimon (Sb) smeđ. Otkrili su argon (Ar) Ramsay i Rayleigh 1894. fosfor (P) i kalij(K) a ponekad i magnezij (Mg). Realgar (As2S3).

16 HCl + 2 KMnO4 0> 2 KCl + 2 MnCl2 + 5 Cl2 + 8 H2O 09. sladunjava okusa. jodiranjem kuhi njske soli (NaCl).piro fosforna kiselina P2O5 + 3 H2O => 2 H3PO4 . P2O5 + H2O => 2 HPO3 . silicij (Si).meta fosforna kiselina P2O5 + 2 H2O => H4P2O7 . kositar (Sn). 10. . 08. Dušik (N) i fosfor (P). Ugljik (C). arsen (As) antimon (Sb) i bizmut (Bi) 02.temperatura => N2O + 2 H2O 03. selen (Se) crven. sumpor (S) žut. bezbojan plin. Apsorpcijom ultraljubičastog zračenja kisik(O2) se raspada na atomni kisik: O2 + uv zračenje => 2 O dalje O + O2 => O3 Freoni razaraju molekule ozona (O3): CCl2F2 + uv => CClF2 + Cl. polonij (Po) ima radioaktivne osobine.orto fosforna kiselina 04. germanij (Ge). 07. Texasu i Japanu. Ima uporabu. Dobija se: NH4NO2 + pov. 05. 01. Kisik (O) modar. Tiroksina u funkciji štitne žlijezde. olovo (Pb Rješenje i odgovori I D testa broj 03. gušavost. telur (Te) mrk. Crvenkastim plamenom. Dušikov suboksid (N2O). Na Siciliji. dalje O3 + Cl => ClO + O2 ClO + O => Cl + O2 06.348 Rješenje i odgovori I D testa broj 02. kao narkotik (veseli plin).

SiO2 + 2 C + 2000oC => Si + 2 CO 08. već na zraku prelazi u dušikov dioksid (NO2 2 NO + O2 => 2 NO2 03. Njene soli hipokloriti. Dobija se frakcionom destilacijom tekućeg zraka. . ali mrka. okusa i mirisa. Dušikov monoksid (NO). Neon (Ne). Plin bez boje. Lakopokretljiva žuta tekućina. 09.g.25 g i 14 puta je teži od vodika.O . i ribonukleinska kise lina (RNA). bezbojan i vrlo otrovan plin. gusta mr ka. brom (Br) crvenomrk jod (J) ljubičast. 05. nitrita i u proteinima. Deoksiribo nukleinska kiselina (DNA). postaje ponovo tečna. počne da vrije i prelazi u žutu paru. Postoji kao N2 molekul. Struktura: H . Kemijski vrlo aktivan. 1 l dušika (N2) ima masu od 1.349 01. 4 HCl + MnO2 => MnCl2 + Cl2 + 2 H2O 06. astat (At).Cl 07. klor (Cl) žutozelen.Piere i Maria Curie 1898. sve tamnija tekućina. 10. 02. Fluor (F) bezbojan. Sa kalijevim hidroksidom (KOH) daje "ževelsku vodu". kao slobodan u zraku i u obliku nitrata. U prirodi. ima jake oksidacione osobine. 04.

6 i 2 atoma. 06. 8 i 6 atoma. kripton (Kr). argon (Ar). Amonijak (NH3) se uklanja ukapavanjem. neon (Ne). CaF2 + H2SO4 => CaSO4 + H2F2 Br2 + H2 => 2 HBr H2 + J2 => 2 HJ . 04.500oC. Kad se hladi prela zi u bezbojan plin 2 NO2 => (NO2)2 => N2O4 lako se otapa: 2 NO2 + H2O => HNO2 + HNO3 03. 10. 8. 05. Smjesa vodika (H2) i dušika (N2) se moraju stlačiti na 200 bahra. ksenon (Xe). Mono natrijev fosfat (NaH2PO4). Na običnoj temperaturi crvenosmeđe boje. Stlačena smjesa se ugrije na 400 . 2 NaCl + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HCl 09. 8 atoma. 02. 08. Amonijev nitrat (NH4NO3). 07. 01. a neizreagirani plinovi se vraćaju u proces. dinatrijev fosfat (Na2HPO4) trinatrijev fosfat (Na3PO4). radon (Rn). Helij (He). pa se prevede preko katalizatora (Fe). Crvenkastim plamenom. Modro.350 Rješenja i odgovori I D testa broj 04.

Sirovi kaučuk se grije na 150oC i sjedinjuje se sa sumporom (S). Otopina joda u etil alkoholu. Dobija se guma. 04.. 8.masa vode = 1.O . H . oštra mirisa. 09. 2 elektrona nemetali.76. Pozitivnom trooksidnom stanju. sp. Upotrebljava se kao spoljni antiseptik u medicini. 08. Otrovan bezbojan plin. 06. 1000 volumena plinovitog amonijaka (NH3) 02.351 Rješenja i odgovori I D testa broj 05. postojana samo na niskim temperaturama: N2O3 + H2O => 2 HNO2 03. sp.Cl = O 10. 07. Ca3(PO4)2 + H3PO4 + 3 H2O => 3 Ca(H2PO4)2xH2O. toplota = 1. Tamna tekućina. telur (Te) sa osobinama metala. u čistoj vodi koncentacija iona je 1o-7mol/dm3. 2 atoma na atome sumpora (S). Brandt 1669. alkemičar.5 puta teži od vodika (H2). pH čiste vode = 7. 05. 0. 01. tražeći zlato (Au) dobio fosfor (P) misleći da je dobio elemenat "vatru". . Rješenja i odgovori I D testa broj 06.g.

.5 t didušikovog tetroksida (N2O4) 03.352 01. Mogu biti žestoki otrovi. oslobađa. 06. 2 NaNO3 + H2SO4 => Na2SO4 + 2 HNO3 04. Prevlačenjem glavice šibice po kutiji. egzoterman proces. koji je oksidaciono sredstvo i sa sumporom (S) i antimonovim (Sb) sulfidom. Kako je reakcija egzotermna. NH4OH + HCl => NH4Cl + H2O 02. Oslobađa se se nascentni klor (Cl) koji je veoma reaktivan: HNO3 + 3 HCl => NOCl + 2 Cl + 2 H2O 05. Disanje. koji se dobija kao nus produkt uz čelik Pogodan za kisela tla. crveni fosfor reagira sa kalijevim kloratom. kao oksidaciono sredstvo u raketnim motorima. Didušikov tetroksid (N2O4) u uporabi. 09. sumpor (S) se oksidira i šibica se za pali. temperatura zbog trenja poraste. Germanij (Ge). Premaz na kutiji je crveni fosfor (P) i stakleni prah. To je kalcijev fosfat. NE 07. Smjesa (3 HCl + HNO3) otapa sve metale. Glavica šibice sadrži smjesu kalijevog klorata (KClO4). u ratu kao bojni otrovi. 10. Letjelica s kojom su se astronauti spustili i poletjeli sa Mjeseca imala je oko 4. Rješenja i odgovori I D testa broj 07. 08.

2 PbS + 3 O2 => 2 PbO + 2 SO2 PbO + C => Pb + CO 07.7 g Rješenja i oidgovori I D testa broj 08. monoklinski.353 01. vrlo nepostojana. soli se zovu . 01. 03.6 dm3. 2 NH4OH + H2SO4 => (NH4)2SO4 + 2 H2O NH4OH + HNO3 => NH4NO3 + H2O 02. 06. Rombski.Spada u slabije kiseline. 4. plastični. 10. Didušikov pentoksid (N2O5) čvrsta kristalna bezbojna tvar. 08. Zbog raspada na dušikov dioksid (NO2) i kisik (O2) spada u jaka oksidaciona sredstva. Proces pretvorbe organskih ostataka u humus. zove se mineralizacija. Ca3(PO4)2 + 2 H2SO4 => Ca(H2PO4)2 + 2 CaSO4 05. vrlo nepostojana. amorfni. FeS + 2 HCl => H2S + FeCl2 09. Da.002 %. 14. 0. N2 + O2 => 2 NO dalje 2 NO + O2 => 2 NO2 2 HNO2 + O2 => 2 HNO3 ili 2 NO + H2O + 3 O => 2 HNO3 04. a onda iz humusa u mineralne tvari.

Bezbojna uljasta tekućina.0. 82 %. 08. Pošto je reakcija vrlo burna nikada ne stavljati vodu u kiselinu (VUK) nego oprezno kise linu u vodu (KUV). pr miješanju sa vodom oslobađa se toplina. Crveni je stabilniji. . 02. 4 NH3 + 5 O2 => 4 NO + 6 H2O dalje 2 NO + O2 => 2 NO2 2 NO2 + H2O => HNO3 + O2 03. 06. spora oksidacija. Cu + 2 H2SO4 => CuSO4 + SO2 + 2 H2O S + O2 => SO2 / 4 FeS2 + 11 O2 => 8 SO2 + 2 Fe2O3 09. 2 NH3 + CO2 => NH2CONH2 + H2O 05. za spravljanje lako topljivih slitina: Rozeov metal. Sulfid bizmutit. Oksidi. 5. Pare vrlo otrovne. Vudov metal (tali se na 70oC). SO2 + H2O + NO2 => H2SO4 + NO / 2 NO + O2 => 2 NO2 10. a na 450o se raspada. 1. Raspada se : 2 HNO2 => NO2 + NO + H2O 02.4oC. 01.354 nitriti. Rješenja i odgovori I D testa broj 09. mrzne na 10. vrije na 338oC.65. 07. 04. oksidacija. bez mirisa. 15 kg. nepodržava gorenje. To su alotropske modifikacije fosfora (P).

Burno reagira sa vodom dajući sumpornu kiselinu (H2SO4): SO3 + H2O => H2SO4 09. Umjetna gnojiva su topljiva u vodi i veći dio biljke iskoriste. 44. Kada se na neki sustav. 280oC. sustav će reagirati tako da se djelovanje smanji. Katalizatori. aktivniji. Svi se spajaju sa vodikom. škodljivi plinovi. 07. Nosilac svjetlosti.355 NH3 + H2O => NH4OH 03.Cl = O // O Rješenja i odgovori I D testa broj 10. koji iz reakcije izlaze nepromjenjeni.O . ali višak odlazi u vodotoke i bunare i onečiščuje okoliš. Klor je u pozitivnom sedmooksidnom stanju: O // H . 2 KCl + H2SO4 => K2SO4 + 2 HCl. Vrije na 45oC. nema niti jednog slobodnog u prirodi. Služe. oksidaciono. rabe se u industriji eksploziva. Soli perklorati. . Pt). 08. 06. već na 17oC prelazi u kruto stanje. 02.1oC. 04. Na običnoj temperaturi tekućina. sa bazama grade soli 10. koji je u ravnoteži djeluje izvana. 86oC. Au. 05. Nitrati. svi su bezbojni. plemenitih metala (Ag. 01.

Masa tvari izlučena na elektrodi. koji protiče (Q) kroz elektrolizer. kisikova (O) skupina PSE. proporcionalna je množini elektriciteta. 04. 05. Glava. dušikova (N) skupina PSE. DODATCI Spisak minerala (ruda) pojedinih kemijskih elemenata: Litij (Li) . Rastavljanje tvari na komponente. Ugljikova (C) skupina PSE. 06. rep. halogeni elementi. koje je prošlo kroz elektrolit. 10. 07. 450 V. inertni (plemeniti ) plinovi 08. Od III skupine PSE do XIII skupine PSE. Naboj.356 03. dobivanje novih tvari iz poznatih tvari. jednak je umnošku jakosti struje (I) i vremenu (t). zemnoalkalijski metali. 09. Alkalijski metali.

357 * Amligonit (LiNaAl(PO4)) * Trifilin (LiFeMn(PO4)) * Spodumen (LiAl(Si2O6)) * Lepifdolit (K(AlLi)3(AlSi3O10)(OHFe)2) * Petalit (LiNa(AlSi4O10)) Natrij (Na) * Albit (Na(AlSi3O8)) * Oligoklas ( CaNa(AlSi3O8)) * Kamena sol (NaCl) * Čilska salitra (NaNO3) * Kriolit (Na3(AlF6)) * Glauberova sol (Na2SO4x 10 H2O) * Boraks (Na2B4O7 x 10 H2O) * Kriolit (NaAlF6) Kalij (K) * Glinenac (K(AlSi3O8)) * Tinjac .muskovit ( KAl2(AlSi3O10)(OHF)2) * Flogopit (KMg3(AlSi3O10)(OHF)2) .

kalijevc sulfat ( K2Mg(SO4)2 x 6 H2O) * Polihalm (K2Ca2Mg((SO4)2 x 2 H2O * Langbajnit (K2Mg2(SO4)3) Rubidij (Rb) * Lepidolit (K(AlLi)3(AlSi3O10)(OHF)2) Cezij (Cs) * Poluks (Cs(AlSi2O6) x 1/2 H2O Berilij (Be * Beril (Be2Al2(Si6O18)) * Euklas (BeAl(SiO4)OH) * Gadolinit (Be3Y2Fe(SiO4)2O2) * Hrizoberil (Al(BeO4)) .358 * Silvin (KCl) * Karnalit (KMgCl3 X 6 H2O) * Kainit (KMgCl(SO4) x 3 H2O) * Šenit .

kreda (CaCO3) * Dolomit (CaMg(CO3)2) * Sadra .359 * Fenakit (Be2(SiO4)) Magnezij (Mg) * Dolomit (CaMg(CO3)2) * Magnezit (MgCO3) * Olivin ((MgFe)2(SiO4)) * Enstatit ( Mg(SiO3)) * Serpentin ( Mg6(Si4O11)(OH)6 x H2O) * Milovka (Mg3(Si4O10)(OH)2) * Stiva (Mg4(Si6O15)(OH)2) * Azbest (Mg6(Si4O11)(OH)6 x H2O * Kiserit ( MgSO4 x H2O) * Kainit (KMgCl(SO4) x 3 H2O) * Karnalit (KMgCl3 x 6 H2O) Kalcij (Ca) * Vapnenac .gips ( CaSO4 x 2 H2O) * Anhidrit (CaSO4) * Margarit (CaAl2(Al2Si2O10)(OH.F)2) * Diopsid (CaMg(Si2O6)) .

360 * Volastonit (Ca(SiO3)) * Tremolit ( Ca2Mg5(Si8O22)(OH,F)2) * Fosforit (Ca5(PO4)3(OH,F,Cl)) * Apatit (Ca5(PO4)3F) Stroncij (Sr) * Celestin (SrSO4) * Stroncianit (SrCO3) Barij (Ba) *Težac (BaSO4) * Viterit (BaCO3) Radij (Ra) * Uranov smolinac - uranit (UO2)

Skandij (Sc), itrij (Y) * Tortvetit (YSc2(Si2O7) * Gadolinit (Y2FeBe2(SiO4)2O2) * Talenit (Y2(Si2O7)) * Ksenotim (YPO4) * Monacit ((Ce,Th)(P,Si)O4) Titan (Ti)

361 * Ilmenit (FeTiO3) * Titanit (CaTi(SiO4)O) * Perovskit (CaTiO3) * Rutil - titandioksid (TiO2) Cirkonij (Zr) * Cirkon (ZrSiO4) * Badelit (ZrO2) * Cirkonijev fluorid (ZrF4) Vanadij (V) *Patronit (VS4) * Vanadinit (Pb5(VO4)3Cl) * Roskelit (K(Al,V)2(AlSi3O10)(OH,F)2 Tantal (Ta) * Tantacit ((Fe,Mn)Ta2O6)

Krom (Cr) * Kromit (FeCrO4) * Olovni kromat (PbCrO4) Molibden (Mo) * Molibdenit (MoS2) * Vulfenit (PbMoO4) * Molibdenov sjajnik (MoO3)

362 Volfram (W) * Šelit (CaWO4) * Stolcit (PbWO4) * Volframit ((Mn,Fe)WO4) * Volframovo žutilo (WO3 x H2O) Mangan (Mn) * Piroluzit (MnO2) * Braunit (2 MnO3 x MnSiO3) * Biksbiit ((Mn,Fe)2O3) * Manganit ( Mn2O3 x H2O) * Hausmanit ( Mn3O4) * Kriptomelan ((Ba,K)2Mn8(O,OH)10 * Dodofrozit ( (MnCO3)

Željezo (Fe) * Magnetit (Fe3O4) * Hematit (Fe2O3) * Limonit (Fe(OH)2) * Siderit (FeCO3) * Pirit (FeS2) * Triolit (FeS) Kobalt (Co)

363 * Smaltin (CoAs2) * Kobaltin (CoAsS) * Lineit (Co3S4) Nikal (Ni) * Garnierit ((Mg,Ni)3(Si2O5)(OH)4) * Nikelin (NiAs) * Nikalna pakovina (NiAs2) * Gersdoftit (NiAsS) * Milerit (NiS) Platina (Pt) * Heksafluoridit (PtF6)

Bakar (Cu) * Halkopirit (CuFeS2) * Bornit (Cu5FeS4) * Kubanit (CuFe2S3) * Halkozin ( Cu2S) * Kuprit (Cu2O) * Malahit (Cu2(OH)2(CO3)) * Azurit (Cu3(OH)2(CO3)2) Srebro (Ag)

364 * Argentit (Ag2S) * Sromejerit (CuAgS) * Tetraedrit ( (Cu,Ag)3(Sb,Ag)S3) * Prustit (Ag3AsS3) * Margitit (AgSbS2) * Piragirit (Ag3SbS3) * Kerargirit (AgCl) Zlato (Au) * Silvanit (AuAgTe4) * Nagiagit ((Pb,Au)(S,Te,Sb)2) * Krenerit (AuTe2) Cink (Zn) * Sfalerit (ZnS) * Smitsonit - plemenita kamenina ( ZnCO3) * Silikatna kamenina (Zn4(SiO2O7(OH)2 x H2O)

Kadmij (Cd) * Grinokit ( CdS) * Otavit (CdCO3) Živa (Hg) * Cinober (HgS) * Levingstonit (Hg(Sb4S7) Bor (B)

365 * Boraks (Na2B4O7 x 10 H2O) * Kernit (Na2B4O7 x 4 H2O) * Kolemanit (CaB3O5OH x 2 H2O) * Borokalciot (CaB4O7 x 4 H2O) * Boronatrokalcit (NaCaB5O9 x 8 H2O) * Pandermit (Ca4B10O19) Aluminij (Al) * Glinenac (Mg(AlSi3O8)) * Ortoklas (K(AlSi3O8)) * Albit (Na(AlSi3O8)) * Anortit (Ca(Al2Si2O8)) * Muskovit (KAl2(AlSi3O8)) * Kaolinit (Al2(Si2O5)(OH)4) * Korund (rubin, safir, ametist, smaragd, topaz ) (Al2O3) * Boksit (Al2O3 x H2O)

Talij (Tl) * Lorandit (TlAsS2) * Vrbait (TlAs2SbS5) Germanij (Ge) * Argirodit (Ag8(Ge,Sn)S6) * Germanit (Cu6FeGe2S8) Kositar (Sn)

366 * Kasiterit (PbS) * Stanin ( Cu2FeSn4) Olovo (Pb) * Galenit (PbS) * Cerusit (PbCO3) * Stolcit (PbWO4) * Anglezit (PbSO4) * Boulangerit (Pb2oSb16S44) Fosfor (P) * Fosforit (/Ca5(PO4)3) * Apatit ( Ca5(PO4)3F * Vivianit ( Fe3(PO4)2) * Vavelit (Al3(PO4)2(OH,F)3) * Monacit (Ce,Th)(PO4,SiO4)

Arsen (As) * Arsenopirit (Fe(AsS)) * Arsenov sjajnik (Ni(AsS)) * Arsensko željezo (Fe(As)2) * Klovitit (NiAs2) * Niklena pakovina ( NiAs) * Smaltin (CoAs2) * Realgar ( As4S4) * Auripigment (As2S3) * Prustit ( Ag3AsS3) * Enargit ( Cu3AsS4)

367 Antimon (Sb) * Antimonit (Sb2S3) * Teredrit ( (Cu,Zn,Fe,Ag,Hg)(Sb,As,Bi)S4) * Pirostilpnit (Ag3SbS3) * Burnonit ( CuPbSbS3) * Volsbergit ( CuSbS2) * Cinkenit ( PbSb2S4 * Štefanit (Ag5SbS4 * Breithaubit (NiSb) * Ulmanit (NiSb3) * Dikrasit (Ag2Sb)

Bizmut (Bi) * Bizmutov sjajnik (BiS3) * Bizmutov oker (Bi2O3) * Galenobizmutit (PbBi2S4) * Šapbahit (AgBiS2) * Emlektit (CuBiS2) * Tetradimit (Bi2Te2S) * Eulitin (Bi4(SiO4)3) Sumpor (S)

F)2 * Hiolit ( Na5(Al3F14) Klor (Cl) * Kamena saol (NaCl) * Silvin (KCl) * Karnalit ( KMgCl3 x 6 H2O) * Bišofit ( MgCl2 x 6 H2O) * Kainit (KMgCl(SO4) x 3 H2O .368 * Pirit (FeS2) * Halkopirit (CuFeS2) * Olovni sjajnik (PbS) * Cinkov sjajnik ((ZnS) * Gips (CaSO4 x 2 H2O) * Gorka sol (MgSO4 x 7 H2O) * Viserit ( MgSO4 x H2O) * Težac (BaSO4) Glauberova sol ( Na2SO4 x 10 H2O) Selen (Se) * Lebdeća porašina (SeO2) Telur (Te) * Bizmut-telurid (Bi2Te3) * Tetradimit ( Bi2Te2S) * Selentelur (Te.Se) Fluor (F) * Fluorit (CaF2) * Topaz (Al2(SiO4)(OH.

direktor Nobelovog instituta. najvažniji je čovjekznanstvenik. U svim tim razdobljima. 1903. ARRHENIUS Švedski znanstvenik.369 Jod (J) *Lautarit (Ca(JO3)2) Povijest kemije Kemija je svojim otkrićima obilježila razvoj ljudskog roda. Prvi početci su od Feničana. pa doba antičke Grčke. dao teoriju disocijacije. dobio Nobelovu nagradu. djelovao u Stockholmu. Abecednim redom dati su samo najznačajniji znanstvenici. doba alkemije i doba moderne kemije. * S. rimsko doba. slijedi doba Egipta.g. . koji su svojim otkrićima obilježili razvoj kemije. srednji vijek.

P. dobio Nobelovu nagradu.E.J.370 * A. * C.. radio na ovisnosti plinova i molekulskoj masi plinova. djelovao u Parizu.Q.A. uradio razne laboratorijske pribore. AVOGADRO Italijanski znanstvenik. BOSCH Njemački znanstvenik. radio na uranovim solima. BECQUERELL Francuski znanstvenik.g. uradio veliki broj (1899) publikacija. otkrio pojavu radioaktivnosti. djelovao u Torinu. BERTHELET Francuski znanstvenik. djelovao u Stockholmu. uradio "kalorimetrijsku bombu" * J. zajedno sa Curie-vima dobio Nobelovu nagradu 1903.C. direktor univerziteta u Kopenhagenu. uradio sintezu amonijaka (NH3) sa Haberom. uradio prva točna određivanja atomskih masa. * M. dao načelo za uporabu kemijskih simbola. BOHR Danski znanstvenik. predsjednik KWG (Keiser Wilhelm Gesellschaft). * N. dao "Bohrov model atoma".. otkrio "Bohrov princip korespodencije". dobio Nobelovu nagradu 1931. * H. BERZELIUS Švedski znanstvenik. djelovao u Parizu. .g.

osnovao časopis "Chemical News". djelovao u Londonu. CAVENDISCH Engleski znanstvenik. BRONSTED Danski znanstvenik. suotkrivač sa Fridelom sinteze toluena. član Royal Society. djelovao u Heildebergu. bio predsjednik Royal Society (kraljevska akademija znanosti) * M. .M.S. konstruirao "Bunsenov plamenik". * R. CURIE Poljska znanstvenica. djelovao u Kopenhagenu. * sir W. djelovala u Parizu. * H. BUNSEN Njemački znanstvenik. dao teoriju kiselina i baza. Tražeći temu za doktorsku disertaciju zaintrigiralo ju je "Bequerelove zrake".N.371 * J. osnivač Deutche Bunsen Gesellschaft fur Chemie. * J. CROOKES Engleski znanstvenik iz Londona. dao veliki doprinos razvoju kemije.W. već sa 30 godina. CRAFTS Američki znanstvenik sa Harvarda i Massachuttes Insstitute of Tehnology.

* J. DULONG Francuski znanstvenik iz Pariza.372 mukotrpno radeći dvije godine izolirala radij (Ra) i polonij (Po). dao osnove stehiometrije. DALTON Engleski znanstvenik iz Manchestera. dao pravilo "trijada kemijskih elemenata. kalcij (Ca)sroncij (Sr). DAVY Engleski znanstvenik. kao spojevima vodika (H). dao "zakon umnoženih omjera masa". ali kako sam kaže najveće otkriće je školovanje i odgoj M. kalij (K). kao sitnoj.. bor (B). koja je potvrđena tek poslije 100 godina. govorio o kiselinama. dao "Drummondovo svjetlo" * P.g. Faradaya. Bio direktor Royal Society u Londonu. poznata tikvica nosi njegovo ime. dao hipotezu o atomima. Otkrio natrij (Na). i 1911. * J. svojim radom dobio plemićku titulu. dobila Nobelovu nagradu 1903. pripravio mravlju kiselinu. ali djeljivoj čestici.L. Maria Sklodowska Curie je najveća žena u znanstvenoj kemiji u povijesti ljudskog roda. porijeklom iz siromašne obitelji. .W. dao "Dulong-Pettitovo pravilo". dao strukturu naftalina. djelovao u Londonu. ERLLENMEYER Njemački znanstvenik. * sir H. * T. barij (Ba). * E. djelovao u Heildebergu i Munchenu. DOBEREINER Njemački znanstvenik iz Jene. otkrila pojavu radioaktivnosti. DRUMMOND Engleski znanstvenik .

GHIORSO Američki znanstvenik djelovao na kalifornijskom sveučilištu. djelovao u Stutgartu. djelovao u New Yorku i Chicagu.373 * H.L. kod proizvodnje sumporne kiseline (H2SO4). na području kvantne teorije. * E. dao "Fraschov postupak" dobijanja sumpora (S). Dobio Nobelovu nagradu 1938. * F. radio na karboksilnim kiselinama. objasnio strukturu pinakona. FISCHER Njemački znanstvenik. . djelovao na College of Pharmacy u Philadelphiji. FRIEDEL Francuski znanstvenik. GAY-LUSSAC Francuski znanstvenik iz Pariza. razradio proces olovneih komora. radio na sintezi parafina. djelovao na Sorboni. * C. otkrio pretvorbu bommbardiranjem neutronima. dao sa Craftsom znamenitu sintezu toluena. dao "Gay-Lussacov zakon". djelovao u Berlinu. * A. direktor KWI u Mulheimu. FEHLING Njemački znanstvenik. dao "Fehlingovu otopinu". * H.g. FRASCH Američki znanstvenik. * J. FERMI Američki znanstvenik..

laurencij (Lr). radio na teoriji naboja sa .374 radio na bombardiranju teškim ionima. * A. * F.g. HOFMANN Njemački znanstvenik iz Bonna.g. * F. djelovao u Parizu. dobio Nobelovu nagradu. berklij (Bk). otkrio americij (Am). osnivač "Dutsche Chemische Gesellschaft". kirij (Cm). mendeljejevij (Md). istraživao električno stanje u kristalima. osnivač stereokemije. JOLIOT Francuski znanstvenik. istraživao anilin. HABER Njemački znanstvenik. 1918. HUND Njemački znanstvenik. * I. dobitnik prve Nobelove nagrade 1901. kalifornij (Cf). otkrio sa Ireneom umjetne radioaktivne tvari.W. LANGMUIR Američki znanstvenik iz New Yorka. dobio Nobelovu nagradu 1933. prvi dao sintezu amonijaka (NH3). djelovao u Gottinghamu. vant HOFF Nizozemski znanstvenik iz Amsterdama. djelovao u Berlinu. direktor KWI. * F.H. muž Irene Curie. * J. dao "Hundovo pravilo".

.L. djelovao u Beču. LAVOISIER Francuski znanstvenik iz Pariza. * G. dao "zakon o održanju mase" Smaknut na giljotini od pariškog tribunala. * J. dobivanje cijanida. radio na kinetičkoj teoriji. radio na teoriji radikala.N. dobio Nobelovu nagradu. radio na ukapljavanju plinova. LINDE Njemački znanstvenik. pod izlikom da revoluciji nisu potrebni znanstvenici. dao teoriju valewncije. LE CHATELIER Francuski znanstvenik iz Pariza. radio na teoriji kemijske veze. na volumetrijskoj analizi. * C. * J. dao "Liebigovo hladilo".g. * H. 1932. dao "Loschmidtov broj". LEWIS Američki znanstvenik. "Lindeov postupak". LIEBIG Njemački znanstvenik iz Munchena. LOSCHMIDT Austrijski znanstvenik. dao "Le Chatelijev" princip.375 Lewisom. djelovao u Munchenu. djelovao na Berkeleyu. * A. otkrio dobivanje teške vode (D2O).

I. MENDJELJEJEV Ruski znanstvenik. dobio Nobelovu nagradu 1951. dobio neptunij (Np). MITSCHERLICH Njemački znanstvenik iz Berlina. MOSANDER Švedski znanstvenik iz Stockholma. radio na kinetici plinova i elektromagnetnoj teoriji svjetla. MAXWELL Engleski znanstvenik. * E. otkrio lantan (La). djelovao u Petrogradu.M. galij (Ga). . * L. izračunao mnoge atomske mase.g. * C. McMILLAN Američki znanstvenik na Berkeleyu. * E. erbij (Er). predskazao germanij (Ge). MEYER Njemački znanstvenik. * D. dao "Mitscherlichovu probu". direktor Radiaton Laboratory. skandij (Sc).376 * J. djelovao u Wurzburgu. radio ne termokemiji. dao prvu tablicu periodnog sustava elemenata. inverzije šećera. dao poijavu izomerije.G. djelovao u Londonu i Cambridgu. terbij (Te). itrij (Y).

377 * J. NEWLANDS Engleski znanstvenik iz Londona, dao teoriju "oktava". * J. NESSLER Njemački znanstvenik iz Karlsruha, dao "Nesslerov reagens" na amonijak (NH3).

* A.B. NOBEL Švedski rudarski inžinjer, djelovao u Stockholmu, usavršio destilaciju petroleja, pronašao dinamit. U svojoj oporuci odredio da se kamate njegovog imetka dodijele kao nagrada za najveće zasluge iz kemije, fizike, medicine, literature i borbe za mir poznato kao "Nobelova nagrada".

* H.C. OERSTEDT Danski znanstvenik iz Kopewnhagena, otkrio pojavu otklona magnetske igle. * W. OSTWALD Njemački znanstvenik, djelovao u Lepzigu, dao "Ostvaldov postupak", dobio Nobelovu nagradu 1909.g. * W. PAULI Austrijski znanstvenik, radio u Zurichu, na kvantnoj teoriji, dao

378 "Paulijev princip", 1945.g. dobio Nobelovu nagradu. * L. PAULING Američki znanstvenik, djelovao na Pasadeni, radio na kvantnoj mehanici i strukturi proteina, 1954.g. dobio Nobelovu nagradu. * MAX-PLANC Njemački znanstvenik iz Berlina, predsjednik KWG, postavio kvantnu teoriju.

* J. PRISTEY Francuski znanstvenik, otkrio kisik (O), klorovodičnu kiselinu (HCl), amonijak (NH3), odselio u Ameriku. * V. PRELOG Vladimir Prelog rođen 23.srpnja 1906.g. u Sarajevu. To je posljednji znanstvenik od naših dobitnika Nobelove nagrade, on je bio građanin svijeta cijenjen u znanstvenim krugoivima. Interesantno je da je kao 8-godišnji dječak nazočio paradi u čast nadvojvode Ferdinanda, koji je ubijen u poznatom "sarajevskom antentatu", samo nekoliko metara od mladog Preloga. Svoju osnovnu (pučku) školu i srednju školu izučavao u Zagrebu, a dvije godine srednje škole i u Osijeku, gdje je pod voditeljstvom prof Kurije dobio ljubav za kemiju. Već 1921.g. sa svojih 15 godina objavljuje znanstveni rad. Od 1924.g. studira u Pragu. Već 1929.g. daje doktorsku disertaciju u Pragu 1935.g. dolazi u Zagreb u Zavod za organsku kemiju. Omogućava početak rada "Plive", radi na sintezi kinina. Uz potporu Lavoslava Ružičke odlazi u Zurich 1941.g. Tijekom svog plodnog rada Vladimir Prelog surađivao sa mnogim svjetskim znanstvenicima, pa je njegov rad krunisan Nobelovom nagradom, za poznavanje stereokemije organskih spojeva.

379 Pored tog rada, uradsio je konformaciju u organskim molekulama znameniti CIP sustav ( Cahn Ingold Prelog) pravilo. Umro je 1998.g. u 92-godini života. * W. PRAUT Engleski znanstvenik iz Londona, dao vodik (H), kao pratvar "Prautova hipoteza".

* sir W. RAMSAY Engleski znanstvenik iz Londona, otkrio argon (Ar), helij (He) neon (Ne), kripton (Kr), ksenon (Xe), predsjednik Royal Society, dobio Nobelovu nagradu 1904.g.

* J.W. RAYLEIGH Engleski znanstvenik iz Londona, sa Ramsayem otkrio argon (Ar), "trijumfom treće decimale". * J.B. RICHTER Njemački znanstvenik iz Berlina, osnivač stehiometrijskog izračunavanja, dao zakon ekvivalentnih brojeva. * S. RINMAN Švedski znanstvenik, unaprijedio rudarstvo, pisao o željezu (Fe), dao "Rinmanovo zelenilo". * C.W. RONTGEN Njemački znanstvenik, djelovao u Munchenu, otkrio

380 Rentgenske zrake., Dobio Nobelovu nagradu 1901.g. * R.J. RYDBERG Švedski znanstvenik iz Lunda, dao "Rydbergovu konstantu". * sir E. RUTHERFORD Engleski znanstvenik , djelovao na Cambridgu, prvi dao model atoma, dobio Nobelovu nagradu 1925.g.

* L. RUŽIČKA Lavoslav Ružička, rođen 13. rujna 1887.g. u Vukovaru. Sa osam godina preselio u Osijek, gdje je završio osnovnu (pučku) školu i klasičnu gimnaziju. 1906.g. upisao Višu tehničku školu u Karlsruheu u Njemačkoj, gdje je diolomirao i doktorirao. Od 1916.g. je u Zurichu u Švicarskoj. Radio na piretriumu i kemiji terpena.. Od 1926.g. prelazi u Ženevu. 1927.g do1929.g radi u Utrehtu. 1934.g. izazvao veliku pozornost, kad je objavio sintezu muškog spolnog hormona andresterona i testosterona. Sva sredstva iz Nobelove nagrade dao za razvoj znanosti i u Zagrebu, kao i kupovine kolekcije slika nizozemskih slikara. Pored Nobelove nagrade, dobio je i mnoga druga priznanja i nagrade. * C.W. SCHEELE Švedski znanstvenik, djelovao u Stockholmu, otkrio mangan (Mn), barij (Ba), klor (Cl), dokazao kisik (O). * G.T. SEABORG Američki znanstvenik sa Berkeleya, dao radove na transuranima, otkrio plutonij (Pu), americij (Am), berklij (Bk), kalifornij

381 (Cf), dobio Nobelovu nagradu 1951.g. * E. SEGRE Američki znanstvenik sa Berkeleya, radio u "Manhatan projektu" u Los Alamosu na stvaranju atomske bombe. Dobio Nobelovu nagradu 1959.g.

* F. SODDY Engleski znanstvenik sa Oxforda, dao zakon "radioaktivnog pomaka", dobio Nobelovu nagradu 1921.g. * E. SOLVAY Belgijski znanstvenik, djelovao u Bruxellesu, razvio "Solvayev postupak" proizvodnje natrijevog karbonata (Na2CO3). * S.P.L. SORENSEN Danski znanstvenik, djelovao u Kopenhagenu, dao pojam kiselosti (pH). * T. SVEDBERG Švedski znanstvenik, djelovao u Upsali, radio na koloidima, konstruirao ultracentrifugu, 1926.g. dobio Nobelovu nagradu. * L.J. THENARD Francuski znanstvenik iz Pariza, otkrio vodik peroksid (H2O2), "Thenardovo modrilo".

382 * S.G. THOMAS Engleski znanstvenik, djelovao u Londonu, dao "Thomasov postupak" u metalurgiji.

* sir W. THOMSON Ili lord Kelvin of Largs, škotski znanstvenik iz Glasgova, dao "Thomsonov efekt", skala temperature po lordu Kelvinu. * E. TORRICELLI Italijanski znanstvenik iz Rima, konstruirao mikroskop, teleskop, dao "Torricellijevu cijev" * J. TYNDALL Irski znanstvenik, djelovao u Londonu, dao sa Faradayem "Tyndallov fenomen". * L. N. VOUQUELIN Francuski znanstvenik iz Pariza, otkrio krom (Cr), berilij (Be). * F. WOHLER Njemački znanstvenik, djelovao u Heildebergu, uradio prvu sintezu organskog spoja, pa ukinuo famu "vis vitalis".

383

Dobitnici Nobelove nagrade za kemiju Nobelova nagrada je nastala, kada je Alfred Nobel, švedski rudarski inžinjer, pronalaskjom dinamita, uvidio opasnost svog izuma. U svojoj oporuci 1895.g. odredio je da se kamate od prava na prodaju dinamita, svake godine dodijele u vidu nagrade, za naročite zasluge živim znanstvenicima na polju: kemije, fizike, medicine, literature i borbe za mir. - za fiziku i kemiju laureat daje Kraljevska švedska akademija znanosti u Stockholmu, - za medicinu laureat daje Karolinski institut u Stockholmu, - za literaturu Švedska akademija znanosti u Stockholmu, - za doprinos borbe za mir, Norveški Storthing u Oslu. Nagrada se sastoji u novcu i povelji, a dodijeljuje se svake godine 10.prosinca, na dan godišnjice smrti A. Nobela. Nagradu uručuje osobno švedski kralj. Nagrada se počela dodjeljivati 1901.g, ali nije u povijesti svake godine dodjeljivana, posebno u ratnim godinama Prvog i Drugog svjetskog rata. Nagrada varira od visine kamate na imutak A.Nobela od godine do godine, ovisno o količini proizvedenog dinamita. Pregled svih znanstvenika, koji su dobili Nobelovu nagradu ide od početrka dodjele, pa do danas. U kratkoj povijesti kemije navodio sam i neke znanstvenike, koji su dobili Nobelovu nagradu, ali ne samo za kemiju, nego i za fiziku. U ovom

384 pregledu su dati samo znanstvenici, koji su dobili Nobelovu nagradu za kemiju. * 1901.g. J. H. vant HOFF Znanstvenik, koji je djelovao u Berlinu, a nagrada mu je data za otkriće zakona kemijske dinamike i osmotskog tlaka u tekućinama.

* 1902.g E.H. FISCHER Djelovao u Berlinu, a nagradu mu dodijeljena za zasluge na identifikaciji šećera. * 1903. g. S.A. ARRHENIUS Djelovao u Stockholmu, dodjeljhena nagrada za teoriju elektrolitičke disocijacije. * 1904.g. sir W. RAMSAY Djelovao u Londonu, a nagrada dodjeljena, zbog otkrića inertnih (plemenitih) plinova. * 1905.g. A. BAYER Djelovao u Munchenu, nagrada dodjeljena, zbog radova na organskim bojama. * 1906.g. H. MOISSAN Djelovao u Parizu, nagrada dodjeljena, zbog rada na izolaciji fluora (F). * 1907.g. E. BUCHNER Djelovao u Berlinu, nagrada dodjeljena, zbog otkrića vrenja

CURIE Djelovala u Parizu. nagrada dodjeljena. zbog otkrića radija (Ra) i polonija (Po). zbog rada na publikaciji "Gringardove reakcije". * 1912. zbog istraživanja na raspadu kemijskih elemenata. O.g. * 1910. zbog dopriniosa na vezi atoma u molekulama. A. . nagrada dodjewljena. WALLACH Djelovao u Gottingenu. WERNER Djelovao u Zurichu. OSTWALD Djelovao u Lepzigu. GRINGARD Djelovao u Nancyju. zbog zasluga na polju katalize i brzine kemijske reakcije. V.g. nagrada dsodjeljena.g.g.S.385 bez žive stanice. * 1911. M. nagrada dodjeljena. RUTHERFORD Djelovao u Manchesteru. nagrada dodjeljena. zbog rada na alicikličkim spojevima. nagrada dsodjeljena. W. * 1909.g. * 1908. E.g. * 1913.

zbog otkrića sinteze amonijaka (NH3).g. Nagrada nije dodjeljena. F. * 1918.H.g.g. F.386 * 1914.g. W.g. * 1922. ATON Djelovao u Cambridgu. W. nagrada dodjeljena. zbog otkrića . HABER Djelovao u Berlinu. NERNST Djelovao u Berlinu. SODDY Djelovao u Oxfordu. zbog rada na području termokemije. Nagrada nije dodjeljena. T.g. * 1921. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena.g. zbog radova na radioaktivnim tvarima. F. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena. WILLSTATTER Djelovao u Munchenu. W. * 1920. * 1919. Nagrada nije dodjeljena.g. zbog istraživanja biljnih boja. * 1915. * 1917. zbog ratnih dejstava.

g. nagrada dodjeljena.g. Nobelova nagrada za kemiju nije dodjeljena. . zbog radova na mikroanalizi organskih spojeva. * 1925. * 1928.O.g.387 izotopa neradioaktivnih elemenata.g. nagrada dodjeljena. A. R. SVEDBERG Djelovao u Upsali. zbog radova na prirodi koloida. T.g. * 1924. nagrada dodjeljena. H.g. zbog rada na disperznim sustavima. WINDAUS Djelovao u Gottinghamu. nagrada dodjeljena. * 1923. ZSIGMONDY Djelovao u Gottinghamu. nagrada dodjeljena. PREGL Djelovao u Gratzu. WIELAND Djelovao u Munchenu. F. * 1926. A. zbog rada na konstrukciji žučnih kiselina. zbog otkrića steroida. * 1927.

nagrada dodjeljena.g. nagrada dodjeljena. * 1930.388 * 1929.g. * 1932. JOLIOT Djelovao u Parizu. * 1934. F. nagrada dodjeljena zbog sinteze elemenata.JOLIOT-CURIE Djelovala u Parizu. C. A. nagrada dodjeljena zbog radova na istraživanju na području termokemije. nagrada dodjeljena zbog otkrića postupka s uporabom visokog tlaka F. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena. zbog radova na strukturi boje krvi.g. nagrada dodjeljena. * 1933. BERGIUS Djelovao u Heildebergu. H. LAGMIUR Djelovao u Schenectadyju. HARDEN Djelovao u Londonu. UREY Djelovao u New Yorku. zbog rada na postupku s uporabom visokog tlaka. zbog sinteze elemenata I. Nobelova nagrada za kemiju nije dodjeljena. H. . zbog rada na šećernom vrenju. BOSCH Djelovao u Ludwigshafenu.g. * 1931. FISCHER Djelovao u Munchenu. zbog otkrića teškog vodika.g. I. C.g. * 1935.g.

zbog radova na hormonima. Nagrada nije dodjeljena. W.g.g. KUHN Djelovao u Heildebergu.g. * 1942. g. HAWORTH Djelovao u Birminghamu. BUTENANDT Djelovao u Berlinu. zbog istraživanja l-askorbinske kiseline (C-vitamin). * 1938. nagrada dodjeljena.g. DEBYE Djelovao u Berlinu. zbog rada na vitaminima.W. P. A. nagrada dodjeljena. zbog rada na difrakciji Rtg zraka. nagrada dodjeljena.N. * 1939. .g. * 1937. R.g. * 1940. nagrada dodjeljena.389 * 1936. Nobelova nagrada za kemiju nije dodjeljena. Nobelova nagrada za kemiju nije dodjeljena. * 1941.

* 1944. HEVESY Djelovao u Stockholmu.g. NORTHOP Djelovao u Princetonu.g. zbog otkrića kristalizacije enzima.g. * 1947. nagrada dodjeljena. ROBINSON Djelovao u Oxfordu. J. VIRTANEN Djelovao u Helsinkiju. O. M.390 * 1943. W. * 1948. sir R. A. zbog rada na dobivanju virusnih proteina. zbog otkrića rascjepa jezgre teških atoma.I. TISELIUS Djelovao u Uppsali.g. zbog radova na indikatorima. * 1945. HAHN Djelovao u Gottinghamu. nagrada dodjeljena. SUMMER Djelovao u Ithacu. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena. zbog radova na elektroforezi.H. J. nagrada dodjeljena.W. nagrada dodjeljena. * 1946. nagrada dodjeljena zbog istraživanja virusnih proteina. G. STANLEY Djelovao u Princetonu zajedno s Northopom. zbog radova na metodi konzerviranja živežnih namirnica. . zbog istraživanja alkaloida.g.g.K. nagrada dodjeljena.B. A.

ALDER Djelovao u Kolnu. zbog otkrića na području makromolekularne kemije. W. nagrada dodjeljena.M.g. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena.C.391 * 1949. H. zbog radova na ekstremno niskim temperaturama. * 1954. MARTIN Djelovao u Londonu.P. T.GIAUQUE Djelovao na Berkeleyu. zbog rada na kromatografiji. M. * 1952. PAULING . H. zbog radova sa Martinom na kromatografiji.O.P. * 1953. J. nagrada dodjeljena.A. E. L.F. nagrada dodjeljena za isto što i McMillanu. STAUDINGER Djelovao u Freiburgu. zbog otkrića transurana. SEABORG Djelovao na Berkeleyu.g.G.g.L. zbog otkrića transuranskih elemenata.R. * 1950. DIELS Djelovao u Kielu. nagrada dodjeljena. zbog otkrića sinteze dijena. McMILLAN Djelovao na Berkeleyu. * 1951. SYNGE Djelovao u Bucksburnu. isto kao i za Dielsa zbog otkrića sinteze dijena. K.g. nagrada dodjeljena. nagrada dodjeljena.

J. zbog izoliranja hormona. nagrada dodjeljena.g. radi izoliranja insulina. TODD Djelovao na Cambridgu. SANGER Djelovao na Cambridgu.g. * 1956. SEMJONOV Djelovao u Moskvi.g. kod eksplozija.392 Djelovao u Pasadeni. nagrada dodjeljena.g. sir A. HEYROWSY Djelovao u Pragu.g. nagrada dodjeljena. V. * 1959. * 1958. * 1957. zbog određibvanja starosti uz potporu izotopa 14 C. vasopresina. nagrada dodjeljena.W.N. nagrada dodjeljena. zbog istraživanja kemijske veze. sir C. nagrada dodjeljena. zbog otkrića lančastih reakcija u eksplozivima. radi razvoja polagrafske analize * 1960. * 1955. N. zbog objašnjenja lančastih reakcija.N. F. nagrada dodjeljena.g. F. . HINSHELWOOD Djelovao na Oxfordu. du VIGNEAUD Djelovao u NewYorku. radi istraživanja nuklearnih reakcija. nagrada dodjeljena. LIBBY Djelovao u Chikagu.

g. R. MALICAN Nobelovu nagradu dobio . zbog određivanja Rtg strukture mioglobina i hemoglobina.K. C. nagrada dodjeljena zajedno sa Kendrewom za određivanje Rtg strukture mioglobina i hemoglobina. * 1964. * 1962.g. D. WOODVARD Nobelova nagrada dodjeljena. R. M. PERUTZ Djelovao na Cambridgu. Houdjkin Nobelova nagrada dodjeljena za izuzetan doprinos razjašnjenju biokemijskih spojeva.S. * 1963. nagrada dodjeljena.393 * 1961.g. K.g. * 1966. J. J.g. zbog rada na kemijskim vezama .M. * 1965. KENDREW Djelovao na Cambridgu. za izuzetan doprinos na razrješenju organskih sinteza. nagrada dodjeljena.Z. zbog radova na asimilaciji. F.g.B. NATA Nagrada dodjeljena za izuzetne uspjehe na radu na polimernim spojevima. CALVIN Djelovao na Berkeleyu.

* 1972.R. L.IGEN R.g.H. za izuzetan doprinos na razrješenju između kemijskih struktura i katalitičke aktivnosti ribonukleaze. LELUR Nobelova nagrada dodjeljena. M.H. zbog rada na elektronskim strukturama molekule slobodnih radikala. L. spojevima.MOOR V.B. za istraživanja ekstremno brzih kemijskih reakcija.g. zbog otkrića recipročnih odnosa.J.V. * 1969. D.ONZAGER Nobelova nagrada dodjeljena. G. koji nose njihovo ime. HASEL Nobelova nagrada podjeljena.F. .394 * 1967. za doprinos na otkriću šećernih nukleotida i njihovoj ulozi u biosintezi. BARTHAN O. S. PORTER Nobelova nagrada podjeljena.STEIN Nobelova nagrada podjeljena. zbog izuzetnog doprinosa na ribonukleazi.HERTZBERG Nobelovu nagradu dobio.g.g. * 1971.g. * 1970. za izuzetan doprinos na razvoju koncepta konformacije. * 1968. K. ANFINSEN Nobelovu nagradu dobio. NORISH J.

PRIGODJIN Nobelova nagrada dodjeljena.g. LEPSCOMB Nobelova nagrada dodjeljena. g. * 1977. * 1974. zbog formulacije kemiosmotske teorije. MITCHELL Nobelova nagrada dodjeljena.D. E. zbog istraživanja na neravnotežnoj termodinamici.N. * 1975.g.g.J. * 1978.O.g. za izuzetan doprinos na radu stereokemizma i stereokemije organskih molekula. WILLKINSON Nobelova nagrada podjeljena. za radove na organo-metalnim spojevima. PRELOG J. V. . FISCHER J.V. I. zbog izuzetnog doprinosa razrješenja teorije makromolekula. FLORY Nobelova nagrada dodjeljena.g. zbog izuzetnog doprinosa na istraživanju borana. P. D.V. * 1976. KONFORTH Nobelova nagrada podjeljena.395 * 1973.

* 1983. BERG V. * 1980. A. H. BROWN J. za izuzetan doprinos na biokemizmu deoksiribonukleinske kiseline (DNA).g. za rad na kristalografskoj i elektronskoj mikroskopiji. SAUGER Nobelova nagrada podjeljena. * 1981. * 1982. za razvoj metodologije za kemijsku sintezu na krutoj podlozi. * 1984.g. g.TOB Nobelova nagrada dodjeljena. za izuzetan doprinos teoriji fotokemijskih reakcija. R. WETIG Nobelova nagrada podjeljena za izuzetan doprinos na uporabi spojeva bora (B) i fosfora (P) u organskim sintezama. H. P. GILBERTH F. HOFMANN Nobelova nagrada podjeljena. FUKU R.B.g.KLUG Nobelova nagrada dodjeljena. . MERRYFELD Nobelova nagrada dodjeljena.g.396 * 1979. K. za izuzetan doprinos na mehanizmu prijenosa elektrona.g.

CRAM J. HOPTOMANN J. fotosinteznog reakcionog centra. D. MITCHELL Nobelova nagrada podjeljena.HERSCHBACH T. za rad na direktnim metodama određivanja kristalnih struktura.g. za izuzetan doprinos na radu na molekulama velike selektivnosti.J. CHEH Nobelova nagrada podjeljena. za izuzetan doprinos na trodimenzionalnoj strukturi.g.g.g. CORY .A. L. DISENHOFER R.g.R.g. * 1990.K. ATMANN T. * 1989. * 1986. * 1987. H.397 * 1885. * 1988. CARL Nobelova nagrada dodjeljena.L.M. HABER H. D.R.J.J. S. PEDERSEN Nobelova nagrada podjeljena. POLANY Nobelova nagrada podjeljena za radove na dinamici elementarnih čestica. LEON C. za izuzetan doprinos za otkriće katalitičkih osobina ribonukleinske kiseline (RNK). J.

A. K.C. MOLHINA E. . KRUCEN M.A. SMITH Nobelova nagrada dodjeljena. R. za izuzetan doprinos na mutagenezi proteina. P. R. * 1991. * 1993.g. M. MARCUS Nobelova nagrada dodjeljena za rad na teoriji reakcije prenosa elektrona u kemijskim reakcijama i. OLA Nobelova nagrada dodjeljena.g. MALIS Nobelova nagrada dodjeljena za izuzetan doprinos razrješenju polimerizacionih lančastih reakcija.B.J.ROULAND Nobelova nagrada podjeljena.g. za izuzetan doprinos razrješenju kemizma ugljikovog kationa (C+). * 1994.398 Nobelova nagrada dodjeljena za izuzetan doiprinos na metodologiji organskih sinteza. ERNST Nobelova nagrada dodjeljena. * 1992.R.g.g. * 1995.J. za izuzetan doprinos na razvoju nuklearne magnetne rezonancije (NMR) i spektroskopije visokog razlaganja čestica. za radove na kemiji razgradnje ozona (O3). J.

g. za izuzetan doprinos teoriji za računsku kvantnu kemiju. KOUN Nobelovu nagradu dobio. * 1988. SCONN Nobelova nagrada podjeljena. A. * 1977. * 2000. KURL ser H.K.g.JH. zbog izuzetnog doprinosa na otkriću provodnih polimera. zbog radova na femtosecundarnoj spektroskopiji. POPLE Nobelova nmagrada podjeljena.E. za izuzetan doprinos na radu na mehanizmima i sintezi ATP baza.g. za izuzetan doprinos na razrješenju strukture gustina. HEGER A.A. R. KROTA R. A.g.H. WOCKER J.D. J.g. SCHIRAKAVA Nobelova nagrada podjeljena. . SMOULY Nobelova nagrada podjeljena. ZEVAI Nobelovu nagradsu dobio.399 * 1996. P. MacDERMID H.J. zbog radova na otkriću fulerena. V. BOUER J. * 1999.

MacCENONN Nobelova nagrada podjeljena. K.400 * 2001. J. CROUCS R. za izuzetan doporinos desorpcije i ionizacije spektralne analize. za izuzetan doprinos na kiralnim oksidacijskim reakcijama.g.B. * 2004.SCHARPLESS Nobelovu nagradu dobili. R. CHOVEN Nobelova nagrada podjeljena. V. P.B. . za izuzetan doprinos na razvoju metateze u organskoj sintezi. HERSCHKO I. ROSE Nobelova nagrada podjeljena. * 2005. FENN K. AGRE R. WUNTRICH Nobelova nagrada dodjeljena.g. NOULS R. TANACA Nobelova nagrada podjeljena. za izuzetan doprinos rada na strukturi ionskih kristala u staničnim membranama.S. za izuzetan doprinos na razvoju nuklearne magnetne rezonancije (NMR). NOYORI K. * 2003. SICHANOWER A. za izuzetan doprinos na radovima razgradnje proteina.g.SCHROCK I. * 2002.

g.401 * 2006. .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful